Wikipedia tlwiki https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Midya Natatangi Usapan Tagagamit Usapang tagagamit Wikipedia Usapang Wikipedia Talaksan Usapang talaksan MediaWiki Usapang MediaWiki Padron Usapang padron Tulong Usapang tulong Kategorya Usapang kategorya Portada Usapang Portada TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 639 2205369 2188820 2026-04-30T04:53:08Z Exec8 780 2205369 wikitext text/x-wiki {{redirect|Rizal|bayani|José Rizal}} {{otheruses}} {{Infobox settlement | name = Rizal | official_name = Lalawigan ng Rizal | settlement_type = {{PH wikidata|settlement_type}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width  = 250 | image_style = border:1; | perrow = 2/2 | image1 = Sapot Masungi Georserve.jpg | image2 = Angono Petroglyphs.jpg | image3 = The Beauty of Hinulugang taktak Falls.jpg | image4 = Pililla Wind Farm - wind turbines, mountain view (Pililla, Rizal)(2019-01-20).JPG | image5 = Angono Petroglyphs.jpg | image6 = Sierra Madre Mountain.jpg }} | image_caption = (Mula itaas hanggang ibaba) Masungi Georeserve, Hinulugang Taktak, Pililla Wind Farm, Angono Petroglyphs at mga Bulubunduking Sierra Madre sa Tanay. | image_flag = {{PH wikidata|image_flag}} | flag_size = 120x80px | image_seal = Ph seal rizal.png | seal_size = 120x80px | image_shield = | anthem = ''Rizal Mabuhay'' | image_map = Ph locator rizal.svg | map_caption = Lokasyon sa Philippines | image_map1 = {{hidden begin|title=OpenStreetMap|ta1=center}}{{Infobox mapframe|frame-width=250|zoom=9}}{{hidden end}} | coordinates = {{PH wikidata|coordinates}} | subdivision_type = [[List of sovereign states|Bansa]] | subdivision_name = {{PH wikidata|country}} | subdivision_type = [[Regions of the Philippines|Rehiyon]] | subdivision_name1 = {{PH wikidata|region}} | established_title = [[Date of establishment|Itinatag]] | established_date = Hunyo 11, 1901 | named_for = [[José Rizal]] | seat_type = Kabisera<br/>{{nobold|at pinakamalaking lungsod}} | seat = [[Antipolo]] (mula July 7, 2020) | government_type = {{PH wikidata|government_type}} | leader_party = | leader_title = [[Gobernador ng Rizal|Gobernador]] | leader_name = [[Nina Ynares|Nina Ricci A. Ynares]] ([[Nationalist People's Coalition|NPC]]) | leader_title1 = [[Vice Governor|Bise Gobernador]] | leader_name1 = Reynaldo H. San Juan, Jr. ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]]) | leader_title2 = Lehislatura | leader_name2 = [[Rizal Provincial Board]] | area_footnotes = <ref name=nscblist>{{cite web |title=List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |work=PSGC Interactive |publisher=National Statistical Coordination Board |access-date=23 October 2013 |location=Makati, Philippines |archive-date=12 Septiyembre 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912160311/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |url-status=dead }}</ref> | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_rank = ika-73 sa lahat ng 81 | elevation_max_m = 1,509 | elevation_max_point = [[Bundok Irid]] | population_footnotes = {{PH census|current}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_rank = ika-4 sa lahat ng 81 | population_density_km2 = auto | population_density_rank = Una sa lahat ng 81 | population_demonym = Rizaleño | demographics_type1 = Mga dibisyon | demographics1_title1 = [[Cities of the Philippines#Independent cities|malalayang&nbsp;lungsod]] | demographics1_info1 = 0 | demographics1_title2 = [[Cities of the Philippines|Mga bahaging lungsod]] | demographics1_info2 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 1 | [[Antipolo]] }} | demographics1_title3 = [[Municipalities of the Philippines|Mga munisipalidad]] | demographics1_info3 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 13 | [[Angono, Rizal|Angono]] | [[Baras, Rizal|Baras]] | [[Binangonan, Rizal|Binangonan]] | [[Cainta, Rizal|Cainta]] | [[Cardona, Rizal|Cardona]] | [[Jalajala, Rizal|Jalajala]] | [[Morong, Rizal|Morong]] | [[Pililla, Rizal|Pililla]] | [[Rodriguez, Rizal|Rodriguez]] | [[San Mateo, Rizal|San Mateo]] | [[Tanay, Rizal|Tanay]] | [[Taytay, Rizal|Taytay]] | [[Teresa, Rizal|Teresa]] }} | demographics1_title4 = Mga [[Barangay]] | demographics1_info4 = 189 | demographics1_title5 = [[House of Representatives of the Philippines|Mga distrito]] | demographics1_info5 = *[[Legislative districts of Rizal]] *[[Legislative districts of Antipolo]] | demographics_type2 = Demograpiya | demographics2_title1 = [[Ethnic groups of the Philippines|Etnikong grupo]] | demographics2_info1 = {{unbulleted list | [[Tagalog people|Tagalog]] (99%) | [[Ilokano|Ilocano]] (0.5%) | [[Bikolano|Bicolano]] (0.4%) | [[Cebuano|Cebuano]] (0.1%) }} | demographics2_title2 = [[Languages of the Philippines|Mga wika]] | demographics2_info2 = {{hlist | [[Wikang Tagalog|Tagalog]] | [[Wikang Ingles|Ingles]] }} | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP code]] | postal_code = {{PH wikidata|postal_code}} | area_code_type = {{areacodestyle}} | area_code = {{PH wikidata|area_code}} | iso_code = {{PH wikidata|iso_code}} | website = {{Official URL}} | footnotes = |}} Ang '''Rizal''' ay isang lalawigan sa gitnang bahagi ng isla ng [[Luzon]] sa [[Pilipinas]]. Pinapaligiran ito ng [[Kalakhang Maynila]] sa kanluran, sa hilaga ang [[Bulacan]], sa silangan ang [[Quezon|lalawigan ng Quezon]], at [[Laguna]] sa timog. Pinangalan ang lalawigan na ito sa pambansang [[bayani]] ng Pilipinas na si Gat. [[Jose Rizal]]. At ang lalawigang ito ay bahagi ng [[Malawakang Maynila]]. == Kasaysayan == Isa sa mga patunay ng sinaunang pamayanan sa Rizal ay ang mga ukit sa isang kuweba sa [[Angono]] na tinaguriang mga [[Mga Petroglipo ng Angono|Petroglipo ng Angono]]. Tinatayang ginawa noong 1000 BC, ang mga petroglipo ay kinabibilangan ng mahigit 120 ukit na hugis tao, palaka, at butiki. Ang mga sinaunang mamamayan ng lalawigan ng Rizal ay unang nanirahan sa mga pampang ng Laguna de Bay. Bago dumating ang mga Kastila, ang mga pamayanang ito, gayundin ang mga pamayanan sa pampang ng Ilog Pasig, ay pinamumunuan ni [[Raha Sulayman]] na pamangkin ni [[Lakandula]], ang pinuno ng Tondo. Matapos gapiin ng unang Kastilang gobernador-heneral na si [[Miguel López de Legazpi]] ang mga raha, inatas niya sa kanyang pamangkin na si [[Juan de Salcedo]] na lupigin ang mga bayan sa katimugan ng Luzon. Noong 1571, sunod-sunod na nakuha ni Salcedo ang mga bayan sa pamamagitan ng diplomasiya at pakikipagkasundo sa mga mamamayan. Inorganisa ang mga bayan sa mga munisipyo ng gobyernong Kastila sa Maynila. Matapos nito, ipinadala ang mga misyonero tulad ng mga [[Franciscano|Pransiskano]] at [[Kapisanan ni Hesus|Heswita]] upang magtayo ng mga simbahan sa mga bayan at ipalaganap ang [[Kristiyanismo]]. Isa sa mga unang simbahan ay ipinatayo ng Heswitang si Padre Pedro Chirino, Kastilang iskolar na sumulat ng mga aklat tungkol sa kasaysayan ng Pilipinas. Bago pa man maging lalawigan ang Rizal, ang mga pamayanan nito ay naging bahagi ng mga lalawigan ng Tondo at Laguna noong panahon ng mga Kastila. Gayunpaman, bago dumating ang mga Kastila, ang mga bayan ng [[Pasig]], [[Parañaque]], [[Taytay, Rizal|Taytay]] at [[Cainta]] ay binubuo na ng mga pamayanang [[Lahing Tagalog|Tagalog]] na nakikipag-ugnayan na sa mga Tsino at iba pang mga Asyano. Noong 1853, ang mga bayan ng [[Morong, Rizal|Morong]], [[Pililla]], [[Tanay]], [[Baras, Rizal|Baras]], [[Binangonan]], [[Jalajala]], Angono, [[Antipolo]], Boso-Boso, Cainta at Taytay ay inalis sa lalawigan ng Tondo at inilipat sa bagong tatag na Distrito Politico-Militar de los Montes de San Mateo. Makalipas ang apat na taon, ito ay pinangalanang Distrito-Militar de Morong upang bigyang-diin na Morong ang kabisera ng distrito. Noong 1860, ang lalawigan ng Tondo ay naging lalawigan ng [[Maynila]] at ang lahat ng bayan nito ay isinailalim sa pangagasiwa ng gobernador ng Maynila. Sa kalagitnaan ng [[Digmaang Pilipino–Amerikano|hidwaang Pilipino-Amerika]] noong 1900, sinimulan ang diskusyon ukol sa pagsasanib ng mga lalawigan ng Maynila at Morong. Noong 5 Hunyo 1901, 221 delegado ang dumalo sa pagpupulong sa Simbahan ng Pasig. Sa pagpupulong na ito, iminungkahi ni Dr. Trinidad H. Pardo de Tavera na pagsamahin ang Maynila at Morong sa isang lalawigan ng tatawaging Rizal bilang paggunita sa bayaning si [[José Rizal|Dr. José Rizal]]. Noong 11 Hunyo 1901, sa pamamagitan ng Batas Blg. 137, nilikha ng Ikalawang Komisyon sa Pilipinas ang lalawigan ng Rizal na binubuo ng 19 na bayan mula sa Maynila at 14 na bayan mula sa Morong sa kabuuang 33 bayan. Sa loob ng maraming taon, nagbago ang kinasasakupan ng lalawigan ng Rizal hanggang sa ito ay buuin ng 26 na bayan (maliban sa mga lungsod ng [[Caloocan|Kalookan]], at [[Lungsod Quezon|Quezon]]): [[Las Piñas]], [[Malabon]], [[Makati]], Parañaque, [[Taguig]], [[Pateros]], Pasig, [[Marikina]], [[Muntinlupa]], [[Mandaluyong]], [[Navotas]], [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]], [[San Mateo, Rizal|San Mateo]] at [[Rodriguez, Rizal|Montalban]] (mula sa dating lalawigan ng Maynila), at Angono, Baras, Binangonan, Cainta, Antipolo, [[Cardona, Rizal|Cardona]], Jalajala, Morong, Pililla, Tanay, Taytay at [[Teresa, Rizal|Teresa]] (mula sa Distrito-Militar de Morong). Noong 7 Nobyembre 1975, sa pamamagitan ng Atas ng Pangulo Blg. 824, ang 12 sa pinakamaunlad na mga bayan ng Rizal—Las Piñas, Muntinlupa, Taguig, Parañaque, Pateros, Makati, Mandaluyong, San Juan, Malabon, Navotas, Pasig at Marikina—ay inilipat sa bagong tatag na [[Kalakhang Maynila]]. Kabilang din sa bagong rehiyon ang bayan ng [[Lungsod ng Valenzuela|Valenzuela]] na dating sa [[Bulacan]], at ang mga lungsod ng Quezon, at Kalookan.<ref>[http://rizalprovince.ph/journeytothepast.html Rizal Provincial Government Official Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170928164900/http://rizalprovince.ph/journeytothepast.html |date=2017-09-28 }}. Provincial Government of Rizal. Hinango noong 10 Hulyo 2016.</ref> Sa ngayon, ang lalawigan ng Rizal ay binubuo na lamang ng 14 na bayan—San Mateo, Montalban, Cainta, Taytay, Angono, Antipolo, Binangonan, Teresa, Morong, Cardona, Tanay, Pililla, Baras at Jalajala. Noong 13 Pebrero 1998, nilagdaan ng Pangulong [[Fidel V. Ramos]] ang Batas Pambansa Blg. 8505 na nagtatag sa bayan ng Antipolo bilang isang lungsod. Ito ay niratipika matapos ang plebisitong ginawa noong 4 Abril 1998. ==Heograpiya == Nasa silangan ng [[Kalakhang Maynila]] ang lalawigan ng Rizal. Matatagpuan ito 20 kilometro silangan ng [[Lungsod ng Maynila]]. Pangkahalatang mabundok ang lupain ng lalawigan, at karamihan ng mga bayan sa katimugang bahagi ay naghahanggan sa [[Lawa ng Laguna]]. === Pampolitika === Pampolitika na nahahati ang Rizal sa 13 [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at 1 [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]].<ref>{{Cite web |url=http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_reg4a.pdf |title=Archive copy |access-date=2013-08-02 |archive-date=2012-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120803074119/http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_reg4a.pdf |url-status=dead }}</ref> {| class="sortable wikitable" |- style="background:#ccc;" ![[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]]/[[mga bayan ng Pilipinas|Bayan]]!!Bilang ng mga<br> [[Barangay]]!!Sukat<br>(km²)!!Populasyon<br>(Senso noong 2010)!!Densidad<br />(bawat km²) |- |[[Angono, Rizal|Angono]]||10||26.22|26.10 |- |[[Antipolo]]||16||306.10||677,741||2,214.12 |- |[[Baras, Rizal|Baras]]||10||84.93||32,609||385.95 |- |[[Binangonan, Rizal|Binangonan]]||40||66.34||249,872||3,766.54 |- |[[Cainta, Rizal|Cainta]]||7||26.81||311,845||11,631.68 |- |[[Cardona, Rizal|Cardona]]||18||28.56||47,414||1,660.15 |- |[[Jalajala, Rizal|Jalajala]]||11||44.12||30,074||681.64 |- |[[Morong, Rizal|Morong]]||8||37.58||52,194||1,388.88 |- |[[Pililla, Rizal|Pililla]]||9||69.95||59,527||850.99 |- |[[Rodriguez, Rizal|Rodriguez]]||11||312.70||280,904||898.31 |- |[[San Mateo, Rizal|San Mateo]]||15||55.09||205,255||3,725.81 |- |[[Tanay, Rizal|Tanay]]||19||200.00||98,879||494.3 |- |[[Taytay, Rizal|Taytay]]||5||38.80||288,956||7,447.32 |- |[[Teresa, Rizal|Teresa]]||9||18.61||47,163||2,534.28 |} ==Kawing Panlabas== *[http://www.rizalprovince.gov.ph Opisyal na Websayt ng Pamahalaang Panlalawigan ng Rizal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070402211937/http://www.rizalprovince.gov.ph/ |date=2007-04-02 }} ==Mga kilalang personalidad== ===Mga pambansang bayani at makabayan=== *[[Licerio Gerónimo]] (1855–1924) – Rebolusyonaryong Heneral ng Pilipinas ([[Rodriguez, Rizal|Rodriguez]]) *[[Tomás Claudio]] (1892–1918) – Sundalong [[Pilipinas|Pilipino]] na sumali sa [[Hukbong Sandatahan ng Estados Unidos]] noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|Unang Digmaang Pandaigdig]]. Siya ang itinuturing na unang Pilipinong namatay sa ibang bansa noong panahon ng isang pandaigdigang tunggalian. ([[Morong, Rizal|Morong]]) *[[Ambrosio Flores]] (1843–1912) – Pilipinong heneral sa [[Rebolusyong Pilipino]] at ang unang [[Gobernador ng Rizal|gobernador]] ng lalawigan ng Rizal. ===Sining=== * [[Botong Francisco|Carlos “Botong” Francisco]] (1912–1969) – [[National Artist of the Philippines]] for Visual Arts – Painting (Angono) * [[Lucio San Pedro]] (1913–2002) – [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Musika (Angono) * [[Vicente Manansala]] (1910–1981) – [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Sining Biswal – Pagpinta (Binangonan) * [[Francisco Feliciano]] (1941–2014) – [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Musika (Morong) * [[Nemesio Miranda]] (ipinanganak 1949) – pintor at iskultor (Angono) * [[Rodel Tapaya]] (ipinanganak 1980) – pintor ([[Rodriguez, Rizal|Rodriguez]]) * [[JC Jacinto]] (ipinanganak 1985) – visual artist (Cainta) * [[Jesse Santos]] (1928–2013) – Filipino comic-book artist (Teresa) * [[Ligaya Tiamson-Rubin]] – manunulat at tagapagturo (Angono) * [[Jose Antonio Vargas]] (ipinanganak 1981) – mamamahayag, gumagawa ng pelikula, at aktibista ng karapatan sa imigrasyon sa Estados Unidos (Antipolo) ===Libangan=== * [[Herlene Budol]] (ipinanganak 1999) – artista at komedyante (Angono) * [[Mike Tan]] (ipinanganak 1987) – artista (Angono) * Bentong Sumaya (ipinanganak 1975) - artista (Antipolo) * [[Francis Magalona]] (1964–2009) – aktor, rapper, musikero, producer, host ng telebisyon. (Antipolo) * [[Yassi Pressman]] (ipinanganak 1995) – artista, mang-aawit at mananayaw (Antipolo) * [[Kristel de Catalina]] (ipinanganak 1985) – spiral pole dancer, [[Pilipinas Got Talent season 6]] grand champion (Antipolo) * [[Marco Masa]] (ipinanganak 2007) – dating bata at kasalukuyang teen actor (Antipolo) * [[Rocco Nacino]] (ipinanganak 1987) – artista (Antipolo) * [[Ai-Ai delas Alas]] (ipinanganak 1964) – artista/comedienne (Cainta) * [[Bea Alonzo]] (ipinanganak 1987) – Aktres, at negosyante. (Cainta) * [[Camille Prats]] (ipinanganak 1985) – artista, modelo (Cainta) * [[Aster Amoyo]] (ipinanganak 1956) – host ng telebisyon, tagapamahala ng talento, kolumnista (Cainta) * [[Amy Perez]] (ipinanganak 1969) – artista, host (Cainta) * [[Yeng Constantino]] (ipinanganak 1988) – singer-songwriter, [[Pinoy Dream Academy season 1]] grand champion (Rodriguez) * [[Makisig Morales]] (ipinanganak 1996) – dating child actor (San Mateo) * [[Alice Dixson]] (ipinanganak 1969) – Aktres, kinatawan ng Pilipinas para sa Miss International noong 1986 (Taytay) * [[Toni Gonzaga|Toni Gonzaga-Soriano]] (ipinanganak 1984) – Aktres, Mang-aawit, TV Host, ''("Ang Ultimatitan-sabay sabay Star")'' (Taytay) * [[Alex Gonzaga]] (ipinanganak 1988) – TV Host, Vlogger, Aktres, Komedyante, Awtor ng Libro (Taytay) * [[Xyriel Manabat]] (ipinanganak 2004) – dating bata at kasalukuyang tinedyer na aktres (Taytay) * [[Meg Imperial]] (ipinanganak 1993) – Modelo, Aktres (Taytay) * [[Andrea Brillantes]] (ipinanganak 2003) – dating bata at kasalukuyang tinedyer na aktres, mananayaw (Taytay) * [[Jon Lucas (aktor)|Jon Lucas]] (ipinanganak 1995) – Teen Actor, Mananayaw, Rapper ''(dating miyembro ng Hashtags ng It's Showtime!)'' (Taytay) * [[Rez Cortez]] (ipinanganak 1956) – Pilipinong beteranong aktor at assistant director (Taytay) * [[Cai Cortez]] (ipinanganak 1988) – aktres at komedyante (Taytay) * [[Faith Anne]] (ipinanganak 1994) – mang-aawit ===Pamamahayag=== * [[Rhea Santos]] (ipinanganak 1979) – [[Unang Hirit]] host (San Mateo) ===Musika=== * [[Valentin Mechilina]] (ipinanganak 1915) – [[Conducting|conductor]] at [[composer]] na kilala sa kanyang ''Dalampasigan'' [[overture]] (Binangonan) * [[Gloc-9]] (ipinanganak 1977) – rap artist at musikero (Binangonan) ===Pulitika=== * [[Consuelo Ynares-Santiago]] (ipinanganak 1939) – dating [[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|associate justice]] ng [[Supreme Court of the Philippines]] (Binagonan) * [[Mon Ilagan]] (ipinanganak 1960) – broadcaster, dating alkalde ng Cainta na nagsilbi noong 2004 - 2013 (Cainta) * [[Rebecca Ynares]] (ipinanganak 1949) – Dating Pulitiko, nagsilbi bilang Gobernador ng Lalawigan ng Rizal noong 2001 – 2004, at 2013 – 2022 (Taytay) ===Isports=== * [[Christian Standhardinger]] (ipinanganak 1989) – Manlalaro ng Basketbol (Angono) * [[Arvin Tolentino]] (ipinanganak 1995) – Manlalaro ng Basketbol (Angono) * [[OhMyV33Nus|Johnmar Villaluna]] (ipinanganak 1994) – MLBB Pro Player, 2021 SEA Games Gold Medalist, MLBB World Champion (Antipolo) * [[Alvin Patrimonio]] (ipinanganak 1966) – retiradong propesyonal na Filipino basketball player (Cainta) * [[Tin Patrimonio]] (ipinanganak 1991) – atleta (tennis) na manlalaro, modelo, artista at isang dating reality show contestant (Cainta) * [[Rachel Anne Daquis]] (ipinanganak 1987) – Volleyball Athlete (Taytay) * [[Oliver Barbosa]] (ipinanganak 1986) – Chess Grand Master (Taytay) == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Rizal}} {{Calabarzon}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Rizal]] [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] 9ev91nhuiwnmwjb4ai1ytaqxn86j6di 0 640 2205368 2176982 2026-04-30T04:52:27Z Exec8 780 2205368 wikitext text/x-wiki :''Tungkol sa lalawigan ang artikulong ito. Para sa ibang pang gamit, sumangguni sa [[Quezón (paglilinaw)]].'' {{Infobox settlement | name = Quezon | other_name = ''Tayabas'' | settlement_type = {{PH wikidata|settlement_type}} | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Mt. Banahaw of Lucban, Quezon.jpg | photo2a = Quezon Provincial Capitol, Perez Park (Quezon Avenue, Lucena, Quezon; 10-09-2022).jpg | photo2b = TiaongSanPablojf1298 02.JPG | photo3a = Alibijaban Island, San Andres, Quezon Province, Philippines (5).jpg | photo3b = Cagbalete Island1.jpg | photo4c = The Malagonlong Bridge of Tayabas, Quezon 02.jpg | size = 250 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }} | image_alt = | | image_caption = (mula itaas: kaliwa hanggang kanan) Bundok Banahaw de Lucban, Quezon Provincial Capitol, Quezon boundary arch sa Tiaong, Alibijaban Island, Cagbalete Island at Tulay Malagonlong | image_flag = {{PH wikidata|image_flag}} | flag_size = 120x80px | image_seal = Seal of Quezon Province.svg | seal_size = 100x80px | nicknames = Kalupaan ng Libong Kulay {{small|(''Land of Thousand Colors'')}}<br/> Kaniyugan/ Lupain ng Niyog {{small|(''Cocolandia'')}}<ref>{{cite news |title=Philippine Coconut Statistic 2018 |url=https://pca.gov.ph/images/statistics/cocoStats2018.pdf |agency=Philippine Coconut Authority |access-date=2023-04-08 |archive-date=2023-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230213123557/https://pca.gov.ph/images/statistics/cocoStats2018.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Quezon Province has been known as Cocolandia for being the top coconut producer in the Philippines. |url=https://filipiknow.net/quezon-province-zip-code/#:~:text=Quezon%20Province%20has%20been%20known%20as%20Cocolandia%20for,located%20in%20Calabarzon%2C%20and%20its%20capital%20is%20Lucena. |website=FILIPIKNOW®| date=July 15, 2021 }}</ref><br/>Buslo ng Pagkain ng Calabarzon {{small|(''Food Basket of CALABARZON'')}}<ref>{{cite web | url=https://bar.gov.ph/index.php/media-resources/news-and-events/158-building-climate-resilient-communities | title=Building climate-resilient communities | access-date=2023-04-08 | archive-date=2023-02-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230213131907/https://bar.gov.ph/index.php/media-resources/news-and-events/158-building-climate-resilient-communities | url-status=dead }}</ref> | motto = ''Walang Tamad sa Quezon!''<ref>ATAGAN - Alternatibong Tahanan ng mga Akda at GAwang Nasaliksik. [Tayabas (Quezon) Studies Center]</ref> <br /> ''Pilipinas, Quezon Naman!'' <br /> Healing Quezon | anthem = ''Lalawigan ng Quezon'' {{small|(Quezon Hymn)}} <br/> [[File:Province of Quezon Hymn- Lalawigan ng Quezon by Jose “Pepe” Merto.ogg]] | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Lokasyon sa Pilipinas | coordinates = {{PH wikidata|coordinates}} | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{PH wikidata|country}} | subdivision_type1 = [[Regions of the Philippines|Rehiyon]] | subdivision_name1 = {{PH wikidata|region}} | established_title = [[Date of establishment|Itinatag]] | established_date = 1591 {{nowrap|(bilang ''Kalilayan'')}} | established_title1 = Paghihiwalay mula sa Laguna | established_date1 = 1754 {{nowrap|(bilang ''Tayabas'')}} | established_title2 = Itinatag muli | established_date2 = Marso 12, 1901 {{nowrap|(bilang ''Tayabas'')}} | named_for = [[Manuel L. Quezon]] | seat_type = Kabisera<br />{{nobold|at pinakamalaking lungsod}} | seat = [[Lucena]] | LargestMetro = Metro Lucena | leader_party = [[Nationalist People's Coalition|NPC]] | leader_title = [[Gobernador ng Quezon|Gobernador]] | leader_name = [[Angelina Tan|Angelina D.L. Tan]] | leader_title1 = [[Bise Gobernador]] | leader_name1 = Anacleto A. Alcala III ([[Nationalist People's Coalition|NPC]]) | leader_title2 = [[Sangguniang Panlalawigan|Lehislatura]] | leader_name2 = [[Quezon Provincial Board]] | area_footnotes = <ref name=nscblist>{{cite web|title=List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |work=PSGC Interactive |publisher=National Statistical Coordination Board |access-date=November 22, 2013 |location=Makati City, Philippines |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117174921/http://nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archive-date=January 17, 2013 }}</ref> | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_rank = 8th out of 81 | elevation_max_m = 2,170 | elevation_max_point = [[Bundok Banahaw]] | population_footnotes = {{PH census|current|04A}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_rank = 13th out of 81 | population_density_km2 = auto | population_density_rank = ika-45 sa lahat ng 81 | population_note = (maliban sa Lucena) | population_demonym = Quezonian ([[Ingles]]) <br />Taga-Quezon, [[:wikt:Quezonin|Quezonin]] ([[Tagalog language|Tagalog]]) <br />[[:wikt:Tayabasin|Tayabasin]] ([[Tagalog language|Tagalog]]-[[petsado]])<br />Tayabeño(-a) ([[Espanyol]]-[[arkeyik]]) | demographics_type1 = Divisions | demographics1_title1 = [[Cities of the Philippines#Independent cities|Malalayang&nbsp;lungsod]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 1 | [[Lucena]] | ({{small|Pinaka-urbanong lugar}}) }} | demographics1_title2 = [[Cities of the Philippines|Mga bahaging lungsod]] | demographics1_info2 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 1 | [[Tayabas, Quezon|Tayabas]] }} | demographics1_title3 = [[Municipalities of the Philippines|Mga munisipalidad]] | demographics1_info3 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 39 | [[Agdangan, Quezon|Agdangan]] | [[Alabat, Quezon|Alabat]] | [[Atimonan, Quezon|Atimonan]] | [[Buenavista, Quezon|Buenavista]] | [[Burdeos, Quezon|Burdeos]] | [[Calauag, Quezon|Calauag]] | [[Candelaria, Quezon|Candelaria]] | [[Catanauan, Quezon|Catanauan]] | [[Dolores, Quezon|Dolores]] | [[General Luna, Quezon|General Luna]] | [[General Nakar, Quezon|General Nakar]] | [[Guinayangan, Quezon|Guinayangan]] | [[Gumaca, Quezon|Gumaca]] | [[Infanta, Quezon|Infanta]] | [[Jomalig]] | [[Lopez, Quezon|Lopez]] | [[Lucban, Quezon|Lucban]] | [[Macalelon, Quezon|Macalelon]] | [[Mauban, Quezon|Mauban]] | [[Mulanay, Quezon|Mulanay]] | [[Padre Burgos, Quezon|Padre Burgos]] | [[Pagbilao, Quezon|Pagbilao]] | [[Panukulan, Quezon|Panukulan]] | [[Patnanungan]] | [[Perez, Quezon|Perez]] | [[Pitogo, Quezon|Pitogo]] | [[Plaridel, Quezon|Plaridel]] | [[Polillo, Quezon|Polillo]] | [[Quezon, Quezon|Quezon]] | [[Real, Quezon|Real]] | [[Sampaloc, Quezon|Sampaloc]] | [[San Andres, Quezon|San Andres]] | [[San Antonio, Quezon|San Antonio]] | [[San Francisco, Quezon|San Francisco]] | [[San Narciso, Quezon|San Narciso]] | [[Sariaya, Quezon|Sariaya]] | [[Tagkawayan, Quezon|Tagkawayan]] | [[Tiaong, Quezon|Tiaong]] | [[Unisan, Quezon|Unisan]] }} | demographics1_title4 = Mga [[Barangay]] | demographics1_info4 = {{unbulleted list | 1,209 | {{small|kasama ang mga [[Cities of the Philippines#Independent cities|malalayang lungsod]]:}} 1,242}} | demographics1_title5 = [[House of Representatives of the Philippines|Mga distrito]] | demographics1_info5 = [[Legislative districts of Quezon]] {{small|(ibinahagi kasama ang [[Lucena, Philippines|Lucena]])}} | demographics_type2 = Demographics | demographics2_title1 = Mga [[Etnikong grupo]] | demographics2_info1 = {{unbulleted list | [[Tagalog people|Tagalog]] (90%) | [[Wikang Cebuano|Bisaya (Cebuano)]] (4.8%) | [[Bikolano|Bicolano]] (3.6%) | [[Ilokano|Ilokano]] (0.2%) | ''Iba pa'' (1.4%)}} | timezone = [[Philippine Standard Time|PHT]] | utc_offset = +8 | postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP code]] | postal_code = {{PH wikidata|postal_code}} | area_code_type = {{areacodestyle}} | area_code = {{PH wikidata|area_code}} | iso_code = {{PH wikidata|iso_code}} | blank_name_sec1 = Sinasalitang wika | blank_info_sec1 = {{hlist | [[Tagalog language|Tagalog]] (diyalektong Tayabas) | [[Wikang Ingles|Ingles]]}} | website = {{Official URL}} | image_map1 = {{hidden begin|title=OpenStreetMap|ta1=center}}{{Infobox mapframe|frame-width=250|zoom=8}} |}} '''Quezon''' (''[[Baybayin]]'': {{Script|Tglg|ᜃᜒᜐᜓᜈ꠸}}), opisyal na '''Lalawigan ng Quezon''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''Province of Quezon''), ay isang [[lalawigan]] sa [[Pilipinas]] na matatagpuan sa rehiyon ng [[Calabarzon]] sa [[Luzon]]. Kilala ang lalawigan sa kasaysayan bilang '''Tayabas''' (at '''Kalilayan{{refn|Ang '''lalawigan ng Kalilayan''' ay ang makasaysayang opisyal na pangalan ng lalawigan ng Quezon mula 1591 hanggang 1749. Ang orihinal na kabisera ng Quezon ay ang bayan ng Kalilayan, ngayon ay [[Unisan]]. Ang mga makabagong katawagan ang pamantayan sa kontemporaryong paggamit sa pagsusulat. Gayunpaman, nananatili ang paggamit ng ''Kalilayan'' bilang pangalan ng mga panlipunang organisasyong sibil kagaya ng ''Hiyas Kalilayan'', ''Kalilayan Folkloric Dance Group'','' [[UP Kalilayan]], '' atbp.|name=Note|group=N}}''' sa mas naunang panahon). Ang [[Lucena]], ang kabisera ng probinsiya ay may pagmamahala nang may kalayaan mula sa lalawigan bilang isang mataas na urbanisadong lungsod. Noong 1946, pinalitan ang pangalan ng lalawigan mula Tayabas tungo sa Quezon bilang parangal kay [[Manuel L. Quezon]], ang ikalawang Pangulo ng Pilipinas. Ang lalawigan ay unang naitatag noong 1591 bilang ''Kalilayan'' at kalaunan ay tinawag na ''Tayabas'' sa kalagitnaan ng ika-18 siglo. Upang maitangi ang lalawigan sa [[Lungsod Quezon]], minsan ay tinatawag itong '''Probinsya ng''' '''Quezon.''' Pinalilibutan ito ng mga lalawigan ng [[Aurora]] sa hilaga, [[Bulacan]], [[Rizal]], [[Laguna]] at [[Batangas]] sa kanluran, at ang [[Camarines Norte]] at [[Camarines Sur]] sa silangan. Ang bahagi ng Quezon ay namamalagi sa isang dalahikan na nagdurugtong ng Tangway ng [[Bicol]] sa pangunahing bahagi ng Luzon. Kabilang din sa lalawigang ito ang mga pulo ng [[Polillo, Quezon|Polilio]] sa [[Dagat ng Pilipinas]]. Isa sa pangunahing atraksyon sa Quezon ay ang [[Bundok Banahaw]]. Sinasabing ang kabundukang ito ay napapalibutan ng espirituwal na [[mistisismo]] kung saan maraming may [[Mga katutubong paniniwalang panrelihiyon ng mga Tagalog|Anitismong paniniwala]] at mga kulto o debotong Kristiyano ang pumupunta at nananatili sa banal na lugar na ito tuwing sasapit ang [[Mahal na Araw]]. Ang kabundukang ito ay isa rin sa mga pinakasagradong pook o [[Mga dambana at sagradong lugar ng mga katutubong Pilipino|dambana]] para sa mga sinaunang [[Mga Tagalog|Tagalog]] bago dumating ang mga Espanyol. == Kasaysayan == === Sinaunang kasaysayan === Ang mga [[Arkeolohiya|arkeolohikong]] paghuhukay sa lalawigan ay nagpapatunay sa mayamang nakaraan nitong prekolonyal. Ang mga arkeolohikal na materyales kabilang ang burial jar, buto ng tao, shell midden at pot shreds ay natuklasan sa iba't ibang lugar sa Bondoc Peninsula kabilang ang mga bayan ng [[San Narciso, Quezon|San Narciso]], [[San Andres, Quezon|San Andres]], [[Mulanay]] at [[Catanauan]]. Ang pinakahuling paghuhukay ay isinagawa sa [[Catanauan]] ng Catanauan Archaeological and Heritage Project. Ayon sa paunang ulat na inilabas ng Catanauan Archaeological and Heritage Project, maraming paghuhukay na ang isinagawa noong 1930s. Ang isa sa mga paghuhukay ay isinagawa sa [[San Narciso, Quezon|San Narciso]] kung saan natagpuan ng mga arkeologo ang mga banga ng libing. Ang pook, na sinuri ni Ricardo Galang, ay nagresulta sa pagkatuklas ng mga banga na malapit sa baybayin. Nagpunta rin si Galang sa San Andres kung saan ang mga paghuhukay ay nagbunga ng 14th at 15th daantaong mga seramik pati na rin ang kabibeng breyslet at kwintas. Ayon din sa dyurnal, sa isang pook na pinangalanang Tala, natuklasan ng mga arkeologo ang isang glazed Chinese jar na naglalaman ng mga buto mula sa unang bahagi ng [[dinastiyang Ming]]. Kung titingnan ang iba pang mga arkeyolohikong kinalalagyan na matatagpuan sa mga katabing lugar tulad ng Marinduque at Masbate, mahihinuhang ang mga paghuhukay na ito ay nagmula pa sa panahon ng metal ng kapuluan. Noong 2012, sa Mt. Kamhantik sa bayan ng [[Mulanay]], natuklasan ang 15 kabaong apog. Ang carbon dating sa isang ngipin ng tao ay natagpuan na ito ay hindi bababa sa 1,000 taong gulang. Ayon sa mga arkeologo, ang nayon ay patunay na ang mga sinaunang naninirahan sa lugar ay nagpraktis ng mas sopistikadong paraan ng pamumuhay. Ang mga kasangkapang metal ay pinaniniwalaang ginamit sa pag-ukit ng mga kabaong, at ito ang unang uri nito na natuklasan sa kapuluan. Ang mga labi ay sinasabing mula pa noong ika-10 hanggang ika-14 na siglo.<ref>{{Cite web |date=2012-09-20 |title=1,000-year-old village found in Philippines |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/philippines/9556537/1000-year-old-village-found-in-Philippines.html |access-date=2023-10-27 |website=The Telegraph |language=en}}</ref> === Panahon ng kolonyal ng mga Espanyol === Ang Lalawigan ng Quezon ay orihinal na tinawag na Kaliraya/Kalilayan, hango sa kabiserang bayan nito (ngayon ay [[Unisan]]) sa pagkatatag nito noong 1591. Gayunpaman, noong kalagitnaan ng ika-18 siglo, ang kabisera ay inilipat sa bayan ng [[Tayabas, Quezon|Tayabas]] na noon ay pinalitan din ang pangalan ng lalawigan sa Tayabas. Ang teritoryo na ngayon ay bumubuo sa lalawigan ay dating nasa ilalim ng hurisdiksyon ng iba't ibang lalawigan. Ang timog at gitnang bahagi ay nasa ilalim ng lalawigan ng Bonbon, kung minsan ay tinatawag na Balayan, noong 1585. Ang hilagang bahagi ay nahahati sa pagitan ng [[Laguna]] at [[Nueva Ecija]]. ==== Pananalakay ng mga Moro ==== Nakatala sa kasaysayan na ang lalawigang ito ay ginalugad ni Juan de Salcedo noong 1571 at 1572 sa panahon ng kanyang ekspedisyon mula Laguna hanggang Ambos Camarines. Binisita din niya ang bayan ng [[Baler]], [[Casiguran, Aurora|Casiguran]], at [[Infanta, Quezon|Infanta]]. Tulad ng maraming iba pang mga lalawigan, ang Tayabas ay dumanas ng mga pananalakay ng mga [[Moro (Pilipinas)|Moro]]. Noong 1798, hinarass ng isang armada ng mga 25 o higit pang mga bangka ang mga bayan ng [[Casiguran, Aurora|Casiguran]], [[Palanan]], at [[Baler]] kung saan nagdakip ng 450 bihag. Ang mga bayan sa kahabaan ng timog na baybayin ng Bondoc Peninsula ay hindi nakaligtas sa marahas na pananalakay. Ang pagkawasak ng Kalilayan noong 1604 dahil sa malaking armada ng mga tulisang Moro ay naging sanhi ng paglipat ng mga naninirahan sa Palsabangon ([[Pagbilao]]). Ang panloloob at pandarambong ng mga Moro galing sa [[Jolo, Sulu|Jolo]] at [[Brunei]] ay laganap noong 1600s. Upang makapagdakip ng gagawing [[Pang-aalipin|alipin o alila]], ang isang dahilan ng paglaganap ng mga pagsalakay na ito. Isang padron para sa Calilaya ang iniutos pagkatapos magdusa nang husto ng Tayabas dahil sa pagsalakay ng mga Moro. Sinasabing 187 katao ang nabihag o napatay habang 400 ang tumakas. Ang takot sa mga pagsalakay na ito ay ang pangunahing dahilan ng permanenteng paggalaw ng mga pamayanan sa kahabaan ng baybayin sa loob ng bansa at pati na rin ang pangkalahatang pagbaba ng populasyon. Ang madalas na pagsalakay ng mga Moro ay nakagambala sa produksyon ng pagkain sa lalawigan, na nakakaapekto sa nutrisyon ng mga naninirahan dito. Ang malnutrisyon ng ina ay binanggit din bilang isa sa mga pangunahing sanhi ng pagkamatay ng sanggol noong panahong iyon. Pagsapit ng 1701, ang dating makapal na mga lugar sa baybayin ng lalawigan, ay inilarawan bilang binubuo ng mga rancheria na ang mga naninirahan ay umaasa sa mga produktong ligaw. Ang mga mararahas na pananalakay na ito ay nagpatuloy halos hanggang sa katapusan ng kolonyal ng mga Espanyol. ==== Pagbabangon ng Tayabas ==== Sa mga panahon ng [[Teokrasya|teokrasyang]] kolonyal ng Espanyol, naging aktibo ang Confradia de San Jose sa lalawigan, dulot ng lumalaking agwat ng hindi pagkakapantay-pantay sa pagitan ng mahihirap at ng matataas na uri. Ang organisasyong ito ay nakadirekta karamihan sa mahihirap o [[Indio|katutubo]] at hindi tinatanggap ang mga [[Espanyol]] o [[Mestisong Pilipino|Mestizo]] nang walang pagsang-ayon. Pinamumunuan ang samahan ni [[Hermano Pule|Apolinario de la Cruz]], tubong [[Lucban]], at kilala rin bilang Hermano Pule. Ang cofradía ay kaniyang naitatag noong 1832 bilang tugon sa mga gawain ng [[Simbahang Katolika sa Pilipinas|Simbahang Katoliko sa Pilipinas]] na umaabuso at nagdidiskrimina sa katutubong lahi. Ang kapatiran ay lumago sa bilang at impluwensya, na umaakit ng mga tagasunod na nagbahagi ng kanyang pananaw sa katarungang panlipunan at reporma sa [[relihiyon]]. Sa kasagsagan nito, ang Cofradía ay may 4,500 hanggang 5,000 miyembro mula sa mga lalawigan ng Tayabas, [[Batangas]], [[Kabite|Cavite]], [[Laguna]], at [[Ambos Camarines|Camarines]]. Ninais niyang maging legal ang Cofradia dahil sa paglaki ng kasapian ngunit binatikos ito ng mga paring Español, sa pangunguna ni Arsobispo Jose Segui. Dahil sa paghihinala na isang samahang mapanghimagsik ang Cofradia, ang pamahalaang kolonyal ay nagpadala ng mga pwersang militar upang sugpuin ang Cofradía, isang pag-atake na dinipensahan at nilabanan ni Hermano Pule at ng kanyang mga tagasunod noong Oktubre 23, 1841. Gayunpaman, mas maraming armadong pwersa ang ipinadala at ang cofradía ay nasugpo ng kolonyal na pwersang militar noong Nobyembre 1, 1841. Nilitis at binitay siya sa bayan ng [[Tayabas, Quezon|Tayabas]] noong Nobyembre 4, 1841. Pinagputol-putol ang kaniyang katawan. Tinuhog ang kaniyang ulo at itinanghal sa daan patungong [[Majayjay]] upang huwag sundan ng taumbayan si Hermano Pule na tinatawag ng mga tagasunod na “Hari ng mga Tagalog". [[Talaksan:Pag-aaklas_ng_Rehimyento_ng_Tayabas_NHCP_historical_marker.jpg|thumb|Tayabas Regiment Revolt]] Ilang taon pagkatapos ng Cofradia Revolt, noong Enero 20, 1843, ang Rehimenteng Tayabas, sa pamumuno ni Sarhento Irineo Samaniego, ay bumangon sa pag-aalsa laban sa Espanya upang bigyang katarungan ang pagpatay kay Hermano Pule at sa mga kasapi ng Cofradia. Nakubkob ng Rehimyento ang Kuta ng Santiago at iba pang lugar ng Intramuros sa tulong na rin ng mga katutubong bantay sa loob nito. Ito ang tanging katutubong puwersa sa kasaysayan ng Pilipinas na matagumpay na nakakubkob sa Fort Santiago at Maynila. Sa unang pagkakataon, ang salitang “Independencia” ay isinisigaw ng Tayabas Regiment, upang hikayatin ang kanilang mga kababayan ng pagbangon laban sa Espanya. Gayunpaman, kinabukasan, ang mga tarangkahan ng Fort Santiago ay binuksan ng mga loyalistang sundalo. Pagkatapos ng madugong labanan, ang mga rebolusyonaryo ay natalo ng mga loyalistang tropa, na nagresulta sa pagbitay kay Samaniego at 81 sa kanyang mga tagasunod sa parehong araw. Ang Tayabas ay isa rin sa unang lalawigang sumapi sa [[Himagsikang Pilipino|Rebolusyon sa Pilipinas]]. Noong Agosto 5, 1898, naangkin ni Heneral [[Miguel Malvar]] ang Tayabas sa ngalan ng Rebolusyonaryong Pamahalaan. <ref>{{Cite web |title=Quezon Province |url=https://quezon.gov.ph/history-and-culture/ |access-date=2023-10-27 |language=en-US |archive-date=2023-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406161223/https://quezon.gov.ph/history-and-culture/ |url-status=dead }}</ref> === Panahon ng pananakop ng mga Amerikano === Dumating ang mga Amerikano at sinanib ang Pilipinas. Isang pamahalaang sibil ang itinatag sa lalawigan noong Marso 12, 1901, at ang [[Lucena]] ay ginawang kabisera ng probinsiya. Sa panahon ng pasipikasyon ng mga Amerikano sa kapuluan, ang mga pag-aalsa ay pangkaraniwan sa tinatawag noon na lalawigan ng Tayabas. Kadalasang ginagamit ng mga rebelde mula sa mga kalapit na lalawigan ng Laguna at Batangas ang Tayabas bilang kanilang base ng operasyon pati na rin ang kanilang pinagkukunan ng mga suplay. Ang isang rebeldeng gobyerno, na may koneksyon kina [[Miguel Malvar|Gen. Malvar]] at Pedro Caballes ay sinasabing nakabase sa Infanta. Ito ang nagbunsod sa American in charge, Brigadier-General J.F. Bell na magdesisyong bumalik sa Tayabas na may mas malaking contingent. Kinilala ni Bell ang kahalagahan ng mga daungan ng Tayabas bilang pinagmumulan ng mga panustos sa pag-aalsa kung kaya't siya ay naniniwala na ang pagsasara ng lahat ng mga daungan sa lalawigan ay maaaring magkumbinsi ng pagsuko sa mga pinuno ng resístans. Noong 1902, ang distrito ng El Principe ay inilipat mula sa hurisdiksyon ng Nueva Ecija patungo sa Tayabas. Sa parehong taon, naging bahagi ng lalawigan ng Tayabas ang [[Marinduque]] sa bisa ng Act 499 na pinagtibay ng Philippine Commission. Gayunpaman, noong 1920, ang Batas 2280 ay ipinasa ng Kongreso ng Pilipinas, na muling itinatag ang Marinduque bilang isang hiwalay na lalawigan. Dahil sa layo ng Tayabas at Bicol at sa dumaraming populasyon, nasa ilalim ng hurisdiksyon ng Diyosesis ng Lipa ang Tayabas noong 1910. === Panahon ng pananakop ng mga Hapones === Ang pananakop ng mga Hapon sa lalawigan noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] ay nagsimula noong Disyembre 23, 1941, nang dumaong ang [[Hukbong Imperyal ng Hapon]] sa [[Atimonan]]. Ang nakatalagang General Headquarters ng Philippine Commonwealth Army at Philippine Constabulary sa Tayabas mula Enero 3, 1942 hanggang Hunyo 30, 1946, ay mga operasyong militar laban sa pananakop ng mga Hapones. Abril 4, 1945 ang araw na napalaya ang lalawigan nang makarating sa Lucena ang pinagsamang pwersa ng hukbong Pilipino at Amerikano. === Kasarinlan ng Pilipinas === ==== Pagpapalit ng pangalan mula Tayabas patungong Quezon ==== Pagkatapos ng digmaan, noong Setyembre 7, 1946, pinalitan ng Batas Republika Blg. 14 ang pangalang Tayabas patungong Quezon, bilang parangal kay [[Manuel L. Quezon]], ang pangulo ng [[Komonwelt ng Pilipinas|Kommonwealth]] na nagmula sa [[Baler]], na isa sa mga bayan ng lalawigan.<ref>{{Cite web |title=Republic Act No. 14 |url=https://lawphil.net/statutes/repacts/ra1946/ra_14_1946.html |access-date=2023-10-30 |website=lawphil.net}}</ref> ==== Pag-usbong ng industriya ng niyog ==== Bago pa man makamit ng Pilipinas ang kasarinlan, ang lalawigan ay umaasa na sa niyog. Ang kasaysayang ito ay malinaw na makikita sa pamamagitan ng mga mayayamang bahay na itinayo sa bayan ng [[Sariaya]] sa panahong ito. Ang mga niyog ay nagsilbing pangunahing pinagkukunan ng kita para sa mga maylupang uri ng Sariaya at ito ang nagbigay-daan sa kanila na makapagtayo ng mga ancestral house na nakikita ngayon.<ref>{{Cite web |last=BOLISLIS |first=By FERDI |date=2015-04-25 |title=The stunning, endangered heritage buildings of Sariaya |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/476190/the-stunning-endangered-heritage-buildings-of-sariaya/story/ |access-date=2023-10-30 |website=GMA News Online |language=en}}</ref> Ito ang nagbunsod sa ilang kumpanya tulad ni Peter Paul na itatag ang presensya nito sa [[Candelaria, Quezon|Candelaria]] para gumawa ng mga produkto tulad ng desiccated coconut noong panahong ito. ==== Pagtatatag ng Lalawigan ng Aurora ==== Noong Hunyo 1951, ang hilagang bahagi ng Quezon (partikular, ang mga bayan ng [[Baler]], [[Casiguran, Aurora|Casiguran]], [[Dilasag]], [[Dingalan]], [[Dinalungan|Dinalongan]], [[Dipaculao]], [[Maria Aurora, Aurora|Maria Aurora]] at [[San Luis, Aurora|San Luis]]) ay ginawang sub-probinsya ng [[Aurora (lalawigan)|Aurora]] na hango sa ngalang [[Aurora Quezon]], asawa ni [[Manuel L. Quezon]]. Nahiwalay ang Aurora sa Quezon bilang isang malayang lalawigan noong 1979. Sa pagpapalabas ng Executive Order No. 103, na may petsang Mayo 17, 2002, ni dating Pangulong [[Gloria Macapagal Arroyo]], ang lalawigan ng Aurora ay inilipat sa [[Gitnang Luzon|Gitnang Luzon (Rehiyon III)]], heograpikal na lokasyon ng lalawigan; ang natitirang mga lugar ng Quezon at iba pang mga lalawigan ng [[Timog Katagalugan]] na nahahati sa [[Calabarzon]] at [[MIMAROPA|Mimaropa]]. ==== Noong panahon ng diktadurang Marcos ==== Ang Quezon Province ay hindi nakaligtas sa panlipunan at pang-ekonomiyang kaguluhan sa panahon ng [[Batas militar sa ilalim ni Ferdinand Marcos|Diktadurya ni Ferdinand Marcos]], kabilang ang kanyang pagsuspinde noong 1971 sa writ of [[habeas corpus]], ang kanyang 1972 na deklarasyon ng batas militar, at ang kanyang patuloy na paghawak sa kapangyarihan mula sa pagtanggal ng batas militar noong 1981 hanggang sa pagpapatalsik sa kanya sa ilalim ng [[Rebolusyong EDSA ng 1986|People Power Revolution ng 1986]]. Isang malaking kaganapan na naganap sa panahong ito ay ang Guinayangan massacre noong Pebrero 1, 1981, kung saan pinaputukan ng mga elemento ng Militar ang isang grupo ng humigit-kumulang na magniniyog na nagmartsa patungo sa [[Guinayangan]] plaza air para iprotesta ang [[Coco Levy Fund Scam|coco levy fund scam]]. Dalawang tao ang namatay at 27 ang nasugatan.<ref>{{Cite web |last=Doyo |first=Ma Ceres P. |date=2016-09-22 |title=Martial law massacres |url=https://opinion.inquirer.net/97552/martial-law-massacres |access-date=2023-10-30 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gavilan |first=Jodesz |date=2018-10-23 |title=Massacres, incidents of violence against farmers |url=https://www.rappler.com/newsbreak/iq/214987-list-massacres-incidents-of-violence-against-farmers-philippines/ |access-date=2023-10-30 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref> Kabilang sa mga mamamayan ng Quezon na naging biktima ng [[sapilitang pagkawala]] sa panahon ng diktadurang Marcos ay ang human rights worker na si Albert Enriquez ng Lucena, na nagdokumento ng mga pang-aabuso ng militar bilang isang boluntaryo para sa Task Force Detainees of the Philippines; at aktibistang si Ramon Jasul na nagtatag ng Bagong Kabataan ng Lukban (Bagong Kabataan ng Lucban) sa kanyang bayan. Si Enriquez ay dinukot ng mga armadong lalaki noong Agosto 29, 1985,<ref>{{Cite web |last=Inquirer |first=Philippine Daily |date=2018-09-22 |title=Tish, Jessica, Hermon and other missing martial law activists |url=https://newsinfo.inquirer.net/1035004/tish-jessica-hermon-and-other-missing-martial-law-activists |access-date=2023-10-30 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> habang si Jasul ay dinukot sa Makati bilang bahagi ng Southern Tagalog 10 insidente noong huling bahagi ng Hulyo 1977.<ref>{{Cite web |last=Olea |first=Ronalyn V. |date=2008-09-20 |title=The Cruelty of Enforced Disappearances: An Abhorrent Crime Against Humanity |url=https://www.bulatlat.com/2008/09/20/the-cruelty-of-enforced-disappearances-an-abhorrent-crime-against-humanity/ |access-date=2023-10-30 |website=Bulatlat |language=en-US}}</ref> Ni hindi na nakitang muli, at pareho silang pinarangalan sa pamamagitan ng pag-ukit ng kanilang mga pangalan sa dingding ng alaala sa [[Bantayog ng mga Bayani]] ng Pilipinas.<ref>{{Cite web |title=ENRIQUEZ, Albert R. |url=https://bantayog.foundation/enriquez-albert-r |access-date=2023-10-30 |website=bantayog.foundation |language=en |archive-date=2023-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004201120/https://bantayog.foundation/enriquez-albert-r |url-status=dead }}</ref> ==Ekonomiya== Ang Quezon ang nangungunang tagagawa ng bansa ng mga produkto ng niyog tulad ng [[langis ng niyog]] at kopra. Maraming mga planta ng niyog ang matatagpuan sa malaking bahagi ng lalawigan. Iba pang mga pangunahing pananim ay palay, mais, saging, at kape. Isa ring pangunahing bahagi ng ekonomiya ng Quezon ang pangingisda. ==Pamahalaan== *'''Gobernador:''' [[Angelina Tan]] *'''Bise-Gobernador:''' Anacleto A. Alcala III *'''Kinatawan:''' **'''Unang Distrito:''' Wilfrido Mark M. Enverga **'''Pangalawang Distrito:''' David C. Suarez **'''Pangatlong Distrito:''' Reynante Arrogancia **'''Pang-apat na Distrito:''' Keith Micah Tan ==Heograpiya== ===Pampolitika=== Sa heograpiya, ang lalawigan ng Quezon ay may kabuuang 41 na bayan na binubuo ng 39 na munisipyo, 1 bahaging lungsod at 1 kabiserang lungsod. Ito ay may kabuuang 1,242 na barangay kasama ang mga barangay ng kabiserang lungsod. Sa pangangasiwang pampolitika, binubuo ang Quezon ng 39 na [[Mga bayan ng Pilipinas|mga bayan]] at isang bahaging lungsod, [[Lungsod ng Tayabas|Tayabas]]. Lahat ay nakaayos sa [[Distritong pambatas ng Quezon|apat na mga distritong pambatas]], at nahahati sa 1,209 na mga [[barangay]]. Ang kabiserang lungsod, [[Lucena, Pilipinas|Lucena]], ay malaya mula sa pamamahalang pampangasiwaan at pampiskal ng lalawigan, ngunit maaari silang bumoto ng mga opisyal ng lalawigan.{{col-begin|width=auto}} {{col-break}} {{unbulleted list | {{Color box|#BFF5FF|†|border=darkgray}} {{font|Panlalawigang kabisera at mataas na urbanisadong lungsod|size=90%}} | {{Color box|#FFE6F3|∗|border=darkgray}} {{font|Bahaging lungsod|size=90%}} | {{Color box|#FDFDFD|border=darkgray}} {{font|Bayan|size=90%}} }} {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;table-layout:fixed;text-align:right;background-color:#FDFDFD;font-size:90%;border-collapse:collapse;" ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Lungsod {{small|o}} bayan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | [[Distritong pambatas ng Quezon|Distrito]]{{PSGC detail|nscb}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=3 | Populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{PSGC rubric}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Lawak{{PSGC detail|nscb}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Kapal ng populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Brgy.|Kabuuang bilang ng mga barangay}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | [[Koordinado]]{{ref label|Coord|A|none}} |- ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" colspan=2 | {{small|(2015)}}{{PH census|2015|04A}} ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" | {{small|(2010)}}{{PH census|2010|04A}} ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|sq mi}} ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|/sq mi}} ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Agdangan]] | style="text-align:center;" | 3rd | {{percent and number|12,851|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 11,567 | {{PAGR|2015.5835|12851|2010.3315|11567}} | {{convert|31.54|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|12851/31.54|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 12 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8749|N|121.9134|E|name=Agdangan|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Alabat, Quezon|Alabat]] | style="text-align:center;" | 4th | {{percent and number|15,630|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 16,120 | {{PAGR|2015.5835|15630|2010.3315|16120}} | {{convert|57.61|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|15630/57.61|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 19 | style="text-align:center;" | {{coord|14.1012|N|122.0121|E|name=Alabat|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Atimonan]] | style="text-align:center;" | 4th | {{percent and number|63,432|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 61,587 | {{PAGR|2015.5835|63432|2010.3315|61587}} | {{convert|239.66|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|63432/239.66|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 42 | style="text-align:center;" | {{coord|14.0006|N|121.9215|E|name=Atimonan|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Buenavista, Quezon|Buenavista]] | style="text-align:center;" | 3rd | {{percent and number|30,047|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 29,053 | {{PAGR|2015.5835|30047|2010.3315|29053}} | {{convert|161.35|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|30047/161.35|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 37 | style="text-align:center;" | {{coord|13.7376|N|122.4673|E|name=Buenavista|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Burdeos]] | style="text-align:center;" | 1st | {{percent and number|26,760|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 24,166 | {{PAGR|2015.5835|26760|2010.3315|24166}} | {{convert|199.82|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|26760/199.82|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 14 | style="text-align:center;" | {{coord|14.8399|N|121.9700|E|name=Burdeos|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Calauag]] | style="text-align:center;" | 4th | {{percent and number|73,139|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 69,223 | {{PAGR|2015.5835|73139|2010.3315|69223}} | {{convert|324.71|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|73139/324.71|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 81 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9582|N|122.2873|E|name=Calauag|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Candelaria, Quezon|Candelaria]] | style="text-align:center;" | 2nd | {{percent and number|117,434|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 110,570 | {{PAGR|2015.5835|117434|2010.3315|110570}} | {{convert|129.10|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|117434/129.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 25 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9334|N|121.4224|E|name=Candelaria|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Catanauan]] | style="text-align:center;" | 3rd | {{percent and number|71,073|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 65,832 | {{PAGR|2015.5835|71073|2010.3315|65832}} | {{convert|253.07|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|71073/253.07|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 46 | style="text-align:center;" | {{coord|13.5929|N|122.3223|E|name=Catanauan|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Dolores, Quezon|Dolores]] | style="text-align:center;" | 2nd | {{percent and number|28,891|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 27,702 | {{PAGR|2015.5835|28891|2010.3315|27702}} | {{convert|62.60|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|28891/62.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 16 | style="text-align:center;" | {{coord|14.0157|N|121.4011|E|name=Dolores|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[General Luna, Quezon|General Luna]] | style="text-align:center;" | 3rd | {{percent and number|26,494|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 25,373 | {{PAGR|2015.5835|26494|2010.3315|25373}} | {{convert|101.02|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|26494/101.02|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 27 | style="text-align:center;" | {{coord|13.6881|N|122.1710|E|name=General Luna|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[General Nakar]] | style="text-align:center;" | 1st | {{percent and number|29,705|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 25,973 | {{PAGR|2015.5835|29705|2010.3315|25973}} | {{convert|1343.75|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|29705/1343.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 19 | style="text-align:center;" | {{coord|14.7634|N|121.6353|E|name=General Nakar|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Guinayangan]] | style="text-align:center;" | 4th | {{percent and number|45,155|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 41,669 | {{PAGR|2015.5835|45155|2010.3315|41669}} | {{convert|214.12|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|45155/214.12|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 54 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8974|N|122.4539|E|name=Guinayangan|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Gumaca]] | style="text-align:center;" | 4th | {{percent and number|73,877|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 69,618 | {{PAGR|2015.5835|73877|2010.3315|69618}} | {{convert|189.65|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|73877/189.65|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 59 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9215|N|122.1015|E|name=Gumaca|type:city_region:PH-QUE}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Infanta, Quezon|Infanta]] | style="text-align:center;" | 1st | {{percent and number|69,079|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 64,818 | {{PAGR|2015.5835|69079|2010.3315|64818}} | {{convert|342.76|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|69079/342.76|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 36 | style="text-align:center;" | {{coord|14.7458|N|121.6472|E|name=Infanta|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Jomalig]] | style="text-align:center;" | 1st | {{percent and number|7,417|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 6,884 | {{PAGR|2015.5835|7417|2010.3315|6884}} | {{convert|56.65|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|7417/56.65|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 5 | style="text-align:center;" | {{coord|14.6970|N|122.3297|E|name=Jomalig|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Lopez, Quezon|Lopez]] | style="text-align:center;" | 4th | {{percent and number|95,167|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 91,074 | {{PAGR|2015.5835|95167|2010.3315|91074}} | {{convert|355.38|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|95167/355.38|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 95 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8825|N|122.2611|E|name=Lopez|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Lucban]] | style="text-align:center;" | 1st | {{percent and number|51,475|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 46,698 | {{PAGR|2015.5835|51475|2010.3315|46698}} | {{convert|130.46|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|51475/130.46|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 32 | style="text-align:center;" | {{coord|14.1144|N|121.5548|E|name=Lucban|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |-style="background-color:#BFF5FF;" ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#BFF5FF;border-right:0;" | [[Lucena, Pilipinas|Lucena]] | style="text-align:right;border-left:0;" | † | style="text-align:center;" | 2nd | — | 266,248 | 246,392 | {{PAGR|2015.5835|266248|2010.3315|246392}} | {{convert|80.21|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|266248/80.21|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 33 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9350|N|121.6124|E|name=Lucena|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Macalelon]] | style="text-align:center;" | 3rd | {{percent and number|28,188|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 26,419 | {{PAGR|2015.5835|28188|2010.3315|26419}} | {{convert|124.05|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|28188/124.05|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 30 | style="text-align:center;" | {{coord|13.7462|N|122.1369|E|name=Macalelon|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Mauban]] | style="text-align:center;" | 1st | {{percent and number|63,819|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 61,141 | {{PAGR|2015.5835|63819|2010.3315|61141}} | {{convert|415.98|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|63819/415.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 40 | style="text-align:center;" | {{coord|14.1889|N|121.7310|E|name=Mauban|type:city_region:PH-QUE}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Mulanay]] | style="text-align:center;" | 3rd | {{percent and number|53,123|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 50,826 | {{PAGR|2015.5835|53123|2010.3315|50826}} | {{convert|420.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|53123/420.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 28 | style="text-align:center;" | {{coord|13.5231|N|122.4043|E|name=Mulanay|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Padre Burgos, Quezon|Padre Burgos]] | style="text-align:center;" | 3rd | {{percent and number|22,460|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 20,161 | {{PAGR|2015.5835|22460|2010.3315|20161}} | {{convert|69.10|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|22460/69.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 22 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9166|N|121.8162|E|name=Padre Burgos|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Pagbilao]] | style="text-align:center;" | 1st | {{percent and number|75,023|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 65,996 | {{PAGR|2015.5835|75023|2010.3315|65996}} | {{convert|170.96|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|75023/170.96|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 27 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9745|N|121.6854|E|name=Pagbilao|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Panukulan]] | style="text-align:center;" | 1st | {{percent and number|13,546|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 12,511 | {{PAGR|2015.5835|13546|2010.3315|12511}} | {{convert|226.61|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|13546/226.61|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 12 | style="text-align:center;" | {{coord|14.9331|N|121.8160|E|name=Panukulan|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Patnanungan]] | style="text-align:center;" | 1st | {{percent and number|14,606|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 13,865 | {{PAGR|2015.5835|14606|2010.3315|13865}} | {{convert|139.20|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|14606/139.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 6 | style="text-align:center;" | {{coord|14.7552|N|122.2169|E|name=Patnanungan|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Perez, Quezon|Perez]] | style="text-align:center;" | 4th | {{percent and number|12,173|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 12,039 | {{PAGR|2015.5835|12173|2010.3315|12039}} | {{convert|57.46|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|12173/57.46|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 14 | style="text-align:center;" | {{coord|14.1938|N|121.9257|E|name=Perez|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Pitogo, Quezon|Pitogo]] | style="text-align:center;" | 3rd | {{percent and number|23,019|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 21,380 | {{PAGR|2015.5835|23019|2010.3315|21380}} | {{convert|73.39|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|23019/73.39|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 39 | style="text-align:center;" | {{coord|13.7830|N|122.0886|E|name=Pitogo|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Plaridel, Quezon|Plaridel]] | style="text-align:center;" | 4th | {{percent and number|10,935|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 10,238 | {{PAGR|2015.5835|10935|2010.3315|10238}} | {{convert|35.05|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|10935/35.05|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 9 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9568|N|122.0170|E|name=Plaridel|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Polillo, Quezon|Polillo]] | style="text-align:center;" | 1st | {{percent and number|30,582|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 28,125 | {{PAGR|2015.5835|30582|2010.3315|28125}} | {{convert|253.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|30582/253.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 20 | style="text-align:center;" | {{coord|14.7176|N|121.9375|E|name=Polillo|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Quezon, Quezon|Quezon]] | style="text-align:center;" | 4th | {{percent and number|15,228|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 15,142 | {{PAGR|2015.5835|15228|2010.3315|15142}} | {{convert|71.22|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|15228/71.22|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 24 | style="text-align:center;" | {{coord|14.0060|N|122.1841|E|name=Quezon|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Real, Quezon|Real]] | style="text-align:center;" | 1st | {{percent and number|35,979|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 35,189 | {{PAGR|2015.5835|35979|2010.3315|35189}} | {{convert|563.89|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|35979/563.89|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 17 | style="text-align:center;" | {{coord|14.6655|N|121.6036|E|name=Real|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Sampaloc, Quezon|Sampaloc]] | style="text-align:center;" | 1st | {{percent and number|13,907|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 13,107 | {{PAGR|2015.5835|13907|2010.3315|13107}} | {{convert|104.78|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|13907/104.78|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 14 | style="text-align:center;" | {{coord|14.1610|N|121.6382|E|name=Sampaloc|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[San Andres, Quezon|San Andres]] | style="text-align:center;" | 3rd | {{percent and number|35,780|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 33,586 | {{PAGR|2015.5835|35780|2010.3315|33586}} | {{convert|60.99|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|35780/60.99|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 7 | style="text-align:center;" | {{coord|13.3235|N|122.6774|E|name=San Andres|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[San Antonio, Quezon|San Antonio]] | style="text-align:center;" | 2nd | {{percent and number|33,467|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 31,681 | {{PAGR|2015.5835|33467|2010.3315|31681}} | {{convert|172.93|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|33467/172.93|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 20 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8957|N|121.2932|E|name=San Antonio|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[San Francisco, Quezon|San Francisco]] | style="text-align:center;" | 3rd | {{percent and number|61,473|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 57,979 | {{PAGR|2015.5835|61473|2010.3315|57979}} | {{convert|303.96|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|61473/303.96|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 16 | style="text-align:center;" | {{coord|13.3469|N|122.5200|E|name=San Francisco|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[San Narciso, Quezon|San Narciso]] | style="text-align:center;" | 3rd | {{percent and number|48,461|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 45,386 | {{PAGR|2015.5835|48461|2010.3315|45386}} | {{convert|263.58|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|48461/263.58|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 24 | style="text-align:center;" | {{coord|13.5656|N|122.5665|E|name=San Narciso|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Sariaya]] | style="text-align:center;" | 2nd | {{percent and number|148,980|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 138,894 | {{PAGR|2015.5835|148980|2010.3315|138894}} | {{convert|212.16|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|148980/212.16|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 43 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9629|N|121.5243|E|name=Sariaya|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Tagkawayan]] | style="text-align:center;" | 4th | {{percent and number|51,832|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 50,833 | {{PAGR|2015.5835|51832|2010.3315|50833}} | {{convert|534.35|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|51832/534.35|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 45 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9657|N|122.5393|E|name=Tagkawayan|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |-style="background-color:#FFE6F3;" ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#FFE6F3;border-right:0;" | [[Lungsod ng Tayabas|Tayabas]] | style="text-align:right;border-left:0;" | ∗ | style="text-align:center;" | 1st | {{percent and number|99,779|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 91,428 | {{PAGR|2015.5835|99779|2010.3315|91428}} | {{convert|230.95|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|99779/230.95|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 66 | style="text-align:center;" | {{coord|14.0263|N|121.5918|E|name=Tayabas|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Tiaong]] | style="text-align:center;" | 2nd | {{percent and number|99,712|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 91,599 | {{PAGR|2015.5835|99712|2010.3315|91599}} | {{convert|168.38|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|99712/168.38|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 31 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9593|N|121.3228|E|name=Tiaong|type:city_region:PH-QUE}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Unisan]] | style="text-align:center;" | 3rd | {{percent and number|26,884|1,856,582|disp=table|1|pad=yes}} | 25,186 | {{PAGR|2015.5835|26884|2010.3315|25186}} | {{convert|124.15|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|26884/124.15|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 36 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8393|N|121.9763|E|name=Unisan|region:PH-QUE_type:city|format=dms}} |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=4 style="text-align:left;" | Total{{ref label|Total|B|none}} ! scope="col" style="text-align:right;" | 1,856,582 ! scope="col" style="text-align:right;" | 1,740,638 ! scope="col" style="text-align:right;" | {{PAGR|2015.5835|1856582|2010.3315|1740638}} ! scope="col" style="text-align:right;" | 8,989.39 ! scope="col" | {{convert|8,989.39|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|1856582/8,989.39|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|1856582/8,989.39|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 1,209 ! scope="col" style="font-style:italic;" | {{small|(see [[#External links|GeoGroup box]])}} |-class="sortbottom" style="background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;line-height:1.3em;" | colspan="13" | {{Ordered list | list_style_type=upper-alpha | {{note label|Coord|A|none}}Coordinates mark the [[town center]], and are sortable by [[latitude]]. | {{note label|Total|B|none}}Total figures exclude the ''highly urbanized city'' of Lucena. }} |} {{col-end}} == Mga pananda == {{reflist|group=N}} ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} {{Calabarzon}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Quezon]] a7jowhurzhd9zubi2569eu8bd9brpqf 0 1120 2205359 2126265 2026-04-30T04:23:26Z Exec8 780 2205359 wikitext text/x-wiki :''Para sa dating pangulo ng Pilipinas, tingnan ang artikulong "[[Elpidio Quirino]]".'' {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle = Lalawigan ng Quirino |sealfile = Ph_seal_quirino.svg |region = [[Lambak ng Cagayan]] (Rehiyon II) |capital = [[Cabarroguis, Quirino|Cabarroguis]] |founded = 18 Hunyo 1966 |pop2000 = 148575 |pop2000rank = ika-8 pinakamaliit |popden2000 = 49 |popden2000rank= ika-2 pinakamababa |areakm2 = 3057.2 |arearank = ika-45 pinakamalaki |hucities = 0 |componentcities=0 |municipalities= 6 |barangays = 132 |districts = 1 |languages = [[Wikang Ilokano|Ilokano]], [[Wikang Tagalog|Tagalog]], [[Wikang Ingles|Ingles]] |governor = Dakila E. Cua |locatormapfile= Ph_locator_map_quirino.png }} Ang '''Quirino''' ay isang [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Lambak ng Cagayan]] sa [[Luzon]]. [[Cabarroguis]] ang kabisera nito at ipinangalan kay [[Elpidio Quirino]], ang ika-anim na [[Pangulo ng Pilipinas]]. Napapalibutan ang lalawigan ng [[Aurora]] sa timog-kanluran, [[Nueva Vizcaya]] sa kanluran, at [[Isabela]] sa hilaga. Dating bahagi ng lalawigan ng Nueva Vizcaya ang Quirino, hanggang hiniwalay ito noong 1966. ==Ekonomiya== Pangunahing industriya ang pagsasaka at ang bigas at mais bilang mga pangunahing mga ani nito. Ito ang bumubuo sa pangangailangan ng mga kalapit na lalawigan at sa kalungsuran. Ang mga saging at mga ''banana chips'' ay mga pangunahing mga produkto na ipinagbibili sa Kalakhang Maynila at sa Pampanga. ==Heograpiya== ===Pampolitika=== Ang lalawigan ng Quirino ay nahahati sa 6 na [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]]. *[[Aglipay, Quirino|Aglipay]] *[[Cabarroguis, Quirino|Cabarroguis]] *[[Diffun, Quirino|Diffun]] *[[Maddela, Quirino|Maddela]] *[[Nagtipunan, Quirino|Nagtipunan]] *[[Saguday, Quirino|Saguday]] ==Mga Kawing Panlabas== *[http://quirinoprovince.org/ Official Website of Quirino Province]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://elgu2.ncc.gov.ph/quirino/ Opisyal na Website ng Pamahalaang Panlalawigan ng Quirino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051107233755/http://elgu2.ncc.gov.ph/quirino/ |date=2005-11-07 }} *[http://www.tourism.gov.ph/explore_phil/place_details.asp?content=description&province=8 WOW Philippines - Quirino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226232408/http://www.tourism.gov.ph/explore_phil/place_details.asp?content=description&province=8 |date=2009-02-26 }} == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Quirino}} {{Lambak ng Cagayan}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] {{pilipinas-stub}} splt2rxeiok3ubxup69cu35k77gqis5 2205403 2205359 2026-04-30T05:02:56Z Exec8 780 2205403 wikitext text/x-wiki :''Para sa dating pangulo ng Pilipinas, tingnan ang artikulong "[[Elpidio Quirino]]".'' {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle = Lalawigan ng Quirino |sealfile = Ph_seal_quirino.svg |region = [[Lambak ng Cagayan]] (Rehiyon II) |capital = [[Cabarroguis, Quirino|Cabarroguis]] |founded = 18 Hunyo 1966 |pop2000 = 148575 |pop2000rank = ika-8 pinakamaliit |popden2000 = 49 |popden2000rank= ika-2 pinakamababa |areakm2 = 3057.2 |arearank = ika-45 pinakamalaki |hucities = 0 |componentcities=0 |municipalities= 6 |barangays = 132 |districts = 1 |languages = [[Wikang Ilokano|Ilokano]], [[Wikang Tagalog|Tagalog]], [[Wikang Ingles|Ingles]] |governor = Dakila E. Cua |locatormapfile= Ph_locator_map_quirino.png }} Ang '''Quirino''' ay isang [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Lambak ng Cagayan]] sa [[Luzon]]. [[Cabarroguis]] ang kabisera nito at ipinangalan kay [[Elpidio Quirino]], ang ika-anim na [[Pangulo ng Pilipinas]]. Napapalibutan ang lalawigan ng [[Aurora]] sa timog-kanluran, [[Nueva Vizcaya]] sa kanluran, at [[Isabela]] sa hilaga. Dating bahagi ng lalawigan ng Nueva Vizcaya ang Quirino, hanggang hiniwalay ito noong 1966. ==Ekonomiya== Pangunahing industriya ang pagsasaka at ang bigas at mais bilang mga pangunahing mga ani nito. Ito ang bumubuo sa pangangailangan ng mga kalapit na lalawigan at sa kalungsuran. Ang mga saging at mga ''banana chips'' ay mga pangunahing mga produkto na ipinagbibili sa Kalakhang Maynila at sa Pampanga. ==Heograpiya== ===Pampolitika=== Ang lalawigan ng Quirino ay nahahati sa 6 na [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]]. *[[Aglipay, Quirino|Aglipay]] *[[Cabarroguis, Quirino|Cabarroguis]] *[[Diffun, Quirino|Diffun]] *[[Maddela, Quirino|Maddela]] *[[Nagtipunan, Quirino|Nagtipunan]] *[[Saguday, Quirino|Saguday]] ==Mga Kawing Panlabas== *[http://quirinoprovince.org/ Official Website of Quirino Province]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://elgu2.ncc.gov.ph/quirino/ Opisyal na Website ng Pamahalaang Panlalawigan ng Quirino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051107233755/http://elgu2.ncc.gov.ph/quirino/ |date=2005-11-07 }} *[http://www.tourism.gov.ph/explore_phil/place_details.asp?content=description&province=8 WOW Philippines - Quirino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226232408/http://www.tourism.gov.ph/explore_phil/place_details.asp?content=description&province=8 |date=2009-02-26 }} == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Quirino}} {{Lambak ng Cagayan}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] {{pilipinas-stub}} 5e873pr2vv42iw66iec1lfatmcl33fm 0 1169 2205328 2175680 2026-04-30T04:05:31Z Exec8 780 2205328 wikitext text/x-wiki {{infobox settlement | official_name = Rehiyong Ilocos | other_name = Rehiyon I | settlement_type = [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Bangui Windmills, East View, Ilocos Norte, Philippines - panoramio.jpg{{!}} Bangui Wind Farm in Bangui, Ilocos Norte | photo2a = Calle Crisologo, Vigan Ilocos Sur.JPG{{!}} Calle Crisologo in Vigan, Ilocos Sur | photo2b = DingrasChurch1.JPG{{!}}Dingras Church in Dingras, Ilocos Norte | photo3a = Macho Temple view from hill.jpg{{!}} Ma-Cho Temple in San Fernando, La Union | photo3b = Hundred Island.jpg{{!}} Hundred Islands National Park in Alaminos, Pangasinan | size = 250 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = Taas pababa: [[Bangui Wind Farm]]<br /> [[Vigan|Kalye Crisologo]], [[Simbahan ng Dingras]]<br />[[Templo ng Ma-Cho]], [[Hundred Islands National Park]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_size = 120x80px | image_seal = | seal_size = 100x80px | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Lokasyon sa Pilipinas | nickname = | motto = | coordinates = {{coord|region:PH|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{PHL}} | subdivision_type1 = [[Mga kapuluan ng Pilipinas|Kapuluan]] | subdivision_name1 = [[Luzon]] | seat_type = Sentrong panrehiyon | seat = [[San Fernando, La Union]] | leader_title = | leader_name = | area_total_km2 = 13,012.60 | area_footnotes = | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_footnotes = {{PH census|2015}} | population_density_km2 = auto | timezone = [[Pamantayang Oras ng Pilipinas|PST]] | utc_offset = +8 | iso_code = PH-01 | blank3_name = [[Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao|HDI]] (2017) | blank3_info = 0.756<ref name="GlobalDataLab" /> – <span style="color:#090;">mataas</span> | blank_name_sec1 = [[Mga lalawigan ng Pilipinas|Mga lalawigan]] | blank_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 4 | [[Ilocos Norte]] | [[Ilocos Sur]] | [[La Union]] | [[Pangasinan]] }} | blank1_name_sec1 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Mga lungsod]] | blank1_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 9 | [[Alaminos, Pangasinan|Alaminos]] | [[Batac]] | [[Candon]] | [[Dagupan]] | [[Laoag]] | [[San Carlos, Pangasinan|San Carlos]] | [[San Fernando, La Union|San Fernando]] | [[Urdaneta, Pangasinan|Urdaneta]] | [[Vigan]] }} | blank2_name_sec1 = [[Mga bayan sa Pilipinas|Mga bayan]] | blank2_info_sec1 = 116 | blank3_name_sec1 = [[Barangay|Mga barangay]] | blank3_info_sec1 = 3,265 | blank4_name_sec1 = [[Kapulungan ng Kinatawan ng Pilipinas|Mga distritong kongresyonal]] | blank4_info_sec1 = 12 | demographics_type1 = Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao | demographics1_title1 = [[Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao|HDI]] (2018) | demographics1_info1 = 0.719<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|access-date=March 13, 2020}}</ref><br />{{color|#0c0|high}} · [[Talaan ng mga lalawigan ng Pilipinas ayon sa HDI|Pang-lima]] | blank_name_sec2 = [[Mga wika ng Pilipinas|Mga wika]] | blank_info_sec2 = {{hlist | item-style=white-space:nowrap; | [[Wikang Iloko|Iloko]] | [[Wikang Pangasinan|Pangasinan]] | [[Wikang Bolinao|Bolinao]] | [[Wikang Ingles sa Pilipinas|Ingles]] | [[Wikang Filipino|Filipino]] }} | website = }} Ang '''Rehiyon ng Ilocos''',{{efn|{{lang-en|Ilocos Region}}; {{lang-ilo|Rehion/Deppaar ti Ilocos}}; {{lang-pag|Sagor na Baybay na Luzon}}}} kilala rin sa pagtatakda nito na '''Rehiyon I''', ay isang [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyong administratibo]] ng Pilipinas na makikita sa hilagang-kanlurang bahagi ng [[Luzon]]. May apat na [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ito: [[Ilocos Norte]], [[Ilocos Sur]], [[La Union]], at [[Pangasinan]], at isang malayang lungsod: [[Dagupan]]. Pinapaligiran ito ng mga rehiyon ng [[Lambak ng Cagayan]] at [[Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera]] sa silangan at [[Gitnang Luzon]] sa timog. Nasa kanluran naman nito ang [[Dagat Kanlurang Pilipinas]]. Ang sentrong panrehiyon nito ay ang [[San Fernando, La Union|San Fernando]] sa La Union. Ilan sa mga lungsod na nandito ang mga lungsod ng [[Vigan]] sa Ilocos Sur at [[Laoag]] sa Ilocos Norte, gayundin ang [[Alaminos]] at [[San Catlos, Pangasinan|San Carlos]] sa Pangasinan. Ayon sa senso noong 2020, higit limang milyong katao ang nakatira sa rehiyon, at may densidad na 410 katao kada kilometro kuwadrado. [[Wikang Ilokano]] at [[wikang Pangasinense]] ang mga madalas gamiting wika sa rehiyon, ayon sa senso noong 2000. == Heograpiya == [[Talaksan:City of San Fernando.jpg|thumb|Isang tanawin sa San Fernando, La Union]] Ang Rehiyong Ilocos ay matatagpuan sa isang makipot na katapatagan sa pagitan ng [[Kabundukan ng Cordillera]], [[Dagat Timog Tsina]], hilagang bahagi ng kapatagan ng Gitnang Luzon, at hilagang silangang bahagi ng [[Bulubundukin ng Zambales]]. Matatagpuan dito ang [[Golpo ng Lingayen]], ang pinakatanyag na anyong tubig sa rehiyon na naglalaman ng [[Hundred Islands National Park]]. Matatagpuan naman sa hilaga ang [[Kipot ng Luzon]]. Ang [[Ilog ng Agno]] ay bumabagtas mula [[Benguet]] hanggang [[Pangasinan]], na umaagos sa isang malapad na delta sa [[Lingayen, Pangasinan|Lingayen]] at [[Dagupan]] bago umagos sa Golpo ng Lingayen. === Paghahating pampangasiwaan === [[Talaksan:Ph ilocos.png|thumb|upright|Mapang politikal ng Ilocos]] Ang Rehiyong Ilocos ay binubuo ng 4 mga [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]], 1 malayang nakapaloob na [[Mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]], 8 nakapaloob na mga lungsod, 116 [[Mga bayan ng Pilipinas|bayan]], at 3,265 mga [[barangay]].<ref name="NSCB">{{cite web|title=List of Regions|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listreg.asp|publisher=National Statistical Coordination Board|accessdate=Enero 9, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081013150956/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listreg.asp|archivedate=Oktubre 13, 2008|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lalawigan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kabisera ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Lawak<ref name="PSA-NSCB-ProvinceList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Provinces|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp|website=[[Philippine Statistics Authority]] |accessdate=March 30, 2016|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp|archivedate=January 11, 2013}}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Kapal ng populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga bayan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga barangay |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Ilocos Norte]] | style="text-align:left;" | [[Laoag]] | {{percent and number|593081|5026128|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,467.89|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|593081/3,467.89|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 2 | 21 | [[Talaan ng mga barangay sa Ilocos Norte|557]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Ilocos Sur]] | style="text-align:left;" | [[Vigan]] | {{percent and number|689668|5026128|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,596.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|689668/2,596.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 2 | 32 | [[Talaan ng mga barangay sa Ilocos Sur|768]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[La Union]] | style="text-align:left;" | [[San Fernando, La Union|San Fernando]] | {{percent and number|786653|5026128|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1,497.70|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|786653/1,497.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 19 | [[Talaan ng mga barangay sa La Union|576]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Pangasinan]] | style="text-align:left;" | [[Lingayen]] | {{percent and number|2956726|5026128|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5,451.01|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2956726/5,451.01|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 4 | 44 | [[Talaan ng mga barangay sa Pangasinan|1,364]] |-class="sortbottom" ! scope="row" style="text-align:left;" colspan=3 | Total ! scope="col" style="text-align:right;" | 5,026,128 ! scope="col" style="text-align:right;" | 13,012.60 ! scope="col" | {{convert|13,012.60|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|5026128/13,012.60|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|5026128/13,012.60|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 9 ! scope="col" | 116 ! scope="col" | 3,265 |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | style="padding-left:1em;" colspan=13 | • Kasama sa mga bilang para sa Pangasinan ang malayang nakapaloob na lungsod ng [[Dagupan]]. |} {{unbulleted list | {{Color box|#BFF5FF|†|border=darkgray}} {{font|Sentrong panrehiyon|size=90%}} }} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center;background-color:#FDFDFD;font-size:90%;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lungsod/Bayan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Lawak<ref name="PSA-CitiesList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |website=Philippine Statistics Authority |accessdate=March 29, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archivedate=April 29, 2011 }}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Kapal ng populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Klase ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Income class ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lalawigan |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|sq mi}} ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|/sq mi}} ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Adams, Ilocos Norte|Adams]] | style="text-align:right;" | 1,792 | {{convert|159.31|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1792/159.31|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Agno, Pangasinan|Agno]] | style="text-align:right;" | 28,052 | {{convert|169.75|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|28052/169.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Agoo]] | style="text-align:right;" | 63,692 | {{convert|52.84|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|63692/52.84|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Aguilar, Pangasinan|Aguilar]] | style="text-align:right;" | 41,463 | {{convert|195.07|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|41463/195.07|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Alaminos, Pangasinan|Alaminos]] | style="text-align:right;" | 89,708 | {{convert|164.26|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|89708/164.26|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Alcala, Pangasinan|Alcala]] | style="text-align:right;" | 43,402 | {{convert|45.71|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|43402/45.71|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Alilem]] | style="text-align:right;" | 6,695 | {{convert|119.33|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|6695/119.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Anda, Pangasinan|Anda]] | style="text-align:right;" | 39,504 | {{convert|74.55|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|39504/74.55|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Aringay]] | style="text-align:right;" | 47,458 | {{convert|84.54|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|47458/84.54|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Asingan]] | style="text-align:right;" | 57,355 | {{convert|66.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|57355/66.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bacarra]] | style="text-align:right;" | 32,215 | {{convert|65.32|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|32215/65.32|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bacnotan]] | style="text-align:right;" | 42,078 | {{convert|76.60|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|42078/76.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Badoc]] | style="text-align:right;" | 31,616 | {{convert|76.68|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|31616/76.68|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bagulin]] | style="text-align:right;" | 13,456 | {{convert|107.33|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|13456/107.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Balaoan]] | style="text-align:right;" | 39,188 | {{convert|68.70|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|39188/68.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Balungao]] | style="text-align:right;" | 31,106 | {{convert|73.25|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|31106/73.25|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Banayoyo]] | style="text-align:right;" | 7,748 | {{convert|24.63|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|7748/24.63|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bangar, La Union|Bangar]] | style="text-align:right;" | 35,947 | {{convert|37.36|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|35947/37.36|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bangui, Ilocos Norte|Bangui]] | style="text-align:right;" | 14,672 | {{convert|112.98|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|14672/112.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bani, Pangasinan|Bani]] | style="text-align:right;" | 50,306 | {{convert|179.65|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|50306/179.65|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Banna, Ilocos Norte|Banna]] | style="text-align:right;" | 19,438 | {{convert|92.73|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|19438/92.73|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bantay, Ilocos Sur|Bantay]] | style="text-align:right;" | 35,731 | {{convert|76.60|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|35731/76.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Basista]] | style="text-align:right;" | 32,959 | {{convert|24.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|32959/24.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Batac]] | style="text-align:right;" | 55,201 | {{convert|161.06|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|55201/161.06|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bauang]] | style="text-align:right;" | 75,032 | {{convert|73.15|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|75032/73.15|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bautista, Pangasinan|Bautista]] | style="text-align:right;" | 32,307 | {{convert|46.33|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|32307/46.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bayambang]] | style="text-align:right;" | 118,205 | {{convert|143.94|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|118205/143.95|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Binalonan]] | style="text-align:right;" | 54,555 | {{convert|47.57|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|54,55/47.57|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Binmaley]] | style="text-align:right;" | 83,052 | {{convert|118.50|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|83052/118.50|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bolinao, Pangasinan|Bolinao]] | style="text-align:right;" | 82,084 | {{convert|197.22|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|82084/197.22|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bugallon]] | style="text-align:right;" | 67,348 | {{convert|189.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|67348/189.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Burgos, Ilocos Norte|Burgos]] | style="text-align:right;" | 9,777 | {{convert|128.90|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|9777/128.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Burgos, Ilocos Sur|Burgos]] | style="text-align:right;" | 12,224 | {{convert|44.38|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|12224/44.38|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Burgos, La Union|Burgos]] | style="text-align:right;" | 8,067 | {{convert|70.80|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|8067/70.80|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Burgos, Pangasinan|Burgos]] | style="text-align:right;" | 21,637 | {{convert|131.32|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|21637/131.32|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Caba, La Union|Caba]] | style="text-align:right;" | 22,039 | {{convert|46.31|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|22039/46.31|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Cabugao]] | style="text-align:right;" | 37,501 | {{convert|95.56|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|37501/95.56|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Calasiao]] | style="text-align:right;" | 95,154 | {{convert|48.36|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|95154/48.36|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Candon]] | style="text-align:right;" | 60,623 | {{convert|103.28|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|60623/103.28|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Caoayan, Ilocos Sur|Caoayan]] | style="text-align:right;" | 19,861 | {{convert|17.42|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|19861/17.42|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Carasi]] | style="text-align:right;" | 1,567 | {{convert|82.97|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1567/82.97|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Cervantes, Ilocos Sur|Cervantes]] | style="text-align:right;" | 17,211 | {{convert|234.70|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|17211/234.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Currimao]] | style="text-align:right;" | 12,184 | {{convert|34.08|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|12184/34.08|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Dagupan]] | style="text-align:right;" | 171,271 | {{convert|44.47|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|171271/44.47|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Independent Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Dasol]] | style="text-align:right;" | 29,110 | {{convert|166.60|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|29110/166.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Dingras]] | style="text-align:right;" | 38,562 | {{convert|96.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|38562/96.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Dumalneg]] | style="text-align:right;" | 2,947 | {{convert|88.48|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2947/88.48|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Galimuyod]] | style="text-align:right;" | 10,748 | {{convert|34.40|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|10748/34.40|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Gregorio del Pilar, Ilocos Sur|Gregorio del Pilar]] | style="text-align:right;" | 4,875 | {{convert|41.66|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|4875/41.66|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Infanta, Pangasinan|Infanta]] | style="text-align:right;" | 24,584 | {{convert|254.29|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|24584/254.29|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Labrador, Pangasinan|Labrador]] | style="text-align:right;" | 23,201 | {{convert|90.99|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|23201/90.99|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Laoac, Pangasinan|Laoac]] | style="text-align:right;" | 31,497 | {{convert|40.50|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|31497/40.50|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Laoag]] | style="text-align:right;" | 111,125 | {{convert|116.08|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|111125/116.08|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Lidlidda]] | style="text-align:right;" | 4,647 | {{convert|33.84|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|4647/33.84|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Lingayen]] | style="text-align:right;" | 103,278 | {{convert|62.76|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|103278/62.76|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Luna, La Union|Luna]] | style="text-align:right;" | 35,802 | {{convert|42.90|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|35802/42.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mabini, Pangasinan|Mabini]] | style="text-align:right;" | 24,765 | {{convert|291.01|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|24765/291.01|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Magsingal]] | style="text-align:right;" | 30,792 | {{convert|84.98|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|30792/84.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Malasiqui]] | style="text-align:right;" | 130,275 | {{convert|131.37|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|130275/131.37|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Manaoag]] | style="text-align:right;" | 69,497 | {{convert|55.95|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|69497/55.95|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mangaldan]] | style="text-align:right;" | 106,331 | {{convert|48.47|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|106331/48.47|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mangatarem]] | style="text-align:right;" | 73,241 | {{convert|317.50|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|73241/317.50|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mapandan]] | style="text-align:right;" | 37,059 | {{convert|30.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|37059/30.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Marcos, Ilocos Norte|Marcos]] | style="text-align:right;" | 17,777 | {{convert|72.77|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|17777/72.77|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Nagbukel]] | style="text-align:right;" | 5,259 | {{convert|43.12|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|5259/43.12|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Naguilian, La Union|Naguilian]] | style="text-align:right;" | 54,221 | {{convert|104.60|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|54221/104.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Narvacan]] | style="text-align:right;" | 44,006 | {{convert|122.21|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|44006/122.21|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Natividad, Pangasinan|Natividad]] | style="text-align:right;" | 24,299 | {{convert|134.36|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|24299/134.36|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Nueva Era, Ilocos Norte|Nueva Era]] | style="text-align:right;" | 9,506 | {{convert|515.02|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|9506/515.02|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Pagudpud]] | style="text-align:right;" | 23,770 | {{convert|194.90|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|23770/194.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Paoay]] | style="text-align:right;" | 24,866 | {{convert|76.24|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|24866/76.24|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Pasuquin]] | style="text-align:right;" | 28,980 | {{convert|210.54|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|28980/210.54|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Piddig]] | style="text-align:right;" | 21,497 | {{convert|216.20|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|21497/216.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Pinili]] | style="text-align:right;" | 17,300 | {{convert|89.48|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|17300/89.48|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Pozorrubio, Pangasinan|Pozorrubio]] | style="text-align:right;" | 69,555 | {{convert|134.60|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|69555/134.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Pugo, La Union|Pugo]] | style="text-align:right;" | 19,690 | {{convert|62.84|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|19690/62.84|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Quirino, Ilocos Sur|Quirino]] | style="text-align:right;" | 8,573 | {{convert|240.10|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|8573/240.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Rosales, Pangasinan|Rosales]] | style="text-align:right;" | 63,081 | {{convert|66.39|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|63081/66.39|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Rosario, La Union|Rosario]] | style="text-align:right;" | 55,458 | {{convert|73.98|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|55458/73.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Salcedo, Ilocos Sur|Salcedo]] | style="text-align:right;" | 11,288 | {{convert|103.44|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|11288/103.44|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Carlos, Pangasinan|San Carlos]] | style="text-align:right;" | 188,571 | {{convert|169.03|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|188571/169.03|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Emilio, Ilocos Sur|San Emilio]] | style="text-align:right;" | 7,407 | {{convert|141.44|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|7407/141.44|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Esteban, Ilocos Sur|San Esteban]] | style="text-align:right;" | 8,349 | {{convert|19.62|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|8349/19.62|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Fabian, Pangasinan|San Fabian]] | style="text-align:right;" | 83,025 | {{convert|81.28|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|83025/81.28|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#BFF5FF;border-right:0;" |† [[San Fernando, La Union|San Fernando]] | style="text-align:right;" | 121,812 | {{convert|102.72|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|121812/102.72|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Gabriel, La Union|San Gabriel]] | style="text-align:right;" | 18,172 | {{convert|129.87|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|18172/129.87|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Ildefonso, Ilocos Sur|San Ildefonso]] | style="text-align:right;" | 7,787 | {{convert|11.35|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|7787/11.35|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Jacinto, Pangasinan|San Jacinto]] | style="text-align:right;" | 40,848 | {{convert|44.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|40848/44.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Juan, Ilocos Sur|San Juan]] | style="text-align:right;" | 26,411 | {{convert|64.37|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|26411/64.37|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Juan, La Union|San Juan]] | style="text-align:right;" | 37,188 | {{convert|57.12|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|37188/57.12|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Manuel, Pangasinan|San Manuel]] | style="text-align:right;" | 52,939 | {{convert|129.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|52939/129.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Nicolas, Ilocos Norte|San Nicolas]] | style="text-align:right;" | 36,736 | {{convert|40.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|36736/40.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Nicolas, Pangasinan|San Nicolas]] | style="text-align:right;" | 35,574 | {{convert|210.20|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|35574/210.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Quintin, Pangasinan|San Quintin]] | style="text-align:right;" | 32,945 | {{convert|115.90|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|32945/115.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Vicente, Ilocos Sur|San Vicente]] | style="text-align:right;" | 12,758 | {{convert|12.60|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|12758/12.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santa, Ilocos Sur|Santa]] | style="text-align:right;" | 15,340 | {{convert|109.10|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|15340/109.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santa Barbara, Pangasinan|Santa Barbara]] | style="text-align:right;" | 82,012 | {{convert|61.37|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|82012/61.37|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santa Catalina, Ilocos Sur|Santa Catalina]] | style="text-align:right;" | 13,945 | {{convert|9.68|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|13945/9.68|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santa Cruz, Ilocos Sur|Santa Cruz]] | style="text-align:right;" | 39,868 | {{convert|88.78|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|39868/88.78|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santa Lucia, Ilocos Sur|Santa Lucia]] | style="text-align:right;" | 25,402 | {{convert|49.72|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|25402/49.72|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santa Maria, Ilocos Sur|Santa Maria]] | style="text-align:right;" | 30,321 | {{convert|63.31|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|30321/63.31|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santa Maria, Pangasinan|Santa Maria]] | style="text-align:right;" | 33,038 | {{convert|69.50|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|33038/69.50|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santiago, Ilocos Sur|Santiago]] | style="text-align:right;" | 18,759 | {{convert|46.36|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|18759/46.36|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santo Domingo, Ilocos Sur|Santo Domingo]] | style="text-align:right;" | 27,975 | {{convert|55.49|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|27975/55.49|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santo Tomas, La Union|Santo Tomas]] | style="text-align:right;" | 39,092 | {{convert|64.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|39092/64.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santo Tomas, Pangasinan|Santo Tomas]] | style="text-align:right;" | 15,022 | {{convert|12.99|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|15022/12.99|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santol, La Union|Santol]] | style="text-align:right;" | 12,476 | {{convert|93.70|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|12476/93.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Sarrat]] | style="text-align:right;" | 25,212 | {{convert|57.39|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|25212/57.39|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Sigay, Ilocos Sur|Sigay]] | style="text-align:right;" | 2,737 | {{convert|81.55|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2737/81.55|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Sinait]] | style="text-align:right;" | 25,640 | {{convert|65.56|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|25640/65.56|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Sison, Pangasinan|Sison]] | style="text-align:right;" | 47,518 | {{convert|81.88|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|47518/81.88|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Solsona, Ilocos Norte|Solsona]] | style="text-align:right;" | 24,121 | {{convert|166.23|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|24121/166.23|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Sual, Pangasinan|Sual]] | style="text-align:right;" | 34,149 | {{convert|130.16|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|34149/130.16|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Sudipen]] | style="text-align:right;" | 17,056 | {{convert|97.59|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|17056/97.59|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Sugpon]] | style="text-align:right;" | 4,585 | {{convert|57.11|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|4585/57.11|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Suyo, Ilocos Sur|Suyo]] | style="text-align:right;" | 11,446 | {{convert|124.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|11446/124.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Tagudin]] | style="text-align:right;" | 39,277 | {{convert|151.19|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|39277/151.19|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Tayug]] | style="text-align:right;" | 43,149 | {{convert|51.24|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|43149/51.24|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Tubao]] | style="text-align:right;" | 28,729 | {{convert|50.75|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|28729/50.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Umingan]] | style="text-align:right;" | 73,252 | {{convert|258.43|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|73252/258.43|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Urbiztondo, Pangasinan|Urbiztondo]] | style="text-align:right;" | 50,170 | {{convert|81.80|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|50170/81.80|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Urdaneta]] | style="text-align:right;" | 132,940 | {{convert|100.26|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|132940/100.26|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Vigan]] | style="text-align:right;" | 53,879 | {{convert|25.12|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|53879/25.12|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Villasis]] | style="text-align:right;" | 62,333 | {{convert|75.83|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|62333/75.83|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Vintar]] | style="text-align:right;" | 32,220 | {{convert|614.35|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|32220/614.35|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |} == Demograpiko == {{Philippine Census | title= Sensus ng populasyon<br />ng Rehiyong Ilocos | 1980 = | 1990 = 3550642 | 2000 = 4200478 | 2010 = 4748372 | 2015 = 5026128 | footnote= Pinagmulan: Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas<ref name=NSO>{{cite web|url=https://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf|title=Population and Annual Growth Rates for The Philippines and Its Regions, Provinces, and Highly Urbanized Cities|work=2010 Census and Housing Population|publisher=Philippine Statistics Authority|accessdate=Agosto 9, 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928012059/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf|archivedate=Setyembre 28, 2013}}</ref> }} Tahanan sa [[mga Ilokano]] ang mga makasaysayang lalawigan ng Ilocos. Ayon sa sensus noong taong 2000, ang rehiyon ay binubuo ng 66% ng mga Ilokano, 27% ng mga Pangasinense, at 3% ng mga Tagalog.<ref name="NSO-2000Census">{{cite web|title=Ilocos Region: To Reach Five Millionth Mark in Nine Years (Results from the 2000 Census of Population and Housing, NSO); Table 8. Language/Dialect Generally Spoken in the Households: Ilocos Region, 2000|url=https://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2003/pr0319tx.html|website=Philippine Statistics Authority|accessdate=Marso 29, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030428182416/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2003/pr0319tx.html|archivedate=Abril 28, 2003|date=Enero 31, 2003}}</ref> Tahanan naman para sa mga Pangasinense ang lalawigan ng Pangasinan. Ang populasyon ng Pangasinan ay bumubuo sa humigit kumulang 60% ng buong populasyon ng rehiyon. Nagsimula ang mga Ilocano na dayuhin ang Pangasinan noong ikalabing-siyam na siglo.<ref>Rosario Mendoza Cortes, Pangasinan, 1801-1900: The Beginnings of Modernization</ref> Ang Pangasinan ay dating parte ng Gitnang Luzon ngunit inilipat ito sa Ilocos noong nilagdaan ng Pangulong Marcos ang Kautusan ng Pangulo Blg. 1 noong 1972. Kasama din ang mga komunidad ng mga Tingguian at Isneg sa rehiyon na nakatira sa may paanan ng mga bundok ng Cordillera. Karamihan sa mga mamamayan ay Katoliko ngunit may mga Protestante din katulad ng mga Apligayan sa bandang hilaga ng rehiyon. Ang iba ay mga miyembro ng Iglesia ni Cristo, Mormon at iba pa. Mayroon ding mga nakakubling paniniwalang animistiko lalo na sa mga pook na rural. Pangunahing mga [[Budismo|Budista]], [[Taoismo|Taoista]] at [[Hindu]] ang mga [[Tsinong Pilipino|Tsino]] at [[Indiyano]] na namamalagi sa maliit na mga pamayanang pangkalakalan sa rehiyon.{{citation needed|date=Setyembre 2007}} == Talababa == <references group="lower-alpha"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga kawing panlabas == {{Commons category}} * {{OSM relation|1552186}} * [http://iloko.tripod.com/Ilocano.html Ilocano: Ti Pagsasao ti Amianan] {{Ilocos}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Ilocos| ]] [[Kategorya:Mga rehiyon ng Pilipinas]] [[Kategorya:Luzon]] 5zmzexlgrdmxirr8k5osztjc32bcosl 2205329 2205328 2026-04-30T04:05:57Z Exec8 780 2205329 wikitext text/x-wiki {{infobox settlement | official_name = Rehiyong Ilocos | other_name = Rehiyon I | settlement_type = [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Bangui Windmills, East View, Ilocos Norte, Philippines - panoramio.jpg{{!}} Bangui Wind Farm in Bangui, Ilocos Norte | photo2a = Calle Crisologo, Vigan Ilocos Sur.JPG{{!}} Calle Crisologo in Vigan, Ilocos Sur | photo2b = DingrasChurch1.JPG{{!}}Dingras Church in Dingras, Ilocos Norte | photo3a = Macho Temple view from hill.jpg{{!}} Ma-Cho Temple in San Fernando, La Union | photo3b = Hundred Island.jpg{{!}} Hundred Islands National Park in Alaminos, Pangasinan | size = 250 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = Taas pababa: [[Bangui Wind Farm]]<br /> [[Vigan|Kalye Crisologo]], [[Simbahan ng Dingras]]<br />[[Templo ng Ma-Cho]], [[Hundred Islands National Park]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_size = 120x80px | image_seal = | seal_size = 100x80px | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Lokasyon sa Pilipinas | nickname = | motto = | coordinates = {{coord|region:PH|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{PHL}} | subdivision_type1 = [[Mga kapuluan ng Pilipinas|Kapuluan]] | subdivision_name1 = [[Luzon]] | seat_type = Sentrong panrehiyon | seat = [[San Fernando, La Union]] | leader_title = | leader_name = | area_total_km2 = 13,012.60 | area_footnotes = | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_footnotes = {{PH census|2015}} | population_density_km2 = auto | timezone = [[Pamantayang Oras ng Pilipinas|PST]] | utc_offset = +8 | iso_code = PH-01 | blank3_name = [[Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao|HDI]] (2017) | blank3_info = 0.756<ref name="GlobalDataLab" /> – <span style="color:#090;">mataas</span> | blank_name_sec1 = [[Mga lalawigan ng Pilipinas|Mga lalawigan]] | blank_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 4 | [[Ilocos Norte]] | [[Ilocos Sur]] | [[La Union]] | [[Pangasinan]] }} | blank1_name_sec1 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Mga lungsod]] | blank1_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 9 | [[Alaminos, Pangasinan|Alaminos]] | [[Batac]] | [[Candon]] | [[Dagupan]] | [[Laoag]] | [[San Carlos, Pangasinan|San Carlos]] | [[San Fernando, La Union|San Fernando]] | [[Urdaneta, Pangasinan|Urdaneta]] | [[Vigan]] }} | blank2_name_sec1 = [[Mga bayan sa Pilipinas|Mga bayan]] | blank2_info_sec1 = 116 | blank3_name_sec1 = [[Barangay|Mga barangay]] | blank3_info_sec1 = 3,265 | blank4_name_sec1 = [[Kapulungan ng Kinatawan ng Pilipinas|Mga distritong kongresyonal]] | blank4_info_sec1 = 12 | demographics_type1 = Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao | demographics1_title1 = [[Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao|HDI]] (2018) | demographics1_info1 = 0.719<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|access-date=March 13, 2020}}</ref><br />{{color|#0c0|high}} · [[Talaan ng mga lalawigan ng Pilipinas ayon sa HDI|Pang-lima]] | blank_name_sec2 = [[Mga wika ng Pilipinas|Mga wika]] | blank_info_sec2 = {{hlist | item-style=white-space:nowrap; | [[Wikang Iloko|Iloko]] | [[Wikang Pangasinan|Pangasinan]] | [[Wikang Bolinao|Bolinao]] | [[Wikang Ingles sa Pilipinas|Ingles]] | [[Wikang Filipino|Filipino]] }} | website = }} Ang '''Rehiyon ng Ilocos''',{{efn|{{lang-en|Ilocos Region}}; {{lang-ilo|Rehion/Deppaar ti Ilocos}}; {{lang-pag|Sagor na Baybay na Luzon}}}} kilala rin sa pagtatakda nito na '''Rehiyon I''', ay isang [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyong administratibo]] ng Pilipinas na makikita sa hilagang-kanlurang bahagi ng [[Luzon]]. May apat na [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ito: [[Ilocos Norte]], [[Ilocos Sur]], [[La Union]], at [[Pangasinan]], at isang malayang lungsod: [[Dagupan]]. Pinapaligiran ito ng mga rehiyon ng [[Lambak ng Cagayan]] at [[Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera]] sa silangan at [[Gitnang Luzon]] sa timog. Nasa kanluran naman nito ang [[Dagat Kanlurang Pilipinas]]. Ang sentrong panrehiyon nito ay ang [[San Fernando, La Union|San Fernando]] sa La Union. Ilan sa mga lungsod na nandito ang mga lungsod ng [[Vigan]] sa Ilocos Sur at [[Laoag]] sa Ilocos Norte, gayundin ang [[Alaminos]] at [[San Catlos, Pangasinan|San Carlos]] sa Pangasinan. Ayon sa senso noong 2020, higit limang milyong katao ang nakatira sa rehiyon, at may densidad na 410 katao kada kilometro kuwadrado. [[Wikang Ilokano]] at [[wikang Pangasinense]] ang mga madalas gamiting wika sa rehiyon, ayon sa senso noong 2000. == Heograpiya == [[Talaksan:City of San Fernando.jpg|thumb|Isang tanawin sa San Fernando, La Union]] Ang Rehiyong Ilocos ay matatagpuan sa isang makipot na katapatagan sa pagitan ng [[Kabundukan ng Cordillera]], [[Dagat Timog Tsina]], hilagang bahagi ng kapatagan ng Gitnang Luzon, at hilagang silangang bahagi ng [[Bulubundukin ng Zambales]]. Matatagpuan dito ang [[Golpo ng Lingayen]], ang pinakatanyag na anyong tubig sa rehiyon na naglalaman ng [[Hundred Islands National Park]]. Matatagpuan naman sa hilaga ang [[Kipot ng Luzon]]. Ang [[Ilog ng Agno]] ay bumabagtas mula [[Benguet]] hanggang [[Pangasinan]], na umaagos sa isang malapad na delta sa [[Lingayen, Pangasinan|Lingayen]] at [[Dagupan]] bago umagos sa Golpo ng Lingayen. === Paghahating pampangasiwaan === [[Talaksan:Ph ilocos.png|thumb|upright|Mapang politikal ng Ilocos]] Ang Rehiyong Ilocos ay binubuo ng 4 mga [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]], 1 malayang nakapaloob na [[Mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]], 8 nakapaloob na mga lungsod, 116 [[Mga bayan ng Pilipinas|bayan]], at 3,265 mga [[barangay]].<ref name="NSCB">{{cite web|title=List of Regions|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listreg.asp|publisher=National Statistical Coordination Board|accessdate=Enero 9, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081013150956/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listreg.asp|archivedate=Oktubre 13, 2008|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lalawigan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kabisera ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Lawak<ref name="PSA-NSCB-ProvinceList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Provinces|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp|website=[[Philippine Statistics Authority]] |accessdate=March 30, 2016|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp|archivedate=January 11, 2013}}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Kapal ng populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga bayan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga barangay |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Ilocos Norte]] | style="text-align:left;" | [[Laoag]] | {{percent and number|593081|5026128|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,467.89|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|593081/3,467.89|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 2 | 21 | [[Talaan ng mga barangay sa Ilocos Norte|557]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Ilocos Sur]] | style="text-align:left;" | [[Vigan]] | {{percent and number|689668|5026128|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,596.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|689668/2,596.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 2 | 32 | [[Talaan ng mga barangay sa Ilocos Sur|768]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[La Union]] | style="text-align:left;" | [[San Fernando, La Union|San Fernando]] | {{percent and number|786653|5026128|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1,497.70|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|786653/1,497.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 19 | [[Talaan ng mga barangay sa La Union|576]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Pangasinan]] | style="text-align:left;" | [[Lingayen]] | {{percent and number|2956726|5026128|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5,451.01|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2956726/5,451.01|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 4 | 44 | [[Talaan ng mga barangay sa Pangasinan|1,364]] |-class="sortbottom" ! scope="row" style="text-align:left;" colspan=3 | Total ! scope="col" style="text-align:right;" | 5,026,128 ! scope="col" style="text-align:right;" | 13,012.60 ! scope="col" | {{convert|13,012.60|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|5026128/13,012.60|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|5026128/13,012.60|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 9 ! scope="col" | 116 ! scope="col" | 3,265 |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | style="padding-left:1em;" colspan=13 | • Kasama sa mga bilang para sa Pangasinan ang malayang nakapaloob na lungsod ng [[Dagupan]]. |} {{unbulleted list | {{Color box|#BFF5FF|†|border=darkgray}} {{font|Sentrong panrehiyon|size=90%}} }} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center;background-color:#FDFDFD;font-size:90%;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lungsod/Bayan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Lawak<ref name="PSA-CitiesList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |website=Philippine Statistics Authority |accessdate=March 29, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archivedate=April 29, 2011 }}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Kapal ng populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Klase ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Income class ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lalawigan |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|sq mi}} ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|/sq mi}} ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Adams, Ilocos Norte|Adams]] | style="text-align:right;" | 1,792 | {{convert|159.31|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1792/159.31|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Agno, Pangasinan|Agno]] | style="text-align:right;" | 28,052 | {{convert|169.75|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|28052/169.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Agoo]] | style="text-align:right;" | 63,692 | {{convert|52.84|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|63692/52.84|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Aguilar, Pangasinan|Aguilar]] | style="text-align:right;" | 41,463 | {{convert|195.07|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|41463/195.07|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Alaminos, Pangasinan|Alaminos]] | style="text-align:right;" | 89,708 | {{convert|164.26|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|89708/164.26|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Alcala, Pangasinan|Alcala]] | style="text-align:right;" | 43,402 | {{convert|45.71|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|43402/45.71|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Alilem]] | style="text-align:right;" | 6,695 | {{convert|119.33|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|6695/119.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Anda, Pangasinan|Anda]] | style="text-align:right;" | 39,504 | {{convert|74.55|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|39504/74.55|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Aringay]] | style="text-align:right;" | 47,458 | {{convert|84.54|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|47458/84.54|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Asingan]] | style="text-align:right;" | 57,355 | {{convert|66.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|57355/66.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bacarra]] | style="text-align:right;" | 32,215 | {{convert|65.32|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|32215/65.32|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bacnotan]] | style="text-align:right;" | 42,078 | {{convert|76.60|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|42078/76.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Badoc]] | style="text-align:right;" | 31,616 | {{convert|76.68|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|31616/76.68|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bagulin]] | style="text-align:right;" | 13,456 | {{convert|107.33|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|13456/107.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Balaoan]] | style="text-align:right;" | 39,188 | {{convert|68.70|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|39188/68.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Balungao]] | style="text-align:right;" | 31,106 | {{convert|73.25|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|31106/73.25|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Banayoyo]] | style="text-align:right;" | 7,748 | {{convert|24.63|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|7748/24.63|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bangar, La Union|Bangar]] | style="text-align:right;" | 35,947 | {{convert|37.36|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|35947/37.36|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bangui, Ilocos Norte|Bangui]] | style="text-align:right;" | 14,672 | {{convert|112.98|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|14672/112.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bani, Pangasinan|Bani]] | style="text-align:right;" | 50,306 | {{convert|179.65|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|50306/179.65|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Banna, Ilocos Norte|Banna]] | style="text-align:right;" | 19,438 | {{convert|92.73|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|19438/92.73|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bantay, Ilocos Sur|Bantay]] | style="text-align:right;" | 35,731 | {{convert|76.60|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|35731/76.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Basista]] | style="text-align:right;" | 32,959 | {{convert|24.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|32959/24.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Batac]] | style="text-align:right;" | 55,201 | {{convert|161.06|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|55201/161.06|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bauang]] | style="text-align:right;" | 75,032 | {{convert|73.15|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|75032/73.15|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bautista, Pangasinan|Bautista]] | style="text-align:right;" | 32,307 | {{convert|46.33|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|32307/46.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bayambang]] | style="text-align:right;" | 118,205 | {{convert|143.94|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|118205/143.95|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Binalonan]] | style="text-align:right;" | 54,555 | {{convert|47.57|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|54,55/47.57|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Binmaley]] | style="text-align:right;" | 83,052 | {{convert|118.50|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|83052/118.50|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bolinao, Pangasinan|Bolinao]] | style="text-align:right;" | 82,084 | {{convert|197.22|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|82084/197.22|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bugallon]] | style="text-align:right;" | 67,348 | {{convert|189.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|67348/189.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Burgos, Ilocos Norte|Burgos]] | style="text-align:right;" | 9,777 | {{convert|128.90|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|9777/128.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Burgos, Ilocos Sur|Burgos]] | style="text-align:right;" | 12,224 | {{convert|44.38|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|12224/44.38|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Burgos, La Union|Burgos]] | style="text-align:right;" | 8,067 | {{convert|70.80|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|8067/70.80|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Burgos, Pangasinan|Burgos]] | style="text-align:right;" | 21,637 | {{convert|131.32|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|21637/131.32|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Caba, La Union|Caba]] | style="text-align:right;" | 22,039 | {{convert|46.31|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|22039/46.31|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Cabugao]] | style="text-align:right;" | 37,501 | {{convert|95.56|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|37501/95.56|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Calasiao]] | style="text-align:right;" | 95,154 | {{convert|48.36|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|95154/48.36|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Candon]] | style="text-align:right;" | 60,623 | {{convert|103.28|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|60623/103.28|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Caoayan, Ilocos Sur|Caoayan]] | style="text-align:right;" | 19,861 | {{convert|17.42|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|19861/17.42|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Carasi]] | style="text-align:right;" | 1,567 | {{convert|82.97|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1567/82.97|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Cervantes, Ilocos Sur|Cervantes]] | style="text-align:right;" | 17,211 | {{convert|234.70|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|17211/234.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Currimao]] | style="text-align:right;" | 12,184 | {{convert|34.08|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|12184/34.08|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Dagupan]] | style="text-align:right;" | 171,271 | {{convert|44.47|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|171271/44.47|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Independent Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Dasol]] | style="text-align:right;" | 29,110 | {{convert|166.60|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|29110/166.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Dingras]] | style="text-align:right;" | 38,562 | {{convert|96.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|38562/96.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Dumalneg]] | style="text-align:right;" | 2,947 | {{convert|88.48|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2947/88.48|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Galimuyod]] | style="text-align:right;" | 10,748 | {{convert|34.40|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|10748/34.40|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Gregorio del Pilar, Ilocos Sur|Gregorio del Pilar]] | style="text-align:right;" | 4,875 | {{convert|41.66|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|4875/41.66|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Infanta, Pangasinan|Infanta]] | style="text-align:right;" | 24,584 | {{convert|254.29|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|24584/254.29|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Labrador, Pangasinan|Labrador]] | style="text-align:right;" | 23,201 | {{convert|90.99|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|23201/90.99|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Laoac, Pangasinan|Laoac]] | style="text-align:right;" | 31,497 | {{convert|40.50|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|31497/40.50|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Laoag]] | style="text-align:right;" | 111,125 | {{convert|116.08|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|111125/116.08|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Lidlidda]] | style="text-align:right;" | 4,647 | {{convert|33.84|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|4647/33.84|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Lingayen]] | style="text-align:right;" | 103,278 | {{convert|62.76|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|103278/62.76|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Luna, La Union|Luna]] | style="text-align:right;" | 35,802 | {{convert|42.90|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|35802/42.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mabini, Pangasinan|Mabini]] | style="text-align:right;" | 24,765 | {{convert|291.01|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|24765/291.01|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Magsingal]] | style="text-align:right;" | 30,792 | {{convert|84.98|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|30792/84.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Malasiqui]] | style="text-align:right;" | 130,275 | {{convert|131.37|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|130275/131.37|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Manaoag]] | style="text-align:right;" | 69,497 | {{convert|55.95|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|69497/55.95|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mangaldan]] | style="text-align:right;" | 106,331 | {{convert|48.47|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|106331/48.47|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mangatarem]] | style="text-align:right;" | 73,241 | {{convert|317.50|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|73241/317.50|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mapandan]] | style="text-align:right;" | 37,059 | {{convert|30.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|37059/30.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Marcos, Ilocos Norte|Marcos]] | style="text-align:right;" | 17,777 | {{convert|72.77|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|17777/72.77|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Nagbukel]] | style="text-align:right;" | 5,259 | {{convert|43.12|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|5259/43.12|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Naguilian, La Union|Naguilian]] | style="text-align:right;" | 54,221 | {{convert|104.60|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|54221/104.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Narvacan]] | style="text-align:right;" | 44,006 | {{convert|122.21|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|44006/122.21|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Natividad, Pangasinan|Natividad]] | style="text-align:right;" | 24,299 | {{convert|134.36|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|24299/134.36|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Nueva Era, Ilocos Norte|Nueva Era]] | style="text-align:right;" | 9,506 | {{convert|515.02|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|9506/515.02|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Pagudpud]] | style="text-align:right;" | 23,770 | {{convert|194.90|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|23770/194.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Paoay]] | style="text-align:right;" | 24,866 | {{convert|76.24|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|24866/76.24|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Pasuquin]] | style="text-align:right;" | 28,980 | {{convert|210.54|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|28980/210.54|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Piddig]] | style="text-align:right;" | 21,497 | {{convert|216.20|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|21497/216.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Pinili]] | style="text-align:right;" | 17,300 | {{convert|89.48|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|17300/89.48|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Pozorrubio, Pangasinan|Pozorrubio]] | style="text-align:right;" | 69,555 | {{convert|134.60|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|69555/134.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Pugo, La Union|Pugo]] | style="text-align:right;" | 19,690 | {{convert|62.84|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|19690/62.84|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Quirino, Ilocos Sur|Quirino]] | style="text-align:right;" | 8,573 | {{convert|240.10|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|8573/240.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Rosales, Pangasinan|Rosales]] | style="text-align:right;" | 63,081 | {{convert|66.39|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|63081/66.39|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Rosario, La Union|Rosario]] | style="text-align:right;" | 55,458 | {{convert|73.98|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|55458/73.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Salcedo, Ilocos Sur|Salcedo]] | style="text-align:right;" | 11,288 | {{convert|103.44|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|11288/103.44|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Carlos, Pangasinan|San Carlos]] | style="text-align:right;" | 188,571 | {{convert|169.03|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|188571/169.03|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Emilio, Ilocos Sur|San Emilio]] | style="text-align:right;" | 7,407 | {{convert|141.44|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|7407/141.44|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Esteban, Ilocos Sur|San Esteban]] | style="text-align:right;" | 8,349 | {{convert|19.62|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|8349/19.62|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Fabian, Pangasinan|San Fabian]] | style="text-align:right;" | 83,025 | {{convert|81.28|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|83025/81.28|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#BFF5FF;border-right:0;" |† [[San Fernando, La Union|San Fernando]] | style="text-align:right;" | 121,812 | {{convert|102.72|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|121812/102.72|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Gabriel, La Union|San Gabriel]] | style="text-align:right;" | 18,172 | {{convert|129.87|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|18172/129.87|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Ildefonso, Ilocos Sur|San Ildefonso]] | style="text-align:right;" | 7,787 | {{convert|11.35|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|7787/11.35|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Jacinto, Pangasinan|San Jacinto]] | style="text-align:right;" | 40,848 | {{convert|44.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|40848/44.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Juan, Ilocos Sur|San Juan]] | style="text-align:right;" | 26,411 | {{convert|64.37|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|26411/64.37|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Juan, La Union|San Juan]] | style="text-align:right;" | 37,188 | {{convert|57.12|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|37188/57.12|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Manuel, Pangasinan|San Manuel]] | style="text-align:right;" | 52,939 | {{convert|129.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|52939/129.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Nicolas, Ilocos Norte|San Nicolas]] | style="text-align:right;" | 36,736 | {{convert|40.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|36736/40.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Nicolas, Pangasinan|San Nicolas]] | style="text-align:right;" | 35,574 | {{convert|210.20|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|35574/210.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Quintin, Pangasinan|San Quintin]] | style="text-align:right;" | 32,945 | {{convert|115.90|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|32945/115.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Vicente, Ilocos Sur|San Vicente]] | style="text-align:right;" | 12,758 | {{convert|12.60|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|12758/12.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santa, Ilocos Sur|Santa]] | style="text-align:right;" | 15,340 | {{convert|109.10|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|15340/109.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santa Barbara, Pangasinan|Santa Barbara]] | style="text-align:right;" | 82,012 | {{convert|61.37|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|82012/61.37|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santa Catalina, Ilocos Sur|Santa Catalina]] | style="text-align:right;" | 13,945 | {{convert|9.68|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|13945/9.68|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santa Cruz, Ilocos Sur|Santa Cruz]] | style="text-align:right;" | 39,868 | {{convert|88.78|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|39868/88.78|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santa Lucia, Ilocos Sur|Santa Lucia]] | style="text-align:right;" | 25,402 | {{convert|49.72|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|25402/49.72|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santa Maria, Ilocos Sur|Santa Maria]] | style="text-align:right;" | 30,321 | {{convert|63.31|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|30321/63.31|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santa Maria, Pangasinan|Santa Maria]] | style="text-align:right;" | 33,038 | {{convert|69.50|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|33038/69.50|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santiago, Ilocos Sur|Santiago]] | style="text-align:right;" | 18,759 | {{convert|46.36|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|18759/46.36|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santo Domingo, Ilocos Sur|Santo Domingo]] | style="text-align:right;" | 27,975 | {{convert|55.49|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|27975/55.49|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santo Tomas, La Union|Santo Tomas]] | style="text-align:right;" | 39,092 | {{convert|64.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|39092/64.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santo Tomas, Pangasinan|Santo Tomas]] | style="text-align:right;" | 15,022 | {{convert|12.99|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|15022/12.99|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santol, La Union|Santol]] | style="text-align:right;" | 12,476 | {{convert|93.70|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|12476/93.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Sarrat]] | style="text-align:right;" | 25,212 | {{convert|57.39|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|25212/57.39|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Sigay, Ilocos Sur|Sigay]] | style="text-align:right;" | 2,737 | {{convert|81.55|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2737/81.55|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Sinait]] | style="text-align:right;" | 25,640 | {{convert|65.56|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|25640/65.56|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Sison, Pangasinan|Sison]] | style="text-align:right;" | 47,518 | {{convert|81.88|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|47518/81.88|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Solsona, Ilocos Norte|Solsona]] | style="text-align:right;" | 24,121 | {{convert|166.23|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|24121/166.23|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Sual, Pangasinan|Sual]] | style="text-align:right;" | 34,149 | {{convert|130.16|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|34149/130.16|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Sudipen]] | style="text-align:right;" | 17,056 | {{convert|97.59|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|17056/97.59|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Sugpon]] | style="text-align:right;" | 4,585 | {{convert|57.11|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|4585/57.11|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Suyo, Ilocos Sur|Suyo]] | style="text-align:right;" | 11,446 | {{convert|124.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|11446/124.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Tagudin]] | style="text-align:right;" | 39,277 | {{convert|151.19|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|39277/151.19|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Tayug]] | style="text-align:right;" | 43,149 | {{convert|51.24|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|43149/51.24|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Tubao]] | style="text-align:right;" | 28,729 | {{convert|50.75|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|28729/50.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Umingan]] | style="text-align:right;" | 73,252 | {{convert|258.43|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|73252/258.43|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Urbiztondo, Pangasinan|Urbiztondo]] | style="text-align:right;" | 50,170 | {{convert|81.80|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|50170/81.80|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Urdaneta]] | style="text-align:right;" | 132,940 | {{convert|100.26|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|132940/100.26|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Vigan]] | style="text-align:right;" | 53,879 | {{convert|25.12|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|53879/25.12|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Villasis]] | style="text-align:right;" | 62,333 | {{convert|75.83|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|62333/75.83|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Vintar]] | style="text-align:right;" | 32,220 | {{convert|614.35|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|32220/614.35|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |} == Demograpiko == {{Philippine Census | title= Sensus ng populasyon<br />ng Rehiyong Ilocos | 1980 = | 1990 = 3550642 | 2000 = 4200478 | 2010 = 4748372 | 2015 = 5026128 | footnote= Pinagmulan: Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas<ref name=NSO>{{cite web|url=https://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf|title=Population and Annual Growth Rates for The Philippines and Its Regions, Provinces, and Highly Urbanized Cities|work=2010 Census and Housing Population|publisher=Philippine Statistics Authority|accessdate=Agosto 9, 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928012059/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf|archivedate=Setyembre 28, 2013}}</ref> }} Tahanan sa [[mga Ilokano]] ang mga makasaysayang lalawigan ng Ilocos. Ayon sa sensus noong taong 2000, ang rehiyon ay binubuo ng 66% ng mga Ilokano, 27% ng mga Pangasinense, at 3% ng mga Tagalog.<ref name="NSO-2000Census">{{cite web|title=Ilocos Region: To Reach Five Millionth Mark in Nine Years (Results from the 2000 Census of Population and Housing, NSO); Table 8. Language/Dialect Generally Spoken in the Households: Ilocos Region, 2000|url=https://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2003/pr0319tx.html|website=Philippine Statistics Authority|accessdate=Marso 29, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030428182416/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2003/pr0319tx.html|archivedate=Abril 28, 2003|date=Enero 31, 2003}}</ref> Tahanan naman para sa mga Pangasinense ang lalawigan ng Pangasinan. Ang populasyon ng Pangasinan ay bumubuo sa humigit kumulang 60% ng buong populasyon ng rehiyon. Nagsimula ang mga Ilocano na dayuhin ang Pangasinan noong ikalabing-siyam na siglo.<ref>Rosario Mendoza Cortes, Pangasinan, 1801-1900: The Beginnings of Modernization</ref> Ang Pangasinan ay dating parte ng Gitnang Luzon ngunit inilipat ito sa Ilocos noong nilagdaan ng Pangulong Marcos ang Kautusan ng Pangulo Blg. 1 noong 1972. Kasama din ang mga komunidad ng mga Tingguian at Isneg sa rehiyon na nakatira sa may paanan ng mga bundok ng Cordillera. Karamihan sa mga mamamayan ay Katoliko ngunit may mga Protestante din katulad ng mga Apligayan sa bandang hilaga ng rehiyon. Ang iba ay mga miyembro ng Iglesia ni Cristo, Mormon at iba pa. Mayroon ding mga nakakubling paniniwalang animistiko lalo na sa mga pook na rural. Pangunahing mga [[Budismo|Budista]], [[Taoismo|Taoista]] at [[Hindu]] ang mga [[Tsinong Pilipino|Tsino]] at [[Indiyano]] na namamalagi sa maliit na mga pamayanang pangkalakalan sa rehiyon.{{citation needed|date=Setyembre 2007}} == Talababa == <references group="lower-alpha"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga kawing panlabas == {{Commons category}} * {{OSM relation|1552186}} * [http://iloko.tripod.com/Ilocano.html Ilocano: Ti Pagsasao ti Amianan] {{Ilocos}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} [[Kategorya:Ilocos| ]] [[Kategorya:Mga rehiyon ng Pilipinas]] [[Kategorya:Luzon]] q30ak489isgid8npyfhq7f2b46wp0q7 2205382 2205329 2026-04-30T04:59:14Z Exec8 780 2205382 wikitext text/x-wiki {{infobox settlement | official_name = Rehiyong Ilocos | other_name = Rehiyon I | settlement_type = [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Bangui Windmills, East View, Ilocos Norte, Philippines - panoramio.jpg{{!}} Bangui Wind Farm in Bangui, Ilocos Norte | photo2a = Calle Crisologo, Vigan Ilocos Sur.JPG{{!}} Calle Crisologo in Vigan, Ilocos Sur | photo2b = DingrasChurch1.JPG{{!}}Dingras Church in Dingras, Ilocos Norte | photo3a = Macho Temple view from hill.jpg{{!}} Ma-Cho Temple in San Fernando, La Union | photo3b = Hundred Island.jpg{{!}} Hundred Islands National Park in Alaminos, Pangasinan | size = 250 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = Taas pababa: [[Bangui Wind Farm]]<br /> [[Vigan|Kalye Crisologo]], [[Simbahan ng Dingras]]<br />[[Templo ng Ma-Cho]], [[Hundred Islands National Park]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_size = 120x80px | image_seal = | seal_size = 100x80px | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Lokasyon sa Pilipinas | nickname = | motto = | coordinates = {{coord|region:PH|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{PHL}} | subdivision_type1 = [[Mga kapuluan ng Pilipinas|Kapuluan]] | subdivision_name1 = [[Luzon]] | seat_type = Sentrong panrehiyon | seat = [[San Fernando, La Union]] | leader_title = | leader_name = | area_total_km2 = 13,012.60 | area_footnotes = | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_footnotes = {{PH census|2015}} | population_density_km2 = auto | timezone = [[Pamantayang Oras ng Pilipinas|PST]] | utc_offset = +8 | iso_code = PH-01 | blank3_name = [[Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao|HDI]] (2017) | blank3_info = 0.756<ref name="GlobalDataLab" /> – <span style="color:#090;">mataas</span> | blank_name_sec1 = [[Mga lalawigan ng Pilipinas|Mga lalawigan]] | blank_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 4 | [[Ilocos Norte]] | [[Ilocos Sur]] | [[La Union]] | [[Pangasinan]] }} | blank1_name_sec1 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Mga lungsod]] | blank1_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 9 | [[Alaminos, Pangasinan|Alaminos]] | [[Batac]] | [[Candon]] | [[Dagupan]] | [[Laoag]] | [[San Carlos, Pangasinan|San Carlos]] | [[San Fernando, La Union|San Fernando]] | [[Urdaneta, Pangasinan|Urdaneta]] | [[Vigan]] }} | blank2_name_sec1 = [[Mga bayan sa Pilipinas|Mga bayan]] | blank2_info_sec1 = 116 | blank3_name_sec1 = [[Barangay|Mga barangay]] | blank3_info_sec1 = 3,265 | blank4_name_sec1 = [[Kapulungan ng Kinatawan ng Pilipinas|Mga distritong kongresyonal]] | blank4_info_sec1 = 12 | demographics_type1 = Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao | demographics1_title1 = [[Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao|HDI]] (2018) | demographics1_info1 = 0.719<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|access-date=March 13, 2020}}</ref><br />{{color|#0c0|high}} · [[Talaan ng mga lalawigan ng Pilipinas ayon sa HDI|Pang-lima]] | blank_name_sec2 = [[Mga wika ng Pilipinas|Mga wika]] | blank_info_sec2 = {{hlist | item-style=white-space:nowrap; | [[Wikang Iloko|Iloko]] | [[Wikang Pangasinan|Pangasinan]] | [[Wikang Bolinao|Bolinao]] | [[Wikang Ingles sa Pilipinas|Ingles]] | [[Wikang Filipino|Filipino]] }} | website = }} Ang '''Rehiyon ng Ilocos''',{{efn|{{lang-en|Ilocos Region}}; {{lang-ilo|Rehion/Deppaar ti Ilocos}}; {{lang-pag|Sagor na Baybay na Luzon}}}} kilala rin sa pagtatakda nito na '''Rehiyon I''', ay isang [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyong administratibo]] ng Pilipinas na makikita sa hilagang-kanlurang bahagi ng [[Luzon]]. May apat na [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ito: [[Ilocos Norte]], [[Ilocos Sur]], [[La Union]], at [[Pangasinan]], at isang malayang lungsod: [[Dagupan]]. Pinapaligiran ito ng mga rehiyon ng [[Lambak ng Cagayan]] at [[Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera]] sa silangan at [[Gitnang Luzon]] sa timog. Nasa kanluran naman nito ang [[Dagat Kanlurang Pilipinas]]. Ang sentrong panrehiyon nito ay ang [[San Fernando, La Union|San Fernando]] sa La Union. Ilan sa mga lungsod na nandito ang mga lungsod ng [[Vigan]] sa Ilocos Sur at [[Laoag]] sa Ilocos Norte, gayundin ang [[Alaminos]] at [[San Catlos, Pangasinan|San Carlos]] sa Pangasinan. Ayon sa senso noong 2020, higit limang milyong katao ang nakatira sa rehiyon, at may densidad na 410 katao kada kilometro kuwadrado. [[Wikang Ilokano]] at [[wikang Pangasinense]] ang mga madalas gamiting wika sa rehiyon, ayon sa senso noong 2000. == Heograpiya == [[Talaksan:City of San Fernando.jpg|thumb|Isang tanawin sa San Fernando, La Union]] Ang Rehiyong Ilocos ay matatagpuan sa isang makipot na katapatagan sa pagitan ng [[Kabundukan ng Cordillera]], [[Dagat Timog Tsina]], hilagang bahagi ng kapatagan ng Gitnang Luzon, at hilagang silangang bahagi ng [[Bulubundukin ng Zambales]]. Matatagpuan dito ang [[Golpo ng Lingayen]], ang pinakatanyag na anyong tubig sa rehiyon na naglalaman ng [[Hundred Islands National Park]]. Matatagpuan naman sa hilaga ang [[Kipot ng Luzon]]. Ang [[Ilog ng Agno]] ay bumabagtas mula [[Benguet]] hanggang [[Pangasinan]], na umaagos sa isang malapad na delta sa [[Lingayen, Pangasinan|Lingayen]] at [[Dagupan]] bago umagos sa Golpo ng Lingayen. === Paghahating pampangasiwaan === [[Talaksan:Ph ilocos.png|thumb|upright|Mapang politikal ng Ilocos]] Ang Rehiyong Ilocos ay binubuo ng 4 mga [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]], 1 malayang nakapaloob na [[Mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]], 8 nakapaloob na mga lungsod, 116 [[Mga bayan ng Pilipinas|bayan]], at 3,265 mga [[barangay]].<ref name="NSCB">{{cite web|title=List of Regions|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listreg.asp|publisher=National Statistical Coordination Board|accessdate=Enero 9, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081013150956/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listreg.asp|archivedate=Oktubre 13, 2008|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lalawigan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kabisera ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Lawak<ref name="PSA-NSCB-ProvinceList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Provinces|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp|website=[[Philippine Statistics Authority]] |accessdate=March 30, 2016|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp|archivedate=January 11, 2013}}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Kapal ng populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga bayan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga barangay |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Ilocos Norte]] | style="text-align:left;" | [[Laoag]] | {{percent and number|593081|5026128|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,467.89|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|593081/3,467.89|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 2 | 21 | [[Talaan ng mga barangay sa Ilocos Norte|557]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Ilocos Sur]] | style="text-align:left;" | [[Vigan]] | {{percent and number|689668|5026128|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,596.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|689668/2,596.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 2 | 32 | [[Talaan ng mga barangay sa Ilocos Sur|768]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[La Union]] | style="text-align:left;" | [[San Fernando, La Union|San Fernando]] | {{percent and number|786653|5026128|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1,497.70|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|786653/1,497.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 19 | [[Talaan ng mga barangay sa La Union|576]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Pangasinan]] | style="text-align:left;" | [[Lingayen]] | {{percent and number|2956726|5026128|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5,451.01|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2956726/5,451.01|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 4 | 44 | [[Talaan ng mga barangay sa Pangasinan|1,364]] |-class="sortbottom" ! scope="row" style="text-align:left;" colspan=3 | Total ! scope="col" style="text-align:right;" | 5,026,128 ! scope="col" style="text-align:right;" | 13,012.60 ! scope="col" | {{convert|13,012.60|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|5026128/13,012.60|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|5026128/13,012.60|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 9 ! scope="col" | 116 ! scope="col" | 3,265 |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | style="padding-left:1em;" colspan=13 | • Kasama sa mga bilang para sa Pangasinan ang malayang nakapaloob na lungsod ng [[Dagupan]]. |} {{unbulleted list | {{Color box|#BFF5FF|†|border=darkgray}} {{font|Sentrong panrehiyon|size=90%}} }} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center;background-color:#FDFDFD;font-size:90%;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lungsod/Bayan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Lawak<ref name="PSA-CitiesList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |website=Philippine Statistics Authority |accessdate=March 29, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archivedate=April 29, 2011 }}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Kapal ng populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Klase ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Income class ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lalawigan |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|sq mi}} ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|/sq mi}} ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Adams, Ilocos Norte|Adams]] | style="text-align:right;" | 1,792 | {{convert|159.31|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1792/159.31|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Agno, Pangasinan|Agno]] | style="text-align:right;" | 28,052 | {{convert|169.75|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|28052/169.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Agoo]] | style="text-align:right;" | 63,692 | {{convert|52.84|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|63692/52.84|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Aguilar, Pangasinan|Aguilar]] | style="text-align:right;" | 41,463 | {{convert|195.07|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|41463/195.07|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Alaminos, Pangasinan|Alaminos]] | style="text-align:right;" | 89,708 | {{convert|164.26|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|89708/164.26|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Alcala, Pangasinan|Alcala]] | style="text-align:right;" | 43,402 | {{convert|45.71|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|43402/45.71|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Alilem]] | style="text-align:right;" | 6,695 | {{convert|119.33|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|6695/119.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Anda, Pangasinan|Anda]] | style="text-align:right;" | 39,504 | {{convert|74.55|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|39504/74.55|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Aringay]] | style="text-align:right;" | 47,458 | {{convert|84.54|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|47458/84.54|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Asingan]] | style="text-align:right;" | 57,355 | {{convert|66.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|57355/66.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bacarra]] | style="text-align:right;" | 32,215 | {{convert|65.32|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|32215/65.32|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bacnotan]] | style="text-align:right;" | 42,078 | {{convert|76.60|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|42078/76.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Badoc]] | style="text-align:right;" | 31,616 | {{convert|76.68|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|31616/76.68|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bagulin]] | style="text-align:right;" | 13,456 | {{convert|107.33|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|13456/107.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Balaoan]] | style="text-align:right;" | 39,188 | {{convert|68.70|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|39188/68.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Balungao]] | style="text-align:right;" | 31,106 | {{convert|73.25|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|31106/73.25|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Banayoyo]] | style="text-align:right;" | 7,748 | {{convert|24.63|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|7748/24.63|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bangar, La Union|Bangar]] | style="text-align:right;" | 35,947 | {{convert|37.36|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|35947/37.36|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bangui, Ilocos Norte|Bangui]] | style="text-align:right;" | 14,672 | {{convert|112.98|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|14672/112.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bani, Pangasinan|Bani]] | style="text-align:right;" | 50,306 | {{convert|179.65|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|50306/179.65|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Banna, Ilocos Norte|Banna]] | style="text-align:right;" | 19,438 | {{convert|92.73|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|19438/92.73|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bantay, Ilocos Sur|Bantay]] | style="text-align:right;" | 35,731 | {{convert|76.60|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|35731/76.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Basista]] | style="text-align:right;" | 32,959 | {{convert|24.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|32959/24.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Batac]] | style="text-align:right;" | 55,201 | {{convert|161.06|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|55201/161.06|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bauang]] | style="text-align:right;" | 75,032 | {{convert|73.15|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|75032/73.15|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bautista, Pangasinan|Bautista]] | style="text-align:right;" | 32,307 | {{convert|46.33|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|32307/46.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bayambang]] | style="text-align:right;" | 118,205 | {{convert|143.94|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|118205/143.95|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Binalonan]] | style="text-align:right;" | 54,555 | {{convert|47.57|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|54,55/47.57|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Binmaley]] | style="text-align:right;" | 83,052 | {{convert|118.50|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|83052/118.50|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bolinao, Pangasinan|Bolinao]] | style="text-align:right;" | 82,084 | {{convert|197.22|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|82084/197.22|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bugallon]] | style="text-align:right;" | 67,348 | {{convert|189.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|67348/189.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Burgos, Ilocos Norte|Burgos]] | style="text-align:right;" | 9,777 | {{convert|128.90|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|9777/128.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Burgos, Ilocos Sur|Burgos]] | style="text-align:right;" | 12,224 | {{convert|44.38|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|12224/44.38|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Burgos, La Union|Burgos]] | style="text-align:right;" | 8,067 | {{convert|70.80|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|8067/70.80|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Burgos, Pangasinan|Burgos]] | style="text-align:right;" | 21,637 | {{convert|131.32|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|21637/131.32|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Caba, La Union|Caba]] | style="text-align:right;" | 22,039 | {{convert|46.31|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|22039/46.31|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Cabugao]] | style="text-align:right;" | 37,501 | {{convert|95.56|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|37501/95.56|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Calasiao]] | style="text-align:right;" | 95,154 | {{convert|48.36|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|95154/48.36|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Candon]] | style="text-align:right;" | 60,623 | {{convert|103.28|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|60623/103.28|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Caoayan, Ilocos Sur|Caoayan]] | style="text-align:right;" | 19,861 | {{convert|17.42|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|19861/17.42|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Carasi]] | style="text-align:right;" | 1,567 | {{convert|82.97|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1567/82.97|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Cervantes, Ilocos Sur|Cervantes]] | style="text-align:right;" | 17,211 | {{convert|234.70|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|17211/234.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Currimao]] | style="text-align:right;" | 12,184 | {{convert|34.08|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|12184/34.08|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Dagupan]] | style="text-align:right;" | 171,271 | {{convert|44.47|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|171271/44.47|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Independent Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Dasol]] | style="text-align:right;" | 29,110 | {{convert|166.60|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|29110/166.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Dingras]] | style="text-align:right;" | 38,562 | {{convert|96.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|38562/96.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Dumalneg]] | style="text-align:right;" | 2,947 | {{convert|88.48|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2947/88.48|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Galimuyod]] | style="text-align:right;" | 10,748 | {{convert|34.40|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|10748/34.40|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Gregorio del Pilar, Ilocos Sur|Gregorio del Pilar]] | style="text-align:right;" | 4,875 | {{convert|41.66|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|4875/41.66|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Infanta, Pangasinan|Infanta]] | style="text-align:right;" | 24,584 | {{convert|254.29|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|24584/254.29|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Labrador, Pangasinan|Labrador]] | style="text-align:right;" | 23,201 | {{convert|90.99|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|23201/90.99|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Laoac, Pangasinan|Laoac]] | style="text-align:right;" | 31,497 | {{convert|40.50|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|31497/40.50|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Laoag]] | style="text-align:right;" | 111,125 | {{convert|116.08|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|111125/116.08|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Lidlidda]] | style="text-align:right;" | 4,647 | {{convert|33.84|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|4647/33.84|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Lingayen]] | style="text-align:right;" | 103,278 | {{convert|62.76|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|103278/62.76|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Luna, La Union|Luna]] | style="text-align:right;" | 35,802 | {{convert|42.90|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|35802/42.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mabini, Pangasinan|Mabini]] | style="text-align:right;" | 24,765 | {{convert|291.01|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|24765/291.01|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Magsingal]] | style="text-align:right;" | 30,792 | {{convert|84.98|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|30792/84.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Malasiqui]] | style="text-align:right;" | 130,275 | {{convert|131.37|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|130275/131.37|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Manaoag]] | style="text-align:right;" | 69,497 | {{convert|55.95|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|69497/55.95|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mangaldan]] | style="text-align:right;" | 106,331 | {{convert|48.47|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|106331/48.47|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mangatarem]] | style="text-align:right;" | 73,241 | {{convert|317.50|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|73241/317.50|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mapandan]] | style="text-align:right;" | 37,059 | {{convert|30.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|37059/30.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Marcos, Ilocos Norte|Marcos]] | style="text-align:right;" | 17,777 | {{convert|72.77|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|17777/72.77|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Nagbukel]] | style="text-align:right;" | 5,259 | {{convert|43.12|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|5259/43.12|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Naguilian, La Union|Naguilian]] | style="text-align:right;" | 54,221 | {{convert|104.60|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|54221/104.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Narvacan]] | style="text-align:right;" | 44,006 | {{convert|122.21|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|44006/122.21|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Natividad, Pangasinan|Natividad]] | style="text-align:right;" | 24,299 | {{convert|134.36|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|24299/134.36|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Nueva Era, Ilocos Norte|Nueva Era]] | style="text-align:right;" | 9,506 | {{convert|515.02|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|9506/515.02|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Pagudpud]] | style="text-align:right;" | 23,770 | {{convert|194.90|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|23770/194.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Paoay]] | style="text-align:right;" | 24,866 | {{convert|76.24|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|24866/76.24|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Pasuquin]] | style="text-align:right;" | 28,980 | {{convert|210.54|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|28980/210.54|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Piddig]] | style="text-align:right;" | 21,497 | {{convert|216.20|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|21497/216.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Pinili]] | style="text-align:right;" | 17,300 | {{convert|89.48|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|17300/89.48|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Pozorrubio, Pangasinan|Pozorrubio]] | style="text-align:right;" | 69,555 | {{convert|134.60|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|69555/134.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Pugo, La Union|Pugo]] | style="text-align:right;" | 19,690 | {{convert|62.84|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|19690/62.84|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Quirino, Ilocos Sur|Quirino]] | style="text-align:right;" | 8,573 | {{convert|240.10|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|8573/240.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Rosales, Pangasinan|Rosales]] | style="text-align:right;" | 63,081 | {{convert|66.39|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|63081/66.39|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Rosario, La Union|Rosario]] | style="text-align:right;" | 55,458 | {{convert|73.98|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|55458/73.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Salcedo, Ilocos Sur|Salcedo]] | style="text-align:right;" | 11,288 | {{convert|103.44|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|11288/103.44|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Carlos, Pangasinan|San Carlos]] | style="text-align:right;" | 188,571 | {{convert|169.03|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|188571/169.03|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Emilio, Ilocos Sur|San Emilio]] | style="text-align:right;" | 7,407 | {{convert|141.44|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|7407/141.44|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Esteban, Ilocos Sur|San Esteban]] | style="text-align:right;" | 8,349 | {{convert|19.62|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|8349/19.62|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Fabian, Pangasinan|San Fabian]] | style="text-align:right;" | 83,025 | {{convert|81.28|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|83025/81.28|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#BFF5FF;border-right:0;" |† [[San Fernando, La Union|San Fernando]] | style="text-align:right;" | 121,812 | {{convert|102.72|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|121812/102.72|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Gabriel, La Union|San Gabriel]] | style="text-align:right;" | 18,172 | {{convert|129.87|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|18172/129.87|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Ildefonso, Ilocos Sur|San Ildefonso]] | style="text-align:right;" | 7,787 | {{convert|11.35|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|7787/11.35|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Jacinto, Pangasinan|San Jacinto]] | style="text-align:right;" | 40,848 | {{convert|44.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|40848/44.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Juan, Ilocos Sur|San Juan]] | style="text-align:right;" | 26,411 | {{convert|64.37|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|26411/64.37|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Juan, La Union|San Juan]] | style="text-align:right;" | 37,188 | {{convert|57.12|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|37188/57.12|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Manuel, Pangasinan|San Manuel]] | style="text-align:right;" | 52,939 | {{convert|129.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|52939/129.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Nicolas, Ilocos Norte|San Nicolas]] | style="text-align:right;" | 36,736 | {{convert|40.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|36736/40.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Nicolas, Pangasinan|San Nicolas]] | style="text-align:right;" | 35,574 | {{convert|210.20|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|35574/210.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Quintin, Pangasinan|San Quintin]] | style="text-align:right;" | 32,945 | {{convert|115.90|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|32945/115.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Vicente, Ilocos Sur|San Vicente]] | style="text-align:right;" | 12,758 | {{convert|12.60|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|12758/12.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santa, Ilocos Sur|Santa]] | style="text-align:right;" | 15,340 | {{convert|109.10|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|15340/109.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santa Barbara, Pangasinan|Santa Barbara]] | style="text-align:right;" | 82,012 | {{convert|61.37|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|82012/61.37|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santa Catalina, Ilocos Sur|Santa Catalina]] | style="text-align:right;" | 13,945 | {{convert|9.68|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|13945/9.68|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santa Cruz, Ilocos Sur|Santa Cruz]] | style="text-align:right;" | 39,868 | {{convert|88.78|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|39868/88.78|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santa Lucia, Ilocos Sur|Santa Lucia]] | style="text-align:right;" | 25,402 | {{convert|49.72|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|25402/49.72|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santa Maria, Ilocos Sur|Santa Maria]] | style="text-align:right;" | 30,321 | {{convert|63.31|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|30321/63.31|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santa Maria, Pangasinan|Santa Maria]] | style="text-align:right;" | 33,038 | {{convert|69.50|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|33038/69.50|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santiago, Ilocos Sur|Santiago]] | style="text-align:right;" | 18,759 | {{convert|46.36|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|18759/46.36|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santo Domingo, Ilocos Sur|Santo Domingo]] | style="text-align:right;" | 27,975 | {{convert|55.49|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|27975/55.49|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santo Tomas, La Union|Santo Tomas]] | style="text-align:right;" | 39,092 | {{convert|64.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|39092/64.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santo Tomas, Pangasinan|Santo Tomas]] | style="text-align:right;" | 15,022 | {{convert|12.99|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|15022/12.99|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santol, La Union|Santol]] | style="text-align:right;" | 12,476 | {{convert|93.70|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|12476/93.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Sarrat]] | style="text-align:right;" | 25,212 | {{convert|57.39|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|25212/57.39|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Sigay, Ilocos Sur|Sigay]] | style="text-align:right;" | 2,737 | {{convert|81.55|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2737/81.55|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Sinait]] | style="text-align:right;" | 25,640 | {{convert|65.56|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|25640/65.56|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Sison, Pangasinan|Sison]] | style="text-align:right;" | 47,518 | {{convert|81.88|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|47518/81.88|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Solsona, Ilocos Norte|Solsona]] | style="text-align:right;" | 24,121 | {{convert|166.23|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|24121/166.23|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Sual, Pangasinan|Sual]] | style="text-align:right;" | 34,149 | {{convert|130.16|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|34149/130.16|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Sudipen]] | style="text-align:right;" | 17,056 | {{convert|97.59|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|17056/97.59|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Sugpon]] | style="text-align:right;" | 4,585 | {{convert|57.11|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|4585/57.11|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Suyo, Ilocos Sur|Suyo]] | style="text-align:right;" | 11,446 | {{convert|124.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|11446/124.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Tagudin]] | style="text-align:right;" | 39,277 | {{convert|151.19|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|39277/151.19|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Tayug]] | style="text-align:right;" | 43,149 | {{convert|51.24|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|43149/51.24|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Tubao]] | style="text-align:right;" | 28,729 | {{convert|50.75|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|28729/50.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[La Union]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Umingan]] | style="text-align:right;" | 73,252 | {{convert|258.43|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|73252/258.43|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Urbiztondo, Pangasinan|Urbiztondo]] | style="text-align:right;" | 50,170 | {{convert|81.80|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|50170/81.80|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ikatlo | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Urdaneta]] | style="text-align:right;" | 132,940 | {{convert|100.26|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|132940/100.26|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Vigan]] | style="text-align:right;" | 53,879 | {{convert|25.12|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|53879/25.12|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob na Lungsod | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:center;" | [[Ilocos Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Villasis]] | style="text-align:right;" | 62,333 | {{convert|75.83|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|62333/75.83|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-una | style="text-align:center;" | [[Pangasinan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Vintar]] | style="text-align:right;" | 32,220 | {{convert|614.35|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|32220/614.35|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Bayan | style="text-align:center;" | Ika-lima | style="text-align:center;" | [[Ilocos Norte]] |} == Demograpiko == {{Philippine Census | title= Sensus ng populasyon<br />ng Rehiyong Ilocos | 1980 = | 1990 = 3550642 | 2000 = 4200478 | 2010 = 4748372 | 2015 = 5026128 | footnote= Pinagmulan: Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas<ref name=NSO>{{cite web|url=https://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf|title=Population and Annual Growth Rates for The Philippines and Its Regions, Provinces, and Highly Urbanized Cities|work=2010 Census and Housing Population|publisher=Philippine Statistics Authority|accessdate=Agosto 9, 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928012059/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf|archivedate=Setyembre 28, 2013}}</ref> }} Tahanan sa [[mga Ilokano]] ang mga makasaysayang lalawigan ng Ilocos. Ayon sa sensus noong taong 2000, ang rehiyon ay binubuo ng 66% ng mga Ilokano, 27% ng mga Pangasinense, at 3% ng mga Tagalog.<ref name="NSO-2000Census">{{cite web|title=Ilocos Region: To Reach Five Millionth Mark in Nine Years (Results from the 2000 Census of Population and Housing, NSO); Table 8. Language/Dialect Generally Spoken in the Households: Ilocos Region, 2000|url=https://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2003/pr0319tx.html|website=Philippine Statistics Authority|accessdate=Marso 29, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030428182416/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2003/pr0319tx.html|archivedate=Abril 28, 2003|date=Enero 31, 2003}}</ref> Tahanan naman para sa mga Pangasinense ang lalawigan ng Pangasinan. Ang populasyon ng Pangasinan ay bumubuo sa humigit kumulang 60% ng buong populasyon ng rehiyon. Nagsimula ang mga Ilocano na dayuhin ang Pangasinan noong ikalabing-siyam na siglo.<ref>Rosario Mendoza Cortes, Pangasinan, 1801-1900: The Beginnings of Modernization</ref> Ang Pangasinan ay dating parte ng Gitnang Luzon ngunit inilipat ito sa Ilocos noong nilagdaan ng Pangulong Marcos ang Kautusan ng Pangulo Blg. 1 noong 1972. Kasama din ang mga komunidad ng mga Tingguian at Isneg sa rehiyon na nakatira sa may paanan ng mga bundok ng Cordillera. Karamihan sa mga mamamayan ay Katoliko ngunit may mga Protestante din katulad ng mga Apligayan sa bandang hilaga ng rehiyon. Ang iba ay mga miyembro ng Iglesia ni Cristo, Mormon at iba pa. Mayroon ding mga nakakubling paniniwalang animistiko lalo na sa mga pook na rural. Pangunahing mga [[Budismo|Budista]], [[Taoismo|Taoista]] at [[Hindu]] ang mga [[Tsinong Pilipino|Tsino]] at [[Indiyano]] na namamalagi sa maliit na mga pamayanang pangkalakalan sa rehiyon.{{citation needed|date=Setyembre 2007}} == Talababa == <references group="lower-alpha"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga kawing panlabas == {{Commons category}} * {{OSM relation|1552186}} * [http://iloko.tripod.com/Ilocano.html Ilocano: Ti Pagsasao ti Amianan] {{Ilocos}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Ilocos| ]] [[Kategorya:Mga rehiyon ng Pilipinas]] [[Kategorya:Luzon]] 5zmzexlgrdmxirr8k5osztjc32bcosl 0 1321 2205364 2196657 2026-04-30T04:50:23Z Exec8 780 2205364 wikitext text/x-wiki {{Short description|Province in Calabarzon, Philippines}} {{about|the Philippine province|the city|Cavite City|other uses}} {{Use mdy dates|date=July 2020}} {{more citations needed|date=January 2016}} {{Infobox settlement | name = Cavite | native_name = ''Kabite'' | settlement_type = {{PH wikidata|settlement_type}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 250 | image_style = border:10; | perrow = 1/2/2 | image1 = The Aguinaldo Shrine is the national shrine located in Kawit, Cavite in the Republic of the Philippines.jpg | image2 = Emilio Aguinaldo Monument, Kawit, Cavite, May 2023.jpg | image3 = Mt. Pico De Loro Monolith.jpg | image4 = Tagaytay Highlands, Philippines (lulaymb) - Flickr.jpg | image5 = Pacific War Memorial (6940586861).jpg | image6 = Katedral ng Imus (Imus, Cavite; 09-19-2021).jpg }} | image_caption = '''Clockwise''' (from the top): [[Aguinaldo Shrine]], [[Emilio Aguinaldo|Emilio Aguinaldo Monument]], monolith of [[Mount Pico de Loro]], Pacific War Memorial in [[Corregidor Island|Corregidor]], [[Tagaytay Highlands]], [[Imus Cathedral]] | image_flag = {{PH wikidata|image_flag}} | flag_size = 120x80px | image_seal = Cavite seal.svg | seal_size = 100x80px | image_shield = | nickname = ''Historical Capital of the Philippines''<ref name="Inquirer-Nicknames">{{cite news |last1=Tejero |first1=Constantino C. |title=Cavite and what they're selling there |url=http://lifestyle.inquirer.net/203625/cavite-and-what-theyre-selling-there |access-date=March 18, 2016 |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]|date=August 16, 2015 |quote=Caviteños take pride in claiming an assortment of titles for their province: Historical Capital of the Philippines, Home of the Brave, Heartland of the Philippine Revolution, Cradle of Noble Heroes.}}</ref> | motto = ''Dangal at Pag-ibig sa Bayan''<br/> {{small|(Honor and Love for Country)}} | anthem = ''Himno ng Kabite'' <br> {{small|(Hymn of Cavite)}} {{center|[[File:Himno ng Kabite.mp3]]}} | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Location in the Philippines | coordinates = {{PH wikidata|coordinates}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{PH wikidata|country}} | subdivision_type1 = [[Regions of the Philippines|Region]] | subdivision_name1 = {{PH wikidata|region}} | established_title = Established | established_date = 1614<ref name=bh/><ref name=census>Census of the Philippine Islands (1920). [https://books.google.com/books?id=BZ8wAQAAIAAJ&pg=PA126 "Census of the Philippine Islands Vol. I, 1918"], pg. 132. Bureau of Printing, Manila.</ref> | seat_type = Capital | seat = [[Imus]] | government_type = [[Sangguniang Panlalawigan]] | government_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://www.comelec.gov.ph/?r=Elections/2013natloc/Results/prov2013 |title=Official Provincial 2013 Election Results |publisher=Commission on Elections (COMELEC) |location=Intramuros, Manila, Philippines |date=September 11, 2013 |access-date=October 28, 2013}}</ref> | leader_party = | leader_title = [[Governor of Cavite|Gobernador]] | leader_name = [[Athena Tolentino|Athena Bryana Tolentino]] ([[National Unity Party (Philippines)|NUP]]) | leader_title1 = [[Bise Gobernador]] | leader_name1 = Shernan Jaro ([[National Unity Party (Philippines)|NUP]]) | leader_title2 = [[Sangguniang Panlalawigan|Legislature]] | leader_name2 = [[Cavite Provincial Board]] | area_footnotes = <ref name=list>{{cite web|title=List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |work=PSGC Interactive |publisher=National Statistical Coordination Board |access-date=October 28, 2013 |location=Makati City, Philippines |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archive-date=January 11, 2013}}</ref><ref name="QF">[http://www.cavite.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=269&Itemid=95 "Quick Facts"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120707072930/http://www.cavite.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=269&Itemid=95 |date=July 7, 2012}}. Cavite Official Website. Retrieved on June 30, 2012.</ref> | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_land_km2 = 1426.06 | area_rank = 67th out of 81 | elevation_max_m = 709 | elevation_max_point = [[Mount Sungay]] | elevation_min_m = | population_footnotes = {{PH census|current|04A}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_rank = 1st out of 81 | population_density_km2 = auto | population_density_rank = 2nd out of 81 | population_demonym = Caviteño {{small|''(masculine or neutral)''}}<br/>Caviteña {{small|''(feminine)''}} | demographics_type1 = Divisions | demographics1_title1 = [[Cities of the Philippines#Independent cities|Independent&nbsp;cities]] | demographics1_info1 = 0 | demographics1_title2 = [[Cities of the Philippines|Component cities]] | demographics1_info2 = {{collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 8 | [[Bacoor]] | [[Carmona, Cavite|Carmona]] | [[Cavite City]] | [[Dasmariñas]] | [[General Trias]] | [[Imus]] | [[Tagaytay]] | [[Trece Martires]] }} | demographics1_title3 = [[Municipalities of the Philippines|Municipalities]] | demographics1_info3 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 15 | [[Alfonso, Cavite|Alfonso]] | [[Amadeo, Cavite|Amadeo]] | {{nowrap|[[General Emilio Aguinaldo, Cavite|General Emilio Aguinaldo]]}} | {{nowrap|[[General Mariano Alvarez, Cavite|General Mariano Alvarez]]}} | [[Indang]] | [[Kawit]] | [[Magallanes, Cavite|Magallanes]] | [[Maragondon]] | [[Mendez, Cavite|Mendez]] | [[Naic]] | [[Noveleta]] | [[Rosario, Cavite|Rosario]] | [[Silang, Cavite|Silang]] | [[Tanza]] | [[Ternate, Cavite|Ternate]] }} | demographics1_title4 = [[Barangay]]s | demographics1_info4 = {{PH barangay count | {{wikidata|label|raw}} }} | demographics1_title5 = [[House of Representatives of the Philippines|Districts]] | demographics1_info5 = [[Legislative districts of Cavite]] | demographics_type2 = Demographics | demographics2_title1 = [[Ethnic groups]] | demographics2_info1 = {{unbulleted list | [[Tagalog people|Tagalog]] (85%) | ''Others'' (8%) | [[Visayan people|Bisaya]] (5%) | [[Bicolano people|Bicolano]] (3%) }} | demographics2_title2 = [[Languages of the Philippines|Native languages]] | demographics2_info2 = [[Tagalog language|Tagalog]]<br/>[[Chavacano language|Chavacano]] | demographics2_title3 = [[Languages]] | demographics2_info3 = {{small|''(Major language)''}}<br/>[[Filipino language|Filipino]]<br/>[[English language|English]]<br/>{{small|''(Minor language)''}}<br/>[[Bicolano language|Bicolano]]<br/>[[Cebuano language|Cebuano]]<br/>[[Ilocano language|Ilocano]]<br/>[[Hiligaynon language|Hiligaynon]]<br/>[[Waray language|Waray]] | demographics2_title4 = Major religions | demographics2_info4 = {{plainlist| *[[Roman Catholicism]] *[[Aglipayan Church]] *[[Protestantism]] *[[Eastern Orthodoxy]] *[[Buddhism]] *[[Hinduism]] *[[Islam]] }} | demographics2_title5 = Feast date | demographics2_info5 = 2nd and 3rd Sunday of November | demographics2_title6 = Ecclesiastical dioceses | demographics2_info6 = {{plainlist| *[[Diocese of Imus]] <small>(Roman Catholic)</small> *[[List of dioceses of the Philippine Independent Church|Diocese of Cavite]] <small>(Aglipayan Church)</small> *[[Diocese of the Philippines and Vietnam]] <small>(Eastern Orthodoxy)</small> }} | demographics2_title7 = Patron saint | demographics2_info7 = {{plainlist| * [[Our Lady of Solitude of Porta Vaga]]<ref>History of Cavite: the mother ground of the Philippine Revolution, independence, flag, and national anthem by: Alfredo B Saulo; Esteban A De Ocampo; Cavite Historical Society. p. 22</ref><ref>Vignettes of Philippine History by Teodoro Agoncillo p.41 {{ISBN|978-9718851074}}</ref> }} | timezone = [[Philippine Standard Time|PHT]] | utc_offset = +8 | postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP code]] | postal_code = {{PH wikidata|postal_code}} | area_code_type = {{areacodestyle}} | area_code = +63 (0)46<br/>+63 (0)2 ([[Bacoor]]) | iso_code = {{PH wikidata|iso_code}} | website = {{PH wikidata|website}} | blank_name_sec1 = {{PH wikidata|climate_title}} | blank_info_sec1 = {{PH wikidata|climate_type}} | blank1_name_sec1 = [[Crime index]] | short_description = | seat1 = [[Trece Martires]] | seat1_type = Sentro ng Administrasyon | seat2 = [[Dasmariñas]] | seat2_type = Pinakamalaking lungsod | image_map1 = {{hidden begin|title=OpenStreetMap|ta1=center}}{{Infobox mapframe|frame-width=250|zoom=8}}{{hidden end}} }} :''Para sa lungsod, tingnan ang [[Lungsod ng Cavite]].'' Ang '''Kabite''' o '''Cavite''' ([[Wikang Kastila|Kastila]] at [[wikang Ingles|Ingles]]: ''Cavite'') ay isang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa katimugang baybayin ng [[Look ng Maynila]] sa [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[CALABARZON]] ng [[Luzon]], 30 kilometro sa timog ng [[Maynila]]. Imus at Trece Martires ang kabisera nito at ang nanatiling sentro ng pamahalaang panlalawigan kung saan matatagpuan ang kapitolyo. Pinalilubutan ang Kabite ng mga lalawigan ng [[Laguna]] sa silangan at [[Batangas]] sa timog. Sa kanluran matatagpuan ang [[Dagat Timog Tsina]]. ==Etimolohiya== Nagmula ang pangalang "Cavite" sa kinastilang salitang tagalog na ''kawit'' na pinaikling ''kalawit'', bilang pantukoy sa kalupaan sa tangway ng Kabite na nakausli sa pook ng Maynila.<ref name="cav">{{Cite web |title=Official Website of the Provincial Government of Cavite - Cavite City |url=http://cavite.gov.ph/main/index.php?option=com_content&task=view&id=94&Itemid=90 |access-date=2012-07-20 |archive-date=2009-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090301233846/http://cavite.gov.ph/main/index.php?option=com_content&task=view&id=94&Itemid=90 |url-status=dead }}</ref> Orihinal na ginamit lang ito sa tangway (''Cavite La Punta'', ngayon ay [[Lungsod ng Cavite]]) at sa mga kalapit na pook (''Cavite Viejo'', ngayon ay [[Kawit, Cavite|Kawit]]). Dating kabisera ng lalawigan ang Lungsod ng Cavite hanggang 1954, at gaya ng iba pang mga lalawigan sa Pilipinas na binuo noong panahon ng mga Kastila, ang pangalan ng kabisera ay pangalan na rin ng buong lalawigan. ==Demograpiya== '''Populasyon.''' Ang lalawigan ng Kabite ay may kabuuang populasyon na 3,090,691 base sa 2010 senso. '''Wika.''' Ang mga pangunahing lenguaheng sinasalita ay ang Tagalog, Chabacano at Ingles ==Ekonomiya== Ang Kabite ay isa sa mga lalawigan mabilis ang pag-angat ng ekonomiya sa Pilipinas dahil sa kalapitan nito sa Metro Manila. Maraming kompanya katulad ng Intel, ay nagtaguyod ng planta sa mga maraming industrial parks. Anim na SM Malls at apat na Robinsons malls ang matatagpuan sa lalawigan ng Kabite. Ito ay ang SM City Dasmarinas, SM City Bacoor, SM City Molino (matatagpuan din sa Bacoor), SM City Rosario, SM City Trece Martires, SM Center Imus, Robinsons Place Imus, Robinsons Place Dasmariñas, Robinsons Place Tagaytay at Robinson's Place General Trias. Ang dating pagsasaka ay nalahukan na ng mga industriya at mga kompanya na gumagawa ng ibat ibang produkto na gamit di lang sa bansa kundi para pangangailangan ng teknolohiya sa ibang panig ng daigdig. Ang CEPZA (Cavite Export Processing Zone) ay isa na dito. Gayon pa man, ang kaitaasang bahagi ng Kabite o upland towns ay nanatiling may taniman ng mga kape, paminta at iba ibang bungang kahoy na nakararating sa pamilihan sa kalakhang Maynila at karatig lalawigan, kaya naman patuloy na magiging kasiyahan ng mga dumadaang mga lokal at dayuhang mga turista ang mga prutas tulad ng pinya, papaya, guyabano, niyog at iba pa sa tuwing sila ay napapagawi sa masaganang lalawigang ito habang dumadaan sa [[Lungsod ng Tagaytay]] at patungo sa mga baybay dagat ng karatig lalawigan ng [[Batangas]]. ==Tradisyon, Paniniwala at Debosyon== Ang lalawigan ng Cavite ay isa sa may pinaka mayaman na tradisyon sa ating bansa. Maraming kapistahan ang ipinagdiriwang sa bawAt lalawigan ng Cavite ang isat barrio at bayan nito. Ilan din dito ay ang kapistahan ni San Agustin sa Tanza, Sto Nino sa Ternate, Sta Maria Magdalena ng Kawit, Sto Rosario de Caracol ng Salinas, Birhen ng Candelaria sa Silang at ang Nuestra Señora de la Soledad de Porta Vaga na tinatawag din na Reina de Cavite at "La Excelsa y La Celestial Guardiana y Protectora dela Provincia de Cavite".Pinaniniwalaan na ang imaheng ito ay mapaghimala kung kaya't tinawag itong " Birheng may libong Milagro". And debosyon sa Virgen ng Soledad ang pinakamalaking ambag ng mga Kabitenyo sa kasaysayan ng debosyon kay Maria at sa Simbahang Katolika sa Pilipinas. Ayon kay Propesor Genoveva Edroza, ang kapistahan ng San Diego sa Noli Me Tangere ay ibinase sa kapistahan ng Virgen ng Soledad ng Porta Vaga.Noong 17 Nobyembre 1978 iginawad ng Roma ang Koronasyong Kanonikal sa imahen. Ang kanyang kapistahan ay ipinagdididwang tuwing ikalawa at ikatlong linggo ng Nobyembre. Ang imahen ay matatagpuan sa Parokya ng San Roque, [[Lungsod ng Cavite]]. ==Heograpiya== Nahahati ang lalawigan ng Kabite sa 16 mga [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at 7 [[Mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]]: <center> {| class="wikitable sortable" |- bgcolor=#cccccc ! [[Mga Lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] ! Uri ! Distrito ! Bilang ng<br /> [[Barangay]] ! Populasyon<br />(2010) ! Sukat<br />(km²) ! Densidad<br />(bawat km²) ! Alkalde |- |[[Bacoor]] |[[Mga Lungsod ng Pilipinas|Nakapaloob na Lungsod]] |<center>II |<center>73 |<center>520,216 |<center>52.40 |<center>9,927.786/km² |<center>Strike Revilla <small>(Lakas-CMD/Magdalo)</small> |- |[[Lungsod ng Cavite]] |[[Mga Lungsod ng Pilipinas|Nakapaloob na Lungsod]] |<center>I |<center>84 |<center>101,120 |<center>10.89 |<center>9,285.583/km² |<center>Denver Chua <small>(Nacionalista/Magdalo)</small> |- |[[Dasmariñas]] |[[Mga Lungsod ng Pilipinas|Nakapaloob na Lungsod]] |<center>IV |<center>75 |<center>575,817 |<center>90.10 |<center>6,390.866/km² |<center>Jennifer Austria-Barzaga <small>(National Unity Party/Liberal)</small> |- |[[General Trias, Cavite|General Trias]] |[[Mga Lungsod ng Pilipinas|Nakapaloob na Lungsod]] |<center>VI |<center>33 |<center>243,322 |<center>81.46 |<center>2,987.012/km² |<center>Luis A. Ferrer <small>(National Unity Party/Magdalo)</small> |- |[[Imus]] |[[Mga Lungsod ng Pilipinas|Nakapaloob na Lungsod]] |<center>III |<center>97 |<center>301,624 |<center>64.70 |<center>4,661.886/km² |<center>Alex Advincula <small>(Liberal)</small> |- |[[Tagaytay]] |[[Mga Lungsod ng Pilipinas|Nakapaloob na Lungsod]] |<center>VII |<center>34 |<center>62,030 |<center>66.1 |<center>938.427/km² |<center>Abraham N. Tolentino <small>(Liberal)</small> |- |[[Trece Martires]] |[[Mga Lungsod ng Pilipinas|Nakapaloob na Lungsod]] |<center>VI |<center>13 |<center>104,559 |<center>39.10 |<center>2,674.143/km² |<center>Gemma Buendia-Lubigan <small>(United Nationalist Alliance/Magdalo)</small> |} {| class="wikitable sortable" |- bgcolor=#cccccc ! [[Mga bayan ng Pilipinas|Bayan]] ! Distrito ! Bilang ng <br /> [[Barangay]] ! Populasyon<br />(2010) ! Sukat<br />(km²) ! Densidad<br />(bawat km²) ! Alkalde |- |[[Alfonso, Cavite|Alfonso]] |<center>VII |<center>32 |<center>48,567 |<center>72.60 |<center>668.967/km² |<center>Randy A. Salamat<small>(PDP-LABAN)</small> |- |[[Amadeo, Cavite|Amadeo]] |<center>VI |<center>26 |<center>33,457 |<center>46.90 |<center>713.369/km² |<center>Redel John B. Dionisio <small>(Magdalo)</small> |- |[[Carmona, Cavite|Carmona]] |<center>V |<center>14 |<center>74,986 |<center>30.92 |<center>1,863.469/km² |<center>Dahlia Loyola <small>(Liberal)</small> |- |[[General Emilio Aguinaldo, Cavite|General Emilio Aguinaldo]] |<center>VII |<center>14 |<center>17,507 |<center>42.13 |<center>415.547/km² |<center>Dennis Glean <small>(Nacionalista/Magdalo)</small> |- |[[General Mariano Alvarez, Cavite|General Mariano Alvarez]] |<center>V |<center>27 |<center>138,540 |<center>11.40 |<center>12,152.632/km² |<center>Maricel Echevarria-Torres <small>(Liberal)</small> |- |[[Indang, Cavite|Indang]] |<center>VII |<center>36 |<center>62,030 |<center>74.90 |<center>828.171/km² |<center>Perfecto V. Fidel <small>(Nacionalista/Magdalo)</small> |- |[[Kawit, Cavite|Kawit]] |<center>I |<center>23 |<center>78,209 |<center>22.86 |<center>3,421.216/km² |<center>Angelo G. Aguinaldo <small>(Liberal)</small> |- |[[Magallanes, Cavite|Magallanes]] |<center>VII |<center>16 |<center>21,231 |<center>73.07 |<center>290.557/km² |<center>Jasmine Maligaya <small>(Nacionalista/Magdalo)</small> |- |[[Maragondon, Cavite|Maragondon]] |<center>VII |<center>27 |<center>35,289 |<center>127.04 |<center>277.779/km² |<center>Lawrence Arca <small>(Liberal)</small> |- |[[Mendez, Cavite|Mendez]] |<center>VII |<center>25 |<center>28,570 |<center>43.27 |<center>663.273/km² |<center>Francisco Mendoza Jr <small>(Nacionalista/Magdalo)</small> |- |[[Naic, Cavite|Naic]] |<center>VI |<center>30 |<center>88,144 |<center>86.00 |<center>1,024.930/km² |<center>Junio C. Dualan <small>(Nacionalista/Magdalo)</small> |- |[[Noveleta, Cavite|Noveleta]] |<center>I |<center>16 |<center>41,678 |<center>16.43 |<center>2,536.701/km² |<center>Dino Carlo R. Chua |- |[[Rosario, Cavite|Rosario]] |<center>I |<center>20 |<center>92,253 |<center>5.67 |<center>16,270.370/km² |<center>Jose Voltaire V. Ricafrente |- |[[Silang, Cavite|Silang]] |<center>V |<center>64 |<center>213,490 |<center>209.4 |<center>1,019.532/km² |<center>Ted Carranza <small>(Lakas-CMD/Magdalo)</small> |- |[[Tanza, Cavite|Tanza]] |<center>VI |<center>41 |<center>188,755 |<center>78.24 |<center>2,412.513/km² |<center>Yuri A. Pacumio <small>(PDP-Laban)</small> |- |[[Ternate, Cavite|Ternate]] |<center>VII |<center>10 |<center>19,297 |<center>54.70 |<center>352.779/km² |<center>Herminio C. Lindo <small>(Nacionalista/Magdalo)</small> |} </center> [[File:Aguinaldo Shrine (Kawit, Cavite).jpg|thumb|right|230px|[[Dambana ni Aguinaldo]], ang pook kung saan inihayag ang [[kasarinlan ng Pilipinas|kasarinlan]].]] == Pisikal == '''Lupa.''' Ang Kabite ang pinakamaliit na lalawigan sa rehiyon ng [[CALABARZON]], na may sukat na 1,297.6&nbsp;km². Ito ay nasa katimugang bahagi ng Look ng Maynila, at kabilang din dito ang iba pang isla tulad ng [[Corregidor]]. Ang ibang isla na kabilang sa lalawigan ay ang Isla ng Caballo, Isla ng Carabao, at ang Isla ng El Praile. Ang kalakhan ng lalawigan ay patag at tumataas lamang patunong katimugan patunong [[Lungsod ng Tagaytay|Tagaytay]], kung saan ay matatanaw ang Lawa ng Taal sa Batangas. Sa Lungsod ng Tagaytay makikita ang pinakamagandang tanaw ng Bulkan Taal. Ang Lungsod ng Tagaytay ay ang pinakamataas na bahagi ng lalawigan. Nahahati ang lalawigan ng limang pangunahing ilog: Ang Maragondon, Labac, Cañas, Ilang-Ilang at ang ilog ng Imus, lahat ay patungo sa [[Lawa ng Bay]]. '''Klima.''' Ang Kabite ay may dalawang uri ng Klima, ang panahon ng Tag-tuyot, na nagsisimula sa Nobyembre at natatapos sa Abril, at ang panahon ng Tag-ulan, na nagsisimula sa Mayo at natatapos ng Oktubre. Ang pinakamalamig na buwan ay sa pagitan ng Enero at Pebrero at pinakamainit naman sa buwan ng Abril at Mayo. [[Talaksan:Ph map cavite.png|center]] ==Pamahalaan== ===Mga Gobernador ng Kabite=== {{Columns-start}} * [[Mariano Trias]] simula noong 15 Hulyo 1898 * Emilio Riego De Dios simula noong 10 Agosto 1898 *Ladislao Diwa simula noong 7 Oktubre 1898 *Mariano Trias 1901 - 1905 * Louis J. Van Schaick 1905 - 1907 * Leonardo R. Osorio 1908 - 1909 * Tomas Domingo 1910 - 1912 * Antero S. Soriano 1912 - 1919 * Luis O. Ferrer Sr. 1919 - 1921 * Raymundo C. Jeciel 1922 - 1925 * Fabian Pugeda 1925 - 1931 * Pedro F. Espiritu 1931 - 1934 * Ramon Samonte 1935 - 1940 * Emilio F. Virata Humaliling Gubernador * Luis Y. Ferrer Jr. 1940 - 1944 * Mariano N. Castañeda 1944 * Dominador M. Camerino 1944 - 1945 * Mariano N. Castañeda Humaliling Gubernador * Rafael F. Trias 1945 * Francisco T. Arca 1945 {{Column}} * Dominador M. Camerino 1946 - 1954 * Mariano B. Villanueva Humaliling Gubernador * Horacio Rodriguez Humaliling Gubernador * Dominador Mangubat Humaliling Gubernador * Delfin N. Montano 1956 - 1971 * Lino D. Bocalan 1972 * Dominador M. Camerino Humaliling Gubernador * Juanito R. Remulla Itinalaga Set. 24, 1979 * Juanito R. Remulla 01-30-1980 hanggang 02-19-1986 * Fernando C. Campos 1986 - 1987 * Juanito R. Remulla 1987 - 1992 * Juanito R. Remulla 1992 - 1995 * Epimaco A. Velasco 1995 hanggang 01-1998 * [[Bong Revilla|Ramon "Bong" Revilla Jr.]] Itinalaga 02-1998 hanggang 06-30-1998 * Ramon "Bong" Revilla Jr. 1998-2001 * Erineo S. Maliksi 2001-2010 * Juanito Victor C. Remulla, Jr. 2010 - 2016 * Jesus Crispin C. Remulla - 2016 - 2019 * Juanito Victor C. Remulla Jr. - 2019 - 2024 * Athena Bryana D. Tolentino - 2024 - kasalukuyan {{Columns-end}} == Mga Pamantasan at Dalubhasaan == * Adventist International Institute of Advanced Studies - [[Silang, Cavite]] * Adventist University of the Philippines - [[Silang, Cavite]] *Polytechnic University of the Philippines -[[Maragondon, Cavite]] * Cavite State University - ang kanyang punong campus ay nasa [[Indang, Cavite|Indang]] at may mga iba pang campus sa [[Rosario, Cavite|Rosario]], [[Imus, Cavite|Imus]], [[Carmona, Cavite|Carmona]], [[Naic, Cavite|Naic]], [[Bacoor, Cavite|Bacoor]], [[Tanza, Cavite|Tanza]], [[Lungsod ng Trece Martires, Cavite|Lungsod ng Trece Martires]], [[Silang, Cavite|Silang]] at [[Lungsod ng Cavite]]. * De La Salle University Dasmariñas - [[Dasmariñas, Cavite]] * Imus Computer College (ICC) - ang kanyang punong campus ay nasa [[Imus, Cavite|Imus]] at may mga iba pang campus sa [[Rosario, Cavite|Rosario]], [[Gen. Mariano Alvarez, Cavite]], [[Dasmariñas, Cavite]], [[Bacoor, Cavite|Bacoor]], [[Carmona, Cavite|Carmona]], at [[Silang, Cavite|Silang]]. * University of Perpetual Help - Dalta System - Bacoor, [[Gen. Mariano Alvarez, Cavite]] * Philippine Christian University - [[Dasmariñas, Cavite]] * [[EARIST Cavite|EARIST Cavite Campus]] - [[Gen. Mariano Alvarez, Cavite]] * Emilio Aguinaldo College - [[Dasmariñas, Cavite]] * Technological University of the Philippines - [[Dasmariñas, Cavite]] * Olivares College - [[Lungsod ng Tagaytay]] * San Sebastian College - Recoletos de Cavite - [[Lungsod ng Cavite]] * Saint Dominic College of Arts and Sciences - [[Bacoor, Cavite]] * Saint Francis of Assisi College - [[Bacoor, Cavite]] * Saint Joseph College - [[Lungsod ng Cavite]] * Saint Joseph College - Amaya, [[Tanza, Cavite]] * Imus Institute - [[Imus, Cavite]] * Philippine Cambridge School - [[Dasmariñas, Cavite]] * Far Eastern University - [[Silang, Cavite]] * Woodridge College - [[Bacoor, Cavite]] * Lyceum of the Philippines University-Cavite - [[General Trias, Cavite]] * National College of Science and Technology - [[Dasmariñas, Cavite]] == Mga kilalang tao == === Mga pambansang bayani at makabayan === {{Div col|colwidth=30em}} *[[Emilio Aguinaldo]], Unang [[Pangulo ng Pilipinas]] *[[Mariano Álvarez]], Rebolusyonaryong Heneral ng Pilipinas *[[Mariano Trias]], Philippine Revolutionary General *[[Pascual Álvarez]], Rebolusyonaryong Heneral ng Pilipinas *[[Santiago Álvarez (general)|Santiago Álvarez]], Philippine Revolutionary General *[[Baldomero Aguinaldo]], Philippine Revolutionary General *[[Crispulo Aguinaldo]], Philippine Revolutionary General *[[Licerio Topacio]], Rebolusyonaryong Heneral ng Pilipinas *[[Tomás Mascardo]], Rebolusyonaryong Heneral ng Pilipinas *[[Mariano Noriel]], nagsilbi bilang heneral sa ilalim ng rebolusyonaryong hukbo ni [[Emilio Aguinaldo]] noong 1896 [[Philippine Rebolusyon]] *[[José Tagle]], Pilipinong opisyal ng militar na lumahok sa [[Labanan ng Imus]] noong [[Philippine Revolution]]. *[[Julián Felipe]], kompositor ng [[Philippine National Anthem]] at Reina de Cavite *[[Román Basa]], Pangalawang pangulo ng [[Katipunan]] *[[Ladislao Diwa]], isa sa mga nagtatag ng Katipunan *[[Thirteen Martyrs of Cavite]], mga makabayang Pilipino *[[Felipe Calderón y Roca]], abogado, itinuring na ''Ama ng [[Konstitusyon ng Malolos]]'' *[[Mariano Castañeda]], Cavite Governor 1944, General of the Filipino-American Cavite Guerilla Forces FACGF the liberators of Cavite during the Japanese Occupation and [[Chief of Staff of the Armed Forces of the Philippines]] noong 1947. === Agham at edukasyon === {{Div col|colwidth=30em}} *[[Olivia Salamanca]], Pilipinong [[manggagamot]] na nagsanay sa Estados Unidos sa [[Woman's Medical College of Pennsylvania]] sa [[Philadelphia]] at siyang pangalawang babaeng manggagamot mula sa Pilipinas. *[[Paulo C. Campos]], [[Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas]] para sa Medisinang Nukleyar *Hilario Lara, [[Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas]] para sa Kalusugang Pampubliko <ref name="Flip Science">{{cite web|last=Angelo |first=Mikael |url=https://www.flipscience.ph/news/features-news/features/national-scientist-hilario-lara/#:~:text=Ang%20epidemiologist%20na%20kalaunan%20ay%20makikilala%20bilang%20“Ang%20Ama%20ng%20Modernong%20Public%20Health%20in%20the%20Philippines”%20ay%20ipinanganak%20noong%20Enero%2020,%201894%20sa%20Imus,%20Cavite./ |title=Dr. Hilario D. G. Lara: Ang Tagapanguna ng Modernong Kalusugang Pampubliko sa Pilipinas |publisher=Flipscience.ph |date=2015-01-15 |access-date=2022-01-15}}</ref> *[[Jose R. Velasco]], [[Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas]] para sa Pisyolohiya ng Halaman *[[Lourdes J. Cruz]], [[Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas]] para sa Biokemistri *[[Francisca Tirona]], edukador, humanitarian, pinunong sibiko, at administrador, at isa sa mga nagtatag ng [[Philippine Women's University]].<ref name="nhcpbio">{{cite web|url=http://nhcp.gov.ph/wp-content/uploads/2013/04/ed0007.pdf|title=FRANCISCA TIRONA-BENITEZ|access-date=Hulyo 19, 2016|publisher=[[Pambansang Institutong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527212847/http://nhcp.gov.ph/wp-content/uploads/2013/04/ed0007.pdf |archive-date=Mayo 27, 2014}}</ref> *[[Nemesio Prudente]], edukador, [[aktibistang pampulitika]], at [[tagapagtanggol ng karapatang pantao]] iginagalang sa paglilingkod bilang [[Pangulo ng Polytechnic University of the Philippines|Pangulo]] ng [[Polytechnic University of the Philippines]]. {{div col end}} === Panitikan at sining === {{Div col|colwidth=30em}} *[[Pascual H. Poblete]], rebolusyonaryo at manunulat *[[Alejandro G. Abadilla]], makata, Ama ng Modernong Tulang Pilipino *[[Rogelio Ordoñez]], maraming parangal na Pilipinong manunulat ng kathang-isip, makata, aktibista, mamamahayag at edukador *[[Efren Abueg]], nobelista, manunulat ng maikling kwento, manunulat ng sanaysay, manunulat ng kathang-isip *[[Fidel Rillo]], makata, editor, taga-disenyo ng libro *[[Mars Ravelo]], nobelistang grapiko *[[Eros Atalia]], awtor, propesor at mamamahayag *[[Wilfredo Alicdan]], artista *[[George Canseco]], kompositor, manunulat ng kanta *[[Josefino Cenizal]], kompositor *[[Yasmin Sison-Ching]], artista {{div col end}} === Relihiyon === {{Div col|colwidth=30em}} *Kardinal [[Luis Antonio Tagle]], [[Archdiocese of Manila|Arsobispo ng Maynila]] (Disyembre 12, 2011–Pebrero 9, 2020), [[Diocese of Imus|Obispo ng Imus]] (Disyembre 12, 2001–Disyembre 112, 2000) para sa Seksyon ng Unang Ebanghelisasyon ng Dicastery para sa Ebanghelisasyon]] (Pebrero 9, 2020–kasalukuyan)<ref>(2013-01-31)[https://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/cardinali_biografie/cardinali_LE_kim_tagle" Antonio Go. Holy See Press Office.</ref> *Arsobispo [[Rolando Joven Tria Tirona]], [[Roman Catholic Archdiocese of Caceres|Arsobispo Emeritus ng Caceres]] at Bishop Emeritus ng [[Roman Catholic Territorial Prelature of Infanta|Prelature of Infanta]] at [[Roman Catholic Diocese of Malolos|Diocese of Malolos]] * Obispo [[Cirilo Almario]], Pangalawang obispo ng [[Roman Catholic Diocese of Malolos]] * Obispo [[Rufino Sescon]], ikalimang [[Obispo ng Balanga]] (Marso 1, 2025–kasalukuyan) {{div col end}} === Pulitika at pamahalaan === {{Div col|colwidth=30em}} *[[Cesar Virata]], dating [[punong ministro]] ng [[Pilipinas]] *[[Serafin R. Cuevas]], ika-106 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]] at ika-50 [[Kalihim ng Katarungan (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Katarungan]] *[[Jose P. Perez|Jose Portugal Perez]], ika-167 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]] *[[Jose C. Mendoza]], ika-168 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]] *[[Antero Soriano]], dating senador at dating gobernador ng Cavite *[[Justiniano S. Montano]], dating senador at kinatawan ng ika-6 na Distrito ng Cavite * [[Pablo Gomez Sarino]], dating at pinakamatagal na naglingkod na [[Alkalde ng Bacoor|alkalde ng munisipyo]] ng [[Bacoor, Cavite]] (1959-1963, 1967-1986) *[[Ramon Revilla Sr.]], aktor at dating Senador *[[Panfilo Lacson]], senador at ika-7 [[Hepe ng Pambansang Pulisya ng Pilipinas]] *[[Bong Revilla]], aktor, Senador, dating gobernador ng Cavite, at bise gobernador *[[Francis Tolentino]], Senador, dating chairman at alkalde ng [[Metropolitan Manila Development Authority]] ng [[Tagaytay]] *[[Manuel Earnshaw]], dating [[Resident Commissioners mula sa Pilipinas|Resident Commissioner sa Kapulungan ng mga Kinatawan ng Estados Unidos mula sa mga Isla ng Pilipinas]] *[[Leonides Sarao Virata]], ika-15 [[Kalihim ng Kalakalan at Industriya (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Kalakalan at Industriya]] *[[Epimaco Velasco]], ika-16 [[Kalihim ng Interyor at Pamahalaang Lokal|Kalihim ng Kagawaran ng Interyor at Pamahalaang Lokal]], dating direktor ng [[Pambansang Kawanihan ng Imbestigasyon (Pilipinas)|NBI]] at dating gobernador ng Cavite *[[Joseph Emilio Abaya]], dating kalihim ng [[Kagawaran ng Transportasyon (Pilipinas)|Kagawaran ng Transportasyon at Komunikasyon]] at dating kinatawan ng Unang Distrito ng Cavite *[[Ayong Maliksi|Irineo "Ayong" Maliksi]], chairman ng PCSO, dating Kinatawan ng Ika-3 Distrito ng Cavite, dating Gobernador ng Cavite at dating Alkalde ng Lungsod ng Imus *[[Leon Guinto]], dating alkalde ng Lungsod ng Maynila noong panahon ng pananakop ng mga Hapones *[[Lani Mercado]], aktres, alkalde ng lungsod ng Bacoor at dating kinatawan ng ika-2 distrito ng kongreso ng Cavite *[[Gilbert Remulla]], host ng TV, news anchor, reporter, dating kinatawan ng unang distrito ng kongreso ng Cavite *[[Strike Revilla]], Kinatawan ng Ikalawang Distrito ng Cavite, dating konsehal at alkalde ng Bacoor, dating miyembro ng lupon ng Cavite at dating chairman ng [[Philippine Charity Sweepstakes Office|PCSO]] *[[Abraham Tolentino]], politiko, atleta *[[Jesus Crispin Remulla]], ika-60 [[Kalihim ng Katarungan (Pilipinas)|Kalihim ng Katarungan]] {{div col end}} === Pilantropiya === {{Div col|colwidth=30em}} *[[Efren Peñaflorida]], [[Mga Bayani ng CNN|Bayani ng Taon ng CNN]] para sa 2009. *[[Luis Yangco]], [[Pilipino-Tsino]] negosyante at pilantropo {{div col end}} === Libangan === {{Div col|colwidth=30em}} *[[Leopoldo Salcedo]], artista *[[Celeste Legaspi]], mang-aawit, artista *[[Onyok Pineda]], child actor *[[Bayani Agbayani]], komedyante, TV host *[[Jasmine Trias]], mang-aawit; ''American Idol'' 3rd runner up *[[Kokoy De Santos]], artista, TV host *[[Louise delos Reyes]], artista *[[Bella Santiago]], mang-aawit *[[Christian Bables]], artista *[[Kaye Abad]], artista *[[Nash Aguas]], aktor at grand winner ng ''Star Circle Kid Quest' *[[Arra San Agustin]], artista *[[Christian Bautista]], mang-aawit, aktor, at host *[[Miguel Tanfelix]], artista *[[Bugoy Cariño]], child actor *[[Olivia Cenizal]], artista *[[Lyca Gairanod]], kampeon ng ''The Voice Kids'' (Philippines season 1) *[[Seth Fedelin]], artista *[[Roxanne Guinoo]], artista at finalist ng ''Star Circle Teen Quest'' *[[Diether Ocampo]], aktor, mang-aawit, at modelo *[[Sugar Mercado]], aktres, dating miyembro ng [[SexBomb Girls]] *[[Marcelito Pomoy]], mang-aawit, grand winner ng ''[[Pilipinas Got Talent]]'' *[[Marian Rivera]], aktres *[[Bianca Gonzalez]], host ng TV *[[Angela Ken]], singer-songwriter<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 4, 2022 |title=Inilabas ni Angela Ken ang self-titled debut album |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/11/04/22/angela-ken-drops-self-titled-debut-album |access-date=Hunyo 5, 2025 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> {{div col end}} === Palakasan === {{Div col|colwidth=30em}} *[[Wesley So]], grandmaster ng chess at [[Chess prodigy|ika-8 pinakabatang grandmaster ng chess sa kasaysayan]] *[[Joseph Eric Buhain]], manlalangoy, chairman ng [[Games and Amusements Board]] *[[Terrence Romeo]], Propesyonal na manlalaro ng basketball sa [[Philippine Basketball Association]] (PBA). Kasalukuyang naglalaro para sa [[GlobalPort Batang Pier]] at [[Gilas Pilipinas]]. Dating manlalaro sa kolehiyo ng [[FEU Tamaraws]] *[[Ranidel de Ocampo]], Propesyonal na manlalaro ng basketball sa Philippine Basketball Association, kasalukuyang naglalaro para sa [[Talk 'N Text Tropang Texters]] *[[Yancy de Ocampo]], atleta {{div col end}} ==Mga Sanggunian== {{reflist|2}} == Kawing Panlabas == *[http://www.cavite.gov.ph Opisyal na Websayt ng Lalawigan ng Cavite] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161105175742/http://www.cavite.gov.ph/ |date=2016-11-05 }} {{Canadian City Geographic Location (8-way) |North=[[Bataan]]<br>[[Corregidor]]<br>''[[Look ng Maynila]]'' |West=''[[Dagat Timog Tsina]]'' |Center=Kabite |East=[[Laguna]] |South=[[Batangas]]<br>''[[Lawa ng Taal]]'' |Northwest=[[Corregidor]] |Northeast=[[Kalakhang Maynila]] |Southwest= |Southeast= }} {{Cavite}} {{Calabarzon}} {{Roxas Boulevard}} [[Kategorya:Kabite]] [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] 6o7tlpm6dkrefqpku3h2shl4ljao2oq 2205365 2205364 2026-04-30T04:51:31Z Exec8 780 2205365 wikitext text/x-wiki {{Short description|Province in Calabarzon, Philippines}} {{about|the Philippine province|the city|Cavite City|other uses}} {{Use mdy dates|date=July 2020}} {{more citations needed|date=January 2016}} {{Infobox settlement | name = Cavite | native_name = ''Kabite'' | settlement_type = {{PH wikidata|settlement_type}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 250 | image_style = border:10; | perrow = 1/2/2 | image1 = The Aguinaldo Shrine is the national shrine located in Kawit, Cavite in the Republic of the Philippines.jpg | image2 = Emilio Aguinaldo Monument, Kawit, Cavite, May 2023.jpg | image3 = Mt. Pico De Loro Monolith.jpg | image4 = Tagaytay Highlands, Philippines (lulaymb) - Flickr.jpg | image5 = Pacific War Memorial (6940586861).jpg | image6 = Katedral ng Imus (Imus, Cavite; 09-19-2021).jpg }} | image_caption = '''Clockwise''' (from the top): [[Aguinaldo Shrine]], [[Emilio Aguinaldo|Emilio Aguinaldo Monument]], monolith of [[Mount Pico de Loro]], Pacific War Memorial in [[Corregidor Island|Corregidor]], [[Tagaytay Highlands]], [[Imus Cathedral]] | image_flag = {{PH wikidata|image_flag}} | flag_size = 120x80px | image_seal = Cavite seal.svg | seal_size = 100x80px | image_shield = | nickname = ''Historical Capital of the Philippines''<ref name="Inquirer-Nicknames">{{cite news |last1=Tejero |first1=Constantino C. |title=Cavite and what they're selling there |url=http://lifestyle.inquirer.net/203625/cavite-and-what-theyre-selling-there |access-date=March 18, 2016 |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]|date=August 16, 2015 |quote=Caviteños take pride in claiming an assortment of titles for their province: Historical Capital of the Philippines, Home of the Brave, Heartland of the Philippine Revolution, Cradle of Noble Heroes.}}</ref> | motto = ''Dangal at Pag-ibig sa Bayan''<br/> {{small|(Honor and Love for Country)}} | anthem = ''Himno ng Kabite'' <br> {{small|(Hymn of Cavite)}} {{center|[[File:Himno ng Kabite.mp3]]}} | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Location in the Philippines | coordinates = {{PH wikidata|coordinates}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{PH wikidata|country}} | subdivision_type1 = [[Regions of the Philippines|Region]] | subdivision_name1 = {{PH wikidata|region}} | established_title = Established | established_date = 1614<ref name=bh/><ref name=census>Census of the Philippine Islands (1920). [https://books.google.com/books?id=BZ8wAQAAIAAJ&pg=PA126 "Census of the Philippine Islands Vol. I, 1918"], pg. 132. Bureau of Printing, Manila.</ref> | seat_type = Capital | seat = [[Imus]] | government_type = [[Sangguniang Panlalawigan]] | government_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://www.comelec.gov.ph/?r=Elections/2013natloc/Results/prov2013 |title=Official Provincial 2013 Election Results |publisher=Commission on Elections (COMELEC) |location=Intramuros, Manila, Philippines |date=September 11, 2013 |access-date=October 28, 2013}}</ref> | leader_party = | leader_title = [[Governor of Cavite|Gobernador]] | leader_name = [[Athena Tolentino|Athena Bryana Tolentino]] ([[National Unity Party (Philippines)|NUP]]) | leader_title1 = [[Bise Gobernador]] | leader_name1 = Shernan Jaro ([[National Unity Party (Philippines)|NUP]]) | leader_title2 = [[Sangguniang Panlalawigan|Legislature]] | leader_name2 = [[Cavite Provincial Board]] | area_footnotes = <ref name=list>{{cite web|title=List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |work=PSGC Interactive |publisher=National Statistical Coordination Board |access-date=October 28, 2013 |location=Makati City, Philippines |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archive-date=January 11, 2013}}</ref><ref name="QF">[http://www.cavite.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=269&Itemid=95 "Quick Facts"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120707072930/http://www.cavite.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=269&Itemid=95 |date=July 7, 2012}}. Cavite Official Website. Retrieved on June 30, 2012.</ref> | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_land_km2 = 1426.06 | area_rank = 67th out of 81 | elevation_max_m = 709 | elevation_max_point = [[Mount Sungay]] | elevation_min_m = | population_footnotes = {{PH census|current|04A}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_rank = 1st out of 81 | population_density_km2 = auto | population_density_rank = 2nd out of 81 | population_demonym = Caviteño {{small|''(masculine or neutral)''}}<br/>Caviteña {{small|''(feminine)''}} | demographics_type1 = Divisions | demographics1_title1 = [[Cities of the Philippines#Independent cities|Independent&nbsp;cities]] | demographics1_info1 = 0 | demographics1_title2 = [[Cities of the Philippines|Component cities]] | demographics1_info2 = {{collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 8 | [[Bacoor]] | [[Carmona, Cavite|Carmona]] | [[Cavite City]] | [[Dasmariñas]] | [[General Trias]] | [[Imus]] | [[Tagaytay]] | [[Trece Martires]] }} | demographics1_title3 = [[Municipalities of the Philippines|Municipalities]] | demographics1_info3 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 15 | [[Alfonso, Cavite|Alfonso]] | [[Amadeo, Cavite|Amadeo]] | {{nowrap|[[General Emilio Aguinaldo, Cavite|General Emilio Aguinaldo]]}} | {{nowrap|[[General Mariano Alvarez, Cavite|General Mariano Alvarez]]}} | [[Indang]] | [[Kawit]] | [[Magallanes, Cavite|Magallanes]] | [[Maragondon]] | [[Mendez, Cavite|Mendez]] | [[Naic]] | [[Noveleta]] | [[Rosario, Cavite|Rosario]] | [[Silang, Cavite|Silang]] | [[Tanza]] | [[Ternate, Cavite|Ternate]] }} | demographics1_title4 = [[Barangay]]s | demographics1_info4 = {{PH barangay count | {{wikidata|label|raw}} }} | demographics1_title5 = [[House of Representatives of the Philippines|Districts]] | demographics1_info5 = [[Legislative districts of Cavite]] | demographics_type2 = Demographics | demographics2_title1 = [[Ethnic groups]] | demographics2_info1 = {{unbulleted list | [[Tagalog people|Tagalog]] (85%) | ''Others'' (8%) | [[Visayan people|Bisaya]] (5%) | [[Bicolano people|Bicolano]] (3%) }} | demographics2_title2 = [[Languages of the Philippines|Native languages]] | demographics2_info2 = [[Tagalog language|Tagalog]]<br/>[[Chavacano language|Chavacano]] | demographics2_title3 = [[Languages]] | demographics2_info3 = {{small|''(Major language)''}}<br/>[[Filipino language|Filipino]]<br/>[[English language|English]]<br/>{{small|''(Minor language)''}}<br/>[[Bicolano language|Bicolano]]<br/>[[Cebuano language|Cebuano]]<br/>[[Ilocano language|Ilocano]]<br/>[[Hiligaynon language|Hiligaynon]]<br/>[[Waray language|Waray]] | demographics2_title4 = Major religions | demographics2_info4 = {{plainlist| *[[Roman Catholicism]] *[[Aglipayan Church]] *[[Protestantism]] *[[Eastern Orthodoxy]] *[[Buddhism]] *[[Hinduism]] *[[Islam]] }} | demographics2_title5 = Feast date | demographics2_info5 = 2nd and 3rd Sunday of November | demographics2_title6 = Ecclesiastical dioceses | demographics2_info6 = {{plainlist| *[[Diocese of Imus]] <small>(Roman Catholic)</small> *[[List of dioceses of the Philippine Independent Church|Diocese of Cavite]] <small>(Aglipayan Church)</small> *[[Diocese of the Philippines and Vietnam]] <small>(Eastern Orthodoxy)</small> }} | demographics2_title7 = Patron saint | demographics2_info7 = {{plainlist| * [[Our Lady of Solitude of Porta Vaga]]<ref>History of Cavite: the mother ground of the Philippine Revolution, independence, flag, and national anthem by: Alfredo B Saulo; Esteban A De Ocampo; Cavite Historical Society. p. 22</ref><ref>Vignettes of Philippine History by Teodoro Agoncillo p.41 {{ISBN|978-9718851074}}</ref> }} | timezone = [[Philippine Standard Time|PHT]] | utc_offset = +8 | postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP code]] | postal_code = {{PH wikidata|postal_code}} | area_code_type = {{areacodestyle}} | area_code = +63 (0)46<br/>+63 (0)2 ([[Bacoor]]) | iso_code = {{PH wikidata|iso_code}} | website = {{PH wikidata|website}} | blank_name_sec1 = {{PH wikidata|climate_title}} | blank_info_sec1 = {{PH wikidata|climate_type}} | blank1_name_sec1 = [[Crime index]] | short_description = | seat1 = [[Trece Martires]] | seat1_type = Sentro ng Administrasyon | seat2 = [[Dasmariñas]] | seat2_type = Pinakamalaking lungsod | image_map1 = {{hidden begin|title=OpenStreetMap|ta1=center}}{{Infobox mapframe|frame-width=250|zoom=8}}{{hidden end}} }} :''Para sa lungsod, tingnan ang [[Lungsod ng Cavite]].'' Ang '''Kabite''' o '''Cavite''' ([[Wikang Kastila|Kastila]] at [[wikang Ingles|Ingles]]: ''Cavite'') ay isang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa katimugang baybayin ng [[Look ng Maynila]] sa [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[CALABARZON]] ng [[Luzon]], 30 kilometro sa timog ng [[Maynila]]. Imus at Trece Martires ang kabisera nito at ang nanatiling sentro ng pamahalaang panlalawigan kung saan matatagpuan ang kapitolyo. Pinalilubutan ang Kabite ng mga lalawigan ng [[Laguna]] sa silangan at [[Batangas]] sa timog. Sa kanluran matatagpuan ang [[Dagat Timog Tsina]]. ==Etimolohiya== Nagmula ang pangalang "Cavite" sa kinastilang salitang tagalog na ''kawit'' na pinaikling ''kalawit'', bilang pantukoy sa kalupaan sa tangway ng Kabite na nakausli sa pook ng Maynila.<ref name="cav">{{Cite web |title=Official Website of the Provincial Government of Cavite - Cavite City |url=http://cavite.gov.ph/main/index.php?option=com_content&task=view&id=94&Itemid=90 |access-date=2012-07-20 |archive-date=2009-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090301233846/http://cavite.gov.ph/main/index.php?option=com_content&task=view&id=94&Itemid=90 |url-status=dead }}</ref> Orihinal na ginamit lang ito sa tangway (''Cavite La Punta'', ngayon ay [[Lungsod ng Cavite]]) at sa mga kalapit na pook (''Cavite Viejo'', ngayon ay [[Kawit, Cavite|Kawit]]). Dating kabisera ng lalawigan ang Lungsod ng Cavite hanggang 1954, at gaya ng iba pang mga lalawigan sa Pilipinas na binuo noong panahon ng mga Kastila, ang pangalan ng kabisera ay pangalan na rin ng buong lalawigan. ==Demograpiya== '''Populasyon.''' Ang lalawigan ng Kabite ay may kabuuang populasyon na 3,090,691 base sa 2010 senso. '''Wika.''' Ang mga pangunahing lenguaheng sinasalita ay ang Tagalog, Chabacano at Ingles ==Ekonomiya== Ang Kabite ay isa sa mga lalawigan mabilis ang pag-angat ng ekonomiya sa Pilipinas dahil sa kalapitan nito sa Metro Manila. Maraming kompanya katulad ng Intel, ay nagtaguyod ng planta sa mga maraming industrial parks. Anim na SM Malls at apat na Robinsons malls ang matatagpuan sa lalawigan ng Kabite. Ito ay ang SM City Dasmarinas, SM City Bacoor, SM City Molino (matatagpuan din sa Bacoor), SM City Rosario, SM City Trece Martires, SM Center Imus, Robinsons Place Imus, Robinsons Place Dasmariñas, Robinsons Place Tagaytay at Robinson's Place General Trias. Ang dating pagsasaka ay nalahukan na ng mga industriya at mga kompanya na gumagawa ng ibat ibang produkto na gamit di lang sa bansa kundi para pangangailangan ng teknolohiya sa ibang panig ng daigdig. Ang CEPZA (Cavite Export Processing Zone) ay isa na dito. Gayon pa man, ang kaitaasang bahagi ng Kabite o upland towns ay nanatiling may taniman ng mga kape, paminta at iba ibang bungang kahoy na nakararating sa pamilihan sa kalakhang Maynila at karatig lalawigan, kaya naman patuloy na magiging kasiyahan ng mga dumadaang mga lokal at dayuhang mga turista ang mga prutas tulad ng pinya, papaya, guyabano, niyog at iba pa sa tuwing sila ay napapagawi sa masaganang lalawigang ito habang dumadaan sa [[Lungsod ng Tagaytay]] at patungo sa mga baybay dagat ng karatig lalawigan ng [[Batangas]]. ==Tradisyon, Paniniwala at Debosyon== Ang lalawigan ng Cavite ay isa sa may pinaka mayaman na tradisyon sa ating bansa. Maraming kapistahan ang ipinagdiriwang sa bawAt lalawigan ng Cavite ang isat barrio at bayan nito. Ilan din dito ay ang kapistahan ni San Agustin sa Tanza, Sto Nino sa Ternate, Sta Maria Magdalena ng Kawit, Sto Rosario de Caracol ng Salinas, Birhen ng Candelaria sa Silang at ang Nuestra Señora de la Soledad de Porta Vaga na tinatawag din na Reina de Cavite at "La Excelsa y La Celestial Guardiana y Protectora dela Provincia de Cavite".Pinaniniwalaan na ang imaheng ito ay mapaghimala kung kaya't tinawag itong " Birheng may libong Milagro". And debosyon sa Virgen ng Soledad ang pinakamalaking ambag ng mga Kabitenyo sa kasaysayan ng debosyon kay Maria at sa Simbahang Katolika sa Pilipinas. Ayon kay Propesor Genoveva Edroza, ang kapistahan ng San Diego sa Noli Me Tangere ay ibinase sa kapistahan ng Virgen ng Soledad ng Porta Vaga.Noong 17 Nobyembre 1978 iginawad ng Roma ang Koronasyong Kanonikal sa imahen. Ang kanyang kapistahan ay ipinagdididwang tuwing ikalawa at ikatlong linggo ng Nobyembre. Ang imahen ay matatagpuan sa Parokya ng San Roque, [[Lungsod ng Cavite]]. ==Heograpiya== Nahahati ang lalawigan ng Kabite sa 16 mga [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at 7 [[Mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]]: <center> {| class="wikitable sortable" |- bgcolor=#cccccc ! [[Mga Lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] ! Uri ! Distrito ! Bilang ng<br /> [[Barangay]] ! Populasyon<br />(2010) ! Sukat<br />(km²) ! Densidad<br />(bawat km²) ! Alkalde |- |[[Bacoor]] |[[Mga Lungsod ng Pilipinas|Nakapaloob na Lungsod]] |<center>II |<center>73 |<center>520,216 |<center>52.40 |<center>9,927.786/km² |<center>Strike Revilla <small>(Lakas-CMD/Magdalo)</small> |- |[[Lungsod ng Cavite]] |[[Mga Lungsod ng Pilipinas|Nakapaloob na Lungsod]] |<center>I |<center>84 |<center>101,120 |<center>10.89 |<center>9,285.583/km² |<center>Denver Chua <small>(Nacionalista/Magdalo)</small> |- |[[Dasmariñas]] |[[Mga Lungsod ng Pilipinas|Nakapaloob na Lungsod]] |<center>IV |<center>75 |<center>575,817 |<center>90.10 |<center>6,390.866/km² |<center>Jennifer Austria-Barzaga <small>(National Unity Party/Liberal)</small> |- |[[General Trias, Cavite|General Trias]] |[[Mga Lungsod ng Pilipinas|Nakapaloob na Lungsod]] |<center>VI |<center>33 |<center>243,322 |<center>81.46 |<center>2,987.012/km² |<center>Luis A. Ferrer <small>(National Unity Party/Magdalo)</small> |- |[[Imus]] |[[Mga Lungsod ng Pilipinas|Nakapaloob na Lungsod]] |<center>III |<center>97 |<center>301,624 |<center>64.70 |<center>4,661.886/km² |<center>Alex Advincula <small>(Liberal)</small> |- |[[Tagaytay]] |[[Mga Lungsod ng Pilipinas|Nakapaloob na Lungsod]] |<center>VII |<center>34 |<center>62,030 |<center>66.1 |<center>938.427/km² |<center>Abraham N. Tolentino <small>(Liberal)</small> |- |[[Trece Martires]] |[[Mga Lungsod ng Pilipinas|Nakapaloob na Lungsod]] |<center>VI |<center>13 |<center>104,559 |<center>39.10 |<center>2,674.143/km² |<center>Gemma Buendia-Lubigan <small>(United Nationalist Alliance/Magdalo)</small> |} {| class="wikitable sortable" |- bgcolor=#cccccc ! [[Mga bayan ng Pilipinas|Bayan]] ! Distrito ! Bilang ng <br /> [[Barangay]] ! Populasyon<br />(2010) ! Sukat<br />(km²) ! Densidad<br />(bawat km²) ! Alkalde |- |[[Alfonso, Cavite|Alfonso]] |<center>VII |<center>32 |<center>48,567 |<center>72.60 |<center>668.967/km² |<center>Randy A. Salamat<small>(PDP-LABAN)</small> |- |[[Amadeo, Cavite|Amadeo]] |<center>VI |<center>26 |<center>33,457 |<center>46.90 |<center>713.369/km² |<center>Redel John B. Dionisio <small>(Magdalo)</small> |- |[[Carmona, Cavite|Carmona]] |<center>V |<center>14 |<center>74,986 |<center>30.92 |<center>1,863.469/km² |<center>Dahlia Loyola <small>(Liberal)</small> |- |[[General Emilio Aguinaldo, Cavite|General Emilio Aguinaldo]] |<center>VII |<center>14 |<center>17,507 |<center>42.13 |<center>415.547/km² |<center>Dennis Glean <small>(Nacionalista/Magdalo)</small> |- |[[General Mariano Alvarez, Cavite|General Mariano Alvarez]] |<center>V |<center>27 |<center>138,540 |<center>11.40 |<center>12,152.632/km² |<center>Maricel Echevarria-Torres <small>(Liberal)</small> |- |[[Indang, Cavite|Indang]] |<center>VII |<center>36 |<center>62,030 |<center>74.90 |<center>828.171/km² |<center>Perfecto V. Fidel <small>(Nacionalista/Magdalo)</small> |- |[[Kawit, Cavite|Kawit]] |<center>I |<center>23 |<center>78,209 |<center>22.86 |<center>3,421.216/km² |<center>Angelo G. Aguinaldo <small>(Liberal)</small> |- |[[Magallanes, Cavite|Magallanes]] |<center>VII |<center>16 |<center>21,231 |<center>73.07 |<center>290.557/km² |<center>Jasmine Maligaya <small>(Nacionalista/Magdalo)</small> |- |[[Maragondon, Cavite|Maragondon]] |<center>VII |<center>27 |<center>35,289 |<center>127.04 |<center>277.779/km² |<center>Lawrence Arca <small>(Liberal)</small> |- |[[Mendez, Cavite|Mendez]] |<center>VII |<center>25 |<center>28,570 |<center>43.27 |<center>663.273/km² |<center>Francisco Mendoza Jr <small>(Nacionalista/Magdalo)</small> |- |[[Naic, Cavite|Naic]] |<center>VI |<center>30 |<center>88,144 |<center>86.00 |<center>1,024.930/km² |<center>Junio C. Dualan <small>(Nacionalista/Magdalo)</small> |- |[[Noveleta, Cavite|Noveleta]] |<center>I |<center>16 |<center>41,678 |<center>16.43 |<center>2,536.701/km² |<center>Dino Carlo R. Chua |- |[[Rosario, Cavite|Rosario]] |<center>I |<center>20 |<center>92,253 |<center>5.67 |<center>16,270.370/km² |<center>Jose Voltaire V. Ricafrente |- |[[Silang, Cavite|Silang]] |<center>V |<center>64 |<center>213,490 |<center>209.4 |<center>1,019.532/km² |<center>Ted Carranza <small>(Lakas-CMD/Magdalo)</small> |- |[[Tanza, Cavite|Tanza]] |<center>VI |<center>41 |<center>188,755 |<center>78.24 |<center>2,412.513/km² |<center>Yuri A. Pacumio <small>(PDP-Laban)</small> |- |[[Ternate, Cavite|Ternate]] |<center>VII |<center>10 |<center>19,297 |<center>54.70 |<center>352.779/km² |<center>Herminio C. Lindo <small>(Nacionalista/Magdalo)</small> |} </center> [[File:Aguinaldo Shrine (Kawit, Cavite).jpg|thumb|right|230px|[[Dambana ni Aguinaldo]], ang pook kung saan inihayag ang [[kasarinlan ng Pilipinas|kasarinlan]].]] == Pisikal == '''Lupa.''' Ang Kabite ang pinakamaliit na lalawigan sa rehiyon ng [[CALABARZON]], na may sukat na 1,297.6&nbsp;km². Ito ay nasa katimugang bahagi ng Look ng Maynila, at kabilang din dito ang iba pang isla tulad ng [[Corregidor]]. Ang ibang isla na kabilang sa lalawigan ay ang Isla ng Caballo, Isla ng Carabao, at ang Isla ng El Praile. Ang kalakhan ng lalawigan ay patag at tumataas lamang patunong katimugan patunong [[Lungsod ng Tagaytay|Tagaytay]], kung saan ay matatanaw ang Lawa ng Taal sa Batangas. Sa Lungsod ng Tagaytay makikita ang pinakamagandang tanaw ng Bulkan Taal. Ang Lungsod ng Tagaytay ay ang pinakamataas na bahagi ng lalawigan. Nahahati ang lalawigan ng limang pangunahing ilog: Ang Maragondon, Labac, Cañas, Ilang-Ilang at ang ilog ng Imus, lahat ay patungo sa [[Lawa ng Bay]]. '''Klima.''' Ang Kabite ay may dalawang uri ng Klima, ang panahon ng Tag-tuyot, na nagsisimula sa Nobyembre at natatapos sa Abril, at ang panahon ng Tag-ulan, na nagsisimula sa Mayo at natatapos ng Oktubre. Ang pinakamalamig na buwan ay sa pagitan ng Enero at Pebrero at pinakamainit naman sa buwan ng Abril at Mayo. [[Talaksan:Ph map cavite.png|center]] ==Pamahalaan== ===Mga Gobernador ng Kabite=== {{Columns-start}} * [[Mariano Trias]] simula noong 15 Hulyo 1898 * Emilio Riego De Dios simula noong 10 Agosto 1898 *Ladislao Diwa simula noong 7 Oktubre 1898 *Mariano Trias 1901 - 1905 * Louis J. Van Schaick 1905 - 1907 * Leonardo R. Osorio 1908 - 1909 * Tomas Domingo 1910 - 1912 * Antero S. Soriano 1912 - 1919 * Luis O. Ferrer Sr. 1919 - 1921 * Raymundo C. Jeciel 1922 - 1925 * Fabian Pugeda 1925 - 1931 * Pedro F. Espiritu 1931 - 1934 * Ramon Samonte 1935 - 1940 * Emilio F. Virata Humaliling Gubernador * Luis Y. Ferrer Jr. 1940 - 1944 * Mariano N. Castañeda 1944 * Dominador M. Camerino 1944 - 1945 * Mariano N. Castañeda Humaliling Gubernador * Rafael F. Trias 1945 * Francisco T. Arca 1945 {{Column}} * Dominador M. Camerino 1946 - 1954 * Mariano B. Villanueva Humaliling Gubernador * Horacio Rodriguez Humaliling Gubernador * Dominador Mangubat Humaliling Gubernador * Delfin N. Montano 1956 - 1971 * Lino D. Bocalan 1972 * Dominador M. Camerino Humaliling Gubernador * Juanito R. Remulla Itinalaga Set. 24, 1979 * Juanito R. Remulla 01-30-1980 hanggang 02-19-1986 * Fernando C. Campos 1986 - 1987 * Juanito R. Remulla 1987 - 1992 * Juanito R. Remulla 1992 - 1995 * Epimaco A. Velasco 1995 hanggang 01-1998 * [[Bong Revilla|Ramon "Bong" Revilla Jr.]] Itinalaga 02-1998 hanggang 06-30-1998 * Ramon "Bong" Revilla Jr. 1998-2001 * Erineo S. Maliksi 2001-2010 * Juanito Victor C. Remulla, Jr. 2010 - 2016 * Jesus Crispin C. Remulla - 2016 - 2019 * Juanito Victor C. Remulla Jr. - 2019 - 2024 * Athena Bryana D. Tolentino - 2024 - kasalukuyan {{Columns-end}} == Mga Pamantasan at Dalubhasaan == * Adventist International Institute of Advanced Studies - [[Silang, Cavite]] * Adventist University of the Philippines - [[Silang, Cavite]] *Polytechnic University of the Philippines -[[Maragondon, Cavite]] * Cavite State University - ang kanyang punong campus ay nasa [[Indang, Cavite|Indang]] at may mga iba pang campus sa [[Rosario, Cavite|Rosario]], [[Imus, Cavite|Imus]], [[Carmona, Cavite|Carmona]], [[Naic, Cavite|Naic]], [[Bacoor, Cavite|Bacoor]], [[Tanza, Cavite|Tanza]], [[Lungsod ng Trece Martires, Cavite|Lungsod ng Trece Martires]], [[Silang, Cavite|Silang]] at [[Lungsod ng Cavite]]. * De La Salle University Dasmariñas - [[Dasmariñas, Cavite]] * Imus Computer College (ICC) - ang kanyang punong campus ay nasa [[Imus, Cavite|Imus]] at may mga iba pang campus sa [[Rosario, Cavite|Rosario]], [[Gen. Mariano Alvarez, Cavite]], [[Dasmariñas, Cavite]], [[Bacoor, Cavite|Bacoor]], [[Carmona, Cavite|Carmona]], at [[Silang, Cavite|Silang]]. * University of Perpetual Help - Dalta System - Bacoor, [[Gen. Mariano Alvarez, Cavite]] * Philippine Christian University - [[Dasmariñas, Cavite]] * [[EARIST Cavite|EARIST Cavite Campus]] - [[Gen. Mariano Alvarez, Cavite]] * Emilio Aguinaldo College - [[Dasmariñas, Cavite]] * Technological University of the Philippines - [[Dasmariñas, Cavite]] * Olivares College - [[Lungsod ng Tagaytay]] * San Sebastian College - Recoletos de Cavite - [[Lungsod ng Cavite]] * Saint Dominic College of Arts and Sciences - [[Bacoor, Cavite]] * Saint Francis of Assisi College - [[Bacoor, Cavite]] * Saint Joseph College - [[Lungsod ng Cavite]] * Saint Joseph College - Amaya, [[Tanza, Cavite]] * Imus Institute - [[Imus, Cavite]] * Philippine Cambridge School - [[Dasmariñas, Cavite]] * Far Eastern University - [[Silang, Cavite]] * Woodridge College - [[Bacoor, Cavite]] * Lyceum of the Philippines University-Cavite - [[General Trias, Cavite]] * National College of Science and Technology - [[Dasmariñas, Cavite]] == Mga kilalang tao == === Mga pambansang bayani at makabayan === {{Div col|colwidth=30em}} *[[Emilio Aguinaldo]], Unang [[Pangulo ng Pilipinas]] *[[Mariano Álvarez]], Rebolusyonaryong Heneral ng Pilipinas *[[Mariano Trias]], Philippine Revolutionary General *[[Pascual Álvarez]], Rebolusyonaryong Heneral ng Pilipinas *[[Santiago Álvarez (general)|Santiago Álvarez]], Philippine Revolutionary General *[[Baldomero Aguinaldo]], Philippine Revolutionary General *[[Crispulo Aguinaldo]], Philippine Revolutionary General *[[Licerio Topacio]], Rebolusyonaryong Heneral ng Pilipinas *[[Tomás Mascardo]], Rebolusyonaryong Heneral ng Pilipinas *[[Mariano Noriel]], nagsilbi bilang heneral sa ilalim ng rebolusyonaryong hukbo ni [[Emilio Aguinaldo]] noong 1896 [[Philippine Rebolusyon]] *[[José Tagle]], Pilipinong opisyal ng militar na lumahok sa [[Labanan ng Imus]] noong [[Philippine Revolution]]. *[[Julián Felipe]], kompositor ng [[Philippine National Anthem]] at Reina de Cavite *[[Román Basa]], Pangalawang pangulo ng [[Katipunan]] *[[Ladislao Diwa]], isa sa mga nagtatag ng Katipunan *[[Thirteen Martyrs of Cavite]], mga makabayang Pilipino *[[Felipe Calderón y Roca]], abogado, itinuring na ''Ama ng [[Konstitusyon ng Malolos]]'' *[[Mariano Castañeda]], Cavite Governor 1944, General of the Filipino-American Cavite Guerilla Forces FACGF the liberators of Cavite during the Japanese Occupation and [[Chief of Staff of the Armed Forces of the Philippines]] noong 1947. === Agham at edukasyon === {{Div col|colwidth=30em}} *[[Olivia Salamanca]], Pilipinong [[manggagamot]] na nagsanay sa Estados Unidos sa [[Woman's Medical College of Pennsylvania]] sa [[Philadelphia]] at siyang pangalawang babaeng manggagamot mula sa Pilipinas. *[[Paulo C. Campos]], [[Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas]] para sa Medisinang Nukleyar *Hilario Lara, [[Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas]] para sa Kalusugang Pampubliko <ref name="Flip Science">{{cite web|last=Angelo |first=Mikael |url=https://www.flipscience.ph/news/features-news/features/national-scientist-hilario-lara/#:~:text=Ang%20epidemiologist%20na%20kalaunan%20ay%20makikilala%20bilang%20“Ang%20Ama%20ng%20Modernong%20Public%20Health%20in%20the%20Philippines”%20ay%20ipinanganak%20noong%20Enero%2020,%201894%20sa%20Imus,%20Cavite./ |title=Dr. Hilario D. G. Lara: Ang Tagapanguna ng Modernong Kalusugang Pampubliko sa Pilipinas |publisher=Flipscience.ph |date=2015-01-15 |access-date=2022-01-15}}</ref> *[[Jose R. Velasco]], [[Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas]] para sa Pisyolohiya ng Halaman *[[Lourdes J. Cruz]], [[Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas]] para sa Biokemistri *[[Francisca Tirona]], edukador, humanitarian, pinunong sibiko, at administrador, at isa sa mga nagtatag ng [[Philippine Women's University]].<ref name="nhcpbio">{{cite web|url=http://nhcp.gov.ph/wp-content/uploads/2013/04/ed0007.pdf|title=FRANCISCA TIRONA-BENITEZ|access-date=Hulyo 19, 2016|publisher=[[Pambansang Institutong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527212847/http://nhcp.gov.ph/wp-content/uploads/2013/04/ed0007.pdf |archive-date=Mayo 27, 2014}}</ref> *[[Nemesio Prudente]], edukador, [[aktibistang pampulitika]], at [[tagapagtanggol ng karapatang pantao]] iginagalang sa paglilingkod bilang [[Pangulo ng Polytechnic University of the Philippines|Pangulo]] ng [[Polytechnic University of the Philippines]]. {{div col end}} === Panitikan at sining === {{Div col|colwidth=30em}} *[[Pascual H. Poblete]], rebolusyonaryo at manunulat *[[Alejandro G. Abadilla]], makata, Ama ng Modernong Tulang Pilipino *[[Rogelio Ordoñez]], maraming parangal na Pilipinong manunulat ng kathang-isip, makata, aktibista, mamamahayag at edukador *[[Efren Abueg]], nobelista, manunulat ng maikling kwento, manunulat ng sanaysay, manunulat ng kathang-isip *[[Fidel Rillo]], makata, editor, taga-disenyo ng libro *[[Mars Ravelo]], nobelistang grapiko *[[Eros Atalia]], awtor, propesor at mamamahayag *[[Wilfredo Alicdan]], artista *[[George Canseco]], kompositor, manunulat ng kanta *[[Josefino Cenizal]], kompositor *[[Yasmin Sison-Ching]], artista {{div col end}} === Relihiyon === {{Div col|colwidth=30em}} *Kardinal [[Luis Antonio Tagle]], [[Archdiocese of Manila|Arsobispo ng Maynila]] (Disyembre 12, 2011–Pebrero 9, 2020), [[Diocese of Imus|Obispo ng Imus]] (Disyembre 12, 2001–Disyembre 112, 2000) para sa Seksyon ng Unang Ebanghelisasyon ng Dicastery para sa Ebanghelisasyon]] (Pebrero 9, 2020–kasalukuyan)<ref>(2013-01-31)[https://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/cardinali_biografie/cardinali_LE_kim_tagle" Antonio Go. Holy See Press Office.</ref> *Arsobispo [[Rolando Joven Tria Tirona]], [[Roman Catholic Archdiocese of Caceres|Arsobispo Emeritus ng Caceres]] at Bishop Emeritus ng [[Roman Catholic Territorial Prelature of Infanta|Prelature of Infanta]] at [[Roman Catholic Diocese of Malolos|Diocese of Malolos]] * Obispo [[Cirilo Almario]], Pangalawang obispo ng [[Roman Catholic Diocese of Malolos]] * Obispo [[Rufino Sescon]], ikalimang [[Obispo ng Balanga]] (Marso 1, 2025–kasalukuyan) {{div col end}} === Pulitika at pamahalaan === {{Div col|colwidth=30em}} *[[Cesar Virata]], dating [[punong ministro]] ng [[Pilipinas]] *[[Serafin R. Cuevas]], ika-106 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]] at ika-50 [[Kalihim ng Katarungan (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Katarungan]] *[[Jose P. Perez|Jose Portugal Perez]], ika-167 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]] *[[Jose C. Mendoza]], ika-168 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]] *[[Antero Soriano]], dating senador at dating gobernador ng Cavite *[[Justiniano S. Montano]], dating senador at kinatawan ng ika-6 na Distrito ng Cavite * [[Pablo Gomez Sarino]], dating at pinakamatagal na naglingkod na [[Alkalde ng Bacoor|alkalde ng munisipyo]] ng [[Bacoor, Cavite]] (1959-1963, 1967-1986) *[[Ramon Revilla Sr.]], aktor at dating Senador *[[Panfilo Lacson]], senador at ika-7 [[Hepe ng Pambansang Pulisya ng Pilipinas]] *[[Bong Revilla]], aktor, Senador, dating gobernador ng Cavite, at bise gobernador *[[Francis Tolentino]], Senador, dating chairman at alkalde ng [[Metropolitan Manila Development Authority]] ng [[Tagaytay]] *[[Manuel Earnshaw]], dating [[Resident Commissioners mula sa Pilipinas|Resident Commissioner sa Kapulungan ng mga Kinatawan ng Estados Unidos mula sa mga Isla ng Pilipinas]] *[[Leonides Sarao Virata]], ika-15 [[Kalihim ng Kalakalan at Industriya (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Kalakalan at Industriya]] *[[Epimaco Velasco]], ika-16 [[Kalihim ng Interyor at Pamahalaang Lokal|Kalihim ng Kagawaran ng Interyor at Pamahalaang Lokal]], dating direktor ng [[Pambansang Kawanihan ng Imbestigasyon (Pilipinas)|NBI]] at dating gobernador ng Cavite *[[Joseph Emilio Abaya]], dating kalihim ng [[Kagawaran ng Transportasyon (Pilipinas)|Kagawaran ng Transportasyon at Komunikasyon]] at dating kinatawan ng Unang Distrito ng Cavite *[[Ayong Maliksi|Irineo "Ayong" Maliksi]], chairman ng PCSO, dating Kinatawan ng Ika-3 Distrito ng Cavite, dating Gobernador ng Cavite at dating Alkalde ng Lungsod ng Imus *[[Leon Guinto]], dating alkalde ng Lungsod ng Maynila noong panahon ng pananakop ng mga Hapones *[[Lani Mercado]], aktres, alkalde ng lungsod ng Bacoor at dating kinatawan ng ika-2 distrito ng kongreso ng Cavite *[[Gilbert Remulla]], host ng TV, news anchor, reporter, dating kinatawan ng unang distrito ng kongreso ng Cavite *[[Strike Revilla]], Kinatawan ng Ikalawang Distrito ng Cavite, dating konsehal at alkalde ng Bacoor, dating miyembro ng lupon ng Cavite at dating chairman ng [[Philippine Charity Sweepstakes Office|PCSO]] *[[Abraham Tolentino]], politiko, atleta *[[Jesus Crispin Remulla]], ika-60 [[Kalihim ng Katarungan (Pilipinas)|Kalihim ng Katarungan]] {{div col end}} === Pilantropiya === {{Div col|colwidth=30em}} *[[Efren Peñaflorida]], [[Mga Bayani ng CNN|Bayani ng Taon ng CNN]] para sa 2009. *[[Luis Yangco]], [[Pilipino-Tsino]] negosyante at pilantropo {{div col end}} === Libangan === {{Div col|colwidth=30em}} *[[Leopoldo Salcedo]], artista *[[Celeste Legaspi]], mang-aawit, artista *[[Onyok Pineda]], child actor *[[Bayani Agbayani]], komedyante, TV host *[[Jasmine Trias]], mang-aawit; ''American Idol'' 3rd runner up *[[Kokoy De Santos]], artista, TV host *[[Louise delos Reyes]], artista *[[Bella Santiago]], mang-aawit *[[Christian Bables]], artista *[[Kaye Abad]], artista *[[Nash Aguas]], aktor at grand winner ng ''Star Circle Kid Quest' *[[Arra San Agustin]], artista *[[Christian Bautista]], mang-aawit, aktor, at host *[[Miguel Tanfelix]], artista *[[Bugoy Cariño]], child actor *[[Olivia Cenizal]], artista *[[Lyca Gairanod]], kampeon ng ''The Voice Kids'' (Philippines season 1) *[[Seth Fedelin]], artista *[[Roxanne Guinoo]], artista at finalist ng ''Star Circle Teen Quest'' *[[Diether Ocampo]], aktor, mang-aawit, at modelo *[[Sugar Mercado]], aktres, dating miyembro ng [[SexBomb Girls]] *[[Marcelito Pomoy]], mang-aawit, grand winner ng ''[[Pilipinas Got Talent]]'' *[[Marian Rivera]], aktres *[[Bianca Gonzalez]], host ng TV *[[Angela Ken]], singer-songwriter<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 4, 2022 |title=Inilabas ni Angela Ken ang self-titled debut album |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/11/04/22/angela-ken-drops-self-titled-debut-album |access-date=Hunyo 5, 2025 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> {{div col end}} === Palakasan === {{Div col|colwidth=30em}} *[[Wesley So]], grandmaster ng chess at [[Chess prodigy|ika-8 pinakabatang grandmaster ng chess sa kasaysayan]] *[[Joseph Eric Buhain]], manlalangoy, chairman ng [[Games and Amusements Board]] *[[Terrence Romeo]], Propesyonal na manlalaro ng basketball sa [[Philippine Basketball Association]] (PBA). Kasalukuyang naglalaro para sa [[GlobalPort Batang Pier]] at [[Gilas Pilipinas]]. Dating manlalaro sa kolehiyo ng [[FEU Tamaraws]] *[[Ranidel de Ocampo]], Propesyonal na manlalaro ng basketball sa Philippine Basketball Association, kasalukuyang naglalaro para sa [[Talk 'N Text Tropang Texters]] *[[Yancy de Ocampo]], atleta {{div col end}} ==Mga Sanggunian== {{reflist|2}} == Kawing Panlabas == *[http://www.cavite.gov.ph Opisyal na Websayt ng Lalawigan ng Cavite] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161105175742/http://www.cavite.gov.ph/ |date=2016-11-05 }} {{Canadian City Geographic Location (8-way) |North=[[Bataan]]<br>[[Corregidor]]<br>''[[Look ng Maynila]]'' |West=''[[Dagat Timog Tsina]]'' |Center=Kabite |East=[[Laguna]] |South=[[Batangas]]<br>''[[Lawa ng Taal]]'' |Northwest=[[Corregidor]] |Northeast=[[Kalakhang Maynila]] |Southwest= |Southeast= }} {{Cavite}} {{Calabarzon}} {{Philippines political divisions}} {{Roxas Boulevard}} [[Kategorya:Kabite]] [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] 3a97o87845481hrwlkf88w65m12y83i 0 1751 2205353 2193032 2026-04-30T04:21:00Z Exec8 780 2205353 wikitext text/x-wiki {{Refimprove|date=Mayo 2021}} {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle = Lalawigan ng Batanes |sealfile = ph seal batanes.png |region = [[Lambak ng Cagayan]] (Rehiyon II) |capital = [[Basco, Batanes|Basco]] |founded = — |pop2000 = 16467 |pop2000rank = pinakamaliit |popden2000 = 79 |popden2000rank= ika-11 pinakamababa |areakm2 = 209.3 |arearank = pinakamaliit |hucities = 0 |componentcities= 0 |municipalities= 6 |barangays = 29 |districts = 1 |languages = [[Ivatan]], [[Itbayaten]] |governor = Vicente S. Gato |locatormapfile= Ph locator map batanes.png }} Ang lalawigan ng '''Batanes''' (''Batánes'')<ref>{{Cite web|title=Batánes|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=3 Enero 2021|language=fil|url=http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|archive-date=6 Disyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206082333/http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|url-status=dead}}</ref>{{Efn|[[Wikang Ivatan]]: ''Provinsiya nu Batanes''|group=lower-alpha|name=alt}} ay isang kapuluan at ang pinakahilagang lalawigan ng [[Pilipinas]]. Kabilang ito sa rehiyon ng [[Lambak ng Cagayan]]. Sa laking 219.01 {{Abbr|km²|kilometro kuwadrado}} at kabuuang populasyon na 17,246 noong 2015, ito rin ang pinakamaliit na lalawigan pagdating sa kabuuang laki ng sakop at populasyon. Ang bayan ng [[Basco]], matatagpuan sa isla ng [[Isla ng Batan|Batan]], ay ang kabisera nito. Matatagpuan ang kapuluan sa layong 162 kilometro hilaga ng isla ng [[Luzon]] at halos 190 kilometro timog naman ng isla ng [[Taiwan]]. Napapagitnaan ito ng dalawang bambang na naghihiwalay sa kapuluan mula sa karatig nitong anyong-lupa, ang [[Bambang ng Bashi]] sa hilaga, at [[Bambang ng Balintang]] sa timog. == Etimolohiya == Galing sa salitang Ivatan na ''Batan'' ang Batanes. Ang salitang ito ay ang lokal na tawag ng mga [[Ivatan]] sa kanilang pangkat-etniko. == Tao at Kultura == Ang mga tao rito ay mabait. Ang kultura ng mga taga-Batanes o mga ''Ivatan'', ang tawag nila sa kanilang mga sarili, ay isa sa mga pinakamatanda sa buong [[Pilipinas]]. Sinasabing ang mga ninuno ng mga Ivatan ay nanggaling sa timog Taiwan 3,500 taon na ang nakakaraan at ginawang tulay ang Batanes upang makarating na sa mga malalayong lugar tulad ng [[Indonesia]] at [[Micronesia]]. Ang kultura nila ay pareho rin sa kultura ng mga tribo sa [[Lan Yu]] (timog Taiwan), dahil sa ang kanilang wika, ang [[Wikang Tao|Yami]], ay medyo hawig sa [[Ivatan]]. Isa pang tribo na ikinukumpara ang mga Ivatan ay sa mga isla ng [[Riyuku]] na matatagpuan sa timog [[Hapon]]. Sa pakikipagkapwa, talagang masaya sila kung may malalaman silang mga kababayan. Talagang mahal nila ang kanilang kapwa, tinatawag na ''pachilipulipus''. Ngayon, ang kanilang kultura ay may halong banyaga na dahil sa pag-kolonisa sa kanila ng mga [[Kastila]], na naghatid ng malaking impluwensiya sa kanilang wika, relihiyon, at mga tradisyon. Nahaluan na rin ng modernong mga kostumbre ang mga Ivatan dahil sa impluwensiya ng Maynila (na may mga ''direct flight'' na patungo roon) at ng [[Amerika]], sa kadahilanang maraming Ivatan na ang maaaring magtungo roon. Ang kanilang wika, ang [[Wikang Ibatan|Ivatan]], ay katangi-tangi rin dahil sa kakaibang bokabularyo at pagbigkas nito hindi katulad ng isang tipikal na [[Mga wika sa Pilipinas|wika sa Pilipinas]]. May mga similaridad naman ang Ivatan sa ibang mga wika sa hilagang Luzon, tulad ng [[Wikang Iloko|Ilokano]] at [[Wikang Ibanag|Ibanag]]. Ang Ivatan ay may malaking pagkakatulad sa isang wika sa timog Taiwan, ang [[Wikang Tao|Yami]], na salita ng mga katutubong [[Lanyu]] roon. Sinasabi ng mga lingguwistiko na iisa ang pinanggalingan ng dalawang salita. Sinasabi rin daw na may ilang tribo pa sa timog Taiwan malapit sa lugar ng [[Banking]] na ginagamit ang Ivatan bilang wika. Dahil sa binubuo ang Batanes ng maraming isla, hindi masyadong nagkakaintindihan ang mga tao roon. Sa mismong isla pa lang ng [[Pulo ng Batan|Batan]], may dalawang diyalekto na ng Ivatan ang natagpuan, ang ''[[Ivasayen]]'' na ginagamit sa kapitolyo ([[Basco]]). Ang ikalawa ay ang ''[[Isamurungen]]'', na ginagamit sa mga munisipalidad ng [[Mahatao]], [[Ivana]], [[Uyugan]], at [[Sabtang]]. Hindi masyadong magkaiba ang dalawa ngunit ang nakikitang pagkakaiba nila ay may kinalaman sa pagbigkas. May isa pang diyalekto ang Ivatan, ang ''[[Wikang Itbayat|Itbayaten]]''. Ito ay ginagamit sa isla ng [[Itbayat]]. Ang isang taga-Batan o Sabtang na makapunta sa Itbayat sa unang pagkakataon ay hindi kaagad makakaunawa ng diyalekto nila roon. Sinasabi nga na ibang lengguwahe na ang Itbayaten dahil hindi na halos maintindihan ang kanilang salita. Ang huling diyalekto ng Ivatan ay ang [[Ibatan]], ang wika sa [[Babuyan Islands]] na parte na ng [[Cagayan]]. Mas magkatulad pa sila ng Itbayaten kaysa sa Ivasayen at Isamurungen. == Administrasyon == Nahahati sa anim na bayan ang Batanes, lahat ay kinakatawan ng iisang distritong pangkongreso. [[Talaksan:Ph fil batanes.png|thumb|Mga paghahating administratibo sa Batanes.]] {| class="wikitable sortable" |+Mga bayan ng Batanes !Bayan !Populasyon {{Small|(2020)}} !Lawak {{Small|({{abbr|km²|kilometro kuwadrado}})}} !Kapal {{Small|(kada {{abbr|km²|kilometro kuwadrado}})}} !Barangay |- |'''[[Basco]]''' |9,517 |49.46 |170 |6 |- |[[Itbayat]] |3,128 |83.13 |34 |5 |- |[[Ivana]] |1,407 |16.54 |80 |4 |- |[[Mahatao]] |1,703 |12.90 |120 |4 |- |[[Sabtang]] |1,696 |40.70 |40 |6 |- |[[Uyugan]] |1,380 |16.28 |80 |4 |- |'''KABUUAN''' |'''18,831''' |'''219.01''' |'''79''' |'''29''' |- | colspan="5" |{{Center|{{small|''Kabisera ng Batanes ang nakadiin.''}}}} |} == Heograpiya == === Topograpiya === [[Talaksan:Goats in Batanes.png|thumb|Mga [[baka]], sa madamong [[burol]] ng Batanes]] Ang Batanes ay grupo ng mga isla na tinatawag na ''Mga Isla ng Batanes''(Batanes Islands) at ang mga ito ay nasa dulong hilagang bahagi ng [[Pilipinas]]. Ang mga ito ay nasa pagitan ng [[Mga Isla ng Babuyan]] (nasasakop ng Probinsiya ng [[Cagayan]]) at [[Taiwan]]. Ang mga islang ito ay may kaunting naninirahan at madalas na daanan ng mga bagyo. Ang tatlong malalaking isla ay ang [[Isla ng Itbayat|Itbayat]], [[Isla ng Batan|Batan]], at [[Isla ng Sabtang|Sabtang]]. Ang nasa pinakadulong hilaga naman ay ang [[Isla ng Mavudis]]. Halos kalahating bahagi ng Batanes ay [[burol]] at [[bundok]]. Ang [[Isla ng Batan]], ay may kabuuang lawak na 35&nbsp;km², ay halos bulubundukin ang hilaga at timog-silangang bahagi nito. Animo'y hugis palaggana ang gitna nito. Ang [[Isla ng Itbayat]], na may kabuuang lawak na 95&nbsp;km², ay padalisdis kadalasan pakanluran, dahil sa bulubundukin at maburol ang hilaga at silangang baybayin nito. Ang Sabtang naman ay nasasakop ng bundok ang gitnang bahagi, ang islang ito ay may kabuuang lawak na 41&nbsp;km², na siyang dahilan upang ang lupa ay dumalisdis palabas ng baybayin nito. [[Talaksan:Batanes Hills.png|left|thumb|Kamangha manghang mga burol ng Basco]] Ang mga isla ay napapalibutan ng malawak na katubigan ng [[Bashi Channel]] at [[Balintang Channel]], kung saan ang Karagatang Pasipiko at Dagat Tsina ay nagtatagpo. Ang lugar ay syang pangunahing daanang pantubig ng [[Pilipinas]] at [[Japan]], [[Tsina]], [[Hongkong]] at [[Taiwan]]. Mayaman ito sa yamag-dagat, kabilang na ang pinaka bihirang [[corals]] sa mundo. Ang probinsiya ay maburol at mabundok, na may halos 1,631.50 ektarya o 7.10% na bahagi nito ay taas-baba at 78.20% o 17,994.40 ektarya ay nahahati sa pataas-baba hanggang sa padalisdis, hanggang sa sobrang dalisdis. Apatnapu't dalawang bahagi (42%) o 9,734.40 ektarya ang padalisdis hanggang sa mabangin na lugar. [[Talaksan:Valuga Beach.png|thumb|Mabatong baybayin ng Valugan Beach]] Dahil sa natatanging katangian ng lugar, maganda ang daloy ng tubig dito at halos di nagtatagal ang pagbaha. Ang pangunahing isla ng Batan ang may pinakamalaking bahagi ng patag at halos patag ang lupa, kasunod ang Itbayat at Sabtang. Ang Itbayat ay may padalisdis hanggang sa halos patag na lupa sa mala talampas ng paligid nito patuloy hanggang sa matataas na bangin na umaabot sa halos 20-70 metro ang taas sa ibabaw ng dagat, at halos walang dalampasigan. Ang Sabtang naman ay may maliit na patag na lupa na manaka-nakang nakapaligid sa baybayin nito, habang ang gitna naman ay halos nasasakop ng matarik na bundok at malalalim na lambak. Ang isla ng Batan at Sabtang ay may paputol putol na maiikling baybayin na may buhangin at mga batuhan. Ang kalupaan ng probinsiya na kahangahanga at kaakit akit ang halos bawat sulok, ay may limitadong katangian sa pagpapalawak ng agrikultura para sa sadyang napakaiit na probinsiya. === Klima === [[Talaksan:Gloomy Sky Over the Lighthouse.png|thumb|left|Madilim na [[ulap]] sa ibabaw ng parola ng Basco, nagbabadya ng [[ulan]]]] Ang klima dito ay halos pareho ng sa [[Taiwan]]. Kadalasan ang lugar ay nakakaranas ng mababa sa normal na temperatura na 55 degri [[Fahrenheit]] (13&nbsp;°C). Ang probinsiya ay kadalasang winawalis ng malakas na hangin at ulan na syang nagbibigay ng maling paniniwalang ang Batanes ay palaging ginugupo ng mga bagyo.Kung bakit ang Batanes ay laging naiiugnay sa sama ng panahon, ito ay dahil sa ang kabisera nitong basco ay ang huling himpilan ng panahon sa hilaga. Ito rin ang lugar na pinagbabatayan ng lahat ng bagyo na pumapasok sa nasasakupan ng Pilipinas. Wala itong ipinahayag na tuyo at basang panahon. Umuulan dito ng halos pinakamababa ang walong araw hanggang sa pinakamataas na 21 araw sa loob ng isang buwan. Nakakaranas dito ng praktikal na apat na pahahon, ang pinakamainam ay ang tag araw (Abril-Hunyo) at taglamig (Disyembre-Pebrero), kung saan ang temperatura ay kadalasang bumababa sa pitong digri Celsius. Ang mainam na panahon ng pagpunta dito ay tuwing kalagitnaan ng Marso hanggang Hunyo. Ang "Indian summer" kadalasang nag uumpisa ng Setyembre. Minsan, ang panahon ay nag uumpisang maging maganda pinakamaaga na ang Pebrero hanggang sa pinakahuli ang Hulyo. Hanging galing hilaga o timog ang nagdadala ng malamig na hangin. Nagdadala rin ang mga ito ng sama ng panahon at namumuong mga ulap na nagiging dahilan ng pagkakansela ng pagdating o pag alis ng eroplano. Ang tag-lamig, ay ang malamig na panahon na nararanasan ng Ivatan kaya tinatawag nila itong tag-lamig (winter) ay nararanasan tuwing Disyembre hanggang Pebrero. Kung mag pupunta ng Batanes, lagi lang tandaan na sa mga islang ito ayvmadaling magbago ang panahon. Kung kaya't dapat maging handa sa anumang panahon ang mararanasan mo. === Pisikal === Ang Batanes ay 680&nbsp;km ang layo sa [[Maynila]] at 280 sa bayan ng [[Aparri]]. Sa hilaga nito, naroon ang kanal ng [[Bashi]], sa timog naman ay ang kanal ng [[Balintang]]. Sa kanluran ay ang [[Dagat Timog Tsina]], at sa silangan ay ang [[Karagatang Pasipiko]]. Binubuo ang lalawigan ng sampung isla. Ito ang [[Batan]], [[Itbayat]], [[Sabtang]] at [[Vuhos]] na pinakamalaki, ang iba pa ay [[Pulo ng Siayan|Siayan]], [[Mavudis]], [[Misanga]], [[Ditarem]], [[Dinem]] at [[Dequey]] na walang nakatirang tao. == Kalikasan == Ang flora at fauna sa Batanes ay talagang katangi-tangi at doon lang matatagpuan. Maraming species ng mga hayop at halaman ang doon lang matatagpuan. Pati ang mga tanawin doon ay kakaiba, tulad ng mga bundok at mga dalampasigan. === Mga tanawin === Mga bundok at dalampasigan: * Valugan Beach * Mt. Riposed * Mt. Iraya * Mt. Matarem * Rapang du Kavuyasan * Mt. Karobooban * Duvek Bay * Vuhos Marine Reserve * Tukon Hedgerows Mga tradisyonal na bahay sa: [[Talaksan:Diura Fishing Village.jpg|thumb|right|Pamayanan ng mga mangingisda ng Diura]] * Savidug * Chavayan * Nakanmuan * Sumnanga * Diura * Raele Mga arkitekturang may impluwensiyang Kastila: * ang simbahan at plaza ng San Carlos Borromeo, Mahatao Mga Ijangs (mga ''fortress'' o [[portipikasyon|kuta]] sa mga bundok): * Itbud Ijang * Ivana Ijang * Chuhangin Ijang * Savidug Ijang Mga tirahan ng mga sinaunang Ivatan: * Rakuaydi * Nahili du Vutox * Mt. Karobooban Mga libingang pa-barko ang hitsura: * Chuhangin * Nakamaya * Turungan === Mga hayop at halaman === Mga puno: * Vutalaw (''Calophyllum inophyllum'') * Aynas (''Anacardium occidentale'') * Nato (''Palaquium luzoniense'') * Malaapdo (''Gonstylus bancanus'') * Vatinglaw (mga species ng ''Diospyros'') Mga damo: * Vayasuvas (''Freycinetia willamsii'') * Tamidok * Karukmuten Mga hayop: * [[Indochinese shrew]] (''Crocidura attentuata'') * [[Riyuku flying fox]] (''Pteropus dasymallys'') == Ekonomiya == Halos 75% ng mga Ivatan ay magsasaka at mangingisda. Ang ibang bahagi naman ay nagtatrabaho sa pamahalaan at pribadong kompanya. Bawang at bakahan ang pangunahing pinagkakakitaan dito. Ang mga Ivatan ay nagtatanim din ng kamote baging, kamoteng kahoy, gabi, at ang biharang uri ng puting uvi. Ang tubo ay itinatanim upang makagawa ng palek, isang uri ng katutubong alak, at suka. Sa kasalukuyan, ang mga isdang nahuhuli rito ay unti-unting nababawasan dahil sa kakulangan ng tamang kaalaman. Kakaunti lang ang mga pwedeng pasukang trabaho rito. Kadalasan ang mga nakapag-aral na mga Ivatan ay lumuluwas sa siyudad o nag pupunta sa labas ng bansa. Ang [[Wind-Diesel Hybrid Power Systems|wind diesel]] generating plant ay binuksan noong 2004. Layo at masamang panahon ang syang humahadlang sa pag angat ng ekonomiya rito. Ang ibang pangngailangan gaya ng bigas, softdrinks, at gasolina ay kadalasang may dagdag na 75% hanggang 100% kumpara sa presyo nito sa Maynila. == Talababa == <references group="lower-alpha" /> == Sanggunian == {{reflist|2}} == Kawing Panlabas == *[http://www.batanesonline.com Batanes Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041206035533/http://www.batanesonline.com/ |date=2004-12-06 }} {{Batanes}} {{Lambak ng Cagayan}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Batanes|*]] fminuvw1e6dtrzfkc2e0p53jko1ly4z 2205399 2205353 2026-04-30T05:02:11Z Exec8 780 2205399 wikitext text/x-wiki {{Refimprove|date=Mayo 2021}} {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle = Lalawigan ng Batanes |sealfile = ph seal batanes.png |region = [[Lambak ng Cagayan]] (Rehiyon II) |capital = [[Basco, Batanes|Basco]] |founded = — |pop2000 = 16467 |pop2000rank = pinakamaliit |popden2000 = 79 |popden2000rank= ika-11 pinakamababa |areakm2 = 209.3 |arearank = pinakamaliit |hucities = 0 |componentcities= 0 |municipalities= 6 |barangays = 29 |districts = 1 |languages = [[Ivatan]], [[Itbayaten]] |governor = Vicente S. Gato |locatormapfile= Ph locator map batanes.png }} Ang lalawigan ng '''Batanes''' (''Batánes'')<ref>{{Cite web|title=Batánes|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=3 Enero 2021|language=fil|url=http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|archive-date=6 Disyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206082333/http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|url-status=dead}}</ref>{{Efn|[[Wikang Ivatan]]: ''Provinsiya nu Batanes''|group=lower-alpha|name=alt}} ay isang kapuluan at ang pinakahilagang lalawigan ng [[Pilipinas]]. Kabilang ito sa rehiyon ng [[Lambak ng Cagayan]]. Sa laking 219.01 {{Abbr|km²|kilometro kuwadrado}} at kabuuang populasyon na 17,246 noong 2015, ito rin ang pinakamaliit na lalawigan pagdating sa kabuuang laki ng sakop at populasyon. Ang bayan ng [[Basco]], matatagpuan sa isla ng [[Isla ng Batan|Batan]], ay ang kabisera nito. Matatagpuan ang kapuluan sa layong 162 kilometro hilaga ng isla ng [[Luzon]] at halos 190 kilometro timog naman ng isla ng [[Taiwan]]. Napapagitnaan ito ng dalawang bambang na naghihiwalay sa kapuluan mula sa karatig nitong anyong-lupa, ang [[Bambang ng Bashi]] sa hilaga, at [[Bambang ng Balintang]] sa timog. == Etimolohiya == Galing sa salitang Ivatan na ''Batan'' ang Batanes. Ang salitang ito ay ang lokal na tawag ng mga [[Ivatan]] sa kanilang pangkat-etniko. == Tao at Kultura == Ang mga tao rito ay mabait. Ang kultura ng mga taga-Batanes o mga ''Ivatan'', ang tawag nila sa kanilang mga sarili, ay isa sa mga pinakamatanda sa buong [[Pilipinas]]. Sinasabing ang mga ninuno ng mga Ivatan ay nanggaling sa timog Taiwan 3,500 taon na ang nakakaraan at ginawang tulay ang Batanes upang makarating na sa mga malalayong lugar tulad ng [[Indonesia]] at [[Micronesia]]. Ang kultura nila ay pareho rin sa kultura ng mga tribo sa [[Lan Yu]] (timog Taiwan), dahil sa ang kanilang wika, ang [[Wikang Tao|Yami]], ay medyo hawig sa [[Ivatan]]. Isa pang tribo na ikinukumpara ang mga Ivatan ay sa mga isla ng [[Riyuku]] na matatagpuan sa timog [[Hapon]]. Sa pakikipagkapwa, talagang masaya sila kung may malalaman silang mga kababayan. Talagang mahal nila ang kanilang kapwa, tinatawag na ''pachilipulipus''. Ngayon, ang kanilang kultura ay may halong banyaga na dahil sa pag-kolonisa sa kanila ng mga [[Kastila]], na naghatid ng malaking impluwensiya sa kanilang wika, relihiyon, at mga tradisyon. Nahaluan na rin ng modernong mga kostumbre ang mga Ivatan dahil sa impluwensiya ng Maynila (na may mga ''direct flight'' na patungo roon) at ng [[Amerika]], sa kadahilanang maraming Ivatan na ang maaaring magtungo roon. Ang kanilang wika, ang [[Wikang Ibatan|Ivatan]], ay katangi-tangi rin dahil sa kakaibang bokabularyo at pagbigkas nito hindi katulad ng isang tipikal na [[Mga wika sa Pilipinas|wika sa Pilipinas]]. May mga similaridad naman ang Ivatan sa ibang mga wika sa hilagang Luzon, tulad ng [[Wikang Iloko|Ilokano]] at [[Wikang Ibanag|Ibanag]]. Ang Ivatan ay may malaking pagkakatulad sa isang wika sa timog Taiwan, ang [[Wikang Tao|Yami]], na salita ng mga katutubong [[Lanyu]] roon. Sinasabi ng mga lingguwistiko na iisa ang pinanggalingan ng dalawang salita. Sinasabi rin daw na may ilang tribo pa sa timog Taiwan malapit sa lugar ng [[Banking]] na ginagamit ang Ivatan bilang wika. Dahil sa binubuo ang Batanes ng maraming isla, hindi masyadong nagkakaintindihan ang mga tao roon. Sa mismong isla pa lang ng [[Pulo ng Batan|Batan]], may dalawang diyalekto na ng Ivatan ang natagpuan, ang ''[[Ivasayen]]'' na ginagamit sa kapitolyo ([[Basco]]). Ang ikalawa ay ang ''[[Isamurungen]]'', na ginagamit sa mga munisipalidad ng [[Mahatao]], [[Ivana]], [[Uyugan]], at [[Sabtang]]. Hindi masyadong magkaiba ang dalawa ngunit ang nakikitang pagkakaiba nila ay may kinalaman sa pagbigkas. May isa pang diyalekto ang Ivatan, ang ''[[Wikang Itbayat|Itbayaten]]''. Ito ay ginagamit sa isla ng [[Itbayat]]. Ang isang taga-Batan o Sabtang na makapunta sa Itbayat sa unang pagkakataon ay hindi kaagad makakaunawa ng diyalekto nila roon. Sinasabi nga na ibang lengguwahe na ang Itbayaten dahil hindi na halos maintindihan ang kanilang salita. Ang huling diyalekto ng Ivatan ay ang [[Ibatan]], ang wika sa [[Babuyan Islands]] na parte na ng [[Cagayan]]. Mas magkatulad pa sila ng Itbayaten kaysa sa Ivasayen at Isamurungen. == Administrasyon == Nahahati sa anim na bayan ang Batanes, lahat ay kinakatawan ng iisang distritong pangkongreso. [[Talaksan:Ph fil batanes.png|thumb|Mga paghahating administratibo sa Batanes.]] {| class="wikitable sortable" |+Mga bayan ng Batanes !Bayan !Populasyon {{Small|(2020)}} !Lawak {{Small|({{abbr|km²|kilometro kuwadrado}})}} !Kapal {{Small|(kada {{abbr|km²|kilometro kuwadrado}})}} !Barangay |- |'''[[Basco]]''' |9,517 |49.46 |170 |6 |- |[[Itbayat]] |3,128 |83.13 |34 |5 |- |[[Ivana]] |1,407 |16.54 |80 |4 |- |[[Mahatao]] |1,703 |12.90 |120 |4 |- |[[Sabtang]] |1,696 |40.70 |40 |6 |- |[[Uyugan]] |1,380 |16.28 |80 |4 |- |'''KABUUAN''' |'''18,831''' |'''219.01''' |'''79''' |'''29''' |- | colspan="5" |{{Center|{{small|''Kabisera ng Batanes ang nakadiin.''}}}} |} == Heograpiya == === Topograpiya === [[Talaksan:Goats in Batanes.png|thumb|Mga [[baka]], sa madamong [[burol]] ng Batanes]] Ang Batanes ay grupo ng mga isla na tinatawag na ''Mga Isla ng Batanes''(Batanes Islands) at ang mga ito ay nasa dulong hilagang bahagi ng [[Pilipinas]]. Ang mga ito ay nasa pagitan ng [[Mga Isla ng Babuyan]] (nasasakop ng Probinsiya ng [[Cagayan]]) at [[Taiwan]]. Ang mga islang ito ay may kaunting naninirahan at madalas na daanan ng mga bagyo. Ang tatlong malalaking isla ay ang [[Isla ng Itbayat|Itbayat]], [[Isla ng Batan|Batan]], at [[Isla ng Sabtang|Sabtang]]. Ang nasa pinakadulong hilaga naman ay ang [[Isla ng Mavudis]]. Halos kalahating bahagi ng Batanes ay [[burol]] at [[bundok]]. Ang [[Isla ng Batan]], ay may kabuuang lawak na 35&nbsp;km², ay halos bulubundukin ang hilaga at timog-silangang bahagi nito. Animo'y hugis palaggana ang gitna nito. Ang [[Isla ng Itbayat]], na may kabuuang lawak na 95&nbsp;km², ay padalisdis kadalasan pakanluran, dahil sa bulubundukin at maburol ang hilaga at silangang baybayin nito. Ang Sabtang naman ay nasasakop ng bundok ang gitnang bahagi, ang islang ito ay may kabuuang lawak na 41&nbsp;km², na siyang dahilan upang ang lupa ay dumalisdis palabas ng baybayin nito. [[Talaksan:Batanes Hills.png|left|thumb|Kamangha manghang mga burol ng Basco]] Ang mga isla ay napapalibutan ng malawak na katubigan ng [[Bashi Channel]] at [[Balintang Channel]], kung saan ang Karagatang Pasipiko at Dagat Tsina ay nagtatagpo. Ang lugar ay syang pangunahing daanang pantubig ng [[Pilipinas]] at [[Japan]], [[Tsina]], [[Hongkong]] at [[Taiwan]]. Mayaman ito sa yamag-dagat, kabilang na ang pinaka bihirang [[corals]] sa mundo. Ang probinsiya ay maburol at mabundok, na may halos 1,631.50 ektarya o 7.10% na bahagi nito ay taas-baba at 78.20% o 17,994.40 ektarya ay nahahati sa pataas-baba hanggang sa padalisdis, hanggang sa sobrang dalisdis. Apatnapu't dalawang bahagi (42%) o 9,734.40 ektarya ang padalisdis hanggang sa mabangin na lugar. [[Talaksan:Valuga Beach.png|thumb|Mabatong baybayin ng Valugan Beach]] Dahil sa natatanging katangian ng lugar, maganda ang daloy ng tubig dito at halos di nagtatagal ang pagbaha. Ang pangunahing isla ng Batan ang may pinakamalaking bahagi ng patag at halos patag ang lupa, kasunod ang Itbayat at Sabtang. Ang Itbayat ay may padalisdis hanggang sa halos patag na lupa sa mala talampas ng paligid nito patuloy hanggang sa matataas na bangin na umaabot sa halos 20-70 metro ang taas sa ibabaw ng dagat, at halos walang dalampasigan. Ang Sabtang naman ay may maliit na patag na lupa na manaka-nakang nakapaligid sa baybayin nito, habang ang gitna naman ay halos nasasakop ng matarik na bundok at malalalim na lambak. Ang isla ng Batan at Sabtang ay may paputol putol na maiikling baybayin na may buhangin at mga batuhan. Ang kalupaan ng probinsiya na kahangahanga at kaakit akit ang halos bawat sulok, ay may limitadong katangian sa pagpapalawak ng agrikultura para sa sadyang napakaiit na probinsiya. === Klima === [[Talaksan:Gloomy Sky Over the Lighthouse.png|thumb|left|Madilim na [[ulap]] sa ibabaw ng parola ng Basco, nagbabadya ng [[ulan]]]] Ang klima dito ay halos pareho ng sa [[Taiwan]]. Kadalasan ang lugar ay nakakaranas ng mababa sa normal na temperatura na 55 degri [[Fahrenheit]] (13&nbsp;°C). Ang probinsiya ay kadalasang winawalis ng malakas na hangin at ulan na syang nagbibigay ng maling paniniwalang ang Batanes ay palaging ginugupo ng mga bagyo.Kung bakit ang Batanes ay laging naiiugnay sa sama ng panahon, ito ay dahil sa ang kabisera nitong basco ay ang huling himpilan ng panahon sa hilaga. Ito rin ang lugar na pinagbabatayan ng lahat ng bagyo na pumapasok sa nasasakupan ng Pilipinas. Wala itong ipinahayag na tuyo at basang panahon. Umuulan dito ng halos pinakamababa ang walong araw hanggang sa pinakamataas na 21 araw sa loob ng isang buwan. Nakakaranas dito ng praktikal na apat na pahahon, ang pinakamainam ay ang tag araw (Abril-Hunyo) at taglamig (Disyembre-Pebrero), kung saan ang temperatura ay kadalasang bumababa sa pitong digri Celsius. Ang mainam na panahon ng pagpunta dito ay tuwing kalagitnaan ng Marso hanggang Hunyo. Ang "Indian summer" kadalasang nag uumpisa ng Setyembre. Minsan, ang panahon ay nag uumpisang maging maganda pinakamaaga na ang Pebrero hanggang sa pinakahuli ang Hulyo. Hanging galing hilaga o timog ang nagdadala ng malamig na hangin. Nagdadala rin ang mga ito ng sama ng panahon at namumuong mga ulap na nagiging dahilan ng pagkakansela ng pagdating o pag alis ng eroplano. Ang tag-lamig, ay ang malamig na panahon na nararanasan ng Ivatan kaya tinatawag nila itong tag-lamig (winter) ay nararanasan tuwing Disyembre hanggang Pebrero. Kung mag pupunta ng Batanes, lagi lang tandaan na sa mga islang ito ayvmadaling magbago ang panahon. Kung kaya't dapat maging handa sa anumang panahon ang mararanasan mo. === Pisikal === Ang Batanes ay 680&nbsp;km ang layo sa [[Maynila]] at 280 sa bayan ng [[Aparri]]. Sa hilaga nito, naroon ang kanal ng [[Bashi]], sa timog naman ay ang kanal ng [[Balintang]]. Sa kanluran ay ang [[Dagat Timog Tsina]], at sa silangan ay ang [[Karagatang Pasipiko]]. Binubuo ang lalawigan ng sampung isla. Ito ang [[Batan]], [[Itbayat]], [[Sabtang]] at [[Vuhos]] na pinakamalaki, ang iba pa ay [[Pulo ng Siayan|Siayan]], [[Mavudis]], [[Misanga]], [[Ditarem]], [[Dinem]] at [[Dequey]] na walang nakatirang tao. == Kalikasan == Ang flora at fauna sa Batanes ay talagang katangi-tangi at doon lang matatagpuan. Maraming species ng mga hayop at halaman ang doon lang matatagpuan. Pati ang mga tanawin doon ay kakaiba, tulad ng mga bundok at mga dalampasigan. === Mga tanawin === Mga bundok at dalampasigan: * Valugan Beach * Mt. Riposed * Mt. Iraya * Mt. Matarem * Rapang du Kavuyasan * Mt. Karobooban * Duvek Bay * Vuhos Marine Reserve * Tukon Hedgerows Mga tradisyonal na bahay sa: [[Talaksan:Diura Fishing Village.jpg|thumb|right|Pamayanan ng mga mangingisda ng Diura]] * Savidug * Chavayan * Nakanmuan * Sumnanga * Diura * Raele Mga arkitekturang may impluwensiyang Kastila: * ang simbahan at plaza ng San Carlos Borromeo, Mahatao Mga Ijangs (mga ''fortress'' o [[portipikasyon|kuta]] sa mga bundok): * Itbud Ijang * Ivana Ijang * Chuhangin Ijang * Savidug Ijang Mga tirahan ng mga sinaunang Ivatan: * Rakuaydi * Nahili du Vutox * Mt. Karobooban Mga libingang pa-barko ang hitsura: * Chuhangin * Nakamaya * Turungan === Mga hayop at halaman === Mga puno: * Vutalaw (''Calophyllum inophyllum'') * Aynas (''Anacardium occidentale'') * Nato (''Palaquium luzoniense'') * Malaapdo (''Gonstylus bancanus'') * Vatinglaw (mga species ng ''Diospyros'') Mga damo: * Vayasuvas (''Freycinetia willamsii'') * Tamidok * Karukmuten Mga hayop: * [[Indochinese shrew]] (''Crocidura attentuata'') * [[Riyuku flying fox]] (''Pteropus dasymallys'') == Ekonomiya == Halos 75% ng mga Ivatan ay magsasaka at mangingisda. Ang ibang bahagi naman ay nagtatrabaho sa pamahalaan at pribadong kompanya. Bawang at bakahan ang pangunahing pinagkakakitaan dito. Ang mga Ivatan ay nagtatanim din ng kamote baging, kamoteng kahoy, gabi, at ang biharang uri ng puting uvi. Ang tubo ay itinatanim upang makagawa ng palek, isang uri ng katutubong alak, at suka. Sa kasalukuyan, ang mga isdang nahuhuli rito ay unti-unting nababawasan dahil sa kakulangan ng tamang kaalaman. Kakaunti lang ang mga pwedeng pasukang trabaho rito. Kadalasan ang mga nakapag-aral na mga Ivatan ay lumuluwas sa siyudad o nag pupunta sa labas ng bansa. Ang [[Wind-Diesel Hybrid Power Systems|wind diesel]] generating plant ay binuksan noong 2004. Layo at masamang panahon ang syang humahadlang sa pag angat ng ekonomiya rito. Ang ibang pangngailangan gaya ng bigas, softdrinks, at gasolina ay kadalasang may dagdag na 75% hanggang 100% kumpara sa presyo nito sa Maynila. == Talababa == <references group="lower-alpha" /> == Sanggunian == {{reflist|2}} == Kawing Panlabas == *[http://www.batanesonline.com Batanes Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041206035533/http://www.batanesonline.com/ |date=2004-12-06 }} {{Batanes}} {{Lambak ng Cagayan}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Batanes|*]] kr9xydsinmelerws0whbjnz4p6kzreq 0 2533 2205421 2129291 2026-04-30T08:14:39Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205421 wikitext text/x-wiki [[File:Italian food.JPG|thumb|300x300px|Paikot sa kanan mula sa kaliwang itaas; ilan sa mga pinakasikat na pagkaing Italyano: [[Napolitanong pizza]], [[carbonara]], [[espresso]], at gelato]] Ang '''lutuing Italyano''' ({{Lang-it|cucina italiana}}, {{IPA-it|kuˈtʃiːna itaˈljaːna|pron}}) ay isang [[lutuing Mediteraneo]]<ref name="DavidRisotto">{{cite book|first=Elizabeth|last=David|author-link=Elizabeth David|title=A Book of Mediterranean Food|title-link=A Book of Mediterranean Food|publisher=Dorling Kindersley [John Lehmann]|orig-year=1950|date=1988|isbn=978-0-14-027328-1|pages=101-103}}</ref> na binubuo ng mga sangkap, resipi at paraan sa pagluluto na nilinang sa [[Tangway ng Italya]] at nang maglaon ay kumalat sa buong mundo sa pagdagsa ng [[Italian diaspora|diasporang Italyano]].<ref>{{Cite web |title=Italian Food |trans-title=Pagkaing Italyano |url=http://www.lifeinitaly.com/food/food-articles |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170508201127/http://www.lifeinitaly.com/food/food-articles |archive-date=8 Mayo 2017 |access-date=15 Mayo 2017 |website=Life in Italy |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 Oktubre 2019 |title=The History of Italian Cuisine I |trans-title=Ang Kasaysayan ng Lutuing Italyano I |url=https://www.lifeinitaly.com/history-of-food/the-history-of-italian-cuisine-i |access-date=16 Abril 2020 |website=Life in Italy |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Thoms |first=Ulrike |title=From Migrant Food to Lifestyle Cooking: The Career of Italian Cuisine in Europe Italian Cuisine |trans-title=Mula Pagkain ng Migrante hanggang Pamumuhay ng Pagluluto: Ang Karera ng Lutuing Italyano sa Europa |url=http://ieg-ego.eu/en/threads/europe-on-the-road/economic-migration/ulrike-thoms-from-migrant-food-to-lifestyle-cooking-the-career-of-italian-cuisine-in-europe |access-date=17 Abril 2020 |website=EGO (http://www.ieg-ego.eu) |language=en}}</ref> Inangkat ang ilan sa mga pagkain na ito mula sa mga ibang kultura. Malaki ang nagbago dahil sa [[Palitang Kolumbiyano|kolonisasyon ng Kaamerikahan]] at pagpapakilala ng [[patatas]], [[kamatis]], [[Capsicum|sili]], [[mais]] at [[sugar beet|''sugar beet'']] — ipinakilala nang maramihan ang huling binanggit noong ika-18 siglo.<ref>{{cite web |title=The Making of Italian Food...From the Beginning |trans-title=Ang Paggawa ng Pagkaing Italyano...Mula Pasimula |url=http://www.epicurean.com/articles/making-of-italian-food.html |access-date=24 Abril 2010 |publisher=Epicurean |language=en}}</ref>{{sfn|Del Conte|2004|pp=11-21}} Isa ito sa mga pinakakilala at pinakapinahahalagahan na [[gastronomiya]] sa buong mundo.<ref>For example, in 2019, the American network [[CNN]] ranked first in a ranking of the best cuisines in the world; see: {{Cite web |title=Which country has the best food? |url=https://edition.cnn.com/travel/article/world-best-food-cultures/index.html |access-date=14 November 2021 }}. According to a survey conducted by the British company of [[Marketing research|market analysis]] YouGov, out of 24 countries, Italian cuisine was the most internationally appreciated gastronomy with 84% of total preferences; see: {{Cite web |title=Sondaggio YouGov:l'84% delle persone nel mondo preferisce la cucina italiana |url=https://it.yougov.com/news/2019/03/12/la-cucina-italiana-votata-come-la-migliore-cucina-/ |access-date=14 November 2021 |archive-date=7 Oktubre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007143513/https://edition.cnn.com/travel/article/world-best-food-cultures/index.html |url-status=dead }}</ref> Kabilang sa lutuing Italyano ang mga mga tradisyong malalim ang pagkakaugat na karaniwan sa buong bansa, pati na rin ang mga [[Lutuing rehiyonal|gastronomiyang panrehiyon]], na magkaiba sa isa't isa, lalo na sa [[Hilagang Italya|hilaga]], [[Gitnang Italya|gitna]] at [[Katimugang Italya|timog]] ng Italya, na may patuloy-tuloy na pagpapalitan.<ref>{{cite encyclopedia |title=Italian cuisine |encyclopedia=Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/718430/Italian-cuisine |access-date=24 Abril 2010 |date=2 Enero 2009 |language=en |trans-title=Lutuing Italyano |author=Related Articles}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.indigoguide.com/italy/food.htm |title=Italian Food – Italy's Regional Dishes & Cuisine |publisher=Indigo Guide |access-date=24 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102020059/http://www.indigoguide.com/italy/food.htm |archive-date=2 January 2011 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rusticocooking.com/regions.htm |title=Regional Italian Cuisine |publisher=Rusticocooking.com |access-date=24 April 2010 |archive-date=10 Abril 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100410072851/http://www.rusticocooking.com/regions.htm |url-status=dead }}</ref> Kumalat ang maraming pagkain na dating panrehiyon lamang, at nagkaroon ang mga ito ng mga baryasyon sa buong bansa.<ref>{{Cite web|url=https://www.viedelgusto.it/piccola-storia-della-cucina-italiana/|title=Cronistoria della cucina italiana|access-date=13 November 2021|language=it}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/scoperta-e-invenzione-della-cucina-regionale_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29/|title=Piatti regionali a diffusione nazionale|access-date=13 November 2021|language=it}}</ref> May kasaganaan ng lasa sa lutuing Italyano, at isa ito sa mga pinakasikat at pinakakinokopya sa buong mundo.<ref name="bbc">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-13760559 |title=How pasta became the world's favourite food |publisher=bbc |date=15 June 2011 |access-date=28 September 2014}}</ref> Naging impluwensiya ang lutuin sa mga iba pang lutuin sa mundo, lalo na sa lutuin ng [[Lutuing Amerikano|Estados Unidos]].<ref>{{cite web |last=Freeman |first=Nancy |date=2 Marso 2007 |title=American Food, Cuisine |trans-title=Amerikanong Pagkain, Lutuin |url=http://www.sallybernstein.com/food/cuisines/us/ |access-date=24 Abril 2010 |publisher=Sallybernstein.com |language=en}}</ref> Isa sa mga pangunahing katangian ng lutuing Italyano ang pagiging simple nito. Gawa sa kaunting sangkap lamang ang karamihan ng mga putahe, kaya madalas na umaasa ang mga Italyanong kusinero sa kalidad ng mga sangkap, sa halip na sa kasalimuotan ng paghahanda.<ref>{{Cite web |title=Intervista esclusiva allo chef Carlo Cracco: "La cucina è cultura" |url=https://it.latuaitalia.ru/food-n-wine/intervista-esclusiva-allo-chef-carlo-cracco-la-cucina-e-cultura/ |access-date=5 Enero 2020 |language=it}}</ref><ref>{{Cite web |date=25 Mayo 2019 |title=Storia della cucina italiana: le tappe della nostra cultura culinaria |url=https://www.incibum.it/storia-della-cucina-italiana/ |access-date=5 Enero 2020 |language=it}}</ref> Lutuing Italyano ang pinagmulan ng entrega ng higit sa [[Euro|€]]200 bilyon sa buong mundo.<ref>{{Cite web |title=La cucina italiana nel mondo: un business da 229 miliardi |url=http://www.ristorazioneitalianamagazine.it/cucina-italiana-business-229-miliardi/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814202907/https://www.ristorazioneitalianamagazine.it/cucina-italiana-business-229-miliardi/ |archive-date=14 Agosto 2020 |access-date=5 Enero 2020 |language=it}}</ref> Sa paglipas ng mga siglo, malimit na inilikha ang mga pinakasikat na pagkain at resipi ng mga ordinaryong tao higit sa mga [[kusinero]], kaya maraming mga resiping Italyano na bagay para sa pambahay at pang-araw-araw na [[pagluluto]]. Nirerespto rin ang mga partikularidad ng mga rehiyon, sa tanging paggamit ng mga likas na materyales at sangkap mula sa pinagmulang rehiyon ng putahe at pagpepreserba ng kapanahunan nito.<ref>{{Cite web |title=Individualità territoriale e stagionalità nella cucina italiana |url=https://www.cibo360.it/cucina/mondo/cucina_italiana.htm |access-date=5 Enero 2020 |language=it}}</ref><ref>{{Cite web |date=2 Disyembre 2016 |title=Regole e stagionalità della cucina italiana |url=https://www.gqitalia.it/lifestyle/food-drinks/2016/12/02/le-5-regole-fondamentali-della-cucina-italiana |access-date=5 Enero 2020 |language=it}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nonne come chef |url=https://www.sololibri.net/Le-ricette-della-nonna-Alla.html |access-date=5 Enero 2020 |language=it}}</ref> Naging batayan ng lutuing Italyano ang [[diyetang Mediteraneo]], na mayaman sa [[pasta]], isda, prutas at gulay.<ref>The Silver Spoon [Ang Kutsarang Pilak] (sa wikang Ingles) {{ISBN|88-7212-223-6}}, 1997 ed.</ref> Mga sentro sa lutuing Italyano ang [[keso]], [[salumi]] at [[alak]], at kasama ng [[pizza]] at [[kape]] (lalo ng ang [[espresso]]) ang nagbubuo ng bahagi ng Italyanong kultura sa [[gastronomiya]].<ref>{{cite news |last=Marshall |first=Lee |date=30 Setyembre 2009 |title=Italian coffee culture: a guide |language=en |trans-title=Kulturang kape ng Italya: isang gabay |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/italy/6246202/Italian-coffee-culture-a-guide.html |url-status=live |access-date=5 Setyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131010212148/http://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/italy/6246202/Italian-coffee-culture-a-guide.html |archive-date=10 Oktubre 2013}}</ref> May isang mahabang tradisyon ang mga panghimagas sa paghahalo ng mga lokal na lasa katulad ng [[Citrus|bungang sitrus]], [[pistatso]] at [[almendras]] sa mga matatamis na keso katulad ng [[mascarpone]] at [[ricotta]] o mga kakaibang lasa katulad ng kakaw, baynilya, at kanela. Kabilang sa mga pinakasikat na Italyanong panghimagas, keyk at pastelerya ang [[gelato]],<ref>{{cite news |last=Jewkes |first=Stephen |date=13 Oktubre 2012 |title=World's first museum about gelato culture opens in Italy |language=en |trans-title=Unang museum tungkol sa kultura ng gelato sa mundo, nagbukas sa Italya |newspaper=[[Times Colonist]] |url=http://www.timescolonist.com/life/travel/world-s-first-museum-about-gelato-culture-opens-in-italy-1.15866 |url-status=live |access-date=5 Setyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016062518/http://www.timescolonist.com/life/travel/world-s-first-museum-about-gelato-culture-opens-in-italy-1.15866 |archive-date=16 Oktubre 2013}}</ref> [[tiramisù]]<ref>{{cite news |last=Squires |first=Nick |date=23 Agosto 2013 |title=Tiramisu claimed by Treviso |language=en |trans-title=Tiramisung inangkin ni Treviso |newspaper=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/10261930/Tiramisu-claimed-by-Treviso.html |url-status=live |access-date=5 Setyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130829091009/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/10261930/Tiramisu-claimed-by-Treviso.html |archive-date=29 Agosto 2013}}</ref> at [[cassata]]. Lubusang dumidepende ang lutuing Italyano sa mga produktong tradisyonal; marami ang tradisyonal na espesyalidad ng bansa na pinoprotektahan ng batas ng EU.<ref>{{cite web |last=Keane |first=John |title=Italy leads the way with protected products under EU schemes |trans-title=Italya, nangunguna sa protektadong produkto sa ilalim ng eskema ng EU |url=http://www.bordbia.ie/industryservices/information/alerts/Pages/ItalyleadsthewaywithprotectedproductsunderEUschemes.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140329075250/http://www.bordbia.ie/industryservices/information/alerts/Pages/ItalyleadsthewaywithprotectedproductsunderEUschemes.aspx |archive-date=29 Marso 2014 |access-date=5 Setyembre 2013 |publisher=[[Bord Bia]] |language=en}}</ref> Ang Italya ay ang [[Alak|pinakamalaking prodyuser ng alak]], pati na rin ang bansa na may pinakasari-saring baryante ng katutubong [[Vitis|punong ubas]] sa buong mundo.<ref name="inumeridelvino">{{Cite web |title=L'Italia è il maggiore produttore di vino |url=http://www.inumeridelvino.it/2018/11/la-produzione-di-vino-nel-mondo-2018-prima-stima-oiv.html |access-date=11 Nobyembre 2021 |language=it}}</ref><ref name="giornalevinocibo">{{Cite web |date=3 Hunyo 2017 |title=L'Italia è il paese con più vitigni autoctoni al mondo |url=https://giornalevinocibo.com/2017/06/03/italia-prima-assoluta-per-vitgni-autoctoni-ecco-i-dati-dei-vari-stati/ |access-date=11 Nobyembre 2021 |language=it}}</ref> == Mga sanggunian == {{talasanggunian}} == Mga panlabas na kawing == * {{in lang|it}} [http://www.mangiarebene.com/ Mangiare bene], mga pamamaraan ng pagluto * {{in lang|en}} [http://www.mediterrasian.com/cuisine_of_month_recipes_italy.htm Mga resiping Italyano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070302174621/http://www.mediterrasian.com/cuisine_of_month_recipes_italy.htm |date=2007-03-02 }} * {{in lang|en}} [http://www.completerecipes.com/italian1.htm Complete Recipes: Italian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204025746/http://www.completerecipes.com/italian1.htm |date=2007-02-04 }} * {{in lang|it}} [http://www.barmazzini.com/ Complete Italian Recipes Ricette] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070505052000/http://www.barmazzini.com/ |date=2007-05-05 }} * {{in lang|en}} [http://www.elook.org/recipes/european/italian1.html eLook: Mga resiping Italyano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050425235822/http://elook.org/recipes/european/italian1.html |date=2005-04-25 }} [[Kategorya:Lutuing Italyano| ]] 9xvgapzo9dj9efgvjtf4vr3gh56o7wt 0 2582 2205319 2175710 2026-04-30T04:00:23Z Exec8 780 2205319 wikitext text/x-wiki <!-- {{for|the historical region|Timog Katagalugan}} --> {{Infobox settlement | official_name = Calabarzon | other_name = Timog Katagalugan <br /> Rehiyong IV-A | settlement_type = [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Pic geo photos - ph=cavite=kawit=aguinaldo shrine - front view -philippines--2015-0611--ls- (1).JPG{{!}}Aguinaldo Shrine in Kawit, Cavite | photo1b = Rizal Shrine Calamba.jpg{{!}}Rizal Shrine in Calamba, Laguna | photo2a = Taal volcano.jpg{{!}}Crater lake of Taal Volcano | photo2b = Basilica Minore de San Martin de Tours, Taal, Batangas.JPG{{!}}Taal Basilica | photo3a = HinulugangTaktakjf5206 08.JPG{{!}}Hinulugang Taktak in Antipolo, Rizal | photo3b = Banahaw.jpg{{!}}Mount Banahaw in Quezon | size = 250 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = Mula sa kaliwa hanggang kanan, taas hanggang baba: [[Aguinaldo Shrine]]; [[Dambanang Rizal (Calamba)|Dambanang Rizal]]; [[Bulkang Taal]]; [[Basilika ng Taal]]; [[Hinulugang Taktak]]; [[Bundok Banahaw]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_size = 120x80px | image_seal = | seal_size = 100x80px | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Lokasyon sa Pilipinas | nickname = | motto = "Calabarzon sa Habang Panahon!" | coordinates = {{coord|region:PH|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{PHL}} | subdivision_type1 = Kapuluan | subdivision_name1 = [[Timog Luzon]] | seat_type = Punong sentro | seat = [[Calamba, Laguna|Calamba]] | seat1_type = Pinakamalaking lungsod | seat1 = [[Antipolo]] | leader_title = | leader_name = | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_footnotes = | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_footnotes = {{PH census|2015}} | population_density_km2 = auto | timezone = [[Pamantayang Oras ng Pilipinas|PST]] | utc_offset = +8 | iso_code = PH-40 | blank_name_sec1 = [[Mga lalawigan ng Pilipinas|Mga lalawigan]] | blank_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 5 | [[Batangas]] | [[Cavite]] | [[Laguna (lalawigan)|Laguna]] | [[Quezon]] | [[Rizal]] }} | blank1_name_sec1 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Mga lungsod]] | blank1_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 21 | [[Antipolo]] | [[Bacoor]] | [[Lungsod Batangas]] | [[Biñan]] | [[Cabuyao]] | [[Calaca]] | [[Calamba, Laguna|Calamba]] | [[Lungsod ng Cavite]] | [[Dasmariñas]] | [[Heneral Trias, Kabite|Heneral Trias]] | [[Imus]] | [[Lipa, Batangas|Lipa]] | [[Lucena, Pilipinas|Lucena]] | [[San Pablo, Laguna|San Pablo]] | [[San Pedro, Laguna|San Pedro]] | [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]] | [[Santo Tomas, Batangas|Santo Tomas]] | [[Tagaytay]] | [[Tanauan, Batangas|Tanauan]] | [[Tayabas]] | [[Trece Martires]] }} | blank2_name_sec1 = [[Mga bayan ng Pilipinas|Mga bayan]] | blank2_info_sec1 = 123 | blank3_name_sec1 = [[Barangay|Mga barangay]] | blank3_info_sec1 = 4,011 | blank4_name_sec1 = [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Mga distritong pang-kapulungan]] | blank4_info_sec1 = 19 | blank_name_sec2 = [[Mga wika ng Pilipinas|Mga wika]] | blank_info_sec2 = {{hlist|item-style=white-space:nowrap;|[[Tagalog]]|[[Ingles]]}} | demographics_type1 = Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao | demographics1_title1 = [[Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao|HDI]] (2018) | demographics1_info1 = 0.737<ref name="GlobalDataLab">{{cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |access-date=Marso 13, 2020}}</ref><br />{{color|#0c0|Mataas}} · [[Talaan ng mga lalawigan sa Pilipinas ayon sa Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao|Ikalawa]] | website = }} Ang '''Calabarzon''', opisyal na tinatawag bilang '''Timog Katagalugan''' at itinalagang '''Rehiyong IV-A''', ay isang [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyong pangangasiwaan]] ng [[Pilipinas]]. Binubuo ang rehiyon ng limang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]]: [[Batangas]], [[Kabite]], [[Laguna (lalawigan)|Laguna]], [[Quezon]], and [[Rizal]] at isang [[Mga lungsod ng Pilipinas|lubos na urbanisadong lungsod]], ang [[Lucena, Pilipinas|Lucena]]. Ang rehiyon ay ang pinaka mataong rehiyon sa Pilipinas ayon sa Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas, ng binubuo ng 14.4 milyong mamamayan<ref>https://psa.gov.ph/content/population-region-iv-calabarzon-based-2015-census-population</ref> noong {{PH wikidata|population_point_in_time}}, at ang pangalawang may pinaka makapal na populasyon sunod sa [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]].{{PH census|2015}} Ang rehiyong sentro ng Calabarzon noong 2003 ay ang lungsod ng Calamba City na noon ay [[Lucena, Pilipinas|Lucena]] noong 2002. Matatagpuan ang rehiyon sa timog silangan ng [[Kalakhang Maynila]], at napapalibutan ng [[Look ng Maynila]] sa kanluran, Look ng Lamon at [[Bicol]] sa silangan, Look ng Tayabas at [[Dagat Sibuyan]] sa timog, at [[Gitnang Luzon]] sa hilaga. Ang rehiyon ay tahanan sa mga lugar katulad ng [[Bundok Makiling]] malapit sa [[Los Baños, Laguna]] at [[Bulkang Taal]] sa Batangas., Ang mga lungsod ng Lucena, Calamba at Tagaytay ang mga nahirang bilang kapitolyo at pederalismong kapitolyo. Mula sa pagkakatatag nito bilang isang rehiyon, ang Calabarzon, kasama ang [[Mimaropa]], lalawigan ng [[Aurora (lalawigan)|Aurora]], at ilang parte ng Kalakhang Maynila, ay binuo ang makasaysayang rehiyon ng [[Timog Katagalugan]], hanggang sa paghihiwalay nito noong 2002 sa bisa ng Kautusang Tagapagpaganap Blg. 103.<ref name="EO103">{{cite act |title=Dividing Region IV into Region IV-A and IV-B, Transferring the Province of Aurora to Region III and for Other Purposes |type=Executive Order |number=103 |date=Mayo 17, 2002 |url=http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp |access-date=Abril 8, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409201916/http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp |archive-date=Abril 9, 2017}}</ref> <!-- Ang kasaysayan ng lugar na ngayon ay kilala bilang Calabarzon ay The history of the area known as Calabarzon dates back to [[early Philippine history|early historic times]].<ref name="Scott1994">{{cite book |last=Scott |first=William Henry |authorlink=William Henry Scott (historian) |year=1994 |title=Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society|publisher=Ateneo de Manila University Press |location=Quezon City |isbn=971-550-135-4}}</ref> Local historians<ref name="Tiongson20061129">{{cite web |last=Tiongson |first=Jaime F. |date=November 29, 2006 |title=Pailah is Pila, Laguna |url=http://blog.bayangpinagpala.org/2006/11/pailah-is-pila-laguna.html |access-date=November 18, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120707143824/blog.bayangpinagpala.org/2006/11/pailah-is-pila-laguna.html |archive-date=July 7, 2012}}</ref> believe that three of the tenth century place-names mentioned in the Philippines' earliest known written document, the [[Laguna Copperplate Inscription]], pertain to regions or polities (Tagalog: "''bayan''") along the shores of Laguna Lake;<ref name="Dery2001">{{cite book |last=Dery |first=Luis Camara |year=2001 |title=A History of the Inarticulate |publisher=New Day Publishers |location=Quezon City |isbn=971-10-1069-0}}</ref> and some [[Filipino-Chinese]] scholars believe the tenth century trading polity known as [[Ma-i]] may actually have been the predecessor of the present day town of [[Bay, Laguna]].<ref name="BonJuanGo">{{cite journal |last=Go |first=Bon Juan |date=2005 |title=Ma'I in Chinese Records - Mindoro or Bai? An Examination of a Historical Puzzle |journal=Philippine Studies |volume=53 |issue=1 |pages=119–138 |publisher=Ateneo de Manila Press |url=http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/216/223 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021221348/http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/216/223 |archive-date=October 21, 2013}}</ref> Since the Philippines' colonial period, the region has served as home to some of the most important Philippine historical figures, including the Philippines' [[national hero of the Philippines|national hero]], [[José Rizal]], who was born in Calamba. --> == Mga lalawigan == [[Talaksan:Ph CALABARZON.png|thumb|300px|Mapang politikal ng CALABARZON]] {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! [[Lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! Wika !! Populasyon<br />([[2010]])<ref name='2010 Census of Population'>{{cite web | url = http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | title = 2010 Census of Population | publisher = Philippine National Statistics Office | accessdate = 2012-04-21 | archive-date = 2012-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120625153211/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | url-status = dead }}</ref> !! Sukat<br />([[Kilometro Kwadrado|km²]]) !! Densidad<br />(bawat km²) |- |[[Batangas]] |[[Lungsod ng Batangas]] |[[Batangas Tagalog]] |2,377,395 |3,165.8 |751 |- |[[Cavite]] |[[Lungsod ng Imus]] |[[Kabite Tagalog]] |3,090,691 |1,287.6 |2,400.4 |- |[[Laguna]] |[[Santa Cruz, Laguna|Bayan ng Santa Cruz]] |[[Batangas Tagalog]]/[[Taglish]] |2,669,847 |1,759.7 |1,517.2 |- |[[Quezon]] |[[Lungsod ng Lucena]] |[[Tayabasing Tagalog]] ([[Lumang Tagalog]]) |1,740,638 |8,706.6 |199.9 |- |[[Rizal]] |[[Lungsod ng Antipolo]] |[[Bulakenyong Tagalog]] |2,484,840 |1,308.9 |1,898.4 |- ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | |- |} <small>'''¹''' Ang [[Lungsod ng Lucena]] ay isang mataas na urbanisadong lungsod; ang mga numero ay nakahiwalay sa [[Lalawigan ng Quezon]].</small> ===Imahe=== {{Gallery |title= |width=240 |height=160 |align=center |Talaksan:Batangas City.JPG|1. Lungsod ng Batangas |Talaksan:LipaCityjf0767 07.JPG|2. Lipa, Batangas |Talaksan:SantoTomas,Batangasjf0449 04.JPG|3. Santo Tomas |Talaksan:Tanauan,Batangasjf8695 04.JPG|4. Tanauan |Talaksan:Bacoor Cavite.JPG|5. Bacoor |Talaksan:Cavite City.jpg|6. Lungsod ng Cavite |Talaksan:Dasmariñas skyline.JPG|7. Dasmariñas |Talaksan:GeneralTrias,Cavitejf2747 10.JPG|8. General Trias |Talaksan:Imus,Cavitejf0607 05.JPG|9. Imus |Talaksan:Tagaytay skyline 2019.jpg|10. Tagaytay |Talaksan:8351Trece Martires City Cavite Landmarks Barangays 14.jpg|11. Trece Martires |Talaksan:384Biñan City Roads Laguna Roads Landmarks 48.jpg|12. Biñan | style="background-color:#FFF895;" |Talaksan:Calamba City Skyline 2018.jpg|13. Calamba |Talaksan:9732Barangays Santa Rosa Laguna Landmarks 27.jpg|14. Santa Rosa |Talaksan:San Pablo downtown, Jose Rizal Avenue (San Pablo, Laguna; 10-08-2022).jpg|15. San Pablo |Talaksan:San Pedro City Laguna.jpg|16. San Pedro |Talaksan:Downtown Lucena City.jpg|17. Lucena |Talaksan:Tayabas Basilica.jpg|18. [[Tayabas, Quezon|Basilica ng Tayabas]] |Talaksan:Antipolo city center, church (Antipolo, Rizal)(2018-05-27).jpg|19. Antipolo |Talaksan:Calaca,BatangasHalljf9841 01.JPG|20. Calaca }} {{Largest cities | province = Calabarzon | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Timog Luzon | div_link = Probinsya{{!}}Probinsya | city_1 = Antipolo{{!}}'''Antipolo''' | div_1 = Rizal (lalawigan){{!}}Rizal | pop_1 = 887,399 | img_1 = Antipolocityjf.JPG | city_2 = Dasmariñas{{!}}Dasmariñas | div_2 = Cavite{{!}}Cavite | pop_2 = 703,141 | img_2 = Dasmariñasjf9264 08.JPG | city_3 = Bacoor{{!}}Bacoor | div_3 = Kabite{{!}}Cavite | pop_3 = 664,625 | img_3 = Bacoor Aerial View Talaba.jpg | city_4 = Calamba, Laguna{{!}}Calamba | div_4 = Laguna{{!}}Laguna | pop_4 = 539,671 | img_4 = Calamba City skyline.jpg | city_5 = Imus{{!}}'''Imus''' | div_5 = Kabite{{!}}Cavite | pop_5 = 496,794 | city_6 = General Trias{{!}}General Trias | div_6 = Kabite{{!}}Cavite | pop_6 = 450,583 | city_7 = Santa Rosa, Laguna{{!}}Santa Rosa | div_7 = Laguna{{!}}Laguna | pop_7 = 414,812 | city_8 = Biñan{{!}}Biñan | div_8 = Laguna{{!}}Laguna | pop_8 = 407,437 | city_9 = Lipa, Batangas{{!}}Lipa | div_9 = Batangas{{!}}Batangas | pop_9 = 372,931 | city_10 = Cabuyao{{!}}Cabuyao | div_10 = Laguna{{!}}Laguna | pop_10 = 355,330 | city_11 = Lungsod ng Batangas{{!}}'''Batangas City''' | div_11 = Batangas{{!}}Batangas | pop_11 = 351,437 | city_12 = San Pedro, Laguna{{!}}San Pedro | div_12 = Laguna{{!}}Laguna | pop_12 = 326,001 | city_13 = San Pablo, Laguna{{!}}San Pablo | div_13 = Laguna{{!}}Laguna | pop_13 = 285,348 | city_14 = Lucena{{!}}'''''Lucena''''' | div_14 = Quezon (lalawigan){{!}}Quezon | pop_14 = 278,924 | city_15 = Santo Tomas, Batangas{{!}}Santo Tomas | div_15 = Batangas{{!}}Batangas | pop_15 = 218,500 | city_16 = Trece Martires{{!}}Trece Martires | div_16 = Kabite{{!}}Cavite | pop_16 = 210,503 | city_17 = Tanauan, Batangas{{!}}Tanauan | div_17 = Batangas{{!}}Batangas | pop_17 = 193,936 | city_18 = Tayabas, Quezon{{!}}Tayabas | div_18 = Quezon (lalawigan){{!}}Quezon | pop_18 = 112,658 | city_19 = Lungsod ng Cavite{{!}}Cavite City | div_19 = Kabite{{!}}Cavite | pop_19 = 100,674 | city_20 = Calaca{{!}}Calaca | div_20 = Batangas{{!}}Batangas | pop_20 = 87,361 | city_21 = Tagaytay{{!}}Tagaytay | div_21 = Kabite{{!}}Cavite | pop_21 = 85,330 }} == Tingnan din == * [[Mga lungsod ng Pilipinas]] == Mga tala == {{Reflist|2}} {{Calabarzon}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] [[Kategorya:Luzon]] bhdqwh277za1y9q1xf2fle5vsnm6kaf 2205335 2205319 2026-04-30T04:10:25Z Exec8 780 2205335 wikitext text/x-wiki <!-- {{for|the historical region|Timog Katagalugan}} --> {{Infobox settlement | official_name = Calabarzon | other_name = Timog Katagalugan <br /> Rehiyong IV-A | settlement_type = [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Pic geo photos - ph=cavite=kawit=aguinaldo shrine - front view -philippines--2015-0611--ls- (1).JPG{{!}}Aguinaldo Shrine in Kawit, Cavite | photo1b = Rizal Shrine Calamba.jpg{{!}}Rizal Shrine in Calamba, Laguna | photo2a = Taal volcano.jpg{{!}}Crater lake of Taal Volcano | photo2b = Basilica Minore de San Martin de Tours, Taal, Batangas.JPG{{!}}Taal Basilica | photo3a = HinulugangTaktakjf5206 08.JPG{{!}}Hinulugang Taktak in Antipolo, Rizal | photo3b = Banahaw.jpg{{!}}Mount Banahaw in Quezon | size = 250 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = Mula sa kaliwa hanggang kanan, taas hanggang baba: [[Aguinaldo Shrine]]; [[Dambanang Rizal (Calamba)|Dambanang Rizal]]; [[Bulkang Taal]]; [[Basilika ng Taal]]; [[Hinulugang Taktak]]; [[Bundok Banahaw]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_size = 120x80px | image_seal = | seal_size = 100x80px | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Lokasyon sa Pilipinas | nickname = | motto = "Calabarzon sa Habang Panahon!" | coordinates = {{coord|region:PH|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{PHL}} | subdivision_type1 = Kapuluan | subdivision_name1 = [[Timog Luzon]] | seat_type = Punong sentro | seat = [[Calamba, Laguna|Calamba]] | seat1_type = Pinakamalaking lungsod | seat1 = [[Antipolo]] | leader_title = | leader_name = | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_footnotes = | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_footnotes = {{PH census|2015}} | population_density_km2 = auto | timezone = [[Pamantayang Oras ng Pilipinas|PST]] | utc_offset = +8 | iso_code = PH-40 | blank_name_sec1 = [[Mga lalawigan ng Pilipinas|Mga lalawigan]] | blank_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 5 | [[Batangas]] | [[Cavite]] | [[Laguna (lalawigan)|Laguna]] | [[Quezon]] | [[Rizal]] }} | blank1_name_sec1 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Mga lungsod]] | blank1_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 21 | [[Antipolo]] | [[Bacoor]] | [[Lungsod Batangas]] | [[Biñan]] | [[Cabuyao]] | [[Calaca]] | [[Calamba, Laguna|Calamba]] | [[Lungsod ng Cavite]] | [[Dasmariñas]] | [[Heneral Trias, Kabite|Heneral Trias]] | [[Imus]] | [[Lipa, Batangas|Lipa]] | [[Lucena, Pilipinas|Lucena]] | [[San Pablo, Laguna|San Pablo]] | [[San Pedro, Laguna|San Pedro]] | [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]] | [[Santo Tomas, Batangas|Santo Tomas]] | [[Tagaytay]] | [[Tanauan, Batangas|Tanauan]] | [[Tayabas]] | [[Trece Martires]] }} | blank2_name_sec1 = [[Mga bayan ng Pilipinas|Mga bayan]] | blank2_info_sec1 = 123 | blank3_name_sec1 = [[Barangay|Mga barangay]] | blank3_info_sec1 = 4,011 | blank4_name_sec1 = [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Mga distritong pang-kapulungan]] | blank4_info_sec1 = 19 | blank_name_sec2 = [[Mga wika ng Pilipinas|Mga wika]] | blank_info_sec2 = {{hlist|item-style=white-space:nowrap;|[[Tagalog]]|[[Ingles]]}} | demographics_type1 = Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao | demographics1_title1 = [[Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao|HDI]] (2018) | demographics1_info1 = 0.737<ref name="GlobalDataLab">{{cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |access-date=Marso 13, 2020}}</ref><br />{{color|#0c0|Mataas}} · [[Talaan ng mga lalawigan sa Pilipinas ayon sa Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao|Ikalawa]] | website = }} Ang '''Calabarzon''', opisyal na tinatawag bilang '''Timog Katagalugan''' at itinalagang '''Rehiyong IV-A''', ay isang [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyong pangangasiwaan]] ng [[Pilipinas]]. Binubuo ang rehiyon ng limang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]]: [[Batangas]], [[Kabite]], [[Laguna (lalawigan)|Laguna]], [[Quezon]], and [[Rizal]] at isang [[Mga lungsod ng Pilipinas|lubos na urbanisadong lungsod]], ang [[Lucena, Pilipinas|Lucena]]. Ang rehiyon ay ang pinaka mataong rehiyon sa Pilipinas ayon sa Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas, ng binubuo ng 14.4 milyong mamamayan<ref>https://psa.gov.ph/content/population-region-iv-calabarzon-based-2015-census-population</ref> noong {{PH wikidata|population_point_in_time}}, at ang pangalawang may pinaka makapal na populasyon sunod sa [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]].{{PH census|2015}} Ang rehiyong sentro ng Calabarzon noong 2003 ay ang lungsod ng Calamba City na noon ay [[Lucena, Pilipinas|Lucena]] noong 2002. Matatagpuan ang rehiyon sa timog silangan ng [[Kalakhang Maynila]], at napapalibutan ng [[Look ng Maynila]] sa kanluran, Look ng Lamon at [[Bicol]] sa silangan, Look ng Tayabas at [[Dagat Sibuyan]] sa timog, at [[Gitnang Luzon]] sa hilaga. Ang rehiyon ay tahanan sa mga lugar katulad ng [[Bundok Makiling]] malapit sa [[Los Baños, Laguna]] at [[Bulkang Taal]] sa Batangas., Ang mga lungsod ng Lucena, Calamba at Tagaytay ang mga nahirang bilang kapitolyo at pederalismong kapitolyo. Mula sa pagkakatatag nito bilang isang rehiyon, ang Calabarzon, kasama ang [[Mimaropa]], lalawigan ng [[Aurora (lalawigan)|Aurora]], at ilang parte ng Kalakhang Maynila, ay binuo ang makasaysayang rehiyon ng [[Timog Katagalugan]], hanggang sa paghihiwalay nito noong 2002 sa bisa ng Kautusang Tagapagpaganap Blg. 103.<ref name="EO103">{{cite act |title=Dividing Region IV into Region IV-A and IV-B, Transferring the Province of Aurora to Region III and for Other Purposes |type=Executive Order |number=103 |date=Mayo 17, 2002 |url=http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp |access-date=Abril 8, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409201916/http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp |archive-date=Abril 9, 2017}}</ref> <!-- Ang kasaysayan ng lugar na ngayon ay kilala bilang Calabarzon ay The history of the area known as Calabarzon dates back to [[early Philippine history|early historic times]].<ref name="Scott1994">{{cite book |last=Scott |first=William Henry |authorlink=William Henry Scott (historian) |year=1994 |title=Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society|publisher=Ateneo de Manila University Press |location=Quezon City |isbn=971-550-135-4}}</ref> Local historians<ref name="Tiongson20061129">{{cite web |last=Tiongson |first=Jaime F. |date=November 29, 2006 |title=Pailah is Pila, Laguna |url=http://blog.bayangpinagpala.org/2006/11/pailah-is-pila-laguna.html |access-date=November 18, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120707143824/blog.bayangpinagpala.org/2006/11/pailah-is-pila-laguna.html |archive-date=July 7, 2012}}</ref> believe that three of the tenth century place-names mentioned in the Philippines' earliest known written document, the [[Laguna Copperplate Inscription]], pertain to regions or polities (Tagalog: "''bayan''") along the shores of Laguna Lake;<ref name="Dery2001">{{cite book |last=Dery |first=Luis Camara |year=2001 |title=A History of the Inarticulate |publisher=New Day Publishers |location=Quezon City |isbn=971-10-1069-0}}</ref> and some [[Filipino-Chinese]] scholars believe the tenth century trading polity known as [[Ma-i]] may actually have been the predecessor of the present day town of [[Bay, Laguna]].<ref name="BonJuanGo">{{cite journal |last=Go |first=Bon Juan |date=2005 |title=Ma'I in Chinese Records - Mindoro or Bai? An Examination of a Historical Puzzle |journal=Philippine Studies |volume=53 |issue=1 |pages=119–138 |publisher=Ateneo de Manila Press |url=http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/216/223 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021221348/http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/216/223 |archive-date=October 21, 2013}}</ref> Since the Philippines' colonial period, the region has served as home to some of the most important Philippine historical figures, including the Philippines' [[national hero of the Philippines|national hero]], [[José Rizal]], who was born in Calamba. --> == Mga lalawigan == [[Talaksan:Ph CALABARZON.png|thumb|300px|Mapang politikal ng CALABARZON]] {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! [[Lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! Wika !! Populasyon<br />([[2010]])<ref name='2010 Census of Population'>{{cite web | url = http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | title = 2010 Census of Population | publisher = Philippine National Statistics Office | accessdate = 2012-04-21 | archive-date = 2012-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120625153211/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | url-status = dead }}</ref> !! Sukat<br />([[Kilometro Kwadrado|km²]]) !! Densidad<br />(bawat km²) |- |[[Batangas]] |[[Lungsod ng Batangas]] |[[Batangas Tagalog]] |2,377,395 |3,165.8 |751 |- |[[Cavite]] |[[Lungsod ng Imus]] |[[Kabite Tagalog]] |3,090,691 |1,287.6 |2,400.4 |- |[[Laguna]] |[[Santa Cruz, Laguna|Bayan ng Santa Cruz]] |[[Batangas Tagalog]]/[[Taglish]] |2,669,847 |1,759.7 |1,517.2 |- |[[Quezon]] |[[Lungsod ng Lucena]] |[[Tayabasing Tagalog]] ([[Lumang Tagalog]]) |1,740,638 |8,706.6 |199.9 |- |[[Rizal]] |[[Lungsod ng Antipolo]] |[[Bulakenyong Tagalog]] |2,484,840 |1,308.9 |1,898.4 |- ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | |- |} <small>'''¹''' Ang [[Lungsod ng Lucena]] ay isang mataas na urbanisadong lungsod; ang mga numero ay nakahiwalay sa [[Lalawigan ng Quezon]].</small> ===Imahe=== {{Gallery |title= |width=240 |height=160 |align=center |Talaksan:Batangas City.JPG|1. Lungsod ng Batangas |Talaksan:LipaCityjf0767 07.JPG|2. Lipa, Batangas |Talaksan:SantoTomas,Batangasjf0449 04.JPG|3. Santo Tomas |Talaksan:Tanauan,Batangasjf8695 04.JPG|4. Tanauan |Talaksan:Bacoor Cavite.JPG|5. Bacoor |Talaksan:Cavite City.jpg|6. Lungsod ng Cavite |Talaksan:Dasmariñas skyline.JPG|7. Dasmariñas |Talaksan:GeneralTrias,Cavitejf2747 10.JPG|8. General Trias |Talaksan:Imus,Cavitejf0607 05.JPG|9. Imus |Talaksan:Tagaytay skyline 2019.jpg|10. Tagaytay |Talaksan:8351Trece Martires City Cavite Landmarks Barangays 14.jpg|11. Trece Martires |Talaksan:384Biñan City Roads Laguna Roads Landmarks 48.jpg|12. Biñan | style="background-color:#FFF895;" |Talaksan:Calamba City Skyline 2018.jpg|13. Calamba |Talaksan:9732Barangays Santa Rosa Laguna Landmarks 27.jpg|14. Santa Rosa |Talaksan:San Pablo downtown, Jose Rizal Avenue (San Pablo, Laguna; 10-08-2022).jpg|15. San Pablo |Talaksan:San Pedro City Laguna.jpg|16. San Pedro |Talaksan:Downtown Lucena City.jpg|17. Lucena |Talaksan:Tayabas Basilica.jpg|18. [[Tayabas, Quezon|Basilica ng Tayabas]] |Talaksan:Antipolo city center, church (Antipolo, Rizal)(2018-05-27).jpg|19. Antipolo |Talaksan:Calaca,BatangasHalljf9841 01.JPG|20. Calaca }} {{Largest cities | province = Calabarzon | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Timog Luzon | div_link = Probinsya{{!}}Probinsya | city_1 = Antipolo{{!}}'''Antipolo''' | div_1 = Rizal (lalawigan){{!}}Rizal | pop_1 = 887,399 | img_1 = Antipolocityjf.JPG | city_2 = Dasmariñas{{!}}Dasmariñas | div_2 = Cavite{{!}}Cavite | pop_2 = 703,141 | img_2 = Dasmariñasjf9264 08.JPG | city_3 = Bacoor{{!}}Bacoor | div_3 = Kabite{{!}}Cavite | pop_3 = 664,625 | img_3 = Bacoor Aerial View Talaba.jpg | city_4 = Calamba, Laguna{{!}}Calamba | div_4 = Laguna{{!}}Laguna | pop_4 = 539,671 | img_4 = Calamba City skyline.jpg | city_5 = Imus{{!}}'''Imus''' | div_5 = Kabite{{!}}Cavite | pop_5 = 496,794 | city_6 = General Trias{{!}}General Trias | div_6 = Kabite{{!}}Cavite | pop_6 = 450,583 | city_7 = Santa Rosa, Laguna{{!}}Santa Rosa | div_7 = Laguna{{!}}Laguna | pop_7 = 414,812 | city_8 = Biñan{{!}}Biñan | div_8 = Laguna{{!}}Laguna | pop_8 = 407,437 | city_9 = Lipa, Batangas{{!}}Lipa | div_9 = Batangas{{!}}Batangas | pop_9 = 372,931 | city_10 = Cabuyao{{!}}Cabuyao | div_10 = Laguna{{!}}Laguna | pop_10 = 355,330 | city_11 = Lungsod ng Batangas{{!}}'''Batangas City''' | div_11 = Batangas{{!}}Batangas | pop_11 = 351,437 | city_12 = San Pedro, Laguna{{!}}San Pedro | div_12 = Laguna{{!}}Laguna | pop_12 = 326,001 | city_13 = San Pablo, Laguna{{!}}San Pablo | div_13 = Laguna{{!}}Laguna | pop_13 = 285,348 | city_14 = Lucena{{!}}'''''Lucena''''' | div_14 = Quezon (lalawigan){{!}}Quezon | pop_14 = 278,924 | city_15 = Santo Tomas, Batangas{{!}}Santo Tomas | div_15 = Batangas{{!}}Batangas | pop_15 = 218,500 | city_16 = Trece Martires{{!}}Trece Martires | div_16 = Kabite{{!}}Cavite | pop_16 = 210,503 | city_17 = Tanauan, Batangas{{!}}Tanauan | div_17 = Batangas{{!}}Batangas | pop_17 = 193,936 | city_18 = Tayabas, Quezon{{!}}Tayabas | div_18 = Quezon (lalawigan){{!}}Quezon | pop_18 = 112,658 | city_19 = Lungsod ng Cavite{{!}}Cavite City | div_19 = Kabite{{!}}Cavite | pop_19 = 100,674 | city_20 = Calaca{{!}}Calaca | div_20 = Batangas{{!}}Batangas | pop_20 = 87,361 | city_21 = Tagaytay{{!}}Tagaytay | div_21 = Kabite{{!}}Cavite | pop_21 = 85,330 }} == Tingnan din == * [[Mga lungsod ng Pilipinas]] == Mga sanggunian == {{Reflist|2}} {{Calabarzon}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] [[Kategorya:Luzon]] b2q58pscucttp03f6z9f47a4vz7wzqq 2205374 2205335 2026-04-30T04:56:50Z Exec8 780 2205374 wikitext text/x-wiki <!-- {{for|the historical region|Timog Katagalugan}} --> {{Infobox settlement | official_name = Calabarzon | other_name = Timog Katagalugan <br /> Rehiyong IV-A | settlement_type = [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Pic geo photos - ph=cavite=kawit=aguinaldo shrine - front view -philippines--2015-0611--ls- (1).JPG{{!}}Aguinaldo Shrine in Kawit, Cavite | photo1b = Rizal Shrine Calamba.jpg{{!}}Rizal Shrine in Calamba, Laguna | photo2a = Taal volcano.jpg{{!}}Crater lake of Taal Volcano | photo2b = Basilica Minore de San Martin de Tours, Taal, Batangas.JPG{{!}}Taal Basilica | photo3a = HinulugangTaktakjf5206 08.JPG{{!}}Hinulugang Taktak in Antipolo, Rizal | photo3b = Banahaw.jpg{{!}}Mount Banahaw in Quezon | size = 250 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = Mula sa kaliwa hanggang kanan, taas hanggang baba: [[Aguinaldo Shrine]]; [[Dambanang Rizal (Calamba)|Dambanang Rizal]]; [[Bulkang Taal]]; [[Basilika ng Taal]]; [[Hinulugang Taktak]]; [[Bundok Banahaw]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_size = 120x80px | image_seal = | seal_size = 100x80px | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Lokasyon sa Pilipinas | nickname = | motto = "Calabarzon sa Habang Panahon!" | coordinates = {{coord|region:PH|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{PHL}} | subdivision_type1 = Kapuluan | subdivision_name1 = [[Timog Luzon]] | seat_type = Punong sentro | seat = [[Calamba, Laguna|Calamba]] | seat1_type = Pinakamalaking lungsod | seat1 = [[Antipolo]] | leader_title = | leader_name = | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_footnotes = | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_footnotes = {{PH census|2015}} | population_density_km2 = auto | timezone = [[Pamantayang Oras ng Pilipinas|PST]] | utc_offset = +8 | iso_code = PH-40 | blank_name_sec1 = [[Mga lalawigan ng Pilipinas|Mga lalawigan]] | blank_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 5 | [[Batangas]] | [[Cavite]] | [[Laguna (lalawigan)|Laguna]] | [[Quezon]] | [[Rizal]] }} | blank1_name_sec1 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Mga lungsod]] | blank1_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 21 | [[Antipolo]] | [[Bacoor]] | [[Lungsod Batangas]] | [[Biñan]] | [[Cabuyao]] | [[Calaca]] | [[Calamba, Laguna|Calamba]] | [[Lungsod ng Cavite]] | [[Dasmariñas]] | [[Heneral Trias, Kabite|Heneral Trias]] | [[Imus]] | [[Lipa, Batangas|Lipa]] | [[Lucena, Pilipinas|Lucena]] | [[San Pablo, Laguna|San Pablo]] | [[San Pedro, Laguna|San Pedro]] | [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]] | [[Santo Tomas, Batangas|Santo Tomas]] | [[Tagaytay]] | [[Tanauan, Batangas|Tanauan]] | [[Tayabas]] | [[Trece Martires]] }} | blank2_name_sec1 = [[Mga bayan ng Pilipinas|Mga bayan]] | blank2_info_sec1 = 123 | blank3_name_sec1 = [[Barangay|Mga barangay]] | blank3_info_sec1 = 4,011 | blank4_name_sec1 = [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Mga distritong pang-kapulungan]] | blank4_info_sec1 = 19 | blank_name_sec2 = [[Mga wika ng Pilipinas|Mga wika]] | blank_info_sec2 = {{hlist|item-style=white-space:nowrap;|[[Tagalog]]|[[Ingles]]}} | demographics_type1 = Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao | demographics1_title1 = [[Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao|HDI]] (2018) | demographics1_info1 = 0.737<ref name="GlobalDataLab">{{cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |access-date=Marso 13, 2020}}</ref><br />{{color|#0c0|Mataas}} · [[Talaan ng mga lalawigan sa Pilipinas ayon sa Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao|Ikalawa]] | website = }} Ang '''Calabarzon''', opisyal na tinatawag bilang '''Timog Katagalugan''' at itinalagang '''Rehiyong IV-A''', ay isang [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyong pangangasiwaan]] ng [[Pilipinas]]. Binubuo ang rehiyon ng limang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]]: [[Batangas]], [[Kabite]], [[Laguna (lalawigan)|Laguna]], [[Quezon]], and [[Rizal]] at isang [[Mga lungsod ng Pilipinas|lubos na urbanisadong lungsod]], ang [[Lucena, Pilipinas|Lucena]]. Ang rehiyon ay ang pinaka mataong rehiyon sa Pilipinas ayon sa Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas, ng binubuo ng 14.4 milyong mamamayan<ref>https://psa.gov.ph/content/population-region-iv-calabarzon-based-2015-census-population</ref> noong {{PH wikidata|population_point_in_time}}, at ang pangalawang may pinaka makapal na populasyon sunod sa [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]].{{PH census|2015}} Ang rehiyong sentro ng Calabarzon noong 2003 ay ang lungsod ng Calamba City na noon ay [[Lucena, Pilipinas|Lucena]] noong 2002. Matatagpuan ang rehiyon sa timog silangan ng [[Kalakhang Maynila]], at napapalibutan ng [[Look ng Maynila]] sa kanluran, Look ng Lamon at [[Bicol]] sa silangan, Look ng Tayabas at [[Dagat Sibuyan]] sa timog, at [[Gitnang Luzon]] sa hilaga. Ang rehiyon ay tahanan sa mga lugar katulad ng [[Bundok Makiling]] malapit sa [[Los Baños, Laguna]] at [[Bulkang Taal]] sa Batangas., Ang mga lungsod ng Lucena, Calamba at Tagaytay ang mga nahirang bilang kapitolyo at pederalismong kapitolyo. Mula sa pagkakatatag nito bilang isang rehiyon, ang Calabarzon, kasama ang [[Mimaropa]], lalawigan ng [[Aurora (lalawigan)|Aurora]], at ilang parte ng Kalakhang Maynila, ay binuo ang makasaysayang rehiyon ng [[Timog Katagalugan]], hanggang sa paghihiwalay nito noong 2002 sa bisa ng Kautusang Tagapagpaganap Blg. 103.<ref name="EO103">{{cite act |title=Dividing Region IV into Region IV-A and IV-B, Transferring the Province of Aurora to Region III and for Other Purposes |type=Executive Order |number=103 |date=Mayo 17, 2002 |url=http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp |access-date=Abril 8, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409201916/http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp |archive-date=Abril 9, 2017}}</ref> <!-- Ang kasaysayan ng lugar na ngayon ay kilala bilang Calabarzon ay The history of the area known as Calabarzon dates back to [[early Philippine history|early historic times]].<ref name="Scott1994">{{cite book |last=Scott |first=William Henry |authorlink=William Henry Scott (historian) |year=1994 |title=Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society|publisher=Ateneo de Manila University Press |location=Quezon City |isbn=971-550-135-4}}</ref> Local historians<ref name="Tiongson20061129">{{cite web |last=Tiongson |first=Jaime F. |date=November 29, 2006 |title=Pailah is Pila, Laguna |url=http://blog.bayangpinagpala.org/2006/11/pailah-is-pila-laguna.html |access-date=November 18, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120707143824/blog.bayangpinagpala.org/2006/11/pailah-is-pila-laguna.html |archive-date=July 7, 2012}}</ref> believe that three of the tenth century place-names mentioned in the Philippines' earliest known written document, the [[Laguna Copperplate Inscription]], pertain to regions or polities (Tagalog: "''bayan''") along the shores of Laguna Lake;<ref name="Dery2001">{{cite book |last=Dery |first=Luis Camara |year=2001 |title=A History of the Inarticulate |publisher=New Day Publishers |location=Quezon City |isbn=971-10-1069-0}}</ref> and some [[Filipino-Chinese]] scholars believe the tenth century trading polity known as [[Ma-i]] may actually have been the predecessor of the present day town of [[Bay, Laguna]].<ref name="BonJuanGo">{{cite journal |last=Go |first=Bon Juan |date=2005 |title=Ma'I in Chinese Records - Mindoro or Bai? An Examination of a Historical Puzzle |journal=Philippine Studies |volume=53 |issue=1 |pages=119–138 |publisher=Ateneo de Manila Press |url=http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/216/223 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021221348/http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/216/223 |archive-date=October 21, 2013}}</ref> Since the Philippines' colonial period, the region has served as home to some of the most important Philippine historical figures, including the Philippines' [[national hero of the Philippines|national hero]], [[José Rizal]], who was born in Calamba. --> == Mga lalawigan == [[Talaksan:Ph CALABARZON.png|thumb|300px|Mapang politikal ng CALABARZON]] {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! [[Lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! Wika !! Populasyon<br />([[2010]])<ref name='2010 Census of Population'>{{cite web | url = http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | title = 2010 Census of Population | publisher = Philippine National Statistics Office | accessdate = 2012-04-21 | archive-date = 2012-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120625153211/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | url-status = dead }}</ref> !! Sukat<br />([[Kilometro Kwadrado|km²]]) !! Densidad<br />(bawat km²) |- |[[Batangas]] |[[Lungsod ng Batangas]] |[[Batangas Tagalog]] |2,377,395 |3,165.8 |751 |- |[[Cavite]] |[[Lungsod ng Imus]] |[[Kabite Tagalog]] |3,090,691 |1,287.6 |2,400.4 |- |[[Laguna]] |[[Santa Cruz, Laguna|Bayan ng Santa Cruz]] |[[Batangas Tagalog]]/[[Taglish]] |2,669,847 |1,759.7 |1,517.2 |- |[[Quezon]] |[[Lungsod ng Lucena]] |[[Tayabasing Tagalog]] ([[Lumang Tagalog]]) |1,740,638 |8,706.6 |199.9 |- |[[Rizal]] |[[Lungsod ng Antipolo]] |[[Bulakenyong Tagalog]] |2,484,840 |1,308.9 |1,898.4 |- ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | |- |} <small>'''¹''' Ang [[Lungsod ng Lucena]] ay isang mataas na urbanisadong lungsod; ang mga numero ay nakahiwalay sa [[Lalawigan ng Quezon]].</small> ===Imahe=== {{Gallery |title= |width=240 |height=160 |align=center |Talaksan:Batangas City.JPG|1. Lungsod ng Batangas |Talaksan:LipaCityjf0767 07.JPG|2. Lipa, Batangas |Talaksan:SantoTomas,Batangasjf0449 04.JPG|3. Santo Tomas |Talaksan:Tanauan,Batangasjf8695 04.JPG|4. Tanauan |Talaksan:Bacoor Cavite.JPG|5. Bacoor |Talaksan:Cavite City.jpg|6. Lungsod ng Cavite |Talaksan:Dasmariñas skyline.JPG|7. Dasmariñas |Talaksan:GeneralTrias,Cavitejf2747 10.JPG|8. General Trias |Talaksan:Imus,Cavitejf0607 05.JPG|9. Imus |Talaksan:Tagaytay skyline 2019.jpg|10. Tagaytay |Talaksan:8351Trece Martires City Cavite Landmarks Barangays 14.jpg|11. Trece Martires |Talaksan:384Biñan City Roads Laguna Roads Landmarks 48.jpg|12. Biñan | style="background-color:#FFF895;" |Talaksan:Calamba City Skyline 2018.jpg|13. Calamba |Talaksan:9732Barangays Santa Rosa Laguna Landmarks 27.jpg|14. Santa Rosa |Talaksan:San Pablo downtown, Jose Rizal Avenue (San Pablo, Laguna; 10-08-2022).jpg|15. San Pablo |Talaksan:San Pedro City Laguna.jpg|16. San Pedro |Talaksan:Downtown Lucena City.jpg|17. Lucena |Talaksan:Tayabas Basilica.jpg|18. [[Tayabas, Quezon|Basilica ng Tayabas]] |Talaksan:Antipolo city center, church (Antipolo, Rizal)(2018-05-27).jpg|19. Antipolo |Talaksan:Calaca,BatangasHalljf9841 01.JPG|20. Calaca }} {{Largest cities | province = Calabarzon | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Timog Luzon | div_link = Probinsya{{!}}Probinsya | city_1 = Antipolo{{!}}'''Antipolo''' | div_1 = Rizal (lalawigan){{!}}Rizal | pop_1 = 887,399 | img_1 = Antipolocityjf.JPG | city_2 = Dasmariñas{{!}}Dasmariñas | div_2 = Cavite{{!}}Cavite | pop_2 = 703,141 | img_2 = Dasmariñasjf9264 08.JPG | city_3 = Bacoor{{!}}Bacoor | div_3 = Kabite{{!}}Cavite | pop_3 = 664,625 | img_3 = Bacoor Aerial View Talaba.jpg | city_4 = Calamba, Laguna{{!}}Calamba | div_4 = Laguna{{!}}Laguna | pop_4 = 539,671 | img_4 = Calamba City skyline.jpg | city_5 = Imus{{!}}'''Imus''' | div_5 = Kabite{{!}}Cavite | pop_5 = 496,794 | city_6 = General Trias{{!}}General Trias | div_6 = Kabite{{!}}Cavite | pop_6 = 450,583 | city_7 = Santa Rosa, Laguna{{!}}Santa Rosa | div_7 = Laguna{{!}}Laguna | pop_7 = 414,812 | city_8 = Biñan{{!}}Biñan | div_8 = Laguna{{!}}Laguna | pop_8 = 407,437 | city_9 = Lipa, Batangas{{!}}Lipa | div_9 = Batangas{{!}}Batangas | pop_9 = 372,931 | city_10 = Cabuyao{{!}}Cabuyao | div_10 = Laguna{{!}}Laguna | pop_10 = 355,330 | city_11 = Lungsod ng Batangas{{!}}'''Batangas City''' | div_11 = Batangas{{!}}Batangas | pop_11 = 351,437 | city_12 = San Pedro, Laguna{{!}}San Pedro | div_12 = Laguna{{!}}Laguna | pop_12 = 326,001 | city_13 = San Pablo, Laguna{{!}}San Pablo | div_13 = Laguna{{!}}Laguna | pop_13 = 285,348 | city_14 = Lucena{{!}}'''''Lucena''''' | div_14 = Quezon (lalawigan){{!}}Quezon | pop_14 = 278,924 | city_15 = Santo Tomas, Batangas{{!}}Santo Tomas | div_15 = Batangas{{!}}Batangas | pop_15 = 218,500 | city_16 = Trece Martires{{!}}Trece Martires | div_16 = Kabite{{!}}Cavite | pop_16 = 210,503 | city_17 = Tanauan, Batangas{{!}}Tanauan | div_17 = Batangas{{!}}Batangas | pop_17 = 193,936 | city_18 = Tayabas, Quezon{{!}}Tayabas | div_18 = Quezon (lalawigan){{!}}Quezon | pop_18 = 112,658 | city_19 = Lungsod ng Cavite{{!}}Cavite City | div_19 = Kabite{{!}}Cavite | pop_19 = 100,674 | city_20 = Calaca{{!}}Calaca | div_20 = Batangas{{!}}Batangas | pop_20 = 87,361 | city_21 = Tagaytay{{!}}Tagaytay | div_21 = Kabite{{!}}Cavite | pop_21 = 85,330 }} == Tingnan din == * [[Mga lungsod ng Pilipinas]] == Mga sanggunian == {{Reflist|2}} {{Calabarzon}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] [[Kategorya:Luzon]] pqq0m39i4r9s09u6uafupc8je9l73mx 0 3150 2205318 2175679 2026-04-30T04:00:01Z Exec8 780 2205318 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region |name = Region II<br>CAGAYAN VALLEY |map_file = Ph_locator_region_2.png |center = [[Lungsod ng Tuguegarao]] |population = 2,813,159 |density_km2 = 104.8 |area_km2 = 26,837.0 |provinces = 5 |cities = 4 |municipalities = 89 |barangays = 2,311 |districts = 10 |languages = [[Wikang Ilokano|Ilokano]], [[Wikang Ibanag|Ibanag]], [[Wikang Ivatan|Ivatan]], [[Wikang Itawis|Itawis]], [[Wikang Gaddang|Gaddang]], atbp }} Ang '''Lambak ng Cagayan''' ay isang [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] sa [[Pilipinas]] at tinatawag ding '''Rehiyon II'''. Binubuo ito ng limang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]]: [[Batanes]], [[Cagayan]], [[Isabela]], [[Nueva Vizcaya]], at [[Quirino]]. Ang kabiserang panrehiyon ay ang [[Tuguegarao]]. Ang rehiyon ay matatagpuan sa isang malaking lambak sa hilagang-silangang [[Luzon]], sa pagitan ng kabundukang [[Cordilleras]] at ng [[Sierra Madre]]. Binabagtas ng [[Ilog Cagayan]], ang pinakamahabang [[ilog]] sa bansa, ang gitna ng rehiyon at dumadaloy patungong [[Kipot ng Luzon]] sa hilaga. Pinapaligiran ito ng mga rehiyon ng [[Ilocos]] at [[Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera]] sa kanluran at [[Gitnang Luzon]] sa timog. ==Pagkakahating Pampolitika== [[Talaksan:Ph cagayan valley.png|thumb|Mapang Pampolitika ng Lambak ng Cagayan]] {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! colspan=2 | [[mga lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! Populasyon<br>(2000) !! Sukat<br>([[Kilometro Kwadrado|km²]]) !! Densidad<br />(bawat km²) |- |[[Talaksan:Ph seal batanes.png|20px]] |[[Batanes]] |[[Basco, Batanes|Basco]] |16,467 |209.3 |78.7 |- |[[Talaksan:Ph seal cagayan.png|20px]] |[[Cagayan]] |[[Lungsod ng Tuguegarao]] |993,580 |9,002.0 |110.4 |- |[[Talaksan:Ph seal isabela.png|20px]] |[[Isabela]] |[[Ilagan, Isabela|Ilagan]] |1,287,575 |10,664.6 |120.7 |- |[[Talaksan:Ph seal nueva vizcaya.png|20px]] |[[Nueva Vizcaya]] |[[Bayombong, Nueva Vizcaya|Bayombong]] |366,962 |3,903.9 |94.0 |- |[[Talaksan:Ph seal quirino.svg|20px]] |[[Quirino]] |[[Cabarroguis, Quirino|Cabarroguis]] |148,575 |3,057.2 |48.6 |} ===Mga Lungsod=== *[[Lungsod ng Cauayan]], [[Isabela]] *[[Lungsod ng Santiago]]'''¹''', [[Isabela]] *[[Lungsod ng Tuguegarao]], [[Cagayan]] † *[[Ilagan, Isabela|Lungsod ng Ilagan]], [[Isabela]] {{Lambak ng Cagayan}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] [[Kategorya:Luzon]] 0izc2d04vki27spom0si8zkf2mwq9bh 2205360 2205318 2026-04-30T04:24:52Z Exec8 780 2205360 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region |name = Region II<br>CAGAYAN VALLEY |map_file = Ph_locator_region_2.png |center = [[Lungsod ng Tuguegarao]] |population = 2,813,159 |density_km2 = 104.8 |area_km2 = 26,837.0 |provinces = 5 |cities = 4 |municipalities = 89 |barangays = 2,311 |districts = 10 |languages = [[Wikang Ilokano|Ilokano]], [[Wikang Ibanag|Ibanag]], [[Wikang Ivatan|Ivatan]], [[Wikang Itawis|Itawis]], [[Wikang Gaddang|Gaddang]], atbp }} Ang '''Lambak ng Cagayan''' ay isang [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] sa [[Pilipinas]] at tinatawag ding '''Rehiyon II'''. Binubuo ito ng limang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]]: [[Batanes]], [[Cagayan]], [[Isabela]], [[Nueva Vizcaya]], at [[Quirino]]. Ang kabiserang panrehiyon ay ang [[Tuguegarao]]. Ang rehiyon ay matatagpuan sa isang malaking lambak sa hilagang-silangang [[Luzon]], sa pagitan ng kabundukang [[Cordilleras]] at ng [[Sierra Madre]]. Binabagtas ng [[Ilog Cagayan]], ang pinakamahabang [[ilog]] sa bansa, ang gitna ng rehiyon at dumadaloy patungong [[Kipot ng Luzon]] sa hilaga. Pinapaligiran ito ng mga rehiyon ng [[Ilocos]] at [[Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera]] sa kanluran at [[Gitnang Luzon]] sa timog. ==Pagkakahating Pampolitika== [[Talaksan:Ph cagayan valley.png|thumb|Mapang Pampolitika ng Lambak ng Cagayan]] {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! colspan=2 | [[mga lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! Populasyon<br>(2000) !! Sukat<br>([[Kilometro Kwadrado|km²]]) !! Densidad<br />(bawat km²) |- |[[Talaksan:Ph seal batanes.png|20px]] |[[Batanes]] |[[Basco, Batanes|Basco]] |16,467 |209.3 |78.7 |- |[[Talaksan:Ph seal cagayan.png|20px]] |[[Cagayan]] |[[Lungsod ng Tuguegarao]] |993,580 |9,002.0 |110.4 |- |[[Talaksan:Ph seal isabela.png|20px]] |[[Isabela]] |[[Ilagan, Isabela|Ilagan]] |1,287,575 |10,664.6 |120.7 |- |[[Talaksan:Ph seal nueva vizcaya.png|20px]] |[[Nueva Vizcaya]] |[[Bayombong, Nueva Vizcaya|Bayombong]] |366,962 |3,903.9 |94.0 |- |[[Talaksan:Ph seal quirino.svg|20px]] |[[Quirino]] |[[Cabarroguis, Quirino|Cabarroguis]] |148,575 |3,057.2 |48.6 |} ===Mga Lungsod=== *[[Lungsod ng Cauayan]], [[Isabela]] *[[Lungsod ng Santiago]]'''¹''', [[Isabela]] *[[Lungsod ng Tuguegarao]], [[Cagayan]] † *[[Ilagan, Isabela|Lungsod ng Ilagan]], [[Isabela]] == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Lambak ng Cagayan}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] [[Kategorya:Luzon]] ob3ngbupw8y472x5b2r10olpxywf4ek 2205373 2205360 2026-04-30T04:56:40Z Exec8 780 2205373 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region |name = Region II<br>CAGAYAN VALLEY |map_file = Ph_locator_region_2.png |center = [[Lungsod ng Tuguegarao]] |population = 2,813,159 |density_km2 = 104.8 |area_km2 = 26,837.0 |provinces = 5 |cities = 4 |municipalities = 89 |barangays = 2,311 |districts = 10 |languages = [[Wikang Ilokano|Ilokano]], [[Wikang Ibanag|Ibanag]], [[Wikang Ivatan|Ivatan]], [[Wikang Itawis|Itawis]], [[Wikang Gaddang|Gaddang]], atbp }} Ang '''Lambak ng Cagayan''' ay isang [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] sa [[Pilipinas]] at tinatawag ding '''Rehiyon II'''. Binubuo ito ng limang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]]: [[Batanes]], [[Cagayan]], [[Isabela]], [[Nueva Vizcaya]], at [[Quirino]]. Ang kabiserang panrehiyon ay ang [[Tuguegarao]]. Ang rehiyon ay matatagpuan sa isang malaking lambak sa hilagang-silangang [[Luzon]], sa pagitan ng kabundukang [[Cordilleras]] at ng [[Sierra Madre]]. Binabagtas ng [[Ilog Cagayan]], ang pinakamahabang [[ilog]] sa bansa, ang gitna ng rehiyon at dumadaloy patungong [[Kipot ng Luzon]] sa hilaga. Pinapaligiran ito ng mga rehiyon ng [[Ilocos]] at [[Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera]] sa kanluran at [[Gitnang Luzon]] sa timog. ==Pagkakahating Pampolitika== [[Talaksan:Ph cagayan valley.png|thumb|Mapang Pampolitika ng Lambak ng Cagayan]] {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! colspan=2 | [[mga lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! Populasyon<br>(2000) !! Sukat<br>([[Kilometro Kwadrado|km²]]) !! Densidad<br />(bawat km²) |- |[[Talaksan:Ph seal batanes.png|20px]] |[[Batanes]] |[[Basco, Batanes|Basco]] |16,467 |209.3 |78.7 |- |[[Talaksan:Ph seal cagayan.png|20px]] |[[Cagayan]] |[[Lungsod ng Tuguegarao]] |993,580 |9,002.0 |110.4 |- |[[Talaksan:Ph seal isabela.png|20px]] |[[Isabela]] |[[Ilagan, Isabela|Ilagan]] |1,287,575 |10,664.6 |120.7 |- |[[Talaksan:Ph seal nueva vizcaya.png|20px]] |[[Nueva Vizcaya]] |[[Bayombong, Nueva Vizcaya|Bayombong]] |366,962 |3,903.9 |94.0 |- |[[Talaksan:Ph seal quirino.svg|20px]] |[[Quirino]] |[[Cabarroguis, Quirino|Cabarroguis]] |148,575 |3,057.2 |48.6 |} ===Mga Lungsod=== *[[Lungsod ng Cauayan]], [[Isabela]] *[[Lungsod ng Santiago]]'''¹''', [[Isabela]] *[[Lungsod ng Tuguegarao]], [[Cagayan]] † *[[Ilagan, Isabela|Lungsod ng Ilagan]], [[Isabela]] == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Lambak ng Cagayan}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] [[Kategorya:Luzon]] smrwm4j01zdpsdlmnygkd3t5sqf24s5 0 3187 2205323 2158003 2026-04-30T04:02:34Z Exec8 780 2205323 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info --> | official_name = Gitnang Kabisayaan | other_name = {{small|''Tunga-tungang Kabisay-an''}} <br /> Rehiyon VII | settlement_type = [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] <!-- Skyline --> | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Cebu Metropolitan Cathedral, Cebu, Philippines.JPG{{!}}Cebu Metropolitan Cathedral in Cebu City, Cebu | photo2a = Bohol Hills, Chocolate Hills, Philippines.jpg{{!}}Chocolate Hills in Carmen, Bohol | foot_montage = Taas at baba: Cebu Metropolitan Cathedral ([[Cebu]]); at [[Tsokolateng burol|Chocolate Hills]] ([[Bohol]]). | }} | image_alt = | image_caption = <!-- images and maps --> | image_flag = | flag_size = 120x80px | image_seal = <!--optional--> | seal_size = 100x80px | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Lokasyon sa Pilipinas <!-- Motto --> | nickname = <br> | motto = <!-- Location --> | coordinates = {{coord|region:PH|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = [[Philippines]] | subdivision_type1 = Pangkat ng mga Pulo | subdivision_name1 = [[Kabisayaan]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |seat_type = Sentro ng Rehiyon |seat = [[Lungsod ng Cebu]] <!-- Politics --> | leader_title = | leader_name = <!-- Area --> | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_footnotes = <!-- Population --> | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_footnotes = {{PH census|2020}} | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | iso_code = PH-07 <!-- Others --> | blank_name_sec1 = [[Mga Lalawigan ng Pilipinas|Mga lalawigan]] | blank_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 2 | [[Bohol]] | [[Cebu]] }} | blank1_name_sec1 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Mga lungsod]] | blank1_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 10 | [[Bogo, Cebu|Bogo]] | [[Carcar]] | [[Cebu City]] | [[Danao, Cebu|Danao]] | [[Lapu-Lapu City]] | [[Mandaue]] | [[Naga, Cebu|Naga]] | [[Tagbilaran]] | [[Talisay, Cebu|Talisay]] | [[Toledo, Cebu|Toledo]] }} | blank2_name_sec1 = [[Mga munisipalidad ng Pilipinas|Mga Munisipalidad]] | blank2_info_sec1 = 91 | blank3_name_sec1 = [[Barangay|Mga Barangay]] | blank3_info_sec1 = 2,312 | blank4_name_sec1 = [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Mga Distrito]] | blank4_info_sec1 = 11 | blank_name_sec2 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga Wika]] | blank_info_sec2 = {{hlist | [[Wikang Sebwano|Sebwano]] | (Diyalektong Boholano) | Porohanon | Bantayanon | [[Wikang Filipino|Filipino]] | [[Wikang Ingles|Ingles]]}} | website = <!--optional--> }} Ang '''Gitnang Kabisayaan''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: '''''Central Visayas''''') ay isang [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa mga kapuluan ng Kabisayaan. Binubuo ito ng dalawang [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]]: [[Bohol]], [[Cebu]], at ng mga nagsasariling [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]] ng [[Lungsod ng Cebu|Cebu]], [[Lungsod ng Lapu-Lapu|Lapu-Lapu]], at [[Lungsod ng Mandaue|Mandaue]]. Katutubong sinasalita ang wikang [[Wikang Sebwano|Sebwano]]. Ang lungsod ng Cebu ang sentro ng rehiyon. ==Mga Lalawigan at mga Lungsod== Ang Gitnang Kabisayaan ay binubuo ng 2 na mga lalawigan at 3 mataas na urbanisadong lungsod. [[Image:Central_Visayas_in_June_2024.png|thumb|Mapang pampolitika ng Gitnang Kabisayaan]] {| class="wikitable" |- ! [[mga lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]] !! Populasyon<br>(2015)<ref>[http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf Population and Annual Growth Rates for The Philippines and Its Regions, Provinces, and Highly Urbanized Cities Based on 1990, 2000, and 2010 Censuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928012059/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf |date=2013-09-28 }} 2010 Census and Housing Population</ref> !! Lawak<br>(km²) !! Kakapalan<br />(/km²) |- || [[Bohol]] || [[Lungsod ng Tagbilaran]] || [[Wikang Sebwano]] || 1,313,560 || 4,820.95 || 272.5 |- || [[Cebu]] || [[Lungsod ng Cebu]] || [[Wikang Sebwano]] || 2,938,982 || 4,943.72 || 594.5 |- ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | |- |[[Lungsod ng Cebu]]'''¹''' |— | [[Wikang Sebwano]] |922,611 |315.00 |2,928.9 |- |[[Lungsod ng Lapu-Lapu]]'''¹''' |— | [[Wikang Sebwano]] |408,112 |58.10 |7,024.3 |- |[[Lungsod ng Mandaue]]'''¹''' |— |[[Wikang Sebwano]] |362,654 |25.18 |14,402.46 |} Bagaman ang [[Lungsod ng Cebu]], [[Lungsod ng Mandaue]], at [[Lungsod ng Lapu-Lapu]] ay kadalasang nakapangkat sa ilalim ng lalawigan ng [[lalawigan ng Cebu|Cebu]] para sa layuning estadistikal ng Pambansang Tanggapan ng Estadistika, bilang mga mataas na urbanisadong lungsod sila ay nagsasarili at hindi pinapamahalaan ng lalawigan ng Cebu. ==Demograpiya== {{Philippine Census | align = none | width = {{#expr:{{max|{{str len|Population census of Central Visayas}}|20}} * 0.750 *.88}}em | title = Senso ng Populasyon ng Gitnang Kabisayaan | 1980 = | 1990 = 4594124 | 2000 = 5706953 | 2010 = 6800180 | 2015 = 7396898 | footnote = Nabibilang ang Negros Oriental sa datos ng taong 2015.<br/>Source: ''[[Philippine Statistics Authority#Philippine Statistics Authority|Philippine Statistics Authority]]''{{PH census|2015}}{{PH census|2010|d}}{{PH census|2010}}{{PH census|2007}} }} Ayon sa pinakahuling senso noong 2015, umabot sa 7 milyon ang populasyon ng Gitnang Kabisayaan. Ang Rehiyon VII ang ikalimang pinakamataong rehiyon ng [[Pilipinas]]. Ang [[Wikang Sebwano|Sebwano]] ang pinakalaganap na wika sa rehiyon. Nakakaintindi rin ang nakakarami ng [[Wikang Tagalog|Tagalog]], [[Wikang Ingles|Ingles]]. ==Transportasyon== ===Pandagat=== [[Image:Santander port.jpg|thumb|Isang fastcraft terminal para sa mga pasaherong mula [[Cebu]] patungong [[Pulo ng Negros|Negros]].]] Dahil nahihiwalay ng dagat ang mga lalawigan sa rehiyon, isang malaking industriya sa rehiyon ang transportasyong pandagat. Ang Pantalan ng Cebu ang pangunahing daungan sa rehiyon na siya ring pinakamalaking daungan sa buong Kabisayaan. May mga biyahe rito papunta sa iba't ibang parte ng Kabisayaan, Mindanao at Luzon. Mayroon ring mga daungan sa ibang bahagi ng lalawigan ng Cebu. Marami ring daungan sa Bohol, Negros Oriental at Siquijor. Ilan dito ang mga pantalan ng Dumaguete, Tagbilaran at Larena. ===Panghimpapawid=== [[Image:Mactan Cebu International Airport.jpg|thumb|Ang [[Paliparang Pandaigdig ng Mactan–Cebu]].]] Ang [[Paliparang Pandaigdig ng Mactan–Cebu]], na matatagpuan sa [[Lungsod ng Lapu-Lapu]], ay ang ikalawang pinakaabalang paliparan sa Pilipinas (pagkatapos ng [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]]) sa [[Kalakhang Maynila]] at ang tanging paliparan sa Kabisayaan na may mga pandaigdigang paglipad (maliban sa [[Paliparang Pandaigdig ng Kalibo]]). ==Mga Sanggunian== {{reflist}} {{Gitnang Kabisayaan}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} [[Kategorya:Pilipinas]] {{pilipinas-stub}} snbwra8neuoeyqwa0pphdu4mg98sj7r 2205377 2205323 2026-04-30T04:57:23Z Exec8 780 2205377 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info --> | official_name = Gitnang Kabisayaan | other_name = {{small|''Tunga-tungang Kabisay-an''}} <br /> Rehiyon VII | settlement_type = [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] <!-- Skyline --> | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Cebu Metropolitan Cathedral, Cebu, Philippines.JPG{{!}}Cebu Metropolitan Cathedral in Cebu City, Cebu | photo2a = Bohol Hills, Chocolate Hills, Philippines.jpg{{!}}Chocolate Hills in Carmen, Bohol | foot_montage = Taas at baba: Cebu Metropolitan Cathedral ([[Cebu]]); at [[Tsokolateng burol|Chocolate Hills]] ([[Bohol]]). | }} | image_alt = | image_caption = <!-- images and maps --> | image_flag = | flag_size = 120x80px | image_seal = <!--optional--> | seal_size = 100x80px | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Lokasyon sa Pilipinas <!-- Motto --> | nickname = <br> | motto = <!-- Location --> | coordinates = {{coord|region:PH|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = [[Philippines]] | subdivision_type1 = Pangkat ng mga Pulo | subdivision_name1 = [[Kabisayaan]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |seat_type = Sentro ng Rehiyon |seat = [[Lungsod ng Cebu]] <!-- Politics --> | leader_title = | leader_name = <!-- Area --> | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_footnotes = <!-- Population --> | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_footnotes = {{PH census|2020}} | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | iso_code = PH-07 <!-- Others --> | blank_name_sec1 = [[Mga Lalawigan ng Pilipinas|Mga lalawigan]] | blank_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 2 | [[Bohol]] | [[Cebu]] }} | blank1_name_sec1 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Mga lungsod]] | blank1_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 10 | [[Bogo, Cebu|Bogo]] | [[Carcar]] | [[Cebu City]] | [[Danao, Cebu|Danao]] | [[Lapu-Lapu City]] | [[Mandaue]] | [[Naga, Cebu|Naga]] | [[Tagbilaran]] | [[Talisay, Cebu|Talisay]] | [[Toledo, Cebu|Toledo]] }} | blank2_name_sec1 = [[Mga munisipalidad ng Pilipinas|Mga Munisipalidad]] | blank2_info_sec1 = 91 | blank3_name_sec1 = [[Barangay|Mga Barangay]] | blank3_info_sec1 = 2,312 | blank4_name_sec1 = [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Mga Distrito]] | blank4_info_sec1 = 11 | blank_name_sec2 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga Wika]] | blank_info_sec2 = {{hlist | [[Wikang Sebwano|Sebwano]] | (Diyalektong Boholano) | Porohanon | Bantayanon | [[Wikang Filipino|Filipino]] | [[Wikang Ingles|Ingles]]}} | website = <!--optional--> }} Ang '''Gitnang Kabisayaan''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: '''''Central Visayas''''') ay isang [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa mga kapuluan ng Kabisayaan. Binubuo ito ng dalawang [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]]: [[Bohol]], [[Cebu]], at ng mga nagsasariling [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]] ng [[Lungsod ng Cebu|Cebu]], [[Lungsod ng Lapu-Lapu|Lapu-Lapu]], at [[Lungsod ng Mandaue|Mandaue]]. Katutubong sinasalita ang wikang [[Wikang Sebwano|Sebwano]]. Ang lungsod ng Cebu ang sentro ng rehiyon. ==Mga Lalawigan at mga Lungsod== Ang Gitnang Kabisayaan ay binubuo ng 2 na mga lalawigan at 3 mataas na urbanisadong lungsod. [[Image:Central_Visayas_in_June_2024.png|thumb|Mapang pampolitika ng Gitnang Kabisayaan]] {| class="wikitable" |- ! [[mga lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]] !! Populasyon<br>(2015)<ref>[http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf Population and Annual Growth Rates for The Philippines and Its Regions, Provinces, and Highly Urbanized Cities Based on 1990, 2000, and 2010 Censuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928012059/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf |date=2013-09-28 }} 2010 Census and Housing Population</ref> !! Lawak<br>(km²) !! Kakapalan<br />(/km²) |- || [[Bohol]] || [[Lungsod ng Tagbilaran]] || [[Wikang Sebwano]] || 1,313,560 || 4,820.95 || 272.5 |- || [[Cebu]] || [[Lungsod ng Cebu]] || [[Wikang Sebwano]] || 2,938,982 || 4,943.72 || 594.5 |- ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | |- |[[Lungsod ng Cebu]]'''¹''' |— | [[Wikang Sebwano]] |922,611 |315.00 |2,928.9 |- |[[Lungsod ng Lapu-Lapu]]'''¹''' |— | [[Wikang Sebwano]] |408,112 |58.10 |7,024.3 |- |[[Lungsod ng Mandaue]]'''¹''' |— |[[Wikang Sebwano]] |362,654 |25.18 |14,402.46 |} Bagaman ang [[Lungsod ng Cebu]], [[Lungsod ng Mandaue]], at [[Lungsod ng Lapu-Lapu]] ay kadalasang nakapangkat sa ilalim ng lalawigan ng [[lalawigan ng Cebu|Cebu]] para sa layuning estadistikal ng Pambansang Tanggapan ng Estadistika, bilang mga mataas na urbanisadong lungsod sila ay nagsasarili at hindi pinapamahalaan ng lalawigan ng Cebu. ==Demograpiya== {{Philippine Census | align = none | width = {{#expr:{{max|{{str len|Population census of Central Visayas}}|20}} * 0.750 *.88}}em | title = Senso ng Populasyon ng Gitnang Kabisayaan | 1980 = | 1990 = 4594124 | 2000 = 5706953 | 2010 = 6800180 | 2015 = 7396898 | footnote = Nabibilang ang Negros Oriental sa datos ng taong 2015.<br/>Source: ''[[Philippine Statistics Authority#Philippine Statistics Authority|Philippine Statistics Authority]]''{{PH census|2015}}{{PH census|2010|d}}{{PH census|2010}}{{PH census|2007}} }} Ayon sa pinakahuling senso noong 2015, umabot sa 7 milyon ang populasyon ng Gitnang Kabisayaan. Ang Rehiyon VII ang ikalimang pinakamataong rehiyon ng [[Pilipinas]]. Ang [[Wikang Sebwano|Sebwano]] ang pinakalaganap na wika sa rehiyon. Nakakaintindi rin ang nakakarami ng [[Wikang Tagalog|Tagalog]], [[Wikang Ingles|Ingles]]. ==Transportasyon== ===Pandagat=== [[Image:Santander port.jpg|thumb|Isang fastcraft terminal para sa mga pasaherong mula [[Cebu]] patungong [[Pulo ng Negros|Negros]].]] Dahil nahihiwalay ng dagat ang mga lalawigan sa rehiyon, isang malaking industriya sa rehiyon ang transportasyong pandagat. Ang Pantalan ng Cebu ang pangunahing daungan sa rehiyon na siya ring pinakamalaking daungan sa buong Kabisayaan. May mga biyahe rito papunta sa iba't ibang parte ng Kabisayaan, Mindanao at Luzon. Mayroon ring mga daungan sa ibang bahagi ng lalawigan ng Cebu. Marami ring daungan sa Bohol, Negros Oriental at Siquijor. Ilan dito ang mga pantalan ng Dumaguete, Tagbilaran at Larena. ===Panghimpapawid=== [[Image:Mactan Cebu International Airport.jpg|thumb|Ang [[Paliparang Pandaigdig ng Mactan–Cebu]].]] Ang [[Paliparang Pandaigdig ng Mactan–Cebu]], na matatagpuan sa [[Lungsod ng Lapu-Lapu]], ay ang ikalawang pinakaabalang paliparan sa Pilipinas (pagkatapos ng [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]]) sa [[Kalakhang Maynila]] at ang tanging paliparan sa Kabisayaan na may mga pandaigdigang paglipad (maliban sa [[Paliparang Pandaigdig ng Kalibo]]). ==Mga Sanggunian== {{reflist}} {{Gitnang Kabisayaan}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Pilipinas]] {{pilipinas-stub}} tv49etzjmop6muko1ndugnm2mnhamg5 2205378 2205377 2026-04-30T04:57:58Z Exec8 780 2205378 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info --> | official_name = Gitnang Kabisayaan | other_name = {{small|''Tunga-tungang Kabisay-an''}} <br /> Rehiyon VII | settlement_type = [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] <!-- Skyline --> | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Cebu Metropolitan Cathedral, Cebu, Philippines.JPG{{!}}Cebu Metropolitan Cathedral in Cebu City, Cebu | photo2a = Bohol Hills, Chocolate Hills, Philippines.jpg{{!}}Chocolate Hills in Carmen, Bohol | foot_montage = Taas at baba: Cebu Metropolitan Cathedral ([[Cebu]]); at [[Tsokolateng burol|Chocolate Hills]] ([[Bohol]]). | }} | image_alt = | image_caption = <!-- images and maps --> | image_flag = | flag_size = 120x80px | image_seal = <!--optional--> | seal_size = 100x80px | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Lokasyon sa Pilipinas <!-- Motto --> | nickname = <br> | motto = <!-- Location --> | coordinates = {{coord|region:PH|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = [[Philippines]] | subdivision_type1 = Pangkat ng mga Pulo | subdivision_name1 = [[Kabisayaan]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |seat_type = Sentro ng Rehiyon |seat = [[Lungsod ng Cebu]] <!-- Politics --> | leader_title = | leader_name = <!-- Area --> | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_footnotes = <!-- Population --> | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_footnotes = {{PH census|2020}} | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | iso_code = PH-07 <!-- Others --> | blank_name_sec1 = [[Mga Lalawigan ng Pilipinas|Mga lalawigan]] | blank_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 2 | [[Bohol]] | [[Cebu]] }} | blank1_name_sec1 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Mga lungsod]] | blank1_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 10 | [[Bogo, Cebu|Bogo]] | [[Carcar]] | [[Cebu City]] | [[Danao, Cebu|Danao]] | [[Lapu-Lapu City]] | [[Mandaue]] | [[Naga, Cebu|Naga]] | [[Tagbilaran]] | [[Talisay, Cebu|Talisay]] | [[Toledo, Cebu|Toledo]] }} | blank2_name_sec1 = [[Mga munisipalidad ng Pilipinas|Mga Munisipalidad]] | blank2_info_sec1 = 91 | blank3_name_sec1 = [[Barangay|Mga Barangay]] | blank3_info_sec1 = 2,312 | blank4_name_sec1 = [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Mga Distrito]] | blank4_info_sec1 = 11 | blank_name_sec2 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga Wika]] | blank_info_sec2 = {{hlist | [[Wikang Sebwano|Sebwano]] | (Diyalektong Boholano) | Porohanon | Bantayanon | [[Wikang Filipino|Filipino]] | [[Wikang Ingles|Ingles]]}} | website = <!--optional--> }} Ang '''Gitnang Kabisayaan''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: '''''Central Visayas''''') ay isang [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa mga kapuluan ng Kabisayaan. Binubuo ito ng dalawang [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]]: [[Bohol]], [[Cebu]], at ng mga nagsasariling [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]] ng [[Lungsod ng Cebu|Cebu]], [[Lungsod ng Lapu-Lapu|Lapu-Lapu]], at [[Lungsod ng Mandaue|Mandaue]]. Katutubong sinasalita ang wikang [[Wikang Sebwano|Sebwano]]. Ang lungsod ng Cebu ang sentro ng rehiyon. ==Mga Lalawigan at mga Lungsod== Ang Gitnang Kabisayaan ay binubuo ng 2 na mga lalawigan at 3 mataas na urbanisadong lungsod. [[Image:Central_Visayas_in_June_2024.png|thumb|Mapang pampolitika ng Gitnang Kabisayaan]] {| class="wikitable" |- ! [[mga lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]] !! Populasyon<br>(2015)<ref>[http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf Population and Annual Growth Rates for The Philippines and Its Regions, Provinces, and Highly Urbanized Cities Based on 1990, 2000, and 2010 Censuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928012059/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf |date=2013-09-28 }} 2010 Census and Housing Population</ref> !! Lawak<br>(km²) !! Kakapalan<br />(/km²) |- || [[Bohol]] || [[Lungsod ng Tagbilaran]] || [[Wikang Sebwano]] || 1,313,560 || 4,820.95 || 272.5 |- || [[Cebu]] || [[Lungsod ng Cebu]] || [[Wikang Sebwano]] || 2,938,982 || 4,943.72 || 594.5 |- ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | |- |[[Lungsod ng Cebu]]'''¹''' |— | [[Wikang Sebwano]] |922,611 |315.00 |2,928.9 |- |[[Lungsod ng Lapu-Lapu]]'''¹''' |— | [[Wikang Sebwano]] |408,112 |58.10 |7,024.3 |- |[[Lungsod ng Mandaue]]'''¹''' |— |[[Wikang Sebwano]] |362,654 |25.18 |14,402.46 |} Bagaman ang [[Lungsod ng Cebu]], [[Lungsod ng Mandaue]], at [[Lungsod ng Lapu-Lapu]] ay kadalasang nakapangkat sa ilalim ng lalawigan ng [[lalawigan ng Cebu|Cebu]] para sa layuning estadistikal ng Pambansang Tanggapan ng Estadistika, bilang mga mataas na urbanisadong lungsod sila ay nagsasarili at hindi pinapamahalaan ng lalawigan ng Cebu. ==Demograpiya== {{Philippine Census | align = none | width = {{#expr:{{max|{{str len|Population census of Central Visayas}}|20}} * 0.750 *.88}}em | title = Senso ng Populasyon ng Gitnang Kabisayaan | 1980 = | 1990 = 4594124 | 2000 = 5706953 | 2010 = 6800180 | 2015 = 7396898 | footnote = Nabibilang ang Negros Oriental sa datos ng taong 2015.<br/>Source: ''[[Philippine Statistics Authority#Philippine Statistics Authority|Philippine Statistics Authority]]''{{PH census|2015}}{{PH census|2010|d}}{{PH census|2010}}{{PH census|2007}} }} Ayon sa pinakahuling senso noong 2015, umabot sa 7 milyon ang populasyon ng Gitnang Kabisayaan. Ang Rehiyon VII ang ikalimang pinakamataong rehiyon ng [[Pilipinas]]. Ang [[Wikang Sebwano|Sebwano]] ang pinakalaganap na wika sa rehiyon. Nakakaintindi rin ang nakakarami ng [[Wikang Tagalog|Tagalog]], [[Wikang Ingles|Ingles]]. ==Transportasyon== ===Pandagat=== [[Image:Santander port.jpg|thumb|Isang fastcraft terminal para sa mga pasaherong mula [[Cebu]] patungong [[Pulo ng Negros|Negros]].]] Dahil nahihiwalay ng dagat ang mga lalawigan sa rehiyon, isang malaking industriya sa rehiyon ang transportasyong pandagat. Ang Pantalan ng Cebu ang pangunahing daungan sa rehiyon na siya ring pinakamalaking daungan sa buong Kabisayaan. May mga biyahe rito papunta sa iba't ibang parte ng Kabisayaan, Mindanao at Luzon. Mayroon ring mga daungan sa ibang bahagi ng lalawigan ng Cebu. Marami ring daungan sa Bohol, Negros Oriental at Siquijor. Ilan dito ang mga pantalan ng Dumaguete, Tagbilaran at Larena. ===Panghimpapawid=== [[Image:Mactan Cebu International Airport.jpg|thumb|Ang [[Paliparang Pandaigdig ng Mactan–Cebu]].]] Ang [[Paliparang Pandaigdig ng Mactan–Cebu]], na matatagpuan sa [[Lungsod ng Lapu-Lapu]], ay ang ikalawang pinakaabalang paliparan sa Pilipinas (pagkatapos ng [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]]) sa [[Kalakhang Maynila]] at ang tanging paliparan sa Kabisayaan na may mga pandaigdigang paglipad (maliban sa [[Paliparang Pandaigdig ng Kalibo]]). ==Mga Sanggunian== {{reflist}} {{Gitnang Kabisayaan}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] {{pilipinas-stub}} 5gs8h3fx8c8vegv8eux4fnp2z4kgpey 0 3250 2205317 2182428 2026-04-30T03:59:40Z Exec8 780 2205317 wikitext text/x-wiki {{otheruses|Bikol}} {{Infobox settlement <!-- Basic info -->| name = Bicol | other_name = | settlement_type = [[Regions of the Philippines|Region]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 260 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Mayon Volcano in Albay.jpg | image2 = Façade of St. Gregory the Great Cathedral, Legazpi.jpg | image3 = Calaguas Circa 2014.jpg | image4 = Minalahos Island, Caramoan Peninsula, Philippines (36978170521).jpg | image5 = }} '''Paikot sa kanan mula sa itaas''': [[Mayon Volcano]], [[Calaguas|Calaguas Islands]], [[Ateneo de Naga University|Ateneo de Naga University Church]], [[Caramoan National Park]], [[Legazpi Cathedral]] | image_alt = | image_caption = |<!-- images and maps --> | image_flag = | flag_size = 120x80px | image_seal = | seal_size = 100x80px | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Location in the Philippines <!-- Motto -->| nickname = Home of the Uragons | motto = | anthem = Bicol Regional March <!-- Location -->| coordinates = {{coord|region:PH|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{PHL}} | subdivision_type1 = [[Island groups of the Philippines|Island group]] | subdivision_name1 = [[Luzon]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government -->| seat_type = Regional center<br>{{nobold|and largest city}} | seat = [[Lungsod ng Legazpi]], [[Albay]] <!-- Politics -->| leader_title = | leader_name = <!-- Area --> | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_footnotes = <!-- Population --> | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_footnotes = {{PH census|2015}} | population_density_km2 = auto <!-- General information -->| timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | iso_code = PH-05 <!-- Others -->| blank_name_sec1 = [[Provinces of the Philippines|Provinces]] | blank_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background-color:WhiteSmoke" | title = 6 | [[Albay]] | [[Camarines Norte]] | [[Camarines Sur]] | [[Catanduanes]] | [[Masbate]] | [[Sorsogon]] }} | blank1_name_sec1 = [[Cities of the Philippines|Independent cities]] | blank1_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background-color:WhiteSmoke" | title = 1 | [[Naga, Camarines Sur|Naga]] }} | blank2_name_sec1 = [[Cities of the Philippines|Component cities]] | blank2_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background-color:WhiteSmoke" | title = 6 | [[Iriga]] | [[Legazpi, Albay|Legazpi]] | [[Ligao]] | [[Masbate City]] | [[Sorsogon City]] | [[Tabaco]] }} | blank3_name_sec1 = [[Municipalities of the Philippines|Municipalities]] | blank3_info_sec1 = 107 | blank4_name_sec1 = [[Barangay]]s | blank4_info_sec1 = 3,471 | blank5_name_sec1 = [[House of Representatives of the Philippines|Cong. districts]] | blank5_info_sec1 = 16 | blank_name_sec2 = [[Languages of the Philippines|Languages]] | blank_info_sec2 = {{unbulleted list | [[Wikang Bikolano|Bikolano]] {{hlist | ([[Central Bikol]] | [[Bicolano (Albay)|Albayano]] | [[Bicolano (Iriga)|Rinconada]] | [[Pandan Bikol|Northern Catanduanes]] | [[Southern Catanduanes Bikol language|Southern Catanduanes]])}} | [[Mga wikang Bisaya]] {{hlist | ([[Wikang Masbatenyo|Masbateño]] | [[Northern Sorsogon language|Northern Sorsogon]] | [[Southern Sorsogon language|Waray Sorsogon]])}} | [[Wikang Tagalog|Tagalog]] | [[Wikang Ingles|English]] }} | blank1_name_sec2 = [[List of regions of the Philippines by GDP|GDP]] (2023) | blank1_info_sec2 = [[Philippine peso|₱]]701.72 billion<br>[[USD|$]]12.61 billion<ref name="grdp">{{Cite web |title=2021 to 2023 Gross Regional Domestic Product (GRDP)|url=https://psa.gov.ph/statistics/grdp/tables |access-date=April 26, 2024 |publisher=Philippine Statistics Authority|website=openstat.psa.gov.ph}}</ref> | blank2_name_sec2 = Growth rate | blank2_info_sec2 = {{increase}} (4.58%)<ref name="grdp" /> | blank3_name_sec2 = [[Human Development Index|HDI]] | blank3_info_sec2 = {{increase}} 0.687 ({{fontcolor|orange|Medium}}) | blank4_name_sec2 = HDI rank | blank4_info_sec2 = [[List of Philippine provinces and regions by Human Development Index|13th in the Philippines]] (2019) | website = {{URL|dilgbicol.org}} | elevation_max_point = [[Mayon Volcano]] | elevation_max_ft = 8,081 | image_map1 = {{hidden begin|title=OpenStreetMap|ta1=center}}{{Infobox mapframe|frame-width=250|zoom=8}}{{hidden end}} }} Ang '''Bicol''' (binabaybay ding '''Bikol'''; tinatawag ding '''Kabikulan''' at '''Rehiyon 5''') ay isa sa 17 mga [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Pilipinas]]. Binubuo ang Bicol ng anim na lalawigan sa Tangway ng Bikol, ang pinakatimog-silangang bahagi ng pulo ng Luzon, at ng dalawang pulong lalawigan malapit sa tangway. Ang [[Lungsod ng Legazpi]] ang kabisera, sentro ng pulitika at administrasyon ng rehiyon,<ref name="DILG">[http://dilgbicol.org/directory/dilg-regional-office.html "DILG Regional Office No. 5 Directory"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120417175301/http://dilgbicol.org/directory/dilg-regional-office.html |date=2012-04-17 }}. Bicol Region Official website; retrieved 22 May 2012.</ref><ref name=leg>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://bicol.da.gov.ph/Statistics/regional_profile.html |access-date=2014-07-18 |archive-date=2010-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100416052024/http://bicol.da.gov.ph/Statistics/regional_profile.html |url-status=dead }}</ref> samantalang ang [[Lungsod ng Naga]] naman ang sentro ng relihiyon, edukasyon, ekonomiya, industriya at ekonomiya sa rehiyon.<ref name="islandsproperties.com">{{Cite web |url=http://www.islandsproperties.com/places/bicol.htm |title=Archive copy |access-date=2014-07-18 |archive-date=2014-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223070440/http://www.islandsproperties.com/places/bicol.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="ReferenceA">{{Cite web |url=http://naga.gov.ph/news/governance/bongat-bares-state-of-city-hails-naga-as-bicol%E2%80%99s-tiger-economy |title=Archive copy |access-date=2014-07-18 |archive-date=2014-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140421083043/http://naga.gov.ph/news/governance/bongat-bares-state-of-city-hails-naga-as-bicol%e2%80%99s-tiger-economy/ |url-status=dead }}</ref><ref name="businessmirror.com.ph">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://businessmirror.com.ph/index.php/en/news/regions/14477-bicol-region-emerging-as-another-call-center-hub |access-date=2014-07-18 |archive-date=2013-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131223005742/http://businessmirror.com.ph/index.php/en/news/regions/14477-bicol-region-emerging-as-another-call-center-hub |url-status=dead }}</ref><ref name="bicolmail.com">http://www.bicolmail.com/2012/?p=10317</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web |url=http://naga.gov.ph/ecological-profile/education/ |title=Archive copy |access-date=2014-07-18 |archive-date=2014-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102110519/http://naga.gov.ph/ecological-profile/education/ |url-status=dead }}</ref> ==Heograpiya== Matatagpuan ang Kabikulan sa pinakatimog na dulo ng [[Luzon]], ang pinakamalaking pulo sa kapuluan ng Pilipinas. Ang kabuuang sukat ng lupa ng rehiyon ay nasa {{convert|18054.3|km2|sqmi|abbr=on}},<ref>The total land area is derived from the summation of provincial areas from the table below</ref> na 5.9% ng kabuuang sukat ng lupa ng buong bansa. Nasa 69.3% ng kabuuang lupa ay maaaring tirahan samantalang ang nalalabing 30.7% ay binubuo ng mga kagubatan.<ref name="DOA">[http://bicol.da.gov.ph/Statistics/regional_profile.html "Overview of Bicol Region"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100416052024/http://bicol.da.gov.ph/Statistics/regional_profile.html |date=2010-04-16 }}. Department of Agriculture Web Site; retrieved 22 May 2012.</ref> Naghahanggan ang rehiyon sa [[Look ng Lamon]] sa hilaga, sa [[Dagat Pasipiko]] sa silangan, sa [[Dagat Sibuyan]] at [[Golpo ng Lagay]] sa kanluran. Ang pinakahilagang lalawigan ng rehiyon, ang [[Camarines Norte]], ay naghahanggan sa hilaga sa lalawigan ng [[lalawigan ng Quezon|Quezon]], na nag-uugnay sa rehiyon sa ibang bahagi ng Luzon.<ref name="DOA"/> Ang mga lalawigan na bumubuo sa rehiyon ay ang mga sumusunod: * [[Albay]] - [[Wikang Albay Bikol|Albay Bikol]] * [[Camarines Norte]] - [[Wikang Tagalog|Tagalog]] * [[Camarines Sur]] - [[Wikang Gitnang Bikol|Gitnang Bikol]] * [[Catanduanes]] - [[Wikang Gitnang Bikol|Gitnang Bikol]] * [[Masbate]] - [[Wikang Masbatenyo|Masbatenyo]]/[[Bisakol]] * [[Sorsogon]] - [[Bisakol]] Ang Rehiyon V ay isang [[tangway]]. Makikita sa mapa na halos napapalibutan ito ng tubig. Dahil dito, ang mga pamayanang malapit sa tubig ay umaasa nang malaki sa pangingisda. May mga yamang mineral din ang rehiyong ito. Ang paracale sa Camarines Norte ay pangunahing tagapagmina ng ginto at tanso. Minimina rin sa ibang bahagi ng rehiyon ang [[marmol]], [[pilak]], [[bakal]], [[karbon]], [[chromite]], [[manganese]] at [[abaka]]. Mayaman din ito sa mga magagandang tanawin tulad ng [[Bulkang Mayon]] ng Albay. ==Kasaysayan== [[File:Naga City, Camarines Sur 1845.jpg|left|thumb|263x263px|Nueva Cáceres 1854, makabagong [[Naga, Camarines Sur]]]] Ang rehiyon ng Bicol ay kilala bilang ''[[Ibalong]]'', na may iba't ibang interpretasyon na maaaring magmula sa ''ibalio'', na nangangahulugang "dalhin sa kabilang panig"; ibalon, na nangangahulugang "mga tao mula sa kabilang panig" o "mga tao na magiliw at nagbibigay ng mga regalo sa mga bisita upang ipabalik sa kanilang mga tahanan"; o bilang isang pagbabago ng ''Gibal-ong'', isang [[sitio]] ng [[Magallanes, Sorsogon]] kung saan unang dumating ang mga Kastila noong 1567. Ang [[Ilog Bicol]] ay unang binanggit sa mga dokumentong Kastila noong 1572. Tinawag din ang rehiyon bilang ''Los Camarines'' matapos ang mga kubo na natagpuan ng mga Kastila sa [[Camalig, Albay]]. Walang mga fossil ng prehistorikong hayop na natagpuan sa Bicol at ang kasaysayan ng mga unang nanirahan dito ay nananatiling hindi tiyak. Ang mga [[Aeta]] mula sa [[Camarines Sur]] hanggang [[Sorsogon]] ay nagmumungkahi na may mga katutubong nanirahan dito noon pa man, ngunit ang pinakamaagang ebidensya ay mula sa buhay noong kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Neolitiko.<ref>{{Cite web |last=Refraccion |first=Mara Angelica |date=June 28, 2011 |title=Bicol (Pre Colonial History) |url=http://maraangelica.blogspot.com/ |access-date=March 11, 2016 |website=maraangelica.blogspot.com}}</ref> Ang sistema ng ''[[barangay]]'' (bayan) ay umiiral na noong 1569. Walang mga tala na nagpapakita ng pagkakaroon ng pamamahala ng Islam o anumang awtoridad na lumampas sa datu (pinuno). Ang pamumuno bago ang kolonisasyon ay nakabatay sa lakas, tapang, at talino. Ang mga katutubo ay tila hindi makialam sa politika. Kaya, ang impluwensya ng datu ay pinakamahalaga sa panahon ng mga krisis tulad ng digmaan. Sa ibang pagkakataon, ang maagang lipunang Bicol ay nanatiling nakasentro sa pamilya, at ang pinuno ay ang pinuno ng pamilya. Ang impluwensiya ng mga Kastila sa Bicol ay pangunahing dulot ng mga pagsusumikap ng mga misyonaryong Kastila mula sa [[Augustinians|Agustino]] at [[Franciscan]] na orden. Ang mga unang simbahan sa Bicol, ang [[San Francisco Church (Intramuros)|Simbahan ng San Francisco]], at ang [[Katedral ng Naga]], parehong nasa [[Naga, Camarines Sur|Lungsod ng Naga]], pati na rin ang [[Nabua Church|Simbahan ng Banal na Krus]] sa [[Nabua, Camarines Sur]], ay itinatag ng Banal na Orden ng mga Pransiskano. Isa sa mga pinakamatandang [[diocese]] sa Pilipinas, ang [[Arsidiyosesis ng Cáceres]], ay itinatag din sa Rehiyon ng Bicol. Sa panahong ito, ang Bicol ay pinalamutian ng maraming ''astilleros'' (mga dockyard) na nakatuon sa paggawa ng mga [[Manila Galleons]], ang pinakamabigat na barko sa kanilang panahon, mula sa mga lokal na kagubatan ng kahoy at ang mga Manila Galleons na ito ay responsable sa kalakalan sa pagitan ng Asya at Amerika.<ref>{{Cite web |last=Bolunia |first=Mary Jane Louise A. |date=n.d. |title=Astilleros: The Spanish Shipyards of Sorsogon |url=http://www.themua.org/collections/files/original/34a74c76efdb951655b9bde1213812dc.pdf |access-date=October 26, 2015 |via=themua.org}}</ref> Ang Bicol ay mayroon ding mga pamayanan at impluwensiya ng Latin-Amerika na karamihan ay nagmula sa Mexico dahil sa kasaganaan ng [[sili]] na taniman sa lugar, na may pinagmulan sa [[Mexico|Mexico]].<ref>{{Cite journal |last1=Kraft |first1=Kraig H. |last2=Brown |first2=Cecil H. |last3=Nabhan |first3=Gary P. |last4=Luedeling |first4=Eike |last5=Luna Ruiz |first5=José de Jesús |last6=Coppens d'Eeckenbrugge |first6=Geo |last7=Hijmans |first7=Robert J. |last8=Gepts |first8=Paul |display-authors=3 |date=2014 |title=Multiple Lines of Evidence for the Origin of Domesticated Chili Pepper, ''Capsicum annuum'', in Mexico |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=111 |issue=17 |pages=6165–6170 |doi=10.1073/pnas.1308933111 |pmc=4035960 |pmid=24753581 |bibcode=2014PNAS..111.6165K |doi-access=free}}</ref> Kilala ang lutuing Bicolano sa pagkahilig nito sa maanghang na pagkain.<ref name="Bicol Native Cuisine">{{Cite web |title=Bicol Native Cuisine |url=http://98.130.222.111/~camgov/cuisine.php |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130628035649/http://98.130.222.111/~camgov/cuisine.php |archive-date=June 28, 2013 |website=Camarines Sur Provincial Government}}</ref> Gayunpaman, sa kabila ng lahat ng ito, ang rehiyon ay naging isa sa pinakamahirap sakupin ng mga Kastila, Amerikano, at Hapones dahil sa matinding pagtutol ng mga tao.<ref name="Bicol Native Cuisine" /> === Mga Lungsod === Ang rehiyon ay may isang [[Lungsod ng Pilipinas|independiyenteng lungsod ng komponente]], ang [[Naga, Camarines Sur|Naga]], at anim na [[Lungsod ng Pilipinas|mga lungsod ng komponente]] – [[Iriga]], [[Legazpi, Albay|Legazpi]], [[Ligao]], [[Lungsod ng Masbate]], [[Lungsod ng Sorsogon]], at [[Tabaco]]. Ang Masbate at Sorsogon ay mga lungsod sa kanilang mga katulad na lalawigan. {{unbulleted list | {{Color box|#BFF5FF|†|border=darkgray}} {{font|Sentro ng rehiyon|size=90%}} }} {| class="wikitable sortable" style="background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;" ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Populasyon {{small|(2020)}}{{PH census|2020}} ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" colspan=2 | Laki<ref name="PSA-CitiesList">{{Cite web |title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407112230/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archive-date=April 7, 2016 |access-date=March 29, 2016 |website=Philippine Statistics Authority}}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" colspan=2 | Densidad ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Uri ng Lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Kategorya ng Kita ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Lalawigan |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|sq mi}} ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|/sq mi}} ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Iriga|Lungsod ng Iriga]] | style="text-align:right;" | 114,457 | {{convert|137.35|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|114457/137.35|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 4th | [[Camarines Sur]] |- ! scope="row" style="background-color:#BFF5FF;border-right:0;" |† [[Legazpi, Albay|Lungsod ng Legazpi]] | style="text-align:right;" | 209,533 | {{convert|153.70|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|209533/153.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 1st | [[Albay]] |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Ligao]] | style="text-align:right;" | 118,096 | {{convert|246.75|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|118096/246.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 4th | [[Albay]] |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Lungsod ng Masbate]] | style="text-align:right;" | 104,522 | {{convert|188.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|104522/188.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 4th | [[Masbate]] |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Naga, Camarines Sur|Naga]] | style="text-align:right;" | 209,170 | {{convert|84.48|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|209170/84.48|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Independiyenteng komponente | 1st | [[Camarines Sur]] |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Lungsod ng Sorsogon]] | style="text-align:right;" | 182,237 | {{convert|276.11|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|182237/276.11|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 2nd | [[Sorsogon (lalawigan)|Sorsogon]] |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Lungsod ng Tabaco]] | style="text-align:right;" | 140,961 | {{convert|117.14|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|140961/117.14|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 4th | [[Albay]] |} === Mga Lalawigan === [[File:Ph bicol.png|thumb|300px|{{center|Mga Lalawigan ng Bicol}}]] Ang rehiyon ay binubuo ng anim na lalawigan: [[Albay]], [[Camarines Norte]], [[Camarines Sur]], [[Sorsogon]] at mga pulo-lalawigan ng [[Catanduanes]] at [[Masbate]], 107 Munisipalidad at 3,471 Barangay. Noong 2020, ang [[Camarines Sur]] ang pinakamalaking lalawigan sa rehiyon sa laki ng lupa at populasyon, na may lawak na {{convert|5481.6|km2|sqmi|abbr=on}} o mga 30.4% ng kabuuang lawak ng lupain at populasyon na 2,068,244. Ang [[Catanduanes]] naman ang pinakamaliit sa laki at populasyon, na may lawak na {{convert|1511.5|km2|sqmi|abbr=on}} o 8.4% ng kabuuang rehiyonal na lawak at populasyon na 271,879.{{PH census|2020}} {| class="wikitable sortable" style="background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lalawigan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kabesera ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2020)}}{{PH census|2020}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Lawak<ref name="PSA-NSCB-ProvinceList">{{Cite web |title=PSGC Interactive; List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archive-date=January 11, 2013 |access-date=March 29, 2016 |website=[[Philippine Statistics Authority]]}}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Densidad ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga Lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Muni.|Munisipalidad}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Barangay|Barangay}} |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Albay}} | style="" | [[Legazpi, Albay|Lungsod ng Legazpi]] | {{percent and number|1374768|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,574.91|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1374768/2,574.91|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 3 | 15 | 720 |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Camarines Norte}} | style="" | [[Daet]] | {{percent and number|629699|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,277.93|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|629699/2,277.93|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 12 | 282 |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Camarines Sur}} | style="" | [[Pili, Camarines Sur|Pili]] | {{percent and number|2068244|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5,511.90|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2068244/5,511.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 2 | 35 | 1,063 |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Catanduanes}} | style="" | [[Virac, Catanduanes|Virac]] | {{percent and number|271879|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1,492.16|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|271879/1,492.16|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 11 | 315 |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Masbate}} | style="" | [[Masbate City]] | {{percent and number|908920|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|4,138.56|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|908920/4,138.56|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 21 | 550 |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Sorsogon}} | style="" | [[Sorsogon City]] | {{percent and number|828655|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,119.01|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|828655/2,119.01|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 14 | 541 |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=3 style="" | Kabuuan ! scope="col" style="text-align:right;" style="text-align:right;" | 6,082,165 ! scope="col" style="text-align:right;" | 18,114.47 ! scope="col" | {{convert|18,114.47|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|6082165/18,114.47|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|6082165/18,114.47|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 7 ! scope="col" | 107 ! scope="col" | 3,471 |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | style="padding-left:1em;" colspan=13 | • Kasama sa mga bilang ng Camarines Sur ang ''independent component city'' ng [[Naga, Camarines Sur|Naga]]. |} ==== Mga Gobernador at Bise-Gobernador ==== {| class="wikitable sortable" |- !width=140 |Lalawigan !width=150 |Larawan !width=235 |Gobernador !width=120 colspan=2 |Partido Politikal !width=150 |Bise-Gobernador |- |{{center|[[File:Seal of Albay.svg|75px]]}}{{center|[[Albay]]}} |align=center |[[File:EdcelGrecoLagman.jpg|138x138px]] |[[Edcel Greco Lagman|Edcel Greco Alexander B. Lagman]] | {{party name with colour|Partido Federal ng Pilipinas}} |Baby Glenda O. Bongao |- |{{center|[[File:CamNor Seal.svg|75px]]}}{{center|[[Camarines Norte]]}} |align=center |[[File:Gov Padilla (Camarines Norte).png|138x138px]] |Ricarte "Dong" Padilla | {{party name with colour|Aksyon Demokratiko}} |Joseph Ascutia |- |{{center|}}{{center|[[Camarines Sur]]}} |align=center |[[File:Gov Villafuerte.png|alt=|138x138px]] |[[Luigi Villafuerte|Vincenzo Luigi Villafuerte]] | {{party name with colour|Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan}} |Salvio Patrick Fortuno Jr. |- |{{center|[[File:Official Seal of Catanduanes.svg|75px]]}}{{center |[[Catanduanes]]}} |align=center |[[File:Gov Cua (Catanduanes).png|alt=|138x138px]] |[[Joseph Cua]] | {{party name with colour|Nationalist People's Coalition}} |Peter Cua |- |{{center|[[File:Ph seal masbate.png|75px]]}}{{center|[[Masbate]]}} |align=center |[[File:Gov Kho.png|138x138px]] |[[Antonio Kho]] | {{party name with colour|Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan}} |[[Elisa Olga Kho|Elisa Olga T. Kho]] |- |{{center|[[File:Sorsogon Provincial Seal.png|75px]]}}{{center|[[Sorsogon]]}} |align=center |[[File:Gov Hamor.png|138x138px]] |Boboy Hamor |{{party name with colour|Nationalist People's Coalition}} |Krunimar Antonio Escudero II |} ==Relihiyon== Ang karamihan sa mga Bikolano ay debotong Romano Katoliko dahil sa pananakop ng mga Espanyol at ang kanilang pagpapalaganap ng relihiyon sa bansa. Araw-araw ipinagdiriwang ang Misa Katolika sa maraming simbahan sa Rehiyon ng Bicol.<ref>{{Cite web |title=Religious Affiliation in Bicol Region (2020 Census of Population and Housing) {{!}} Philippine Statistics Authority V - Bicol |url=https://rsso05.psa.gov.ph/content/religious-affiliation-bicol-region-2020-census-population-and-housing |access-date=2025-03-13 |website=rsso05.psa.gov.ph |archive-date=2025-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318071447/https://rsso05.psa.gov.ph/content/religious-affiliation-bicol-region-2020-census-population-and-housing |url-status=dead }}</ref>[https://rsso05.psa.gov.ph/system/files/attachment-dir/Special%20Release_Religious%20Affiliation.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250415220835/https://rsso05.psa.gov.ph/system/files/attachment-dir/Special%20Release_Religious%20Affiliation.pdf |date=2025-04-15 }}<ref>{{Cite journal |last=Mapa-Arriola |last2=Sharon |first2=Maria |date=1970-01-01 |title=Language of Piety and Sympathy: A Reading of the Culture of Spirituality in Bicol Region Through Pasion Bicol |url=https://papers.iafor.org/submission39201/ |language=en-GB}}</ref> Sa kasalukyan panahon ang rehiliyon ng buong rehiyon nananatiling matatag sa pananampalatayang Romano Katoliko, kung saan ang karamihan ng populasyon ay kabilang dito. Ang relihiyong Katoliko ang may pinakamalaking bilang ng mga tagasunod kumpara sa ibang bahagi ng Pilipinas. Lumago ang Simbahang Katoliko sa Rehiyong Bicol sa pamamagitan ng pagsisikap ng mga obispo mula sa Nueva Caceres (Lungsod ng Naga) mula ika-17 siglo hanggang sa Himagsikang Pilipino noong 1898. Ang Lungsod ng Naga ang itinuturing na sentro ng relihiyon sa Rehiyong Bicol at ang luklukan ng isa sa pinakamatandang diyosesis sa Pilipinas, ang Arkidiyosesis ng Caceres. Kasama rin sa iba pang mga diyosesis sa rehiyon ang Diyosesis ng Legazpi, Sorsogon, Daet, Masbate, Libmanan, at Virac.<ref>{{Cite web |title=Naga City: Heart of Bicol – CITY OF NAGA |url=https://www2.naga.gov.ph/naga-city-profile/ |access-date=2025-03-13 |language=en-US}}</ref> Ang mga pista (pista ng mga santo) ay taunang pagdiriwang ng mga parokya, mula sa isang simpleng pista sa baryo bilang parangal sa patron para sa masaganang ani, hanggang sa mas malaking pistang bayan bilang pagpaparangal sa isang himala ng santo. Mayroon ding mga diyosesanong pista tulad ng pista ng Mahal na Birhen ng Kaligtasan, pati na rin ang pang-rehiyong pagdiriwang ng Pista ng Mahal na Birhen ng Peñafrancia—ang pinakamalaking debosyon sa Mahal na Birhen sa buong Asya. Ito ay isang linggong pagdiriwang bilang pagpupugay sa Mahal na Birheng Maria, na kinikilala bilang "Patrona ng Kabikulan." Sa Luzon, ang Rehiyong Bicol ang may pinakamataas na bilang ng mga lalaking pumapasok sa seminaryo upang maging pari, at mga babaeng pumapasok sa buhay relihiyoso bilang madre. Ito ay maaring maiugnay sa mga institusyong tulad ng Holy Rosary Minor Seminary, Daughters of Mary, at Daughters of Charity Convents sa Lungsod ng Naga.<ref>{{Cite journal |last=Mapa-Arriola |last2=Sharon |first2=Maria |date=1970-01-01 |title=Language of Piety and Sympathy: A Reading of the Culture of Spirituality in Bicol Region Through Pasion Bicol |url=https://papers.iafor.org/submission39201/ |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=2006-11-11 |title=History of Catholicism in the Bicol Region |url=https://angkangpilipino.wordpress.com/2006/11/11/history-of-catholicism-in-the-bicol-region/ |access-date=2025-03-13 |website=Angkang Pilipino |language=en}}</ref> ==Sinaunang Paniniwala ng mga Bikolnon== Ang katutubong paniniwalang panrelihiyon ng mga taga Sinaunang Bikol at ng iba't ibang pangkat-etniko sa bansa, ay sumusunod sa animismo. Ang mga katutubong paniniwalang ito ay binubuo ng iba't ibang lokal na tradisyon ng pagsamba na nakatuon sa mga anito (espiritu ng Ninuno) at diwata (mga espiritu ng kalikasan at mga bathala)<ref>{{Cite journal |date=2024 |title=Photographs and Theological Reflection |url=https://doi.org/10.5040/9780567713391.ch-8 |journal=Doing Theology with Photographs |pages=87–98 |doi=10.5040/9780567713391.ch-8}}</ref><ref>{{Citation |last=Sitoy |first=T. V. |title=A history of Christianity in the Philippines. 1: The initial encounter |date=1985 |place=Quezon City |publisher=New Day Publ |isbn=978-971-10-0255-8 |access-date=2025-03-13}}</ref> ==Mga Diwata at mga bathala== Bago pa man dumating ang mga mananakop, ang rehiyon ay mayroon nang sinaunang na sistemang panrelihiyon na kinabibilangan ng iba't ibang diyos at diyosa na kung tawagin ay mga diwata. Kabilang sa mga ito ang mga sumusunod: '''Gugurang''' – Ang kataas-taasang diyos, diwata ng mga diwata. Siya na minsan ay bumababa mula langit at naninirahan sa loob ng Bundok Mayon. Siya ang nagbabantay at nagpoprotekta ng banal na apoy, na palaging sinusubukang nakawin ng kanyang kapatid na si Asuang. Kapag sumusuway ang mga tao sa kanyang mga utos, gumagawa ng kasalanan, o nagiging masama, pinapaputok niya ang lava ng Mayon bilang babala upang ituwid nila ang kanilang landas. May isinagawang ritwal para sa kanya noon ang mga sinaunang Bikolano na tinatawag na Atang.<ref name="ourownvoice.com">{{Cite web |last=Eugenio |first=Damiana L. |date=n.d. |title=Asuang Steals Fire from Gugurang |url=http://www.ourownvoice.com/tales/tales2004a-2.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090526125514/http://www.ourownvoice.com/tales/tales2004a-2.shtml |archive-date=May 26, 2009 |access-date=April 3, 2010 |website=ourownvoice.com}}</ref><ref name="youtube.com">{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=goLgDpSStmc |title=The Aswang Phenomenon |date=2011 |last=Clark |first=Jordan |type=Animation |via=Youtube}}</ref> '''Linti''' - Ang diwata ng kidlat na alagad ni Gugurang.<ref name=":0">{{Citation |title=Coyote Steals Fire |url=https://doi.org/10.2307/j.ctt1d8h9x5.2 |work=Coyote Steals Fire |publisher=Utah State University Press |access-date=2025-03-13}}</ref> '''Dalogdog''' - Ang diwata ng kulog, kapatid ni Linti.<ref name=":0" /> '''Asuang''' – Ang masamang diyos na laging sumusubok nakawin ang banal na apoy ng Bundok Mayon mula kay Gugurang. Minsan siyang tinatawag na Aswang at naninirahan sa loob ng Bundok Malinao. Bilang diyos ng kasamaan, siya ang nagdadala ng mga sakuna at nagtutulak sa mga tao na gumawa ng kasalanan.<ref name="ourownvoice.com" /><ref name="youtube.com" /> '''Haliya''' – Ang diyosa ng liwanag ng buwan at matinding kaaway ni Bakunawa. Siya ang tagapagtanggol ni Bulan, ang diyos ng buwan. Ang kanyang kulto ay binubuo ng mga kababaihan. Mayroon ding ritwal na sayaw na ipinangalan sa kanya, na isinasagawa bilang proteksyon laban kay Bakunawa.<ref name=":3">{{Cite news |last=Soltes |first=Jonas Cabiles |date=September 7, 2009 |title=Bicol Artist Protest Natl. Artist Awardees |work=Inquirer.net |url=http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090907-223978/Bicol-artists-protest-Natl-Artist-awardees |url-status=dead |access-date=April 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090911045425/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090907-223978/Bicol-artists-protest-Natl-Artist-awardees |archive-date=September 11, 2009}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Paz-Pacheco |first=Elizabeth |last2=Nevado |first2=Jose |last3=Cutiongco-de la Paz |first3=Eva Maria |last4=Jasul |first4=Gabriel |last5=Aman |first5=Aimee Yvonne Criselle |last6=Alejandro-Ribaya |first6=Elizabeth Laurize |last7=Francisco |first7=Mark David |last8=Guanzon |first8=Ma. Luz Vicenta |last9=Uyking-Naranjo |first9=May |last10=Añonuevo - Cruz |first10=Ma. Cecilia |last11=Maningat |first11=Maria Patricia Deanna |date=2023-05-10 |title=Genetic Variants Associated with Poor Responsiveness to Sulfonylureas in Filipinos with Type 2 Diabetes Mellitus |url=https://doi.org/10.15605/jafes.037.s8 |journal=Journal of the ASEAN Federation of Endocrine Societies |volume=38 |issue=S1 |pages=31–40 |doi=10.15605/jafes.037.s8 |issn=0857-1074}}</ref> '''Bulan''' – Ang sinaunang diwata ng Buwan ng mga Bikolano.<ref>{{Citation |title=ACKNOWLEDGEMENTS |date=2019-03-31 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv9hvs8j.2 |work=Bikol Dictionary |pages=vii–vii |publisher=University of Hawaii Press |access-date=2025-03-13}}</ref> Si Bulan ang diyos ng buwan, inilalarawan bilang isang batang lalaki na may pambihirang kagandahan. Dahil sa kanyang anyo, nagpapahinahon siya ng mababangis na hayop at mabagsik na sirena (Magindara). May malalim siyang pagmamahal kay Magindang, ngunit palaging tumatakas upang hindi siya mahuli. Nahihiya siya sa lalaking kanyang iniibig. Kapag nahuli siya ni Magindang, palaging sumasaklolo si Haliya upang palayain siya.<ref name=":3" /> '''Magindang''' – Ang diyos ng dagat at ng lahat ng nilalang dito. Siya ay may malalim na damdamin para kay Bulan at patuloy na hinahabol ito, bagama’t hindi niya kailanman mahuli. Dahil dito, ipinapaliwanag ng mga Bikolano na ito ang dahilan kung bakit tumatataas ang alon upang maabot ang buwan. Sa tuwing mahuhuli niya si Bulan, palaging sumasaklolo si Haliya upang palayain ito. '''Okot''' – Ang diyos ng kagubatan at patron pangangaso. '''Onos''' - diyos ng bagyo, baha at delubyo<ref>{{Citation |title=Un pequeño aldeano en la gran ciudad |date=2018-02-19 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1m0kh6c.7 |work=Crónica del retorno |pages=157–180 |publisher=Universidad Central |access-date=2025-03-13}}</ref> '''Bakunawa''' – Isang higanteng diyos ng dagat na mukhang hito o ahas. Siya ang itinuturing na sanhi ng duyog o eklipse, ang lumalamon sa araw at buwan, at ang matinding kalaban ni Haliya. Layunin niyang lunukin si Bulan, ngunit ipinangako ni Haliya na poprotektahan ang diyos ng buwan magpakailanman.<ref>{{Cite news |last=Abella |first=Jerrie M. |date=January 15, 2010 |title=Eclipse; Bakunawa Eats the Sun Behind a Curtain of Clouds |work=GMANews.TV |url=http://www.gmanews.tv/story/181693/eclipse-bakunawa-eats-the-sun-behind-a-curtain-of-clouds |access-date=April 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323214445/http://www.gmanews.tv/story/181693/eclipse-bakunawa-eats-the-sun-behind-a-curtain-of-clouds |archive-date=March 23, 2010}}</ref> '''Kanlaon''' - Ang masamang diyos ng apoy at pagkawasak kalaban ni Gugurang at batala, siya rin ang masamang diyos ng bulkang Kanlaon<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=Tony |date=2017-10-19 |title=Democracy in the Philippines |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691154923.003.0002 |journal=Princeton University Press |doi=10.23943/princeton/9780691154923.003.0002}}</ref> === Mga Mitolohikal na Bayani at Tao === *'''Baltog''': Si Baltog ang unang puting tao o ''tawong-lipod'' na dumating sa Bicol. Ipinanganak sa [[India]] (bagamat tinatawag na "Boltavara" ang India sa epiko) mula sa matapang na angkan ng Lipod, ipinakilala niya ang [[pagsasaka]] sa Bicol sa pamamagitan ng pagtatanim ng ''linsa'' o ''apay'', na isang katangian ng mga unang mananakop na Indian. Pinatay niya ang Baboy Ramo ng Tandayag sa isang matinding laban.<ref name=Agui1/> *'''Bantong''': Si Bantong ay isang matapang at tusong batang mandirigma na nag-iisa niyang pinatay ang kalahating-tao at kalahating-hayop na si Rabot, bagamat binigyan siya ni Handyong ng 1,000 mandirigma upang tulungan siya.<ref name=Agui1/> *'''Daragang Magayon''' - Ang magandang at anak ni Makusog, ang pinuno ng banwa at tribo. Siya ang pangunahing tauhan sa alamat ng Mayon, at ang kanyang pag-ibig at malungkot na kamatayan ay nauugnay sa pagbuo ng Mt. Mayon.<ref name=":2">{{Cite web |date=2009-10-21 |title=Bundok Philippines - Legend of Magayon (Mayon) |url=http://geocities.com/Yosemite/3712/tmagayon.html |access-date=2025-03-13 |website=web.archive.org |archive-date=2009-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091021093444/http://geocities.com/Yosemite/3712/tmagayon.html |url-status=bot: unknown }}</ref> *'''Panganoron''' - Isang espiritu ng ulap na nagligtas kay Magayon mula sa nalunod. Siya ay naging kasintahan ni Magayon at nakipaglaban kay Pagtuga upang iligtas ang kanyang ama.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |date=2008-09-16 |title=Province of Albay : MAGAYON FESTIVAL 2008 : History |url=http://magayonfestival.albay.gov.ph/history_mf.htm |access-date=2025-03-13 |website=web.archive.org |archive-date=2008-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916185029/http://magayonfestival.albay.gov.ph/history_mf.htm |url-status=dead }}</ref> *'''Dinahong''': Si Dinahong, na nangangahulugang "balot ng mga dahon", ay ang orihinal na potter ng Bicolano na pinaniniwalaang isang [[Aeta people|Agta]] (Negrito). Tumulong siya sa mga tao upang matutong magluto, gumawa ng mga palayok na tinatawag na ''coron'', mga kalan, mga palayok na lupa, at iba pang mga kagamitan sa kusina.<ref name=Agui1/> *'''Makusog''' - Ang pinuno ng banwa at tribo ng Rawis at ama ni Daragang Magayon. *'''Dawani''' - Ina ni Magayon na pumanaw matapos ipanganak si Magayon.<ref>{{Cite web |title=Sayaw Kan Tulong Bulod Summary {{!}} PDF |url=https://www.scribd.com/document/492560497/Sayaw-kan-tulong-bulod-summary |access-date=2025-03-13 |website=Scribd |language=en}}</ref> *'''Malinaw''' - Ang maputi at magandang kapatid ni Magayon, na tinatago o binukot. Siya ang pinagmulan ng bundok Malinaw<ref>{{Cite web |title=Sayaw Kan Tulong Bulod Summary {{!}} PDF |url=https://www.scribd.com/document/492560497/Sayaw-kan-tulong-bulod-summary |access-date=2025-03-13 |website=Scribd |language=en}}</ref> *'''Masaraga''' - Ang masipag at matalinong kapatid ni Magayon. Sa alamat siya ang pinag mulan ng bindok Masaraga<ref>{{Cite web |title=Sayaw Kan Tulong Bulod Summary {{!}} PDF |url=https://www.scribd.com/document/492560497/Sayaw-kan-tulong-bulod-summary |access-date=2025-03-13 |website=Scribd |language=en}}</ref> *'''Ginantong''': Si Ginantong ang gumawa ng araro, pangharrow, at iba pang mga kagamitan sa pagsasaka.<ref name=":1" /> *'''Hablom''': Si Hablom, mula sa pandiwang ''hablon'' na nangangahulugang “maghabi”, ang nag-imbento ng unang paghahabi ng loom at bobbins sa rehiyon ng Bicol, partikular sa paghahabi ng mga [[Abacá|abaca]] na tela.<ref name=Agui1/> *'''Handyong''': Ang pangunahing tauhan sa epiko ay si Handyong. Dumating siya sa Bicol kasama ang kanyang mga tagasunod pagkatapos ni Baltog, at naging pinakakilalang tawong-lipod. Nilinisan niya ang lupa mula sa mga mabagsik na halimaw, nagbigay ng inspirasyon para sa mga imbensyon, muling ipinakilala ang pagsasaka, nagtayo ng mga bahay-puno kung saan itinaguyod ang mga ''[[Anito|anitos]]'' o idolo na tinatawag na ''moog'', at nagtakda ng isang kodigo ng mga batas, na nagtatag ng isang gintong panahon sa kanyang panahon.<ref name=Agui1/> Kilala rin siyang nagtayo ng unang bangka at palaganap ng pagtatanim ng palay sa mga bahaing lugar.<ref>{{cite book|last1=Philippine National Historical Society|title=The Journal of History, Volumes 36-37|date=1998|publisher=University of Michigan|page=94|url=https://books.google.com/books?id=fDpwAAAAMAAJ&q=ibalong|access-date=9 February 2015}}</ref> *'''Kimantong''': Si Kimantong ay itinuturing na ang unang Bicolano na gumawa ng timon (rudder) na tinatawag na ''timon'', layag (sail) na tinatawag na ''layag'', araro (plow) na tinatawag na ''arado'', pangharrow (harrow) na tinatawag na ''surod'', ''ganta'' at iba pang mga sukat, roller, yoke, ''bolo'', at hoe. Isang [[Barangay|barangay]] na tinatawag na Kimantong ay matatagpuan sa [[Daraga, Albay]].<ref name=Agui1/> *'''Sural''': Si Sural, o ''surat'', na nangangahulugang “magsulat” o “liham”, ang unang Bicolano na nakaisip ng isang silabaryo. Inukit niya ito sa isang puting slab ng bato mula sa Libong, na kalaunan ay pinakintab ni Gapon.<ref name=Agui1/> *'''Takay''': Si Takay ay isang magandang dalaga na ayon sa alamat ay nalunod sa malaking baha sa epiko. Pinaniniwalaan na naging bulaklak ng takay siya sa ngayon ay nasa Lawa ng Bato.<ref name=Agui1/> ===Mga Bulkan=== '''Mula Hilaga hanggang Timog''' {| class="wikitable" |- ! scope=col | Larawan ! scope=col | Pangalan |-style="vertical-align:top;" ! scope=row | [[File:A view of Mt. Isarog 03.JPG|200px]] | '''[[Bundok Isarog]]''' ay isang {{convert|1966|m|adj=on}} [[fumarolic]] na bulkan na may {{convert|2.5|km|adj=on}} lawak ng bunganga na nakabukas sa silangan.<ref>{{cite gvp|vn=273042|name=Isarog|access-date=May 22, 2012}}</ref> Ang bundok at paligid nito na may lawak na {{convert|10112|ha}} ay isang [[protektadong lugar]] sa Rehiyon ng Bicol sa ilalim ng pangalang ''Mount Isarog Natural Park''.<ref name="PAWB">{{Cite web |date=March 11, 2010 |title=Region 5 – Protected Areas |url=http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=65:region-5&catid=69:regions |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321103724/http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=65%3Aregion-5&catid=69%3Aregions |archive-date=March 21, 2012 |access-date=May 22, 2012 |website=Bureau of Protected Areas and Wildlife Bureau}}</ref> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row | [[File:Mount Iriga.jpg|200px]] | '''[[Bundok Iriga]]''' ay isang {{convert|1196|m|adj=on}} bulkan na may malaking bungangang hugis-horseshoe na matatagpuan malapit sa [[Lawa ng Buhi]] (nasa harapan).<ref>{{cite gvp|vn=273041|name=Iriga|access-date=May 22, 2012}}</ref> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row | [[File:Mount Malinao.jpg|200px]] | '''[[Bundok Malinao]]''' ay isang {{convert|1548|m|adj=on}} bulkan na may malaking bunganga na may lawak na humigit-kumulang {{convert|3|km|mi}}, na nakabukas sa silangan. Matatagpuan sa mababang silangang bahagi ng bundok ang mga geothermal field ng Tiwi.<ref>{{cite gvp | vn=273801|name=Malinao|access-date=May 22, 2012}}</ref> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row | [[File:Masaraga.jpg|200px]] | '''[[Bundok Masaraga]]''' ay isang matulis na {{convert|1328|m|adj=on}} [[Holocene]] na bulkan na matatagpuan sa hilagang-kanluran ng Mayon.<ref>{{cite gvp|vn=273031|name=Masaraga|access-date=May 22, 2012}}</ref> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row" | [[File:Mt.Mayon tam3rd.jpg|200px]] | '''[[Bulkang Mayon]]''', ang pinakamataas na punto sa rehiyon na may taas na {{convert|2463|m}}, ay kilala rin sa kanyang perpektong hugis apa. Ito rin ang pinaka-aktibong bulkan sa bansa.<ref>{{cite gvp|vn=273030|name=Mayon|access-date=May 22, 2012}}</ref> Ang bulkan ay isa sa mga protektadong lugar ng Rehiyon V sa ilalim ng pangalang ''Mayon Volcano Natural Park'' na may sukat na {{convert|5776|ha}}.<ref name="PAWB" /> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row" | [[File:Pocdolberge.jpg|200px]] | '''[[Kabundukang Pocdol]]''', na may pinakamataas na elebasyon na {{convert|1102|m}}, ay isang pangkat ng mga fumarolic na bulkan na matatagpuan sa pagitan ng mga lalawigan ng Albay at Sorsogon. Dito matatagpuan ang Bac-Man Geothermal Power Plant at ang PNOC Eco-Park, isang {{convert|25100|ha|adj=on}} [[ecotourism]] park na pinangangasiwaan at pinoprotektahan ng [[Philippine National Oil Company]] (PNOC).<ref>{{cite gvp|vn=273020|name=Pocdol Mountains|access-date=May 22, 2012}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jamoralin |first=Reynaldo T. |date=n.d. |title=Places of Interest |url=http://www.sorsogontourism.com/places_of_interest.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314185542/http://www.sorsogontourism.com/places_of_interest.htm |archive-date=March 14, 2012 |access-date=May 22, 2012 |website=sorsogontourism.com}}</ref> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row" | [[File:A dormant Mt. Bulusan.jpg|200px]] | '''[[Bulkang Bulusan]]''', ang isa pang aktibong bulkan sa rehiyon, ay may taas na {{convert|1565|m}}. Matatagpuan ito sa labi ng {{convert|11|km|adj=on}} na Irosin Caldera.<ref>{{cite gvp|vn=273010|name=Bulusan|access-date=May 22, 2012}}</ref> Ang bulkan ay isang protektadong lugar at ang pangunahing tampok ng {{convert|3672|ha|adj=on}} na ''Bulusan Volcano Natural Park''.<ref name="PAWB" /> |} ==Ekonomiya== [[File:Bicol_Region_Pili_Nuts2.jpg|200px|thumbnail|left|[[Canarium ovatum|Mga Pili]] (binaon at inihaw)]] Ang Rehiyon ng Bicol ay may malaking bahagi ng mayamang patag na lupa, at ang agrikultura ang pinakamalaking bahagi ng ekonomiya, kasunod ng [[komersyal na pangingisda]]. Ang mga [[niyog]], [[abaca]], saging, kape, at [[langka]] ang limang pangunahing pananim sa rehiyon. Ang palay at mais ay kabilang sa mga pangunahing pananim na pana-panahon. Ang pagmimina ng karbon ay isa rin sa mga kontribyutor sa ekonomiya ng rehiyon. Mahalaga rin ang [[komersyal na pangingisda]] na may labing-tatlong pangunahing pook pangisdaan na nagsusuplay ng isda sa mga pamilihan sa mga lugar tulad ng [[Metro Manila]].<ref>{{Cite web |title=Bicol Regional Profile |url=http://r5.denr.gov.ph/index.php/about-us/regional-profile |archive-url=https://web.archive.org/web/20140827025659/http://r5.denr.gov.ph/index.php/about-us/regional-profile |archive-date=Agosto 27, 2014 |access-date=Agosto 26, 2014 |website=Department of Environment and Natural Resources: Region 5 – Bicol}}</ref> Sa kasalukuyan, mayroong 13,435 magsasaka sa Rehiyon ng Bicol na nagtatanim ng 142,405 [[hektarya]] ng [[Canarium ovatum|pili]] ayon sa datos ng [[Kagawaran ng Agrikultura ng Pilipinas|Kagawaran ng Agrikultura]]-Bicol. Ayon sa DA, 90% ng produksiyon ng pili sa Pilipinas ay mula sa Rehiyon ng Bicol at nagsimula itong [[asexual reproduction]] para sa pag-export ng produkto. Ang matibay na punong ito ay may prutas na 7% kernel, 25% shell, at 68% pulp. Ang Sorsogon Provincial Pili Development Board ay maghahain ng petisyon para ideklara ang Rehiyon bilang "Pili Capital ng Pilipinas".<ref>{{cite news |last1= Calipay|first1=Connie |title=DA readies interventions for farmers eyeing pili milk production|url=https://www.pna.gov.ph/articles/1219643 |accessdate=Mayo 16, 2024 |publisher=[[Philippine News Agency]] |date=Pebrero 27, 2024 }}</ref><ref>{{cite news |last1= Guarin|first1=Lovella |title=Exploring the potential of Bicol's pili nut as an export product|url=https://bicol.da.gov.ph/exploring-the-potential-of-bicols-pili-nut-as-an-export-product/ |accessdate=Mayo 17, 2024 |publisher= [[Department of Agriculture (Philippines)]]|date=Marso 15, 2023}}</ref> Noong Oktubre 2023, inilunsad ng [[Kagawaran ng Kalakalan at Industriya ng Pilipinas|Kagawaran ng Kalakalan at Industriya]] ang "Orgullo kan Bikol" Trade and Travel Fair sa [[Shangri-La Plaza]]. Ang 103 na exhibitors ay mga [[Small and medium-sized enterprises|MSMEs]] na nagpakita ng 253 bagong produkto mula sa 6 na probinsya ng Bikol.<ref>{{cite news |last1= Calipay|first1= Connie|title=103 Bicol MSMEs to showcase top products at Manila fair|url= https://www.pna.gov.ph/articles/1212028|accessdate=Mayo 24, 2024 |publisher=[[Philippine News Agency]] |date=Oktubre 18, 2023}}</ref> ==Edukasyon== {{Main|Edukasyon sa Pilipinas}} [[File:WTNaga BAHALANA A2a.JPG|right|thumb|Ateneo de Naga University]] Mula 1945 hanggang 2011, ang pangunahing sistema ng edukasyon ay binubuo ng anim na taon ng elementarya na nagsisimula sa edad na 6, at apat na taon ng [[high school|mataas na paaralan]] na nagsisimula sa edad na 12. Ang karagdagang edukasyon ay ibinibigay ng mga teknikal o bokasyonal na paaralan, o sa mga institusyong pang-edukasyon tulad ng mga unibersidad. Bagamat sinabi ng [[Saligang Batas ng Pilipinas|Saligang Batas ng 1987]] na ang edukasyong elementarya ay sapilitan, hindi ito naipatupad.{{citation needed|date=Agosto 2014}} Noong 2011, nagsimula ang bansa na lumipat mula sa lumang 10-taong sistema ng edukasyon patungo sa K–12 na sistema ng edukasyon, alinsunod sa mandato ng Kagawaran ng Edukasyon.<ref name="K12">{{Citation |title=[K-12 primer as of 20 December 2011] |url=http://www.deped.gov.ph/cpanel/uploads/issuanceImg/Kto12%20Primer%20as%20of%20Dec%202011.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120522231741/http://www.deped.gov.ph/cpanel/uploads/issuanceImg/Kto12%20Primer%20as%20of%20Dec%202011.pdf |publisher=[[Kagawaran ng Edukasyon ng Pilipinas|Kagawaran ng Edukasyon]] |access-date=Abril 28, 2012 |archive-date=May 22, 2012 |mode=cs1}}</ref> Ang bagong 12-taong sistema ay sapilitan na, kasama na ang paggamit ng bagong kurikulum para sa lahat ng paaralan (tingnan ang [[Edukasyon sa Pilipinas#2010s at ang K–12 program|2010s at ang K–12 program]]). Ang panahon ng paglipat ay magtatapos sa taong pampaaralan 2017–2018, na siyang taon ng pagtatapos para sa unang grupo ng mga mag-aaral na pumasok sa bagong sistema ng edukasyon. Lahat ng pampublikong paaralan sa Pilipinas ay kinakailangang magsimula ng klase sa araw na itinakda ng Kagawaran ng Edukasyon (karaniwang unang Lunes para sa pampubliko, pangalawang Lunes para sa pribado, at pangatlong Lunes para sa ilang kolehiyo ng buwan ng Hunyo) simula noong [[pagkapangulo ni Joseph Estrada]] noong 1999, at kinakailangang magtapos pagkatapos makumpleto ng bawat paaralan ang itinakdang 200-araw na kalendaryo ng paaralan na inayos ng Kagawaran ng Edukasyon (karaniwang mula sa ikatlong linggo ng Marso hanggang ikalawang linggo ng Abril). Ang mga pribadong paaralan ay hindi obligado na sumunod sa isang partikular na araw ngunit kinakailangang magsimula ng klase hindi lalampas sa huling linggo ng Agosto. {| class="wikitable sortable" valign ! Pangalan !! Akronim !! Lalawigan (Pangunahing kampus) !! Lungsod/Munisipyo !! Itinatag |- | [[Ateneo de Naga University]] || {{center|AdNU}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga City, Camarines Sur|Naga City]] || {{center|1940}} |- | [[Bicol State College of Applied Sciences and Technology|Southeast Asian University of Technology]] || {{center|SEAUTech}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga City, Camarines Sur|Naga City]] || {{center|1911}} |- | [[Bicol University]] || {{center|BU}} || [[Albay]] || [[Legazpi, Albay|Legazpi City]] || {{center|1969}} |- | [[Catanduanes State University]] || {{center|CatSU}} || [[Catanduanes]] || [[Virac, Catanduanes|Virac]] || {{center|1961}} |- | [[Central Bicol State University of Agriculture]] || {{center|CBSUA}}|| [[Camarines Sur]] || [[Pili, Camarines Sur|Pili]] || {{center|1918}} |- | [[Divine Word College of Legazpi]] ||{{center|DWCL}} || [[Albay]] || [[Legazpi City]] ||{{center|1947}} |- | [[Dr. Emilio B. Espinosa Sr. Memorial State College of Agriculture and Technology]] || {{center|DEBESMSCAT}} || [[Masbate]] || [[Mandaon, Masbate|Mandaon]] || {{center|1952}} |- | Naga College Foundation, Inc. || {{center|NCF}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga, Camarines Sur|Naga City]] || {{center|1947}} |- | Mariners' Polytechnic Colleges, Inc. ||{{center|MPC}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga, Camarines Sur|Naga City]] ||{{center|1974}} |- | [[Partido State University]] || {{center|PSU}} || [[Camarines Sur]] || [[Goa, Camarines Sur|Goa]] || {{center|2001}} |- | [[Camarines Sur Polytechnic Colleges|Polytechnic State University of Bicol]] || {{center|PSUB}} || [[Camarines Sur]] || [[Nabua, Camarines Sur|Nabua]] || {{center|1983}} |- | [[Sorsogon State University]] || {{center|SorSU}}|| [[Sorsogon]] || [[Sorsogon City]] || {{center|1907}} |- | [[Universidad de Santa Isabel]] || {{center|USI}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga City, Camarines Sur|Naga City]] || {{center|1868}} |- | [[Camarines Norte State College|University of Camarines Norte]] || {{center|CNSC}} || [[Camarines Norte]] || [[Daet, Camarines Norte|Daet]] || {{center|1992}} |- | [[University of Nueva Caceres]] || {{center|UNC}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga City, Camarines Sur|Naga City]] || {{center|1948}} |- | [[University of Santo Tomas–Legazpi]] || {{center|UST–Legazpi}} || [[Albay]] || [[Legazpi City]] || {{center|1948}} |- | Bicol University Gubat Campus || {{center|BUGC}} || [[Sorsogon]] || [[Gubat]] || {{center|2000}} |} == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Bicol}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas|Bikol]] [[Kategorya:Bikol]] [[Kategorya:Luzon]] {{pilipinas-stub}} 3vgdio8w6mf3dskwfmycnqtgwq3ndm8 2205372 2205317 2026-04-30T04:56:30Z Exec8 780 2205372 wikitext text/x-wiki {{otheruses|Bikol}} {{Infobox settlement <!-- Basic info -->| name = Bicol | other_name = | settlement_type = [[Regions of the Philippines|Region]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 260 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Mayon Volcano in Albay.jpg | image2 = Façade of St. Gregory the Great Cathedral, Legazpi.jpg | image3 = Calaguas Circa 2014.jpg | image4 = Minalahos Island, Caramoan Peninsula, Philippines (36978170521).jpg | image5 = }} '''Paikot sa kanan mula sa itaas''': [[Mayon Volcano]], [[Calaguas|Calaguas Islands]], [[Ateneo de Naga University|Ateneo de Naga University Church]], [[Caramoan National Park]], [[Legazpi Cathedral]] | image_alt = | image_caption = |<!-- images and maps --> | image_flag = | flag_size = 120x80px | image_seal = | seal_size = 100x80px | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Location in the Philippines <!-- Motto -->| nickname = Home of the Uragons | motto = | anthem = Bicol Regional March <!-- Location -->| coordinates = {{coord|region:PH|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{PHL}} | subdivision_type1 = [[Island groups of the Philippines|Island group]] | subdivision_name1 = [[Luzon]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government -->| seat_type = Regional center<br>{{nobold|and largest city}} | seat = [[Lungsod ng Legazpi]], [[Albay]] <!-- Politics -->| leader_title = | leader_name = <!-- Area --> | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_footnotes = <!-- Population --> | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_footnotes = {{PH census|2015}} | population_density_km2 = auto <!-- General information -->| timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | iso_code = PH-05 <!-- Others -->| blank_name_sec1 = [[Provinces of the Philippines|Provinces]] | blank_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background-color:WhiteSmoke" | title = 6 | [[Albay]] | [[Camarines Norte]] | [[Camarines Sur]] | [[Catanduanes]] | [[Masbate]] | [[Sorsogon]] }} | blank1_name_sec1 = [[Cities of the Philippines|Independent cities]] | blank1_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background-color:WhiteSmoke" | title = 1 | [[Naga, Camarines Sur|Naga]] }} | blank2_name_sec1 = [[Cities of the Philippines|Component cities]] | blank2_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background-color:WhiteSmoke" | title = 6 | [[Iriga]] | [[Legazpi, Albay|Legazpi]] | [[Ligao]] | [[Masbate City]] | [[Sorsogon City]] | [[Tabaco]] }} | blank3_name_sec1 = [[Municipalities of the Philippines|Municipalities]] | blank3_info_sec1 = 107 | blank4_name_sec1 = [[Barangay]]s | blank4_info_sec1 = 3,471 | blank5_name_sec1 = [[House of Representatives of the Philippines|Cong. districts]] | blank5_info_sec1 = 16 | blank_name_sec2 = [[Languages of the Philippines|Languages]] | blank_info_sec2 = {{unbulleted list | [[Wikang Bikolano|Bikolano]] {{hlist | ([[Central Bikol]] | [[Bicolano (Albay)|Albayano]] | [[Bicolano (Iriga)|Rinconada]] | [[Pandan Bikol|Northern Catanduanes]] | [[Southern Catanduanes Bikol language|Southern Catanduanes]])}} | [[Mga wikang Bisaya]] {{hlist | ([[Wikang Masbatenyo|Masbateño]] | [[Northern Sorsogon language|Northern Sorsogon]] | [[Southern Sorsogon language|Waray Sorsogon]])}} | [[Wikang Tagalog|Tagalog]] | [[Wikang Ingles|English]] }} | blank1_name_sec2 = [[List of regions of the Philippines by GDP|GDP]] (2023) | blank1_info_sec2 = [[Philippine peso|₱]]701.72 billion<br>[[USD|$]]12.61 billion<ref name="grdp">{{Cite web |title=2021 to 2023 Gross Regional Domestic Product (GRDP)|url=https://psa.gov.ph/statistics/grdp/tables |access-date=April 26, 2024 |publisher=Philippine Statistics Authority|website=openstat.psa.gov.ph}}</ref> | blank2_name_sec2 = Growth rate | blank2_info_sec2 = {{increase}} (4.58%)<ref name="grdp" /> | blank3_name_sec2 = [[Human Development Index|HDI]] | blank3_info_sec2 = {{increase}} 0.687 ({{fontcolor|orange|Medium}}) | blank4_name_sec2 = HDI rank | blank4_info_sec2 = [[List of Philippine provinces and regions by Human Development Index|13th in the Philippines]] (2019) | website = {{URL|dilgbicol.org}} | elevation_max_point = [[Mayon Volcano]] | elevation_max_ft = 8,081 | image_map1 = {{hidden begin|title=OpenStreetMap|ta1=center}}{{Infobox mapframe|frame-width=250|zoom=8}}{{hidden end}} }} Ang '''Bicol''' (binabaybay ding '''Bikol'''; tinatawag ding '''Kabikulan''' at '''Rehiyon 5''') ay isa sa 17 mga [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Pilipinas]]. Binubuo ang Bicol ng anim na lalawigan sa Tangway ng Bikol, ang pinakatimog-silangang bahagi ng pulo ng Luzon, at ng dalawang pulong lalawigan malapit sa tangway. Ang [[Lungsod ng Legazpi]] ang kabisera, sentro ng pulitika at administrasyon ng rehiyon,<ref name="DILG">[http://dilgbicol.org/directory/dilg-regional-office.html "DILG Regional Office No. 5 Directory"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120417175301/http://dilgbicol.org/directory/dilg-regional-office.html |date=2012-04-17 }}. Bicol Region Official website; retrieved 22 May 2012.</ref><ref name=leg>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://bicol.da.gov.ph/Statistics/regional_profile.html |access-date=2014-07-18 |archive-date=2010-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100416052024/http://bicol.da.gov.ph/Statistics/regional_profile.html |url-status=dead }}</ref> samantalang ang [[Lungsod ng Naga]] naman ang sentro ng relihiyon, edukasyon, ekonomiya, industriya at ekonomiya sa rehiyon.<ref name="islandsproperties.com">{{Cite web |url=http://www.islandsproperties.com/places/bicol.htm |title=Archive copy |access-date=2014-07-18 |archive-date=2014-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223070440/http://www.islandsproperties.com/places/bicol.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="ReferenceA">{{Cite web |url=http://naga.gov.ph/news/governance/bongat-bares-state-of-city-hails-naga-as-bicol%E2%80%99s-tiger-economy |title=Archive copy |access-date=2014-07-18 |archive-date=2014-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140421083043/http://naga.gov.ph/news/governance/bongat-bares-state-of-city-hails-naga-as-bicol%e2%80%99s-tiger-economy/ |url-status=dead }}</ref><ref name="businessmirror.com.ph">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://businessmirror.com.ph/index.php/en/news/regions/14477-bicol-region-emerging-as-another-call-center-hub |access-date=2014-07-18 |archive-date=2013-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131223005742/http://businessmirror.com.ph/index.php/en/news/regions/14477-bicol-region-emerging-as-another-call-center-hub |url-status=dead }}</ref><ref name="bicolmail.com">http://www.bicolmail.com/2012/?p=10317</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web |url=http://naga.gov.ph/ecological-profile/education/ |title=Archive copy |access-date=2014-07-18 |archive-date=2014-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102110519/http://naga.gov.ph/ecological-profile/education/ |url-status=dead }}</ref> ==Heograpiya== Matatagpuan ang Kabikulan sa pinakatimog na dulo ng [[Luzon]], ang pinakamalaking pulo sa kapuluan ng Pilipinas. Ang kabuuang sukat ng lupa ng rehiyon ay nasa {{convert|18054.3|km2|sqmi|abbr=on}},<ref>The total land area is derived from the summation of provincial areas from the table below</ref> na 5.9% ng kabuuang sukat ng lupa ng buong bansa. Nasa 69.3% ng kabuuang lupa ay maaaring tirahan samantalang ang nalalabing 30.7% ay binubuo ng mga kagubatan.<ref name="DOA">[http://bicol.da.gov.ph/Statistics/regional_profile.html "Overview of Bicol Region"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100416052024/http://bicol.da.gov.ph/Statistics/regional_profile.html |date=2010-04-16 }}. Department of Agriculture Web Site; retrieved 22 May 2012.</ref> Naghahanggan ang rehiyon sa [[Look ng Lamon]] sa hilaga, sa [[Dagat Pasipiko]] sa silangan, sa [[Dagat Sibuyan]] at [[Golpo ng Lagay]] sa kanluran. Ang pinakahilagang lalawigan ng rehiyon, ang [[Camarines Norte]], ay naghahanggan sa hilaga sa lalawigan ng [[lalawigan ng Quezon|Quezon]], na nag-uugnay sa rehiyon sa ibang bahagi ng Luzon.<ref name="DOA"/> Ang mga lalawigan na bumubuo sa rehiyon ay ang mga sumusunod: * [[Albay]] - [[Wikang Albay Bikol|Albay Bikol]] * [[Camarines Norte]] - [[Wikang Tagalog|Tagalog]] * [[Camarines Sur]] - [[Wikang Gitnang Bikol|Gitnang Bikol]] * [[Catanduanes]] - [[Wikang Gitnang Bikol|Gitnang Bikol]] * [[Masbate]] - [[Wikang Masbatenyo|Masbatenyo]]/[[Bisakol]] * [[Sorsogon]] - [[Bisakol]] Ang Rehiyon V ay isang [[tangway]]. Makikita sa mapa na halos napapalibutan ito ng tubig. Dahil dito, ang mga pamayanang malapit sa tubig ay umaasa nang malaki sa pangingisda. May mga yamang mineral din ang rehiyong ito. Ang paracale sa Camarines Norte ay pangunahing tagapagmina ng ginto at tanso. Minimina rin sa ibang bahagi ng rehiyon ang [[marmol]], [[pilak]], [[bakal]], [[karbon]], [[chromite]], [[manganese]] at [[abaka]]. Mayaman din ito sa mga magagandang tanawin tulad ng [[Bulkang Mayon]] ng Albay. ==Kasaysayan== [[File:Naga City, Camarines Sur 1845.jpg|left|thumb|263x263px|Nueva Cáceres 1854, makabagong [[Naga, Camarines Sur]]]] Ang rehiyon ng Bicol ay kilala bilang ''[[Ibalong]]'', na may iba't ibang interpretasyon na maaaring magmula sa ''ibalio'', na nangangahulugang "dalhin sa kabilang panig"; ibalon, na nangangahulugang "mga tao mula sa kabilang panig" o "mga tao na magiliw at nagbibigay ng mga regalo sa mga bisita upang ipabalik sa kanilang mga tahanan"; o bilang isang pagbabago ng ''Gibal-ong'', isang [[sitio]] ng [[Magallanes, Sorsogon]] kung saan unang dumating ang mga Kastila noong 1567. Ang [[Ilog Bicol]] ay unang binanggit sa mga dokumentong Kastila noong 1572. Tinawag din ang rehiyon bilang ''Los Camarines'' matapos ang mga kubo na natagpuan ng mga Kastila sa [[Camalig, Albay]]. Walang mga fossil ng prehistorikong hayop na natagpuan sa Bicol at ang kasaysayan ng mga unang nanirahan dito ay nananatiling hindi tiyak. Ang mga [[Aeta]] mula sa [[Camarines Sur]] hanggang [[Sorsogon]] ay nagmumungkahi na may mga katutubong nanirahan dito noon pa man, ngunit ang pinakamaagang ebidensya ay mula sa buhay noong kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Neolitiko.<ref>{{Cite web |last=Refraccion |first=Mara Angelica |date=June 28, 2011 |title=Bicol (Pre Colonial History) |url=http://maraangelica.blogspot.com/ |access-date=March 11, 2016 |website=maraangelica.blogspot.com}}</ref> Ang sistema ng ''[[barangay]]'' (bayan) ay umiiral na noong 1569. Walang mga tala na nagpapakita ng pagkakaroon ng pamamahala ng Islam o anumang awtoridad na lumampas sa datu (pinuno). Ang pamumuno bago ang kolonisasyon ay nakabatay sa lakas, tapang, at talino. Ang mga katutubo ay tila hindi makialam sa politika. Kaya, ang impluwensya ng datu ay pinakamahalaga sa panahon ng mga krisis tulad ng digmaan. Sa ibang pagkakataon, ang maagang lipunang Bicol ay nanatiling nakasentro sa pamilya, at ang pinuno ay ang pinuno ng pamilya. Ang impluwensiya ng mga Kastila sa Bicol ay pangunahing dulot ng mga pagsusumikap ng mga misyonaryong Kastila mula sa [[Augustinians|Agustino]] at [[Franciscan]] na orden. Ang mga unang simbahan sa Bicol, ang [[San Francisco Church (Intramuros)|Simbahan ng San Francisco]], at ang [[Katedral ng Naga]], parehong nasa [[Naga, Camarines Sur|Lungsod ng Naga]], pati na rin ang [[Nabua Church|Simbahan ng Banal na Krus]] sa [[Nabua, Camarines Sur]], ay itinatag ng Banal na Orden ng mga Pransiskano. Isa sa mga pinakamatandang [[diocese]] sa Pilipinas, ang [[Arsidiyosesis ng Cáceres]], ay itinatag din sa Rehiyon ng Bicol. Sa panahong ito, ang Bicol ay pinalamutian ng maraming ''astilleros'' (mga dockyard) na nakatuon sa paggawa ng mga [[Manila Galleons]], ang pinakamabigat na barko sa kanilang panahon, mula sa mga lokal na kagubatan ng kahoy at ang mga Manila Galleons na ito ay responsable sa kalakalan sa pagitan ng Asya at Amerika.<ref>{{Cite web |last=Bolunia |first=Mary Jane Louise A. |date=n.d. |title=Astilleros: The Spanish Shipyards of Sorsogon |url=http://www.themua.org/collections/files/original/34a74c76efdb951655b9bde1213812dc.pdf |access-date=October 26, 2015 |via=themua.org}}</ref> Ang Bicol ay mayroon ding mga pamayanan at impluwensiya ng Latin-Amerika na karamihan ay nagmula sa Mexico dahil sa kasaganaan ng [[sili]] na taniman sa lugar, na may pinagmulan sa [[Mexico|Mexico]].<ref>{{Cite journal |last1=Kraft |first1=Kraig H. |last2=Brown |first2=Cecil H. |last3=Nabhan |first3=Gary P. |last4=Luedeling |first4=Eike |last5=Luna Ruiz |first5=José de Jesús |last6=Coppens d'Eeckenbrugge |first6=Geo |last7=Hijmans |first7=Robert J. |last8=Gepts |first8=Paul |display-authors=3 |date=2014 |title=Multiple Lines of Evidence for the Origin of Domesticated Chili Pepper, ''Capsicum annuum'', in Mexico |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=111 |issue=17 |pages=6165–6170 |doi=10.1073/pnas.1308933111 |pmc=4035960 |pmid=24753581 |bibcode=2014PNAS..111.6165K |doi-access=free}}</ref> Kilala ang lutuing Bicolano sa pagkahilig nito sa maanghang na pagkain.<ref name="Bicol Native Cuisine">{{Cite web |title=Bicol Native Cuisine |url=http://98.130.222.111/~camgov/cuisine.php |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130628035649/http://98.130.222.111/~camgov/cuisine.php |archive-date=June 28, 2013 |website=Camarines Sur Provincial Government}}</ref> Gayunpaman, sa kabila ng lahat ng ito, ang rehiyon ay naging isa sa pinakamahirap sakupin ng mga Kastila, Amerikano, at Hapones dahil sa matinding pagtutol ng mga tao.<ref name="Bicol Native Cuisine" /> === Mga Lungsod === Ang rehiyon ay may isang [[Lungsod ng Pilipinas|independiyenteng lungsod ng komponente]], ang [[Naga, Camarines Sur|Naga]], at anim na [[Lungsod ng Pilipinas|mga lungsod ng komponente]] – [[Iriga]], [[Legazpi, Albay|Legazpi]], [[Ligao]], [[Lungsod ng Masbate]], [[Lungsod ng Sorsogon]], at [[Tabaco]]. Ang Masbate at Sorsogon ay mga lungsod sa kanilang mga katulad na lalawigan. {{unbulleted list | {{Color box|#BFF5FF|†|border=darkgray}} {{font|Sentro ng rehiyon|size=90%}} }} {| class="wikitable sortable" style="background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;" ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Populasyon {{small|(2020)}}{{PH census|2020}} ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" colspan=2 | Laki<ref name="PSA-CitiesList">{{Cite web |title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407112230/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archive-date=April 7, 2016 |access-date=March 29, 2016 |website=Philippine Statistics Authority}}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" colspan=2 | Densidad ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Uri ng Lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Kategorya ng Kita ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Lalawigan |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|sq mi}} ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|/sq mi}} ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Iriga|Lungsod ng Iriga]] | style="text-align:right;" | 114,457 | {{convert|137.35|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|114457/137.35|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 4th | [[Camarines Sur]] |- ! scope="row" style="background-color:#BFF5FF;border-right:0;" |† [[Legazpi, Albay|Lungsod ng Legazpi]] | style="text-align:right;" | 209,533 | {{convert|153.70|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|209533/153.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 1st | [[Albay]] |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Ligao]] | style="text-align:right;" | 118,096 | {{convert|246.75|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|118096/246.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 4th | [[Albay]] |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Lungsod ng Masbate]] | style="text-align:right;" | 104,522 | {{convert|188.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|104522/188.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 4th | [[Masbate]] |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Naga, Camarines Sur|Naga]] | style="text-align:right;" | 209,170 | {{convert|84.48|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|209170/84.48|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Independiyenteng komponente | 1st | [[Camarines Sur]] |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Lungsod ng Sorsogon]] | style="text-align:right;" | 182,237 | {{convert|276.11|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|182237/276.11|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 2nd | [[Sorsogon (lalawigan)|Sorsogon]] |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Lungsod ng Tabaco]] | style="text-align:right;" | 140,961 | {{convert|117.14|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|140961/117.14|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 4th | [[Albay]] |} === Mga Lalawigan === [[File:Ph bicol.png|thumb|300px|{{center|Mga Lalawigan ng Bicol}}]] Ang rehiyon ay binubuo ng anim na lalawigan: [[Albay]], [[Camarines Norte]], [[Camarines Sur]], [[Sorsogon]] at mga pulo-lalawigan ng [[Catanduanes]] at [[Masbate]], 107 Munisipalidad at 3,471 Barangay. Noong 2020, ang [[Camarines Sur]] ang pinakamalaking lalawigan sa rehiyon sa laki ng lupa at populasyon, na may lawak na {{convert|5481.6|km2|sqmi|abbr=on}} o mga 30.4% ng kabuuang lawak ng lupain at populasyon na 2,068,244. Ang [[Catanduanes]] naman ang pinakamaliit sa laki at populasyon, na may lawak na {{convert|1511.5|km2|sqmi|abbr=on}} o 8.4% ng kabuuang rehiyonal na lawak at populasyon na 271,879.{{PH census|2020}} {| class="wikitable sortable" style="background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lalawigan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kabesera ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2020)}}{{PH census|2020}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Lawak<ref name="PSA-NSCB-ProvinceList">{{Cite web |title=PSGC Interactive; List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archive-date=January 11, 2013 |access-date=March 29, 2016 |website=[[Philippine Statistics Authority]]}}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Densidad ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga Lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Muni.|Munisipalidad}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Barangay|Barangay}} |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Albay}} | style="" | [[Legazpi, Albay|Lungsod ng Legazpi]] | {{percent and number|1374768|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,574.91|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1374768/2,574.91|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 3 | 15 | 720 |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Camarines Norte}} | style="" | [[Daet]] | {{percent and number|629699|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,277.93|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|629699/2,277.93|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 12 | 282 |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Camarines Sur}} | style="" | [[Pili, Camarines Sur|Pili]] | {{percent and number|2068244|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5,511.90|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2068244/5,511.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 2 | 35 | 1,063 |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Catanduanes}} | style="" | [[Virac, Catanduanes|Virac]] | {{percent and number|271879|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1,492.16|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|271879/1,492.16|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 11 | 315 |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Masbate}} | style="" | [[Masbate City]] | {{percent and number|908920|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|4,138.56|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|908920/4,138.56|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 21 | 550 |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Sorsogon}} | style="" | [[Sorsogon City]] | {{percent and number|828655|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,119.01|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|828655/2,119.01|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 14 | 541 |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=3 style="" | Kabuuan ! scope="col" style="text-align:right;" style="text-align:right;" | 6,082,165 ! scope="col" style="text-align:right;" | 18,114.47 ! scope="col" | {{convert|18,114.47|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|6082165/18,114.47|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|6082165/18,114.47|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 7 ! scope="col" | 107 ! scope="col" | 3,471 |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | style="padding-left:1em;" colspan=13 | • Kasama sa mga bilang ng Camarines Sur ang ''independent component city'' ng [[Naga, Camarines Sur|Naga]]. |} ==== Mga Gobernador at Bise-Gobernador ==== {| class="wikitable sortable" |- !width=140 |Lalawigan !width=150 |Larawan !width=235 |Gobernador !width=120 colspan=2 |Partido Politikal !width=150 |Bise-Gobernador |- |{{center|[[File:Seal of Albay.svg|75px]]}}{{center|[[Albay]]}} |align=center |[[File:EdcelGrecoLagman.jpg|138x138px]] |[[Edcel Greco Lagman|Edcel Greco Alexander B. Lagman]] | {{party name with colour|Partido Federal ng Pilipinas}} |Baby Glenda O. Bongao |- |{{center|[[File:CamNor Seal.svg|75px]]}}{{center|[[Camarines Norte]]}} |align=center |[[File:Gov Padilla (Camarines Norte).png|138x138px]] |Ricarte "Dong" Padilla | {{party name with colour|Aksyon Demokratiko}} |Joseph Ascutia |- |{{center|}}{{center|[[Camarines Sur]]}} |align=center |[[File:Gov Villafuerte.png|alt=|138x138px]] |[[Luigi Villafuerte|Vincenzo Luigi Villafuerte]] | {{party name with colour|Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan}} |Salvio Patrick Fortuno Jr. |- |{{center|[[File:Official Seal of Catanduanes.svg|75px]]}}{{center |[[Catanduanes]]}} |align=center |[[File:Gov Cua (Catanduanes).png|alt=|138x138px]] |[[Joseph Cua]] | {{party name with colour|Nationalist People's Coalition}} |Peter Cua |- |{{center|[[File:Ph seal masbate.png|75px]]}}{{center|[[Masbate]]}} |align=center |[[File:Gov Kho.png|138x138px]] |[[Antonio Kho]] | {{party name with colour|Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan}} |[[Elisa Olga Kho|Elisa Olga T. Kho]] |- |{{center|[[File:Sorsogon Provincial Seal.png|75px]]}}{{center|[[Sorsogon]]}} |align=center |[[File:Gov Hamor.png|138x138px]] |Boboy Hamor |{{party name with colour|Nationalist People's Coalition}} |Krunimar Antonio Escudero II |} ==Relihiyon== Ang karamihan sa mga Bikolano ay debotong Romano Katoliko dahil sa pananakop ng mga Espanyol at ang kanilang pagpapalaganap ng relihiyon sa bansa. Araw-araw ipinagdiriwang ang Misa Katolika sa maraming simbahan sa Rehiyon ng Bicol.<ref>{{Cite web |title=Religious Affiliation in Bicol Region (2020 Census of Population and Housing) {{!}} Philippine Statistics Authority V - Bicol |url=https://rsso05.psa.gov.ph/content/religious-affiliation-bicol-region-2020-census-population-and-housing |access-date=2025-03-13 |website=rsso05.psa.gov.ph |archive-date=2025-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318071447/https://rsso05.psa.gov.ph/content/religious-affiliation-bicol-region-2020-census-population-and-housing |url-status=dead }}</ref>[https://rsso05.psa.gov.ph/system/files/attachment-dir/Special%20Release_Religious%20Affiliation.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250415220835/https://rsso05.psa.gov.ph/system/files/attachment-dir/Special%20Release_Religious%20Affiliation.pdf |date=2025-04-15 }}<ref>{{Cite journal |last=Mapa-Arriola |last2=Sharon |first2=Maria |date=1970-01-01 |title=Language of Piety and Sympathy: A Reading of the Culture of Spirituality in Bicol Region Through Pasion Bicol |url=https://papers.iafor.org/submission39201/ |language=en-GB}}</ref> Sa kasalukyan panahon ang rehiliyon ng buong rehiyon nananatiling matatag sa pananampalatayang Romano Katoliko, kung saan ang karamihan ng populasyon ay kabilang dito. Ang relihiyong Katoliko ang may pinakamalaking bilang ng mga tagasunod kumpara sa ibang bahagi ng Pilipinas. Lumago ang Simbahang Katoliko sa Rehiyong Bicol sa pamamagitan ng pagsisikap ng mga obispo mula sa Nueva Caceres (Lungsod ng Naga) mula ika-17 siglo hanggang sa Himagsikang Pilipino noong 1898. Ang Lungsod ng Naga ang itinuturing na sentro ng relihiyon sa Rehiyong Bicol at ang luklukan ng isa sa pinakamatandang diyosesis sa Pilipinas, ang Arkidiyosesis ng Caceres. Kasama rin sa iba pang mga diyosesis sa rehiyon ang Diyosesis ng Legazpi, Sorsogon, Daet, Masbate, Libmanan, at Virac.<ref>{{Cite web |title=Naga City: Heart of Bicol – CITY OF NAGA |url=https://www2.naga.gov.ph/naga-city-profile/ |access-date=2025-03-13 |language=en-US}}</ref> Ang mga pista (pista ng mga santo) ay taunang pagdiriwang ng mga parokya, mula sa isang simpleng pista sa baryo bilang parangal sa patron para sa masaganang ani, hanggang sa mas malaking pistang bayan bilang pagpaparangal sa isang himala ng santo. Mayroon ding mga diyosesanong pista tulad ng pista ng Mahal na Birhen ng Kaligtasan, pati na rin ang pang-rehiyong pagdiriwang ng Pista ng Mahal na Birhen ng Peñafrancia—ang pinakamalaking debosyon sa Mahal na Birhen sa buong Asya. Ito ay isang linggong pagdiriwang bilang pagpupugay sa Mahal na Birheng Maria, na kinikilala bilang "Patrona ng Kabikulan." Sa Luzon, ang Rehiyong Bicol ang may pinakamataas na bilang ng mga lalaking pumapasok sa seminaryo upang maging pari, at mga babaeng pumapasok sa buhay relihiyoso bilang madre. Ito ay maaring maiugnay sa mga institusyong tulad ng Holy Rosary Minor Seminary, Daughters of Mary, at Daughters of Charity Convents sa Lungsod ng Naga.<ref>{{Cite journal |last=Mapa-Arriola |last2=Sharon |first2=Maria |date=1970-01-01 |title=Language of Piety and Sympathy: A Reading of the Culture of Spirituality in Bicol Region Through Pasion Bicol |url=https://papers.iafor.org/submission39201/ |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=2006-11-11 |title=History of Catholicism in the Bicol Region |url=https://angkangpilipino.wordpress.com/2006/11/11/history-of-catholicism-in-the-bicol-region/ |access-date=2025-03-13 |website=Angkang Pilipino |language=en}}</ref> ==Sinaunang Paniniwala ng mga Bikolnon== Ang katutubong paniniwalang panrelihiyon ng mga taga Sinaunang Bikol at ng iba't ibang pangkat-etniko sa bansa, ay sumusunod sa animismo. Ang mga katutubong paniniwalang ito ay binubuo ng iba't ibang lokal na tradisyon ng pagsamba na nakatuon sa mga anito (espiritu ng Ninuno) at diwata (mga espiritu ng kalikasan at mga bathala)<ref>{{Cite journal |date=2024 |title=Photographs and Theological Reflection |url=https://doi.org/10.5040/9780567713391.ch-8 |journal=Doing Theology with Photographs |pages=87–98 |doi=10.5040/9780567713391.ch-8}}</ref><ref>{{Citation |last=Sitoy |first=T. V. |title=A history of Christianity in the Philippines. 1: The initial encounter |date=1985 |place=Quezon City |publisher=New Day Publ |isbn=978-971-10-0255-8 |access-date=2025-03-13}}</ref> ==Mga Diwata at mga bathala== Bago pa man dumating ang mga mananakop, ang rehiyon ay mayroon nang sinaunang na sistemang panrelihiyon na kinabibilangan ng iba't ibang diyos at diyosa na kung tawagin ay mga diwata. Kabilang sa mga ito ang mga sumusunod: '''Gugurang''' – Ang kataas-taasang diyos, diwata ng mga diwata. Siya na minsan ay bumababa mula langit at naninirahan sa loob ng Bundok Mayon. Siya ang nagbabantay at nagpoprotekta ng banal na apoy, na palaging sinusubukang nakawin ng kanyang kapatid na si Asuang. Kapag sumusuway ang mga tao sa kanyang mga utos, gumagawa ng kasalanan, o nagiging masama, pinapaputok niya ang lava ng Mayon bilang babala upang ituwid nila ang kanilang landas. May isinagawang ritwal para sa kanya noon ang mga sinaunang Bikolano na tinatawag na Atang.<ref name="ourownvoice.com">{{Cite web |last=Eugenio |first=Damiana L. |date=n.d. |title=Asuang Steals Fire from Gugurang |url=http://www.ourownvoice.com/tales/tales2004a-2.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090526125514/http://www.ourownvoice.com/tales/tales2004a-2.shtml |archive-date=May 26, 2009 |access-date=April 3, 2010 |website=ourownvoice.com}}</ref><ref name="youtube.com">{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=goLgDpSStmc |title=The Aswang Phenomenon |date=2011 |last=Clark |first=Jordan |type=Animation |via=Youtube}}</ref> '''Linti''' - Ang diwata ng kidlat na alagad ni Gugurang.<ref name=":0">{{Citation |title=Coyote Steals Fire |url=https://doi.org/10.2307/j.ctt1d8h9x5.2 |work=Coyote Steals Fire |publisher=Utah State University Press |access-date=2025-03-13}}</ref> '''Dalogdog''' - Ang diwata ng kulog, kapatid ni Linti.<ref name=":0" /> '''Asuang''' – Ang masamang diyos na laging sumusubok nakawin ang banal na apoy ng Bundok Mayon mula kay Gugurang. Minsan siyang tinatawag na Aswang at naninirahan sa loob ng Bundok Malinao. Bilang diyos ng kasamaan, siya ang nagdadala ng mga sakuna at nagtutulak sa mga tao na gumawa ng kasalanan.<ref name="ourownvoice.com" /><ref name="youtube.com" /> '''Haliya''' – Ang diyosa ng liwanag ng buwan at matinding kaaway ni Bakunawa. Siya ang tagapagtanggol ni Bulan, ang diyos ng buwan. Ang kanyang kulto ay binubuo ng mga kababaihan. Mayroon ding ritwal na sayaw na ipinangalan sa kanya, na isinasagawa bilang proteksyon laban kay Bakunawa.<ref name=":3">{{Cite news |last=Soltes |first=Jonas Cabiles |date=September 7, 2009 |title=Bicol Artist Protest Natl. Artist Awardees |work=Inquirer.net |url=http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090907-223978/Bicol-artists-protest-Natl-Artist-awardees |url-status=dead |access-date=April 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090911045425/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090907-223978/Bicol-artists-protest-Natl-Artist-awardees |archive-date=September 11, 2009}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Paz-Pacheco |first=Elizabeth |last2=Nevado |first2=Jose |last3=Cutiongco-de la Paz |first3=Eva Maria |last4=Jasul |first4=Gabriel |last5=Aman |first5=Aimee Yvonne Criselle |last6=Alejandro-Ribaya |first6=Elizabeth Laurize |last7=Francisco |first7=Mark David |last8=Guanzon |first8=Ma. Luz Vicenta |last9=Uyking-Naranjo |first9=May |last10=Añonuevo - Cruz |first10=Ma. Cecilia |last11=Maningat |first11=Maria Patricia Deanna |date=2023-05-10 |title=Genetic Variants Associated with Poor Responsiveness to Sulfonylureas in Filipinos with Type 2 Diabetes Mellitus |url=https://doi.org/10.15605/jafes.037.s8 |journal=Journal of the ASEAN Federation of Endocrine Societies |volume=38 |issue=S1 |pages=31–40 |doi=10.15605/jafes.037.s8 |issn=0857-1074}}</ref> '''Bulan''' – Ang sinaunang diwata ng Buwan ng mga Bikolano.<ref>{{Citation |title=ACKNOWLEDGEMENTS |date=2019-03-31 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv9hvs8j.2 |work=Bikol Dictionary |pages=vii–vii |publisher=University of Hawaii Press |access-date=2025-03-13}}</ref> Si Bulan ang diyos ng buwan, inilalarawan bilang isang batang lalaki na may pambihirang kagandahan. Dahil sa kanyang anyo, nagpapahinahon siya ng mababangis na hayop at mabagsik na sirena (Magindara). May malalim siyang pagmamahal kay Magindang, ngunit palaging tumatakas upang hindi siya mahuli. Nahihiya siya sa lalaking kanyang iniibig. Kapag nahuli siya ni Magindang, palaging sumasaklolo si Haliya upang palayain siya.<ref name=":3" /> '''Magindang''' – Ang diyos ng dagat at ng lahat ng nilalang dito. Siya ay may malalim na damdamin para kay Bulan at patuloy na hinahabol ito, bagama’t hindi niya kailanman mahuli. Dahil dito, ipinapaliwanag ng mga Bikolano na ito ang dahilan kung bakit tumatataas ang alon upang maabot ang buwan. Sa tuwing mahuhuli niya si Bulan, palaging sumasaklolo si Haliya upang palayain ito. '''Okot''' – Ang diyos ng kagubatan at patron pangangaso. '''Onos''' - diyos ng bagyo, baha at delubyo<ref>{{Citation |title=Un pequeño aldeano en la gran ciudad |date=2018-02-19 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1m0kh6c.7 |work=Crónica del retorno |pages=157–180 |publisher=Universidad Central |access-date=2025-03-13}}</ref> '''Bakunawa''' – Isang higanteng diyos ng dagat na mukhang hito o ahas. Siya ang itinuturing na sanhi ng duyog o eklipse, ang lumalamon sa araw at buwan, at ang matinding kalaban ni Haliya. Layunin niyang lunukin si Bulan, ngunit ipinangako ni Haliya na poprotektahan ang diyos ng buwan magpakailanman.<ref>{{Cite news |last=Abella |first=Jerrie M. |date=January 15, 2010 |title=Eclipse; Bakunawa Eats the Sun Behind a Curtain of Clouds |work=GMANews.TV |url=http://www.gmanews.tv/story/181693/eclipse-bakunawa-eats-the-sun-behind-a-curtain-of-clouds |access-date=April 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323214445/http://www.gmanews.tv/story/181693/eclipse-bakunawa-eats-the-sun-behind-a-curtain-of-clouds |archive-date=March 23, 2010}}</ref> '''Kanlaon''' - Ang masamang diyos ng apoy at pagkawasak kalaban ni Gugurang at batala, siya rin ang masamang diyos ng bulkang Kanlaon<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=Tony |date=2017-10-19 |title=Democracy in the Philippines |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691154923.003.0002 |journal=Princeton University Press |doi=10.23943/princeton/9780691154923.003.0002}}</ref> === Mga Mitolohikal na Bayani at Tao === *'''Baltog''': Si Baltog ang unang puting tao o ''tawong-lipod'' na dumating sa Bicol. Ipinanganak sa [[India]] (bagamat tinatawag na "Boltavara" ang India sa epiko) mula sa matapang na angkan ng Lipod, ipinakilala niya ang [[pagsasaka]] sa Bicol sa pamamagitan ng pagtatanim ng ''linsa'' o ''apay'', na isang katangian ng mga unang mananakop na Indian. Pinatay niya ang Baboy Ramo ng Tandayag sa isang matinding laban.<ref name=Agui1/> *'''Bantong''': Si Bantong ay isang matapang at tusong batang mandirigma na nag-iisa niyang pinatay ang kalahating-tao at kalahating-hayop na si Rabot, bagamat binigyan siya ni Handyong ng 1,000 mandirigma upang tulungan siya.<ref name=Agui1/> *'''Daragang Magayon''' - Ang magandang at anak ni Makusog, ang pinuno ng banwa at tribo. Siya ang pangunahing tauhan sa alamat ng Mayon, at ang kanyang pag-ibig at malungkot na kamatayan ay nauugnay sa pagbuo ng Mt. Mayon.<ref name=":2">{{Cite web |date=2009-10-21 |title=Bundok Philippines - Legend of Magayon (Mayon) |url=http://geocities.com/Yosemite/3712/tmagayon.html |access-date=2025-03-13 |website=web.archive.org |archive-date=2009-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091021093444/http://geocities.com/Yosemite/3712/tmagayon.html |url-status=bot: unknown }}</ref> *'''Panganoron''' - Isang espiritu ng ulap na nagligtas kay Magayon mula sa nalunod. Siya ay naging kasintahan ni Magayon at nakipaglaban kay Pagtuga upang iligtas ang kanyang ama.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |date=2008-09-16 |title=Province of Albay : MAGAYON FESTIVAL 2008 : History |url=http://magayonfestival.albay.gov.ph/history_mf.htm |access-date=2025-03-13 |website=web.archive.org |archive-date=2008-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916185029/http://magayonfestival.albay.gov.ph/history_mf.htm |url-status=dead }}</ref> *'''Dinahong''': Si Dinahong, na nangangahulugang "balot ng mga dahon", ay ang orihinal na potter ng Bicolano na pinaniniwalaang isang [[Aeta people|Agta]] (Negrito). Tumulong siya sa mga tao upang matutong magluto, gumawa ng mga palayok na tinatawag na ''coron'', mga kalan, mga palayok na lupa, at iba pang mga kagamitan sa kusina.<ref name=Agui1/> *'''Makusog''' - Ang pinuno ng banwa at tribo ng Rawis at ama ni Daragang Magayon. *'''Dawani''' - Ina ni Magayon na pumanaw matapos ipanganak si Magayon.<ref>{{Cite web |title=Sayaw Kan Tulong Bulod Summary {{!}} PDF |url=https://www.scribd.com/document/492560497/Sayaw-kan-tulong-bulod-summary |access-date=2025-03-13 |website=Scribd |language=en}}</ref> *'''Malinaw''' - Ang maputi at magandang kapatid ni Magayon, na tinatago o binukot. Siya ang pinagmulan ng bundok Malinaw<ref>{{Cite web |title=Sayaw Kan Tulong Bulod Summary {{!}} PDF |url=https://www.scribd.com/document/492560497/Sayaw-kan-tulong-bulod-summary |access-date=2025-03-13 |website=Scribd |language=en}}</ref> *'''Masaraga''' - Ang masipag at matalinong kapatid ni Magayon. Sa alamat siya ang pinag mulan ng bindok Masaraga<ref>{{Cite web |title=Sayaw Kan Tulong Bulod Summary {{!}} PDF |url=https://www.scribd.com/document/492560497/Sayaw-kan-tulong-bulod-summary |access-date=2025-03-13 |website=Scribd |language=en}}</ref> *'''Ginantong''': Si Ginantong ang gumawa ng araro, pangharrow, at iba pang mga kagamitan sa pagsasaka.<ref name=":1" /> *'''Hablom''': Si Hablom, mula sa pandiwang ''hablon'' na nangangahulugang “maghabi”, ang nag-imbento ng unang paghahabi ng loom at bobbins sa rehiyon ng Bicol, partikular sa paghahabi ng mga [[Abacá|abaca]] na tela.<ref name=Agui1/> *'''Handyong''': Ang pangunahing tauhan sa epiko ay si Handyong. Dumating siya sa Bicol kasama ang kanyang mga tagasunod pagkatapos ni Baltog, at naging pinakakilalang tawong-lipod. Nilinisan niya ang lupa mula sa mga mabagsik na halimaw, nagbigay ng inspirasyon para sa mga imbensyon, muling ipinakilala ang pagsasaka, nagtayo ng mga bahay-puno kung saan itinaguyod ang mga ''[[Anito|anitos]]'' o idolo na tinatawag na ''moog'', at nagtakda ng isang kodigo ng mga batas, na nagtatag ng isang gintong panahon sa kanyang panahon.<ref name=Agui1/> Kilala rin siyang nagtayo ng unang bangka at palaganap ng pagtatanim ng palay sa mga bahaing lugar.<ref>{{cite book|last1=Philippine National Historical Society|title=The Journal of History, Volumes 36-37|date=1998|publisher=University of Michigan|page=94|url=https://books.google.com/books?id=fDpwAAAAMAAJ&q=ibalong|access-date=9 February 2015}}</ref> *'''Kimantong''': Si Kimantong ay itinuturing na ang unang Bicolano na gumawa ng timon (rudder) na tinatawag na ''timon'', layag (sail) na tinatawag na ''layag'', araro (plow) na tinatawag na ''arado'', pangharrow (harrow) na tinatawag na ''surod'', ''ganta'' at iba pang mga sukat, roller, yoke, ''bolo'', at hoe. Isang [[Barangay|barangay]] na tinatawag na Kimantong ay matatagpuan sa [[Daraga, Albay]].<ref name=Agui1/> *'''Sural''': Si Sural, o ''surat'', na nangangahulugang “magsulat” o “liham”, ang unang Bicolano na nakaisip ng isang silabaryo. Inukit niya ito sa isang puting slab ng bato mula sa Libong, na kalaunan ay pinakintab ni Gapon.<ref name=Agui1/> *'''Takay''': Si Takay ay isang magandang dalaga na ayon sa alamat ay nalunod sa malaking baha sa epiko. Pinaniniwalaan na naging bulaklak ng takay siya sa ngayon ay nasa Lawa ng Bato.<ref name=Agui1/> ===Mga Bulkan=== '''Mula Hilaga hanggang Timog''' {| class="wikitable" |- ! scope=col | Larawan ! scope=col | Pangalan |-style="vertical-align:top;" ! scope=row | [[File:A view of Mt. Isarog 03.JPG|200px]] | '''[[Bundok Isarog]]''' ay isang {{convert|1966|m|adj=on}} [[fumarolic]] na bulkan na may {{convert|2.5|km|adj=on}} lawak ng bunganga na nakabukas sa silangan.<ref>{{cite gvp|vn=273042|name=Isarog|access-date=May 22, 2012}}</ref> Ang bundok at paligid nito na may lawak na {{convert|10112|ha}} ay isang [[protektadong lugar]] sa Rehiyon ng Bicol sa ilalim ng pangalang ''Mount Isarog Natural Park''.<ref name="PAWB">{{Cite web |date=March 11, 2010 |title=Region 5 – Protected Areas |url=http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=65:region-5&catid=69:regions |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321103724/http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=65%3Aregion-5&catid=69%3Aregions |archive-date=March 21, 2012 |access-date=May 22, 2012 |website=Bureau of Protected Areas and Wildlife Bureau}}</ref> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row | [[File:Mount Iriga.jpg|200px]] | '''[[Bundok Iriga]]''' ay isang {{convert|1196|m|adj=on}} bulkan na may malaking bungangang hugis-horseshoe na matatagpuan malapit sa [[Lawa ng Buhi]] (nasa harapan).<ref>{{cite gvp|vn=273041|name=Iriga|access-date=May 22, 2012}}</ref> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row | [[File:Mount Malinao.jpg|200px]] | '''[[Bundok Malinao]]''' ay isang {{convert|1548|m|adj=on}} bulkan na may malaking bunganga na may lawak na humigit-kumulang {{convert|3|km|mi}}, na nakabukas sa silangan. Matatagpuan sa mababang silangang bahagi ng bundok ang mga geothermal field ng Tiwi.<ref>{{cite gvp | vn=273801|name=Malinao|access-date=May 22, 2012}}</ref> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row | [[File:Masaraga.jpg|200px]] | '''[[Bundok Masaraga]]''' ay isang matulis na {{convert|1328|m|adj=on}} [[Holocene]] na bulkan na matatagpuan sa hilagang-kanluran ng Mayon.<ref>{{cite gvp|vn=273031|name=Masaraga|access-date=May 22, 2012}}</ref> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row" | [[File:Mt.Mayon tam3rd.jpg|200px]] | '''[[Bulkang Mayon]]''', ang pinakamataas na punto sa rehiyon na may taas na {{convert|2463|m}}, ay kilala rin sa kanyang perpektong hugis apa. Ito rin ang pinaka-aktibong bulkan sa bansa.<ref>{{cite gvp|vn=273030|name=Mayon|access-date=May 22, 2012}}</ref> Ang bulkan ay isa sa mga protektadong lugar ng Rehiyon V sa ilalim ng pangalang ''Mayon Volcano Natural Park'' na may sukat na {{convert|5776|ha}}.<ref name="PAWB" /> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row" | [[File:Pocdolberge.jpg|200px]] | '''[[Kabundukang Pocdol]]''', na may pinakamataas na elebasyon na {{convert|1102|m}}, ay isang pangkat ng mga fumarolic na bulkan na matatagpuan sa pagitan ng mga lalawigan ng Albay at Sorsogon. Dito matatagpuan ang Bac-Man Geothermal Power Plant at ang PNOC Eco-Park, isang {{convert|25100|ha|adj=on}} [[ecotourism]] park na pinangangasiwaan at pinoprotektahan ng [[Philippine National Oil Company]] (PNOC).<ref>{{cite gvp|vn=273020|name=Pocdol Mountains|access-date=May 22, 2012}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jamoralin |first=Reynaldo T. |date=n.d. |title=Places of Interest |url=http://www.sorsogontourism.com/places_of_interest.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314185542/http://www.sorsogontourism.com/places_of_interest.htm |archive-date=March 14, 2012 |access-date=May 22, 2012 |website=sorsogontourism.com}}</ref> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row" | [[File:A dormant Mt. Bulusan.jpg|200px]] | '''[[Bulkang Bulusan]]''', ang isa pang aktibong bulkan sa rehiyon, ay may taas na {{convert|1565|m}}. Matatagpuan ito sa labi ng {{convert|11|km|adj=on}} na Irosin Caldera.<ref>{{cite gvp|vn=273010|name=Bulusan|access-date=May 22, 2012}}</ref> Ang bulkan ay isang protektadong lugar at ang pangunahing tampok ng {{convert|3672|ha|adj=on}} na ''Bulusan Volcano Natural Park''.<ref name="PAWB" /> |} ==Ekonomiya== [[File:Bicol_Region_Pili_Nuts2.jpg|200px|thumbnail|left|[[Canarium ovatum|Mga Pili]] (binaon at inihaw)]] Ang Rehiyon ng Bicol ay may malaking bahagi ng mayamang patag na lupa, at ang agrikultura ang pinakamalaking bahagi ng ekonomiya, kasunod ng [[komersyal na pangingisda]]. Ang mga [[niyog]], [[abaca]], saging, kape, at [[langka]] ang limang pangunahing pananim sa rehiyon. Ang palay at mais ay kabilang sa mga pangunahing pananim na pana-panahon. Ang pagmimina ng karbon ay isa rin sa mga kontribyutor sa ekonomiya ng rehiyon. Mahalaga rin ang [[komersyal na pangingisda]] na may labing-tatlong pangunahing pook pangisdaan na nagsusuplay ng isda sa mga pamilihan sa mga lugar tulad ng [[Metro Manila]].<ref>{{Cite web |title=Bicol Regional Profile |url=http://r5.denr.gov.ph/index.php/about-us/regional-profile |archive-url=https://web.archive.org/web/20140827025659/http://r5.denr.gov.ph/index.php/about-us/regional-profile |archive-date=Agosto 27, 2014 |access-date=Agosto 26, 2014 |website=Department of Environment and Natural Resources: Region 5 – Bicol}}</ref> Sa kasalukuyan, mayroong 13,435 magsasaka sa Rehiyon ng Bicol na nagtatanim ng 142,405 [[hektarya]] ng [[Canarium ovatum|pili]] ayon sa datos ng [[Kagawaran ng Agrikultura ng Pilipinas|Kagawaran ng Agrikultura]]-Bicol. Ayon sa DA, 90% ng produksiyon ng pili sa Pilipinas ay mula sa Rehiyon ng Bicol at nagsimula itong [[asexual reproduction]] para sa pag-export ng produkto. Ang matibay na punong ito ay may prutas na 7% kernel, 25% shell, at 68% pulp. Ang Sorsogon Provincial Pili Development Board ay maghahain ng petisyon para ideklara ang Rehiyon bilang "Pili Capital ng Pilipinas".<ref>{{cite news |last1= Calipay|first1=Connie |title=DA readies interventions for farmers eyeing pili milk production|url=https://www.pna.gov.ph/articles/1219643 |accessdate=Mayo 16, 2024 |publisher=[[Philippine News Agency]] |date=Pebrero 27, 2024 }}</ref><ref>{{cite news |last1= Guarin|first1=Lovella |title=Exploring the potential of Bicol's pili nut as an export product|url=https://bicol.da.gov.ph/exploring-the-potential-of-bicols-pili-nut-as-an-export-product/ |accessdate=Mayo 17, 2024 |publisher= [[Department of Agriculture (Philippines)]]|date=Marso 15, 2023}}</ref> Noong Oktubre 2023, inilunsad ng [[Kagawaran ng Kalakalan at Industriya ng Pilipinas|Kagawaran ng Kalakalan at Industriya]] ang "Orgullo kan Bikol" Trade and Travel Fair sa [[Shangri-La Plaza]]. Ang 103 na exhibitors ay mga [[Small and medium-sized enterprises|MSMEs]] na nagpakita ng 253 bagong produkto mula sa 6 na probinsya ng Bikol.<ref>{{cite news |last1= Calipay|first1= Connie|title=103 Bicol MSMEs to showcase top products at Manila fair|url= https://www.pna.gov.ph/articles/1212028|accessdate=Mayo 24, 2024 |publisher=[[Philippine News Agency]] |date=Oktubre 18, 2023}}</ref> ==Edukasyon== {{Main|Edukasyon sa Pilipinas}} [[File:WTNaga BAHALANA A2a.JPG|right|thumb|Ateneo de Naga University]] Mula 1945 hanggang 2011, ang pangunahing sistema ng edukasyon ay binubuo ng anim na taon ng elementarya na nagsisimula sa edad na 6, at apat na taon ng [[high school|mataas na paaralan]] na nagsisimula sa edad na 12. Ang karagdagang edukasyon ay ibinibigay ng mga teknikal o bokasyonal na paaralan, o sa mga institusyong pang-edukasyon tulad ng mga unibersidad. Bagamat sinabi ng [[Saligang Batas ng Pilipinas|Saligang Batas ng 1987]] na ang edukasyong elementarya ay sapilitan, hindi ito naipatupad.{{citation needed|date=Agosto 2014}} Noong 2011, nagsimula ang bansa na lumipat mula sa lumang 10-taong sistema ng edukasyon patungo sa K–12 na sistema ng edukasyon, alinsunod sa mandato ng Kagawaran ng Edukasyon.<ref name="K12">{{Citation |title=[K-12 primer as of 20 December 2011] |url=http://www.deped.gov.ph/cpanel/uploads/issuanceImg/Kto12%20Primer%20as%20of%20Dec%202011.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120522231741/http://www.deped.gov.ph/cpanel/uploads/issuanceImg/Kto12%20Primer%20as%20of%20Dec%202011.pdf |publisher=[[Kagawaran ng Edukasyon ng Pilipinas|Kagawaran ng Edukasyon]] |access-date=Abril 28, 2012 |archive-date=May 22, 2012 |mode=cs1}}</ref> Ang bagong 12-taong sistema ay sapilitan na, kasama na ang paggamit ng bagong kurikulum para sa lahat ng paaralan (tingnan ang [[Edukasyon sa Pilipinas#2010s at ang K–12 program|2010s at ang K–12 program]]). Ang panahon ng paglipat ay magtatapos sa taong pampaaralan 2017–2018, na siyang taon ng pagtatapos para sa unang grupo ng mga mag-aaral na pumasok sa bagong sistema ng edukasyon. Lahat ng pampublikong paaralan sa Pilipinas ay kinakailangang magsimula ng klase sa araw na itinakda ng Kagawaran ng Edukasyon (karaniwang unang Lunes para sa pampubliko, pangalawang Lunes para sa pribado, at pangatlong Lunes para sa ilang kolehiyo ng buwan ng Hunyo) simula noong [[pagkapangulo ni Joseph Estrada]] noong 1999, at kinakailangang magtapos pagkatapos makumpleto ng bawat paaralan ang itinakdang 200-araw na kalendaryo ng paaralan na inayos ng Kagawaran ng Edukasyon (karaniwang mula sa ikatlong linggo ng Marso hanggang ikalawang linggo ng Abril). Ang mga pribadong paaralan ay hindi obligado na sumunod sa isang partikular na araw ngunit kinakailangang magsimula ng klase hindi lalampas sa huling linggo ng Agosto. {| class="wikitable sortable" valign ! Pangalan !! Akronim !! Lalawigan (Pangunahing kampus) !! Lungsod/Munisipyo !! Itinatag |- | [[Ateneo de Naga University]] || {{center|AdNU}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga City, Camarines Sur|Naga City]] || {{center|1940}} |- | [[Bicol State College of Applied Sciences and Technology|Southeast Asian University of Technology]] || {{center|SEAUTech}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga City, Camarines Sur|Naga City]] || {{center|1911}} |- | [[Bicol University]] || {{center|BU}} || [[Albay]] || [[Legazpi, Albay|Legazpi City]] || {{center|1969}} |- | [[Catanduanes State University]] || {{center|CatSU}} || [[Catanduanes]] || [[Virac, Catanduanes|Virac]] || {{center|1961}} |- | [[Central Bicol State University of Agriculture]] || {{center|CBSUA}}|| [[Camarines Sur]] || [[Pili, Camarines Sur|Pili]] || {{center|1918}} |- | [[Divine Word College of Legazpi]] ||{{center|DWCL}} || [[Albay]] || [[Legazpi City]] ||{{center|1947}} |- | [[Dr. Emilio B. Espinosa Sr. Memorial State College of Agriculture and Technology]] || {{center|DEBESMSCAT}} || [[Masbate]] || [[Mandaon, Masbate|Mandaon]] || {{center|1952}} |- | Naga College Foundation, Inc. || {{center|NCF}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga, Camarines Sur|Naga City]] || {{center|1947}} |- | Mariners' Polytechnic Colleges, Inc. ||{{center|MPC}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga, Camarines Sur|Naga City]] ||{{center|1974}} |- | [[Partido State University]] || {{center|PSU}} || [[Camarines Sur]] || [[Goa, Camarines Sur|Goa]] || {{center|2001}} |- | [[Camarines Sur Polytechnic Colleges|Polytechnic State University of Bicol]] || {{center|PSUB}} || [[Camarines Sur]] || [[Nabua, Camarines Sur|Nabua]] || {{center|1983}} |- | [[Sorsogon State University]] || {{center|SorSU}}|| [[Sorsogon]] || [[Sorsogon City]] || {{center|1907}} |- | [[Universidad de Santa Isabel]] || {{center|USI}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga City, Camarines Sur|Naga City]] || {{center|1868}} |- | [[Camarines Norte State College|University of Camarines Norte]] || {{center|CNSC}} || [[Camarines Norte]] || [[Daet, Camarines Norte|Daet]] || {{center|1992}} |- | [[University of Nueva Caceres]] || {{center|UNC}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga City, Camarines Sur|Naga City]] || {{center|1948}} |- | [[University of Santo Tomas–Legazpi]] || {{center|UST–Legazpi}} || [[Albay]] || [[Legazpi City]] || {{center|1948}} |- | Bicol University Gubat Campus || {{center|BUGC}} || [[Sorsogon]] || [[Gubat]] || {{center|2000}} |} == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Bicol}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas|Bikol]] [[Kategorya:Bikol]] [[Kategorya:Luzon]] {{pilipinas-stub}} ps4ewz7lvs95cnrgppd0h1m9x82c6qb 0 3253 2205334 2158303 2026-04-30T04:09:11Z Exec8 780 2205334 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region |name = Rehiyon VI |other_name = Kanlurang Kabisayaan |map_file = Western_Visayas_in_Philippines.svg |island_group = [[Kabisayaan]] |center = [[Lungsod ng Iloilo]] |area_km2 = 12,750.63 |population_as_of = 2020 |population = 4,730,771 |population_density_km2 = auto |provinces = 5 |cities = 3 |municipalities = 98 |barangays = 3,209 |districts = 10 |languages = [[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]], [[Wikang Kinaray-a|Kinaray-a]], [[Wikang Aklanon|Aklanon]] }} Ang '''Kanlurang Kabisayaan ''' ([[Ingles]]: '''''Western Visayas'''''), ay isa sa mga [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Pilipinas]], at tinalaga bilang '''Rehiyon VI'''. Binubuo ito ng anim na lalawigan: [[Lalawigan ng Aklan|Aklan]], [[Antique]], [[Capiz]], [[Guimaras]], at [[Lalawigan ng Iloilo|Iloilo]] at ng 3 na mga lungsod. Ang [[Lungsod ng Iloilo]] ang sentrong pangrehiyon.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.mgb6.org/about-mgb-region-6/ |access-date=2010-05-23 |archive-date=2010-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224013925/http://www.mgb6.org/about-mgb-region-6/ |url-status=dead }}</ref> [[File:Ph western visayas.png|300px|thumb|Western Visayas]] === Mga Bahaging Lungsod === * [[Lungsod ng Iloilo]] - [[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]] * [[Lungsod ng Passi]] - [[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]] * [[Lungsod ng Roxas]] - [[Wikang Capiznon|Capiznon]] == Kasaysayan == Ang rehiyon ng Kanlurang Kabisayaan ay nabuo mula sa lalawigan ng [[Aklan]], [[Antique]], [[Iloilo]] (kasama ang noon ay bahaging lalawigan na [[Guimaras]]), at [[Negros Occidental]] sa pamamagitan ng Kautusang Pampangulo Bilang 1 bilang bahagi ng [[Integrated Reorganisation Plan]] ni Pangulong [[Ferdinand Marcos]] Ang lalawigan ng [[Palawan]] ay inilipat sa Rehiyon VI (Kanlurang Kabisayaan) noong Mayo 23, 2005 ayon sa EO 429.<ref name=EO429>{{cite web |url=http://www.ops.gov.ph/records/eo_no429.htm |title=Executive order No. 429 |author=President of the Philippines |publisher=Office of the Press Secretary |accessdate= |archive-date=2007-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707191249/http://www.ops.gov.ph/records/eo_no429.htm |url-status=dead }}</ref> Inihayag noong Hunyo 2005 ng [[Kagawaran ng Interyor at Pamahalaang Lokal (Pilipinas)|Kagawaran ng Interyor at Pamahalaang Lokal]] ang pagsasakumpleto ng paglipat.<ref>{{cite press release | title =Palawan, Puerto Princesa Transfer to Region VI | publisher =Government of the Philippines - News | date =3 June 2005 | url =http://www.gov.ph/news/?i=10069 | accessdate = | archive-date =16 Oktubre 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071016092255/http://www.gov.ph/news/?i=10069 | url-status =dead }}</ref> Subalit binatikos ng mga Palaweños ang paglipat, sinasabing may kakulangan sa konsultasyon, at karamihan ng mga residente ng Lungsod ng Puerto Princesa at ang lahat ng mga bayan nito maliban sa isa, ay nais na manatili sa [[MIMAROPA|Rehiyon IV-B]]. Dahil doon, nagkaroon ng Kautusang Administratibo Bilang 129 na inilabas noong Agosto 19, 2005 upang tugunan ang kaguluhan. Ang kautusan ito ang nagpapaliban sa EO 429.<ref name=AO129>{{cite web |url=http://www.ops.gov.ph/records/ao_no129.htm |title=Administrative Order No. 129 |date=August 19, 2005 |author=President of the Philippines |publisher=Office of the Press Secretary |access-date=May 23, 2010 |archive-date=July 13, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090713202522/http://www.ops.gov.ph/records/ao_no129.htm |url-status=dead }}</ref> Kaya, ang Palawan ay kasalukuyang pa ring bahagi ng Rehiyon IV-B. Noong ika-29 ng Mayo, 2015, inihiwalay ang lalawigan ng [[Negros Occidental]] mula sa Kanlurang Bisayas at inilipat ito sa kakabuong [[Negros Island Region|Rehiyon ng Isla ng Negros]] sa pamamagitan ng EO blg. 183, s. 2015 na nilagdaan ni Pangulong Benigno S. Aquino.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.gov.ph/2015/05/29/executive-order-no-183-s-2015/ |access-date=2016-06-08 |archive-date=2015-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150608033652/http://www.gov.ph/2015/05/29/executive-order-no-183-s-2015/ |url-status=dead }}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Kanlurang Kabisayaan}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{pilipinas-stub}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] 140eorku77aj5hyd284uiwwiqumhk4e 2205387 2205334 2026-04-30T04:59:56Z Exec8 780 2205387 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region |name = Rehiyon VI |other_name = Kanlurang Kabisayaan |map_file = Western_Visayas_in_Philippines.svg |island_group = [[Kabisayaan]] |center = [[Lungsod ng Iloilo]] |area_km2 = 12,750.63 |population_as_of = 2020 |population = 4,730,771 |population_density_km2 = auto |provinces = 5 |cities = 3 |municipalities = 98 |barangays = 3,209 |districts = 10 |languages = [[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]], [[Wikang Kinaray-a|Kinaray-a]], [[Wikang Aklanon|Aklanon]] }} Ang '''Kanlurang Kabisayaan ''' ([[Ingles]]: '''''Western Visayas'''''), ay isa sa mga [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Pilipinas]], at tinalaga bilang '''Rehiyon VI'''. Binubuo ito ng anim na lalawigan: [[Lalawigan ng Aklan|Aklan]], [[Antique]], [[Capiz]], [[Guimaras]], at [[Lalawigan ng Iloilo|Iloilo]] at ng 3 na mga lungsod. Ang [[Lungsod ng Iloilo]] ang sentrong pangrehiyon.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.mgb6.org/about-mgb-region-6/ |access-date=2010-05-23 |archive-date=2010-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224013925/http://www.mgb6.org/about-mgb-region-6/ |url-status=dead }}</ref> [[File:Ph western visayas.png|300px|thumb|Western Visayas]] === Mga Bahaging Lungsod === * [[Lungsod ng Iloilo]] - [[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]] * [[Lungsod ng Passi]] - [[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]] * [[Lungsod ng Roxas]] - [[Wikang Capiznon|Capiznon]] == Kasaysayan == Ang rehiyon ng Kanlurang Kabisayaan ay nabuo mula sa lalawigan ng [[Aklan]], [[Antique]], [[Iloilo]] (kasama ang noon ay bahaging lalawigan na [[Guimaras]]), at [[Negros Occidental]] sa pamamagitan ng Kautusang Pampangulo Bilang 1 bilang bahagi ng [[Integrated Reorganisation Plan]] ni Pangulong [[Ferdinand Marcos]] Ang lalawigan ng [[Palawan]] ay inilipat sa Rehiyon VI (Kanlurang Kabisayaan) noong Mayo 23, 2005 ayon sa EO 429.<ref name=EO429>{{cite web |url=http://www.ops.gov.ph/records/eo_no429.htm |title=Executive order No. 429 |author=President of the Philippines |publisher=Office of the Press Secretary |accessdate= |archive-date=2007-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707191249/http://www.ops.gov.ph/records/eo_no429.htm |url-status=dead }}</ref> Inihayag noong Hunyo 2005 ng [[Kagawaran ng Interyor at Pamahalaang Lokal (Pilipinas)|Kagawaran ng Interyor at Pamahalaang Lokal]] ang pagsasakumpleto ng paglipat.<ref>{{cite press release | title =Palawan, Puerto Princesa Transfer to Region VI | publisher =Government of the Philippines - News | date =3 June 2005 | url =http://www.gov.ph/news/?i=10069 | accessdate = | archive-date =16 Oktubre 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071016092255/http://www.gov.ph/news/?i=10069 | url-status =dead }}</ref> Subalit binatikos ng mga Palaweños ang paglipat, sinasabing may kakulangan sa konsultasyon, at karamihan ng mga residente ng Lungsod ng Puerto Princesa at ang lahat ng mga bayan nito maliban sa isa, ay nais na manatili sa [[MIMAROPA|Rehiyon IV-B]]. Dahil doon, nagkaroon ng Kautusang Administratibo Bilang 129 na inilabas noong Agosto 19, 2005 upang tugunan ang kaguluhan. Ang kautusan ito ang nagpapaliban sa EO 429.<ref name=AO129>{{cite web |url=http://www.ops.gov.ph/records/ao_no129.htm |title=Administrative Order No. 129 |date=August 19, 2005 |author=President of the Philippines |publisher=Office of the Press Secretary |access-date=May 23, 2010 |archive-date=July 13, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090713202522/http://www.ops.gov.ph/records/ao_no129.htm |url-status=dead }}</ref> Kaya, ang Palawan ay kasalukuyang pa ring bahagi ng Rehiyon IV-B. Noong ika-29 ng Mayo, 2015, inihiwalay ang lalawigan ng [[Negros Occidental]] mula sa Kanlurang Bisayas at inilipat ito sa kakabuong [[Negros Island Region|Rehiyon ng Isla ng Negros]] sa pamamagitan ng EO blg. 183, s. 2015 na nilagdaan ni Pangulong Benigno S. Aquino.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.gov.ph/2015/05/29/executive-order-no-183-s-2015/ |access-date=2016-06-08 |archive-date=2015-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150608033652/http://www.gov.ph/2015/05/29/executive-order-no-183-s-2015/ |url-status=dead }}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Kanlurang Kabisayaan}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} {{pilipinas-stub}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] ggrec87cat71ugewczcz4uh21ryat7q 0 3254 2205327 2127783 2026-04-30T04:05:00Z Exec8 780 2205327 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region | name = Rehiyon VIII<br /> Leyte| map_file = Ph_locator_region 8.png | center = [[Lungsod ng Tacloban]], [[Leyte]] | population = 3,610,355 | density_km2 = 168.5 | area_km2 = 21,431.6 | provinces = 3 | cities = 4 | municipalities = 137 | barangays = 4,390 | districts = 12 | languages = [[Wikang Waray-Waray|Waray-Waray]], [[Wikang Cebuano|Cebuano]], [[Wikang Abaknon|Abaknon]]| }} Ang rehiyon ng '''Silangang Kabisayaan''' ([[Inggles]]:'''''Eastern Visayas''''') o '''Rehiyon VIII''' ay isa sa mga [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Pilipinas]]. Binubuo ito ng anim na lalawigan: [[Biliran]], [[Leyte (lalawigan)|Leyte]], [[Katimugang Leyte]], [[Silangang Samar]], [[Samar (lalawigan)|Samar]], at [[Hilagang Samar]].<ref>{{Cite web |title=Region VIII (Eastern Visayas) {{!}} Philippine Statistics Authority {{!}} Republic of the Philippines |url=https://psa.gov.ph/classification/psgc/provinces/0800000000 |url-status=live |access-date=2024-08-28 |website=psa.gov.ph}}</ref> Ang kabiserang panrehiyon ay ang [[Tacloban|Lungsod ng Tacloban]]. == Pagkakahating Pampolitika == {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! colspan=2 | [[mga lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]] !! Kabisera !! Populasyon<br />(2000) !! Sukat<br />(km²) !! Densidad<br />(bawat km²) |- |[[Talaksan:Ph seal biliran.png|20px]] |[[Biliran]] |[[Naval, Biliran|Naval]] |140,274 |555.4 |252.6 |- |[[Talaksan:Leyte Province seal.svg|20px]] |[[Leyte]] |[[Lungsod ng Tacloban]] |1,592,336 |5,712.8 |278.7 |- |[[Talaksan:Ph seal southern leyte.png|20px]] |[[Katimugang Leyte]] |[[Lungsod ng Maasin]] |360,160 |1,734.8 |207.6 |} === Mataas na Urbanisadong Lungsod === * [[Lungsod ng Tacloban]] === Malayang Bahaging Lungsod === * [[Lungsod ng Ormoc]] === Mga Bahaging Lungsod === * [[Lungsod ng Baybay]] * [[Lungsod ng Maasin]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Silangang Kabisayaan}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] mb7jt8m8chn7ugtwlya3heuy736d5ro 2205381 2205327 2026-04-30T04:59:00Z Exec8 780 2205381 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region | name = Rehiyon VIII<br /> Leyte| map_file = Ph_locator_region 8.png | center = [[Lungsod ng Tacloban]], [[Leyte]] | population = 3,610,355 | density_km2 = 168.5 | area_km2 = 21,431.6 | provinces = 3 | cities = 4 | municipalities = 137 | barangays = 4,390 | districts = 12 | languages = [[Wikang Waray-Waray|Waray-Waray]], [[Wikang Cebuano|Cebuano]], [[Wikang Abaknon|Abaknon]]| }} Ang rehiyon ng '''Silangang Kabisayaan''' ([[Inggles]]:'''''Eastern Visayas''''') o '''Rehiyon VIII''' ay isa sa mga [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Pilipinas]]. Binubuo ito ng anim na lalawigan: [[Biliran]], [[Leyte (lalawigan)|Leyte]], [[Katimugang Leyte]], [[Silangang Samar]], [[Samar (lalawigan)|Samar]], at [[Hilagang Samar]].<ref>{{Cite web |title=Region VIII (Eastern Visayas) {{!}} Philippine Statistics Authority {{!}} Republic of the Philippines |url=https://psa.gov.ph/classification/psgc/provinces/0800000000 |url-status=live |access-date=2024-08-28 |website=psa.gov.ph}}</ref> Ang kabiserang panrehiyon ay ang [[Tacloban|Lungsod ng Tacloban]]. == Pagkakahating Pampolitika == {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! colspan=2 | [[mga lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]] !! Kabisera !! Populasyon<br />(2000) !! Sukat<br />(km²) !! Densidad<br />(bawat km²) |- |[[Talaksan:Ph seal biliran.png|20px]] |[[Biliran]] |[[Naval, Biliran|Naval]] |140,274 |555.4 |252.6 |- |[[Talaksan:Leyte Province seal.svg|20px]] |[[Leyte]] |[[Lungsod ng Tacloban]] |1,592,336 |5,712.8 |278.7 |- |[[Talaksan:Ph seal southern leyte.png|20px]] |[[Katimugang Leyte]] |[[Lungsod ng Maasin]] |360,160 |1,734.8 |207.6 |} === Mataas na Urbanisadong Lungsod === * [[Lungsod ng Tacloban]] === Malayang Bahaging Lungsod === * [[Lungsod ng Ormoc]] === Mga Bahaging Lungsod === * [[Lungsod ng Baybay]] * [[Lungsod ng Maasin]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Silangang Kabisayaan}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] lful337zcxnc4xq9x7qs7zcvzir9isq 0 3309 2205337 2144385 2026-04-30T04:11:34Z Exec8 780 2205337 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info -->| official_name = Zamboanga Peninsula | other_name = Region IX<br />Western Mindanao (formerly) | settlement_type = [[Regions of the Philippines|Region]] | image_skyline = Regatta2017.jpg | image_alt = | image_caption = Vintas of Zamboanga | image_flag = | flag_size = 120x80px | image_seal = | seal_size = 100x80px | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Location in the Philippines <!-- Motto -->| nickname = | motto = <!-- Location --> | coordinates = {{coord|region:PH|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[Philippines]] | subdivision_type1 = [[Island groups of the Philippines|Island group]] | subdivision_name1 = [[Mindanao]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government -->| seat_type = Regional center | seat = [[Pagadian]] <!-- Politics -->| leader_title = | leader_name = <!-- Area --> | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_footnotes = <!-- Population --> | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_footnotes = {{PH census|2015}} | population_density_km2 = auto <!-- General information -->| timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | iso_code = PH-09 <!-- Others -->| blank_name_sec1 = [[Provinces of the Philippines|Provinces]] | blank_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 3 | [[Zamboanga del Norte]] | [[Zamboanga del Sur]] | [[Zamboanga Sibugay]] }} | blank1_name_sec1 = [[Cities of the Philippines|Cities]] | blank1_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 5 | [[Dapitan]] | [[Dipolog]] | [[Isabela, Basilan|Isabela]] | [[Pagadian]] | [[Zamboanga City]] }} | blank2_name_sec1 = [[Municipalities of the Philippines|Municipalities]] | blank2_info_sec1 = 67 | blank3_name_sec1 = [[Barangay]]s | blank3_info_sec1 = 1,904 | blank4_name_sec1 = [[House of Representatives of the Philippines|Cong. districts]] | blank4_info_sec1 = 8 | blank_name_sec2 = [[Languages of the Philippines|Languages]] | blank_info_sec2 = {{hlist | item-style=white-space:nowrap; | [[Wikang Chavacano|Chavacano]] | [[Wikang Sebwano|Cebuano]] | [[Wikang Tausug|Tausug]] | [[Wikang Subanon|Subanon]] | [[Wikang Yakan|Yakan]] | [[Wikang Sama|Sama]] | [[Wikang Tagalog|Tagalog]] | [[Wikang Ingles|Ingles]] }} | website = | name = | native_name = ''Peninsula de Zamboanga'' <br/> ''Lawis sa Zamboanga'' }} Ang ''' Tangway ng Zamboanga''' ({{lang-en|Zamboanga Peninsula}}, {{lang-cbk|Peninsula de Zamboanga}}) ay isang [[tangway]] at [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyong pampangasiwaan]] sa tangway na iyon sa [[Pilipinas]]. ==Kasaysayan== === Sinaunang panahon === Sa mga sinaunang panahon, ang peninsula ng Zamboanga ay isang malawak na teritoryo na tahanan ng maraming ibat ibang klase ng etniko at ang pinakalaganap ay ang grupo ng mga Subanen. Nang lumaon ang lugar sa bandang dalampasigan ay naging rehiyon na nahikayat ng mga Javanese Majapahit Empire, subalit hindi nila nasakop and mismong lugar.   === Sultanato ng Maguindanao panahon === Noong ika-14 na siglo, pinasiyahan ng [[Sultanato ng Sulu|Sultanate of Sulu]] ang mga timog-kanlurang bahagi ng peninsula. Sa huling bahagi ng ika-15 siglo at unang bahagi ng ika-16 na siglo, higit na ipinalaganap ng mga misyonerong [[Mga Malay|Malay]] ang Islam sa katimugang Pilipinas. [[Mohammed Kabungsuwan|Si Sharif Kabungsuwan]], isang misyonero na ipinanganak sa Johor na may lahing [[Mga Malay|Malay]] at [[Mga Arabe|Arabo]] ang nagtatag ng [[Sultanato ng Maguindanao|Sultanate of Maguindanao]], na ipinangalan sa buong isla ng [[Mindanao]] . Sinakop din ng sultanato ang buong isla maliban sa kasalukuyang rehiyon ng Caraga, na umaabot mula sa Tangway ng Zamboanga hanggang Davao Oriental, habang ang Sultanate ng Sulu ay nawalan ng mga teritoryo sa Zamboanga. Ang mga sultan ng Maguindanao ay nagbigay sa Mindanao ng matinding armadong paglaban laban sa pananakop ng mga Espanyol, lalo na sa pamumuno ni [[Muhammad Dipatuan Kudarat|Muhammad Kudarat]] . Hindi nagtagal ay nakipag-alyansa sila sa sultanato ng Sulu. Ang mga Muslim na katutubo sa rehiyon ay sama-samang kilala bilang [[Moro (Pilipinas)|Moros]] ng Espanyol, na nangangahulugang "Moor", kahit na ang Iberian Moors at ang mga Muslim sa Pilipinas ay may kaunting koneksyon sa kultura sa labas ng pagsunod [[Islam|sa Islam]] . Isang malaking bahagi ng labanang Espanyol-Moro, ang digmaan sa pagitan ng mga Espanyol at mga Muslim sa Mindanao ay naganap sa Tangway ng Zamboanga. [[Kategorya:Mga tangway ng Pilipinas]] == Ang rehiyon == Itinalaga bilang Rehiyon IX, binubuo ng tatlong [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ang Tangway ng Zamboanga. Ang mga ito ay [[Zamboanga del Norte]], [[Zamboanga del Sur]] at [[Zamboanga Sibugay]]. Ang rehiyon ng Tangway ng Zamboanga at dating tinatawag na ''Kanlurang Mindanao'' (''Western Mindanao'') bago isinabatas ang Kautusang Tagapagpaganap Bilang 36 noong 19 Setyembre 2001. Mayroong limang [[Lungsod ng Pilipinas|lungsod]] ang Tangway ng Zamboanga: [[Lungsod ng Dipolog|Dipolog]], [[Lungsod ng Dapitan|Dapitan]], [[Ipil, Zamboanga Sibugay|Ipil]] at [[Lungsod ng Pagadian|Pagadian]]. Sa katunayan, ang Isabela ay bahagi ng lalawigan ng [[Basilan]] sa timog ng tangway, at kabisera ng lalawigang iyon. Pinili ng mga mamamayan ng Basilan na sumama sa [[Autonomous Region in Muslim Mindanao]] (ARMM) ayon sa isang plebisito. Ngunit hindi pinili ng mga mamamayan ng Isabela na sumama sa ARMM kaya ang lungsod ay naging bahagi ng rehiyon ng Tangway ng Zamboanga nang isinabatas ang Kautusang Tagapagpaganap Bilang 36. == Ang tangway == Ang Tangway ng Zamboanga ay binubuo ng teritoryo ng tatlong lalawigan ng Zamboanga kasama ang [[Misamis Occidental]]. Nakadugtong ang tangway sa panguahing bahagi ng Mindanao sa isang dalahikan na matatagpuan sa pagitan ng [[Look ng Panquil]] at [[Look ng Pagadian]]. Ang hangganan ng tangway at ng mainland ay artipisyal na minamarkahan ng hangganan sa pagitan ng Zamboanga del Sur at [[Lanao del Norte]]. Matatagpuan ang Tangway ng Zamboanga sa pagitan ng [[Golpo ng Moro]], bahagi ng [[Dagat Celebes]], at ng [[Dagat Sulu]]. Maraming look at pulo ang matatagpuan sa babybayin ng tangway. == Demograpiya == Ang mga Zamboangueño ay mga inapo ng mga bilanggong [[Kristyanismo|cristiano]] na ikinonvert ng mga [[Espanya|Kastila]] at para tumulong sa pakikidigma laban sa mga [[Muslim]] para idepensa ang garison ng mga Kastila na base sa "Fort Pilar", sa [[lungsod|syudad]] mismo ng Zamboanga. Ang mga kristyanong ito ay may halong dugo na galing sa tribo ng mga; Subanon (Lumad/katutubo ng Mindanao), Visayan o etniko ng [[mga Bisaya]] (Cebuano at Ilonggo), Ilokano, Intsik, Moro at dugong [[Mga Kastila-Pilipino|Kastila]]. sa kadahilanan ng pagkaroon ng "inter-marriage" sa tribong ito, ay nagbunga ang tinatawag na, "tribong Zamboangueño" kasabay narin ang kanilang wika. Ang tribong Zamboangueno ay matatagpuan din sa mga lugar tulad ng at sa loob ng Tangway ng Zamboanga, [[Lungsod ng Isabela|Isabela]] (Basilan), [[Lamitan]] (Basilan), [[Cotabato]], [[Davao]] at sa iba pang bahagi o parte ng Pilipinas. == Mga lalawigan == [[Talaksan:Ph zamboanga peninsula.png|thumb|Mapang Pampolitika ng Tangway ng Zamboanga]] Ang Tangway ng Zamboanga ay binubuo ng 3 [[Mga lalawigan ng Pilipinas|mga lalawigan]], 1 ''mataas na urbanisadong'' [[Mga lungsod ng Pilipinas|mga lungsod]], 4 ''nakapaloob'' na mga lungsod, 67 [[Mga bayan ng Pilipinas|mga bayan]], at 1,904 mga barangay. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 class="unsortable" | Province {{font|{{small|or}} {{abbr|''City''|Highly urbanized city (Zamboanga City); administered independently from any province. The table also includes the component city of Isabela for comparative purposes.}}|css=font-weight:normal}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Capital ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Wika ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Population {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Area<ref name=prov>{{cite web |title=List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |work=PSGC Interactive |publisher=National Statistical Coordination Board |access-date=July 15, 2014 |location=Makati, Philippines |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archive-date=January 11, 2013 }}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Density ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Cities ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Muni.|Municipalities}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Barangay|Barangays}} |- ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Zamboanga del Norte]] | style="text-align:left;" | [[Dipolog]] | [[Wikang Sebwano|Sebwano]] | {{percent and number|1011393|3629783|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|7,301.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1011393/7301|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 2 | 25 | 691 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Zamboanga del Sur]] | style="text-align:left;" | [[Pagadian]] | [[Wikang Sebwano]] | {{percent and number|1010674|3629783|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|4,499.50|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1010674/4,499.50|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 26 | 681 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Zamboanga Sibugay]] | style="text-align:left;" | [[Ipil, Zamboanga Sibugay|Ipil]] | [[Wikang Sebwano]] | {{percent and number|633129|3629783|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,607.80|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|633129/3,607.80|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 16 | 389 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;" | [[Zamboanga City]] | style="text-align:right;border-left:0;" | † | — | [[Wikang Chavacano]] | {{percent and number|861799|3629783|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1,414.70|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|861799/1,414.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | — | 98 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;" | [[Isabela, Basilan|Isabela]] | style="text-align:right;border-left:0;" | ‡ | — | {{percent and number|112788|3629783|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|233.73|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|112788/233.73|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | — | 45 |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=4 style="text-align:left;" | Total ! scope="col" style="text-align:right;" | 3,629,783 ! scope="col" style="text-align:right;" | 17,056.73 ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|17,056.73|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|3629783/17,056.73|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|3629783/17,056.73|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 5 ! scope="col" | 67 ! scope="col" | 1,904 |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | colspan=13 style="padding-left:1em;" | {{unbulleted list | {{Color box|#FDFDFD|†|border=darkgray}} Zamboanga City is a ''highly-urbanized city''; figures are excluded from Zamboanga del Sur. | {{Color box|#FDFDFD|‡|border=darkgray}} Figures include the ''component'' city of Isabela, which is under the administrative jurisdiction of the region. }} |} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Tangway ng Zamboanga}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} [[Kategorya:Mga tangway]] [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas|Zamboanga]] jcoposhhv51o9yzdty9zz64fg0ndvbz 2205388 2205337 2026-04-30T05:00:25Z Exec8 780 2205388 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info -->| official_name = Zamboanga Peninsula | other_name = Region IX<br />Western Mindanao (formerly) | settlement_type = [[Regions of the Philippines|Region]] | image_skyline = Regatta2017.jpg | image_alt = | image_caption = Vintas of Zamboanga | image_flag = | flag_size = 120x80px | image_seal = | seal_size = 100x80px | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Location in the Philippines <!-- Motto -->| nickname = | motto = <!-- Location --> | coordinates = {{coord|region:PH|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[Philippines]] | subdivision_type1 = [[Island groups of the Philippines|Island group]] | subdivision_name1 = [[Mindanao]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government -->| seat_type = Regional center | seat = [[Pagadian]] <!-- Politics -->| leader_title = | leader_name = <!-- Area --> | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_footnotes = <!-- Population --> | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_footnotes = {{PH census|2015}} | population_density_km2 = auto <!-- General information -->| timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | iso_code = PH-09 <!-- Others -->| blank_name_sec1 = [[Provinces of the Philippines|Provinces]] | blank_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 3 | [[Zamboanga del Norte]] | [[Zamboanga del Sur]] | [[Zamboanga Sibugay]] }} | blank1_name_sec1 = [[Cities of the Philippines|Cities]] | blank1_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 5 | [[Dapitan]] | [[Dipolog]] | [[Isabela, Basilan|Isabela]] | [[Pagadian]] | [[Zamboanga City]] }} | blank2_name_sec1 = [[Municipalities of the Philippines|Municipalities]] | blank2_info_sec1 = 67 | blank3_name_sec1 = [[Barangay]]s | blank3_info_sec1 = 1,904 | blank4_name_sec1 = [[House of Representatives of the Philippines|Cong. districts]] | blank4_info_sec1 = 8 | blank_name_sec2 = [[Languages of the Philippines|Languages]] | blank_info_sec2 = {{hlist | item-style=white-space:nowrap; | [[Wikang Chavacano|Chavacano]] | [[Wikang Sebwano|Cebuano]] | [[Wikang Tausug|Tausug]] | [[Wikang Subanon|Subanon]] | [[Wikang Yakan|Yakan]] | [[Wikang Sama|Sama]] | [[Wikang Tagalog|Tagalog]] | [[Wikang Ingles|Ingles]] }} | website = | name = | native_name = ''Peninsula de Zamboanga'' <br/> ''Lawis sa Zamboanga'' }} Ang ''' Tangway ng Zamboanga''' ({{lang-en|Zamboanga Peninsula}}, {{lang-cbk|Peninsula de Zamboanga}}) ay isang [[tangway]] at [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyong pampangasiwaan]] sa tangway na iyon sa [[Pilipinas]]. ==Kasaysayan== === Sinaunang panahon === Sa mga sinaunang panahon, ang peninsula ng Zamboanga ay isang malawak na teritoryo na tahanan ng maraming ibat ibang klase ng etniko at ang pinakalaganap ay ang grupo ng mga Subanen. Nang lumaon ang lugar sa bandang dalampasigan ay naging rehiyon na nahikayat ng mga Javanese Majapahit Empire, subalit hindi nila nasakop and mismong lugar.   === Sultanato ng Maguindanao panahon === Noong ika-14 na siglo, pinasiyahan ng [[Sultanato ng Sulu|Sultanate of Sulu]] ang mga timog-kanlurang bahagi ng peninsula. Sa huling bahagi ng ika-15 siglo at unang bahagi ng ika-16 na siglo, higit na ipinalaganap ng mga misyonerong [[Mga Malay|Malay]] ang Islam sa katimugang Pilipinas. [[Mohammed Kabungsuwan|Si Sharif Kabungsuwan]], isang misyonero na ipinanganak sa Johor na may lahing [[Mga Malay|Malay]] at [[Mga Arabe|Arabo]] ang nagtatag ng [[Sultanato ng Maguindanao|Sultanate of Maguindanao]], na ipinangalan sa buong isla ng [[Mindanao]] . Sinakop din ng sultanato ang buong isla maliban sa kasalukuyang rehiyon ng Caraga, na umaabot mula sa Tangway ng Zamboanga hanggang Davao Oriental, habang ang Sultanate ng Sulu ay nawalan ng mga teritoryo sa Zamboanga. Ang mga sultan ng Maguindanao ay nagbigay sa Mindanao ng matinding armadong paglaban laban sa pananakop ng mga Espanyol, lalo na sa pamumuno ni [[Muhammad Dipatuan Kudarat|Muhammad Kudarat]] . Hindi nagtagal ay nakipag-alyansa sila sa sultanato ng Sulu. Ang mga Muslim na katutubo sa rehiyon ay sama-samang kilala bilang [[Moro (Pilipinas)|Moros]] ng Espanyol, na nangangahulugang "Moor", kahit na ang Iberian Moors at ang mga Muslim sa Pilipinas ay may kaunting koneksyon sa kultura sa labas ng pagsunod [[Islam|sa Islam]] . Isang malaking bahagi ng labanang Espanyol-Moro, ang digmaan sa pagitan ng mga Espanyol at mga Muslim sa Mindanao ay naganap sa Tangway ng Zamboanga. [[Kategorya:Mga tangway ng Pilipinas]] == Ang rehiyon == Itinalaga bilang Rehiyon IX, binubuo ng tatlong [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ang Tangway ng Zamboanga. Ang mga ito ay [[Zamboanga del Norte]], [[Zamboanga del Sur]] at [[Zamboanga Sibugay]]. Ang rehiyon ng Tangway ng Zamboanga at dating tinatawag na ''Kanlurang Mindanao'' (''Western Mindanao'') bago isinabatas ang Kautusang Tagapagpaganap Bilang 36 noong 19 Setyembre 2001. Mayroong limang [[Lungsod ng Pilipinas|lungsod]] ang Tangway ng Zamboanga: [[Lungsod ng Dipolog|Dipolog]], [[Lungsod ng Dapitan|Dapitan]], [[Ipil, Zamboanga Sibugay|Ipil]] at [[Lungsod ng Pagadian|Pagadian]]. Sa katunayan, ang Isabela ay bahagi ng lalawigan ng [[Basilan]] sa timog ng tangway, at kabisera ng lalawigang iyon. Pinili ng mga mamamayan ng Basilan na sumama sa [[Autonomous Region in Muslim Mindanao]] (ARMM) ayon sa isang plebisito. Ngunit hindi pinili ng mga mamamayan ng Isabela na sumama sa ARMM kaya ang lungsod ay naging bahagi ng rehiyon ng Tangway ng Zamboanga nang isinabatas ang Kautusang Tagapagpaganap Bilang 36. == Ang tangway == Ang Tangway ng Zamboanga ay binubuo ng teritoryo ng tatlong lalawigan ng Zamboanga kasama ang [[Misamis Occidental]]. Nakadugtong ang tangway sa panguahing bahagi ng Mindanao sa isang dalahikan na matatagpuan sa pagitan ng [[Look ng Panquil]] at [[Look ng Pagadian]]. Ang hangganan ng tangway at ng mainland ay artipisyal na minamarkahan ng hangganan sa pagitan ng Zamboanga del Sur at [[Lanao del Norte]]. Matatagpuan ang Tangway ng Zamboanga sa pagitan ng [[Golpo ng Moro]], bahagi ng [[Dagat Celebes]], at ng [[Dagat Sulu]]. Maraming look at pulo ang matatagpuan sa babybayin ng tangway. == Demograpiya == Ang mga Zamboangueño ay mga inapo ng mga bilanggong [[Kristyanismo|cristiano]] na ikinonvert ng mga [[Espanya|Kastila]] at para tumulong sa pakikidigma laban sa mga [[Muslim]] para idepensa ang garison ng mga Kastila na base sa "Fort Pilar", sa [[lungsod|syudad]] mismo ng Zamboanga. Ang mga kristyanong ito ay may halong dugo na galing sa tribo ng mga; Subanon (Lumad/katutubo ng Mindanao), Visayan o etniko ng [[mga Bisaya]] (Cebuano at Ilonggo), Ilokano, Intsik, Moro at dugong [[Mga Kastila-Pilipino|Kastila]]. sa kadahilanan ng pagkaroon ng "inter-marriage" sa tribong ito, ay nagbunga ang tinatawag na, "tribong Zamboangueño" kasabay narin ang kanilang wika. Ang tribong Zamboangueno ay matatagpuan din sa mga lugar tulad ng at sa loob ng Tangway ng Zamboanga, [[Lungsod ng Isabela|Isabela]] (Basilan), [[Lamitan]] (Basilan), [[Cotabato]], [[Davao]] at sa iba pang bahagi o parte ng Pilipinas. == Mga lalawigan == [[Talaksan:Ph zamboanga peninsula.png|thumb|Mapang Pampolitika ng Tangway ng Zamboanga]] Ang Tangway ng Zamboanga ay binubuo ng 3 [[Mga lalawigan ng Pilipinas|mga lalawigan]], 1 ''mataas na urbanisadong'' [[Mga lungsod ng Pilipinas|mga lungsod]], 4 ''nakapaloob'' na mga lungsod, 67 [[Mga bayan ng Pilipinas|mga bayan]], at 1,904 mga barangay. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 class="unsortable" | Province {{font|{{small|or}} {{abbr|''City''|Highly urbanized city (Zamboanga City); administered independently from any province. The table also includes the component city of Isabela for comparative purposes.}}|css=font-weight:normal}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Capital ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Wika ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Population {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Area<ref name=prov>{{cite web |title=List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |work=PSGC Interactive |publisher=National Statistical Coordination Board |access-date=July 15, 2014 |location=Makati, Philippines |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archive-date=January 11, 2013 }}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Density ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Cities ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Muni.|Municipalities}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Barangay|Barangays}} |- ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Zamboanga del Norte]] | style="text-align:left;" | [[Dipolog]] | [[Wikang Sebwano|Sebwano]] | {{percent and number|1011393|3629783|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|7,301.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1011393/7301|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 2 | 25 | 691 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Zamboanga del Sur]] | style="text-align:left;" | [[Pagadian]] | [[Wikang Sebwano]] | {{percent and number|1010674|3629783|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|4,499.50|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1010674/4,499.50|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 26 | 681 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Zamboanga Sibugay]] | style="text-align:left;" | [[Ipil, Zamboanga Sibugay|Ipil]] | [[Wikang Sebwano]] | {{percent and number|633129|3629783|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,607.80|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|633129/3,607.80|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 16 | 389 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;" | [[Zamboanga City]] | style="text-align:right;border-left:0;" | † | — | [[Wikang Chavacano]] | {{percent and number|861799|3629783|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1,414.70|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|861799/1,414.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | — | 98 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;" | [[Isabela, Basilan|Isabela]] | style="text-align:right;border-left:0;" | ‡ | — | {{percent and number|112788|3629783|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|233.73|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|112788/233.73|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | — | 45 |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=4 style="text-align:left;" | Total ! scope="col" style="text-align:right;" | 3,629,783 ! scope="col" style="text-align:right;" | 17,056.73 ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|17,056.73|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|3629783/17,056.73|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|3629783/17,056.73|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 5 ! scope="col" | 67 ! scope="col" | 1,904 |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | colspan=13 style="padding-left:1em;" | {{unbulleted list | {{Color box|#FDFDFD|†|border=darkgray}} Zamboanga City is a ''highly-urbanized city''; figures are excluded from Zamboanga del Sur. | {{Color box|#FDFDFD|‡|border=darkgray}} Figures include the ''component'' city of Isabela, which is under the administrative jurisdiction of the region. }} |} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Tangway ng Zamboanga}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga tangway]] [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas|Zamboanga]] 2rbd12738iea1jrohqu46bu5citk3ji 0 3310 2205405 2198248 2026-04-30T06:07:57Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205405 wikitext text/x-wiki {{otheruses|La Union}} {{Infobox Philippine province 2| infoboxtitle = Lalawigan ng La Union | sealfile = Ph_seal_la_union.png | region = [[Ilocos]] (Region I) | capital = [[Lungsod ng San Fernando, La Union|Lungsod San Fernando]] | founded = 1850 | pop2000 = 657945 | pop2000rank = ika-35 pinakamalaki | popden2000 = 441 | popden2000rank= ika-9 pinakamataas | areakm2 = 1493.1 | arearank = ika-13 pinakamaliit | hucities = 0 | componentcities= 1 | municipalities= 19 | barangays = 576 | districts = 2 | languages = [[Wikang Ilokano|Ilokano]] | governor = Manuel C. Ortega | locatormapfile= Ph_locator_map_la_union.png }} Ang '''La Union''' ay isang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa rehiyon ng [[Ilocos]] sa [[Luzon]]. Ang kabisera nito ay ang lungsod ng [[San Fernando, La Union|San Fernando]]. Pinalilibutan ito ng [[Ilocos Sur]] sa hilaga, [[Benguet]] sa silangan, at [[Pangasinan]] sa timog. Sa kanluran ng La Union ay ang [[Dagat Timog Tsina]]. ==Kasaysayan== {{palawakin ang seksyon|petsa=Hunyo 2016}} ===Maagang kasaysayan=== {{Tingnan din|Kasaysayan ng Pilipinas (900–1565)}} Sa maagang kasaysayan nito, ang lalawigan ay tinirhan ng iba't ibang grupong etnolinggwistiko, kabilang ang mga [[Ilocano|Ilocanos]], [[Pangasinan|Pangasinense]], at mga Cordilleran ([[Igorot|Igorots]]), na aktibong nakikibahagi sa [[Kalakalan|pakikipagkalakalan]] at [[Pakikipagpalitan]] habang nagsasagawa ng mga katutubong relihiyon at tradisyon na [[Animismo|animistiko]] at [[Politeismo|politeistiko]].<ref name=":65">{{Banggitin ang aklat |last=Meimban |first=Adriel Obar |title=La Union: Ang Pagbuo ng Isang Lalawigan 1850–1921 |petsa=1997 |publisher=A.O. Meimban |isbn=9719183217 |edisyon=18 |lokasyon=Lungsod ng Quezon |mga pahina=17–271 |language=en-US}}</ref><ref name=":12">{{cite book |last1=Scott |first1=William |author-link=William Henry Scott (historian) |title=Ang Pagtuklas sa mga Igorot |petsa=1974 |publisher=New Day Publishers |isbn=9711000873 |location=Lungsod ng Quezon |page=58 |language=en-US}}</ref><ref name=":4" /> Sa hilagang bahagi, ang mga unang pamayanan ay itinatag sa mga kapatagan ng baybayin ng ''Purao'' (ngayon ay [[Balaoan]]), [[Luna, La Union|Darigayos]], at mga lugar na nakapalibot sa [[Ilog Amburayan]].<ref>{{Cite book |title=Bureau of Insular Affairs Records, Philippines: Agricultural Review |petsa=1912 |tagapaglathala=Pambansang Pangasiwaan ng mga Arkibos at Pananaliksik (NARA) |tomo=5 |lokasyon=Washington, D.C. |mga pahina=653–654 |trans-title=en}}</ref> Ang mga pamayanang ito ay pangunahing tinitirhan ng mga ''Samtoy'' (mga Ilokano).<ref name="Barangay">{{cite book | huling = Scott | una = William Henry | author-link = William Henry Scott (mananalaysay) | pamagat = Barangay: Kultura at Lipunang Pilipino noong Ika-labing-anim na Siglo | tagapaglathala = Ateneo de Manila University Press | taon = 1994 | lokasyon = Quezon City | isbn = 971-550-135-4}}</ref> Itinala ng historyador na si [[William Henry Scott (historian)|William Henry Scott]] na ang Balaoan ay dating tinutukoy bilang "mayaman sa ginto"'' dahil sa kalapitan nito sa mga minahan ng ginto sa [[Rehiyong Administratibo ng Cordillera|rehiyon ng Cordillera]].<ref name=":12" /> Ang bayan ay nagsilbing isang emporium para sa palitan ng ginto ng mga Igorot sa pamamagitan ng barter at kalakalan sa mga taga-pababa, taga-bundok, at mga dayuhang mangangalakal sa [[Tagudin]].<ref name=":65" /> Gayundin, ang ''Baratao'' (ngayon ay [[Bauang]]) ay kinilala ng mga historyador bilang isang pamayanan na may maihahambing na kahalagahan sa Purao bilang emporium ng mga minahan ng ginto.<ref name=":65" /> Sa katimugang bahagi, ang mga lugar ng [[Agoo]] at Aringuey (ngayon ay [[Aringay]]) ay mga unang pamayanan ng mga Pangasinense.<ref name=":4" /><ref name=":12" /> Ang Agoo ay nagsilbing daungan ng kalakalan kung saan ang [[Sual]] lamang ang karibal nito. Ang Agoo ay madalas na dinadayo ng mga barkong [[Hapones sa Pilipinas|Mga Hapones]] at [[Mga Pilipinong Tsino|Mga Tsino]], na ang mga mangangalakal ay nakikipagkalakalan o nakikipagpalitan ng [[ginto]] sa mga katutubo.<ref name=":4" /> Ang Aringuey ay nagsilbing sentro ng kalakalan sa baybayin at ang dulo ng [[Aringay-Tonglo-Balatok gold trail]], na matatagpuan sa kahabaan ng delta ng Ilog Aringay (Ifugao).<ref name=":5">{{Cite web |last=Suarez |first=K. D. |petsa=2017-03-19 |title=Pagtingin sa nakaraan sa pamamagitan ng mga mata ng hinaharap |url=https://www.rappler.com/science/society-culture/163689-filipino-archaeologist-traces-ancient-gold-trade-trail-north-luzon/ |access-date=2024-11-07 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref> Ang rutang ito ay nagpadali sa transportasyon ng ginto mula sa mga nayon ng ''Acupan'' at ''Balatok'' ng mga [[Ibaloi|Ibaloi]] sa mga katimugang lugar ng kasalukuyang [[Benguet]] patungo sa mga sentro ng kalakalan ng Aringay, na may karagdagang pamamahagi sa daungan ng Agoo.<ref name=":5" /> Ang mga aktibidad sa kalakalan na ito ay bahagi ng isang mas malaking network ng palitang pandagat na umaabot sa [[Karagatang Indian]] at sa [[Dagat Timog Tsina]].<ref name=":5" /> Mga produktong ipinagpapalit sa loob ng Kasama sa network na ito ang [[porselana]], [[sutla]], [[koton]], [[pagkit]], [[Batong Hiyas|mga hiyas]], [[bead]], at mahahalagang [[mineral]], kung saan ang ''ginto'' ay isang mahalagang kalakal.<ref name=":5" /> Ang mga artifact tulad ng porselana at palayok, na natuklasan noong pagsasaayos ng simbahang Katoliko sa Agoo at ngayon ay matatagpuan sa [[Museo de Iloko]], ay nagpapatotoo sa aktibidad ng kalakalang ito.<ref name=":4">{{Banggitin ang aklat|title=Isang Kasaysayan ng Pangasinan, 1572–1800|last=Cortes|first=Rosario Mendoza|publisher=New Day|year=1991}}</ref> ===Panahon ng Kolonyal na Espanyol=== {{Tingnan din|Panahon ng Kolonyal na Espanyol (Pilipinas)}} ==== Ika-16 na Siglo ==== Isang taon matapos gawing kabisera ng Pilipinas ni [[Miguel López de Legazpi|Miguel Lopez de Legazpi]] ang [[Maynila]] noong ika-24 ng Hunyo 1571, naglunsad ang mga Espanyol ng mga ekspedisyon sa [[Hilagang Luzon]] "''upang [[Pasipikasyon (aksyong militar)|papayapain]] ang mga tao rito''".<ref name=":6">{{Banggitin ang aklat |last=de los Reyes |first=Isabelo |title=Kasaysayan ng Ilocos |petsa=1890 |publisher=University of the Philippines Press |isbn=9789715427296 |language=}}</ref> [[File:Juan de Salcedo, Espanyol na konkistador.png|left|thumb|203x203px|Espanyol na Konkistador [[Juan de Salcedo]], na namuno sa kolonisasyon ng [[Rehiyon ng Ilocos]]] Noong Hunyo 1572, ang mga Espanyol na eksplorador na pinamumunuan ni conquistador [[Juan de Salcedo]], ang apo ni Miguel López de Legazpi, ay naglunsad ng isang ekspedisyon pahilaga at nagtatag ng ilang mga pamayanan ng Espanya, kabilang ang mga nasa [[Rehiyon ng Ilocos|rehiyon ng Ilocos]] at ang lungsod ng [[Vigan]].<ref name=":12" /> Pagsapit ng 1575, naglayag si Salcedo sa Ilog Angalacan patungo sa [[Golpo ng Lingayen]] upang habulin si [[Limahong]], isang pirata ng Tsina na tumakas patungong [[Pangasinan]] matapos mapalayas ang kanyang plota mula sa [[Maynila]] noong 1574. Doon, nakatagpo at sinalakay nila ang tatlong barkong Hapones, na nagkamali sa pagkilala sa mga ito bilang bahagi ng plota ni Limahong.<ref name="Igawa">{{cite book |last1=Kenji |first1=Igawa |title=at the Mga Sangandaan: Limahon at Wako sa Pilipinas noong Ika-labing-anim na Siglo, sa Elusive Pirates, Persavie Smugglers |date=2010 |publisher=Hong Kong University Press |isbn=9789888028115 |editor1-last=Antony |editor1-first=Robert |location=Hong Kong |pages=78–82}}</ref><ref name=":4" /> Matapos umatras ang mga barko, hinabol sila ni Salcedo at nakarating sa isang daungan ng Hapon sa [[Agoo]].<ref name=":65" /><ref name=":4" /> Ang mga mersenaryong Hapones at mga lokal na katutubo ay nasakop at kinakailangang magbayad ng tributo sa Korona ng Espanya.<ref>{{Cite journal |last=Russell |first=Susan D. |date=Pebrero 1993 |title=Pangasinan, 1801–1900: Ang Simula ng Modernisasyon. Ni Rosario Mendoza Cortes. Quezon City: New Day Publishers, 1990. xi, 175 pp. 19.00. |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/abs/pangasinan-18011900-the-beginnings-of-modernization-by-rosario-mendoza-cortes-quezon-city-new-day-publishers-1990-xi-175-pp-1375-distributed-by-the-cellar-book-shop-pangasinan-19011986-a-political-socioeconomic-and-cultural-history-by-rosario-mendoza-cortes-quezon-city-new-day-publishers-1990-xvi-312-pp-1900/607B3D73CB236A1CFC9C2B43AA7127B6 |journal=Ang Journal ng mga Pag-aaral sa Asya |language=tl |tomo=52 |issue=1 |pages=213–215 |doi=10.2307/2059219 |jstor=2059219 |issn=1752-0401|url-access=subscription }}</ref> Bagama't may ilan na tumutol noong una, ang mga sumunod ay pinayagang manatili.<ref name="Sals2">{{Banggitin ang aklat |last=Sals |first=Florent Joseph |title=Ang Kasaysayan ng Agoo: 1578-2005 |date=2005 |publisher=Limbagan Printhouse |location=La Union |pages=80 |language=en}}</ref> Dahil sa engkwentrong ito, natanggap ng Agoo ang titulong ''"El Puerto de Japón"'' (Daungan ng Hapon) mula kay Miguel de Loarca noong 1582, dahil matagal na itong nagsilbing sentro ng kalakalan sa mga mangangalakal na Hapones at Tsino at mga lokal na katutubo.<ref>{{Banggitin ang aklat |title=Años 1890–1891, Memoria de la Provincia de La Union |petsa=1891-02-26 |publisher=Philippine National Archives (PNA) |pages=Folio 1 |language=es |trans-title=Taon 1890–1891, Alaala ng Lalawigan ng La Union}}</ref><ref name="Relacion1582">{{cite book |last=de Loarca |first=Miguel |author-link= |title=Relacion de Las Yslas Filipinas |year=1582}}</ref> [[File:Mga Hapones sa Pilipinas bago ang kolonyalismo.jpg|thumb|237x237px|Ilustrasyon ng [[Mga Hapones sa Pilipinas|Mga naninirahang Hapones]] sa Pilipinas, noong mga 1590s|kaliwa]]Ipinagpatuloy ni Salcedo ang kanyang ekspedisyon pahilaga at nakarating sa tinatawag ngayong [[San Fernando, La Union|San Fernando]].<ref name=":7" /> Nang humingi siya ng tributo mula sa mga katutubo, humingi sila ng pahintulot na umakyat sa mga bundok upang tipunin ang kanilang mga handog ngunit hindi nakabalik.<ref name=":65" /> Pagkatapos ay nagtungo si Salcedo sa ''Atuley'' (modernong [[San Juan, La Union|San Juan]]) at sa mas hilaga pa hanggang sa matagpuan nila ang isang malaking pamayanang Ilocano na tinatawag na "Purao," na tumutukoy sa kumikinang na puting buhangin ng mga dalampasigan nito sa kahabaan ng [[Dagat Timog Tsina]].<ref name=":6" />[[File:Isang pronouncing gazetteer at geographical dictionary ng mga Isla ng Pilipinas, Estados Unidos ng Amerika na may mga mapa, tsart at ilustrasyon (1902) (14591820767).jpg|thumb|225x225px|Ilustrasyon ng Darigayos Inlet sa [[Luna, La Union|Luna]], noong mga 1902]]Nang tumanggi ang mga katutubo ng Purao na magbayad ng tributo, humantong ito sa unang naitalang tunggalian sa [[Rehiyon ng Ilocos|rehiyon ng Ilocos]],<ref name=":6" /> na kilala bilang ''Labanan ng Purao''.<ref name=":1">{{Banggitin ang web |title=Kasaysayan ng Balaoan |url=https://www.balaoanlaunion.gov.ph/history-of-balaoan/ |access-date=2024-10-01 |website=Opisyal na Website ng Munisipalidad ng Balaoan |language=en-US}}</ref><ref name=":6" /> Ang engkwentrong ito ay nagresulta sa pagdanak ng unang dugong Ilokano bilang pagsuway sa dayuhang pamamahala. Nang maglaon, ang ilog na "Purao" ay pinalitan ng pangalan na ''"Darigayos,"'' hango sa [[wika ng Ilocano|Iloco]] na mga salitang ''"dara"'' (dugo) at ''"ayos"'' (dumaloy), ibig sabihin ay ''"kung saan dumaloy ang dugo."'' <ref name=":7" /> Sa pagpapatuloy ng kanyang paglalakbay, nakarating si Salcedo sa Bigan (ngayon ay naging pormal na kalakalan), isang [Sers] ng Tsino. ''Villa Fernandina de Vigan'' bilang parangal kay Prinsipe Ferdinand, ang anak ni [[Philip II ng Espanya|Haring Philip II ng Espanya]].<ref name=":6" /><ref name="IlocosHeritage">{{cite book |last1=De la Torre |first1=Visitacion |title=The Ilocos Heritage |date=2006 |publisher |isbn=978-971-91030-9-7 |location=Makati |page=2}}</ref><ref name=":7">{{Banggitin ang web |title=Kasaysayan - Tungkol sa Lungsod |url=https://www.sanfernandocity.gov.ph/csflu_website/aboutcsf/ |url-status= |archive-url= |website=Opisyal na Website ng Lungsod ng San Fernando, La Union.|petsa=11 Hunyo 2019 }}</ref> ==== ika-17 siglo ==== {{Tingnan din|Paglaban ng mga Igorot sa kolonisasyon ng Espanyol|Andres Malong}} Noong ika-17 siglo, ang mga Espanyol ay nagtatag ng mga pamayanan, o [[Bayan|pueblos]], na inayos sa mga sitio at rancheria, sa lupain ng Igorot sa La Union. Ang mga ito ay pinamamahalaan ng isang [[gobernadorcillo]], [[Alcalde mayor|alcalde-mayor]] at [[cabeza de barangay]], kasama ang marami sa mga pamayanang ito na itinatag ng [[Order of Saint Augustine|Augustinian friars]] noong yugto ng pagpapalawak ng ika-16 na siglo. Ang lipunan sa panahong ito ay nahahati sa dalawang klase: ang babaknang at ang cailianes. Ang ''baknang'' o ''babaknang'' ay nangangahulugang ''"ang mayayaman"'' at ang ''agtuturay'' o ''agturay'' ay tumutukoy sa ''"ang mga kapangyarihan-na''" o ''"ang mga awtoridad."'' Nagmamay-ari, nakarating, at nakapag-aral, nabuo nila ang lokal na elite class o ang mga [[Principalía|principalia]]] o [[Principalía|principalia]]]| Sa kabilang banda, ang mga hindi pinag-aralan na ''cailianes'' ay may mas kaunti o walang pag-aari na nagsasalita ng [[wika ng Ilocano|Iloco]], [[wika sa Pangasinan|Pangasinan]], [[wika Kankanaey|Kankanai]] at [[wika ng Ibaloi|Ibaloi]]. Ang Iloco ay nagsilbing [[lingua franca]] ng lalawigan.<ref>{{Cite book |title=Año 1873: Espediente Promovido sobre Creación de un Nuevo Pueblo de Tubao |series=Erección del Pueblo, La Union: 1850–1882 |location=La Union |pages=Leg. 97, Fol. 1 |language=es |trans-title=Taon 1873: Na-promote ang File sa Paglikha ng Bagong Bayan ng Tubao}}</ref> Ang paghahanap ng mga Kastila ng ginto (oro) sa [[paglaban ng mga Igorot sa kolonisasyon ng mga Espanyol|mga teritoryo ng Igorot]] ang nagpasigla sa kanilang mga ekspedisyon. Ang mga orden ng relihiyon ay naudyukan din ng mga pagkakataon para sa gawaing misyonero.<ref>{{Banggitin ang aklat |last=Scott |first=William Henry |title=Mga Tugon ng Igorot sa mga Layunin ng Espanyol: 1576–1896 |date=1970 |volume=18 |pages=695–717 |issn=0031-7837 |access-date= |issue=4}}</ref> Gayunpaman, pagsapit ng 1620, nagsimulang humina ang kalakalan ng ginto sa lalawigan kabilang ang mga landas ng ginto sa Aringay-Balatok-Tonglo, Bauang at Bangar. Pinangunahan ni ''Kapitan Garcia de Aldana'' ang mga ekspedisyon sa mga lugar tulad ng [[Aringay]], [[Bauang]], at [[San Juan, La Union|San Juan]], habang si ''Sargento Mayor y Capitan Alonso Martin Quirante'' ay nagsentro sa industriya noong 1624, na nagpadala ng puwersa ng 1,748 sundalo, kabilang ang [[Kasaysayan ng Pilipinas (1565–1898)|Mga Kastila]], mga Tsino, Hapon, [[Panirahan ng mga Mehikano sa Pilipinas|Mga Mehikano]], at 500 Ilokano.<ref name=":12" /> Ang mga katutubo at mersenaryo ay madalas na nahaharap sa mga panliligalig na pinilit na ibunyag ang mga pinagmumulan ng ginto.<ref name=":10">{{Banggitin ang web |title=Aringay sa Paglipas ng mga Taon: Isang Pagsusuri |url=https://aringaytourism.site123.me/articles/aringay-through-the-years-an-analysis |access-date=2025-01-11 |website=Aringay Tourism}}</ref> Marami ang nagbalik-loob sa Kristiyanismo upang maiwasan ang pag-uusig, habang ang iba ay tumakas sa Cordilleras.{{citation needed|date=July 2025}} Noong 1661, pinangunahan ni [[Andres Malong|Andrés Malong]] ng Pangasinan, na nagdeklara ng kanyang sarili bilang hari, ang isang paghihimagsik laban sa kolonyal na paghahari ng Espanya sa pagtatangkang palayain ang ilang lugar sa hilagang pueblos ng Pangasinan at ang [[Ilocos (probinsiya)|mga lalawigan ng Ilocos].<ref name=":65" Gayunpaman, ang kanyang mga puwersa, na binubuo ng [[mga taong Pangasinan|Mga Pangasinense]], [[mga taong Sambal|Mga Zambal]], at [[Negrito]], ay dumanas ng isang tiyak na pagkatalo sa panahon ng ''Labanan sa Agoo''. Matagumpay na naitaboy ng mga Espanyol ang rebelyon, gamit ang kanilang mga nakahihigit na armas at estratehikong kuta.<ref name="Sals3">{{Banggitin ang aklat |last=Sals |first=Florent Joseph |title=Ang Kasaysayan ng Agoo: 1578-2005 |date=2005 |publisher=Limbagan Printhouse |location=La Union |pages=80 |language=en}}</ref> ==== Ika-18 siglo ==== {{Tingnan din|Diego Silang}} Noong mga unang taon ng 1700s, nilayon ng mga misyong Espanyol sa [[Agoo]], [[Bauang]], at [[Bacnotan]] na ibalik ang mga Igorot na nanirahan sa pamamagitan ng patakarang ''reducción'' ng Espanya, na naglagay sa mga katutubo sa malupit na pagtrato.<ref name=":12" /> Pagsapit ng 1739, natuklasan ng mga prayle na ang [[Bangar, La Union|Bangar]] ay nakikipagkalakalan sa mga Igorot sa silangan. Naging laganap ang pagpupuslit sa ilalim ng ''Monopolyo ng Tabako'' noong huling bahagi ng 1700s, na nakaapekto nang malaki sa kita ng mga Espanyol noong 1788. Sa kabila ng mga pagsisikap ng mga Espanyol na kontrolin ang mga kabundukan, napanatili ng mga Igorot ang kanilang awtonomiya hanggang ika-19 na siglo.<ref name=":65" /> Noong 1754, ang pinuno ng Igorot na si ''Lacaaden ng Bukiagan'' (na ngayon ay bahagi ng [[Tubao]]) ay nakipagnegosasyon sa mga Espanyol upang maiwasan ang mga ekspedisyong pamparusa sa pamamagitan ng paghingi ng mga misyonero para sa kanyang mga tao.<ref name=":8">{{Banggitin ang aklat |last=Resurreccion |first=Teodoro R. |title=Pag-alala kay Laureana Novicio: Ang Nakalimutang Bayani ng Hilaga |date=1970 |publisher=Resurreccion Memorial Museum |pages=4}}</ref> Ito ang humantong sa [[binyag]] ng pinuno ng Igorot sa [[Tondo, Maynila|Tondo]] sa ilalim ni ''[[Pedro Manuel de Arandía Santisteban|Gobernador-Heneral Pedro Manuel de Arandía Santisteban]]''<ref name=":65" />''.'' Gayunpaman, nagpatuloy ang paglaban noong 1759, na nag-udyok sa "Gobernador Arza" ng Pangasinan na maglunsad ng isang kampanyang militar. Noong ika-18 ng Marso, pinangunahan ni Lacaaden ang isang limang oras na labanan laban sa mga puwersang Espanyol na armado ng mga riple at artilerya. Nanindigan ang mga Igorot, na pinilit na umatras ang mga Kastila sa kahabaan ng ngayon ay Naguilian Highway, na sinusunog ang mga nayon sa daan.<ref name=":8" /> [[File:Diego Silang statue and historical marker in Caba, La Union.jpg|thumb|230x230px|[[Diego Silang]] Monument in [[Caba, La Union|Caba]], historically part of [[Aringay]], Pangasinan province, his birthplace.]] Ang bayan ng [[Caba, La Union|Caba]] ay naging kapansin-pansin bilang lugar ng kapanganakan ni [[Diego Silang]], pinuno ng ''Ilocos Revolt'' (1762–1765) noong [[pagsakop ng Britanya sa Maynila]]. Hinikayat ni Silang ang gobernadorcillo ng Balaoan na hikayatin ang mga Ilokano at Igorot sa bayan na sumama sa kanyang pakikibaka laban sa Britanya, na umabot sa pag-aalsa sa [[Vigan]]. ==== Ika-19 na siglo ==== {{Tingnan din|La Union Watchtower|Bodong}} Noong 2 Pebrero 1818, hinati ng ''Real Cédula'' ang [[Ilocos (probinsya)|Ilocos Province]] sa [[Ilocos Norte]] at [[Ilocos Sur]] pagkatapos ng [[Basi Revolt]] noong 1807. Ang mga bayan ng [[Balaoan]], [[Bangar, La Union]|Lucanar], [[Bangar, La Union] at [Bangar] (Luna) ay isinama sa lalawigan ng Ilocos Sur noong 10 Pebrero 1819. Noong 1820, si Don Agustin de Valencia, isang ''[[gobernadorcillo]],'' Don Agustin Decdec, at isang Igorot chieftain mula sa Kayan, kasama ang iba pang pinuno ng Igorot mula sa Bacong at Cagubatan (kasalukuyang [[Mountain Province|Mt. Province]]) nagpormal ng isang Ilokano-Igorot ''[[bodong]]'' (kasunduan sa kapayapaan) sa pagitan ng mga Ilokano sa mababang lupain ng [[Bangar, La Union|Bangar]] at [[Tagudin]].<ref name=":34">{{Cite journal |last1=Flameygh |first1=John |last2=Williamst Henry |last2au=Williamst Henry (mananalaysay) |date=1978 |title= An Ilocano-Igorot Peace Pact of 1820|url=https://www.jstor.org/stable/42632439 |journal= Philippine Studies|volume=26 |issue=3 |pages=285–295 |doi=10.13487 |issn=2244-1093 |eissn=2244-1638 |jstor=42632439 |article-number=6|url-access=subscription }}</ref> Ang kasunduang ito, na pinadali ng ''Capitanes Pasados'', ay nagpanumbalik ng kalakalan sa kabundukan at kapatagan, na naantala tatlong taon na ang nakalilipas dahil sa pagpatay sa isang Igorot at ang kasunod na paghihiganti ng isang Ilokano mula sa Bangar.<ref name=":12" /><ref name=":34" /> Pagsapit ng 1826, itinatag ng mga Espanyol ang ''Commandancia del Pais de Ygorrotes y Partido del Norte de Pangasinan'' upang labanan ang pagpupuslit ng tabako.<ref>{{Banggitin ang aklat |title=Ulat ng Pamahalaang Panlalawigan ng Union, Enero 10, 1903 |date=1904 |publisher=Tanggapan ng Pag-iimprenta ng Gobyerno |series=Ikaapat na Taunang Ulat ng Komisyon ng Pilipinas, 1903. Sa Tatlong Bahagi. Bahagi 1 |location=Washington, D.C. |pages=832 |trans-title=en}}</ref> Pinangunahan ni Tenyente Koronel Guillermo Galvey ang mga kampanya patungo sa Cordillera, gamit ang mga bayan tulad ng Agoo, Bauang, Bacnotan, at San Juan bilang mga base militar.<ref name=":65" /> {{Maraming larawan | direksyon = patayo | image1 = Tanawin mula sa himpapawid ng Baluarte Watch Tower.jpg | caption1 = Baluarte Watch Tower, Luna | image2 = San Juan Watchtower, La Union, Enero 2024 (2).jpg | caption2 = San Juan Watchtower, La Union | total_width = 220 | align = right | footer = 400-taong-gulang na mga toreng bantayan noong panahon ng Espanya na itinayo upang bantayan laban sa mga tirong (pirata) sa mga pamayanan sa baybayin ng La Union | footer_align = center }} Mula ika-18 hanggang ika-19 na siglo, ang mga bayan sa baybayin ay madalas na nahaharap sa mga pagsalakay ng [[mga piratang Moro|mga mandarambong Moro]] na lokal na kilala bilang mga ''tirong'' (mga mananalakay, mananalakay, pirata) at [[mga piratang Tsino]], na nagnakawan ng mga baryo o nayon at bumihag ng mga kababaihan at bata. Upang kontrahin ang mga pag-atakeng ito, gumawa ang mga Kastila ng mga pabilog na adobe [[watchtower]], o [[La Union Watchtowers|baluartes]], noong 1836.<ref>{{Cite book |title=La Campaña de Filipinas, Nob. 25, 1896 - Dr. Domingo Mella's Collection |date=1896} |reflocation | Ang mga istrukturang ito, mula 6 hanggang 7 metro ang taas, ay itinayo sa tabi ng baybayin sa mga bayan tulad ng [[Luna, La Union|Namacpacan]] (Luna), [[Balaoan]], [[San Fernando, La Union|San Fernando]], at [[Bauang]]. Ang mga baluarte na ito ay gumanap ng mahalagang papel sa pagprotekta sa mga pamayanang nasa baybayin at pagsiguro ng mga ruta ng kalakalan sa buong ika-19 na siglo.<ref>{{Cite web |title=Ang Aming Kasaysayan |url=https://launion.gov.ph/history/ |website=Opisyal na Website ng La Union}}</ref> ====Pagbuo ng La Union==== Opisyal na itinatag ang La Union noong ika-2 ng Marso 1850, sa pamamagitan ng pag-iisa ng mga teritoryo mula sa mga lalawigan ng [[Ilocos Sur]], [[Pangasinan]], at ng [[Rehiyong Administratibo ng Cordillera|Cordillera]], na ginagawa itong ika-34 na lalawigan ng Pilipinas.<ref name=":65" /> Matapos maging unang [[Lalawigan|provincia]] ang [[Cebu]] noong 1565, lumikha ang mga Kastila ng mga bagong lalawigan. Tatlong pangunahing tungkulin ang itinuring na ganito: ''Pamamahalang Pampulitika-Sibil, Pamamahala sa Simbahan at mga konsiderasyong Heograpikal.'' Sa loob ng mahigit dalawa at kalahating siglo, nanatiling buo ang orihinal na [[Lalawigan ng Ilocos (Ilocos)] hanggang 1818 nang ito ay mahati sa [[Ilocos Norte|llocos Norte]] at [[Ilocos Sur]]. Noong 1846, ang [[Abra (probinsya)|Abra]] ay nilikha ni Gobernador Heneral Narciso Zaldua Claveria. [[File:El teniente general Narciso Clavería y Zaldúa, conde de Manila (Museo del Prado).jpg|kaliwa|thumb|246x246px|[[Narciso Clavería y Zaldúa|Governor-General Narciso Zaldua Claveria]] na nagmungkahi at lumikha ng lalawigan ng La Union. [[Narciso Clavería y Zaldúa|Governor General Narciso Zaldua Claveria]] ay isang visionary administrator na kinikilala ang pangangailangan para sa mga makabagong solusyon upang matugunan ang mga hinihingi ng pampulitika at sibil na administrasyon. Iminungkahi niya ang pagsasama-sama ng tatlong magkadikit na lugar na malayo sa kani-kanilang mga kabisera ng probinsiya, na nakikita ito bilang isang praktikal na paraan upang mapabuti ang pamamahala. Kinilala rin ni Claveria ang agricultural at commercial potential ng teritoryo. Bukod dito, nakita niya ang inisyatibong ito bilang isang pagkakataon upang mapalawak ang [[Hispanicization|Kabihasnang Hispanic]] at [[Kristiyanismo]] sa lugar.<ref name=":65" /> Ang distansya ay nagdulot ng malalaking hamon sa lokal na administrasyon. Mula sa [[Vigan]], ang kabisera ng Ilocos Sur, ang tatlong pinakatimog na pueblo ([[Balaoan]], [[Luna, La Union|Namacpacan]], at [[Bangar, La Union|Bangar]]) ay matatagpuan humigit-kumulang 13 hanggang 14 na oras ang layo kung lalakarin. Ang mga ''cailianes'' at ang ''babaknang'' ay madalas na nagrereklamo tungkol sa pisikal na distansya mula sa kanilang mga opisyal sa cabecera o kabiserang bayan. Ang Union|Cava]], [[Bauang]], [[Naguilian, La Union|Naguilian]], [[San Fernando, La Union|San Fernando]], [[San Juan, La Union|San Juan]], at [[Bacnotan]]) ay nabigatan din ng 13 ½ oras na paglalakbay na kinakailangan mula sa Bacnotan.<ref name=":65" /> Mas malala pa ang sitwasyon para sa 40 hanggang 45 [[ranchería]] na matatagpuan sa kailaliman ng ''Eastern País del Igorotes''. Ang ''commandancia'' na itinatag noong 1826 ay napatunayang hindi epektibo sa pagpapanatili ng kaayusan sa mga Igorrote, na ang pagiging malayo sa mga sentral na awtoridad ay humantong sa laganap na pagpupuslit ng tabako at iba pang mga paninda, sa gayon ay nakakagambala sa katatagan ng ekonomiya ng rehiyon.<ref name=":65" /><ref name=":9">{{Banggitin ang aklat |title=Anio 1885: Superior Decreto de 20 Hulyo 1885 |publisher=Philippine National Archives (PNA) |series=Erección del Pueblo, La Union: 1855–1893 (Pagtatayo ng Bayan, La Union: 1855–1893) |pages=Fol. 150–151 |language=es |trans-title=Year 1885: Superior Decree of 20 July 1885}}</ref>[[File:Administrative Divisions of the Philippines (1899).svg|thumb|270x270px|Ilustrasyon ng administratibong dibisyon ng PilipinasThu99] Oktubre 19 1849, nilagdaan ni Gobernador Heneral Claveria ang ''promovido'' (proposal) upang pag-isahin ang ''[[Pangasinan]]-[[Ilocos Sur|Ilocos]]-[[Cordillera Administrative Region|Cordillera]]'' na mga lugar sa isang bagong lalawigan na tinatawag na La Union (ang opisyal na pangalan na itinalaga ni Claveria mismo) bilang San Fernando at [capital River]. sa hilaga at Rabon River sa timog bilang mga hangganan ng probinsiya. Sa loob ng 124 na araw, pinag-aralan at pinag-usapan ng matataas at mahahalagang opisyal ng kolonyal na Espanyol ang panukala kung bubuuin ba ang La Union o hindi. Noong ika-2 ng Marso 1850, nilagdaan ni Gobernador Heneral Antonio María Blanco ang s''superior decreto'' na nagtatag ng La Union – ang ika-34 na lalawigan simula nang itatag ang Cebu noong 1565. Ito ay inuri bilang isang ''Gobierno Politico-Militar'' (Pamahalaan sa Pulitika-Militar). Hinirang ni Blanco, noong ika-4 ng Marso 1850, si ''Kapitan Toribio Ruiz de la Escalera'' (dating pinagkakatiwalaang aide de camp ni Claveria) bilang unang Gobernador Military y Politico. Ang La Union ay ang pagsasama ng mga lupain, tao, kultura at yaman. Noong ika-18 ng Abril 1854, inilabas ni [[Isabella II ng Espanya|Reyna Isabella II ng Espanya]] ang ''real orden'' (maharlikang atas) mula sa [[Madrid]] na nagpapatunay sa s''superior decreto'' ni Blanco.<ref name=":65" /><ref name=":9" /> Noong 1869 at 1885 [[Rosario, La Union|Rosario]] at [[Tubao]] ay naging mga bayan sa La Union ayon sa pagkakabanggit. Noong 1869, binago ni ''Gobernador-Heneral de la Torre'' si Concepcion sa Rosario, na nanatiling espirituwal na umaasa sa Santo Tomas. Sa kabila ng pagtanggi ng obispo na magtalaga ng isang katulong na pari, ang Rosario ay naging ika-13 bayan, kung saan ang pari nito ang namamahala sa magkabilang bayan.<ref name=":9" /> Noong 1885, pagkatapos ng 12 taon ng mga petisyon, opisyal na kinilala ang Tubao bilang ika-14 na bayan bilang ''San Isidro de Tubao''<ref, na pinangalanang ayon sa pamagat ng magsasaka. 1884: Expediente sobre la Creación de un Nuevo Pueblo, Tubao |publisher=Philippine National Archives (PNA) |serye=Erección del Pueblo, La Union: 1855–1893 (Pagtayo ng Bayan, La Union: 1855–1893) |pages=Leg. 197, No. 13, Fol. 153–154 |language=es |trans-title=Taon 1884: Talaan sa Paglikha ng Isang Bagong Bayan, Tubao}}</ref> Pagsapit ng 1860, nagkaroon ng makabuluhang pag-unlad sa komersyo at agrikultura sa lalawigan. Ang La Union ay naging tagaluwas ng [[tabako]], [[bigas]], at ''[[Biancaea sappan|sibucao]]'' mula 1860s hanggang 1880s.<ref name=":65" /> Ang tabako ang pangunahing produkto at ang dahilan ng paglago ng ekonomiya ng lalawigan. Ang mga awtoridad ng Espanya ay lubos na umaasa sa mahalagang dahon para sa karagdagang pag-unlad ng ekonomiya. Ang industriya ay lubhang kapaki-pakinabang kaya't itinatag ang isang ''Monopolyo ng Tabako''. Ang lahat ng dahon ng tabako ay mahigpit na minomonitor at binibili lamang ng gobyerno sa isang takdang presyo.<ref name=":65" /> Kasabay nito, ang ibang mga lalawigan ay nakakaranas din ng paglago ng ekonomiya. Umaasa sa sarili nitong katutubong yaman, ang La Union ay hindi nag-angkat ng bigas, palay, tabako, sibucao, o iba pang produkto sa panahong ito.<ref name=":65" /> Noong 1887, ang populasyon ng lalawigan ay lumaki sa 100,775. Naghalo ang magkakaibang populasyon ng La Union sa panahong ito. Ang mga Chino, o [[Mestizos de Sangley]], [[Peninsulares|Españoles-Peninsulares]], at [[Insulares|Españoles-Insulares]] ay nabuhay kasama ng mga katutubong [[Pangasinan|Pangasinenses]], [[Ilocano|Ilocano|Ilocanos]]ly ang mga taong [[Ilocanos]]ly, at (mga [[Ilocano]]ly ang mga [[Ilocanos]], at [[Ilocanos]]] [[Kankanaey people|Kankanai]] at [[Ibaloi people|Ibaloi]]), maging Christianized man o non-Christianized. Ang mga Kristiyanong Igorot o ''Nuevo Cristianos'' ay madalas na tinutukoy bilang ''Vagos'' o ''Bago''.<ref name=":65" /> '''Gobernadores Politico-Militares ng La Union (1850–1898)''' Ang sumusunod ay isang listahan ng mga Espanyol na ''[[Political-military|Gobernadores Politico-Militares]]'' na naglingkod sa lalawigan ng La Union mula sa pagkakatatag nito noong 1850 hanggang sa [[Rebolusyong Pilipino]] noong 1898. Sa panahong ito, humigit-kumulang 32 indibidwal ang salitan na humawak ng mga titulong Gobernador Politico-Militar at Gobernador Militar-Politico. Mula 1890 hanggang 1898, ang mga opisyal na ito ay niraranggo bilang Gobernador Sibil o Gobernador Sibil ng nakatataas na gobierno, na may titulong pangkarangalan na "[[Don (pangkarangalan)|Don"]]" na inilalagay sa unahan ng kanilang mga pangalan. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Gobernadores Politico-Militares ng La Union |- |Toribio Ruiz de la Escalera |4 Marso 1850 – 30 Marso 1854 |- |Manuel Solis y Cuetos |31 Marso – 31 Disyembre 1854 |- |Toribio Ruiz de la Escalera |1 Enero 1855–1857 |- |Leopoldo Rodriguez de Rivera |4 Mayo–Setyembre, 1857 |- |Jose Gonzales del Campo |1 Set. – 28 Nobyembre 1957 |- |Gumersindo Rojo |1857–1862 |- |Eduardo Lopez |1862 |- |Gumersindo Rojo |1862–1864 |- |Francisco Ripoll |1864–1869 |- |Pablo Cazes |3 Enero – 14 Marso. 1870 |- |Manuel Ruiz |14 Marso-Abril 18. 1870 |- |Enrique Vega |18 Abril 1870–1872 |- |Emilio Godinez |1872–1874 |- |Francisco Herrera Davila |1875 |- |Federico Rubio at Gallego |1875–1879 |- |Ricardo Monet |1879–1880 |- |Enrique Zappino at Moreno |1880–1883 |- |Vicente Vlllena |1883 |- |Ricardo Perez de Escohotado |24 Enero 1883–1884 |- |Federico Francia at Parajira |13 Mayo 1884–1887 |- |Manuel Morlins |24 Oktubre 1887 |- |Luis Quesada |1887 |- |Cruz Gonzales Yragorri |23 Oktubre 1888 |- |Manuel Diez de Tejada |1888–1889 |- |Juan Aranaz |1889 |- |Jose dela Guardia |8 Mayo. 1890–1892 |- |Francisco Rojano |21 Hulyo 1892 |- |Antonio del Rio at Castro |1892–1893 |- |Simon Fernandez at Cabello |1893-Setyembre 9, 1894 |- |Jose Ma. Ossorio |1894 |- |Antonio Diaz de Cendrera |1895–1896 |- |Manuel Esteban y Espinosa |1897–1898 |} 4,266 / 5,000 === Rebolusyong Pilipino === {{Tingnan din|Rebolusyong Pilipino}} ==== Digmaang Pilipino-Espanyol ==== {{Tingnan din|Rebolusyong Pilipino}} Ang [[Rebolusyong Pilipino]] ay nagsimula noong 1896, ngunit sa simula ay nakaranas ang La Union ng limitadong rebolusyonaryong aktibidad. Noong ika-15 ng Nobyembre 1896, iniulat ng pahayagang ''La Campaña de Filipinas'' na ang mga lalawigan ng [[Ilocos (lalawigan)|Ilocos]] at La Union ay ''"hindi nag-aaway"'' ngunit nagpakita ng ''"simpatiya para sa pag-aalsa."'' Sa kabila ng panimulang pagiging pasibo na ito, kalaunan ay sumali ang lalawigan sa pakikibaka laban sa [[Imperyong Espanyol|pamamahala ng kolonyal na Espanyol]]. Bilang tugon, ang mga awtoridad ng Espanya ay nagpatupad ng matinding paghihiganti, kabilang ang tortyur at maling mga akusasyon, kadalasang tinatarget ang mga lokal na elite, klero, at pinaghihinalaang mga rebelde.[[File:Tubao Municipal Officials circa 1890.jpg|left|thumb|214x214px|Tubao, Municipal Officials circa 1896] [[Coadjutor bishop|coadjutor priest]] mula sa La Union, ''Padre Adriano Garces'' ng [[Balaoan]], ''Padre Mariano Gaerlan'' ng [[San Fernando, La Union|San Fernando]], at ''Padre Mariano Dacanay'' ng [[Bacnotan]]. Sila ay brutal na pinahirapan ng mga [[prayle]] at ng [[Guardia Civil]] sa [[Vigan]], na nagtiis ng di-makataong pagtrato na nag-iwan ng panghabambuhay na mga pilat sa mga nakaligtas tulad ni Padre Dacanay. Sa [[Balaoan]], isang lihim na rebolusyonaryong grupo na binuo ng pitong kilalang mamamayan na sina; ''Luciano Resurreccion, Proceso Ostrea, Antonio Ostrea, Rufino Zambrano, Fernando Ostrea, Patricio Lopez'', at ''Julian Peralta''—ang naghangad na mag-alsa laban sa paniniil ng Guardia Civil at [[Parokya|''Cora Parrocos'']]. Ang grupo ay ipinagkanulo ni Kapitan Juan ng [[Agoo]] sa mga prayle. Sila ay inaresto, at walang paglilitis, pinatay sa pamamagitan ng firing squad sa sementeryo ng bayan. Isa lamang sa mga lalaki ang nakaligtas, dahil nasugatan sa binti. Bilang parangal sa kanila, isang Masonikong lodge na pinangalanang ''Siete Martires'' ang itinatag.<ref>{{Cite web |title=Siete Martires {{!}} Ang Pinaka-Kagalang-galang na Grand Lodge ng mga Malaya at Tinatanggap na Mason ng Pilipinas |url=https://grandlodge.ph/lodges/siete-martires |access-date=2024-10-01 |website=grandlodge.ph}}</ref><ref name=":1" /> Sa [[Agoo]], humigit-kumulang 60 pinaghihinalaang subersibo ang pinatay ng Guardia Civil at ang kanilang mga bangkay ay kalaunan ay inilibing sa isang sulok ng plasa ng bayan. Sa kalapit na [[Aringay]], 96 na mamamayan ang binaril nang walang paglilitis ng mga puwersang Espanyol. Isang monumento ang itinayo kalaunan sa plasa upang parangalan ang mga makabayang ito. Noong ika-10 ng Setyembre 1896, inaresto ng mga awtoridad ng Espanya, sa pangunguna ni ''Friar Rafael Redondo'', si ''Dr. Si Lucino Almeida'', ang pinakamataas na opisyal ng mga katutubong opisyal sa La Union, kasama ang iba pang pinaghihinalaang rebolusyonaryo. Sila ay inakusahan ng pagkakasangkot sa isang gawa-gawang sabwatan upang patayin ang mga opisyal ng Espanya, batay sa isang maling pag-amin mula sa isang telegrapo. Si Almeida at 20 iba pang kilalang mga katutubo ay ipinatapon sa [[Balabac Island|Balabac Island, Palawan]]. Sa kabila ng mga pangyayaring ito, ang La Union ay tinawag na ''una provincia modelo'' (isang huwarang lalawigan) noong 1897 ng pro-gobyernong ''El Comercio'' dahil sa mga kontribusyon nito sa depensa ng Espanya. Gayunpaman, noong 1898, nasira ang relatibong katahimikan ng La Union nang ang isang pag-aalsa at masaker sa [[Santo Tomas, La Union|Santo Tomas]] ay nagpasiklab ng malawakang kaguluhan.<ref>{{Cite book |title=Año 1854: Espediente Reseña de la Provincia de La Union desde su Creación en Mar48 hasde su Creación en Mar48 en Mar48. |publisher=Philippine National Archives (PNA) |serye=Erección del Pueblo, La Union: 1850–1882 |location=Manila |pages=Fol. 1–4, Leg. 97 |language=es}}</ref> '''Pag-aalsa noong 1898''' Nagsimula ang rebolusyon sa La Union noong 22 Mayo 1898, na may maliit na pag-aalsa sa [[Santo Tomas, La Union|Santo Tomas]]. Isang putok mula sa isang maliit na [[revolver]] ("''“una revolver pequeña”'') ang narinig, na nagpasiklab sa ''“mapanghimagsik na kilusan ng Union.”'' <ref name=":65" /> Isang putok mula sa revolver na ito ang tumapos sa buhay ng kinasusuklaman na [[Agustinian frayle]], si ''Mariano Garcia'', na siyang nagtapos sa pamamahala ng Espanya sa probinsya. Sinalakay ng mga galit na rebolusyonaryo ang kumbento, dinakip ang pari, ikinadena, at pinugutan ng ulo, ang kanyang ulo ay gumulong sa lupa na parang bola ng soccer. Ang gawaing ito ay nagpasiklab ng serye ng malawakang masaker ''(“[[hecatomb]]es”)'' sa buong probinsya.<ref name=":65" /> Ang kasunod na karahasan ay humantong sa masaker ng iba't ibang indibidwal, kabilang ang mga bisita ni Garcia at iba pa. Ang mga kababaihan ay naging biktima rin ng mga brutal na gawain, kung saan isang tindera sa [[San Fernando, La Union|San Fernando]] ang nawalan ng pag-iisip. Sa [[San Juan, La Union|San Juan]], ang mga naninirahang pro-Espanyol ay pinaslang, habang sa Caba, ang mga simpatisador na pro-Espanyol ay dinakip at ibinilanggo nang "[[Sapilitang pagkawala|hindi nakakausap]]" sa mga bundok. Sa Bauang, ang mga rebolusyonaryo ay nakipaglaban sa mga sundalong Espanyol at sinakop ang munisipyo, sa pangunguna ni "Kapitan Remigio Patacsil".<ref name=":65" />[[File:Manuel Tinio.jpg|thumb|235x235px|'''[[Manuel Tinio|Gen. Si Manuel Tinio, ang pinunong namuno sa rebolusyong Pilipino sa La Union, ay nakipaglaban sa ilang magiting na labanan laban sa mga puwersang Espanyol sa mga pangunahing bayan tulad ng Darigayos ([[Luna, La Union|Luna]]), [[Bacnotan]], Rabon ([[Rosario, La Union|Rosario]]), [[San Fernando, La Union|San Fernando]], [[Bangar, La Union|Bangar]], at [[Balaoan]]. Sa kabila ng matinding pagkalugi at pagliit ng suplay, ang mga puwersang Espanyol sa ilalim ni ''Tenyente Koronel Jose Herreros'' ay nagsagawa ng limang araw na depensa sa ''Casa Real''. Gayunpaman, kalaunan ay natalo sila ng mga rebolusyonaryo sa mga bayan tulad ng Bangar, Bacnotan, at Balaoan, at napilitan ang mga Espanyol na sumuko. Ang huling paninindigan sa Balaoan ay nakita ang mga pwersang Espanyol na nakabarkada sa kumbento, ngunit sa kabila ng kanilang magiting na depensa, sila ay nalampasan, at marami ang nakatakas sa [[Ilocos Sur]].<ref name=":65" /> Noong 22 Hulyo, dumating sa San Fernando ang [[Nueva Ecija|Novo-Ecijano]] tropa, na pinalakas sa mahigit 600 tauhan, pagkatapos sumuko si [[Dagupan]] kay [[Francisco Makabulos|''Heneral Francisco Makabulos'']]. Ang bayan ay kinubkob ng mga rebolusyonaryo sa pamumuno ni ''Heneral'' ''Mauro Ortiz''. Ang mga pwersang Espanyol, na pinamumunuan ni ''Lieutenant Colonel Jose Garcia Herrero'', ay nagpatibay ng kanilang sarili sa mga pangunahing gusali, naghihintay ng mga reinforcement. Ang sumunod na labanan ay tumagal nang 120 oras, kung saan tiniis ng mga tropang Espanyol ang matinding mga kondisyon.<ref name=":65" /> Si ''Major Ceballos'', na sumuko sa Dagupan, ay sinubukang makipagnegosasyon para sa pagsuko ng mga puwersang Espanyol sa San Fernando, na sa huli ay nakumbinsi si Herreros na sumuko. Ang mga mapagmalaking Espanyol kasama ang ''Cuerpos de Voluntaries'' (Corps of Volunteers) ay hindi basta-basta nagtaas ng puting bandila. Ito ang humantong sa paglagda sa ''Actas de Capitulaciones'' (Mga Gawa ng Pagsuko), at ang San Fernando ay naging ika-13 sa 29 na bayan na nakasaksi sa pagsuko ng mga Espanyol, kung saan 400 sundalo at walong opisyal ang sumuko.<ref name=":65" /><ref name=":7" /> Matapos makuha ang San Fernando, ang Tinio Brigade at iba pang mga rebolusyonaryo ay nagpatuloy sa hilaga mula Hulyo 31 – Agosto 18, 1898. Kabilang sa mga pangunahing larangan ng labanan ang mga palayan ng San Juan, Bacnotan, Namacpacan, Balaoan, at Bangar. Maraming lokal na [[Katipunero]] ang sumali sa Tinio Brigade pagkatapos ng pagsubok na ito, na nakasaksi ng matigas na paglaban mula sa mga nakakulong na tropang Espanyol sa [[kumbento]].<ref name=":65" /> '''Pangwakas na Tagumpay''' [[File:Katipuneros.jpg|left|thumb|228x228px|[[Katipuneros]] c.1890s]] Sa [[Ilog Amburayan|Lambak ng Amburayan]], nagtayo ang mga puwersang Espanyol ng mga depensibong trinsera at naglagay ng mga bitag na [[kawayan]]. Gayunpaman, ang [[Rebolusyonaryo|mga rebolusyonaryo]], na pinasigla ng mga nakaraang tagumpay, ay sumalakay nang may panibagong sigla.<ref name=":65" /> Sa [[San Juan, La Union|San Juan]], sinunog nila ang mga gusali ng munisipyo at ang mga tahanan ng [[mga taong Criollo|mga insulares ng Espanya]], na nagresulta sa isang masaker ng mahigit 100 pamilya na nagtangkang tumakas. Sa [[Agoo]], ang mga simpatisador na pro-Espanyol ay nahuli at pinatay sa mga bundok.<ref name=":65" /> Habang umaatras ang mga puwersang Espanyol, pinalakas nila ang kanilang mga posisyon sa Balaoan at [[Bangar, La Union|Bangar]], ngunit mabilis na pinatibay ng mga rebolusyonaryo ang kanilang sariling mga depensa. Anumang potensyal na karagdagang puwersa mula sa mga kalapit na probinsya ay hinarangan.<ref name=":65" /> Sa Darigayos Cove, sinunog ng mga rebeldeng Pilipino ang lahat ng mga bangkang nakaangkla, na pumigil sa pagtakas sa pamamagitan ng dagat. Pagkatapos ay lumipat ang mga rebolusyonaryo sa Bangar, matagumpay na kinubkob ang mga puwersang Espanyol, na nagresulta sa isang mapagpasyang tagumpay noong 7 Agosto 1898. Ang pagsuko ng 87 Espanyol ay nagmarka ng isang mahalagang milestone, kung saan ang natitirang mga puwersa ay tumakas patungong Ilocos pagkatapos lamang ng apat na araw na labanan, na nakakita ng kaunting mga nasawi sa mga Pilipino.<ref name=":65" /> Pagsapit ng 18 Agosto 1898, nakamit ng La Union ang pangwakas na tagumpay, na nagmarka ng tiyak na pagbagsak ng paglaban ng mga Espanyol sa probinsya. Ang tagumpay na ito ang nagpalapit sa mga rebolusyonaryo sa kanilang sukdulang layunin na maging malaya mula sa kolonyal na pamamahala ng Espanya.<ref name=":65" /> ==== Digmaang Pilipino-Amerikano ==== {{Tingnan din|Digmaang Pilipino-Amerikano}} [[File:Labanan sa Quingua.jpg|left|thumb|240x240px|'''Digmaang Pilipino-Amerikano''' 1889]] Ang [[Digmaang Pilipino-Amerikano|Digmaang Pilipino-Amerikano]] sa La Union ay nagsimula noong gabi ng Pebrero 4–5, 1899, na minarkahan ng pagtunog ng mga kampana ng simbahan sa buong probinsya.<ref name=":11">{{Banggitin ang aklat |last=Scott |first=William Henry |title=Mga Tugon ng Ilokano sa Pagsalakay ng Amerika, 1900–1901 |date=1986 |publisher=New Day Publishers |isbn=9711003368 |editor-link=William Henry Scott (historian) |location=Lungsod ng Quezon |pages=44–178 |language=en}}</ref> Ni Abril 1899, ang mga gerilyang Pilipino, sa ilalim ng pamumuno ni [[Manuel Tinio|Heneral Manuel Tinio]], ay naghanda para sa labanan, na nagtayo ng [[trench]] sa buong lalawigan. Ang puwersa ni Tinio ay umabot sa 1,904, kabilang ang 68 opisyal, 200 [[Bolomen|mga tauhan ng bolo]] ''"hermano"'', 284 [[mga katulong]] tulad ng mga tagapag-armas, [[Mga Telegrapo|mga telegrapo]], mga medical corpsmen, [[kabalyeriya]], [[artilerya]]men, at dalawang Espanyol na inhinyero na nakadestino sa Hilagang Luzon.<ref name=":11" /><ref name=":13">{{Banggitin ang aklat |last=Ochosa |first=Orlino A. |title=Ang Brigada ng Tinio: Paglaban Laban sa mga Amerikano sa mga Lalawigan ng Ilocos, 1899–1901 |date=1989 |publisher=New Day Publishers |isbn=9711003406 |location=Lungsod ng Quezon}}</ref> Noong ika-16 ng Nobyembre 1899, dumating si [[Emilio Aguinaldo|Pangulong Emilio Aguinaldo]] sa La Union sa pamamagitan ng [[Tubao]] trail, patungo sa [[Aringay]], kung saan siya ay tinanggap ng mga taong-bayan (''cailianes'') at mga elite (''babaknang''). Mula sa Aringay, ipinagpatuloy ni Aguinaldo ang kanyang paglalakbay sa [[Caba, La Union|Cava]], [[Bauang]], at [[Naguilian, La Union|Naguilian]] kung saan sila nagpalipas ng gabi sa [[kumbento]].<ref name=":65" /> [[File:YOUNG, S.B.M. GENERAL LCCN2016857332 (crop).jpg|thumb|215x215px|[[Samuel Baldwin Marks Young|'''Gen. Samuel B.M. Young''']], Mga Namumunong Brigada sa Distrito ng Hilagang Luzon.]] Noong ika-18 ng Nobyembre 1899, ang mga puwersang Amerikano sa ilalim ni [[Samuel Baldwin Marks Young|Heneral Samuel Baldwin Marks Young]] ay pumasok sa La Union, dumaong sa [[Rosario, La Union|Rosario]] sa pamamagitan ng ''Rabon Point'' sa baybayin upang habulin si Aguinaldo.<ref name=":65" /> Pagsapit ng takipsilim, ang mga puwersang Amerikano ay nakipaglaban sa 130 rebolusyonaryong Pilipino sa Tubao, sa pamumuno ni Kapitan Santiago Fontanilla'', na namuno sa isang puwersa ng apat na opisyal at 87 rifle. Pagkatapos ay nagtungo ang mga Amerikano sa Aringay, kung saan pinangunahan ni [[Matthew Arlington Batson|Major Matthew Arlington Batson]] ang isang pag-atake sa bayan kinabukasan ng umaga.<ref name=":11" /> Nasugatan siya sa isang labanan laban sa Guerrilla Unit No. 5, isang kaganapang kilala bilang ''Labanan sa Ilog Aringay''.<ref name=":10" /> Sa buong linggo, naganap ang matinding labanan sa pagitan ng mga puwersang Amerikano at limang yunit ng gerilya ng mga Pilipino sa La Union na pinamumunuan ni Colonel Juan M. Gutierrez:<ref>{{Cite web |last=Ramirez |first=Mac |date=2021-02-02 |title=MGA GERILYA NG BANGAR: Ang magiting ngunit nakalimutang kasaysayan ng paglaban ng isang maliit na bayan noong Digmaang Pilipino-Amerikano |url=https://kodao.org/bangars-guerrillas-a-small-towns-valiant-yet-forgotten-history-of-resistance-during-the-philippine-american-war/ |access-date=2025-01-13 |website=Kodao Productions |language=en-US}}</ref> * Guerrilla Unit 1: Operated in [[Bangar, La Union|Bangar]], [[Luna, La Union|Namacpacan]] (Luna), at [[Sudipen]] sa ilalim ng ''Captain Anacleto Mendoza''. * Guerrilla Unit 2: Operated in [[Balaoan]], [[Bacnotan]], and [[Santol, La Union|Santol]] (rancheria of Balaoan) under ''Captain Aniceto Angeles''. * Guerrilla Unit 3: Operated in [[San Juan, La Union|San Juan]], [[San Fernando, La Union|San Fernando]], [[San Gabriel, La Union|San Gabriel]], at [[Bagulin]] sa ilalim ng ''Captain Furtunato Gaerlan''. * Guerrilla Unit 4: Operated in [[Bauang]], [[Caba, La Union|Caba]], [[Naguilian, La Union|Naguilian]], at Galiano (ngayon [[Burgos, La Union|Burgos]]) sa ilalim ng ''Captain Rivera''. * Guerrilla Unit 5: Operated in [[Aringay]], [[Tubao]], [[Agoo]], and [[Santo Tomas, La Union|Santo Tomas]] under ''Captain Santiago Fontanilla''. Sabay-sabay na mga labanan ang naganap sa iba't ibang bayan, kabilang ang Santo Tomas, Aringay, Naguilian, Bauang, at San Fernando. Pagsapit ng Nobyembre 19, nasakop na ng mga Amerikano ang Santo Tomas at Agoo. Noong Nobyembre 20, pinasok ni Heneral Young ang San Fernando kung saan inilarawan ang bayan bilang "serye ng pinakamatinding kuta," na sinakop ang punong-himpilan ng rebolusyonaryo at tinatayang mayroong 1,000 rebeldeng Pilipino. Ilang rebolusyonaryo ang nabihag. [[File:Mga sundalong Pilipino sa labas ng Maynila 1899.jpg|left|thumb|250x250px|'''Rebolusyonistang Pilipino''', circa 1899]] Samantala, ipinagpatuloy ni Aguinaldo ang kanyang pagtakas, naglakbay sa mga kalsada sa bundok ng San Fernando, San Juan, at Bacnotan, na muntik nang hindi mahuli. Pagdating sa Balaoan, nalaman niya ang isang plano upang ipaghiganti si [[Antonio Luna|Heneral Antonio Luna]], na napatay limang araw na ang nakalilipas. Ang planong ito, na nilayong maganap sa bayan ng ina ni Luna na Namacpacan (ngayon ay Luna), ay napigilan ni Doña Laureana Luna y Novicio. Noong ika-21 ng Nobyembre, dumating si Aguinaldo sa Bangar, kasama si Heneral Tinio, bago nagpatuloy sa kanyang paglalakbay patungong [[Ilocos Sur]]. Sa parehong araw, ang ''gobernador ng insurekto'' ng La Union, si Dr. Don Lucino Almeida y Almendrada, ay nagbigay ng courtesy call kay Heneral Young, na nag-aalok ng tulong sa gobyerno ng Estados Unidos. Pagsapit ng Nobyembre 23, narating ni Young ang Namacpacan (ngayon ay Luna).<ref name=":65" /> [[File:Lucino Almeida y Almendrada.jpg|thumb|202x202px|Insurrecto La Union Gobernador '''Don Lucino Almeida,''' na naglingkod noong 1899-1901.]] Habang tila nakikipagtulungan sa mga puwersa ng Estados Unidos, palihim na sinuportahan ni Almeida ang mga gerilyang Pilipino sa pamamagitan ng pagtatatag ng isang network kasama ang mga pinuno ng bayan at mga pinuno. Nag-mobilisa siya ng mga mapagkukunan tulad ng pera, bigas, at mga probisyon para sa mga gerilya, at ang kanyang [[Hacienda|''haciendas'']] sa San Juan, Balaoan, at Bacnotan ay nagsilbing mga lihim na taguan ng gerilya.<ref name=":11" /><ref name=":65" /> Mula Enero hanggang Pebrero 1900, ang Tinio [[Brigade]] ay nakibahagi sa ilang labanan laban sa mga puwersang Amerikano sa La Union, na nakamit ang mga kapansin-pansing tagumpay kahit na mas kaunti ang bilang. Noong Enero, naitaboy nila ang mga puwersang Amerikano sa Malabita, San Fernando at tinambangan ang isang 40-kataong patrol malapit sa [[Bangar, La Union|Bangar]]. Noong Pebrero, nagsagawa sila ng karagdagang mga pagtatambang sa Sabang, Bacnotan, Panicsican, San Juan, at Kagunan sa Balaoan. Noong ika-26 ng Pebrero, matagumpay silang gumanti laban sa isang pagtatambang sa pagitan ng San Juan at Bacnotan, na ikinamatay ng ilang tropang Amerikano, kabilang ang isang kapitan-doktor, at nakakuha ng mga suplay.<ref name=":65" /> [[File:Insurgent soldiers in the Philippines 1899.jpg|left|thumb|224x224px|Mga sundalong Pilipinong '''rebolusyonaryo''' c. 1899]] Pagsapit ng Abril 1900, si [[William P. Duvall|Colonel William Penn Duvall]], ang gobernador militar ng Estados Unidos ng San Fernando, ay naghinala sa mga aktibidad ni Almeida. Si Unang Tenyente William Thomas Johnston ay inatasan upang imbestigahan ang pagkakasangkot ni Almeida sa paglaban. Pagkatapos ng ilang buwan ng pagsisiyasat, si Almeida ay hinatulan sa korte militar noong ika-3 ng Hunyo 1900, at ipinatapon sa [[Guam]] noong Enero 1901. Kasunod ng paghatol kay Almeida, ang mga lokal na pinuno sa San Fernando, Bacnotan, San Juan, Tubao, Agoo, at Rosario ay tumigil sa pagsuporta sa mga gerilya. Marami sa mga dating tagasuporta ni Almeida ang nagpalit ng katapatan upang iligtas ang kanilang sarili, kaya naman natanggap nila ang palayaw na mga chameleon o ''"balimbing."'' Ang mga pagsisikap ni Johnston laban sa mga gerilya, sa tulong ng mga lokal na espiya, ay nakatulong sa pangkalahatang kampanya ng pagpapatahimik.<ref name=":11" /> Isa sa kanila, si ''Crispulo Patajo'' na katutubo mula sa Bauang, ay nagsilbing espiya, tagamanman at pinuno para sa mga puwersa ng Estados Unidos upang sugpuin ang paglaban ng gerilya sa probinsya.<ref name=":65" /> [[File:Fighting in the Philippines; mga tunay na orihinal na litrato (1899) (14760743836).jpg|thumb|239x239px|Mga tropang Amerikano c, 1899]] Noong Abril 17, 1900, inatake at pinatahimik ng mga puwersa ni Patajo ang presensya ng gerilya sa Barrio Castro, Bangar, kung saan nakuha nila ang mga armas at napilitang umatras ang mga rebelde. Mula Mayo hanggang Hunyo 1900, pinangunahan ni Crispulo Patajo ang matagumpay na mga operasyon laban sa mga gerilya sa buong La Union.<ref name=":65" /> Sinalakay niya ang pangkat ni Fontanilla sa Kabundukan ng Pagalan noong ika-26 ng Mayo, na ikinamatay ng 10 rebelde at nabihag ang 13 rifle. Patuloy na nililinis ng kanyang mga puwersa ang mga bayan tulad ng Naguilian, Bauang, at Aringay, na ikinamatay o nabihag ang mga gerilya.<ref name=":65" /> Sa San Fernando, pinatahimik ni Patajo ang bayan sa loob ng isang linggo, nabihag ang mga opisyal at nakuha ang mga rifle. Tinarget din niya ang mga bayan sa hilaga tulad ng San Juan at Bacnotan, na napatay ang isang kompanya ng gerilya at nabihag ang 80 rifle. Sa kabila ng mga tagumpay na ito, nakatakas sina Colonel Juan Gutierrez at [[Joaquin Luna]] at inilipat ang kanilang kampo sa mas hilaga.<ref name=":65" /> Sa pagitan ng Marso at Abril 1901, nakipagsagupaan ang mga pwersang gerilya sa pamumuno ni Aniceto Angeles, Sixto Hipolito, at Santiago Fontanilla sa mga tropang Amerikano sa iba't ibang lugar, kabilang ang Sitio Guilong (Balaoan), Sitio Kalumboyan (Balaoan), Sitio Nabual (Bacnotan), at Barrio Castro (Banref Anigarcet)< /> Habang nakamit nila ang ilang mga tagumpay, ang kanilang pagiging epektibo ay nabawasan dahil sa panloob na pagkakabaha-bahagi, kawalan ng disiplina, at kabiguan na mapanatili ang pagkakaisa.<ref name=":65" /> Pagsapit ng 1 Mayo 1901, sumuko ang Tinio Brigade sa mga Amerikano sa [[Sinait|Sinait, Ilocos Sur]], na minarkahan ang pagtatapos ng Philippine-American War sa La Union at sa nakapaligid na rehiyon.<ref name=":13" /><ref name=":11" /><ref name=":65" /> ===Panahon ng Kolonyal na Amerikano=== {{Tingnan din|Panahon ng kolonyal na Amerikano sa Pilipinas}}Pagkatapos ng [[Digmaang Pilipino–Amerikano|Digmaang Pilipino-Amerikano]], ang La Union, tulad ng karamihan sa bansa, ay naharap sa malawakang kaguluhan. Ang mga rebolusyonaryong pinuno ng La Union tulad nina Kapitan Aniceto Angeles, Francisco Peralta, at Koronel Juan M. Gutierrez ay pinatay sa pamamagitan ng [[Pagbitay|public pagbitay]] at [[Pagbitay sa pamamagitan ng firing squad|firing squad]] sa plaza ng bayan ng [[Bangar, La Union|Bangar]] at [[San Fernando, La Union|San Fernando]], na nagbibigay-diin sa malupit na resulta ng tunggalian.<ref name=":65" /><ref name=":11" /> [[File:Gen. W.P. Duvall LCCN2014685714.jpg|thumb|236x236px|[[William P. Duvall|'''Koronel William P. Duvall''']] ng ika-48 U.S. Volunteer Infantry]] Mula 1899 hanggang 1901, ang La Union ay nasa ilalim ng pamamahalang militar, kung saan si [[William P. Duvall|Koronel William Penn Duvall]] ang namamahala sa parehong probinsya at [[Benguet]] simula noong ika-18 ng Marso 1900. Sa panahong ito, ang mga elite (''babakanang'') at mga mamamayan (''cailianes'') ay nagtiis ng sapilitang paglipat, [[mga pagpatay na hindi naaayon sa batas]], [[sekswal na pag-atake]] at malaking [[pinsala sa ari-arian]].<ref name=":65" /> Gayunpaman, ang panahong ito ng pamamahalang militar ay panandalian lamang. Noong 1901, lumipat ang La Union sa [[Pamahalaan Sibil|''pamamahala sibil'']], na hudyat ng pagsisimula ng isang mas organisado at demokratikong sistema na inspirasyon ng mga modelong Amerikano. Ang transisyon ay nagmarka ng isang pagbabago mula sa ''"[[Ispiritwalismo (kilusan)|espiritwalismo]]"'' na ipinatupad ng mga prayleng Katoliko sa ilalim ng pamamahala ng Espanya patungo sa isang sekular na sistema.<ref name=":65" /> Sa kabila ng pagbabagong ito, ang mga pinuno ng militar ng Estados Unidos, kabilang si Koronel Duvall, ay tumutol sa pagbitaw ng kapangyarihan at madalas na nakipaglaban sa [[Komisyon ng Pilipinas]], na pinamumunuan ni [[William Howard Taft|Gobernador Sibil na si William Howard Taft]]. Ang tunggalian ay lumala hanggang sa Kalihim ng Digmaan ng Estados Unidos [[Elihu Root]], na nakialam upang matiyak ang pormal na pag-aampon ng La Union ng pamamahala sibilyan noong 15 Agosto 1901.<ref name=":65" /> [[File:J. Ortega, Gobernador ng La Union (Portrait, 1905).jpg|kaliwa|thumb|195x195px|[[Joaquin Ortega|'''Joaquin J. Ortega''']], ang unang La Union Civil Governor, na nagsilbi noong 1901-1904]] [[Joaquin Ortega|Don Joaquin Vicente Eulogio J. Ortega]] ang naging unang sibilyang gobernador ng La Union, na nag-udyok sa isang bagong panahon ng pamamahala. Gayunpaman, ang mga pangunahing posisyon, tulad ng ingat-yaman ng probinsya, ay nanatiling nasa ilalim ng kontrol ng Amerika.<ref name=":65" /> Inuna rin ng administrasyong kolonyal ang [[edukasyon]], [[karapatang suffrage]], [[Mga karapatang sibil at politikal|mga karapatang sibil]], at [[Pakikilahok ng publiko (paggawa ng desisyon)|pakikilahok sa politikal]], sa gayon ay binibigyang kapangyarihan ang mga Pilipino na makisali sa [[Demokrasya|demokratikong proseso]].<ref name=":65" /> Pagpapakilala sa [[Thomasites]]—mga Amerikanong guro na inatasang itaguyod ang ''"[[Amerikanisasyon]]."'' [[Wikang Ingles|Ingles]] ang naging pangunahing midyum ng pagtuturo, na naglalayong itanim ang mga mithiin ng Amerika. Isang kapansin-pansing halimbawa ng tagumpay ng inisyatibong ito ay si [[Camilo Osías|Camilo Osias]], isang estudyante mula sa Balaoan, na nag-aral sa U.S. at kalaunan ay lumitaw bilang isang respetadong [[Guro|tagapagturo]] at [[lingkod-bayan]].<ref name=":65" /> [[File:Tubao municipal building.jpg|thumb|237x237px|'''[[Tubao]] Municipal Building''', c. 1940s]]Pagsapit ng 1902, ang sistema ng edukasyon sa La Union ay lumago upang maisama ang 89 na paaralan na nakakalat sa iba't ibang ''pueblos'' (bayan). Isang kabuuang 8,917 na mag-aaral ang naka-enroll—5,652 lalaki at 3,265 babae—na bumubuo sa 15% ng populasyon ng lalawigan. Itinatag ang mga paaralan sa mga pangunahing bayan tulad ng San Fernando, Bangar, Rosario, Aringay, Cava, Agoo, Balaoan at Namacpacan (Luna), at ang ilan ay tumatakbo sa mga kumbento na ginamit muli noong panahon ng Espanya.<ref name=":65" /> Noong 1902, itinatag ang mga lupon ng [[kalusugang pampubliko]] upang tugunan ang mga krisis sa kalusugan tulad ng mga pagsiklab ng [[kolera]]. Ang mga hakbang na ginawa noong epidemya ng 1902 ay napatunayang epektibo sa pagsugpo ng matinding pagsiklab noong 1908–1909.<ref name=":65" /> Itinaguyod ni Gobernador Sixto Lachica Zandueta ang pagtatatag ng isang resident health officer para sa La Union, na humantong sa paglikha ng isang sub-health district noong 1910. Patuloy na bumuti ang kalusugan ng publiko sa ilalim ni [[Francis Burton Harrison|Gobernador Heneral Francis Burton Harrison]] (1913–1921), na may mga koordinadong pagsisikap na makabuluhang nagbawas sa mga kaso ng kolera noong 1914.<ref name=":65" /> {{Maraming larawan | image1 = Ika-22 Infantry ng Estados Unidos sa Camp Wallace, Kapuluang Pilipino c1902.jpg | caption1 = Ika-22 Infantry ng Estados Unidos sa Camp Wallace, bandang 1902 | image2 = Ang American Military Post, San Fernando de Union.jpg | caption2 = American Military Post, Camp Wallace, bandang 1904. | direksyon = patayo | align = kaliwa | kabuuang_lapad = 200 }} Noong 1902, itinatag ang [[Naval Station Ernesto Ogbinar|Camp Wallace]] sa Poro Islet, San Fernando, sa ilalim ni [[Frank Tompkins|Kapitan Frank Tompkins]], dahil itinuturing itong isang estratehikong lokasyon. Pormal itong nakuha ng U.S. bilang isang reserbasyon militar noong 1 Setyembre 1903, at nagtakda ng mga alituntunin ang Kagawaran ng Digmaan para sa paglikha nito noong 13 Oktubre 1903. Sinuportahan ni Gobernador Joaquin Ortega ang pagtatatag ng isang permanenteng puwesto militar sa San Fernando, na inendorso ang isang petisyon na nilagdaan ng 2,637 mamamayan noong 9 Agosto 1902.<ref name=":65" /><ref>{{Banggitin ang aklat |title=Taon 1892: Memoria de la Provincia de La Union Correspondente al Taon de 1891 |publisher=Philippine National Archives (PNA) |location=La Union |pages=Fol. 18 |language=es}}</ref> Ang pagsasama ng mga di-Kristiyanong tribo mula sa [[Rehiyong Administratibo ng Cordillera|Mga Cordillera]], na tinutukoy bilang ''“taga-Montañosa,”'' ay naging isa pang prayoridad. Noong 1902, iminungkahi ni Gobernador Taft na isama ang mga grupong ito sa kodigo munisipal o pagsamahin ang mga ito sa [[Benguet]]. Pagsapit ng 1905, ang mga tensyon sa pagitan ng mga taga-pababa ng Bangar at mga komunidad sa kabundukan ay humantong sa mga interbensyon ng korte. Noong 1906, ang mga paninirahan ng [[mga taong Igorot|mga Igorot]] ay inilipat sa mga sub-probinsya ng Benguet at [[Amburayan]] sa ilalim ng [[Lepanto-Bontoc|lalawigan ng Lepanto-Bontoc]] upang malutas ang mga hindi pagkakaunawaan sa hurisdiksyon at buwis. Noong 1911, maraming di-Kristiyano ang humingi ng pahintulot na manirahan sa mababang lugar.<ref name=":65" /> [[File:Isang pronouncing gazetteer at heograpikal na diksyunaryo ng Philippine Islands, United States of America na may mga mapa, tsart at mga guhit (1902) (14775376721).jpg|thumb|211x211px|Gazetteer ng [[San Fernando, La Union|San Fernando]] Harbor Map, 190] Pagsapit ng 1912, ganap na pinagsama-sama ang mga komunidad ng Igorot ''"Bago"'' sa [[Rosario, La Union|Rosario]], [[Tubao]], [[San Fernando, La Union|San Fernando]], [[San Juan, La Union|San Juan]], at [[Bacnotan]]. Ang mga pagsasaayos sa hangganan at ang pagbabago ng mga pamayanan sa kabundukan sa [[township]]s ay sumunod, kung saan ang [[Pugo, La Union|Pugo]] ay opisyal na naging isang township noong 11 Disyembre 1911. Sa kabila ng mga panukala para sa isang bagong lalawigan, ang mga munisipal na distrito ng Sudipen, San Gabriel, Santol, Pugo, Bagrefulin, at Burgos ay nanatiling bahagi ng mga modelong ito ng La6. relasyong Kristiyano-Igorot noong panahon ng kolonyal. Pagsapit ng 1920, [[San Gabriel, La Union|San Gabriel]], Pugo, [[Sudipen]], at [[Santol, La Union|Santol]] ay naging mga opisyal na bayan sa ilalim ng ''Section 2 of Act No. 2877'', o ang ''Revised Administrative Code of the Philippine Islands''; Sinundan ito ng [[Bagulin]] noong 1922, at ng [[Burgos, La Union|Burgos]] noong 1925, sa ilalim ng ''Executive Order No. 54.''<ref>{{cite web |date=30 Hulyo 1947 |title=Executive Order No. 72, s. 1947 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1947/07/30/executive-order-no-72/ |access-date=20 Marso 2023 |website=[[Official Gazette (Philippines)]] |publisher=[[Pamahalaan ng Pilipinas]]}}</ref><ref name=":65" /> [[File:Aringay Abandoned Tunnel.jpg|left|thumb|208x208px|'''[[Centennial Tunnel (Aringay)|Aringay Centennial Tunnel]],''' na itinayo noong 1913, ay nilayong ikonekta ang [[Benguet]]]] Sa ilalim ni [[William Cameron Forbes|Gobernador Heneral William Cameron Forbes]] (1909–1913), umunlad ang pagpapaunlad ng imprastraktura sa La Union. Pinalawak ang mga kalsada, paliparan, daungan at riles ng tren ([[Ferrocarril de Manila-Dagupan]]), kung saan ang linya ng riles ay umabot sa [[Aringay]] noong 1910 at [[Bauang]] noong 1918. Ang pinahusay na koneksyon na ito ay lubos na nagpalakas sa lokal na ekonomiya, lalo na sa katimugang La Union, sa pamamagitan ng pag-uugnay nito sa [[Dagupan]].<ref name=":65" /> Kabilang sa mga pangunahing proyekto ang pagtatayo ng ''Taboc Bridge'' sa ''San Juan-Bacnotan Road'', ang [[Naguilian Road|Bauang-Naguilian Road]], ang ''Bacnotan-Balaoan Wagon Road'', ang ''San Fernando [[Wharf]]'', at ang sistema ng irigasyon ng [[Amburayan River]], na sumuporta sa tabako at mga palayan, na nagpapalakas sa agrikultura at kalakalan.<ref name=":65" /> {{Maraming larawan | image1 = Philippine Island - Luzon Island - NARA - 68157043.jpg | image2 = Landing Fields - Philippines - Nagvilian - NARA - 68161060.jpg | direksyon = patayo | align = kanan | image3 = Landing Fields - Philippines - Luzon Island - NARA - 68161146.jpg | caption_align = gitna | footer = Aerial Landing Fields sa La Union, American Regime, 1930–1940s | footer_align = gitna | caption1 = San Fernando | caption2 = Naguilian | caption3 = Rosario }} Pagsapit ng 1915, sa ilalim ni Gobernador Mauro Ortiz, ang ''[[Naguilian Road]]'' ay pinalawak hanggang sa [[Baguio]], ang [[Poro Point|''San Fernando Port'']] ay naging operasyonal, ang ''Balaoan-Bacnotan Road'' ay pinasimulan, at ang ''Baroro'' at ''Darigayos Bridges'' ay natapos. Pagsapit ng 1921, mahigit 150 kilometro ng mga kalsada ang naitayo, na nagpapadali sa komersyo at transportasyon ng mga kalakal.<ref name=":65" /> Ang paglipat sa [[Komonwelt ng Pilipinas|Philippine Commonwealth]] noong 1935 ay nagbigay sa La Union ng mas malawak na awtonomiya at mga pagkakataon para sa pakikilahok sa politika, bagama't nanatili ang mga istrukturang kolonyal. Ang panahong ito ay nagtaguyod ng lokal na pag-unlad habang pinapalakas ang impluwensya ng Amerika. Ang ganap na kalayaan ay nanatiling mahirap makamit hanggang sa makamit ng Pilipinas ang soberanya noong 1946. [[File:Tubao Catholic School.jpg|left|thumb]] Ang panahon ng kolonyal ng Amerika ay nag-iwan ng magkahalong pamana sa La Union. Bagama't nagdala ito ng modernisasyon sa edukasyon, imprastraktura, at kalusugan ng publiko, pinatibay din nito ang pagdepende ng kolonyal at nagdulot ng pangmatagalang epekto sa kultura at lipunan. Ang alaala ng paglaban at ang patuloy na pakikibaka ng probinsya para sa pagkakakilanlan ay patuloy na humuhubog sa makasaysayang salaysay at mga mithiin nito para sa sariling pagpapasya. Habang hinihintay ng mga Pilipino ang kalayaan sa ilalim ng [[Tydings–McDuffie Act|Tydings-McDuffie Act]], sumiklab ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], na lalong nagpaantala sa kanilang mga mithiin para sa soberanya.<ref>[http://www.launion.gov.ph/page.php?262 Profile ng La Union: Gallery of Governors – Province of La Union :: Opisyal na Website<!-- Pamagat na nabuo gamit ang bot -->]</ref> ===Panakop ng mga Hapones=== {{tingnan din|Ikalawang Digmaang Pandaigdig sa Pilipinas|Pagsalakay ng mga Hapones sa Golpo ng Lingayen|Pwersa ng Hukbong Sandatahan ng Estados Unidos sa Pilipinas – Hilagang Luzon}} [[File:Lingayen Gulf Landings 1941.jpg|left|thumb|242x242px|'''Lingayen Gulf''' Mga Paglapag sa La Union at ang Pagsulong ng mga Hapones, Disyembre 1941]] Ang [[kampanya ng Pilipinas (1941–1942)|pagsalakay ng mga Hapones]] sa La Union noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] ay isang mahalagang sandali sa kasaysayan ng lalawigan, dahil sa estratehikong kahalagahan nito sa parehong puwersa ng [[Allied]] at Hapones. Noong ika-8 ng Disyembre 1941, inilunsad ng Japan ang isang pag-atake sa mga instalasyong militar ng U.S. kabilang ang [[Naval Station Ernesto Ogbinar|Camp Wallace]] at mga residential area sa probinsya, kasunod ng pag-atake sa [[Pearl Harbor]].<ref>{{Cite web |title=HyperWar: Hukbong Katihan ng US sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig: Pagbagsak ng Pilipinas [Kabanata 6] |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-PI/USA-P-PI-6.html |access-date=2024-11-25 |website=www.ibiblio.org}}</ref> Pagsapit ng ika-11 ng Disyembre, matagumpay na nasakop ng mga puwersang Hapones ang [[Vigan]] at nagpadala ng mga karagdagang tropa upang sakupin ang [[Laoag]] at ang paliparan nito. Habang umatras ang mga puwersang Amerikano, iniwan ni [[Masaharu Homma|Tenyente Heneral Masaharu Homma]] ang isang maliit na garison sa Vigan at itinuro ang mga pangunahing pwersa upang suportahan ang mga operasyon sa [[Lingayen Gulf]]. Pagsapit ng Disyembre 20, ang pinagsamang pwersa ng Col. Kanno at [[Shizuichi Tanaka|Gen. Shizuichi Tanaka]] Detachments ay sumulong patimog sa Ruta 3. Pagsapit ng Disyembre 21, 1941, sinakop na ng mga puwersang Hapones ang [[Bacnotan]] kasunod ng matagumpay na pagtagumpayan ang mga depensa ng Pilipinas sa lugar. Noong Disyembre 22, sumulong sila sa [[San Fernando, La Union|San Fernando]] upang lalong pagtibayin ang kanilang posisyon. Dumaong din ang mga tropang Hapones sa [[Agoo]] at mabilis na naitatag ang kontrol sa bayan noong unang bahagi ng 1942. Sa kabila ng mabilis na pagsulong na ito, patuloy na nilabanan ng mga puwersang Pilipino at Amerikano ang pananakop ng mga Hapones, na nag-ambag sa mas malawak na pagsisikap ng kampanya ng mga Alyado sa Pilipinas.<ref name="William L. O'Neill p 115">William L. O'Neill, ''Isang Demokrasya sa Digmaan: Ang Labanan ng Amerika sa Loob at Ibang Bansa noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig'', p. 115 {{ISBN|0029236789}}</ref> '''Labanan ng Rosario (Pagsalakay sa Lingayen Gulf)''' {{Maraming larawan | image1 = Mga barkong pandigma ng US na pumapasok sa Lingayen Gulf 1945.jpg | caption1 = US Navy Battleship na pumapasok sa Lingayen Gulf, Enero 1945 | image2 = 8591Barangays Rosario, La Union 73.jpg | caption2 = Isang monumento na nagpaparangal sa mga bayani, beterano, at gerilya ng WWII sa Rosario, La Union. | direksyon = patayo | total_width = 220 }} Noong ika-22 ng Disyembre 1941, ang Japanese 4th Tank Regiment at ang 47th Infantry Regiment sa ilalim ng pamumuno ni Col. Isamu Yanagi, na sinusuportahan ng isang napakalaking flotilla ng mga barkong pandagat ay sinubukang dumaong sa [[Agoo]] upang gawin itong isa sa tatlong pangunahing beachhead para sa [[Pagsalakay ng mga Hapones sa Lingayen Gulf]], bagama't ang panahon ay nagpakalat ng kanilang mga puwersa at nagtulak sa kanila na mag-deploy sa isang malawak na bahagi ng dalampasigan na mula sa [[Paliparan ng Poro Point|Poro Point]] (San Fernando) hanggang sa timog ng Damortis. Kalaunan ay nakasagupa ng mga puwersang ito ang mga puwersang pandepensa ng commonwealth—na binubuo ng [[26th Cavalry Regiment]] ([[Philippine Scouts]]), ang Philippine 21st Division, ang Philippine 11th Division, at ang bagong tatag na Philippine 71st Division—sa tatawaging [[Labanan sa Rosario]].<ref name="Dull">{{Banggitin ang aklat |title=Isang Kasaysayan ng Labanan ng Imperial Japanese Navy, 1941–1945 |last=Dull |first=Paul S. |date=1978 |publisher=Naval Institute Press |isbn=1299324614 |pages=29–31}}</ref><ref name="Mga bangkang nagwasak sa Pasipiko - Lingayan Gulf">{{Banggitin ang web |title=Mga bangkang nagwasak sa Pasipiko – Lingayen Gulf, Luzon, Pilipinas |url=https://pacificwrecks.com/provinces/philippines_lingayen_gulf.html |website=pacificwrecks.com |access-date=14 Enero 2025 |archive-date=7 Hulyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707114726/https://pacificwrecks.com/provinces/philippines_lingayen_gulf.html |url-status=dead }}</ref> Noong panahon ng pananakop ng mga Hapones sa probinsya, ang La Union ay pinamunuan nina Gob. Jorge Camacho (1941–1942), Gob. Bonifacio Tadiar (1942–1944), at Gob. Bernardo Gapuz (1945) sa ilalim ng administrasyon ni [[Jose P. Laurel|Pangulong José P. Laurel]] na itinaguyod ng mga Hapones na [[Ikalawang Republika ng Pilipinas|pamahalaang "papet"]]. Ang probinsya ay nagtiis ng mahigpit na kontrol ng militar, sapilitang paggawa, kakulangan sa pagkain, at malawakang karahasan kabilang ang [[extrajudicial killings]] at [[sexual violence]]. Sa kabila ng mga kundisyong ito, lumitaw ang mga kilusang panlaban, kung saan maraming residente ang nakikilahok sa pakikidigmang gerilya laban sa mga puwersang Hapones. Ang mga kampo gerilya ay itinatag sa buong probinsya kabilang ang Camp Spencer sa [[Luna, La Union|Darigayos, Luna]] at Camp 121 at Barrio San Cristobal sa [[Bangar, La Union|Bangar]].<ref>{{Cite web |title=Lumang kampo gerilya ng La Union, tinatanaw bilang atraksyong panturista |url=https://mb.com.ph/2019/06/23/old-la-union-guerilla-camp-eyed-as-tourist-attraction/#google_vignette |access-date=2025-01-21 |website=Manila Bulletin |date=23 Hunyo 2019 |language=en}}</ref> '''Mangkaeng Massacre''' {{Maraming larawan | image1 = FvfNaguilanLaUnion0150 12.JPG | caption1 = Libingan ng mga Hindi Kilalang Sundalo, Naguilian | larawan2 = | caption2 = | direksyon = patayo | kabuuang_lapad = 190 | align = kaliwa }} Sa [[Naguilian, La Union|Naguilian]], mahigit 400 refugee mula sa mga baryo ng Imelda, Natividad, at Ortiz ay sumilong sa maliit at magubat na sitio ng Mangkaeng sa baryo Gusing Norte upang takasan ang mga pwersang Hapones na nakatalaga sa mismong bayan bilang bahagi ng [[Tomoyuki Yamashita|Heneral Tomoyat] reguard ni Yamashita|Heneral Tomoyat. [[Cordillera Central (Luzon)|Cordillera mountains]]. Ang lugar ay nagsilbing isang estratehikong ruta para sa mga sundalong Hapones na naglalakbay sa pagitan ng mga kampo ng kapatagan at Cordillera partikular na sa [[Baguio]].<ref name=":30">{{Cite web |last=PIA |date=2018-02-11 |title=Feature: a Tree-Bute: Pag-alala sa 400 Biktima ng Masaker sa Mangkaeng {{!}} Metro Cebu News |url=https://metrocebu.news/feature-a-tree-bute-remembering-the-400-victims-of-mangkaeng-massacre/ |access-date=2025-01-21 |language=en-US}}</ref><ref name=":31">Pamahalaan ng Munisipalidad ng Naguilian, La Union. (2018, Enero 23). ''Seremoniya ng paglalagay ng korona sa Libingan ng mga Hindi Kilalang Sundalo bilang paggunita sa mga sundalo ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig.'' [Post sa Facebook]. Nakuha noong ika-21 ng Enero 2025, mula sa https://www.facebook.com/NaguilianLU/posts/january-23-2018-the-honorable-abraham-p-rimando-vice-mayor-of-the-municipality-o/1573239252756900/</ref> Noong madaling araw ng ika-23 ng Enero 1945, naglunsad ang mga tropang Hapones ng isang biglaan at brutal na pag-atake sa Mangkaeng, na naglalayong puksain ang mga potensyal na panlaban o mga saksi. Nabigla ang mga walang armas na taga-nayon nang pumutok ang putok ng baril ([[bayonet]]), na ikinamatay ng mga kalalakihan, kababaihan, at mga bata. Tinangka ng ilang pamilya na tumakas patungo sa kalapit na mga sapa at masukal na kagubatan, umaasang makakatago, ngunit walang humpay ang mga sundalo, hinahabol at pinapatay ang mga sumubok na tumakas. Ang iba ay nagtago sa kalapit na mga kuweba o palumpong, kumakapit sa pag-asang mabuhay habang naririnig ang mga sigaw ng mga nabihag. Nagawa ng ilang nakaligtas na makarating sa mga kalapit na nayon, kung saan binalaan nila ang iba tungkol sa masaker, na nagpalaganap ng pagkabigla at kalungkutan sa buong probinsya.<ref name=":30" /> {{Maraming larawan | image1 = Makasaysayang pananda at pasukan ng Camp Spencer NHCP.jpg | caption1 = USAFIP-NL "Camp Spencer" National Military Shrine and Park | image2 = Makasaysayang Pananda ng Camp Spencer NHCP.jpg | caption2 = Makasaysayang pananda ng Camp Spencer NHCP sa Darigayos, Luna | direksyon = patayo | align = kanan | kabuuang_lapad = 200 }} '''Labanan sa Baroro''' Noong ika-4 ng Enero 1945, nasakop ng mga puwersang Pilipino-Amerikano ang Tulay ng Baroro sa Bacnotan, na nagmamarka ng isang mahalagang punto ng pagbabago sa pagpapalaya ng probinsya noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Ang tulay, isang mahalagang kawing na nagdurugtong sa Hilagang Luzon sa San Fernando, ay isang estratehikong layunin para sa mga puwersang Alyado. Nagsimula ang operasyon sa isang pagsalakay ng 121st Infantry Regiment ng [[United States Army Forces in the Philippines – Northern Luzon|United States Sandatahang Lakas sa Pilipinas, Northern Luzon]] (USAFIP-NL), laban sa mga posisyon ng Hapon sa timog na pampang ng Ilog Baroro.<ref name=":32" /> Ang labanan ay kinakitaan ng matinding palitan ng putok, kung saan ang mga tropang Pilipino-Amerikano ay tuluyang nasiguro ang tulay pagkatapos ng matinding labanan. Ang tagumpay na ito ay gumanap ng mahalagang papel sa pagtiyak ng paglaya ng La Union at sinundan ng mga kasunod na operasyon, kabilang ang ''Labanan sa San Fernando'' at ang pagsakop sa Bacsil Ridge.<ref name=":32">{{Banggitin ang web |title=Kasaysayan {{!}} Lokal na Pamahalaan ng Bacnotan - Opisyal na Website |url=https://bacnotan.gov.ph/history/ |access-date=2024-10-02 |language=en-US}}</ref> '''Labanan sa San Fernando''' {{Maraming larawan | image1 = Ang Labanan sa San Fernando NHCP Historical Marker vicinity.jpg | caption1 = Kalapitan ng NHCP Historical Marker para sa Labanan sa San Fernando | image2 = 705Sevilla, San Fernando, La Union 65.jpg | caption2 = Ang Monumento ng Hindi Kilalang Sundalo, Lungsod ng San Fernando | direction = vertical | align = left | total_width = 220 }} Kasunod ng Labanan sa Baroro, naglunsad ang mga puwersang Alyado ng isang sama-samang pag-atake sa mga kuta ng Hapon sa timog ng Baroro. Kabilang dito ang mga operasyon na tumatarget sa mga pangunahing posisyon ng kaaway sa kahabaan ng Oaig Creek, kung saan ito tumatawid sa San Fernando–Camasin Road, pati na rin ang mga estratehikong lokasyon tulad ng Reservoir Hill, Insurrecto Hill, at Bacsil–Apaleng Range. Ang mga pagsalakay na ito ay naganap noong ikalawang linggo ng Pebrero 1945 bilang bahagi ng mas malawak na kampanya upang pangalagaan ang San Fernando at ang mga nakapalibot na lugar nito.<ref name=":33">{{Cite web |title=Ang Labanan sa San Fernando historical marker |url=https://readtheplaque.com/plaque/the-battle-of-san-fernando-historical-marker#gsc.tab=0 |access-date=2025-01-21 |website=Read the Plaque}}</ref> Pagsapit ng Marso 24, 1945, pagkatapos ng Labanan sa Bacsil Ridge, matagumpay na nasakop ng mga Alyado ang buong lugar ng San Fernando. Ang tagumpay na ito ang nagbigay-daan sa pagtatatag ng isang kritikal na base militar na "[[Naval Station Ernesto Ogbinar|Camp Wallce]]" sa Poro Peninsula, na naging punong-himpilan ng U.S. Army Base M. Ang lugar ay nagsilbi rin bilang isang mahalagang build-up zone para sa inaasahang pagsalakay sa Japan, na nagmamarka ng isang mahalagang hakbang sa paghahanda ng Allied para sa mga huling yugto ng [[Digmaang Pasipiko]].<ref name=":33" /> '''Labanan sa Bacsil Ridge''' Ang [[Labanan sa Bacsil Ridge]] na ipinaglaban noong Marso 1945 ay isa sa mga patuloy na pangunahing labanan ng Kampanya ng Pilipinas noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] sa pagitan ng mga sundalong Pilipino sa ilalim ng 121st Infantry Regiment, [[Kasaysayan ng Hukbong Katihan ng Pilipinas|Hukbong Komonwelt ng Pilipinas]], USAFIP-NL, sa ilalim ng pamumuno ni [[Russell W. Volckmann]], at ng [[Sandatahang Lakas ng Imperyo ng Japan|mga puwersang Imperyal ng Hapon]] sa ilalim ni [[Tomoyuki Yamashita|Heneral Tomoyuki Yamashita]].<ref name="Battle of Bacsil Ridge - PVAO">{{Cite web|title=Battle of Bacsil Ridge – PVAO|url=https://pvao.gov.ph/events/battle-of-bacsil-ridge/|access-date=2021-09-26|language=en-US|archive-date=2021-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210926025420/https://pvao.gov.ph/events/battle-of-bacsil-ridge/|url-status=dead}}</ref> {{Maraming larawan | image1 = Bacsil Ridge Monument.jpg | caption1 = Monumento sa Bacsil Ridge, na nagmamarka sa lugar ng makasaysayang labanan | image2 = Bacsil Ridge historical marker.jpg | caption2 = Bacsil Ridge NHCP historical marker | direksyon = patayo | align = kanan | kabuuang_lapad = 200 }} Tinapos ng [[Labanan ng Bacsil Ridge]] ang isang buwang labanan para sa kontrol ng [[San Fernando, La Union|San Fernando]]. Ang mga tagapagtanggol ng Hapon na tinatawag na Hayashi Detachment, na binubuo ng 3,000 armadong sundalo at 2,000 walang armas na pwersang sumusuporta, ay sinakop ang San Fernando at mga nakapalibot na lugar na hindi pinayagang makapasok sa daungan ng bayan at isang kalsada patungo sa [[Baguio]]. Bilang bahagi ng Operasyon ng San Fernando-Bacsil, ang 1st Battalion ng 121st Infantry ay ipinadala upang paluwagin ang mga posisyon ng kaaway simula noong huling bahagi ng Pebrero sa tulong ng Allied Air Force.<ref>Volckmann, R., 954, We Remained, New York:W.W.Norton & Company, Inc.; {{ISBN|9780393350227}}</ref> Ang 1st Battalion ay gumawa ng pangkalahatang pag-atake sa tagaytay noong ika-16 ng Marso 1945 at nakipaglaban sa mga tagapagtanggol ng Hapon hanggang sa mabihag ang Bacsil noong ika-19 ng Marso. Sa parehong araw, nasakop ng ika-3 batalyon ang Reservoir Hill.<ref name="Labanan sa Bacsil Ridge - PVAO" /> Ang Labanan sa Bacsil Ridge sa pagitan ng mga sundalong Pilipino at mga kinikilalang gerilya at ng mga Hukbong Hapones ay nagresulta sa pagbawi ng San Fernando, La Union. Na nagresulta sa pagsakop sa San Fernando, La Union noong ika-23 ng Marso 1945, at [[Bacnotan]], La Union at ang opensiba ng militar sa buong lalawigan ay natapos noong ika-24 ng Marso pagkatapos ng dalawang buwang labanan.<ref name="Labanan sa Bacsil Ridge - PVAO" /><ref>{{Banggitin ang web |title=Mga Detalye ng Monumento |url=https://www.uswarmemorials.org/html/monument_details.php?SiteID=2627&MemID=3430 |access-date=2025-01-21 |website=www.uswarmemorials.org}}</ref> '''Paglaya ng Bauang'''[[File:Paglapit ng Puwersang Hukbong Dagat ng Estados Unidos sa Golpo ng Lingayen, Enero 1945 - Map.jpg|thumb|254x254px|Paglapit ng '''U.S. Puwersang Hukbong Dagat patungong Golpo ng Lingayen, Enero 1945 (Mapa)|kaliwa]]Ang Pagpapalaya sa [[Bauang]], ay bahagi ng mga operasyon ng San Fernando-Bascil na naglalayong palayain ang lalawigan ng La Union at buksan ang isa sa mga kalsada patungong [[Baguio]].<ref name="#OnThisDay - PVAO" /> Ang mga yunit mula sa [[Rosario, La Union|Rosario]], La Union kabilang ang mga elemento ng 2nd Battalion, 121st Infantry ng United States Army Forces sa Pilipinas – Northern Luzon (USAFIP-NL) sa ilalim ng pamumuno ni Major Diego Sipin, ay inatasang sumulong pahilaga patungong [[Bauang]]. Pinalakas ng 2nd Battalion, 121st Infantry, USAFIP-NL ang iba pang mga batalyon sa pagsisikap na sakupin ang San Fernando. Samantala, sinalakay ng mga combat unit mula sa "B" company, 1st Battalion, 121st Infantry, USAFIP-NL ang mga depensibong linya sa Bauang upang tulungan ang 1st Battalion, 130th Infantry (US) sa pagsulong nito mula sa timog. Unang pinalaya ang Bauang noong ika-19 ng Marso 1945, na sinundan ng deklarasyon ng pagtatapos ng mga operasyon sa La Union noong ika-24 ng Marso 1945.<ref name="#OnThisDay - PVAO" /> Noong ika-4 ng Enero 1945, pinalaya ang La Union sa pamamagitan ng Labanan sa San Fernando at Bacsil Ridge.<ref name="#OnThisDay - PVAO">{{Cite web |title=#OnThisDay: Paglaya ng Bauang, La Union |url=https://pvao.gov.ph/story-of-battles-pvao/liberation-of-bauang-la-union/ |url-status=dead |access-date=2021-09-26 |website=Philippine Veterans Affairs Office |language=en-US |archive-date=26 Setyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926040532/https://pvao.gov.ph/story-of-battles-pvao/liberation-of-bauang-la-union/ }}</ref> Dahil ang San Fernando ay sira-sira noong panahong iyon, ang [[Bacnotan]] ay naging pansamantalang luklukan ng administrasyon ng lalawigan pagkatapos ng digmaan. Ang La Union National High School ay inilipat din sa Bacnotan bilang resulta ng paglipat na ito. Nang bumalik sa normal ang mga bagay-bagay, ang pamahalaang panlalawigan ay inilipat sa San Fernando, na sinundan ng La Union National High School. Ang North Provincial High School ay itinatag matapos mailipat ang provincial high school sa Bacnotan (ngayon ay Bacnotan National High School). ===Panahon Pagkatapos ng Digmaan === {{tingnan din|Produksyon ng Tabako sa Pilipinas|Iskandalo ng Stonehill}} [[File:Harry Stonehill, Inakusahan sa Iskandalo ng Stonehill.jpg|left|thumb|228x228px|'''Harry Stonehill''', Inakusahan sa Iskandalo ng Stonehill]] Ang panahon ng pagbangon pagkatapos ng digmaan ay nagmarka ng pagbabalik ng [[produksyon ng tabako sa Pilipinas|industriya ng tabako]] sa Rehiyon ng Ilocos. Mula nang matapos ang monopolyo sa tabako, bumaba ang produksiyon ng tabako sa Ilocos dahil nagsimulang lumipat ang mga Pilipino mula sa mga lokal na sigarilyo patungo sa mga sigarilyong gawa sa ibang bansa.<ref name="StarTabacalera">{{Banggitin ang balita |last=Sison |first=Norman |title=Tabacalera: 130 taon ng mga tabako at kasaysayan ng Pilipinas |url=https://www.philstar.com/business/business-as-usual/2011/12/05/754678/tabacalera-130-years-cigars-and-philippine-history |access-date=2024-03-26 |work=The [[Philippine Star]]}}</ref> Ngunit matapos basahin ang isang serye ng mga tampok na artikulo ni [[Maximo Soliven]] na nagpapaliwanag kung bakit ang tabako ng Virginia ay tumutubo nang maayos sa lupa ng Ilocos, nakumbinsi ang negosyanteng si [[Harry Stonehill]] na mamuhunan nang malaki sa muling pagtatayo ng industriya. Itinatag niya ang Philippine Tobacco Flue-Curing and Redrying Corporation (PTFCRC) noong 1951 at nagrekrut ng mga magsasaka sa buong Rehiyon 1 upang gumawa ng tabako.<ref name="NTA"/><ref name="StonehillGhost">{{cite news |last=De Guzman |first=Sara Soliven |date=2014-05-26 |title=Isang multo mula sa nakaraan – ang iskandalo ng Stonehill |url=https://www.philstar.com/opinion/2014/05/26/1327283/ghost-past-stonehill-scandal |work=The Phiippine Star}}</ref> Nang sumunod na taon, naghain si Congressman Manuel T. Cases ng isang panukalang batas upang "limitahan ang pag-angkat ng dayuhang dahon ng tabako," na kalaunan ay nilagdaan ni Pangulong [[Elpidio Quirino]] bilang Batas Republika Blg. 698.<ref>{{Cite journal |date=Hunyo 1951 |title=The American Chamber of Commerce Journal, Hunyo 1951 |url=https://repository.mainlib.upd.edu.ph/omekas/s/rare-periodicals/media/86281 |url-status=live |journal=The American Chamber of Commerce Journal |volume=XXVII |issue=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330124126/https://repository.mainlib.upd.edu.ph/omekas/s/rare-periodicals/media/86281 |archive-date=2024-03-30}}</ref> Dahil dito, kumita nang malaki ang mga pamumuhunan ng Stonehill,<ref name="Kasaysayan9ch2"/> at umunlad ang bagong-tatag na lokal na industriya.<ref name="NTA">{{Cite web |last=Kagawaran ng Agrikultura |first=Pambansang Pangasiwaan ng Tabako |title=Kasaysayan ng Tabako |url=https://www.nta.da.gov.ph/tobacco/ |access-date=2024-03-26 |website=National Tobacco Administration |language=en-US}}</ref> Bagama't kalaunan ay ipinatapon si Stonehill noong dekada 1960 dahil sa pag-iwas sa buwis at panunuhol sa mga opisyal ng gobyerno sa tinatawag na [[Stonehill scandal]],<ref name="Kasaysayan9ch2">{{Banggitin ang aklat |title=Kasaysayan, Ang Kwento ng mga Pilipino Tomo 9: Isang Bansang Muling Isinilang. |publisher=Asia Publishing Company Limited |year=1998 |editor-last=Magno |editor-first=Alexander R. |location=Hong Kong |chapter=Isang Sapot ng Korapsyon}}</ref> ang industriya ng tabako ay patuloy na lumago.<ref name="StonehillGhost"/><ref name="Kasaysayan9ch2"/> ===Noong Diktaduryang Marcos=== {{tingnan din|Batas militar sa ilalim ni Ferdinand Marcos|Armando Palabay|Mga pang-aabuso sa karapatang pantao ng diktaduryang Marcos|Bantayog ng mga Bayani}} [[File:Marcos Declares Martial Law.jpg|thumb|'''Marcos Declares Martial Law''': 24 Setyembre 1972, isyu ng ''Sunday Express'' (Edisyon ng Linggo ng ''Philippines Daily Express'')|261x261px]] Bagama't naapektuhan sa ekonomiya ng [[Kasaysayang pang-ekonomiya ng Pilipinas (1965–86)#Ang kampanya sa muling halalan noong 1969 at ang krisis sa balanse ng mga pagbabayad noong 1970|mabilis na pagbaba ng halaga ng piso na dulot ng walang pigil na paggastos sa halalan]] patungo sa [[Kampanya sa pagkapangulo ni Ferdinand Marcos, 1969|halalan sa pagkapangulo noong 1969]],<ref name="Balisacan&Hill2003">{{Banggitin ang aklat |url=https://books.google.com/books?id=O_L9k58WM9UC&q=Ang+Ekonomiya+ng+Pilipinas+sa+Under+Marcos:+Isang+balance+sheet |title=Ang Ekonomiya ng Pilipinas: Pag-unlad, Mga Patakaran, at Mga Hamon |last1=Balisacan |first1=A. M. |last2=Hill |first2=Hal |date=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195158984 |language=en}}</ref><ref name="CamilleDiola">{{Banggitin ang balita |url=https://newslab.philstar.com/31-years-of-amnesia/golden-era |title=Utang, kahirapan at mga samsam ng diktadura – 31 taon ng amnesia |last=Diola |first=Camille |work=The Philippine Star |access-date=2 Mayo 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170626200905/https://newslab.philstar.com/31-years-of-amnesia/golden-era |archive-date=26 Hunyo 2017 |url-status=live}}</ref> ang buhay pampulitika sa La Union ay hindi gaanong naapektuhan ng [[Ferdinand Marcos]]’ [[Batas Militar sa ilalim ni Ferdinand Marcos|deklarasyon ng Batas Militar noong 1972]].<ref name="Turner">Turner, Mark M. (1989) Mga Elite at Kapangyarihan sa Isang Bayan sa Pilipinas. Sa ilalim ng Batas Militar, 1972–76. Philippine Studies 37: 283–300.</ref> Ang mga makapangyarihang paksyon ng pamilya na nangibabaw sa politika ng La Union simula bago ang panahon ng kolonyal ng Amerika ay nanatili sa lugar, bagama't ang pamilya ni Congressman [[Jose D. Aspiras]] ay naging mas prominente pagkatapos niyang maging Ministro ng Turismo ni Marcos. Ang pangunahing pagbabago sa politika ay ang pagtaas ng kapangyarihan ng mga rehiyonal at panlalawigang tanggapan ng mga pambansang ahensya, na ang mga direktor ay direktang mananagot kay Marcos.<ref name="Turner"/> Ang pamamaraang ito na ginamit ni Marcos upang palakasin ang kapangyarihang pampulitika ay hindi nakatanggap ng gaanong pagtutol sa [[Rehiyon ng Ilocos]], <ref name="Turner"/> kabilang ang La Union, na may matibay na kaugnayang etniko sa [[pamilyang Marcos]]. <ref name="Cortes">Cortes, Rosario Mendoza. (1990) ''Pangasinan, 1901–1986: Isang Kasaysayang Pampulitika, Sosyoekonomiko, at Pangkultura''. New Day Publishers.</ref> Ang paggamit ng administrasyong Marcos ng marahas na pamamaraan para sa pagsugpo ng hindi pagsang-ayon ay kadalasang naganap sa iba pang mga probinsyang hindi Ilocano, tulad ng kalapit na [[Abra (lalawigan)|Abra]], [[Kalinga (lalawigan)|Kalinga]], at [[Mountain Province]].<ref name="Cortes"/> Ang matagal nang kongresista ng ikalawang distrito na si Manuel T. Cases ay bumuo ng alyansa kay Marcos<ref name="Cimatu"/> kasama ang iba pang mga strongman congressmen ng Ilocos Region,<ref name="Cimatu">{{Cite news |last=Cimatu |first=Frank |date=2022-06-07 |title=Solid North: Not gold and honey but blood and money #2 |url=https://thebaguiochronicle.com/literature/solid-north-not-gold-and-honey-but-blood-and-money-2/ |access-date=2024-03-30 |work=Baguio Chronicle |language=en |archive-date=2024-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330133056/https://thebaguiochronicle.com/literature/solid-north-not-gold-and-honey-but-blood-and-money-2/ |url-status=dead }}</ref> at ang kanyang kahalili na si [[Jose D. Aspiras]] ay isa ring malapit na kasama ni Marcos na ginawang Ministro ng Turismo matapos ideklara ang Batas Militar. [[File:BantayogWall20181115Alternativity-2000-2001-2002-2004-2005.jpg|left|thumb|241x241px|Wall of Remembrance sa '''Bantayog ng mga Bayani''' kabilang si Armando Palabay]] Ngunit mayroon pa ring mga katutubo ng La Union na handang tumutol sa mga awtoritaryan na gawain at [[Mga pang-aabuso sa karapatang pantao ng diktaduryang Marcos|mga pang-aabuso ng administrasyong Marcos]], sa kabila ng personal na panganib.<ref name="AtlanticDamagedCulture">{{cite web| url=http://www.theatlantic.com/magazine/archive/1987/11/a-damaged-culture/505178| archive-url=https://web.archive.org/web/20161028125710/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/1987508/198750/archive| archive-date=2016-10-28| title=Mula 1987: 'Isang Napinsalang Kultura' sa Pilipinas – Ang Atlantiko| website=[[The Atlantic]]| access-date=2020-01-22| url-status=live}}</ref><ref name="Today">[https://manilatoday.net/fqs-martyrs/ "Mula Sigwa hanggang Commune hanggang EDSA: mga kabataang martir at bayani ng UP"], manilatoday.net. Na-access noong Hulyo 28, 2022.</ref> Kabilang dito ang mga aktibistang estudyante na pinalaki ni San-Fernando na sina Romulo at [[Armando Palabay]], Mga Estudyante ng UP at mga alumni ng La Union National High School na nakulong dahil sa kanilang mga aktibidad sa protesta, pinahirapan sa Camp Olivas sa Pampanga, at kalaunan ay hiwalay na pinatay bago matapos ang Batas Militar.{{Matender name="Bantayog"> web|url=http://www.bantayog.org/palabay-armando-d/|title=PALABAY, Armando D. – Bantayog ng mga Bayani|website=bantayog.org|date=18 January 2017|access-date=22 January 2020}}</ref> Romulo (edad 22) at Armando (edad 21) ay pinarangalan ang kanilang pangalan sa Rembrance at the Wall Philippines' [[Bantayog ng mga Bayani]], na nagpaparangal sa mga bayani at martir na lumaban sa awtoritaryan rehimen.<ref name="Burgonio">Burgonio, TJ [https://barangayrp.wordpress.com/2008/09/21/museum-puts-a-face-on-little-known-martial-law-martyrs/ "Inilalagay ng Museo ang mukha sa mga hindi gaanong kilalang martir ng batas militar"], Philippine Daily Inquirer, 21 Setyembre 2008.</ref> Si [[Agoo, La Union]], katutubong [[Antonio L. Mabutas]] ay naging Arsobispo ng Davao noong panahon ng Batas Militar, at aktibong nagsalita laban sa mga pang-aabuso sa karapatang pantao noong panahong iyon,<ref name="Davaob">{{cite web |title=Pagpaparangal sa mga Kontribusyon ng Davao sa Pakikibaka para sa Mga Karapatan, Kalayaan |urlogsite. mga Bayani |date=23 Pebrero 2018 |access-date=8 Pebrero 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180228182116/http://www.bantayog.org/davao-konsensya/ |archive-date=2018-02-28 |url-status><sref=live"} |last1=Maglana |first1=MAgz |title=MGA TINIG MULA SA MINDANAO: Ang takot ay hindi isang mabuting pundasyon para maiahon ang Mindanao mula sa kapahamakan |url=https://www.mindanews.com/mindaviews/2017/07/voices-from-mindanao-fear-is-not-a-good-foundation-for-getting-mindanao-out-of-the-rut/ |access-date=8 Pebrero 2020 |work=MindaNews |date=2017-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200208094745/https://www.mindanews.com/mindaviews/2017/07/voices-from-mindanao-fear-is-not-a-good-foundation-for-getting-mindanao-out-of-the-rut/ |archive-date=2020-02-08}}</ref> lalo na ang pagpapahirap at pagpatay sa simbahan mga manggagawa. Ang liham pastoral na isinulat niya laban sa batas militar, ang "Paghahari ng Terorismo sa Kanayunan," ay kilala dahil ito ang unang liham pastoral na isinulat laban sa administrasyong batas militar ni Marcos, at doble pa ang kahalagahan dahil si Mabutas ay itinuturing na isang konserbatibo sa loob ng hirarkiya ng simbahang Katoliko sa Pilipinas.<ref name="MarcosAgainstTheChurch">{{Banggitin ang aklat |last=Youngblood |first=Robert L. |title=Marcos against the church : economic development and political repression in the Philippines |date=1993 |publisher=New Day Publ |isbn=971-10-0512-3 |location=Quezon City |oclc=312239945}}</ref> === Kontemporaryo === ==== 1990 Luzon na lindol ==== {{pangunahing|1990 na lindol sa Luzon}} Ang La Union ay matinding tinamaan ng [[1990 Luzon earthquake]]. Limang munisipalidad sa La Union ang naapektuhan: [[Agoo, La Union|Agoo]], [[Aringay, La Union|Aringay]], [[Caba, La Union|Caba]], [[Santo Tomas, La Union|Santo Tomas]], at [[Tubao, La Union|Tubao]] na may pinagsamang populasyon na 132. Maraming gusali, kabilang ang Agoo Municipal hall,<ref name="AgooMunicipalHallreferece">{{Banggitin ang web |date=2015-12-12 |title=23 Taon sa La Union |url=https://www.philnavs.org/23-years-of-ministry-in-la-union/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716172926/https://www.philnavs.org/23-years-of-ministry-in-la-union/ |archive-date=2020-07-16 |access-date=2020-07-16 |website=The Philippine Navigators |language=en-US}}</ref> ang [[Museo de Iloko]], ang simbahang parokya ng Aringay,<ref name=":0">{{Banggitin ang balita|petsa=17 Hulyo 1990|title=Nakamamatay na lindol ang yumanig sa buong Luzon|work=Manila Standard|url=https://news.google.com/newspapers?nid=8cBNEdFwSQkC&dat=19900717&printsec=frontpage&hl=en|access-date=10 Oktubre 2021}}</ref> at ang [[Basilica Minore of Our Lady of Charity|Basilica Minore of our Lady of Charity]],<ref name="Sals">{{Cite book |last=Sals |first=Florent Joseph |title=Ang Kasaysayan ng Agoo: 1578-2005 |date=2005 |publisher=Limbagan Printhouse |location=La Union |pages=80 |language=en}}</ref> ay gumuho o malubhang napinsala. 100,000 pamilya ang nawalan ng tirahan nang lumubog ang dalawang nayon sa baybayin dahil sa [[liquefaction]]. Maraming nasawi ang probinsya na nagdulot ng pagkamatay ng 32 katao. ==== Pag-usbong ng Turismo noong Dekada 2010 ==== {{tingnan din|Tarlac–Pangasinan–La Union Expressway|Manuel Arguilla}} [[File:Surfing Capital of the Northern Philippines.jpg|left|thumb|253x253px|'''San Juan Surf''': Surfing Capital of the Northern Philippines]] Mula kalagitnaan ng dekada 2000 hanggang sa unang bahagi ng dekada 2010, maraming negosyante ang nagsimulang magtayo ng mga establisyimento tulad ng [[boho-chic]]-style na [[Boutique hotel|art hostels]] at [[Third wave of coffee|third-wave]] [[Coffeehouse|coffeeshops]] sa [[San Juan, La Union|San Juan]] at [[Agoo, La Union|Agoo]].<ref>{{Cite web |date=2017-06-01 |title=Paano binabago ng mga negosyante ang pamumuhay sa La Union |url=http://fnbreport.ph/features/how-entrepreneurs-are-reinventing-the-la-union-lifestyle-eric-20170601/ |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20190927060339/http://fnbreport.ph/features/how-entrepreneurs-are-reinventing-the-la-union-lifestyle-eric-20170601 |archive-date=2019-09-27 |access-date=2020-10-10 |website=F&B Report Magazine |language=en-US}}</ref> Sa simula, naakit sila sa dati nang industriya ng surfing sa [[Barangay]] Urbiztondo sa San Juan, ngunit kalaunan ay naisip nila ang negosyo sa probinsya bilang alternatibo sa mga stress ng trabaho sa lungsod.<ref>{{Cite web |date=2014-11-14 |title=Nakikipag-hangout kasama si Kiddo Cosio, ang Lalaki sa Likod ng Hipster Coffee Shop ng La Union |url=http://www.pepper.ph/kiddo-cosio-feature |access-date=2020-10-10 |url-status=live |archive-date=2014-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141114120552/http://www.pepper.ph/kiddo-cosio-feature |website=Pepper.Ph}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Ortiga |first1=Kara |date=2017-07-21 |title=Ang Mag-asawang Ito sa La Union ay Nagpapataas ng Mas Matatalinong mga Bata sa Pamamagitan ng "Unschooling" |url=https://www.esquiremag.ph/life/health-and-fitness/how-this-surfing-couple-is-bringing-up-their-kids-by-the-sea-without-school-a1520-20170721-lfrm3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010174037/https://www.esquiremag.ph/life/health-and-fitness/how-this-surfing-couple-is-bringing-up-their-kids-by-the-sea-without-school-a1520-20170721-lfrm3 |archive-date=2020-10-10 |access-date=2020-10-10 |url-status=live |website=Esquiremag.ph}}</ref> Kasabay nito ang unti-unting pagbubukas ng [[Tarlac–Pangasinan–La Union Expressway]] (TPLEX), na nagdulot ng mas madaling pagdaan sa La Union para sa mga turista mula sa Metro Manila.<ref>{{Cite web |last=Cardiñoza |first=Gabriel |date=2018-03-17 |title=Mga dalampasigan at hardin, mas mapapabuti ang init ng tag-init |url=https://business.inquirer.net/247827/beaches-gardens-beat-summer-heat |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180317010122/http://business.inquirer.net/247827/beaches-gardens-beat-summer-heat |archive-date=2018-03-17 |access-date=2020-10-10 |website=INQUIRER.net}}</ref> Kasabay ng tumataas na impluwensya ng mga social media outlets [[Twitter]] at [[Instagram]], ang mga salik na ito ay humantong sa isang matinding pag-usbong ng turismo na nagdulot sa San Juan—na dating itinuturing na isa lamang sa maraming surfing venue sa Pilipinas—na isang pangunahing destinasyon ng mga backpacker na ang mga atraksyon ay nakasentro sa surfing at sining.<ref>{{Cite web |date=2020-10-10 |title=Pinakamagandang Lugar sa La Union Kung Mahilig Ka sa Sining – La Union Tayo! |url=http://www.launiontayo.com.ph/best-places-la-union-art-destinations/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010174817/http://www.launiontayo.com.ph/best-places-la-union-art-destinations/ |archive-date=2020-10-10 |access-date=2020-10-10 |website=launiontayo.com}}</ref><ref name="pepIDILY">{{Banggitin ang web |date=2017-02-19 |title=REVIEW: Sina Maja at Paulo ay nasa isang sangandaan sa I'm Drunk I Love You |url=http://www.pep.ph/guide/movies/25555/review-maja-salvador-and-paulo-avelino-are-at-a-crossroads-in-emim-drunk-i-love-youem |access-date=2020-10-10 |url-status=live |archive-date=2017-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170219172701/http://www.pep.ph/guide/movies/25555/review-maja-salvador-and-paulo-avelino-are-at-a-crossroads-in-emim-drunk-i-love-youem |website=PEP.ph}}</ref> [[File:TPLEX Sison-Rosario segment aerial dm.jpg|thumb|252x252px|[[Tarlac–Pangasinan–La Union Expressway|'''TPLEX''']] Segment ng Sison-Rosario]] Nagsimulang maging prominente ang San Juan sa mga independenteng pelikula tulad ng pelikula ni Jay Abello noong 2015 na ''Flotsam''<ref>{{Cite web |date=2016-05-05 |title=10 Mga Destinasyon sa Paglalakbay sa Pilipinas Mula sa Aming Mga Paboritong Pelikulang Pinoy |url=https://www.wheninmanila.com/10-philippine-travel-destinations-from-our-favorite-pinoy-films/ |access-date=2020-10-10 |website=When In Manila |language=en-US}}</ref> at ang pelikula ni JP Habac noong 2017 na ''I'm Drunk, I Love You'',<ref name="pepIDILY"/> at ang probinsya ay nagsimulang tawagin ng kolokyal [[inisyalismo]] "ElYu."<ref>{{Banggitin ang web |petsa=2018-03-22 |title=Naka-Stock sa ELYU : La Union, Ang Pinakamagandang Vibe sa Dalampasigan |url=https://escapemanila.com/2018/03/surfing-in-la-union.html |access-date=2020-10-10 |website=Escape Manila |language=en-US}}</ref> Sa mga lupon ng panitikan sa Pilipinas, ang bayan ng Bauang ay naging isang uri ng lugar ng peregrinasyon para sa pagdiriwang ng buhay at mga gawa ng manunulat at martir ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig na si [[Manuel Arguilla]], kung saan binibisita ng mga manunulat ang bayan ng may-akda upang maranasan ang mga tanawing nagbigay inspirasyon sa kanya, at kitang-kita sa kanyang mga kuwento.<ref>{{Banggitin ang web |last=Sotelo |first=Yolanda |petsa=2017-06-04 |title=Ang bahay sa klasikong pampanitikan ay sumasalungat sa panahon |url=https://newsinfo.inquirer.net/902364/house-in-literary-classic-defies-time |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170603182737/http://newsinfo.inquirer.net/902364/house-in-literary-classic-defies-time |archive-date=2017-06-03 |access-date=2022-04-19 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref><ref name="Hindsight20140728">{{Banggitin ang balita |last=Jose |first=F. Sionil |petsa=2014-07-28 |title=Isang pagbisita sa Bansang Arguilla: Panitikan bilang pagkamakabayan |work=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/lifestyle/arts-and-culture/2014/07/28/1350574/visit-arguilla-country-literature-patriotism |url-status=live |access-date=2022-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930202429/https://www.philstar.com/lifestyle/arts-and-culture/2014/07/28/1350574/visit-arguilla-country-literature-patriotism |archive-date=2018-09-30}}</ref> Ang pinakatampok na kaganapan na nagdiriwang sa Arguilla ay ang 2017 na pagtakbo ng Taboan Literary Festival, isang pagdiriwang ng panitikang Pilipino na nagpapalit ng lugar bawat taon, na inorganisa ng [[Pambansang Komisyon sa Kultura at mga Sining]] tuwing Buwan ng Sining sa Pebrero. Kabilang sa mga kilalang artistang nagsalita tungkol kay Arguilla sa pagdiriwang ay ang mga manunulat-akademikong si [[Butch Dalisay]] at [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa panitikan [[Bienvenido Lumbera]].<ref name="Penman20171203">{{Banggitin ang balita |last=Dalisay |first=Butch |date=2017-12-03 |title=Mga Dagkot ng mabangong dayami |work=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/lifestyle/arts-and-culture/2017/12/03/1765003/lifestyle |url-status=live |access-date=2022-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200706165333/https://www.philstar.com/lifestyle/arts-and-culture/2017/12/03/1765003/lifestyle |archive-date=2020-07-06}}</ref> ==Demograpiko== === Populasyon === {{Pangunahing|Populasyon ng Pilipinas}} Ayon sa senso noong 2020 na isinagawa ng [[Senso ng Populasyon at Pabahay (Pilipinas)|Senso ng Populasyon at Pabahay ng Pilipinas]], ang La Union ay may populasyon na 822,352, na may densidad ng populasyon na 550 katao bawat kilometro kuwadrado (1,400 bawat milya kuwadrado).{{Senso ng PH|kasalukuyan|01}} Ito ay isang pagtaas ng 35,699 katao sa kabuuang populasyon na 786,653 katao noong Senso ng Populasyon ng 2015.<ref name=":18">{{Banggitin ang web |last=Philippine Statistics Authority |author-link=Philippine Statistics Authority |date=2 Oktubre 2024 |title=Lumalaki ang populasyon ng La Union sa rate na 0.94 porsyento (2020 Senso ng Populasyon at Pabahay) {{!}} Philippine Statistics Authority {{!}} Rehiyon I |url=https://rsso01.psa.gov.ph/content/la-unions-population-grows-rate-094-percent-2020-census-population-and-housing |access-date=2025-01-17 |website=rsso01.psa.gov.ph}}</ref> Ang populasyon ng sambahayan ay halos pantay na ipinamahagi, na may 50.6% lalaki (414,860) at 49.4% babae (405,480).<ref name=":21">{{Banggitin ang web |last=Philippines Statistics Authority |author-link=Philippine Statistics Authority |date=29 Pebrero 2024 |title=Kababaihan at Lalaki sa La Union {{!}} Philippine Statistics Authority {{!}} Rehiyon I |url=https://rsso01.psa.gov.ph/content/women-and-men-la-union-1 |access-date=2025-01-17 |website=rsso01.psa.gov.ph}}</ref> {{Senso ng Pilipinas | align=left | cols = 2 | title= Senso ng populasyon ng {{PH wikidata|name}} | 1903 = {{Populasyon ng senso ng PH|1903}} | 1918 = {{Populasyon ng senso ng PH|1918}} | 1939 = {{Populasyon ng senso ng PH|1939}} | 1948 = {{Populasyon ng senso ng PH|1948}} | 1960 = {{Populasyon ng senso ng PH|1960}} | 1970 = {{Populasyon ng senso ng PH|1970}} | 1975 = {{Populasyon ng senso ng PH|1975}} | 1980 = {{Populasyon ng senso ng PH|1980}} | 1990 = {{Populasyon ng senso ng PH|1990}} | 1995 = {{Populasyon ng senso ng PH|1995}} | 2000 = {{Populasyon ng senso ng PH|2000}} | 2007 = {{Populasyon ng senso ng PH|2007}} | 2010 = {{Populasyon ng senso ng PH|2010}} | 2015 = {{Populasyon ng senso ng PH|2015}} | 2020 = {{Populasyon ng senso ng PH|2020}} | 2024 = {{Populasyon ng senso ng PH|2024}} | 2030 = | talababa = Pinagmulan: Philippine Statistics Authority{{PH census|2015|01}}{{PH census|2010|01}}<ref>{{cite web |title=Philippines Sensus ng Populasyon ng lahat ng LGU 1903–2007 |url=https://archive.org/download/PhilippinesCensusofPopulationLGUs19032007 |website=archive.org |publisher=Philippine Statistics Authority |access-date=14 Pebrero 2017 |language=en}}</ref> }} Ang [[San Fernando, La Union|San Fernando]] ay ang pinakamataong lugar sa La Union, na may 125,640 residente (15.28% ng kabuuang populasyon ng lalawigan), na sinusundan ng [[Bauang]] (78,449), [[Agoo]] (66,028), [[Rosario, La Union|Rosario]7] (6,[28]) Union|Naguilian]] (52,189). Sa kabaligtaran, ang [[Burgos, La Union|Burgos]] ay ang pinakamababang populasyon na munisipalidad na may 9,006 na residente, na sinusundan ng [[Santol, La Union|Santol]] (14,166), [[Bagulin]] (14,428), [[Sudipen]] (17,187), at [[San<b>Gabriel] (17,187), at [[San<87] Gabriel. name=":18" /> Naitala ng Santol ang pinakamabilis na paglaki ng populasyon sa pagitan ng 2015 at 2020, na may taunang rate na 2.71%, na sinundan ng Burgos (2.34%), [[Tubao]] (2.13%), [[San Juan, La Union|San Juan]] (1.81%), at Rosario (1.77%). Sa usapin ng densidad ng populasyon, ang Agoo ang may pinakamakapal na populasyon na munisipalidad, na may 1,250 katao bawat kilometro kuwadrado, habang ang Burgos ang may pinakamababang densidad na 127 katao bawat kilometro kuwadrado.<ref name=":18" /> Ipinapakita ng [[Population pyramid|Distribusyon ng edad]] na 26.3% ng populasyon ay mga batang dependent (wala pang 15 taong gulang), 66.1% ay nasa [[Legal working age|working age]] (15–64 taong gulang), at 7.6% ay matatanda (65 taong gulang pataas). Bahagyang mas marami ang mga lalaki kaysa sa mga babae sa mas batang mga pangkat ng edad, habang ang mga babae ay mas marami sa mga matatanda, na sumasalamin sa mas mataas na [[life expectancy]] para sa mga kababaihan. Ang kabuuang [[sex ratio]] ay 102 lalaki sa bawat 100 babae, na may mga pagkakaiba-iba sa iba't ibang pangkat ng edad: 108 lalaki sa bawat 100 babae sa mga wala pang 15 taong gulang, 105 sa populasyon ng mga nasa edad ng pagtatrabaho, at 70 sa mga matatanda.<ref>{{Cite web |last=Philippine Statistics Authority |author-link=Philippine Statistics Authority |date=2 Setyembre 2022 |title=Distribusyon ng Edad at Kasarian sa Populasyon ng La Union (2020 Census of Population and Housing) Philippine Statistics Authority Region I |url=https://rsso01.psa.gov.ph/content/age-and-sex-distribution-la-union-population-2020-census-population-and-housing#:~:text=Bukod |access-date=2024-10-08 |website=rsso01.psa.gov.ph |archive-date=2024-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008061105/https://rsso01.psa.gov.ph/content/age-and-sex-distribution-la-union-population-2020-census-population-and-housing#:~:text=Bukod |url-status=dead }}</ref><ref name=":3" /> Ang median na edad sa La Union ay 28.5 taon. Ang mga [[Senior citizen]] (60 taong gulang pataas) ay bumubuo ng 11.5% ng populasyon, 56.4% sa kanila ay mga babae. Noong 2012, ang La Union ang may pinakamahabang inaasahang haba ng buhay sa Pilipinas na 78.3 taon.<ref>[https://psa.gov.ph/sites/default/files/HDI%20Tables%2C%20final%2015jan16_0_0.pdf HDI Tables]. [[Philippine Statistics Authority]]. Kinuha noong 2018-11-13.</ref> === Relihiyon === 93% ng populasyon ng La Union ay [[mga Ilokano]] at mga [[Romano Katoliko]]. Mayroong mga maliliit na komunidad ng mga Pangasinense sa timog, mga Igorot naman sa ibaba ng La Union, at mga Intsik naman sa siyudad. {{Maraming larawan | image1 = Ang Simbahan ng San Cristobal sa Bangar, La Union.JPG | caption1 = Christopher Parish Church, Bangar | image2 = Ma-Cho Taoist Temple (side view) (San Fernando, La Union)(2018-11-25).jpg | caption2 = Ma-Cho Taoist Temple, San Fernando City | direksyon = pahalang | kabuuang_lapad = 800 | image3 = 5643MacArthur Highway Aringay, La Union 61.jpg | caption3 = Iglesia ni Cristo Church, Aringay | align = gitna | caption_align = gitna | image4 = FvfLaUnion0446 19.JPG | caption4 = Mga deboto ng Itim na Nazareno, Naguilian }} Ang mga Ilokanong mula sa La Union ay mga edukado. Ang San Fernando, ang kabiserang siyudad, ay ang administratibo, edukasyunal at pinansiyal na sentro ng [[Rehiyon I]]. === Etnisidad === {{Pangunahing|Mga Ilokano|Mga Igorot|Mga taong Pangasinan}} Sa kasaysayan, ang La Union ay naging tahanan ng ilang etnolinggwistikong grupo, kabilang ang [[mga Ilocano|Ilokano]], [[mga Pangasinan|Pangasinan]], at [[mga Igorot|Cordillerans]] (Igorot). Pangunahing binubuo ang mga Cordilleran ng [[Ibaloi people|Ibaloi]], [[Kankanaey people|Kankanaey]], at ang Bago, na kilala rin bilang Bago-Igorot. Ang mga Bago ay isang katutubong tao sa kabundukan na tinutukoy bilang mga bagong Kristiyanong nagbalik-loob noong panahon ng kolonisasyon ng mga Espanyol sa probinsya.<ref name=":65" /><ref name=":19">{{Banggitin ang web |title=Mga Tao ng Pilipinas: Bago |url=https://ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/culture-profile/glimpses-peoples-of-the-philippines/bago/#:~:text=Ang%20Bago%20(Bago%20Igorot)%20ay,Benguet%20markets%20in%20the%20highland. |access-date=2025-01-17 |website=Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining |language=en-US}}</ref> {{Pie chart| | hinlalaki = kanan | alamat = totoo | direksyon = hilera-baligtad | autoscale = totoo | caption = Etnisidad sa La Union <ref>{{cite web | url=https://psa.gov.ph/content/ethnicity-philippines-2020-census-population-and-housing|title= Etnisidad sa Pilipinas (2020 Census of Population and Housing)}}</ref> | footer = | radius = 100 | value1 = 81.88 | label1 = [[Ilocano people|Ilokano]] | kulay1 = Berde | value2 = 5.17 | label2 = [[Kankanaey people|Kankanaey]] | kulay2 = Dilaw | value3 = 3.01 | label3 = Bago | kulay 3 = Asul | value4 = 1.25 | label4 = [[Pangasinan people|Pangasinan]] | kulay4 = Pula | value5 = 1.11 | label5 = [[Ibaloi people|Ibaloi]] | kulay5 = Lila | halaga6 = 7.58 | label6 = Iba pa | kulay6 = Kahel | iba pa = oo }} Ayon sa ulat noong 2020 ng [[Philippine Statistics Authority]], ang La Union ay pangunahing Ilocano. Ang pangkat etniko ng [[mga taong Ilocano|Ilocano]] ay bumubuo ng 673,312 o 81.88% ng populasyon.<ref name=":20">{{Cite web |last=Philippine Statistics Authority |author-link=Philippine Statistics Authority |date=4 Hulyo 2023 |title=Etnisidad sa Pilipinas (2020 Census of Population and Housing) |url=https://psa.gov.ph/content/ethnicity-philippines-2020-census-population-and-housing |access-date=2024-10-18 |website=psa.gov.ph}}</ref> Sa timog-kanlurang bahagi ng lalawigan, mayroong 10,319 [[mga taong Pangasinan]]. Ang mga katutubong pamayanan, kabilang ang mga [[Kankanaey|Kankanaey]] (42,552), Bago (24,757), at [[Ibaloi people|Ibaloi]] (9,107), ay naninirahan sa mga munisipalidad ng [[Sudipen]], Santol, San Gabriel, Bacnotan, Tubao, Pugo, D Bagulin[Fiesta ng Langgo, at La Burgos. 91.jpg|left|thumb|239x239px|Cordilleran street dancers sa [[Dinengdeng festival|Dinengdeng Festival]] sa Agoo]]Sa [[Bagulin]] lamang, 85% ng populasyon, o 11,539 indibidwal, ay kabilang sa mga katutubong grupo.<ref>{=Cite web | “Natalinaay ti biagmi ditoy La Union, nangnangruna kadakami a kameng ti Indigenous People (IP) ta adda dagiti linteg a mangprotektar ken mangbigbig kadagiti karbenganmi kas katutubo." |date=4 Agosto 2020 |url=https://launion.gov.ph/letmetelyu-natalinaay-ti-biagmi-ditoy-la-union-nangnangruna-kadakami-a-kameng-ti-indigenous-people-ip-ta-adda-dagiti-linteg-a-mang-mangprotektar-ken-mangkasbigbig-bengk-bengk-bengktubeng-ka-mangkas-katutubo-katutubo-indigenous-ip-ta-adda-dagiti-linteg-a-mang-mangprotektar-ken-mangkasbigkar-bengk-dagmi-katutubo-katutubo-katutubo{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Pugo, La Union|Pugo]], karamihan sa mga katutubong residente ay mula sa mga Bago.<ref name=":19" /> Ang mga komunidad na ito ay nahaharap sa displacement, tulad ng pagpapalayas mula sa Mount Shontoug area sa Pugo sa panahon ng pagtatayo ng Marcos bust.<ref name="ExorciseMarcosBust">{{Cite news |last=CYariselfirda |2=Bust With PM-Philippines |url=https://apnews.com/article/152a25a9c9a151c79262b985c7122ed1 |access-date=2022-04-05 }}</ref><ref>{{Banggitin ang web |date=2015 |title=Listahan ng mga Nakilalang Ninuno (AD) bawat Rehiyon: Rehiyon 1 |url=https://www.doe.gov.ph/sites/default/files/pdf/eicc/ad-region01.pdf?withshield=1 |website=Kagawaran ng Enerhiya}}</ref><ref name="ozymandias">{{cite news|last1=Cimatu|first1=Frank|last2=Santos-Doctor|first2=Joya |title=Ang 'Ozymandias' ng Pilipinas ay patuloy pa ring nagmumulto |newspaper=Philippine Daily Inquirer|date=1 Enero 2003 |url=https://news.google.com/newspapers?id=RlU1AAAAIBAJ&sjid=fCUMAAAAIBAJ&pg=698%2C14327047 |access-date=27 February 2015}}</ref> Southern La Union, particular Agoo, Santo Tomas, and Rosario, was historically ethnically Pangasinan="16 century" migrasyon mula sa hilagang La Union at Ilocos, gaya ng naitala ni Fray Andrés Carro noong 1792, ay nagresulta sa pagiging pangunahing Ilokano ang naninirahan at mga etnikong Ilocanized na Pangasinense.<ref name=":110">{{cite book |last1=Yabes. |first1=Leopoldo Y. |url=https://quod.lib.umich.edu/p/philamer/adl4452.0001.001/19?view=image&size=100 |title=Isang maikling pagsusuri sa panitikang Iloko mula sa simula hanggang sa kasalukuyang pag-unlad nito, kasama ang isang bibliograpiya ng mga akdang nauukol sa mga taong Iloko at sa kanilang wika |date=1936 |page=5 |access-date=13 Setyembre 2023}}</ref><ref name=":65" /> Kabilang sa iba pang pangkat etniko sa La Union ang 23,518 [[Tagalog people]] at 10,025 Bisaya o [[Visayans|Binisaya people]], 4,043 [[Bicolano people|Bicolano]] people, 2,410 [[Kapampangan people|Kapampangan]gay people, 2,383 [Hililongnongo] people, 2,383 [Hililongnongo] 2,311 [[mga Ifugao|Ifugao]] tao, 1,717 [[Itneg people|Itneg]] (Tingguian) people, 1,586 [[Waray people|Waray]] people, 1,319 [[Cebuano people|Cebuano]], 1,181 [[Maranao] na mga dayuhan],7 tulad ng mga Maranao pati na rin ang mga dayuhan. [[Chinese Filipinos|Chinese]], 410 [[Indian Filipino|Indian]], at 142 [[Americans in the Philippines|American]], na nag-aambag sa pagkakaiba-iba ng kultura ng probinsya.<ref>{{Cite web |title=Pinalalawak ng POPCOM ang programa nito sa populasyon sa mga Katutubo at mga Katutubong Pamayanang Pangkultura |url=https://rpo1.popcom.gov.ph/popcom-expands-its-population-program-to-indigenous-peoples-and-indigenous-cultural-commmunities/ |access-date=2022-04-05 |url-status=live |archive-date=2020-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126021836/https://rpo1.popcom.gov.ph/popcom-expands-its-population-program-to-indigenous-peoples-and-indigenous-cultural-commmunities/ |website=Komisyon sa Populasyon at Pag-unlad Website ng (POPCOM)}}</ref><ref name=":20" /> === Wika === {{Pangunahing|Wikang Ilokano}} {{bar box|title=Mga Wikang Sinasalita (2020)<ref>{{cite web | url=https://psa.gov.ph/content/ethnicity-philippines-2020-census-population-and-housing|title= Etnisidad sa Pilipinas (2020 Census of Population and Housing}}</ref>|titlebar=#f99|left1=Language|right1=Speakers|baro[barcan pixels|float=I{barcan] wika|Ilocano]]|Berde|81.88||673,312}} {{bar pixel|[[Kankanaey language|Kankanaey]]|Dilaw|5.17||42,552}} {{bar pixel|[[Bago language|Bago]]|Asul|3.01||24,757}} {{bar pixel|[[Tagalog language|Tagalog]]|Orange|2.86||23,518}} {{bar pixel|[[Wika sa Pangasinan|Pangasinan]]|Lila|1.25||10,319}} {{bar pixel|[[Ibaloi language|Ibaloi]]|Red|1.11||9,107}} {{bar pixel|Others|Grey|4.72||38,787}}|border_width=3|width=50|background-color=white}}[[Ilocano language|Iloco]], o Iloko, ay ang pangunahing wikang sinasalita sa La Union, kasama ang Abagatan (Southern) na diyalekto bilang rehiyonal na baryasyon nito. Noong 2012, opisyal na kinilala ang Iloco bilang wika ng La Union sa pamamagitan ng ''Provincial Ordinance No. 026-2012'', na kilala bilang Iloco Code.<ref>{{Cite web |last=Elias |first=Jun |title=Iloko Ang opisyal na wika ng La Union |url=https://www.philstar.com/nation/2012/09/19/850488/iloko-la-unions-official-language |access-date=2023-09-23 |website=Philstar.com}}</ref> [[Wikang Pangasinan|Pangasinan]] ay sinasalita din sa [[pangasinan]] na malapit sa hangganan ng [[lalawigan], partikular sa timog na bahagi ng lalawigan. Samantala, ang [[mga taong Kankanaey|Kankanaey]] at [[mga taong Ibaloi|Ibaloi]] ay sinasalita ng mga pamayanang [[mga taong Igorot|Cordilleran]] na naninirahan sa matataas na lugar ng La Union. Ayon sa kasaysayan, noong 1884, naglabas si Gobernador Federico Francia ng isang ''espediente'' (ulat) sa ''dialectos que hablan'' (mga dayalektong sinasalita) sa La Union.<ref name=":65" /> Binanggit sa ulat na karamihan sa mga ''umilis'' (mga taong-bayan) ay nagsasalita ng Ilokano at Pangasinan, kung saan ang [[Santo Tomas, La Union|Santo Tomas]] at [[Rosario, La Union|Rosario]] ang tanging mga bayan kung saan ang dalawang wika ay sinasalita dahil sa kanilang kalapitan sa Pangasinan. Ang natitirang 11 bayan ay higit na nagsasalita ng Iloco, hindi kasama ang mga nakakalat na komunidad na ''Igorrotes'' sa ''[[ranchería]]s''. Hanggang sa katapusan ng pamumuno ng Hispanic, ang Ilokano ay nanatiling nangingibabaw sa [[lingua franca]] ng La Union.<ref name=":65" /> == Heograpiya == {{Maraming larawan | image1 = San Gabriel, La Union River Basin.jpg | image2 = Ilog Aringay.jpg | caption2 = Aringay River, Aringay | caption1 = Baroro River Basin, San Gabriel | direksyon = patayo | align = kanan | caption_align = gitna | caption3 = Marshland sa Agoo }} Ang La Union, na matatagpuan sa timog-kanlurang bahagi ng [[Rehiyon ng Ilocos]], ay napapaligiran sa hilaga at hilagang-silangan ng [[Ilocos Sur]], sa timog ng [[Pangasinan]], sa silangan ng [[Benguet]], at sa kanluran ng [[Gol ng Lingayen]] at [[South China Sea]]. Sa heograpiya, ito ay nasa 273 kilometro hilaga ng [[Metro Manila]] at 57 kilometro sa hilagang-kanluran ng [[Baguio|Baguio City]]. Sa mga probinsya sa Rehiyon ng Ilocos, ang La Union ang pinakamaliit sa usapin ng lawak ng lupain, na sumasaklaw sa 149,309 ektarya, na bumubuo sa 11.60% ng kabuuang lawak ng lupain ng rehiyon at humigit-kumulang 0.5% ng buong bansa.<ref name=":14">{{Banggitin ang aklat |url=https://launion.gov.ph/wp-content/uploads/2022/02/PDPFP%202017-2025.pdf |title=Plano ng Panlalawigang Pagpapaunlad at Pisikal na Balangkas 2017 - 2025 |petsa=2022 |publisher=Lalawigan ng La Union |location=La Union |language=en-US}}</ref> Ang probinsya ay nahahati sa dalawang distrito. Ang Distrito I, na binubuo ng 70,069 ektarya (46.93% ng lawak ng lupain ng lalawigan), ay kinabibilangan ng [[San Gabriel, La Union|San Gabriel]], ang pinakamalaking munisipalidad, na may 15,500 ektarya, na sinusundan ng [[San Fernando, La Union|Lungsod ng San Fernando]] na may 10,688 ektarya, habang ang Luna ang pinakamaliit. Sakop ng Distrito II ang 79,240 ektarya (53.07% ng lalawigan), kung saan ang [[Bagulin]] ang may pinakamalaking lawak, kasunod ang [[Aringay]], habang ang [[Santo Tomas, La Union|Santo Tomas]] ang may pinakamaliit na espasyo.<ref>{{Cite web |last=Vizzuality |title=La Union, Pilipinas Mga Antas at Estadistika ng Deforestation {{!}} GFW |url=https://www.globalforestwatch.org/dashboards/country/PHL/39/ |access-date=2025-01-14 |website=www.globalforestwatch.org |language=en}}</ref> === Topograpiya === {{Maraming larawan | image1 = 5068Santiago Norte Sur, Caba, La Union 08.jpg | image2 = Mga lawa ng isda sa San Roque West sa Sitio Banaoang.jpg | caption2 = Marchland sa Agoo | caption1 = Mt. Kimmallugong sa Caba | direksyon = patayo | align = kaliwa | caption_align = gitna | caption3 = Latian sa Agoo }} Ang [[topograpiya]] ng La Union ay pangunahing maburol, unti-unting tumataas pasilangan mula sa [[kapatagan ng baybayin]].<ref name=":15" /> Ang [[Pisikal na heograpiya|pisyograpiko]] ng lalawigan ay maaaring uriin sa apat na pangunahing konpigurasyon sa ibabaw: mga kapatagan ng baybayin, mga burol sa baybayin, malalawak na lambak sa loob, at mga tagaytay ng bundok na may makikipot na lambak. Ang mga anyong lupang ito ay hinubog ng [[Alluvium|coral alluvium]] (buhangin at luwad) na idineposito ng umaagos na tubig.<ref name=":14" /> Ang mga kapatagan sa baybayin ng La Union ay pinakamakitid malapit sa Damortis at [[Santo Tomas, La Union|Santo Tomas]], at pinakamalawak malapit sa [[Balaoan]], na umaabot hanggang 15 kilometro papasok sa lupain. Sa kahabaan ng [[Dagat Timog Tsina]], ang mga kapatagan sa baybayin ay mabilis na lumilipat sa matarik na hanay, na may matataas na lugar sa Santo Tomas, [[Agoo]], [[Bauang]], at [[Balaoan]], at mas banayad na mga dalisdis sa [[Bacnotan]], [[San Fernando, La Union|San Fernando]], at [[San Juan, La Union|San Juan]]. Ang mga bayang ito ay mayroon ding [[Bangka|mga latian ng bakawan]], at ang mga lupa sa lugar na ito ay ''mabuhangin'' at ''maalat'', lalo na sa katimugang San Fernando at mga nakapalibot na lugar. Ang mga burol sa baybayin sa La Union ay bihirang lumampas sa 300 metro ang taas, na sumasama sa [[Cordillera Central (Luzon)|mga bulubundukin ng Cordillera]] upang bumuo ng makikipot na lambak. Ang mga lupa sa mga lugar na ito ay pangunahing mabibigat na [[loam]] at [[clay]], na karaniwan sa Agoo, Aringay, Santo Tomas, at [[Rosario, La Union|Rosario]], habang ang hilagang San Fernando ay nailalarawan sa pamamagitan ng graba, [[Erosyon|erosyon]] na loam.<ref name=":15" /> {{Maraming larawan | image1 = Pormasyon ng Bato sa Ilog Balili.jpg | image2 = Poro Point, Lungsod ng San Fernando, La Union.jpg | caption2 = Bagyong Dagat, Lungsod ng San Fernando | caption1 = Pormasyon ng Bato sa Ilog Balili, Naguilian | direksyon = patayo | kabuuang_lapad = 200 | align = kanan | lapad = 100 | caption_align = gitna | lapad1 = 1 | image3 = San Juan Beach, La Union, Enero 2024 (2).jpg | caption3 = Baybayin, San Juan }} Ang silangang hangganan ng lalawigan ay pangunahing bulubundukin, na pinangungunahan ng mga hanay ng bundok ng Gran Cordillera, partikular ang Gitnang at Hilagang Cordillera, na parallel sa baybayin ng Dagat Timog Tsina. Ang pinakamataas na tuktok sa lalawigan ay matatagpuan sa [[Bagulin]], sa taas na 1,200 talampakan, kasama ang iba pang matataas na lugar na matatagpuan sa San Gabriel at [[Burgos, La Union|Burgos]]. Ang mga matabang lambak sa loob ng San Juan, San Fernando, at Balaoan, na hugis-pamaypay, na nabuo ng mga sediment ng [[river delta]], ay mahalaga para sa agrikultura, bagama't madali itong mabahaan kapag malakas ang ulan.<ref name=":65" /><ref name=":14" /> Ang mga lupang maalat at alluvial, na mainam para sa mga pananim tulad ng palay at tabako, ay laganap sa [[Naguilian, La Union|Naguilian]], [[Aringay]], Bauang, Balaoan, at [[Luna, La Union|Luna]]. Ang mga bulubundukin sa silangan, na nailalarawan sa pamamagitan ng [[Steilhang|matatarik na dalisdis]] at makikipot na lambak, ay natatakpan ng mapula-pula at mala-luwad na lupa, lalo na sa Bacnotan, Agoo, San Fernando, San Juan, at Bauang, na hindi angkop para sa paggamit sa agrikultura.<ref name=":14" /> Ang La Union ay tahanan ng siyam na [[lambak]]—apat sa hilagang bahagi ng lalawigan (Bangar, Balaoan, Bacnotan, San Juan) at lima sa timog (Tubao, Aringay, Santo Tomas, Rosario, Naguilian)—na sumusuporta sa lupang agrikultural. Ang mga lambak na ito ay tinatawid ng makikipot at magulong ilog. Sa mas malayong bahagi ng silangan, may matataas na talampas at mga tuktok na tumataas nang husto.<ref name=":65" /><ref name=":14" /> {{Maraming larawan | image1 = PanPhilHighwayjf9765 33.JPG | caption1 = Rabon River, Rosario | image2 = TapuakanRiverjf996.JPG | caption2 = Tapuacan River, Pugo | direksyon = patayo | kabuuang_lapad = 200 | caption_align = gitna | image3 = FvfTagudinSudipen5107 10.JPG | caption3 = Ilog Amburayan, Sudipen | image4 = La Union-Tangadan Falls Adventure.jpg | caption4 = Tangadan Falls, San Gabriel | align = left }} Ang probinsya ay dinadaanan ng walong pangunahing ilog, na karamihan ay nagmumula sa [[Cordillera Central (Luzon)|Mga Kabundukan ng Cordillera Central]] at dumadaloy patungo sa [[Dagat Timog Tsina]] at [[Golpo ng Lingayen]]:<ref name=":16">{{Cite web |title=South Circuit |url=https://launion.gov.ph/la-union-circuits/south-circuit/#:~:text=Aringay%20River,%20one%20of%20the,a%20drainage%20area%20of%20469sqm. |access-date=2025-01-14 |website=Pamahalaan ng La Union |language=en-US }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":17">{{Cite web |date=2018-07-22 |title="Kung saan may tubig na maiinom, ay may nakalalasong basura na mabaho." Tungkol sa Pagkapira-piraso ng Baroro Watershed – Isang Resipe para sa Sakuna |url=https://feed.org.ph/media-centre/press-releases-2018/where-there-was-water-to-drink-is-toxic-waste-that-stinks-on-baroro-watershed-fragmentation-a-recipe-for-disaster/#:~:text=Baroro%20River%20Watershed%20is%20locally,livelihood%20in%20the%20watershed%20area. |access-date=2025-01-14 |website=Fostering Education & Environment for Development, Inc. (FEED) |language=en-US}}</ref> * [[Amburayan River]]: Ang pinakamalaking ilog sa lalawigan, ito ay dumadaan sa [[San Gabriel, La Union|San Gabriel]], [[Sudipen]], at [[Bangar, La Union|Bangar]], na minarkahan ang hilagang hangganan sa pagitan ng [[Ilocos Sur]] at La Union bago dumaloy sa South China Sea. * [[Bued River]]: Dumadaloy sa [[Pugo, La Union|Pugo]] at Rosario, umaagos sa Lingayen Gulf, na minarkahan ang timog na hangganan ng [[Pangasinan]]. * Aringay River: Class B River Basin na may haba na 45&nbsp;km na nagmula sa [[Benguet]], dumadaan sa Pugo, Tubao, at Aringay, at dumadaloy sa parehong South China Sea at Lingayen Gulf.<ref name=":16" /> * Baroro River: Isang haba na 22.2&nbsp;km na nagsisimula sa kabundukan ng San Gabriel, tumatawid sa San Gabriel, San Juan, at Bacnotan, at dumadaloy sa South China Sea.<ref name=":17" /> * Ilog Maluyo (kilala rin bilang Ilog Bucilac): Dumadaloy sa Santol, Balaoan, at Bangar, na minarkahan ang mga hangganan ng rehiyon. * [[Balili River|Naguilian-Bauang River]] (kilala rin bilang Balili River): Nagmula sa [[La Trinidad, Benguet]], at dumadaloy sa Bagulin, Naguilian, at Bauang hanggang sa South China Sea. * Ilog Maragayap: Dumadaan sa San Gabriel, Balaoan, at Bacnotan, na kalaunan ay dumadaloy sa South China Sea. * Ilog Darigayos: Dumadaloy mula sa mga bundok sa likod ng Balaoan hanggang Darigayos Cove, umaagos sa South China Sea. {{Maraming larawan | image1 = 81Rizal Anduyan, Tubao, La Union 21.jpg | image2 = FvfLaUnion0320 01.JPG | caption2 = Terrains along Balili River, Bagulin | caption1 = Bundok Cordillera sa Tubao | direksyon = patayo | kabuuang_lapad = 200 | align = kanan | lapad = 100 | caption_align = gitna | lapad1 = 1 | image3 = 6664Damortis, Santo Tomas, La Union 23.jpg | caption3 = Coastal area sa Santo Tomas | alt2 = }} Ang baybayin ng La Union ay napapalibutan ng apat na look o cove: San Fernando (sa gitnang punto), San Juan sa hilagang-silangan, Darigayos sa hilagang-kanluran, at Santo Tomas sa timog-kanluran.<ref name=":65" /> Iba-iba ang paggamit ng lupa sa La Union. Ang mga kagubatan at kakahuyan ay sumasaklaw sa 41,240 ektarya (27.62%), na nagpapahusay sa biodiversity nito. Nangingibabaw ang agrikultura, na sumasakop sa 54,701 ektarya (36.64%), habang ang mga damuhan at palumpong ay bumubuo sa 22,834 ektarya (15.29%). Ang pag-unlad ng lungsod ay sumasaklaw sa 15,555 ektarya (10.42%), kasama ang 14,788 ektarya (3.30%) ng mga bakanteng lupa, at 191 ektarya (0.13%) ay inuri bilang mga basang lupa.<ref name=":14" /> === Klima === Ayon sa [[PAGASA|Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration (PAGASA)]], ang La Union ay nakararanas ng unang Uri ng Klima ng [[Klasipikasyon ng klima ng Köppen|Klasipikasyon ng Klima ng Köppen]], na nailalarawan sa pamamagitan ng dalawang magkaibang panahon: isang tag-init mula Nobyembre hanggang Abril at isang tag-ulan mula Mayo hanggang Oktubre. Ang [[Southwest Monsoon]] (SWM) ay nagdudulot ng malakas na pag-ulan sa panahon ng tag-ulan, habang ang [[Northeast Monsoon]] (NEM) ay nagdudulot ng medyo tuyong kondisyon habang dumadaan ito sa [[Cordillera Central (Luzon)|Mga Kabundukan ng Cordillera]]. Ang pag-ulan ay hindi pantay na ipinamamahagi sa buong taon, kung saan ang pinakamataas na pag-ulan ay nangyayari mula Hulyo hanggang Setyembre. Ang La Union ay apektado rin ng [[tropical cyclone]], na may 85 ganitong sistema ng panahon na naitala sa pagitan ng 1948 at 2009, kabilang ang isang super typhoon. Ang mga bagyong ito, na pinakamadalas na nangyayari mula Hulyo hanggang Oktubre, ay may masamang epekto sa turismo, agrikultura, at imprastraktura. Sa panahon ng malalakas na bagyo, madalas magsara ang mga negosyo, karaniwan ang pagkawala ng kuryente, nagiging limitado ang transportasyon, at napipinsala ang mga pananim, na nagbabawas sa produksyon ng agrikultura.<ref name="nscblist" /><ref name=":3">{{Banggitin ang web |last=La Union |title=La Union sa Mga Numero |url=https://launion.gov.ph/quick-facts/ |url-status=dead |archive-date=7 Oktubre 2024 |access-date= |website=Website ng Pamahalaang Panlalawigan ng La Union |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007094334/https://launion.gov.ph/quick-facts/ }}</ref>{{Weather box | lokasyon = Lalawigan ng La Union | lapad = auto | metric first = Oo | iisang linya = Oo | Enero mataas C = 31 | Enero mababa C = 21 | Pebrero mataas C = 31 | Pebrero mababa C = 22 | Mar mataas C = 33 | Mar mababa C = 23 | Abr mataas C = 33 | Abr mababa C = 25 | Mayo mataas C = 32 | Mayo mababa C = 26 | Hun mataas C = 31 | Hun mababa C = 26 | Hul mataas C = 30 | Hul mababa C = 26 | Ago mataas C = 30 | Ago mababa C = 26 | Set mataas C = 30 | Set mababa C = 25 | Okt mataas C = 31 | Okt mababa C = 24 | Nob mataas C = 31 | Nob mababa C = 23 | Dis mataas C = 31 | Dis mababa C = 22 | kulay ng presipitasyon = berde | Presipitasyon ng Ene mm = 42 | Presipitasyon ng Peb mm = 48 | Presipitasyon ng Mar mm = 74 | Presipitasyon ng Abr mm = 110 | Presipitasyon ng Mayo mm = 269 | Hun presipitasyon ng Hun mm = 275 | Presipitasyon noong Hulyo mm = 362 | Presipitasyon noong Agosto mm = 325 | Presipitasyon noong Setyembre mm = 330 | Presipitasyon noong Oktubre mm = 306 | Presipitasyon noong Nobyembre mm = 126 | Presipitasyon noong Disyembre mm = 61 | Mga araw ng ulan noong Enero = 11.2 | Mga araw ng ulan noong Pebrero = 12.0 | Mga araw ng ulan noong Marso = 17.1 | Mga araw ng ulan noong Abril = 21.2 | Mga araw ng ulan noong Mayo = 27.1 | Mga araw ng ulan noong Hunyo = 26.8 | Mga araw ng ulan noong Hulyo = 28.1 | Mga araw ng ulan noong Agosto = 27.0 | Mga araw ng ulan noong Setyembre = 26.0 | Mga araw ng ulan noong Oktubre = 24.5 | Mga araw ng ulan noong Nobyembre = 17.7 | Mga araw ng ulan noong Disyembre = 12.4 | pinagmulan 1 = Meteoblue <small>(na-modelo/kinakalkulang datos, hindi sinusukat nang lokal)</small><ref name="met_norms"> {{cite web | url = https://www.meteoblue.com/en/weather/historyclimate/climatemodelled/san-fernando_philippines_1690033 | title = San Fernando: Karaniwang Temperatura at Ulan | publisher = Meteoblue | access-date = 26 Abril 2020 }}</ref> | date = 26 Abril 2020 | source = }} === Lungsod === *[[Lungsod ng San Fernando, La Union|Lungsod ng San Fernando]] === Munisipalidad === <table border="0"><tr><td valign="top"> *[[Agoo, La Union|Agoo]] *[[Aringay, La Union|Aringay]] *[[Bacnotan, La Union|Bacnotan]] *[[Bagulin, La Union|Bagulin]] *[[Balaoan, La Union|Balaoan]] *[[Bangar, La Union|Bangar]] *[[Bauang, La Union|Bauang]] *[[Burgos, La Union|Burgos]] *[[Caba, La Union|Caba]] *[[Luna, La Union|Luna]] </td><td valign="top"> *[[Naguilian, La Union|Naguilian]] *[[Pugo, La Union|Pugo]] *[[Rosario, La Union|Rosario]] *[[San Gabriel, La Union|San Gabriel]] *[[San Juan, La Union|San Juan]] *[[Santo Tomas, La Union|Santo Tomas]] *[[Santol, La Union|Santol]] *[[Sudipen, La Union|Sudipen]] *[[Tubao, La Union|Tubao]] </td></tr></table> ==Mga Kilalang Tao== === Mga Pinuno at Pulitiko === * [[Diego Silang]] (16 Disyembre 1730 – 28 Mayo 1763) – Rebolusyonaryong Pilipino * [[Joaquin Luna]] (11 Disyembre 1864 – 7 Nobyembre 1936) ay isang rebolusyonaryong Pilipino at dating [[Gobernador ng La Union|gobernador ng La Union]] mula 1901-1908. * [[Anacleto Diaz]] (1878–1945) – Ika-31 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng Korte Suprema ng Pilipinas * [[Magnolia Antonino]] (1915–2010) – dating [[Senador ng Pilipinas]] * [[Manuel Arguilla]] (1911–1944) – manunulat, makabayan, at martir * [[Jose D. Aspiras]] – Unang Kalihim ng [[Kagawaran ng Turismo (Pilipinas)|Kagawaran ng Turismo]] at dating kongresista * [[Camilo Osias]] (1889–1976) – Pilipinong politiko, ika-6 at ika-8 [[Pangulo ng Senado ng Pilipinas]]. * [[Fortunato Abat]] (1925–2018) – Ika-20 Kalihim ng [[Department of National Defense (Philippines)|Department of National Defense]] (DND), Ambassador to the [[People's Republic of China]], at [[Commanding General of the Philippine Army]]. * [[Armando Palabay|Armando "Mandrake" Ducusin Palabay]] (1953–1974) - Filipino student leader and activist from [[San Fernando, La Union|San Fernando]] La Union, honored at the Philippines' [[Bantayog ng mga Bayani]] as a martyr of the resistance against the [[MarcosProfilename="Bantayogi"<name=""<name> diktadurang Marcos." web|url=http://www.bantayog.org/palabay-armando-d/|title=PALABAY, Armando D. &ndash; Bantay ng mga Bayani|website=bantay.org|date=18 Enero 2017|access-date=2020-01-22}}</ref><ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=ydHxxkOBCk4 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211212/ydHxxkOBCk4| archive-date=2021-12-12 |url-status=live|title=Armando Palabay |type=YouTube Video |publisher= Commission on Human Rights of the Philippines}}{{cbignore}}</ref> * [[Rolando Joselito Bautista]] – retiradong [[Filipino|Filipino]] [[Tenyente Heneral|tinyente heneral]] at ika-26 [[Sekretarya ng Kagalingang Panlipunan at Kaunlaran (Philippines)|Kalihim ng Kagalingang Panlipunan at Kaunlaran]] * [[Rafael Buenaventura]] – Gobernador ng [[Bangko Sentral ng Pilipinas]] * [[Samuel Gaerlan]] – Ika-187 [[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Associate Justice]] ng [[Supreme Court of the Philippines]] * [[Mario Lopez (jurist)|Mario Lopez]] — Ika-185 [[Associate Justice] ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]] * [[Antonio Mabutas]] – Unang obispo ng Diyosesis ng Laoag na ipinanganak sa Agoo at ang pangalawang Arsobispo ng [[Arkidiyosesis ng Davao]], na kilala sa kasaysayan bilang unang Arsobispo Romano Katoliko na sumulat ng isang liham pastoral upang punahin ang mga paglabag sa karapatang pantao sa ilalim ng [[diktaduryang Marcos]].<ref name="Davaob" /><ref name="MindaNews" /> * Doña Laureana Novicio Luna y Ancheta (4 Hulyo 1836 – 18 Agosto 1906) — Ina nina [[Antonio Luna]] at [[Juan Luna]]. * [[Wenceslao Padilla]] – Pilipinong [[Mga Misyonero ng CICM|Paring Scheut]] na mula 2 Agosto 2003 ay ang [[Prefectong Apostoliko]] ng [[Prefectong Apostoliko ng Ulaanbaatar]], isang diyosesis ng [[Simbahang Katoliko|Simbahang Romano Katoliko]] sa [[Mongolia]].<ref name="wordpress">{{cite web|url=https://icjesus.wordpress.com/2014/12/14/shepherding-the-flock-in-mongolia/ |title=Pagpapastol sa kawan sa Mongolia &#124; Hinahanap ko si Hesukristo|petsa=14 Disyembre 2014|publisher=icjesus.wordpress.com|access-date=2016-07-01}}</ref> * [[Jessica Soho]] — Maraming beses na ginawaran ng (''Asia Journalist of All Times,'' ''[[Peabody Awards|Peabody Award]]'') ang Pilipina na mamamahayag sa radyo at telebisyon, tinaguriang Asia's Powerhouse Journalist at kilala bilang host ng programang magasin ng balita na ''[[Kapuso Mo, Jessica Soho]]'' sa [[GMA Network]] at dating tagapagbalita ng ''[[State of the Nation with Jessica Soho]]'' sa [[GMA News TV]]. === Mga Pambansang Artista at Pambansang Siyentipiko=== * [[Lucrecia Roces Kasilag]] (1918 2008) – [[Pambansang Artista ng Pilipinas]] para sa Musika * [[Bienvenido Nebres]] (ipinanganak noong 1940) – akademiko, [[Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas]] para sa Matematika, dating [[Provincial Superior]] ng [[Society of Jesus]] sa Pilipinas * [[Clare R. Baltazar]] (1927-2024) – [[Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas]] para sa Sistematikong Entomolohiya === Aktor === * [[Vice Ganda]] – Comedia, aktor, mang-aawit, at host, mula sa San Juan, La Union. * [[Edward Barber (aktor)|Edward Barber]] — Filipino-British actor at host na sumikat noong 2016 [[Pinoy Big Brother: Lucky 7]], ika-4 na pwesto. mula sa Aringay, La Union. * [[Gloria Diaz]] (ipinanganak 1951) – Miss Philippines 1969, Miss Universe 1969, Aktres, mula sa Aringay, La Union. * [[Vaness del Moral]] – Filipina actor, dancer and singer from San Juan, La Union. * [[Coleen Garcia]] — ay isang [[Filipino|Filipino]] artista, host, at modelo mula sa Lungsod ng San Fernando, La Union. * [[JB Magsaysay]] (ipinanganak noong 1980) – [[Pinoy Big Brother (season 1)]] housemate; aktor, lingkod bayan, at negosyante. Mula sa San Juan, La Union. * [[Cheska Garcia|Cheska Garcia Kramer]] — ay isang [[Pilipina|Pilipino]] aktres at modelo mula sa Bauang, La Union. * [[Ashley Ortega]] — ay isang [[Pilipina|Pilipino-Aleman]] aktres na kilala sa kanyang mga papel sa ''[[Dormitoryo]]'' at ''[[My Destiny (seryeng pantelebisyon sa Pilipinas)|My Destiny]]'' sa [[GMA Network]]. Siya ay dating co-host ng variety show na ''[[Wowowin]]''. Mula sa Lungsod ng San Fernando, La Union. === Mga Atleta === * [[Carlo Biado]] (ipinanganak noong 1983) — Pilipinong Atleta at propesyonal na manlalaro ng pool na "[[U.S. Open Pool Championship|2021 US Open Pool Grand Champion]]". mula sa Rosario, La Union. * [[Roger Casugay]] — Pilipinong surfer na nakipagkumpitensya para sa Pilipinas sa gold medalist ng [[2019 Southeast Asian Games]]. Siya ang unang Pilipinong nakatanggap ng Pierre de Coubertin Act of Fair Play Award ng [[International Fair Play Committee]] bilang pagkilala sa pagsagip sa isang kakumpitensya sa longboard semifinals ng 2019 Southeast Asian Games. mula sa Lungsod ng San Fernando, La Union. * [[José B. Nísperos]] — (1887–1922) Unang Asyano at Pilipino na nanalo ng Medalya ng Karangalan ng Estados Unidos * [[Tyler Tio]] — (ipinanganak noong 1998) Pilipino-Canadian na propesyonal na manlalaro ng basketball ng [[Philippine Basketball Association]] (PBA) mula sa San Fernando, La Union. * [[Rhenz Abando]] — (ipinanganak noong 1998) Propesyonal na manlalaro ng basketball na huling naglaro para sa [[Anyang Jung Kwan Jang Red Boosters]] ng [[Korean Basketball League]] (KBL) mula sa Santo Tomas, La Union. * [[James Sena]] — (ipinanganak noong 1988) ay isang Pilipinong propesyonal na manlalaro ng basketball mula sa Agoo, La Union. {{Div col|colwidth=30em}}{{div col end}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] {{pilipinas-stub}} rt4souomlzdcmi72vw6ivr7ukebclms 0 3979 2205332 2118895 2026-04-30T04:08:14Z Exec8 780 2205332 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region | name = Rehiyon X<br />HILAGANG MINDANAO | map_file = Ph locator region 10.png | center = [[Lungsod ng Cagayan de Oro]], [[Misamis Oriental]] | population = 3,505,708 | density_km2 = 207.1 | area_km2 = 16,924.9 | provinces = 4 | cities = 7 | municipalities = 85 | barangays = 2,020 | districts = 11 | languages = [[Wikang Cebuano|Cebuano]], [[Wikang Maranao|Maranao]], [[Wikang Manobo|Manobo]], [[Wikang Tagalog|Tagalog]] atbp.| }} Ang '''Hilagang Mindanao''' ([[Ingles]]:'''''Northern Mindanao''''') ay tinalagang ika-sampung Rehiyon ng [[Pilipinas]]. Binubuo ito ng limang mga lalawigan, ang [[Bukidnon]], [[Camiguin]], [[Misamis Occidental]], Lanao del Norte, at [[Misamis Oriental]]. Ang sentrong pangrehiyunal ay sa [[Lungsod ng Cagayan de Oro]] == Pagkakahating Pampolitika (since 1995) == [[Talaksan:Ph northern mindanao.png|thumb|250px|right|Mapang pampolitika ng Rehiyon ng Hilagang Mindanao.]] {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc !Seal!! [[Mga lalawigan ng Pilipinas|Pilipinas]]/[[mga Lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! Wika !! Populasyon<br />(2000) !! Area<br />(km²) !! Pop. density<br />(per km²) |- ||[[Talaksan:Ph seal bukidnon.png|30px]]|| [[Bukidnon]] || [[Wikang Sebwano|Sebwano]]/[[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]] || [[Lungsod ng Malaybalay]] || 1,060,265 || 8,293.8 || 127.8 |- ||[[Talaksan:Ph seal camiguin.png|30px]]|| [[Camiguin]] || [[Wikang Sebwano]] || [[Mambajao, Camiguin|Mambajao]] || 74,232 || 229.8 || 323.0 |- ||[[Talaksan:Ph seal misamis occidental.png|30px]]|| [[Misamis Occidental]] || [[Lungsod ng Oroquieta]] || Bisaya/[[Wikang Sebwano|Sebwano]] || 486,723 || 1,939.3 || 251.0 |- ||[[Talaksan:Ph seal misamis oriental.png|30px]]|| [[Misamis Oriental]] || [[Lungsod ng Cagayan de Oro]] || [[Wikang Sebwano]] || 664,338 || 3,081.1 || 215.6 |- ! style="background: blue" | ! style="background: blue" | ! style="background: blue" | ! style="background: blue" | ! style="background: blue" | ! style="background: blue" | |- | |[[Lungsod ng Cagayan de Oro]]'''¹''' |[[Wikang Bisdak]] |461,877 |488.86 |944.8 |} <small>'''¹''' Ang [[Lungsod ng Cagayan de Oro]] ay mga Mga Lungsod na Mataas na Urbanisado; ang mga pigura ay nakahiwalay sa [[Misamis Oriental]].</small> == Mga Lungsod == === Bukidnon === * [[Lungsod ng Malaybalay]] * [[Lungsod ng Valencia, Bukidnon|Lungsod ng Valencia]] === Misamis Occidental === * [[Lungsod ng Oroquieta]] * [[Lungsod ng Ozamiz]] * [[Lungsod ng Tangub]] === Misamis Oriental === * [[El Salvador, Misamis Oriental|Lungsod ng El Salvador]] * [[Lungsod ng Gingoog]] == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga Kawing Panlabas == *[http://cagayandeoro.gov.ph Cagayan de Oro City Official Website] *[http://www.kagay-anon.blogspot.com/ Great Collections of Latest Photos and Info About Cagayan de Oro City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708044757/http://www.kagay-anon.blogspot.com/ |date=2011-07-08 }} *[http://elgu.ncc.gov.ph/ecommunity/misamisoriental Misamis Oriental Provincial Website] *[http://cagayan.elizaga.net Cagayan de Oro Socio-Economic Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070306135819/http://cagayan.elizaga.net/ |date=2007-03-06 }} *[http://metrocdo.com Northern Mindanao and CDO online magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070115074628/http://www.metrocdo.com/ |date=2007-01-15 }} *[http://www.kagay-an.com Daily News in and around Cagayan de Oro | Kagay-an.com] *[http://www.cdoguide.com Cagayan de Oro Tourist and Travel Guide - including Map of Cagayan de Oro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208070503/http://www.cdoguide.com/ |date=2007-12-08 }} *[http://www.cdoguide.com Travel Guide from Cagayan de Oro to Camiguin Island] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208070503/http://www.cdoguide.com/ |date=2007-12-08 }} {{Hilagang Mindanao}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] jznjjtcpy1f581a90ydfdfwsabvvr2z 2205385 2205332 2026-04-30T04:59:40Z Exec8 780 2205385 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region | name = Rehiyon X<br />HILAGANG MINDANAO | map_file = Ph locator region 10.png | center = [[Lungsod ng Cagayan de Oro]], [[Misamis Oriental]] | population = 3,505,708 | density_km2 = 207.1 | area_km2 = 16,924.9 | provinces = 4 | cities = 7 | municipalities = 85 | barangays = 2,020 | districts = 11 | languages = [[Wikang Cebuano|Cebuano]], [[Wikang Maranao|Maranao]], [[Wikang Manobo|Manobo]], [[Wikang Tagalog|Tagalog]] atbp.| }} Ang '''Hilagang Mindanao''' ([[Ingles]]:'''''Northern Mindanao''''') ay tinalagang ika-sampung Rehiyon ng [[Pilipinas]]. Binubuo ito ng limang mga lalawigan, ang [[Bukidnon]], [[Camiguin]], [[Misamis Occidental]], Lanao del Norte, at [[Misamis Oriental]]. Ang sentrong pangrehiyunal ay sa [[Lungsod ng Cagayan de Oro]] == Pagkakahating Pampolitika (since 1995) == [[Talaksan:Ph northern mindanao.png|thumb|250px|right|Mapang pampolitika ng Rehiyon ng Hilagang Mindanao.]] {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc !Seal!! [[Mga lalawigan ng Pilipinas|Pilipinas]]/[[mga Lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! Wika !! Populasyon<br />(2000) !! Area<br />(km²) !! Pop. density<br />(per km²) |- ||[[Talaksan:Ph seal bukidnon.png|30px]]|| [[Bukidnon]] || [[Wikang Sebwano|Sebwano]]/[[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]] || [[Lungsod ng Malaybalay]] || 1,060,265 || 8,293.8 || 127.8 |- ||[[Talaksan:Ph seal camiguin.png|30px]]|| [[Camiguin]] || [[Wikang Sebwano]] || [[Mambajao, Camiguin|Mambajao]] || 74,232 || 229.8 || 323.0 |- ||[[Talaksan:Ph seal misamis occidental.png|30px]]|| [[Misamis Occidental]] || [[Lungsod ng Oroquieta]] || Bisaya/[[Wikang Sebwano|Sebwano]] || 486,723 || 1,939.3 || 251.0 |- ||[[Talaksan:Ph seal misamis oriental.png|30px]]|| [[Misamis Oriental]] || [[Lungsod ng Cagayan de Oro]] || [[Wikang Sebwano]] || 664,338 || 3,081.1 || 215.6 |- ! style="background: blue" | ! style="background: blue" | ! style="background: blue" | ! style="background: blue" | ! style="background: blue" | ! style="background: blue" | |- | |[[Lungsod ng Cagayan de Oro]]'''¹''' |[[Wikang Bisdak]] |461,877 |488.86 |944.8 |} <small>'''¹''' Ang [[Lungsod ng Cagayan de Oro]] ay mga Mga Lungsod na Mataas na Urbanisado; ang mga pigura ay nakahiwalay sa [[Misamis Oriental]].</small> == Mga Lungsod == === Bukidnon === * [[Lungsod ng Malaybalay]] * [[Lungsod ng Valencia, Bukidnon|Lungsod ng Valencia]] === Misamis Occidental === * [[Lungsod ng Oroquieta]] * [[Lungsod ng Ozamiz]] * [[Lungsod ng Tangub]] === Misamis Oriental === * [[El Salvador, Misamis Oriental|Lungsod ng El Salvador]] * [[Lungsod ng Gingoog]] == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga Kawing Panlabas == *[http://cagayandeoro.gov.ph Cagayan de Oro City Official Website] *[http://www.kagay-anon.blogspot.com/ Great Collections of Latest Photos and Info About Cagayan de Oro City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708044757/http://www.kagay-anon.blogspot.com/ |date=2011-07-08 }} *[http://elgu.ncc.gov.ph/ecommunity/misamisoriental Misamis Oriental Provincial Website] *[http://cagayan.elizaga.net Cagayan de Oro Socio-Economic Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070306135819/http://cagayan.elizaga.net/ |date=2007-03-06 }} *[http://metrocdo.com Northern Mindanao and CDO online magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070115074628/http://www.metrocdo.com/ |date=2007-01-15 }} *[http://www.kagay-an.com Daily News in and around Cagayan de Oro | Kagay-an.com] *[http://www.cdoguide.com Cagayan de Oro Tourist and Travel Guide - including Map of Cagayan de Oro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208070503/http://www.cdoguide.com/ |date=2007-12-08 }} *[http://www.cdoguide.com Travel Guide from Cagayan de Oro to Camiguin Island] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208070503/http://www.cdoguide.com/ |date=2007-12-08 }} {{Hilagang Mindanao}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] cdmrosbwhzhzwgdmjv4654fxlyac0t9 0 4283 2205333 2150649 2026-04-30T04:08:47Z Exec8 780 2205333 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region 2| name = Rehiyon XII <br /> SOCSKSARGEN | map_file = Ph locator region 12.png | center = [[Lungsod ng Koronadal]], [[Timog Cotabato]] | population = 3222169 | density_km2 = 170.3 | area_km2 = 18925.7 | provinces = 3 | cities = 3 | municipalities = 45 | barangays = 1,194 | districts = 6 | languages = [[Wikang Tboli|Tboli]], [[Wikang Blaan|Blaan]], Cotabato Manobo, [[Tagabanwa]], at iba pa| }} Ang '''SOCSKSARGEN''' ay isang [[rehiyon]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa gitnang [[Mindanao]], at opisyal na '''Rehiyon XII'''. Ang pangalan ay [[akronim]] na nangangahulugang para sa apat na [[lalawigan]] ng rehiyon at isa sa mga [[lungsod]] nito: [[Timog Cotabato|'''''So'''''uth '''''C'''''otabato]], [[Sultan Kudarat|'''''S'''''ultan '''K'''udarat]], [[Sarangani|'''''Sar'''''angani]] at [[Lungsod ng General Santos|'''''Gen'''''eral Santos City]]. Ang lungsod ng [[Koronadal]] sa [[Timog Cotabato]] ay ang sentrong panrehiyon nito. Binubuo ang rehiyon ng mga katutubong tribong Tiboli (T'boli o Tagabili) at Blaan sa Timog Cotabato at Sarangani, Manobo sa Hilagang Cotabato, at ang mga mandarayuhang Iluko, Ilonggo at Sebuwano. ==Heograpiya== Hinahangganan ang rehiyon ng [[Hilagang Mindanao]] sa hilaga, [[Rehiyon ng Davao]] sa silangan, at [[Dagat Celebes]] sa timog-kanluran. Nakikibahagi ng rehiyong pandagat ang rehiyon sa mga lalawigan ng [[Gorontalo]] at [[Hilagang Sulawesi]] ng [[Indonesya]] Ang rehiyon ay may malawak na baybayin, lambak at kabundukan. Ang rehiyon, na sa sistema ng ilog nito, ay ang daluyan ng paagusan ng Mindanao, lalo na ang [[Limasan ng Cotabato]], isang malaking depresyon na napalilibutan ng mga bulubundukin sa tatlong panig. Sa loob ng limasan ay dumadaloy ang [[Rio Grande de Mindanao]], ang pinakamahabang ilog sa Mindanao at ang pangalawang pinakamahabang sa Pilipinas. Dumadaloy ang ilog papalabas sa [[Look ng Illana]] ng mas malaking [[Golpo ng Moro]] sa kanluran ng Lungsod ng Cotabato. Nasa timog ng limasan ang Tiruray Highlands, isang bahagyang mataas na kabundukan na humaharang ng limasan sa katimugang baybayin. Nasa timog-silangan naman ng kabundukang ito ang [[Look ng Sarangani]]. ==Kasaysayan== Ang pinakalumang sibilisasyon sa rehiyon ay matatagpuan sa [[Maitum, Sarangani]], kung saan natuklasan ang Maitum Anthropomorphic Pottery. Ang mga garapon ay ipinahayag bilang National Cultural Treasures, at napapailalim sa mga mataas na proteksiyon na tinitiyak ng mga batas ng Pilipinas at internasyonal. ===Gitnang Mindanao=== Dating tinawag na '''Gitnang Mindanao''' (''Central Mindanao'') ang rehiyon. Bago ang paglikha ng [[Rehiyong Awtonomo ng Muslim Mindanao]] (ARMM), binubuo ito ng mga sumusunod na lalawigan: *[[Maguindanao]] *[[Hilagang Cotabato]] *[[Sultan Kudarat]] *[[Lanao del Norte]] *[[Lanao del Sur]] Sa pamamagitan ng paglikha ng ARMM, tinanggal sa rehiyon ang Lanao del Sur at Maguindanao (hindi kasama ang Lungsod ng Cotabato), at naiwan ang Lanao del Norte, Cotabato at Sultan Kudarat, at [[Iligan]], [[Marawi]] at Lungsod ng Cotabato bilang mga bumubuong lalawigan at lungsod. Kalaunan inilipat ang Lanao del Norte at Iligan sa Hilagang Mindanao, habang ang Marawi ay naging bahagi ng ARMM. ===SOCCSKSARGEN=== Noong Setyembre 2001, pinirmahan ni Pangulong [[Gloria Macapagal-Arroyo]] ang Kautusang Tagapagpaganap Blg. 36 na naglilipat ng Timog Cotabato, Sarangani, General Santos (kilala rin bilang Distritong SocSarGen), at Koronadal mula sa Katimugang Mindanao papuntang Region XII, at pagbabago ng pangalan ng rehiyon sa SOCCSKSARGEN mula sa sating Gitnang Mindanao. ===Koronadal City, Bagong Regional Centre=== Ayon sa Kautusang Tagapagpaganap Blg. 304 na nilagdaan ni Pangulong Gloria Macapagal-Arroyo, itinalaga ang lungsod ng [[Koronadal]] bilang sentrong pampolitika at sosyo-ekonomiko ng SOCCSKSARGEN noong Marso 30, 2004. Iniutos na lumipat ang mga kagawaran, kawanihan, at tanggapang panrehiyon sa Koronadal mula sa dating sentrong panrehiyon na Lungsod ng Cotabato. ===Paglabas ng Lungsod ng Cotabato=== Ang [[Lungsod ng Cotabato]] ay nakaugaliang tumututol sa mga tangkang maisama sila sa Rehiyong Awtonomo ng Muslim Mindanao sa kabila ng pagiging sentro ng pamahalaan ng ARMM, ang [[Plebisito sa pagbuo ng Awtonomong Rehiyon ng Bangsamoro, 2019|plebisito sa pagbuo ng]] [[Bangsamoro|Rehiyong Awtonomo ng Bangsamoro]] (BARMM) noong Enero 21, 2019 ay nagresulta sa sorpresa na pagpapatibay ng Bangsamoro Organic Law. Ito ay nagngangahulugang pormal na magsisilbing kabisera ng BARMM ang Lungsod ng Cotabato at mananatili ang kasalukuyang mga tanggapan ng ARMM para sa paggamit ng Pamahalaang Panrehiyon ng Bangsamoro. Pormal na ring umalis sa rehiyon ng SOCCSKSARGEN ang lungsod. ==Mga paghahating pampangasiwaan== [[File:Socsksargen.png|thumb|right|Mapa ng Rehiyong XII]] Ang SOCCSKSARGEN ay binubuo ng 4 na [[Mga lalawigan ng Pilipinas|mga lalawigan]], 1 mataas na urbanisadong [[Mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]] (''highly-urbanized cities''), 3 nakapaloob na mga lungsod (''component cities''), 45 [[Mga bayan ng Pilipinas|mga bayan]] at 1,195 mga [[barangay]]. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 class="unsortable" | Lalawigan {{font|{{small|or}} {{abbr|City|Independent component city or Highly urbanized city; administered independently from any province}}|css=font-weight:normal;font-style:italic;}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kabisera ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]] ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Lawak<ref name="NSCBProvince" /><ref name="NSCBCity" /> ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Kapal ng populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga<br>lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga<br>bayan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga<br>brgy. | |- ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Sarangani]] | style="text-align:left;" | [[Alabel]] | [[Wikang Sebwano]] | {{percent and number|544261|4545276|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,601.25|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|544261/3,601.25|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 7 | 141 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Timog Cotabato|South Cotabato]] | style="text-align:left;" | [[Koronadal]] | [[Wikang Hiligaynon]]/[[Wikang Sebwano|Sebwano]] | {{percent and number|915289|4545276|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,935.95|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|915289/3,935.95|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 <!-- hindi kasama ang Heneral Santos --> | 10 | 199 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Sultan Kudarat]] | style="text-align:left;" | [[Isulan]] | [[Wikang Maguindanao]]/[[Wikang Hiligaynon]] | {{percent and number|812095|4545276|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5,298.34|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|812095/5,298.34|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 11 | 249 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;" | [[Heneral Santos]] | style="text-align:right;border-left:0;" | † | — | [[Wikang Sebwano]] | {{percent and number|594446|4545276|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|492.86|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|594446/492.86|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | — | — | 26 |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=4 style="text-align:left;" | Kabuoan ! scope="col" style="text-align:right;" | 4,545,276 ! scope="col" style="text-align:right;" | 22,513.30 ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|22,513.30|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|4545276/22,513.30|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|4545276/22,513.30|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 5 ! scope="col" | 45 ! scope="col" | 1,195 |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | colspan=13 style="padding-left:1em;" | {{unbulleted list | {{Color box|#FDFDFD|†|border=darkgray}} Ang [[Heneral Santos]] ay isang ''mataas na urbanisadong lungsod''; hindi kasama ang mga bilang nito sa bilang ng [[Timog Cotabato]]. }} |} ===Mga lungsod=== ====Mga nakapaloob lungsod==== * '''[[Koronadal]]''' — ang politikal na sentrong panrehiyon ng SOCSKSARGEN * '''[[Tacurong]]''' — tanging lungsod ng Sultan Kudarat ====Mataas na urbanisadong lungsod==== * '''[[Heneral Santos]]''' — isang mataas na urbanisadong lungsod, nagsisilbing sentrong pangkalakhan at sentrong panrehiyon para sa kalakalan at industriya ng SOCCSKSARGEN. {| class="wikitable" !Ranggo !Lungsod !Lawak <small>_{sa kilometro kuwadrado}</small> !Populasyon <small>_{magmula noong senso 2015}</small> !Pangongolekta ng buwis <small>_{magmula noong 2012}</small><ref>{{Cite web|url=http://business.inquirer.net/95229/central-mindanao-phs-top-tax-revenue-generator-next-to-metro-manila|title=Central Mindanao PH’s top tax revenue generator next to Metro Manila|last=Zonio|first=Aquiles Z.|website=business.inquirer.net|language=Ingles|access-date=2017-05-18}}</ref> ![[Internal Revenue Allotment|IRA]] _{magmula noong 2015} !Klase sa kita |- |1. |[[Heneral Santos]] |492.86 |594,446 |P1.175 bilyon |Php 1,086.25 milyon |1st |- |2. |[[Koronadal]] |277.00 |174,942 |P917 bilyon _{(kasama ang Timog Cotabato)} |Php 504.77 milyon |3rd |- |3. |[[Tacurong]] |153.40 |98,316 |P555 milyon _{(kasama ang lalawigan ng Sultan Kudarat)} |Php 350.57 milyon |4th |} ==Demograpiya== {{Philippine Census |align=none | title= Tala ng populasyon ng SOCCSKSARGEN | percentages= on | 1980= | 1990= 2399953 | 2000= 3222169 | 2010= 4109571 | 2015= 4545276 | footnote= Sanggunian: [[Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas]]{{PH census|2015}} }} ==Pamahalaan== * South Cotabato — Gob. Reynaldo Tamayo Jr. Partido Federal Pilipinas (PFP) * Sultan Kudarat — Gob. Datu Suharto "Teng" T. Mangudadatu ([[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]]) * Sarangani — Gob. Steve C. Solon ([[United Nationalist Alliance|UNA]]) * Lungsod ng Heneral Santos ([[Mga lungsod ng Pilipinas|HUC]])— Mayor Ronnel “Nel” Rivera == Mga sanggunian == {{reflist|refs= <ref name="NSCBProvince">{{cite web |title=List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |work=PSGC Interactive |publisher=National Statistical Coordination Board |accessdate=20 Marso 2013 |location=Makati City, Philippines |archive-date=21 Enero 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6DpMOBTiK?url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |url-status=dead }}</ref> <ref name="NSCBCity">{{cite web |title=List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |work=PSGC Interactive |publisher=National Statistical Coordination Board |accessdate=20 Marso 2013 |location=Makati City, Philippines |archive-date=29 Abril 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |url-status=dead }}</ref> }} {{Soccsksargen}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} [[Kaurian:Rehiyon ng Pilipinas]] hqm46wlzahbugcr8n5ak2vl9a4hztxb 2205386 2205333 2026-04-30T04:59:48Z Exec8 780 2205386 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region 2| name = Rehiyon XII <br /> SOCSKSARGEN | map_file = Ph locator region 12.png | center = [[Lungsod ng Koronadal]], [[Timog Cotabato]] | population = 3222169 | density_km2 = 170.3 | area_km2 = 18925.7 | provinces = 3 | cities = 3 | municipalities = 45 | barangays = 1,194 | districts = 6 | languages = [[Wikang Tboli|Tboli]], [[Wikang Blaan|Blaan]], Cotabato Manobo, [[Tagabanwa]], at iba pa| }} Ang '''SOCSKSARGEN''' ay isang [[rehiyon]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa gitnang [[Mindanao]], at opisyal na '''Rehiyon XII'''. Ang pangalan ay [[akronim]] na nangangahulugang para sa apat na [[lalawigan]] ng rehiyon at isa sa mga [[lungsod]] nito: [[Timog Cotabato|'''''So'''''uth '''''C'''''otabato]], [[Sultan Kudarat|'''''S'''''ultan '''K'''udarat]], [[Sarangani|'''''Sar'''''angani]] at [[Lungsod ng General Santos|'''''Gen'''''eral Santos City]]. Ang lungsod ng [[Koronadal]] sa [[Timog Cotabato]] ay ang sentrong panrehiyon nito. Binubuo ang rehiyon ng mga katutubong tribong Tiboli (T'boli o Tagabili) at Blaan sa Timog Cotabato at Sarangani, Manobo sa Hilagang Cotabato, at ang mga mandarayuhang Iluko, Ilonggo at Sebuwano. ==Heograpiya== Hinahangganan ang rehiyon ng [[Hilagang Mindanao]] sa hilaga, [[Rehiyon ng Davao]] sa silangan, at [[Dagat Celebes]] sa timog-kanluran. Nakikibahagi ng rehiyong pandagat ang rehiyon sa mga lalawigan ng [[Gorontalo]] at [[Hilagang Sulawesi]] ng [[Indonesya]] Ang rehiyon ay may malawak na baybayin, lambak at kabundukan. Ang rehiyon, na sa sistema ng ilog nito, ay ang daluyan ng paagusan ng Mindanao, lalo na ang [[Limasan ng Cotabato]], isang malaking depresyon na napalilibutan ng mga bulubundukin sa tatlong panig. Sa loob ng limasan ay dumadaloy ang [[Rio Grande de Mindanao]], ang pinakamahabang ilog sa Mindanao at ang pangalawang pinakamahabang sa Pilipinas. Dumadaloy ang ilog papalabas sa [[Look ng Illana]] ng mas malaking [[Golpo ng Moro]] sa kanluran ng Lungsod ng Cotabato. Nasa timog ng limasan ang Tiruray Highlands, isang bahagyang mataas na kabundukan na humaharang ng limasan sa katimugang baybayin. Nasa timog-silangan naman ng kabundukang ito ang [[Look ng Sarangani]]. ==Kasaysayan== Ang pinakalumang sibilisasyon sa rehiyon ay matatagpuan sa [[Maitum, Sarangani]], kung saan natuklasan ang Maitum Anthropomorphic Pottery. Ang mga garapon ay ipinahayag bilang National Cultural Treasures, at napapailalim sa mga mataas na proteksiyon na tinitiyak ng mga batas ng Pilipinas at internasyonal. ===Gitnang Mindanao=== Dating tinawag na '''Gitnang Mindanao''' (''Central Mindanao'') ang rehiyon. Bago ang paglikha ng [[Rehiyong Awtonomo ng Muslim Mindanao]] (ARMM), binubuo ito ng mga sumusunod na lalawigan: *[[Maguindanao]] *[[Hilagang Cotabato]] *[[Sultan Kudarat]] *[[Lanao del Norte]] *[[Lanao del Sur]] Sa pamamagitan ng paglikha ng ARMM, tinanggal sa rehiyon ang Lanao del Sur at Maguindanao (hindi kasama ang Lungsod ng Cotabato), at naiwan ang Lanao del Norte, Cotabato at Sultan Kudarat, at [[Iligan]], [[Marawi]] at Lungsod ng Cotabato bilang mga bumubuong lalawigan at lungsod. Kalaunan inilipat ang Lanao del Norte at Iligan sa Hilagang Mindanao, habang ang Marawi ay naging bahagi ng ARMM. ===SOCCSKSARGEN=== Noong Setyembre 2001, pinirmahan ni Pangulong [[Gloria Macapagal-Arroyo]] ang Kautusang Tagapagpaganap Blg. 36 na naglilipat ng Timog Cotabato, Sarangani, General Santos (kilala rin bilang Distritong SocSarGen), at Koronadal mula sa Katimugang Mindanao papuntang Region XII, at pagbabago ng pangalan ng rehiyon sa SOCCSKSARGEN mula sa sating Gitnang Mindanao. ===Koronadal City, Bagong Regional Centre=== Ayon sa Kautusang Tagapagpaganap Blg. 304 na nilagdaan ni Pangulong Gloria Macapagal-Arroyo, itinalaga ang lungsod ng [[Koronadal]] bilang sentrong pampolitika at sosyo-ekonomiko ng SOCCSKSARGEN noong Marso 30, 2004. Iniutos na lumipat ang mga kagawaran, kawanihan, at tanggapang panrehiyon sa Koronadal mula sa dating sentrong panrehiyon na Lungsod ng Cotabato. ===Paglabas ng Lungsod ng Cotabato=== Ang [[Lungsod ng Cotabato]] ay nakaugaliang tumututol sa mga tangkang maisama sila sa Rehiyong Awtonomo ng Muslim Mindanao sa kabila ng pagiging sentro ng pamahalaan ng ARMM, ang [[Plebisito sa pagbuo ng Awtonomong Rehiyon ng Bangsamoro, 2019|plebisito sa pagbuo ng]] [[Bangsamoro|Rehiyong Awtonomo ng Bangsamoro]] (BARMM) noong Enero 21, 2019 ay nagresulta sa sorpresa na pagpapatibay ng Bangsamoro Organic Law. Ito ay nagngangahulugang pormal na magsisilbing kabisera ng BARMM ang Lungsod ng Cotabato at mananatili ang kasalukuyang mga tanggapan ng ARMM para sa paggamit ng Pamahalaang Panrehiyon ng Bangsamoro. Pormal na ring umalis sa rehiyon ng SOCCSKSARGEN ang lungsod. ==Mga paghahating pampangasiwaan== [[File:Socsksargen.png|thumb|right|Mapa ng Rehiyong XII]] Ang SOCCSKSARGEN ay binubuo ng 4 na [[Mga lalawigan ng Pilipinas|mga lalawigan]], 1 mataas na urbanisadong [[Mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]] (''highly-urbanized cities''), 3 nakapaloob na mga lungsod (''component cities''), 45 [[Mga bayan ng Pilipinas|mga bayan]] at 1,195 mga [[barangay]]. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 class="unsortable" | Lalawigan {{font|{{small|or}} {{abbr|City|Independent component city or Highly urbanized city; administered independently from any province}}|css=font-weight:normal;font-style:italic;}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kabisera ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]] ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Lawak<ref name="NSCBProvince" /><ref name="NSCBCity" /> ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Kapal ng populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga<br>lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga<br>bayan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga<br>brgy. | |- ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Sarangani]] | style="text-align:left;" | [[Alabel]] | [[Wikang Sebwano]] | {{percent and number|544261|4545276|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,601.25|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|544261/3,601.25|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 7 | 141 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Timog Cotabato|South Cotabato]] | style="text-align:left;" | [[Koronadal]] | [[Wikang Hiligaynon]]/[[Wikang Sebwano|Sebwano]] | {{percent and number|915289|4545276|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,935.95|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|915289/3,935.95|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 <!-- hindi kasama ang Heneral Santos --> | 10 | 199 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Sultan Kudarat]] | style="text-align:left;" | [[Isulan]] | [[Wikang Maguindanao]]/[[Wikang Hiligaynon]] | {{percent and number|812095|4545276|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5,298.34|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|812095/5,298.34|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 11 | 249 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;" | [[Heneral Santos]] | style="text-align:right;border-left:0;" | † | — | [[Wikang Sebwano]] | {{percent and number|594446|4545276|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|492.86|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|594446/492.86|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | — | — | 26 |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=4 style="text-align:left;" | Kabuoan ! scope="col" style="text-align:right;" | 4,545,276 ! scope="col" style="text-align:right;" | 22,513.30 ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|22,513.30|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|4545276/22,513.30|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|4545276/22,513.30|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 5 ! scope="col" | 45 ! scope="col" | 1,195 |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | colspan=13 style="padding-left:1em;" | {{unbulleted list | {{Color box|#FDFDFD|†|border=darkgray}} Ang [[Heneral Santos]] ay isang ''mataas na urbanisadong lungsod''; hindi kasama ang mga bilang nito sa bilang ng [[Timog Cotabato]]. }} |} ===Mga lungsod=== ====Mga nakapaloob lungsod==== * '''[[Koronadal]]''' — ang politikal na sentrong panrehiyon ng SOCSKSARGEN * '''[[Tacurong]]''' — tanging lungsod ng Sultan Kudarat ====Mataas na urbanisadong lungsod==== * '''[[Heneral Santos]]''' — isang mataas na urbanisadong lungsod, nagsisilbing sentrong pangkalakhan at sentrong panrehiyon para sa kalakalan at industriya ng SOCCSKSARGEN. {| class="wikitable" !Ranggo !Lungsod !Lawak <small>_{sa kilometro kuwadrado}</small> !Populasyon <small>_{magmula noong senso 2015}</small> !Pangongolekta ng buwis <small>_{magmula noong 2012}</small><ref>{{Cite web|url=http://business.inquirer.net/95229/central-mindanao-phs-top-tax-revenue-generator-next-to-metro-manila|title=Central Mindanao PH’s top tax revenue generator next to Metro Manila|last=Zonio|first=Aquiles Z.|website=business.inquirer.net|language=Ingles|access-date=2017-05-18}}</ref> ![[Internal Revenue Allotment|IRA]] _{magmula noong 2015} !Klase sa kita |- |1. |[[Heneral Santos]] |492.86 |594,446 |P1.175 bilyon |Php 1,086.25 milyon |1st |- |2. |[[Koronadal]] |277.00 |174,942 |P917 bilyon _{(kasama ang Timog Cotabato)} |Php 504.77 milyon |3rd |- |3. |[[Tacurong]] |153.40 |98,316 |P555 milyon _{(kasama ang lalawigan ng Sultan Kudarat)} |Php 350.57 milyon |4th |} ==Demograpiya== {{Philippine Census |align=none | title= Tala ng populasyon ng SOCCSKSARGEN | percentages= on | 1980= | 1990= 2399953 | 2000= 3222169 | 2010= 4109571 | 2015= 4545276 | footnote= Sanggunian: [[Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas]]{{PH census|2015}} }} ==Pamahalaan== * South Cotabato — Gob. Reynaldo Tamayo Jr. Partido Federal Pilipinas (PFP) * Sultan Kudarat — Gob. Datu Suharto "Teng" T. Mangudadatu ([[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]]) * Sarangani — Gob. Steve C. Solon ([[United Nationalist Alliance|UNA]]) * Lungsod ng Heneral Santos ([[Mga lungsod ng Pilipinas|HUC]])— Mayor Ronnel “Nel” Rivera == Mga sanggunian == {{reflist|refs= <ref name="NSCBProvince">{{cite web |title=List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |work=PSGC Interactive |publisher=National Statistical Coordination Board |accessdate=20 Marso 2013 |location=Makati City, Philippines |archive-date=21 Enero 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6DpMOBTiK?url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |url-status=dead }}</ref> <ref name="NSCBCity">{{cite web |title=List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |work=PSGC Interactive |publisher=National Statistical Coordination Board |accessdate=20 Marso 2013 |location=Makati City, Philippines |archive-date=29 Abril 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |url-status=dead }}</ref> }} {{Soccsksargen}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} [[Kaurian:Rehiyon ng Pilipinas]] tnooynkzq7rctad66vbwos6q9gt2lp2 0 4741 2205346 2197364 2026-04-30T04:17:00Z Exec8 780 2205346 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Camarines Sur | official_name = Lalawigan ng Camarines Sur | settlement_type = {{PH wikidata|settlement_type}} | image_skyline = {{PH wikidata|image_skyline}} | image_caption = Camarines Sur Provincial Capitol | image_flag = {{PH wikidata|image_flag}} | flag_size = 120x80px | image_seal = | seal_size = 100x80px | image_shield = | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Location in the Philippines | coordinates = {{PH wikidata|coordinates}} | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{PH wikidata|country}} | subdivision_type1 = [[Regions of the Philippines|Region]] | subdivision_name1 = {{PH wikidata|region}} | established_title = [[Date of establishment|Itinatag]] (Hiwalay mula sa Ambos Camarines) | established_date = Marso 19, 1919 | seat_type = Kabisera | seat = {{PH wikidata|seat}} | government_type = {{PH wikidata|government_type}} | leader_party = | leader_title = [[Gobernador]] | leader_name = [[Luigi Villafuerte|Vincenzo Renato Luigi Villafuerte]] ([[PDP-Laban]]) | leader_title2 = [[Bise gobernador]] | leader_name2 = Salvio Patrick Fortuno ([[PDP-Laban]]) | area_footnotes = <ref name=nscblist>{{cite web |title=List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |work=PSGC Interactive |publisher=National Statistical Coordination Board |access-date=13 February 2013 |location=Makati City, Philippines |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archive-date=11 January 2013 }}</ref> | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_rank = Ika-16 mula sa 81 | elevation_max_m = 2,011.7 | elevation_max_point = [[Mount Isarog]] | population_footnotes = {{PH census|current|05}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_rank = 13th out of 81 | population_density_km2 = auto | population_density_rank = ika-19 mula sa 81 | population_note = kasama ang mga parteng malalayang lungsod | demographics_type1 = Mga dibisyon | demographics1_title1 = [[Cities of the Philippines#Independent cities|Mga malalayang&nbsp;lungsod]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 1 | [[Naga, Camarines Sur|Naga]] | ({{small|Independent Component City}}) }} | demographics1_title2 = [[Cities of the Philippines|Component cities]] | demographics1_info2 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 1 | [[Iriga]] }} | demographics1_title3 = [[Municipalities of the Philippines|Mga munisipalidad]] | demographics1_info3 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 35 | [[Baao, Camarines Sur|Baao]] | [[Balatan, Camarines Sur|Balatan]] | [[Bato, Camarines Sur|Bato]] | [[Bombon, Camarines Sur|Bombon]] | [[Buhi, Camarines Sur|Buhi]] | [[Bula, Camarines Sur|Bula]] | [[Cabusao, Camarines Sur|Cabusao]] | [[Calabanga, Camarines Sur|Calabanga]] | [[Camaligan, Camarines Sur|Camaligan]] | [[Canaman, Camarines Sur|Canaman]] | [[Caramoan, Camarines Sur|Caramoan]] | [[Del Gallego, Camarines Sur|Del Gallego]] | [[Gainza, Camarines Sur|Gainza]] | [[Garchitorena, Camarines Sur|Garchitorena]] | [[Goa, Camarines Sur|Goa]] | [[Lagonoy, Camarines Sur|Lagonoy]] | [[Libmanan, Camarines Sur|Libmanan]] | [[Lupi, Camarines Sur|Lupi]] | [[Magarao, Camarines Sur|Magarao]] | [[Milaor, Camarines Sur|Milaor]] | [[Minalabac, Camarines Sur|Minalabac]] | [[Nabua, Camarines Sur|Nabua]] | [[Ocampo, Camarines Sur|Ocampo]] | [[Pamplona, Camarines Sur|Pamplona]] | [[Pasacao, Camarines Sur|Pasacao]] | [[Pili, Camarines Sur|Pili]] | [[Presentacion, Camarines Sur|Presentacion]] | [[Ragay, Camarines Sur|Ragay]] | [[Sagñay, Camarines Sur|Sagñay]] | [[San Fernando, Camarines Sur|San Fernando]] | [[San Jose, Camarines Sur|San Jose]] | [[Sipocot, Camarines Sur|Sipocot]] | [[Siruma, Camarines Sur|Siruma]] | [[Tigaon, Camarines Sur|Tigaon]] | [[Tinambac, Camarines Sur|Tinambac]] }} | demographics1_title4 = Mga [[barangay]] | demographics1_info4 = {{unbulleted list | 1,036 | {{small|kasama ang [[Cities of the Philippines#Independent cities|mga malalayang lungsod]]:}} 1,063 }} | demographics1_title5 = [[House of Representatives of the Philippines|Mga distrito]] | demographics1_info5 = [[Legislative districts of Camarines Sur|una hanggang ikalimang mga distrito ng Camarines Sur]] <br/>{{small|(shared with [[Naga, Camarines Sur|Naga City]])}} | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP Code]] | postal_code = {{PH wikidata|postal_code}} | area_code_type = {{areacodestyle}} | area_code = {{PH wikidata|area_code}} | iso_code = {{PH wikidata|iso_code}} | blank_name_sec1 = Mga sinasalitang wika | blank_info_sec1 = {{hlist | [[Wikang Gitnang Bikol]] | [[Rinconada Bikol]] | [[Albay Bikol language|Albay Bikol]] | [[Tagalog language|Tagalog]] | [[English language|English]] }} | website = {{PH wikidata|website}} }} [[File:Sangguniang panlalawigan kan Camarines sur.jpg|right|thumb|Sangguniang panlalawigan ng Camarines sur]] Ang '''Camarines Sur''' ([[Filipino]]:''Timog Camarines'') ay isang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[Rehiyon sa Pilipinas|Rehiyon]] ng [[Bicol]] sa [[Luzon]]. [[Pili, Camarines Sur|Pili]] ang kabisera nito at kahanggan ang [[Camarines Norte]] at [[Quezon]] sa hilaga, at [[Albay]] sa timog. Sa silangan nito ang pulong lalawigan ng [[Catanduanes]] sa ibayo ng [[Maqueda Channel]]. Pinakamalaki ang Camarines Sur sa anim na lalawigan ng Bikol sa lawak ng lupa at populasyon. Ang [[Lungsod Naga]], ang sentrong pangkalakalan ''(commercial)'' at [[kultura]]l ng lalawigan, ipinagmamalaki ang mga mall katulad ng LCC Central (isang sangay ng LCC Chain na nakabase sa [[Lungsod ng Legazpi]]), ang Robertson's na nasa Diversion Road, mga maliliit hanggang sa katamtamang tindahan, at institusyong [[edukasyon]]al. Matatagpuan sa [[Lawa ng Bato]] at [[Lawa ng Buhi]] ang isdang pinakamaliit na pangkalakalan ''(commercial)'' na inaani, ang [[Sinarapan]] (''Mistichthys luzonensis''). Sa Camarines Sur matatagpuan ang [[Bundok Isarog]]. ==Heograpiya at Klima== ===Pisikal=== Matatagpuan ang lalawigan ng Camarines Sur sa gitnang bahagi ng [[Tangway ng Bikol]]. Pinakamalaki rin ang lalawigan sa rehiyon ng [[Kabikulan]] na may sukat na 5,266.8&nbsp;km kwadrado. Nasa gitna ng lalawigan ang Kapatagan ng Bikol. Napalilibutan ito ng mga kabundukan, ang dalawa ay ang [[Bulkang Isarog]], at ang [[Bulkang Iriga]]. Ang silangang bahagi ng lalawigan ay matatagpuan sa bulubunduking [[Tangway ng Caramoan]], na nakaharap sa pulo ng [[Catanduanes]] sa silangan. Ang [[Ilog Bikol]] ay dumadaloy sa gitna at katimugang bahagi ng lalawigan patungo sa [[Look ng San Miguel]]. ===Klima=== Ang klima ng Camarines Sur, gaya ng karamihan sa mga lalawigan ng Pilipinas ay tropikal. Tag-init mula sa buwan ng Marso hanggang Mayo at tag-ulan sa nalalabing bahagi ng taon. 27.0&nbsp;°C ang pangkaraniwang temperatura ng lalawigan. == Mamamayan at Kultura == === Populasyon === Ayon sa senso noong Mayo 2000, mayroon kabuuang 1,693,821 mga residente sa Camarines Sur, upang ito ay maging ika-15 pinakamataong lalawigan sa Pilipinas. === Mga Wika === Dahil ang lalawigan ay nasa Rehiyong Bikol, ang pangunahing wika sa Camarines Sur ay [[Wikang Bikolano]]. Kinokonsidera ng mga Filipinong Linguista na ang [[diyalekto]]ng sinasalita sa paligid ng [[Lungsod ng Naga]], o ang ''[[Bikol Central]]'', ang pamantayang Bikol na madaling nauunawan ng [[mga Bikolano]], na tinatawag ding ''Bikol Naga'', at iba pa sa ''Bikol [[Canaman]]'', kung saan ang pinadalisay na diyalektong Bikol ayon sa Hesuitang Antropolohistang si [[Frank Lynch]], S.J.. Ang iba pang diyalektong sinasalita sa lalawigan ay ang ''[[Bicol Albay]]'', na sinasalita sa katimugang bahagi ng lalawigan sa paligid ng Lawa ng Buhi, at ang ''[[Rinconada Bikol]]'' (na kilala rin bilang ''Bikol Nabua'') na ginagamit sa paligid sa mga lugar sa paligid ng [[Nabua, Camarines sur]]. Isang diyalekto ng Bikol Naga, na tinatawag na ''Partido'', ay sinasalita sa silangang bahagi ng lalawigan sa paligid ng [[Golpo ng Lagonoy]]. Karamihan sa mga mamamayan ng lalawigan ay nakakaunawa ng [[Wikang Tagalog|Tagalog]] at [[Wikang Ingles|Ingles]]. == Heograpiya at Klima == === Lupain === Matatagpuan ang Camarines Sur sa gitna ng [[Tangway ng Bikol]]. Pinamalaki rin sa rehiyon ang lalawigan na may kabuuang sukat na 5,266.9 kilometro parisukat. Matatagpuan sa gitna ng lalawigan ang Kapatagan ng Bikol. Nakapalibot dio ang mga kabundukan, dalawa dito ay ang [[Bundok Isarog]] at [[Bundok Iriga]]. Matatagpuan sa silangang bahagi ng lalawigan ang mabundok na [[Tangway ng Caramoan]], kung saan nakaharap sa pulo ng [[Catanduanes]]. === Klima === Ang klima ng Camarines Sur ay walang pinagkaiba sa klima sa kalakhan ng bansa na may [[klimang tropikal]]. Kadalasang tuyo at tag-init sa Marso hanggang Mayo at basa at maulan sa nalalabing mga buwan ng taon. Ang mga buwan ng Hunyo at Oktubre ang nagmamarka ng panahon ng mga bagyo. == Kasaysayan == === Bago Dumating ang mananakop na Kastila === Bago dumating ang mga [[Kastila]], [[Ibalon]] ang tawag noon ng mga katutubo sa buong tangway na tinatawag natin ngayon na [[Bikol (paglilinaw)|Bikol]] o [[Kabikulan]] kung saan naroroon ang Lalawigan ng Camarines Sur. Ayon sa teorya ng mga mananalaysay, ang mga tinatawag na [[Negrito]] ang mga unang pangkat-tao na tumira sa kapuluan ng [[Pilipinas]], kaya't ang mga sinaunang tao na tumahan sa Ibalon ay ang mga maiitim na tao na tinatawag ngayong mga [[Agta]]. Sila ay nataboy sa bundok sa pagdating nga mga bagong pangkat-tao na, ayon sa [[Espanyol]] na manlalakbay na si [[Miguel de Loarca]], ay kahawig ng mga tao sa [[Bisaya]], partikular ng mga taga kanlurang bahagi ng Kabisayaan. Ngunit, iba sa mga Bisaya, ang mga taga-Ibalon ay hindi "[[Pintados]]" o hindi nagta-tattoo sa katawan bilang kaugalian. Ang wikang [[Bikol]] ay bahagi ng malaking pamilyang-wika ng [[Malayo-Polynesian]] na siyang laganap na wika sa [[timog-silangan Asya]] at sa lahat ng kapuluang nasa [[Karagatang Pasipiko]]. === Panahon ng Kastila === Sa panahon ng mga Kastila, ang lalawigan ay ginawang bahagi ng [[Ambos Camarines]] (kabahagi ang lalawigan ng ngayo'y [[Camarines Norte]]). Ang mga Kastila ay nagtayo ng isang pamayanan sa tabi ng [[ilog Naga]] na bahagi ng mahabang [[ilog Bikol]] na tinawag nilang [[Nueva Caceres]] at siyang ginawang pangunahing bayan sa buong rehiyon. Ito ang naging [[lungsod ng Naga]] ngayon. === Digmaang Pilipino-Amerikano === ===Panahon sa ilalim ng pamumuno ng Amerika=== === Panahon sa ilalim ng pamumuno ng Hapon === ===Pagkatapos ng pangalawang pandaigdigang digmaan=== ==== Batas Militar ==== Sa lalawigan ng Camarines Sur ipinanganak ang Bagong Hukbong Bayan ng rehiyong Bicol. Pagkatapos idineklara ni Ferdinand Marcos ang martial law noong 21 Setyembre, mula sa kamaynilaan, umurong ang ilang aktibista sa lalawigan upang magbuo ng armadong pakikibaka sa rehiyon. Pinangunahan ang pag-oorganisang ito ni Romulo Jallores sa may Partido area. == Heograpiya == ==== Mga Lungsod ==== * [[Lungsod Iriga]] * [[Lungsod Naga]] ==== Mga Bayan<ref>{{Cite web |url=http://camsur.com/about/quick-facts |title=Archive copy |access-date=2020-05-19 |archive-date=2020-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200425140311/http://camsur.com/about/quick-facts |url-status=dead }}</ref>==== <table border="0"><tr> <td valign="top"> * [[Baao, Camarines Sur|Baao]] * [[Balatan, Camarines Sur|Balatan]] * [[Bato, Camarines Sur|Bato]] * [[Bombon, Camarines Sur|Bombon]] * [[Buhi, Camarines Sur|Buhi]] * [[Bula, Camarines Sur|Bula]] * [[Cabusao, Camarines Sur|Cabusao]] * [[Calabanga, Camarines Sur|Calabanga]] * [[Camaligan, Camarines Sur|Camaligan]] * [[Canaman, Camarines Sur|Canaman]] * [[Caramoan, Camarines Sur|Caramoan]] * [[Del Gallego, Camarines Sur|Del Gallego]] * [[Gainza, Camarines Sur|Gainza]] * [[Garchitorena, Camarines Sur|Garchitorena]] * [[Goa, Camarines Sur|Goa]] * [[Lagonoy, Camarines Sur|Lagonoy]] * [[Libmanan, Camarines Sur|Libmanan]] * [[Lupi, Camarines Sur|Lupi]] </td><td valign="top"> * [[Magarao, Camarines Sur|Magarao]] * [[Milaor, Camarines Sur|Milaor]] * [[Minalabac, Camarines Sur|Minalabac]] * [[Nabua, Camarines Sur|Nabua]] * [[Ocampo, Camarines Sur|Ocampo]] * [[Pamplona, Camarines Sur|Pamplona]] * [[Pasacao, Camarines Sur|Pasacao]] * [[Pili, Camarines Sur|Pili]] * [[Presentacion, Camarines Sur|Presentacion]] (Parubcan) * [[Ragay, Camarines Sur|Ragay]] * [[Sagñay, Camarines Sur|Sagñay]] * [[San Fernando, Camarines Sur|San Fernando]] * [[San Jose, Camarines Sur|San Jose]] * [[Sipocot, Camarines Sur|Sipocot]] * [[Siruma, Camarines Sur|Siruma]] * [[Tigaon, Camarines Sur|Tigaon]] * [[Tinambac, Camarines Sur|Tinambac]] </td></tr></table> {{Philippines political divisions}} == Mga kilalang tao == * [[Jorge Barlin]] - Unang katutubong Pilipinong obispo (Baao) * [[Joaquin G. Bernas]] - Abogado, paring Heswita, iskolar ng batas sa konstitusyon, manunulat at kolumnista sa pahayagan (Baao) * [[Luis Dato]] - manunulat, makata at tagapagturo (Baao) * [[Joker P. Arroyo]] - abogado, politiko at Senador (Baao) * [[Nakita ni Beatriz]] - [[Pinoy Big Brother]] Season 2 Big Winner, aktres (Baao) * [[Venus Raj]] - [[Binibining Pilipinas 2010|Binibining Pilipinas-Universe 2010]] and placed 4th Runner-Up in [[Miss Universe 2010]] pageant (Bato) * [[Victor Wood]] - mang-aawit, aktor, politiko (Buhi) * [[Elaine Kay Moll]] - Binibining Pilipinas candidate (Buhi) * [[Suzette Doctolero]] - drama screenwriter (Calabanga) * [[Rez Cortez]] - artista (Canaman) * [[Leila de Lima]] - dating Senador (Iriga) * [[Jaime Fabregas]] - aktor, mang-aawit at direktor ng musika (Iriga) * [[Nora Aunor]] - artista at mang-aawit (Iriga) * [[Lianne Valentin]] - artista at nagtatanghal ng telebisyon (Iriga) * [[Pedro B. Escuro]] - [[National Scientist of the Philippines]] para sa Genetics and Plant Breeding (Nabua) * [[Christi McGarry]] - Filipino-American beauty queen at model (Nabua) * [[Sofia Moran]] - artista, modelo, recording artist at pilantropo (Nabua)<ref>{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0602976/|title=Sofia Moran|website=IMDb|access-date=2020-04-04}}</ref> * [[Elizabeth Oropesa]] - aktres at reyna ng kagandahan (Nabua) * [[Ofelia M. Samar-Sy]] - Doktor, Dekano ng [[Bicol University]] Kolehiyo ng Medisina (Nabua)<ref>{{cite web | url=https://bicol-u.edu.ph/college+of+medicine/dean | title=Dekano &#124; BU College of Medicine | access-date=2026-02-27 | archive-date=2024-05-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240517234247/https://bicol-u.edu.ph/college+of+medicine/dean | url-status=dead }}</ref> * [[Andrew E]] - mang-aawit at rapper (Naga) * [[Johnny Abarrientos]] - manlalaro ng basketball at coach.<ref>{{Cite web |url=http://www.spin.ph/sports/basketball/news/barroca-draws-comparisons-with-abarrientos-as-he-steps-up-for-injury-hit-san-mig |title=Si Barroca ay kumukumpara kay Abarrientos habang siya ay humahawak para sa San Mig na naapektuhan ng pinsala — PBA — SPIN.PH |access-date=Abril 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413132056/http://www.spin.ph/sports/basketball/news/barroca-draws-comparisons-with-abarrientos-as-he-steps-up-for-injury-hit-san-mig |archive-date=Abril 13, 2014 |url-status=dead }}</ref> * [[Tomás Arejola]] - abogado, mambabatas, diplomat, manunulat sa politika at isang propagandista noong panahon ng kolonyal na Espanyol (Naga) * [[Joker Arroyo]]<ref>{{cite magazine |last=Chua-Eoan |first=Howard |title=Ang Pilipinas – Hindi Tumatawa ang Joker |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,965575-1,00.html |date=Setyembre 21, 1987 |magazine=Time |url-access=subscription |access-date=Abril 11, 2019 |archive-date=Marso 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325075431/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,965575-1,00.html |url-status=dead }}</ref> – pulitiko<ref>Toms, S. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/from_our_own_correspondent/4609892.stm "Ang laro ng pangalan sa Pilipinas"], ''BBC News'', Enero 14, 2006. Na-access noong Pebrero 21, 2007.</ref><ref>Mydans, S. [https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F40711F739580C7B8DDDA00894DF484D81 "Aquino, Sa ilalim ng "Presyo, Tinatanggal ang Kanyang Pinakamalapit na Tagapayo"], ''The New York Times'', Setyembre 18, 1987. Na-access noong Pebrero 21, 2007.</ref><ref>Chua-Eoan, H. [https://web.archive.org/web/20070312221011/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,965575-2,00.html "Ang Pilipinas Ang Joker Ay Hindi Tumawa"], ''Oras'' p. 2, Setyembre 21, 1987. Na-access noong Pebrero 21, 2007.</ref> *[[Wally Bayola]] - komedyante, aktor, at host (Naga) *[[Ely Buendia]] - mang-aawit, frontman ng [[Eraserheads]] at [[Pupil (band)|Pupil]] (Naga) *[[Jose Fabian Cadiz]] - politiko at bise alkalde ng [[Marikina]]. *[[Arnold Clavio]] - news anchor *[[AJ Dee]] - aktor at manlalangoy (Naga) *[[Enchong Dee]] - aktor at manlalangoy (Naga) *[[Amalia Fuentes]] - artista (Naga) *[[Victor Dennis T. Nierva]] – makata, guro, mamamahayag, artista sa teatro, tagasalin, graphic at book designer (Naga) *[[Salvador Panelo]] - dating tagapagsalita at punong legal na tagapayo ng Pangulo [[Rodrigo Duterte]] (Naga) *[[Jesse Robredo]] - dating [[Secretary of the Interior and Local Government]] *[[Leni Robredo]] - asawa ni Jesse Robredo, Mayor ng Naga at ika-14 [[Vice President of the Philippines]] (Naga) *[[Raul Roco]] - senador (Naga) *[[Tecla San Andres Ziga]] - senador (Naga)<ref name=PS>{{cite web|title=Tecla San Andres Ziga|url=http://www.senate.gov.ph/senators/former_senators/tecla_ziga.htm|publisher=Senate of the Philippines|access-date=November 23, 2013}}</ref> *[[Adolfo Tito Yllana]] - Apostolic Nuncio sa Israel at Cyprus, at Apostolic Delegate sa Jerusalem at Palestine (Naga) * [[Kyline Alcantara]] - artista (Ocampo) * [[Annie Ramirez]] - [[ju-jitsu]] practitioner (Pamplona) * [[Imelda Papin]] - OPM singer (Presentacion) * [[Andres Garchitorena]] - Gobernador at rebolusyonaryong heneral (Tigaon) * [[Mariano Garchitorena]] - Gobernador at Kalihim ng Agrikultura at Komersiyo (Tigaon) * [[Francis E. Garchitorena]] - Sandiganbayan Justice (Tigaon) * [[Jomari Yllana]] at [[Anjo Yllana]] - mga artista (Tigaon) * [[Jose Manuel Estela Stilianopoulos]] - Ambassador sa United Kingdom (Tigaon) == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Camarines Sur}} {{Bicol}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Camarines Sur|*]] dujpa6y57902nybwwz021z7ti2zmcef 2205347 2205346 2026-04-30T04:17:26Z Exec8 780 2205347 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Camarines Sur | official_name = Lalawigan ng Camarines Sur | settlement_type = {{PH wikidata|settlement_type}} | image_skyline = {{PH wikidata|image_skyline}} | image_caption = Camarines Sur Provincial Capitol | image_flag = {{PH wikidata|image_flag}} | flag_size = 120x80px | image_seal = | seal_size = 100x80px | image_shield = | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Location in the Philippines | coordinates = {{PH wikidata|coordinates}} | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{PH wikidata|country}} | subdivision_type1 = [[Regions of the Philippines|Region]] | subdivision_name1 = {{PH wikidata|region}} | established_title = [[Date of establishment|Itinatag]] (Hiwalay mula sa Ambos Camarines) | established_date = Marso 19, 1919 | seat_type = Kabisera | seat = {{PH wikidata|seat}} | government_type = {{PH wikidata|government_type}} | leader_party = | leader_title = [[Gobernador]] | leader_name = [[Luigi Villafuerte|Vincenzo Renato Luigi Villafuerte]] ([[PDP-Laban]]) | leader_title2 = [[Bise gobernador]] | leader_name2 = Salvio Patrick Fortuno ([[PDP-Laban]]) | area_footnotes = <ref name=nscblist>{{cite web |title=List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |work=PSGC Interactive |publisher=National Statistical Coordination Board |access-date=13 February 2013 |location=Makati City, Philippines |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archive-date=11 January 2013 }}</ref> | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_rank = Ika-16 mula sa 81 | elevation_max_m = 2,011.7 | elevation_max_point = [[Mount Isarog]] | population_footnotes = {{PH census|current|05}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_rank = 13th out of 81 | population_density_km2 = auto | population_density_rank = ika-19 mula sa 81 | population_note = kasama ang mga parteng malalayang lungsod | demographics_type1 = Mga dibisyon | demographics1_title1 = [[Cities of the Philippines#Independent cities|Mga malalayang&nbsp;lungsod]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 1 | [[Naga, Camarines Sur|Naga]] | ({{small|Independent Component City}}) }} | demographics1_title2 = [[Cities of the Philippines|Component cities]] | demographics1_info2 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 1 | [[Iriga]] }} | demographics1_title3 = [[Municipalities of the Philippines|Mga munisipalidad]] | demographics1_info3 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 35 | [[Baao, Camarines Sur|Baao]] | [[Balatan, Camarines Sur|Balatan]] | [[Bato, Camarines Sur|Bato]] | [[Bombon, Camarines Sur|Bombon]] | [[Buhi, Camarines Sur|Buhi]] | [[Bula, Camarines Sur|Bula]] | [[Cabusao, Camarines Sur|Cabusao]] | [[Calabanga, Camarines Sur|Calabanga]] | [[Camaligan, Camarines Sur|Camaligan]] | [[Canaman, Camarines Sur|Canaman]] | [[Caramoan, Camarines Sur|Caramoan]] | [[Del Gallego, Camarines Sur|Del Gallego]] | [[Gainza, Camarines Sur|Gainza]] | [[Garchitorena, Camarines Sur|Garchitorena]] | [[Goa, Camarines Sur|Goa]] | [[Lagonoy, Camarines Sur|Lagonoy]] | [[Libmanan, Camarines Sur|Libmanan]] | [[Lupi, Camarines Sur|Lupi]] | [[Magarao, Camarines Sur|Magarao]] | [[Milaor, Camarines Sur|Milaor]] | [[Minalabac, Camarines Sur|Minalabac]] | [[Nabua, Camarines Sur|Nabua]] | [[Ocampo, Camarines Sur|Ocampo]] | [[Pamplona, Camarines Sur|Pamplona]] | [[Pasacao, Camarines Sur|Pasacao]] | [[Pili, Camarines Sur|Pili]] | [[Presentacion, Camarines Sur|Presentacion]] | [[Ragay, Camarines Sur|Ragay]] | [[Sagñay, Camarines Sur|Sagñay]] | [[San Fernando, Camarines Sur|San Fernando]] | [[San Jose, Camarines Sur|San Jose]] | [[Sipocot, Camarines Sur|Sipocot]] | [[Siruma, Camarines Sur|Siruma]] | [[Tigaon, Camarines Sur|Tigaon]] | [[Tinambac, Camarines Sur|Tinambac]] }} | demographics1_title4 = Mga [[barangay]] | demographics1_info4 = {{unbulleted list | 1,036 | {{small|kasama ang [[Cities of the Philippines#Independent cities|mga malalayang lungsod]]:}} 1,063 }} | demographics1_title5 = [[House of Representatives of the Philippines|Mga distrito]] | demographics1_info5 = [[Legislative districts of Camarines Sur|una hanggang ikalimang mga distrito ng Camarines Sur]] <br/>{{small|(shared with [[Naga, Camarines Sur|Naga City]])}} | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP Code]] | postal_code = {{PH wikidata|postal_code}} | area_code_type = {{areacodestyle}} | area_code = {{PH wikidata|area_code}} | iso_code = {{PH wikidata|iso_code}} | blank_name_sec1 = Mga sinasalitang wika | blank_info_sec1 = {{hlist | [[Wikang Gitnang Bikol]] | [[Rinconada Bikol]] | [[Albay Bikol language|Albay Bikol]] | [[Tagalog language|Tagalog]] | [[English language|English]] }} | website = {{PH wikidata|website}} }} [[File:Sangguniang panlalawigan kan Camarines sur.jpg|right|thumb|Sangguniang panlalawigan ng Camarines sur]] Ang '''Camarines Sur''' ([[Filipino]]:''Timog Camarines'') ay isang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[Rehiyon sa Pilipinas|Rehiyon]] ng [[Bicol]] sa [[Luzon]]. [[Pili, Camarines Sur|Pili]] ang kabisera nito at kahanggan ang [[Camarines Norte]] at [[Quezon]] sa hilaga, at [[Albay]] sa timog. Sa silangan nito ang pulong lalawigan ng [[Catanduanes]] sa ibayo ng [[Maqueda Channel]]. Pinakamalaki ang Camarines Sur sa anim na lalawigan ng Bikol sa lawak ng lupa at populasyon. Ang [[Lungsod Naga]], ang sentrong pangkalakalan ''(commercial)'' at [[kultura]]l ng lalawigan, ipinagmamalaki ang mga mall katulad ng LCC Central (isang sangay ng LCC Chain na nakabase sa [[Lungsod ng Legazpi]]), ang Robertson's na nasa Diversion Road, mga maliliit hanggang sa katamtamang tindahan, at institusyong [[edukasyon]]al. Matatagpuan sa [[Lawa ng Bato]] at [[Lawa ng Buhi]] ang isdang pinakamaliit na pangkalakalan ''(commercial)'' na inaani, ang [[Sinarapan]] (''Mistichthys luzonensis''). Sa Camarines Sur matatagpuan ang [[Bundok Isarog]]. ==Heograpiya at Klima== ===Pisikal=== Matatagpuan ang lalawigan ng Camarines Sur sa gitnang bahagi ng [[Tangway ng Bikol]]. Pinakamalaki rin ang lalawigan sa rehiyon ng [[Kabikulan]] na may sukat na 5,266.8&nbsp;km kwadrado. Nasa gitna ng lalawigan ang Kapatagan ng Bikol. Napalilibutan ito ng mga kabundukan, ang dalawa ay ang [[Bulkang Isarog]], at ang [[Bulkang Iriga]]. Ang silangang bahagi ng lalawigan ay matatagpuan sa bulubunduking [[Tangway ng Caramoan]], na nakaharap sa pulo ng [[Catanduanes]] sa silangan. Ang [[Ilog Bikol]] ay dumadaloy sa gitna at katimugang bahagi ng lalawigan patungo sa [[Look ng San Miguel]]. ===Klima=== Ang klima ng Camarines Sur, gaya ng karamihan sa mga lalawigan ng Pilipinas ay tropikal. Tag-init mula sa buwan ng Marso hanggang Mayo at tag-ulan sa nalalabing bahagi ng taon. 27.0&nbsp;°C ang pangkaraniwang temperatura ng lalawigan. == Mamamayan at Kultura == === Populasyon === Ayon sa senso noong Mayo 2000, mayroon kabuuang 1,693,821 mga residente sa Camarines Sur, upang ito ay maging ika-15 pinakamataong lalawigan sa Pilipinas. === Mga Wika === Dahil ang lalawigan ay nasa Rehiyong Bikol, ang pangunahing wika sa Camarines Sur ay [[Wikang Bikolano]]. Kinokonsidera ng mga Filipinong Linguista na ang [[diyalekto]]ng sinasalita sa paligid ng [[Lungsod ng Naga]], o ang ''[[Bikol Central]]'', ang pamantayang Bikol na madaling nauunawan ng [[mga Bikolano]], na tinatawag ding ''Bikol Naga'', at iba pa sa ''Bikol [[Canaman]]'', kung saan ang pinadalisay na diyalektong Bikol ayon sa Hesuitang Antropolohistang si [[Frank Lynch]], S.J.. Ang iba pang diyalektong sinasalita sa lalawigan ay ang ''[[Bicol Albay]]'', na sinasalita sa katimugang bahagi ng lalawigan sa paligid ng Lawa ng Buhi, at ang ''[[Rinconada Bikol]]'' (na kilala rin bilang ''Bikol Nabua'') na ginagamit sa paligid sa mga lugar sa paligid ng [[Nabua, Camarines sur]]. Isang diyalekto ng Bikol Naga, na tinatawag na ''Partido'', ay sinasalita sa silangang bahagi ng lalawigan sa paligid ng [[Golpo ng Lagonoy]]. Karamihan sa mga mamamayan ng lalawigan ay nakakaunawa ng [[Wikang Tagalog|Tagalog]] at [[Wikang Ingles|Ingles]]. == Heograpiya at Klima == === Lupain === Matatagpuan ang Camarines Sur sa gitna ng [[Tangway ng Bikol]]. Pinamalaki rin sa rehiyon ang lalawigan na may kabuuang sukat na 5,266.9 kilometro parisukat. Matatagpuan sa gitna ng lalawigan ang Kapatagan ng Bikol. Nakapalibot dio ang mga kabundukan, dalawa dito ay ang [[Bundok Isarog]] at [[Bundok Iriga]]. Matatagpuan sa silangang bahagi ng lalawigan ang mabundok na [[Tangway ng Caramoan]], kung saan nakaharap sa pulo ng [[Catanduanes]]. === Klima === Ang klima ng Camarines Sur ay walang pinagkaiba sa klima sa kalakhan ng bansa na may [[klimang tropikal]]. Kadalasang tuyo at tag-init sa Marso hanggang Mayo at basa at maulan sa nalalabing mga buwan ng taon. Ang mga buwan ng Hunyo at Oktubre ang nagmamarka ng panahon ng mga bagyo. == Kasaysayan == === Bago Dumating ang mananakop na Kastila === Bago dumating ang mga [[Kastila]], [[Ibalon]] ang tawag noon ng mga katutubo sa buong tangway na tinatawag natin ngayon na [[Bikol (paglilinaw)|Bikol]] o [[Kabikulan]] kung saan naroroon ang Lalawigan ng Camarines Sur. Ayon sa teorya ng mga mananalaysay, ang mga tinatawag na [[Negrito]] ang mga unang pangkat-tao na tumira sa kapuluan ng [[Pilipinas]], kaya't ang mga sinaunang tao na tumahan sa Ibalon ay ang mga maiitim na tao na tinatawag ngayong mga [[Agta]]. Sila ay nataboy sa bundok sa pagdating nga mga bagong pangkat-tao na, ayon sa [[Espanyol]] na manlalakbay na si [[Miguel de Loarca]], ay kahawig ng mga tao sa [[Bisaya]], partikular ng mga taga kanlurang bahagi ng Kabisayaan. Ngunit, iba sa mga Bisaya, ang mga taga-Ibalon ay hindi "[[Pintados]]" o hindi nagta-tattoo sa katawan bilang kaugalian. Ang wikang [[Bikol]] ay bahagi ng malaking pamilyang-wika ng [[Malayo-Polynesian]] na siyang laganap na wika sa [[timog-silangan Asya]] at sa lahat ng kapuluang nasa [[Karagatang Pasipiko]]. === Panahon ng Kastila === Sa panahon ng mga Kastila, ang lalawigan ay ginawang bahagi ng [[Ambos Camarines]] (kabahagi ang lalawigan ng ngayo'y [[Camarines Norte]]). Ang mga Kastila ay nagtayo ng isang pamayanan sa tabi ng [[ilog Naga]] na bahagi ng mahabang [[ilog Bikol]] na tinawag nilang [[Nueva Caceres]] at siyang ginawang pangunahing bayan sa buong rehiyon. Ito ang naging [[lungsod ng Naga]] ngayon. === Digmaang Pilipino-Amerikano === ===Panahon sa ilalim ng pamumuno ng Amerika=== === Panahon sa ilalim ng pamumuno ng Hapon === ===Pagkatapos ng pangalawang pandaigdigang digmaan=== ==== Batas Militar ==== Sa lalawigan ng Camarines Sur ipinanganak ang Bagong Hukbong Bayan ng rehiyong Bicol. Pagkatapos idineklara ni Ferdinand Marcos ang martial law noong 21 Setyembre, mula sa kamaynilaan, umurong ang ilang aktibista sa lalawigan upang magbuo ng armadong pakikibaka sa rehiyon. Pinangunahan ang pag-oorganisang ito ni Romulo Jallores sa may Partido area. == Heograpiya == ==== Mga Lungsod ==== * [[Lungsod Iriga]] * [[Lungsod Naga]] ==== Mga Bayan<ref>{{Cite web |url=http://camsur.com/about/quick-facts |title=Archive copy |access-date=2020-05-19 |archive-date=2020-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200425140311/http://camsur.com/about/quick-facts |url-status=dead }}</ref>==== <table border="0"><tr> <td valign="top"> * [[Baao, Camarines Sur|Baao]] * [[Balatan, Camarines Sur|Balatan]] * [[Bato, Camarines Sur|Bato]] * [[Bombon, Camarines Sur|Bombon]] * [[Buhi, Camarines Sur|Buhi]] * [[Bula, Camarines Sur|Bula]] * [[Cabusao, Camarines Sur|Cabusao]] * [[Calabanga, Camarines Sur|Calabanga]] * [[Camaligan, Camarines Sur|Camaligan]] * [[Canaman, Camarines Sur|Canaman]] * [[Caramoan, Camarines Sur|Caramoan]] * [[Del Gallego, Camarines Sur|Del Gallego]] * [[Gainza, Camarines Sur|Gainza]] * [[Garchitorena, Camarines Sur|Garchitorena]] * [[Goa, Camarines Sur|Goa]] * [[Lagonoy, Camarines Sur|Lagonoy]] * [[Libmanan, Camarines Sur|Libmanan]] * [[Lupi, Camarines Sur|Lupi]] </td><td valign="top"> * [[Magarao, Camarines Sur|Magarao]] * [[Milaor, Camarines Sur|Milaor]] * [[Minalabac, Camarines Sur|Minalabac]] * [[Nabua, Camarines Sur|Nabua]] * [[Ocampo, Camarines Sur|Ocampo]] * [[Pamplona, Camarines Sur|Pamplona]] * [[Pasacao, Camarines Sur|Pasacao]] * [[Pili, Camarines Sur|Pili]] * [[Presentacion, Camarines Sur|Presentacion]] (Parubcan) * [[Ragay, Camarines Sur|Ragay]] * [[Sagñay, Camarines Sur|Sagñay]] * [[San Fernando, Camarines Sur|San Fernando]] * [[San Jose, Camarines Sur|San Jose]] * [[Sipocot, Camarines Sur|Sipocot]] * [[Siruma, Camarines Sur|Siruma]] * [[Tigaon, Camarines Sur|Tigaon]] * [[Tinambac, Camarines Sur|Tinambac]] </td></tr></table> == Mga kilalang tao == * [[Jorge Barlin]] - Unang katutubong Pilipinong obispo (Baao) * [[Joaquin G. Bernas]] - Abogado, paring Heswita, iskolar ng batas sa konstitusyon, manunulat at kolumnista sa pahayagan (Baao) * [[Luis Dato]] - manunulat, makata at tagapagturo (Baao) * [[Joker P. Arroyo]] - abogado, politiko at Senador (Baao) * [[Nakita ni Beatriz]] - [[Pinoy Big Brother]] Season 2 Big Winner, aktres (Baao) * [[Venus Raj]] - [[Binibining Pilipinas 2010|Binibining Pilipinas-Universe 2010]] and placed 4th Runner-Up in [[Miss Universe 2010]] pageant (Bato) * [[Victor Wood]] - mang-aawit, aktor, politiko (Buhi) * [[Elaine Kay Moll]] - Binibining Pilipinas candidate (Buhi) * [[Suzette Doctolero]] - drama screenwriter (Calabanga) * [[Rez Cortez]] - artista (Canaman) * [[Leila de Lima]] - dating Senador (Iriga) * [[Jaime Fabregas]] - aktor, mang-aawit at direktor ng musika (Iriga) * [[Nora Aunor]] - artista at mang-aawit (Iriga) * [[Lianne Valentin]] - artista at nagtatanghal ng telebisyon (Iriga) * [[Pedro B. Escuro]] - [[National Scientist of the Philippines]] para sa Genetics and Plant Breeding (Nabua) * [[Christi McGarry]] - Filipino-American beauty queen at model (Nabua) * [[Sofia Moran]] - artista, modelo, recording artist at pilantropo (Nabua)<ref>{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0602976/|title=Sofia Moran|website=IMDb|access-date=2020-04-04}}</ref> * [[Elizabeth Oropesa]] - aktres at reyna ng kagandahan (Nabua) * [[Ofelia M. Samar-Sy]] - Doktor, Dekano ng [[Bicol University]] Kolehiyo ng Medisina (Nabua)<ref>{{cite web | url=https://bicol-u.edu.ph/college+of+medicine/dean | title=Dekano &#124; BU College of Medicine | access-date=2026-02-27 | archive-date=2024-05-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240517234247/https://bicol-u.edu.ph/college+of+medicine/dean | url-status=dead }}</ref> * [[Andrew E]] - mang-aawit at rapper (Naga) * [[Johnny Abarrientos]] - manlalaro ng basketball at coach.<ref>{{Cite web |url=http://www.spin.ph/sports/basketball/news/barroca-draws-comparisons-with-abarrientos-as-he-steps-up-for-injury-hit-san-mig |title=Si Barroca ay kumukumpara kay Abarrientos habang siya ay humahawak para sa San Mig na naapektuhan ng pinsala — PBA — SPIN.PH |access-date=Abril 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413132056/http://www.spin.ph/sports/basketball/news/barroca-draws-comparisons-with-abarrientos-as-he-steps-up-for-injury-hit-san-mig |archive-date=Abril 13, 2014 |url-status=dead }}</ref> * [[Tomás Arejola]] - abogado, mambabatas, diplomat, manunulat sa politika at isang propagandista noong panahon ng kolonyal na Espanyol (Naga) * [[Joker Arroyo]]<ref>{{cite magazine |last=Chua-Eoan |first=Howard |title=Ang Pilipinas – Hindi Tumatawa ang Joker |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,965575-1,00.html |date=Setyembre 21, 1987 |magazine=Time |url-access=subscription |access-date=Abril 11, 2019 |archive-date=Marso 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325075431/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,965575-1,00.html |url-status=dead }}</ref> – pulitiko<ref>Toms, S. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/from_our_own_correspondent/4609892.stm "Ang laro ng pangalan sa Pilipinas"], ''BBC News'', Enero 14, 2006. Na-access noong Pebrero 21, 2007.</ref><ref>Mydans, S. [https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F40711F739580C7B8DDDA00894DF484D81 "Aquino, Sa ilalim ng "Presyo, Tinatanggal ang Kanyang Pinakamalapit na Tagapayo"], ''The New York Times'', Setyembre 18, 1987. Na-access noong Pebrero 21, 2007.</ref><ref>Chua-Eoan, H. [https://web.archive.org/web/20070312221011/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,965575-2,00.html "Ang Pilipinas Ang Joker Ay Hindi Tumawa"], ''Oras'' p. 2, Setyembre 21, 1987. Na-access noong Pebrero 21, 2007.</ref> *[[Wally Bayola]] - komedyante, aktor, at host (Naga) *[[Ely Buendia]] - mang-aawit, frontman ng [[Eraserheads]] at [[Pupil (band)|Pupil]] (Naga) *[[Jose Fabian Cadiz]] - politiko at bise alkalde ng [[Marikina]]. *[[Arnold Clavio]] - news anchor *[[AJ Dee]] - aktor at manlalangoy (Naga) *[[Enchong Dee]] - aktor at manlalangoy (Naga) *[[Amalia Fuentes]] - artista (Naga) *[[Victor Dennis T. Nierva]] – makata, guro, mamamahayag, artista sa teatro, tagasalin, graphic at book designer (Naga) *[[Salvador Panelo]] - dating tagapagsalita at punong legal na tagapayo ng Pangulo [[Rodrigo Duterte]] (Naga) *[[Jesse Robredo]] - dating [[Secretary of the Interior and Local Government]] *[[Leni Robredo]] - asawa ni Jesse Robredo, Mayor ng Naga at ika-14 [[Vice President of the Philippines]] (Naga) *[[Raul Roco]] - senador (Naga) *[[Tecla San Andres Ziga]] - senador (Naga)<ref name=PS>{{cite web|title=Tecla San Andres Ziga|url=http://www.senate.gov.ph/senators/former_senators/tecla_ziga.htm|publisher=Senate of the Philippines|access-date=November 23, 2013}}</ref> *[[Adolfo Tito Yllana]] - Apostolic Nuncio sa Israel at Cyprus, at Apostolic Delegate sa Jerusalem at Palestine (Naga) * [[Kyline Alcantara]] - artista (Ocampo) * [[Annie Ramirez]] - [[ju-jitsu]] practitioner (Pamplona) * [[Imelda Papin]] - OPM singer (Presentacion) * [[Andres Garchitorena]] - Gobernador at rebolusyonaryong heneral (Tigaon) * [[Mariano Garchitorena]] - Gobernador at Kalihim ng Agrikultura at Komersiyo (Tigaon) * [[Francis E. Garchitorena]] - Sandiganbayan Justice (Tigaon) * [[Jomari Yllana]] at [[Anjo Yllana]] - mga artista (Tigaon) * [[Jose Manuel Estela Stilianopoulos]] - Ambassador sa United Kingdom (Tigaon) == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Camarines Sur}} {{Bicol}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Camarines Sur|*]] i7zqo1833aqdhxemvuoqld9w81z414o 2205396 2205347 2026-04-30T05:01:37Z Exec8 780 2205396 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Camarines Sur | official_name = Lalawigan ng Camarines Sur | settlement_type = {{PH wikidata|settlement_type}} | image_skyline = {{PH wikidata|image_skyline}} | image_caption = Camarines Sur Provincial Capitol | image_flag = {{PH wikidata|image_flag}} | flag_size = 120x80px | image_seal = | seal_size = 100x80px | image_shield = | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Location in the Philippines | coordinates = {{PH wikidata|coordinates}} | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{PH wikidata|country}} | subdivision_type1 = [[Regions of the Philippines|Region]] | subdivision_name1 = {{PH wikidata|region}} | established_title = [[Date of establishment|Itinatag]] (Hiwalay mula sa Ambos Camarines) | established_date = Marso 19, 1919 | seat_type = Kabisera | seat = {{PH wikidata|seat}} | government_type = {{PH wikidata|government_type}} | leader_party = | leader_title = [[Gobernador]] | leader_name = [[Luigi Villafuerte|Vincenzo Renato Luigi Villafuerte]] ([[PDP-Laban]]) | leader_title2 = [[Bise gobernador]] | leader_name2 = Salvio Patrick Fortuno ([[PDP-Laban]]) | area_footnotes = <ref name=nscblist>{{cite web |title=List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |work=PSGC Interactive |publisher=National Statistical Coordination Board |access-date=13 February 2013 |location=Makati City, Philippines |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archive-date=11 January 2013 }}</ref> | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_rank = Ika-16 mula sa 81 | elevation_max_m = 2,011.7 | elevation_max_point = [[Mount Isarog]] | population_footnotes = {{PH census|current|05}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_rank = 13th out of 81 | population_density_km2 = auto | population_density_rank = ika-19 mula sa 81 | population_note = kasama ang mga parteng malalayang lungsod | demographics_type1 = Mga dibisyon | demographics1_title1 = [[Cities of the Philippines#Independent cities|Mga malalayang&nbsp;lungsod]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 1 | [[Naga, Camarines Sur|Naga]] | ({{small|Independent Component City}}) }} | demographics1_title2 = [[Cities of the Philippines|Component cities]] | demographics1_info2 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 1 | [[Iriga]] }} | demographics1_title3 = [[Municipalities of the Philippines|Mga munisipalidad]] | demographics1_info3 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 35 | [[Baao, Camarines Sur|Baao]] | [[Balatan, Camarines Sur|Balatan]] | [[Bato, Camarines Sur|Bato]] | [[Bombon, Camarines Sur|Bombon]] | [[Buhi, Camarines Sur|Buhi]] | [[Bula, Camarines Sur|Bula]] | [[Cabusao, Camarines Sur|Cabusao]] | [[Calabanga, Camarines Sur|Calabanga]] | [[Camaligan, Camarines Sur|Camaligan]] | [[Canaman, Camarines Sur|Canaman]] | [[Caramoan, Camarines Sur|Caramoan]] | [[Del Gallego, Camarines Sur|Del Gallego]] | [[Gainza, Camarines Sur|Gainza]] | [[Garchitorena, Camarines Sur|Garchitorena]] | [[Goa, Camarines Sur|Goa]] | [[Lagonoy, Camarines Sur|Lagonoy]] | [[Libmanan, Camarines Sur|Libmanan]] | [[Lupi, Camarines Sur|Lupi]] | [[Magarao, Camarines Sur|Magarao]] | [[Milaor, Camarines Sur|Milaor]] | [[Minalabac, Camarines Sur|Minalabac]] | [[Nabua, Camarines Sur|Nabua]] | [[Ocampo, Camarines Sur|Ocampo]] | [[Pamplona, Camarines Sur|Pamplona]] | [[Pasacao, Camarines Sur|Pasacao]] | [[Pili, Camarines Sur|Pili]] | [[Presentacion, Camarines Sur|Presentacion]] | [[Ragay, Camarines Sur|Ragay]] | [[Sagñay, Camarines Sur|Sagñay]] | [[San Fernando, Camarines Sur|San Fernando]] | [[San Jose, Camarines Sur|San Jose]] | [[Sipocot, Camarines Sur|Sipocot]] | [[Siruma, Camarines Sur|Siruma]] | [[Tigaon, Camarines Sur|Tigaon]] | [[Tinambac, Camarines Sur|Tinambac]] }} | demographics1_title4 = Mga [[barangay]] | demographics1_info4 = {{unbulleted list | 1,036 | {{small|kasama ang [[Cities of the Philippines#Independent cities|mga malalayang lungsod]]:}} 1,063 }} | demographics1_title5 = [[House of Representatives of the Philippines|Mga distrito]] | demographics1_info5 = [[Legislative districts of Camarines Sur|una hanggang ikalimang mga distrito ng Camarines Sur]] <br/>{{small|(shared with [[Naga, Camarines Sur|Naga City]])}} | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP Code]] | postal_code = {{PH wikidata|postal_code}} | area_code_type = {{areacodestyle}} | area_code = {{PH wikidata|area_code}} | iso_code = {{PH wikidata|iso_code}} | blank_name_sec1 = Mga sinasalitang wika | blank_info_sec1 = {{hlist | [[Wikang Gitnang Bikol]] | [[Rinconada Bikol]] | [[Albay Bikol language|Albay Bikol]] | [[Tagalog language|Tagalog]] | [[English language|English]] }} | website = {{PH wikidata|website}} }} [[File:Sangguniang panlalawigan kan Camarines sur.jpg|right|thumb|Sangguniang panlalawigan ng Camarines sur]] Ang '''Camarines Sur''' ([[Filipino]]:''Timog Camarines'') ay isang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[Rehiyon sa Pilipinas|Rehiyon]] ng [[Bicol]] sa [[Luzon]]. [[Pili, Camarines Sur|Pili]] ang kabisera nito at kahanggan ang [[Camarines Norte]] at [[Quezon]] sa hilaga, at [[Albay]] sa timog. Sa silangan nito ang pulong lalawigan ng [[Catanduanes]] sa ibayo ng [[Maqueda Channel]]. Pinakamalaki ang Camarines Sur sa anim na lalawigan ng Bikol sa lawak ng lupa at populasyon. Ang [[Lungsod Naga]], ang sentrong pangkalakalan ''(commercial)'' at [[kultura]]l ng lalawigan, ipinagmamalaki ang mga mall katulad ng LCC Central (isang sangay ng LCC Chain na nakabase sa [[Lungsod ng Legazpi]]), ang Robertson's na nasa Diversion Road, mga maliliit hanggang sa katamtamang tindahan, at institusyong [[edukasyon]]al. Matatagpuan sa [[Lawa ng Bato]] at [[Lawa ng Buhi]] ang isdang pinakamaliit na pangkalakalan ''(commercial)'' na inaani, ang [[Sinarapan]] (''Mistichthys luzonensis''). Sa Camarines Sur matatagpuan ang [[Bundok Isarog]]. ==Heograpiya at Klima== ===Pisikal=== Matatagpuan ang lalawigan ng Camarines Sur sa gitnang bahagi ng [[Tangway ng Bikol]]. Pinakamalaki rin ang lalawigan sa rehiyon ng [[Kabikulan]] na may sukat na 5,266.8&nbsp;km kwadrado. Nasa gitna ng lalawigan ang Kapatagan ng Bikol. Napalilibutan ito ng mga kabundukan, ang dalawa ay ang [[Bulkang Isarog]], at ang [[Bulkang Iriga]]. Ang silangang bahagi ng lalawigan ay matatagpuan sa bulubunduking [[Tangway ng Caramoan]], na nakaharap sa pulo ng [[Catanduanes]] sa silangan. Ang [[Ilog Bikol]] ay dumadaloy sa gitna at katimugang bahagi ng lalawigan patungo sa [[Look ng San Miguel]]. ===Klima=== Ang klima ng Camarines Sur, gaya ng karamihan sa mga lalawigan ng Pilipinas ay tropikal. Tag-init mula sa buwan ng Marso hanggang Mayo at tag-ulan sa nalalabing bahagi ng taon. 27.0&nbsp;°C ang pangkaraniwang temperatura ng lalawigan. == Mamamayan at Kultura == === Populasyon === Ayon sa senso noong Mayo 2000, mayroon kabuuang 1,693,821 mga residente sa Camarines Sur, upang ito ay maging ika-15 pinakamataong lalawigan sa Pilipinas. === Mga Wika === Dahil ang lalawigan ay nasa Rehiyong Bikol, ang pangunahing wika sa Camarines Sur ay [[Wikang Bikolano]]. Kinokonsidera ng mga Filipinong Linguista na ang [[diyalekto]]ng sinasalita sa paligid ng [[Lungsod ng Naga]], o ang ''[[Bikol Central]]'', ang pamantayang Bikol na madaling nauunawan ng [[mga Bikolano]], na tinatawag ding ''Bikol Naga'', at iba pa sa ''Bikol [[Canaman]]'', kung saan ang pinadalisay na diyalektong Bikol ayon sa Hesuitang Antropolohistang si [[Frank Lynch]], S.J.. Ang iba pang diyalektong sinasalita sa lalawigan ay ang ''[[Bicol Albay]]'', na sinasalita sa katimugang bahagi ng lalawigan sa paligid ng Lawa ng Buhi, at ang ''[[Rinconada Bikol]]'' (na kilala rin bilang ''Bikol Nabua'') na ginagamit sa paligid sa mga lugar sa paligid ng [[Nabua, Camarines sur]]. Isang diyalekto ng Bikol Naga, na tinatawag na ''Partido'', ay sinasalita sa silangang bahagi ng lalawigan sa paligid ng [[Golpo ng Lagonoy]]. Karamihan sa mga mamamayan ng lalawigan ay nakakaunawa ng [[Wikang Tagalog|Tagalog]] at [[Wikang Ingles|Ingles]]. == Heograpiya at Klima == === Lupain === Matatagpuan ang Camarines Sur sa gitna ng [[Tangway ng Bikol]]. Pinamalaki rin sa rehiyon ang lalawigan na may kabuuang sukat na 5,266.9 kilometro parisukat. Matatagpuan sa gitna ng lalawigan ang Kapatagan ng Bikol. Nakapalibot dio ang mga kabundukan, dalawa dito ay ang [[Bundok Isarog]] at [[Bundok Iriga]]. Matatagpuan sa silangang bahagi ng lalawigan ang mabundok na [[Tangway ng Caramoan]], kung saan nakaharap sa pulo ng [[Catanduanes]]. === Klima === Ang klima ng Camarines Sur ay walang pinagkaiba sa klima sa kalakhan ng bansa na may [[klimang tropikal]]. Kadalasang tuyo at tag-init sa Marso hanggang Mayo at basa at maulan sa nalalabing mga buwan ng taon. Ang mga buwan ng Hunyo at Oktubre ang nagmamarka ng panahon ng mga bagyo. == Kasaysayan == === Bago Dumating ang mananakop na Kastila === Bago dumating ang mga [[Kastila]], [[Ibalon]] ang tawag noon ng mga katutubo sa buong tangway na tinatawag natin ngayon na [[Bikol (paglilinaw)|Bikol]] o [[Kabikulan]] kung saan naroroon ang Lalawigan ng Camarines Sur. Ayon sa teorya ng mga mananalaysay, ang mga tinatawag na [[Negrito]] ang mga unang pangkat-tao na tumira sa kapuluan ng [[Pilipinas]], kaya't ang mga sinaunang tao na tumahan sa Ibalon ay ang mga maiitim na tao na tinatawag ngayong mga [[Agta]]. Sila ay nataboy sa bundok sa pagdating nga mga bagong pangkat-tao na, ayon sa [[Espanyol]] na manlalakbay na si [[Miguel de Loarca]], ay kahawig ng mga tao sa [[Bisaya]], partikular ng mga taga kanlurang bahagi ng Kabisayaan. Ngunit, iba sa mga Bisaya, ang mga taga-Ibalon ay hindi "[[Pintados]]" o hindi nagta-tattoo sa katawan bilang kaugalian. Ang wikang [[Bikol]] ay bahagi ng malaking pamilyang-wika ng [[Malayo-Polynesian]] na siyang laganap na wika sa [[timog-silangan Asya]] at sa lahat ng kapuluang nasa [[Karagatang Pasipiko]]. === Panahon ng Kastila === Sa panahon ng mga Kastila, ang lalawigan ay ginawang bahagi ng [[Ambos Camarines]] (kabahagi ang lalawigan ng ngayo'y [[Camarines Norte]]). Ang mga Kastila ay nagtayo ng isang pamayanan sa tabi ng [[ilog Naga]] na bahagi ng mahabang [[ilog Bikol]] na tinawag nilang [[Nueva Caceres]] at siyang ginawang pangunahing bayan sa buong rehiyon. Ito ang naging [[lungsod ng Naga]] ngayon. === Digmaang Pilipino-Amerikano === ===Panahon sa ilalim ng pamumuno ng Amerika=== === Panahon sa ilalim ng pamumuno ng Hapon === ===Pagkatapos ng pangalawang pandaigdigang digmaan=== ==== Batas Militar ==== Sa lalawigan ng Camarines Sur ipinanganak ang Bagong Hukbong Bayan ng rehiyong Bicol. Pagkatapos idineklara ni Ferdinand Marcos ang martial law noong 21 Setyembre, mula sa kamaynilaan, umurong ang ilang aktibista sa lalawigan upang magbuo ng armadong pakikibaka sa rehiyon. Pinangunahan ang pag-oorganisang ito ni Romulo Jallores sa may Partido area. == Heograpiya == ==== Mga Lungsod ==== * [[Lungsod Iriga]] * [[Lungsod Naga]] ==== Mga Bayan<ref>{{Cite web |url=http://camsur.com/about/quick-facts |title=Archive copy |access-date=2020-05-19 |archive-date=2020-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200425140311/http://camsur.com/about/quick-facts |url-status=dead }}</ref>==== <table border="0"><tr> <td valign="top"> * [[Baao, Camarines Sur|Baao]] * [[Balatan, Camarines Sur|Balatan]] * [[Bato, Camarines Sur|Bato]] * [[Bombon, Camarines Sur|Bombon]] * [[Buhi, Camarines Sur|Buhi]] * [[Bula, Camarines Sur|Bula]] * [[Cabusao, Camarines Sur|Cabusao]] * [[Calabanga, Camarines Sur|Calabanga]] * [[Camaligan, Camarines Sur|Camaligan]] * [[Canaman, Camarines Sur|Canaman]] * [[Caramoan, Camarines Sur|Caramoan]] * [[Del Gallego, Camarines Sur|Del Gallego]] * [[Gainza, Camarines Sur|Gainza]] * [[Garchitorena, Camarines Sur|Garchitorena]] * [[Goa, Camarines Sur|Goa]] * [[Lagonoy, Camarines Sur|Lagonoy]] * [[Libmanan, Camarines Sur|Libmanan]] * [[Lupi, Camarines Sur|Lupi]] </td><td valign="top"> * [[Magarao, Camarines Sur|Magarao]] * [[Milaor, Camarines Sur|Milaor]] * [[Minalabac, Camarines Sur|Minalabac]] * [[Nabua, Camarines Sur|Nabua]] * [[Ocampo, Camarines Sur|Ocampo]] * [[Pamplona, Camarines Sur|Pamplona]] * [[Pasacao, Camarines Sur|Pasacao]] * [[Pili, Camarines Sur|Pili]] * [[Presentacion, Camarines Sur|Presentacion]] (Parubcan) * [[Ragay, Camarines Sur|Ragay]] * [[Sagñay, Camarines Sur|Sagñay]] * [[San Fernando, Camarines Sur|San Fernando]] * [[San Jose, Camarines Sur|San Jose]] * [[Sipocot, Camarines Sur|Sipocot]] * [[Siruma, Camarines Sur|Siruma]] * [[Tigaon, Camarines Sur|Tigaon]] * [[Tinambac, Camarines Sur|Tinambac]] </td></tr></table> == Mga kilalang tao == * [[Jorge Barlin]] - Unang katutubong Pilipinong obispo (Baao) * [[Joaquin G. Bernas]] - Abogado, paring Heswita, iskolar ng batas sa konstitusyon, manunulat at kolumnista sa pahayagan (Baao) * [[Luis Dato]] - manunulat, makata at tagapagturo (Baao) * [[Joker P. Arroyo]] - abogado, politiko at Senador (Baao) * [[Nakita ni Beatriz]] - [[Pinoy Big Brother]] Season 2 Big Winner, aktres (Baao) * [[Venus Raj]] - [[Binibining Pilipinas 2010|Binibining Pilipinas-Universe 2010]] and placed 4th Runner-Up in [[Miss Universe 2010]] pageant (Bato) * [[Victor Wood]] - mang-aawit, aktor, politiko (Buhi) * [[Elaine Kay Moll]] - Binibining Pilipinas candidate (Buhi) * [[Suzette Doctolero]] - drama screenwriter (Calabanga) * [[Rez Cortez]] - artista (Canaman) * [[Leila de Lima]] - dating Senador (Iriga) * [[Jaime Fabregas]] - aktor, mang-aawit at direktor ng musika (Iriga) * [[Nora Aunor]] - artista at mang-aawit (Iriga) * [[Lianne Valentin]] - artista at nagtatanghal ng telebisyon (Iriga) * [[Pedro B. Escuro]] - [[National Scientist of the Philippines]] para sa Genetics and Plant Breeding (Nabua) * [[Christi McGarry]] - Filipino-American beauty queen at model (Nabua) * [[Sofia Moran]] - artista, modelo, recording artist at pilantropo (Nabua)<ref>{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0602976/|title=Sofia Moran|website=IMDb|access-date=2020-04-04}}</ref> * [[Elizabeth Oropesa]] - aktres at reyna ng kagandahan (Nabua) * [[Ofelia M. Samar-Sy]] - Doktor, Dekano ng [[Bicol University]] Kolehiyo ng Medisina (Nabua)<ref>{{cite web | url=https://bicol-u.edu.ph/college+of+medicine/dean | title=Dekano &#124; BU College of Medicine | access-date=2026-02-27 | archive-date=2024-05-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240517234247/https://bicol-u.edu.ph/college+of+medicine/dean | url-status=dead }}</ref> * [[Andrew E]] - mang-aawit at rapper (Naga) * [[Johnny Abarrientos]] - manlalaro ng basketball at coach.<ref>{{Cite web |url=http://www.spin.ph/sports/basketball/news/barroca-draws-comparisons-with-abarrientos-as-he-steps-up-for-injury-hit-san-mig |title=Si Barroca ay kumukumpara kay Abarrientos habang siya ay humahawak para sa San Mig na naapektuhan ng pinsala — PBA — SPIN.PH |access-date=Abril 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413132056/http://www.spin.ph/sports/basketball/news/barroca-draws-comparisons-with-abarrientos-as-he-steps-up-for-injury-hit-san-mig |archive-date=Abril 13, 2014 |url-status=dead }}</ref> * [[Tomás Arejola]] - abogado, mambabatas, diplomat, manunulat sa politika at isang propagandista noong panahon ng kolonyal na Espanyol (Naga) * [[Joker Arroyo]]<ref>{{cite magazine |last=Chua-Eoan |first=Howard |title=Ang Pilipinas – Hindi Tumatawa ang Joker |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,965575-1,00.html |date=Setyembre 21, 1987 |magazine=Time |url-access=subscription |access-date=Abril 11, 2019 |archive-date=Marso 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325075431/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,965575-1,00.html |url-status=dead }}</ref> – pulitiko<ref>Toms, S. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/from_our_own_correspondent/4609892.stm "Ang laro ng pangalan sa Pilipinas"], ''BBC News'', Enero 14, 2006. Na-access noong Pebrero 21, 2007.</ref><ref>Mydans, S. [https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F40711F739580C7B8DDDA00894DF484D81 "Aquino, Sa ilalim ng "Presyo, Tinatanggal ang Kanyang Pinakamalapit na Tagapayo"], ''The New York Times'', Setyembre 18, 1987. Na-access noong Pebrero 21, 2007.</ref><ref>Chua-Eoan, H. [https://web.archive.org/web/20070312221011/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,965575-2,00.html "Ang Pilipinas Ang Joker Ay Hindi Tumawa"], ''Oras'' p. 2, Setyembre 21, 1987. Na-access noong Pebrero 21, 2007.</ref> *[[Wally Bayola]] - komedyante, aktor, at host (Naga) *[[Ely Buendia]] - mang-aawit, frontman ng [[Eraserheads]] at [[Pupil (band)|Pupil]] (Naga) *[[Jose Fabian Cadiz]] - politiko at bise alkalde ng [[Marikina]]. *[[Arnold Clavio]] - news anchor *[[AJ Dee]] - aktor at manlalangoy (Naga) *[[Enchong Dee]] - aktor at manlalangoy (Naga) *[[Amalia Fuentes]] - artista (Naga) *[[Victor Dennis T. Nierva]] – makata, guro, mamamahayag, artista sa teatro, tagasalin, graphic at book designer (Naga) *[[Salvador Panelo]] - dating tagapagsalita at punong legal na tagapayo ng Pangulo [[Rodrigo Duterte]] (Naga) *[[Jesse Robredo]] - dating [[Secretary of the Interior and Local Government]] *[[Leni Robredo]] - asawa ni Jesse Robredo, Mayor ng Naga at ika-14 [[Vice President of the Philippines]] (Naga) *[[Raul Roco]] - senador (Naga) *[[Tecla San Andres Ziga]] - senador (Naga)<ref name=PS>{{cite web|title=Tecla San Andres Ziga|url=http://www.senate.gov.ph/senators/former_senators/tecla_ziga.htm|publisher=Senate of the Philippines|access-date=November 23, 2013}}</ref> *[[Adolfo Tito Yllana]] - Apostolic Nuncio sa Israel at Cyprus, at Apostolic Delegate sa Jerusalem at Palestine (Naga) * [[Kyline Alcantara]] - artista (Ocampo) * [[Annie Ramirez]] - [[ju-jitsu]] practitioner (Pamplona) * [[Imelda Papin]] - OPM singer (Presentacion) * [[Andres Garchitorena]] - Gobernador at rebolusyonaryong heneral (Tigaon) * [[Mariano Garchitorena]] - Gobernador at Kalihim ng Agrikultura at Komersiyo (Tigaon) * [[Francis E. Garchitorena]] - Sandiganbayan Justice (Tigaon) * [[Jomari Yllana]] at [[Anjo Yllana]] - mga artista (Tigaon) * [[Jose Manuel Estela Stilianopoulos]] - Ambassador sa United Kingdom (Tigaon) == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Camarines Sur}} {{Bicol}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Camarines Sur|*]] 88kb1fy6pqnnytwixsgj97hxra2g6xu 0 4806 2205420 2196610 2026-04-30T08:08:30Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205420 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine city 2 |infoboxtitle = Lungsod ng Zamboanga |sealfile = |locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} |caption = Mapa ng {{PH wikidata|image_map}} |image_skyline = Zamboanga City from Garden Orchid Hotel.jpg |imagesize = |image_caption = Ang lungsod ng Zamboanga sa Mindanaw |caption = |region = [[Tangway ng Zamboanga]] (Rehiyon IX) |province = Wala (Dating bahagi ng [[Zamboanga Republic]]) |districts = Una at Ikalawang Distrito ng Lungsod ng Zamboanga |language = Lingwaheng Opisyal: [[Wikang Chavacano|Zamboangueño]] |barangays = 98 |class = Una |mayor = [[Beng Climaco|Maria Isabelle Climaco Salazar]] ([[Partido Liberal (Pilipinas)|LP]]) |vice_mayor = Rommel Agan ([[United Nationalist Alliance|UNA]]) |founded = Hunyo 23, 1635 |cityhood = Pebrero 26, 1937 |areakm2 = 1483.38 |population_as_of = 2015 | population_total = 861799 |population_density_sq_mi = 1490 | latd = 6| latm = 54| lats = | latNS = N | longd = 122| longm = 4| longs = | longEW = E |website = [http://www.zamboanga.gov.ph www.zamboanga.gov.ph] }} Ang '''Lungsod ng Zamboanga''' ay isang [[Mga lungsod sa Pilipinas|lungsod]] sa Rehiyon ng [[Tangway ng Zamboanga]] ng [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. Habang hindi nababahagi sa anumang [[lalawigan ng Pilipinas]], minsan itong naiuugnay sa [[Zamboanga del Sur]] para lamang sa datos galing sa [[Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas]]. Pero sa politikalmente hindi kailanman naging bahagi ang Lungsod ng Zamboanga ng Probinsya o [[Lalawigan ng Zamboanga del Sur]]. Ito ay gumaganap bilang isang lubos na urbanisado at malaya o nagsasariling lungsod pero ito ay ang pinakamalaking siyudad sa probinsya. Sa politikal na lokasyon ayon sa mga karatig pook, matatagpuan ang lungsod sa hilaga ng Probinsya o Lalawigan ng kapuluan ng Basilan lalo na ng Lungsod ng Isabela ng Basilan, timog at timog-silangan ng Bayan ng Sibuco at Sirawai ng Probinsya o Lalawigan ng Hilagang Zamboanga (Zamboanga del Norte), at timog at timog-kanluran ng Bayang ng Tungawan ng Probinsya o Lalawigan ng Zamboanga Sibugay. Sa buong rehiyon ng pamamahala o administratibo ng Tangway ng Zamboanga, ito ay matatagpuan sa hilaga ng Lungsod ng Isabela ng Probinsya o Lalawigan ng Basilan ngunit kasama sa rehiyong nabanggit sa mga panrehiyong layunin, sa may timog-kanluran ng buong Probinsya o Lalawigan ng Hilagang Zamboanga (Zamboanga del Norte) sa may gawing timog-kanlurang dulo nito, sa may timog-kanluran din ito ng mga Probinsya o Lalawigan ng Zamboanga Sibugay at Timog Zamboanga (Zamboanga del Sur). Sa pisikal na heograpiya, ang lungsod ay matatagpuan sa may silangan at timog-silangan ng [[Dagat Sulu]], sa hilaga ng Kipot ng Basilan, at sa kanluran ng Golpo ng Moro. Makikita ang mga [[bundok]] ng [[Pulo ng Basilan]] mula sa lungsod lalo na sa Pulong Bato sa [[Abong-abong]], Pasonanca, Zamboanga City sa may malaking krus na matatagpuan sa pinakahilaga ng 14 Stations of the Cross sa may nasabing lugar. Nagsasalita ang mga tao sa lungsod Zamboanga ng ib't ibang mga wika dahil sa pagiging mala-"melting pot" nito. Kabilang na rito ang mga [[wikang Tagalog]] at Filipin, [[wikang Hiligaynon|Hiligaynon]], [[Wikang Subanen|Subanen]], [[Wikang Tausug|Tausug]], [[Wikang Samal|Samal]], [[Wikang Badjau|Badjau]], at [[Wikang Cebuano|Cebuano]] o Bisaya, gayundin ang Ingles. Ang iilan naman ay nagsasalita ng [[Hapon]], ilang wika mula sa bansang [[India]], [[Wikang Ilokano|Ilokano]], [[Wikang Waray|Waray]], [[Wikang Malay|Malay]] kabilang na ang Bahasa Malaysia at Bahasa Indonesia, [[Wikang Koreano|Koreano]], [[Wikang Arabe|Arabe]], at iilan pang ibang banyagang wikang dala ng mga banyaga, dayo, at mga yaong nanirahan o ngatrabaho sa ibang bansa. Ngunit ang karamihan sa mga mamamayan nito lalo na sa mga Katoliko na higit na nakararami sa lungsod ay ang katangi-tangi at kakaibang wika nila, ang [[Wikang Chavacano|Chavacano]] na isang maituturing [[lingua franca]], ang opisyal na wika ng lungsod, at isang kriyolyong wika batay o mula sa [[wikang Espanyol]] o Kastila. Ang Chavacano ay sinasalita rin sa ibang pook sa bansa gaya lang ng Bayan ng Ternate at Lungsod ng Cavite sa Lalawigan ng Cavite, ngunit iyon ay sinasalita na lamang ng kakaunting populasyon at maaaring unti-unting mawala nang tuluyan. Ang mga pook na ito kabilang na ang lungsod ng Zamboanga ay nagsasalita ng iba't ibang [[diyalekto]] ng iisang Wikang Chavacano, kung saan ang Chavacano o Chabacano ng mga pook sa Lalawigan ng Cavite ay naimpluwensiyahang higit ng wikang Tagalog, samantala ang sa Zamboanga ay naimpluwensiyahan naman ng mga katutubong wikang sinasalita sa paligid ng lungsod kabilang na ang Malay o Bahasa Melayu mula sa bansang Malaysia, wikang Tausug ng [[mga Tausug]], Hiligaynon ng [[mga Ilonggo]], Cebuano o Bisaya ng [[mga Cebuano]], at gayundin naman ang Tagalog sa pamammagitan ng wikang Filipino na siyang pinakapormal at mas estandardisadong antas nito at siya ring opisyal at pambansang wika ng bansa, at ng wikang Ingles dahil na rin sa media, edukasyon, mga dayuhan, at sa pagiging isa pang opisyal na wika ng bansa bukod sa wikang Filipino. Tanging ang diyalekto ng Lungsod ng Zamboanga ang mas buhay, mas may maraming nagsasalita bilang pangunahin o una at bilang pangalawa o pangatlong wika ng mga mamamayan ng lungsod, mga Zamboangueño sa ibang lugar, at ng mga dayo at tao sa karatig lalawigan, maging umaabot sa Sempornah, Sabah, Malaysia. Ito rin ang mas kilala ng ibang tao bilang Wikang Chavacano nang hindi nalalaman na isa lamang ito sa mga diyalekto ng nasabing wika, at kamalian ding tinatawag na "Chavacano" ang mga nagsasalita nito sa halip na dapat ay "Zamboangueño", na isang pangkat etno-linggwistiko ng bansa. Sa higit na malaking porsiyento, ang Chavacano de Zamboanga o Zamboangueño Chavacano ay magkahalong Wikang Espanyol na parehong Kastila at Mexicano at ng mga lokal na mga wika gaya ng Cebuano, Bahasa Sug, Bahasa Melayu, Tagalog, Hiligaynon, at pati rin ang mga wikang mula sa [[Mexico]] gaya ng Nahuat'l na nakadagdag din sa Chavacano sa pamamagitan ng Espanyol ng Mexico o Mexicano. Sa modernong panahon, nahaluan din ng [[wikang Ingles]] ang Chavacano. Ang wikang ito ay mayroong [[bokabularyo]] o mga salitang nasa 70-80% na mula sa Espanyol at mga 20-30% na mga bokabularyo o mga salita mula sa [[mga wika sa Pilipinas|ibang mga wika ng bansa]], mula sa [[Wikang Nahuatl|Nahuta'l]] ng Mexico sa pamamagitan ng Mehiakanong Espanyol, mula rin sa Malay, at sa Ingles. Ang [[balarila]] o gramatika ng Chavacano ay mas simple o pinasimple kaysa sa estandardisadong Espanyol at ang paraan ng pagbubuo ng mga pangungusap at iilang mga salita ay mas nahahawig sa wikang Filipino at mga wika ng bansa. ==Kasaysayan== Ang pangalang Zamboanga ay hango sa wikang Subanen na "sabuan," at sa wikang Malay na "jambangan" (daungan ng mga bulaklak). Ang [[Fort Pilar]], na ngayo'y isang dambana ng [[Nuestra Senora del Pilar]], ay itinatag noong 1635&nbsp;ng pamahalaang kolonyal ng Kastila. Sa [[panahong Amerikano]] at bago ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], naging sentro ang Zamboanga ng kalakalan, edukasyon, at pamahalaan ng buong Kamindanawan. Noong Oktubre 12, 1936 ay naging ganap na chartered city sa pamamagitan ng Commonwealth Act No. 39 na inilagda ni Pang. [[Manuel L. Quezon]]. Sa kasalukuyan ay binansagang ''Lungsod [[Latino]] ng [[Asya]]'' sa halip ng pagiging ''Lungsod ng mga [[Bulaklak]]''. ==Heograpiya== Sa kabuuang land area ng 1,483.38 sq. km., ang Zamboanga ay ang ikatlong pinakamalaking lungsod ng Pilipinas sa lupain. Ito ay nasa 460 milya nautica sa timog ng Maynila (mga 850&nbsp;km), 365 nautical miles sa hilaga-silangan ng [[Kota Kinabalu]] sa Malaysia (mga 700&nbsp;km), at 345 nautical miles sa Hilaga Silangan ng [[Manado]] sa[[ Indonesia]] (mga 650&nbsp;km). Ang Lungsod ng Zamboanga ay may kabuuan ng 98 barangay at 28 isla. ==Pamahalaan== Ang lungsod ng Zamboanga ay naging "highly-urbanized" ayon sa Local Government Code noong 1983, hiwalay sa lalawigan ng [[Zamboanga del Sur]]. Nagkaroon ng isang distrito kongresyonal noong 1984 hanggang 2007, nang hinati sa dalawa ang Zamboanga sa pagkakaroon ng dalawang kumakatawan sa kongreso. Bawat distrito ay mayroong representative at walong konseho. Si Beng Climaco ang kasalukuyang alkalde sa ikalawang termino. Ang kanyang tiyuhin, si Cesar Climaco, ay naglingkod bilang alkalde ng tatlong termino hanggang sa kanyang pagkamatay noong Nobyembre 14,1984. Siya ay binaril ng di kilalang gunman. ==Magagandang Tanawin== *Taluksangay Village *Mga dagat ng Calarian (kabilang ang La Vista del Mar at Zamboanga City Golf Complex), at Boalan *Ang Pasonanca Park (Parke ng Pasonanca) *Ang Abong-abong kung saan matatagpuan ang Bundok Pulambato *City Hall (Bulwagan ng Lungsod) *Plaza Pershing (Liwasan ni Pershing) *Fort Pilar (Tanggulan ng Pilar) *Metropolitan Cathedral of the Immaculate Concepcion o Catedral Metropolitana de la Inmaculada Concepcion (Katedral Metropolitan ng Imakulada Konsepsyon) *Yakan Weaving Village (Nayon ng Paghahabi ng Yakan) *Mga Vinta *Paseo Del Mar (Sakayan/Pasyalan ng Dagat) ==Mga Kapistahan at Pagdiriwang== *'''Festival de Zamboanga o Fiesta dela Nuestra Senora La Virgen del Pilar''' (Pagdiriwang ng Zamboanga Hermosa o Kapistahan ng Ating Birhen ng Pilar) *'''Dia de Zamboanga (Araw ng Zamboanga)''' *'''Dia del Fundacion de Lenguaje Chavacano (Araw ng Pagtatatag ng Wikang Chavacano)''' ==''"Zamboanga Hermosa" el Himno Oficial de Zamboanga'' == ===== (Ang wika ng himno o awit ay maaaring mula sa Wikang Kastila o Espanyol, o hindi kaya ay mula sa makalumang Wikang Chavacano na hindi pa masyadong naimpluwensiyahan ng mga ibang wika sa Filipinas at ng wikang Ingles sa 'di gaya sa mas moderno at kasalukuyang Wikang Chavacano na higit nang lumayo mula sa Wikang Kastila o Espanyol na siyang malaking basehan o pinagbatayan, pinagmulan, o inang-wika nito .) ===== Zamboanga Hermosa,<br>Preciosa, perlita<br>[[Pagmamalaki|Orgullo]] de [[Mindanao]]<br>Tus bellas dalagas<br>Son las que hermosean<br>Tu deliciosa [[ciudad]]. [[Bulaklak|Flores]] y amores<br>que adornan su [[Hardin|jardín]]<br>Eres la imagen<br>de bello [[Eden|Edén]] Zamboanga hermosa,<br>Preciosa, perlita<br>Orgullo de Mindanao. [[Bulaklak|Flores]] y amores<br>que adornan su [[Hardin|jardín]]<br>Eres la imagen<br>de bello [[Eden|Edén]] Zamboanga hermosa,<br>Preciosa, perlita<br>Orgullo de Mindanao. ('''Paraan:''' Ito ay inaawit lagi pagkatapos ng Lupang Hinirang at bago o pagkatapos ng Panunumpa sa Watawat o Panatang Makabayan kung mayroon, o di kaya'y pagkatapos ng Lupang Hinirang kung walang Panatang Makabayan o Panunumpa sa Watawat. '''Palakumpasan:''' Ito ay inaawit at ikinukumpas sa palakumpasang 3/4. <br>'''Pagkakataon:''' Inaawit ito bago magsimula ang mga pagpupulong ng konseho at ng lokal na gobyerno sa paraang nakasaad sa taas. Kadalasan o lagi rin itong inaawit sa paraang nakasaad sa taas bago ang mga pulong, pista, at mga okasyong panggobyerno, at pampaaralan, at madalang o di kaya'y hindi sa mga samut-sari o personal na okasyon. Ito rin ay inaawit sa paraang nakasaad sa taas bago at pagkatapos ng isang araw na pag-aaral o klase sa mga mababang paaralang panggobyerno o kahit sa mga pribadong paaralang elementarya araw-araw mula Lunes hanggang Biyernes, at bago ng pag-aaral o klase sa Lunes at pagkatapos ng pag-aaral o klase sa Biyernes o sa parehong paraan ng mababang paaralan, para sa mga mataas na paaralan at dalubhasaan o kolehiyo at ibang mataas na pag-aaral na mga institusyon, akademya, palaturuan, o paaralan.) == "Zamboanga Hermosa" ang Opisyal na Awit ng Zamboanga (isinaling-wika sa wikang Filipino) == ==== (Ito ay ang pagsasalin ng awit o himno sa wikang Pambansa, ang wikang Filipino.) ==== Zamboangang Maganda,<br>Pinakamamahal, perlita (isang uri ng hiyas o bato)<br>Pagmamalaki ng [[Mindanao]]<br>Iyong mga magagandang dalaga<br>Sila ang mga yaong nagpapaganda sa<br>Iyong kaaya-ayang lungsod. Mga bulaklak at mga pag-ibig<br>na gumagayak sa kanyang hardin<br>Ikaw ay ang larawan<br>ng magandang Eden (hardin ng Eden)<br>Zamboangang maganda,<br>Pinakamamahal, perlita (isang uri ng hiyas o bato)<br>Pagmamalaki ng Mindanao. Mga bulaklak at mga pag-ibig<br>na gumagayak sa kanyang hardin<br>Ikaw ay ang larawan<br>ng magandang Eden (hardin ng Eden)<br>Zamboangang maganda,<br>Pinakamamahal, perlita (isang uri ng hiyas o bato)<br>Pagmamalaki ng Mindanao. == Mga Barangay sa Lungsod == Sa Lungsod ng Zamboanga, ito ay may 98 na barangay: {| |----- | valign="top" | *Abong Abong *Arena Blanco *Ayala *Baliwasan *Baluno *Boalan *Bolong *Buenavista *Bunguiao *Busay *Cabaluay *Cabatangan *Cacao *Calabasa *Calarían *Camino Nuevo *Campo Islam *Canelar *Capisan *Cawit *Culianan *Curuan *Daap *Dita *Divisoria *Dulian (Upper Bunguiao) *Dulian (Upper Pasonanca) *Guisao *Guiwan *Kasanyangan *La Paz *Labuan *Lamisahan *Landang Gua *Landang Laum *Lanzones *Lapakan *Latuan (Curuan) *Licomo *Limaong *Limpapa *Lubigan *Lumayang *Lumbangan *Lunzuran *Maasin *Malagutay *Mampang *Manalipa *Mangusu | valign="top" | *Manicahan *Mariki *Mercedes *Muti *Pamucutan *Pangapuyan *Panubigan *Pasilmanta (Sacol Island) *Pasobolong *Pasonanca *Patalon *Putik *Quiniput *Recodo (formerly La Caldera) *Río Hondo *Salaan *San Jose Cawa-Cawa *San Jose Gusu *San Roque *Sangali *Sibulao (Curuan) *Sinubong *Sinunoc *Sta. Barbara *Sta. Catalina *Sta. Maria *Sto. Niño *Tagasilay *Taguiti *Talabaan *Talisáyan *Talon-Talon *Taluksangay *Tetuan *Tictapul *Tigbalabag *Tigtabon *Tolosa *Tugbungan *Tulungatung *Tumaga *Tumalutab *Tumitus *Victoria *Vitali *Zambowood *Zone I *Zone II *Zone III *Zone IV |} ==Media== ===TV=== * ABS-CBN Western Mindanao (Channel 3) * RPN DXXX TeleRadyo (Channel 5) * PTV 7 * GMA 9 * GBPI 11 * RMN DXRZ TeleRadyo 13 ===Radyo=== ====AM==== * DZRH 855 * RMN DXRZ 900 * DXYZ Sonshine Radio 963 * RPN DXXX Radyo Ronda 1008 * DXLL Bombo Radyo 1044 * FEBC DXAS 1116 * DXMR Radyo Pilipinas 1170 * CMN DXVP Radyo Verdadero 1476 ====FM==== * Peace 88.3 * 89.9 Brigada News FM * 91.5 Wild FM * Monster RX 93.1 * 93.9 Star FM * Magic 95.5 * 96.3 iFM * 97.9 Love Radio * MOR 98.7 * 102.7 Yes The Best * 103.5 Halo-Halo * 105.9 eMedia * Marino News FM 106.7 ==Demograpiko== {{Populasyon}} ==Mga kilalang personalidad== [[File:Hidilyn Diaz 2015d.jpg|thumb|upright|Hidilyn Diaz sa kanyang pagbabalik sa Zamboanga City, ilang araw matapos ang kanyang tagumpay sa 2016 Summer Olympics]] {{Tingnan din|Zamboanga del Sur#Mga kilalang tao}} * [[Eumir Marcial]] – Pilipinong Boksingero. Nanalo ng tansong medalya sa [[2020 Summer Olympics]], at may 4 na Ginto na Medalya sa [[South East Asian Games]] * [[Mike Tolomia]] – manlalaro ng basketball * [[Cesar Climaco]] - [[alkalde ng Zamboanga City]] sa loob ng 11 taon sa loob ng tatlong hindi magkakasunod na termino. Isang kilalang kritiko ng rehimeng batas militar ni [[Ferdinand Marcos]]. * [[Roseller T. Lim]] – ang unang Zamboangueño na naging senador ng Pilipinas mula Disyembre 30, 1955, hanggang Disyembre 30, 1963. Si Lim ay kilala bilang "Dakilang Filibustero", matapos siyang [[filibustero]] maglingkod nang mahigit 18 oras sa pagtatangkang pigilan ang pagkahalal ni Ferdinand Marcos bilang [[Pangulo ng Senado ng Pilipinas|pangulo ng Senado]].<ref>{{Banggitin ang balita |last=Mustafa |first=Noralyn |date=Hunyo 18, 2004 |title=Roseller T. Lim: Tumayo Siya sa Palapag ng Senado nang 18 Oras upang Pigilan si Marcos ngunit... |page=A1 |newspaper=Philippine Daily Inquirer |url=https://news.google.com/newspapers?id=Ulc1AAAAIBAJ&pg=2734,720400 |access-date=2017-08-27 |via=Google News Arkibos}}</ref><ref>{{Banggitin ang web |petsa=Pebrero 11, 2009 |title=Pinamunuan ng Alkalde ang "Dia de Roseller T. Lim" |url=http://www.zamboanga.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=1711&Itemid=46 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828002502/http://www.zamboanga.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=1711&Itemid=46 |archive-date=Agosto 28, 2017 |access-date=Agosto 27, 2017 |website=zamboanga.gov.ph}}</ref> * [[Alyssa Alano]] – isang pelikulang [[Pilipino|Pilipina]]-[[Mga Australyano|Australyano]] at aktres sa TV. Dati siyang miyembro ng sikat na [[VIVA Entertainment|Viva]] Hotbabes franchise. * [[Hidilyn Diaz]] – isang Pilipina na [[Olympic weightlifter|weightlifter]] at [[airwoman]]. Nanalo siya ng medalyang pilak sa dibisyon ng 53-kg na timbang ng kababaihan sa [[2016 Summer Olympics]].<ref>{{Banggitin ang balita |last=Bracher |first=Jane |date=Agosto 7, 2016 |title=Nakakuha si Hidilyn Diaz ng Pilak, Unang Medalya sa Olimpiko ng Pilipinas sa Loob ng 20 Taon |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/142282-hidilyn-diaz-olympic-weightlifting-women-53kg-silver-medal/ |access-date=Hunyo 6, 2022}}</ref> Sa Tokyo noong Hulyo 26, 2021, napanalunan ni Diaz ang unang gintong medalya ng Pilipinas sa Olympics sa [[2020 Summer Olympics]] para sa weightlifting ng kababaihan, na nagtakda ng rekord sa Olympics para sa kategoryang 55 kg * [[Buddy Zabala]] – isang Pilipinong musikero at prodyuser. Siya ang bassist ng Pilipinong punk rock band na [[Hilera]] at kasalukuyan ding miyembro ng [[Moonstar88]] at [[Cambio (banda)|Cambio]]. Siya rin ay miyembro ng [[Eraserheads]] at bassist para sa [[The Dawn (banda)|The Dawn]]. * [[Anton Mari H. Lim]] – isang Pilipinong beterinaryo, negosyante, pampublikong pigura, at humanitarian.<ref>{{Cite web |title=Maligayang pagdating sa Tzu Chi Foundation! |url=http://www.tzuchizam.org/ |access-date=Agosto 27, 2017 |website=tzuchizam.org |archive-date=Agosto 27, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827171252/http://www.tzuchizam.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[Mark Barroca|Andy Mark C. Barroca]] – isang Pilipinong propesyonal na manlalaro ng basketball para sa [[Magnolia Hotshots]] sa [[Philippine Basketball Association]] (PBA).<ref>{{Banggitin ang web |title=Mark Barroca |url=http://stats.humblebola.com/pba/players/136-Barroca-Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115234539/http://stats.humblebola.com/pba/players/136-Barroca-Mark |archive-date=Enero 15, 2018 |access-date=Enero 15, 2018 |website=HumbleBola}}</ref> * [[RR Garcia|Ryan Roose B. "RR" Garcia]] – isang Pilipinong propesyonal na manlalaro ng basketball para sa [[TNT KaTropa]] sa PBA.<ref>{{Banggitin ang web |title=RR Garcia |url=http://stats.humblebola.com/pba/players/64-Garcia-RR |archive-url=https://web.archive.org/web/20180316122015/http://stats.humblebola.com/pba/players/64-Garcia-RR |archive-date=Marso 16, 2018 |access-date=Agosto 27, 2017 |website=HumbleBola}}</ref> * [[Rudy Lingganay|Rudy Briones Lingganay Jr.]] – isa pang Pilipinong propesyonal na manlalaro ng basketball para sa TNT KaTropa sa PBA.<ref>{{Banggitin ang balita |last=Cebu Daily News |date=Setyembre 25, 2011 |title=Lingganay Layup Lifts Powerade |language=en |work=Inquirer.net |url=https://newsinfo.inquirer.net/64691/lingganay-layup-lifts-powerade |access-date=Hunyo 6, 2022}}</ref> * [[Chico Lanete]] – isang Pilipinong propesyonal na manlalaro ng basketball para sa [[Phoenix Fuel Masters]] sa PBA.<ref>{{Banggitin ang web |title=Profile ng Manlalaro ng Basketbol ni Chico Lanete |url=http://basketball.eurobasket.com/player/Chico-Lanete/Philippines/Phoenix-Fuel-Masters/94443? |access-date=Agosto 27, 2017 |website=Eurobasket}}</ref> * [[Chef Miguel Cabel Moreno|Chef Miggy Cabel Moreno]] - Kinilala ang bantog na Pilipinong Tausug chef at restaurateur sa pagtataguyod ng pamana sa pagluluto ng Katimugang Mindanao, partikular na ang lutuing [[Tausūg|Tausug]].<ref>{{Cite web |last=Concengco |first=Jar |date=Marso 12, 2025 |title=Paano Ibinubunyag ng Isang Chef ang mga Nakatagong Hiyas sa Pagluluto ng Mindanao |url=https://www.esquiremag.ph/culture/food-and-drink/chef-miguel-moreno-modern-day-warrior-of-mindanaoan-cuisine-a5356-20250312-lfrm |access-date=2025-08-25 |website=Esquire Magazine Philippines}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga kawing panlabas == * [http://cbk-zam.wikipedia.org Chavacano de Zamboanga Wikipedia] * [http://www.zamboanga.gov.ph Zamboanga City official government website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121110225747/http://www.zamboanga.gov.ph/ |date=2012-11-10 }} * [http://www.zamboanga.com/ Zamboanga.com] * [http://www.zamboangacity.com Zamboanga City Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070811045752/http://www.zamboangacity.com/ |date=2007-08-11 }} * [http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} * [http://www.ahyer.com/philippines/zamboanga-peninsula/zamboanga/subdivisions.html List of Subdivisions in Zamboanga City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070126054920/http://www.ahyer.com/philippines/zamboanga-peninsula/zamboanga/subdivisions.html |date=2007-01-26 }} '''Mga Balita sa Internet''' * [http://www.zambotimes.com Zamboanga City, Daily] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160512062522/http://www.zambotimes.com/ |date=2016-05-12 }} * [http://www.zambonews.com Zamboanga Online News] * [http://www.zambotoday.com The Official Website of Zamboanga Today Newspaper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220113919/http://zambotoday.com/ |date=2008-02-20 }} * [http://www.mindanaoexaminer.com/ The Mindanao Examiner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070813081413/http://www.mindanaoexaminer.com/ |date=2007-08-13 }} {{Zamboanga del Sur}} {{Philippine cities}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Zamboanga, Lungsodng]] fxojm1d96e1awtl231u5ig8hzjk4er7 0 4845 2205325 2120831 2026-04-30T04:03:16Z Exec8 780 2205325 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region | name = Rehiyong XI <br /> Rehiyon ng Davao | map_file = Ph_locator_region_11.png | center = [[Lungsod ng Dabaw]]| population = 3,676,163 | density_km2 = 186.9 | area_km2 = 19,671.83 | provinces = 5 | cities = 6 | municipalities = 44 | barangays = 1,160 | districts = 11 | languages = [[Wikang Dabawenyo|Davaoeño]] & [[Wikang Sebwano|Sebwano]], Mandayan, Dibabawon, Mansakan, Manobo, [[Wikang Tagalog|Tagalog]] at iba pa. }} Ang '''Rehiyon ng Davao''' ay binubuo ng mga [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Davao de Oro]], [[Davao del Norte]], [[Davao del Sur]], [[Davao Occidental]] at [[Davao Oriental]] sa [[Pilipinas]]. Tulad ng Rehiyon IX at X, kabilang ang Rehiyon XI o Rehiyon ng Davao sa mga isinaayos na rehiyon ayon sa Executive Order No. 36 ng Pangulong Gloria Macapagal-Arroyo. == Mga Produkto == Sa rehiyon ng Davao nagmumula ang mga produkto tulad ng saging, ramie, goma, paminta, tabla, plywood, abaka, kape ,kopra, at kasoy. Sagana rin ang rehiyon sa mga produktong mula sa niyog tulad ng langis, suka, at mga minatamis. Ang mahabang baybayin naman ng Davao Oriental ay sagana sa mga isda at iba pang yamang tubig. Bukod sa mga nabanggit, nagmumula rin sa rehiyon ang mga mineral na tulad ng ginto, marmol, ''limestone'', pilak, tanso, ''manganese'', ''nickel'', at semento. ==Etymology== Naniniwala ang maraming mananalaysay na ang pangalan ng Davao ay ang pinaghalong tatlong pangalan na tatlong iba't ibang tribo, ang pinakamaagang mga naninirahan sa rehiyon, para sa Davao River. Ang Manobos, isang tribo sa katutubo, ay tumutukoy sa Davao Rivers bilang Davohoho. Ang isa pang tribo, ang Bagobos, ay tumutukoy sa ilog bilang Davohaha, na nangangahulugang "apoy", samantalang isa pang tribo, ang tribo ng Guiangan, tinawag na ilog bilang Duhwow. ==Kasaysayan== Ang kasaysayan ng rehiyon ay nagsimula pabalik sa mga panahon kung kailan ang iba't ibang tribo ay sinakop ang rehiyon. Naniniwala ang Manobos, Mandayas, Kalagans, Mansakas, at ang Bagobos sa lugar. Ang mga ito ay parehong mga tribo na lumikha ng maliliit na pamayanan at mga komunidad na kalaunan ay naging Mindanao. ===Unang kontak ng rehiyon ng mga Europeo=== Ang lugar ng Gulf ng Davao ay ang unang rehiyon sa bansa na nakikipag-ugnayan sa mga Europeo, na may mga kontak na naganap noong unang ika-16 siglo. Ang mga Portuges ang mga nauna sa mga Kastila, na ang mga nag-kolonisya sa rehiyon kahit na maglaon, sa pagtingin at pagbisita sa rehiyon. Noong 1512, nasawi si Francisco Serrano sa mababaw na tubig at coral reef ng Cape of San Agustín, na matatagpuan sa ngayon ang lalawigan ng Davao Oriental. Noong 1538, si Francisco de Castro, isang kapitan ng Portugal, ay hinimok ng malakas na hangin sa timog-silangang baybayin ng Mindanao. Bininyagan niya ang ilang mga pinuno sa lugar. Noong ika-1546, si Francis Xavier, isang pari ng Heswita, ay umalis sa Malacca at nagpunta sa Molucca Islands, pagkatapos ay tinawag na Spice Islands, kung saan ang mga Portuges ay may ilang mga settlements, at sa loob ng isang taon at kalahati ay ipinangaral niya ang Ebanghelyo sa mga naninirahan sa Amboyna, Ternate , Baranura, at iba pang mas maliit na isla. Ito ay inaangkin ng ilang na sa panahon ng ekspedisyon na ito ay nakarating sa isla ng Mindanao, na kinumpirma ng ilang mga manunulat ng ikalabimpito siglo, at sa Bull ng kanonisasyon na ibinigay sa 1623. Sinasabi din na siya ang isa na ipinangaral ang Ebanghelyo sa Mindanao. ===Espanyol na pangangasiwa=== Sa loob ng maraming siglo ang mga tribo ay nanirahan sa kamag-anak na kapayapaan hanggang sa ang Espanyol, sa ilalim ng mahuhusay na negosyanteng Espanyol na si Don Jose Oyanguren, ay dumating sa rehiyon noong 1847. Sa panahong iyon, ang Kalagan Moro na pinuno na Datu Bago ay nasa kontrol sa lugar sa ngayon ay ang Davao City . Sinubukan ni Don Oyanguren na lupigin ang lugar na pinasiyahan ni Datu Bago; bagaman nabigo siya noong una, sa kalaunan ay pinalayas ng Moro chieftain ang kanyang mga tao upang mamuhay sa mga lugar na malapit sa Mount Apo. Ito ang oras na ang bayan ng Davao, na tinatawag na Nueva Vergara ng mga Kastila, ay itinatag noong taong 1848. Sinubukan ni Don Oyanguren na bumuo ng rehiyon. Kahit na ang Espanyol ay nakakuha ng mataas na kamay kapag sa wakas ay kinokontrol nila ang mga daungan ng rehiyon, ang populasyon ng Davao lumago nang napakabagal hanggang sa pagdating ng mga Kristiyanong misyonero sa lugar noong 1890. ===Amerikanong pangangasiwa=== Pagkatapos ng Digmaang Espanyol-Amerikano noong 1898, natapos ang panuntunan ng Espanyol sa rehiyon. Pagkatapos ay nakarating ang mga Amerikano sa rehiyon at pagkatapos ay binuo nila ang mga rehiyon ng komunikasyon at mga sistema ng transportasyon. Sa panahong ito, lumago ang pagmamay-ari ng pribadong bukid sa rehiyon. Nagsimula ang paglipat ng Hapon sa rehiyon bilang dalawang Hapon na negosyante, Kyosaburo Ohta at Yoshizo Furokawa, ay nakakahanap ng mas mahusay na lupang pang-agrikultura para sa pagtatayo ng abaka at mga plantasyon ng niyog sa rehiyon. Ang Port ng Davao ay binuksan noong 1900, at naging unang port ng internasyunal na Pilipino na itinatag sa timog. Noong 1903 hanggang 1914, ang rehiyon ay isa sa mga distrito ng dating Moro Province sa Mindanao. Pagkatapos ng 1914, ang lalawigan ay pinalitan ng isang kolonyal na ahensyang Amerikano na tinatawag na Kagawaran ng Mindanao at Sulu, na lumalaganap sa buong isla ng Mindanao maliban sa Lanao. Ang ahensya ay tumagal mula 1914 hanggang 1920. ===Panahon ng digmaan sa Hapon=== Noong 1942, sa panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], nang magsimula ang pagsakop ng Hapon sa Pilipinas, ang rehiyon ay isa sa mga unang kabilang sa mga rehiyon ng Pilipinas na napapailalim sa pananakop ng Hapon. Ang mga imigrante ng Hapones sa Davao ay gumaganap bilang ikalimang haligi, tinatanggap ang mga invaders ng Hapon noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ang mga Japanese na ito ay kinasusuklaman ng mga Muslim ng Moro at hindi nagustuhan ng mga Tsino. [3] [4] Ang mga Moro ay hinuhusgahan bilang "ganap na kakayahang makitungo sa mga ikalimang kolumnista ng Hapon at mga manlulupig." [5] Ang mga Moros ay labanan ang mga manlulupig sa Hapon kapag sila ay nakarating sa Davao sa Mindanao. [6] [7] [8] [9] [10] [11] Ang mga Hapones ay bumalik sa kanilang mga barko sa gabi upang matulog dahil ang mga Moros ay tumakot ng labis na takot sa kanila, kahit na ang mga Moros ay lumalabas ng Japanese. [12] [13] [14] [15] [16] [17] [ 18] Ang pinakamahabang labanan ng kampanya ng Allied Liberation, ang Labanan ng Davao, ay naganap noong 1945. Pagkatapos ng digmaan, ang rehiyon ay tuluyang naipasa sa mga kamay ng Amerikano nang halos isang taon bago ang pormal na kalayaan ng Pilipinas noong Hulyo 4, 1946, karamihan ng mga naninirahan sa rehiyon ng Hapon ay isinama ngayon sa populasyon ng mga Pilipino. ==Pangangasiwa ng Pilipinas== ===Davao province=== Pangunahing artikulo: Davao (dating lalawigan) Kahit na bago ang kalayaan ng Pilipinas noong 1946, ang buong rehiyon ay isa nang lalawigan na tinatawag na Lalawigan ng Davao, na ang Davao City ang nagsisilbing kapital nito. Ang lalawigan ay isa sa mga pinakamalaking lalawigan sa Pilipinas noong panahong iyon, na sumasaklaw ng higit sa 20,000 square kilometers (7,700 sq mi). Ito ay mula noong 1920 hanggang 1967, nang ang probinsya ay nahati sa tatlong probinsya noong Mayo 1967: Davao del Norte, Davao del Sur at Davao Oriental. [19] Matapos ang dibisyon, opisyal na pinangalanan ng Davao City ang sentrong pang-rehiyon nito. ===Southern Mindanao at Davao Region=== [[Talaksan:Ph davao region.png|thumb|right|Map of Region XI]] Ang Rehiyon XI, na kilala bilang Southern Mindanao, ay orihinal na sakop ng 6 na lalawigan (Davao de Oro, Davao del Norte, Davao del Sur, Davao Oriental, South Cotabato at Sarangani), at mga lungsod ng Davao, Digos, Panabo, Tagum, Samal, General Santos at Koronadal. [20] Ang Surigao del Sur ay inilipat sa bagong likhang rehiyon ng Caraga noong Pebrero 23, 1995. Noong Setyembre 2001, ipinatupad ang Executive Order No. 36 na muling inorganisa ang mga rehiyon sa Mindanao. Ang Rehiyon XI, na kilala bilang Southern Mindanao, ay pinalitan ng Rehiyon Davao, at mga lalawigan ng South Cotabato at Sarangani, at ang mga lungsod ng General Santos at Koronadal ay inilipat sa Rehiyon XII Davao Region is subdivided into 5 [[Provinces of the Philippines|provinces]], 1 [[Philippine city#City classification|''highly urbanized'' city]], 5 ''component'' cities, 43 [[Municipalities of the Philippines|municipalities]], and 1,162 [[barangay]]s. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 class="unsortable" | Province {{font|{{small|or}} {{abbr|''HUC''|Highly urbanized city; administered independently from any province}}|css=font-weight:normal}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kapital ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]] ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Population {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Area<ref name=nscbprov>{{cite web |title=List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |work=PSGC Interactive |publisher=National Statistical Coordination Board |accessdate=15 April 2014 |location=Makati City, Philippines |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DpMOBTiK?url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archivedate=21 January 2013 |df= }}</ref><ref name="PSA-CitiesList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |website=Philippine Statistics Authority |accessdate=29 March 2016 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archivedate=29 April 2011 |df= }}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Density ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Cities ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{Abbr|Muni.|Municipalities}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Bgy.|Barangays}} |- ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Davao de Oro]] | style="text-align:left;" | [[Nabunturan]] | Manobo/[[Wikang Mansaka|Mansaka]]/[[Wikang Mandaya|Mandaya]]/[[Wikang Pilipino|Pilipino]] | {{percent and number|736107|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|4,479.77|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|736107/4479.77|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 11 | 237 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Davao del Norte]] | style="text-align:left;" | [[Tagum]] | [[Wikang Mansaka|Mansaka]]/[[Wikang Mandaya|Mandaya]]/[[Wikang Sebwano|Sebwano]] | {{percent and number|1016332|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,426.97|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1016332/3,426.97|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 3 | 8 | 223 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Davao del Sur]] | style="text-align:left;" | [[Digos]] | [[Wikang Sebwano|Sebwano]]/[[Wikang Tagabawa|Tagabawa]]/[[Wikang Obo|Obo]] | {{percent and number|632588|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,163.98|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|632588/2,163.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 <!-- excluding Davao City --> | 9 | 232 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Davao Occidental]] | style="text-align:left;" | [[Malita, Davao Occidental|Malita]] | [[Wikang Sarangani|Sarangani]]/[[Wikang Sebwano]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]/Sangirese | {{percent and number|316342|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,163.45|km2|abbr=values|disp=table}}<ref name="PSA-DavaoOccidentalTowns">{{cite web|title=Province: Davao Occidental|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/province.asp?provCode=118600000&provName=DAVAO%20OCCIDENTAL&regCode=11&regName=REGION%20XI%20%28Davao%20Region%29|website=[[Philippine Statistics Authority]]|accessdate=29 March 2016|archive-date=16 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316013027/http://nscb.gov.ph/activestats/psgc/province.asp?provCode=118600000&provName=DAVAO%20OCCIDENTAL&regCode=11&regName=REGION%20XI%20(Davao%20Region)|url-status=dead}}</ref><!-- sum of component towns' land areas --> | {{convert|{{sigfig|316342/2,163.45|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 5 | 105 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Davao Oriental]] | style="text-align:left;" | [[Mati]] | [[Wikang Kalagan|Kalagan]]/[[Wikang Kamayo|Kamayo]]/[[Wikang Mansaka|Mansaka]]/[[Wikang Mandaya|Mandaya]] | {{percent and number|558958|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5,679.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|558958/5,679.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 10 | 183 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;" | [[Davao City]] | style="text-align:right;border-left:0;" | † | — | [[Wikang Dabawenyo|Dabawenyo]]/[[Wikang Sebwano|Sebwano]]/[[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | {{percent and number|1632991|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,443.61|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1632991/2,443.61|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | — | — | [[Barangays of Davao City|182]] |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=4 style="text-align:left;" | Total ! scope="col" style="text-align:right;" | 4,893,318 ! scope="col" style="text-align:right;" | 20,357.42 ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|20,357.42|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|4893318/20,357.42|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|4893318/20,357.42|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 6 ! scope="col" | 43 ! scope="col" | 1,162 |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | colspan=13 style="padding-left:1em;" | {{Color box|#FDFDFD|†|border=darkgray}} [[Davao City]] is a ''highly-urbanized city''; figures are excluded from [[Davao del Sur]]. |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center;background-color:#FDFDFD;font-size:90%;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | City ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Population {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Area<ref name="PSA-CitiesList" /> ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Density ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Founding year ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | City class ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Income class ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Province |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|sq mi}} ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|/sq mi}} ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Davao City]] † | style="text-align:right;" | 1,632,991 | {{convert|2,443.61|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1632991/2443.61|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1848 (cityhood: 1936) | Highly urbanized | 1st | [[Davao del Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Digos]] | style="text-align:right;" | 169,393 | {{convert|287.10|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|169393/287.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1949 (cityhood: 2000) | Component | 2nd | [[Davao del Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mati, Davao Oriental|Mati]] | style="text-align:right;" | 141,141 | {{convert|588.63|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|141141/588.63|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1861 (cityhood: 2007) | Component | 5th | [[Davao Oriental]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Panabo]] | style="text-align:right;" | 184,599 | {{convert|251.23|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|184599/251.23|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1949 (cityhood: 2001) | Component | 3rd | [[Davao del Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Samal, Davao del Norte|Samal]] | style="text-align:right;" | 104,123 | {{convert|301.30|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|104123/301.30|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1948 (cityhood: 1998) | Component | 4th | [[Davao del Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Tagum]] | style="text-align:right;" | 259,444 | {{convert|195.80|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|259444/195.80|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1941 (cityhood: 1998) | Component | 1st | [[Davao del Norte]] |} {{Rehiyon ng Davao}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Pilipinas-stub}} [[Kaurian:Rehiyon ng Pilipinas|Davao]] 9kzmepsiueh1ao7aw25pn15phmq4fkh 2205326 2205325 2026-04-30T04:04:27Z Exec8 780 2205326 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region | name = Rehiyong XI <br /> Rehiyon ng Davao | map_file = Ph_locator_region_11.png | center = [[Lungsod ng Dabaw]]| population = 3,676,163 | density_km2 = 186.9 | area_km2 = 19,671.83 | provinces = 5 | cities = 6 | municipalities = 44 | barangays = 1,160 | districts = 11 | languages = [[Wikang Dabawenyo|Davaoeño]] & [[Wikang Sebwano|Sebwano]], Mandayan, Dibabawon, Mansakan, Manobo, [[Wikang Tagalog|Tagalog]] at iba pa. }} Ang '''Rehiyon ng Davao''' ay binubuo ng mga [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Davao de Oro]], [[Davao del Norte]], [[Davao del Sur]], [[Davao Occidental]] at [[Davao Oriental]] sa [[Pilipinas]]. Tulad ng Rehiyon IX at X, kabilang ang Rehiyon XI o Rehiyon ng Davao sa mga isinaayos na rehiyon ayon sa Executive Order No. 36 ng Pangulong Gloria Macapagal-Arroyo. == Mga Produkto == Sa rehiyon ng Davao nagmumula ang mga produkto tulad ng saging, ramie, goma, paminta, tabla, plywood, abaka, kape ,kopra, at kasoy. Sagana rin ang rehiyon sa mga produktong mula sa niyog tulad ng langis, suka, at mga minatamis. Ang mahabang baybayin naman ng Davao Oriental ay sagana sa mga isda at iba pang yamang tubig. Bukod sa mga nabanggit, nagmumula rin sa rehiyon ang mga mineral na tulad ng ginto, marmol, ''limestone'', pilak, tanso, ''manganese'', ''nickel'', at semento. ==Etymology== Naniniwala ang maraming mananalaysay na ang pangalan ng Davao ay ang pinaghalong tatlong pangalan na tatlong iba't ibang tribo, ang pinakamaagang mga naninirahan sa rehiyon, para sa Davao River. Ang Manobos, isang tribo sa katutubo, ay tumutukoy sa Davao Rivers bilang Davohoho. Ang isa pang tribo, ang Bagobos, ay tumutukoy sa ilog bilang Davohaha, na nangangahulugang "apoy", samantalang isa pang tribo, ang tribo ng Guiangan, tinawag na ilog bilang Duhwow. ==Kasaysayan== Ang kasaysayan ng rehiyon ay nagsimula pabalik sa mga panahon kung kailan ang iba't ibang tribo ay sinakop ang rehiyon. Naniniwala ang Manobos, Mandayas, Kalagans, Mansakas, at ang Bagobos sa lugar. Ang mga ito ay parehong mga tribo na lumikha ng maliliit na pamayanan at mga komunidad na kalaunan ay naging Mindanao. ===Unang kontak ng rehiyon ng mga Europeo=== Ang lugar ng Gulf ng Davao ay ang unang rehiyon sa bansa na nakikipag-ugnayan sa mga Europeo, na may mga kontak na naganap noong unang ika-16 siglo. Ang mga Portuges ang mga nauna sa mga Kastila, na ang mga nag-kolonisya sa rehiyon kahit na maglaon, sa pagtingin at pagbisita sa rehiyon. Noong 1512, nasawi si Francisco Serrano sa mababaw na tubig at coral reef ng Cape of San Agustín, na matatagpuan sa ngayon ang lalawigan ng Davao Oriental. Noong 1538, si Francisco de Castro, isang kapitan ng Portugal, ay hinimok ng malakas na hangin sa timog-silangang baybayin ng Mindanao. Bininyagan niya ang ilang mga pinuno sa lugar. Noong ika-1546, si Francis Xavier, isang pari ng Heswita, ay umalis sa Malacca at nagpunta sa Molucca Islands, pagkatapos ay tinawag na Spice Islands, kung saan ang mga Portuges ay may ilang mga settlements, at sa loob ng isang taon at kalahati ay ipinangaral niya ang Ebanghelyo sa mga naninirahan sa Amboyna, Ternate , Baranura, at iba pang mas maliit na isla. Ito ay inaangkin ng ilang na sa panahon ng ekspedisyon na ito ay nakarating sa isla ng Mindanao, na kinumpirma ng ilang mga manunulat ng ikalabimpito siglo, at sa Bull ng kanonisasyon na ibinigay sa 1623. Sinasabi din na siya ang isa na ipinangaral ang Ebanghelyo sa Mindanao. ===Espanyol na pangangasiwa=== Sa loob ng maraming siglo ang mga tribo ay nanirahan sa kamag-anak na kapayapaan hanggang sa ang Espanyol, sa ilalim ng mahuhusay na negosyanteng Espanyol na si Don Jose Oyanguren, ay dumating sa rehiyon noong 1847. Sa panahong iyon, ang Kalagan Moro na pinuno na Datu Bago ay nasa kontrol sa lugar sa ngayon ay ang Davao City . Sinubukan ni Don Oyanguren na lupigin ang lugar na pinasiyahan ni Datu Bago; bagaman nabigo siya noong una, sa kalaunan ay pinalayas ng Moro chieftain ang kanyang mga tao upang mamuhay sa mga lugar na malapit sa Mount Apo. Ito ang oras na ang bayan ng Davao, na tinatawag na Nueva Vergara ng mga Kastila, ay itinatag noong taong 1848. Sinubukan ni Don Oyanguren na bumuo ng rehiyon. Kahit na ang Espanyol ay nakakuha ng mataas na kamay kapag sa wakas ay kinokontrol nila ang mga daungan ng rehiyon, ang populasyon ng Davao lumago nang napakabagal hanggang sa pagdating ng mga Kristiyanong misyonero sa lugar noong 1890. ===Amerikanong pangangasiwa=== Pagkatapos ng Digmaang Espanyol-Amerikano noong 1898, natapos ang panuntunan ng Espanyol sa rehiyon. Pagkatapos ay nakarating ang mga Amerikano sa rehiyon at pagkatapos ay binuo nila ang mga rehiyon ng komunikasyon at mga sistema ng transportasyon. Sa panahong ito, lumago ang pagmamay-ari ng pribadong bukid sa rehiyon. Nagsimula ang paglipat ng Hapon sa rehiyon bilang dalawang Hapon na negosyante, Kyosaburo Ohta at Yoshizo Furokawa, ay nakakahanap ng mas mahusay na lupang pang-agrikultura para sa pagtatayo ng abaka at mga plantasyon ng niyog sa rehiyon. Ang Port ng Davao ay binuksan noong 1900, at naging unang port ng internasyunal na Pilipino na itinatag sa timog. Noong 1903 hanggang 1914, ang rehiyon ay isa sa mga distrito ng dating Moro Province sa Mindanao. Pagkatapos ng 1914, ang lalawigan ay pinalitan ng isang kolonyal na ahensyang Amerikano na tinatawag na Kagawaran ng Mindanao at Sulu, na lumalaganap sa buong isla ng Mindanao maliban sa Lanao. Ang ahensya ay tumagal mula 1914 hanggang 1920. ===Panahon ng digmaan sa Hapon=== Noong 1942, sa panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], nang magsimula ang pagsakop ng Hapon sa Pilipinas, ang rehiyon ay isa sa mga unang kabilang sa mga rehiyon ng Pilipinas na napapailalim sa pananakop ng Hapon. Ang mga imigrante ng Hapones sa Davao ay gumaganap bilang ikalimang haligi, tinatanggap ang mga invaders ng Hapon noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ang mga Japanese na ito ay kinasusuklaman ng mga Muslim ng Moro at hindi nagustuhan ng mga Tsino. [3] [4] Ang mga Moro ay hinuhusgahan bilang "ganap na kakayahang makitungo sa mga ikalimang kolumnista ng Hapon at mga manlulupig." [5] Ang mga Moros ay labanan ang mga manlulupig sa Hapon kapag sila ay nakarating sa Davao sa Mindanao. [6] [7] [8] [9] [10] [11] Ang mga Hapones ay bumalik sa kanilang mga barko sa gabi upang matulog dahil ang mga Moros ay tumakot ng labis na takot sa kanila, kahit na ang mga Moros ay lumalabas ng Japanese. [12] [13] [14] [15] [16] [17] [ 18] Ang pinakamahabang labanan ng kampanya ng Allied Liberation, ang Labanan ng Davao, ay naganap noong 1945. Pagkatapos ng digmaan, ang rehiyon ay tuluyang naipasa sa mga kamay ng Amerikano nang halos isang taon bago ang pormal na kalayaan ng Pilipinas noong Hulyo 4, 1946, karamihan ng mga naninirahan sa rehiyon ng Hapon ay isinama ngayon sa populasyon ng mga Pilipino. ==Pangangasiwa ng Pilipinas== ===Davao province=== Pangunahing artikulo: Davao (dating lalawigan) Kahit na bago ang kalayaan ng Pilipinas noong 1946, ang buong rehiyon ay isa nang lalawigan na tinatawag na Lalawigan ng Davao, na ang Davao City ang nagsisilbing kapital nito. Ang lalawigan ay isa sa mga pinakamalaking lalawigan sa Pilipinas noong panahong iyon, na sumasaklaw ng higit sa 20,000 square kilometers (7,700 sq mi). Ito ay mula noong 1920 hanggang 1967, nang ang probinsya ay nahati sa tatlong probinsya noong Mayo 1967: Davao del Norte, Davao del Sur at Davao Oriental. [19] Matapos ang dibisyon, opisyal na pinangalanan ng Davao City ang sentrong pang-rehiyon nito. ===Southern Mindanao at Davao Region=== [[Talaksan:Ph davao region.png|thumb|right|Map of Region XI]] Ang Rehiyon XI, na kilala bilang Southern Mindanao, ay orihinal na sakop ng 6 na lalawigan (Davao de Oro, Davao del Norte, Davao del Sur, Davao Oriental, South Cotabato at Sarangani), at mga lungsod ng Davao, Digos, Panabo, Tagum, Samal, General Santos at Koronadal. [20] Ang Surigao del Sur ay inilipat sa bagong likhang rehiyon ng Caraga noong Pebrero 23, 1995. Noong Setyembre 2001, ipinatupad ang Executive Order No. 36 na muling inorganisa ang mga rehiyon sa Mindanao. Ang Rehiyon XI, na kilala bilang Southern Mindanao, ay pinalitan ng Rehiyon Davao, at mga lalawigan ng South Cotabato at Sarangani, at ang mga lungsod ng General Santos at Koronadal ay inilipat sa Rehiyon XII Davao Region is subdivided into 5 [[Provinces of the Philippines|provinces]], 1 [[Philippine city#City classification|''highly urbanized'' city]], 5 ''component'' cities, 43 [[Municipalities of the Philippines|municipalities]], and 1,162 [[barangay]]s. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 class="unsortable" | Province {{font|{{small|or}} {{abbr|''HUC''|Highly urbanized city; administered independently from any province}}|css=font-weight:normal}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kapital ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]] ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Population {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Area<ref name=nscbprov>{{cite web |title=List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |work=PSGC Interactive |publisher=National Statistical Coordination Board |accessdate=15 April 2014 |location=Makati City, Philippines |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DpMOBTiK?url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archivedate=21 January 2013 |df= }}</ref><ref name="PSA-CitiesList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |website=Philippine Statistics Authority |accessdate=29 March 2016 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archivedate=29 April 2011 |df= }}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Density ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Cities ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{Abbr|Muni.|Municipalities}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Bgy.|Barangays}} |- ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Davao de Oro]] | style="text-align:left;" | [[Nabunturan]] | Manobo/[[Wikang Mansaka|Mansaka]]/[[Wikang Mandaya|Mandaya]]/[[Wikang Pilipino|Pilipino]] | {{percent and number|736107|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|4,479.77|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|736107/4479.77|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 11 | 237 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Davao del Norte]] | style="text-align:left;" | [[Tagum]] | [[Wikang Mansaka|Mansaka]]/[[Wikang Mandaya|Mandaya]]/[[Wikang Sebwano|Sebwano]] | {{percent and number|1016332|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,426.97|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1016332/3,426.97|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 3 | 8 | 223 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Davao del Sur]] | style="text-align:left;" | [[Digos]] | [[Wikang Sebwano|Sebwano]]/[[Wikang Tagabawa|Tagabawa]]/[[Wikang Obo|Obo]] | {{percent and number|632588|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,163.98|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|632588/2,163.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 <!-- excluding Davao City --> | 9 | 232 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Davao Occidental]] | style="text-align:left;" | [[Malita, Davao Occidental|Malita]] | [[Wikang Sarangani|Sarangani]]/[[Wikang Sebwano]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]/Sangirese | {{percent and number|316342|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,163.45|km2|abbr=values|disp=table}}<ref name="PSA-DavaoOccidentalTowns">{{cite web|title=Province: Davao Occidental|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/province.asp?provCode=118600000&provName=DAVAO%20OCCIDENTAL&regCode=11&regName=REGION%20XI%20%28Davao%20Region%29|website=[[Philippine Statistics Authority]]|accessdate=29 March 2016|archive-date=16 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316013027/http://nscb.gov.ph/activestats/psgc/province.asp?provCode=118600000&provName=DAVAO%20OCCIDENTAL&regCode=11&regName=REGION%20XI%20(Davao%20Region)|url-status=dead}}</ref><!-- sum of component towns' land areas --> | {{convert|{{sigfig|316342/2,163.45|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 5 | 105 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Davao Oriental]] | style="text-align:left;" | [[Mati]] | [[Wikang Kalagan|Kalagan]]/[[Wikang Kamayo|Kamayo]]/[[Wikang Mansaka|Mansaka]]/[[Wikang Mandaya|Mandaya]] | {{percent and number|558958|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5,679.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|558958/5,679.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 10 | 183 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;" | [[Davao City]] | style="text-align:right;border-left:0;" | † | — | [[Wikang Dabawenyo|Dabawenyo]]/[[Wikang Sebwano|Sebwano]]/[[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | {{percent and number|1632991|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,443.61|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1632991/2,443.61|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | — | — | [[Barangays of Davao City|182]] |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=4 style="text-align:left;" | Total ! scope="col" style="text-align:right;" | 4,893,318 ! scope="col" style="text-align:right;" | 20,357.42 ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|20,357.42|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|4893318/20,357.42|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|4893318/20,357.42|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 6 ! scope="col" | 43 ! scope="col" | 1,162 |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | colspan=13 style="padding-left:1em;" | {{Color box|#FDFDFD|†|border=darkgray}} [[Davao City]] is a ''highly-urbanized city''; figures are excluded from [[Davao del Sur]]. |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center;background-color:#FDFDFD;font-size:90%;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | City ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Population {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Area<ref name="PSA-CitiesList" /> ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Density ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Founding year ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | City class ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Income class ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Province |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|sq mi}} ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|/sq mi}} ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Davao City]] † | style="text-align:right;" | 1,632,991 | {{convert|2,443.61|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1632991/2443.61|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1848 (cityhood: 1936) | Highly urbanized | 1st | [[Davao del Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Digos]] | style="text-align:right;" | 169,393 | {{convert|287.10|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|169393/287.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1949 (cityhood: 2000) | Component | 2nd | [[Davao del Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mati, Davao Oriental|Mati]] | style="text-align:right;" | 141,141 | {{convert|588.63|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|141141/588.63|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1861 (cityhood: 2007) | Component | 5th | [[Davao Oriental]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Panabo]] | style="text-align:right;" | 184,599 | {{convert|251.23|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|184599/251.23|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1949 (cityhood: 2001) | Component | 3rd | [[Davao del Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Samal, Davao del Norte|Samal]] | style="text-align:right;" | 104,123 | {{convert|301.30|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|104123/301.30|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1948 (cityhood: 1998) | Component | 4th | [[Davao del Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Tagum]] | style="text-align:right;" | 259,444 | {{convert|195.80|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|259444/195.80|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1941 (cityhood: 1998) | Component | 1st | [[Davao del Norte]] |} == Mga tala == {{Reflist|2}} {{Rehiyon ng Davao}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Pilipinas-stub}} [[Kaurian:Rehiyon ng Pilipinas|Davao]] rc3j727m4fzbj3kxefw0xq1ugkfa7li 2205336 2205326 2026-04-30T04:11:11Z Exec8 780 2205336 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region | name = Rehiyong XI <br /> Rehiyon ng Davao | map_file = Ph_locator_region_11.png | center = [[Lungsod ng Dabaw]]| population = 3,676,163 | density_km2 = 186.9 | area_km2 = 19,671.83 | provinces = 5 | cities = 6 | municipalities = 44 | barangays = 1,160 | districts = 11 | languages = [[Wikang Dabawenyo|Davaoeño]] & [[Wikang Sebwano|Sebwano]], Mandayan, Dibabawon, Mansakan, Manobo, [[Wikang Tagalog|Tagalog]] at iba pa. }} Ang '''Rehiyon ng Davao''' ay binubuo ng mga [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Davao de Oro]], [[Davao del Norte]], [[Davao del Sur]], [[Davao Occidental]] at [[Davao Oriental]] sa [[Pilipinas]]. Tulad ng Rehiyon IX at X, kabilang ang Rehiyon XI o Rehiyon ng Davao sa mga isinaayos na rehiyon ayon sa Executive Order No. 36 ng Pangulong Gloria Macapagal-Arroyo. == Mga Produkto == Sa rehiyon ng Davao nagmumula ang mga produkto tulad ng saging, ramie, goma, paminta, tabla, plywood, abaka, kape ,kopra, at kasoy. Sagana rin ang rehiyon sa mga produktong mula sa niyog tulad ng langis, suka, at mga minatamis. Ang mahabang baybayin naman ng Davao Oriental ay sagana sa mga isda at iba pang yamang tubig. Bukod sa mga nabanggit, nagmumula rin sa rehiyon ang mga mineral na tulad ng ginto, marmol, ''limestone'', pilak, tanso, ''manganese'', ''nickel'', at semento. ==Etymology== Naniniwala ang maraming mananalaysay na ang pangalan ng Davao ay ang pinaghalong tatlong pangalan na tatlong iba't ibang tribo, ang pinakamaagang mga naninirahan sa rehiyon, para sa Davao River. Ang Manobos, isang tribo sa katutubo, ay tumutukoy sa Davao Rivers bilang Davohoho. Ang isa pang tribo, ang Bagobos, ay tumutukoy sa ilog bilang Davohaha, na nangangahulugang "apoy", samantalang isa pang tribo, ang tribo ng Guiangan, tinawag na ilog bilang Duhwow. ==Kasaysayan== Ang kasaysayan ng rehiyon ay nagsimula pabalik sa mga panahon kung kailan ang iba't ibang tribo ay sinakop ang rehiyon. Naniniwala ang Manobos, Mandayas, Kalagans, Mansakas, at ang Bagobos sa lugar. Ang mga ito ay parehong mga tribo na lumikha ng maliliit na pamayanan at mga komunidad na kalaunan ay naging Mindanao. ===Unang kontak ng rehiyon ng mga Europeo=== Ang lugar ng Gulf ng Davao ay ang unang rehiyon sa bansa na nakikipag-ugnayan sa mga Europeo, na may mga kontak na naganap noong unang ika-16 siglo. Ang mga Portuges ang mga nauna sa mga Kastila, na ang mga nag-kolonisya sa rehiyon kahit na maglaon, sa pagtingin at pagbisita sa rehiyon. Noong 1512, nasawi si Francisco Serrano sa mababaw na tubig at coral reef ng Cape of San Agustín, na matatagpuan sa ngayon ang lalawigan ng Davao Oriental. Noong 1538, si Francisco de Castro, isang kapitan ng Portugal, ay hinimok ng malakas na hangin sa timog-silangang baybayin ng Mindanao. Bininyagan niya ang ilang mga pinuno sa lugar. Noong ika-1546, si Francis Xavier, isang pari ng Heswita, ay umalis sa Malacca at nagpunta sa Molucca Islands, pagkatapos ay tinawag na Spice Islands, kung saan ang mga Portuges ay may ilang mga settlements, at sa loob ng isang taon at kalahati ay ipinangaral niya ang Ebanghelyo sa mga naninirahan sa Amboyna, Ternate , Baranura, at iba pang mas maliit na isla. Ito ay inaangkin ng ilang na sa panahon ng ekspedisyon na ito ay nakarating sa isla ng Mindanao, na kinumpirma ng ilang mga manunulat ng ikalabimpito siglo, at sa Bull ng kanonisasyon na ibinigay sa 1623. Sinasabi din na siya ang isa na ipinangaral ang Ebanghelyo sa Mindanao. ===Espanyol na pangangasiwa=== Sa loob ng maraming siglo ang mga tribo ay nanirahan sa kamag-anak na kapayapaan hanggang sa ang Espanyol, sa ilalim ng mahuhusay na negosyanteng Espanyol na si Don Jose Oyanguren, ay dumating sa rehiyon noong 1847. Sa panahong iyon, ang Kalagan Moro na pinuno na Datu Bago ay nasa kontrol sa lugar sa ngayon ay ang Davao City . Sinubukan ni Don Oyanguren na lupigin ang lugar na pinasiyahan ni Datu Bago; bagaman nabigo siya noong una, sa kalaunan ay pinalayas ng Moro chieftain ang kanyang mga tao upang mamuhay sa mga lugar na malapit sa Mount Apo. Ito ang oras na ang bayan ng Davao, na tinatawag na Nueva Vergara ng mga Kastila, ay itinatag noong taong 1848. Sinubukan ni Don Oyanguren na bumuo ng rehiyon. Kahit na ang Espanyol ay nakakuha ng mataas na kamay kapag sa wakas ay kinokontrol nila ang mga daungan ng rehiyon, ang populasyon ng Davao lumago nang napakabagal hanggang sa pagdating ng mga Kristiyanong misyonero sa lugar noong 1890. ===Amerikanong pangangasiwa=== Pagkatapos ng Digmaang Espanyol-Amerikano noong 1898, natapos ang panuntunan ng Espanyol sa rehiyon. Pagkatapos ay nakarating ang mga Amerikano sa rehiyon at pagkatapos ay binuo nila ang mga rehiyon ng komunikasyon at mga sistema ng transportasyon. Sa panahong ito, lumago ang pagmamay-ari ng pribadong bukid sa rehiyon. Nagsimula ang paglipat ng Hapon sa rehiyon bilang dalawang Hapon na negosyante, Kyosaburo Ohta at Yoshizo Furokawa, ay nakakahanap ng mas mahusay na lupang pang-agrikultura para sa pagtatayo ng abaka at mga plantasyon ng niyog sa rehiyon. Ang Port ng Davao ay binuksan noong 1900, at naging unang port ng internasyunal na Pilipino na itinatag sa timog. Noong 1903 hanggang 1914, ang rehiyon ay isa sa mga distrito ng dating Moro Province sa Mindanao. Pagkatapos ng 1914, ang lalawigan ay pinalitan ng isang kolonyal na ahensyang Amerikano na tinatawag na Kagawaran ng Mindanao at Sulu, na lumalaganap sa buong isla ng Mindanao maliban sa Lanao. Ang ahensya ay tumagal mula 1914 hanggang 1920. ===Panahon ng digmaan sa Hapon=== Noong 1942, sa panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], nang magsimula ang pagsakop ng Hapon sa Pilipinas, ang rehiyon ay isa sa mga unang kabilang sa mga rehiyon ng Pilipinas na napapailalim sa pananakop ng Hapon. Ang mga imigrante ng Hapones sa Davao ay gumaganap bilang ikalimang haligi, tinatanggap ang mga invaders ng Hapon noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ang mga Japanese na ito ay kinasusuklaman ng mga Muslim ng Moro at hindi nagustuhan ng mga Tsino. [3] [4] Ang mga Moro ay hinuhusgahan bilang "ganap na kakayahang makitungo sa mga ikalimang kolumnista ng Hapon at mga manlulupig." [5] Ang mga Moros ay labanan ang mga manlulupig sa Hapon kapag sila ay nakarating sa Davao sa Mindanao. [6] [7] [8] [9] [10] [11] Ang mga Hapones ay bumalik sa kanilang mga barko sa gabi upang matulog dahil ang mga Moros ay tumakot ng labis na takot sa kanila, kahit na ang mga Moros ay lumalabas ng Japanese. [12] [13] [14] [15] [16] [17] [ 18] Ang pinakamahabang labanan ng kampanya ng Allied Liberation, ang Labanan ng Davao, ay naganap noong 1945. Pagkatapos ng digmaan, ang rehiyon ay tuluyang naipasa sa mga kamay ng Amerikano nang halos isang taon bago ang pormal na kalayaan ng Pilipinas noong Hulyo 4, 1946, karamihan ng mga naninirahan sa rehiyon ng Hapon ay isinama ngayon sa populasyon ng mga Pilipino. ==Pangangasiwa ng Pilipinas== ===Davao province=== Pangunahing artikulo: Davao (dating lalawigan) Kahit na bago ang kalayaan ng Pilipinas noong 1946, ang buong rehiyon ay isa nang lalawigan na tinatawag na Lalawigan ng Davao, na ang Davao City ang nagsisilbing kapital nito. Ang lalawigan ay isa sa mga pinakamalaking lalawigan sa Pilipinas noong panahong iyon, na sumasaklaw ng higit sa 20,000 square kilometers (7,700 sq mi). Ito ay mula noong 1920 hanggang 1967, nang ang probinsya ay nahati sa tatlong probinsya noong Mayo 1967: Davao del Norte, Davao del Sur at Davao Oriental. [19] Matapos ang dibisyon, opisyal na pinangalanan ng Davao City ang sentrong pang-rehiyon nito. ===Southern Mindanao at Davao Region=== [[Talaksan:Ph davao region.png|thumb|right|Map of Region XI]] Ang Rehiyon XI, na kilala bilang Southern Mindanao, ay orihinal na sakop ng 6 na lalawigan (Davao de Oro, Davao del Norte, Davao del Sur, Davao Oriental, South Cotabato at Sarangani), at mga lungsod ng Davao, Digos, Panabo, Tagum, Samal, General Santos at Koronadal. [20] Ang Surigao del Sur ay inilipat sa bagong likhang rehiyon ng Caraga noong Pebrero 23, 1995. Noong Setyembre 2001, ipinatupad ang Executive Order No. 36 na muling inorganisa ang mga rehiyon sa Mindanao. Ang Rehiyon XI, na kilala bilang Southern Mindanao, ay pinalitan ng Rehiyon Davao, at mga lalawigan ng South Cotabato at Sarangani, at ang mga lungsod ng General Santos at Koronadal ay inilipat sa Rehiyon XII Davao Region is subdivided into 5 [[Provinces of the Philippines|provinces]], 1 [[Philippine city#City classification|''highly urbanized'' city]], 5 ''component'' cities, 43 [[Municipalities of the Philippines|municipalities]], and 1,162 [[barangay]]s. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 class="unsortable" | Province {{font|{{small|or}} {{abbr|''HUC''|Highly urbanized city; administered independently from any province}}|css=font-weight:normal}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kapital ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]] ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Population {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Area<ref name=nscbprov>{{cite web |title=List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |work=PSGC Interactive |publisher=National Statistical Coordination Board |accessdate=15 April 2014 |location=Makati City, Philippines |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DpMOBTiK?url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archivedate=21 January 2013 |df= }}</ref><ref name="PSA-CitiesList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |website=Philippine Statistics Authority |accessdate=29 March 2016 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archivedate=29 April 2011 |df= }}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Density ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Cities ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{Abbr|Muni.|Municipalities}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Bgy.|Barangays}} |- ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Davao de Oro]] | style="text-align:left;" | [[Nabunturan]] | Manobo/[[Wikang Mansaka|Mansaka]]/[[Wikang Mandaya|Mandaya]]/[[Wikang Pilipino|Pilipino]] | {{percent and number|736107|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|4,479.77|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|736107/4479.77|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 11 | 237 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Davao del Norte]] | style="text-align:left;" | [[Tagum]] | [[Wikang Mansaka|Mansaka]]/[[Wikang Mandaya|Mandaya]]/[[Wikang Sebwano|Sebwano]] | {{percent and number|1016332|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,426.97|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1016332/3,426.97|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 3 | 8 | 223 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Davao del Sur]] | style="text-align:left;" | [[Digos]] | [[Wikang Sebwano|Sebwano]]/[[Wikang Tagabawa|Tagabawa]]/[[Wikang Obo|Obo]] | {{percent and number|632588|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,163.98|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|632588/2,163.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 <!-- excluding Davao City --> | 9 | 232 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Davao Occidental]] | style="text-align:left;" | [[Malita, Davao Occidental|Malita]] | [[Wikang Sarangani|Sarangani]]/[[Wikang Sebwano]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]/Sangirese | {{percent and number|316342|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,163.45|km2|abbr=values|disp=table}}<ref name="PSA-DavaoOccidentalTowns">{{cite web|title=Province: Davao Occidental|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/province.asp?provCode=118600000&provName=DAVAO%20OCCIDENTAL&regCode=11&regName=REGION%20XI%20%28Davao%20Region%29|website=[[Philippine Statistics Authority]]|accessdate=29 March 2016|archive-date=16 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316013027/http://nscb.gov.ph/activestats/psgc/province.asp?provCode=118600000&provName=DAVAO%20OCCIDENTAL&regCode=11&regName=REGION%20XI%20(Davao%20Region)|url-status=dead}}</ref><!-- sum of component towns' land areas --> | {{convert|{{sigfig|316342/2,163.45|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 5 | 105 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Davao Oriental]] | style="text-align:left;" | [[Mati]] | [[Wikang Kalagan|Kalagan]]/[[Wikang Kamayo|Kamayo]]/[[Wikang Mansaka|Mansaka]]/[[Wikang Mandaya|Mandaya]] | {{percent and number|558958|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5,679.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|558958/5,679.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 10 | 183 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;" | [[Davao City]] | style="text-align:right;border-left:0;" | † | — | [[Wikang Dabawenyo|Dabawenyo]]/[[Wikang Sebwano|Sebwano]]/[[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | {{percent and number|1632991|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,443.61|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1632991/2,443.61|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | — | — | [[Barangays of Davao City|182]] |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=4 style="text-align:left;" | Total ! scope="col" style="text-align:right;" | 4,893,318 ! scope="col" style="text-align:right;" | 20,357.42 ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|20,357.42|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|4893318/20,357.42|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|4893318/20,357.42|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 6 ! scope="col" | 43 ! scope="col" | 1,162 |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | colspan=13 style="padding-left:1em;" | {{Color box|#FDFDFD|†|border=darkgray}} [[Davao City]] is a ''highly-urbanized city''; figures are excluded from [[Davao del Sur]]. |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center;background-color:#FDFDFD;font-size:90%;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | City ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Population {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Area<ref name="PSA-CitiesList" /> ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Density ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Founding year ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | City class ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Income class ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Province |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|sq mi}} ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|/sq mi}} ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Davao City]] † | style="text-align:right;" | 1,632,991 | {{convert|2,443.61|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1632991/2443.61|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1848 (cityhood: 1936) | Highly urbanized | 1st | [[Davao del Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Digos]] | style="text-align:right;" | 169,393 | {{convert|287.10|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|169393/287.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1949 (cityhood: 2000) | Component | 2nd | [[Davao del Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mati, Davao Oriental|Mati]] | style="text-align:right;" | 141,141 | {{convert|588.63|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|141141/588.63|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1861 (cityhood: 2007) | Component | 5th | [[Davao Oriental]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Panabo]] | style="text-align:right;" | 184,599 | {{convert|251.23|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|184599/251.23|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1949 (cityhood: 2001) | Component | 3rd | [[Davao del Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Samal, Davao del Norte|Samal]] | style="text-align:right;" | 104,123 | {{convert|301.30|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|104123/301.30|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1948 (cityhood: 1998) | Component | 4th | [[Davao del Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Tagum]] | style="text-align:right;" | 259,444 | {{convert|195.80|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|259444/195.80|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1941 (cityhood: 1998) | Component | 1st | [[Davao del Norte]] |} == Mga sanggunian == {{Reflist|2}} {{Rehiyon ng Davao}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Pilipinas-stub}} [[Kaurian:Rehiyon ng Pilipinas|Davao]] b6wrbgq9q746qvm31dhpjxn4lwil0yk 2205380 2205336 2026-04-30T04:58:50Z Exec8 780 2205380 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region | name = Rehiyong XI <br /> Rehiyon ng Davao | map_file = Ph_locator_region_11.png | center = [[Lungsod ng Dabaw]]| population = 3,676,163 | density_km2 = 186.9 | area_km2 = 19,671.83 | provinces = 5 | cities = 6 | municipalities = 44 | barangays = 1,160 | districts = 11 | languages = [[Wikang Dabawenyo|Davaoeño]] & [[Wikang Sebwano|Sebwano]], Mandayan, Dibabawon, Mansakan, Manobo, [[Wikang Tagalog|Tagalog]] at iba pa. }} Ang '''Rehiyon ng Davao''' ay binubuo ng mga [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Davao de Oro]], [[Davao del Norte]], [[Davao del Sur]], [[Davao Occidental]] at [[Davao Oriental]] sa [[Pilipinas]]. Tulad ng Rehiyon IX at X, kabilang ang Rehiyon XI o Rehiyon ng Davao sa mga isinaayos na rehiyon ayon sa Executive Order No. 36 ng Pangulong Gloria Macapagal-Arroyo. == Mga Produkto == Sa rehiyon ng Davao nagmumula ang mga produkto tulad ng saging, ramie, goma, paminta, tabla, plywood, abaka, kape ,kopra, at kasoy. Sagana rin ang rehiyon sa mga produktong mula sa niyog tulad ng langis, suka, at mga minatamis. Ang mahabang baybayin naman ng Davao Oriental ay sagana sa mga isda at iba pang yamang tubig. Bukod sa mga nabanggit, nagmumula rin sa rehiyon ang mga mineral na tulad ng ginto, marmol, ''limestone'', pilak, tanso, ''manganese'', ''nickel'', at semento. ==Etymology== Naniniwala ang maraming mananalaysay na ang pangalan ng Davao ay ang pinaghalong tatlong pangalan na tatlong iba't ibang tribo, ang pinakamaagang mga naninirahan sa rehiyon, para sa Davao River. Ang Manobos, isang tribo sa katutubo, ay tumutukoy sa Davao Rivers bilang Davohoho. Ang isa pang tribo, ang Bagobos, ay tumutukoy sa ilog bilang Davohaha, na nangangahulugang "apoy", samantalang isa pang tribo, ang tribo ng Guiangan, tinawag na ilog bilang Duhwow. ==Kasaysayan== Ang kasaysayan ng rehiyon ay nagsimula pabalik sa mga panahon kung kailan ang iba't ibang tribo ay sinakop ang rehiyon. Naniniwala ang Manobos, Mandayas, Kalagans, Mansakas, at ang Bagobos sa lugar. Ang mga ito ay parehong mga tribo na lumikha ng maliliit na pamayanan at mga komunidad na kalaunan ay naging Mindanao. ===Unang kontak ng rehiyon ng mga Europeo=== Ang lugar ng Gulf ng Davao ay ang unang rehiyon sa bansa na nakikipag-ugnayan sa mga Europeo, na may mga kontak na naganap noong unang ika-16 siglo. Ang mga Portuges ang mga nauna sa mga Kastila, na ang mga nag-kolonisya sa rehiyon kahit na maglaon, sa pagtingin at pagbisita sa rehiyon. Noong 1512, nasawi si Francisco Serrano sa mababaw na tubig at coral reef ng Cape of San Agustín, na matatagpuan sa ngayon ang lalawigan ng Davao Oriental. Noong 1538, si Francisco de Castro, isang kapitan ng Portugal, ay hinimok ng malakas na hangin sa timog-silangang baybayin ng Mindanao. Bininyagan niya ang ilang mga pinuno sa lugar. Noong ika-1546, si Francis Xavier, isang pari ng Heswita, ay umalis sa Malacca at nagpunta sa Molucca Islands, pagkatapos ay tinawag na Spice Islands, kung saan ang mga Portuges ay may ilang mga settlements, at sa loob ng isang taon at kalahati ay ipinangaral niya ang Ebanghelyo sa mga naninirahan sa Amboyna, Ternate , Baranura, at iba pang mas maliit na isla. Ito ay inaangkin ng ilang na sa panahon ng ekspedisyon na ito ay nakarating sa isla ng Mindanao, na kinumpirma ng ilang mga manunulat ng ikalabimpito siglo, at sa Bull ng kanonisasyon na ibinigay sa 1623. Sinasabi din na siya ang isa na ipinangaral ang Ebanghelyo sa Mindanao. ===Espanyol na pangangasiwa=== Sa loob ng maraming siglo ang mga tribo ay nanirahan sa kamag-anak na kapayapaan hanggang sa ang Espanyol, sa ilalim ng mahuhusay na negosyanteng Espanyol na si Don Jose Oyanguren, ay dumating sa rehiyon noong 1847. Sa panahong iyon, ang Kalagan Moro na pinuno na Datu Bago ay nasa kontrol sa lugar sa ngayon ay ang Davao City . Sinubukan ni Don Oyanguren na lupigin ang lugar na pinasiyahan ni Datu Bago; bagaman nabigo siya noong una, sa kalaunan ay pinalayas ng Moro chieftain ang kanyang mga tao upang mamuhay sa mga lugar na malapit sa Mount Apo. Ito ang oras na ang bayan ng Davao, na tinatawag na Nueva Vergara ng mga Kastila, ay itinatag noong taong 1848. Sinubukan ni Don Oyanguren na bumuo ng rehiyon. Kahit na ang Espanyol ay nakakuha ng mataas na kamay kapag sa wakas ay kinokontrol nila ang mga daungan ng rehiyon, ang populasyon ng Davao lumago nang napakabagal hanggang sa pagdating ng mga Kristiyanong misyonero sa lugar noong 1890. ===Amerikanong pangangasiwa=== Pagkatapos ng Digmaang Espanyol-Amerikano noong 1898, natapos ang panuntunan ng Espanyol sa rehiyon. Pagkatapos ay nakarating ang mga Amerikano sa rehiyon at pagkatapos ay binuo nila ang mga rehiyon ng komunikasyon at mga sistema ng transportasyon. Sa panahong ito, lumago ang pagmamay-ari ng pribadong bukid sa rehiyon. Nagsimula ang paglipat ng Hapon sa rehiyon bilang dalawang Hapon na negosyante, Kyosaburo Ohta at Yoshizo Furokawa, ay nakakahanap ng mas mahusay na lupang pang-agrikultura para sa pagtatayo ng abaka at mga plantasyon ng niyog sa rehiyon. Ang Port ng Davao ay binuksan noong 1900, at naging unang port ng internasyunal na Pilipino na itinatag sa timog. Noong 1903 hanggang 1914, ang rehiyon ay isa sa mga distrito ng dating Moro Province sa Mindanao. Pagkatapos ng 1914, ang lalawigan ay pinalitan ng isang kolonyal na ahensyang Amerikano na tinatawag na Kagawaran ng Mindanao at Sulu, na lumalaganap sa buong isla ng Mindanao maliban sa Lanao. Ang ahensya ay tumagal mula 1914 hanggang 1920. ===Panahon ng digmaan sa Hapon=== Noong 1942, sa panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], nang magsimula ang pagsakop ng Hapon sa Pilipinas, ang rehiyon ay isa sa mga unang kabilang sa mga rehiyon ng Pilipinas na napapailalim sa pananakop ng Hapon. Ang mga imigrante ng Hapones sa Davao ay gumaganap bilang ikalimang haligi, tinatanggap ang mga invaders ng Hapon noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ang mga Japanese na ito ay kinasusuklaman ng mga Muslim ng Moro at hindi nagustuhan ng mga Tsino. [3] [4] Ang mga Moro ay hinuhusgahan bilang "ganap na kakayahang makitungo sa mga ikalimang kolumnista ng Hapon at mga manlulupig." [5] Ang mga Moros ay labanan ang mga manlulupig sa Hapon kapag sila ay nakarating sa Davao sa Mindanao. [6] [7] [8] [9] [10] [11] Ang mga Hapones ay bumalik sa kanilang mga barko sa gabi upang matulog dahil ang mga Moros ay tumakot ng labis na takot sa kanila, kahit na ang mga Moros ay lumalabas ng Japanese. [12] [13] [14] [15] [16] [17] [ 18] Ang pinakamahabang labanan ng kampanya ng Allied Liberation, ang Labanan ng Davao, ay naganap noong 1945. Pagkatapos ng digmaan, ang rehiyon ay tuluyang naipasa sa mga kamay ng Amerikano nang halos isang taon bago ang pormal na kalayaan ng Pilipinas noong Hulyo 4, 1946, karamihan ng mga naninirahan sa rehiyon ng Hapon ay isinama ngayon sa populasyon ng mga Pilipino. ==Pangangasiwa ng Pilipinas== ===Davao province=== Pangunahing artikulo: Davao (dating lalawigan) Kahit na bago ang kalayaan ng Pilipinas noong 1946, ang buong rehiyon ay isa nang lalawigan na tinatawag na Lalawigan ng Davao, na ang Davao City ang nagsisilbing kapital nito. Ang lalawigan ay isa sa mga pinakamalaking lalawigan sa Pilipinas noong panahong iyon, na sumasaklaw ng higit sa 20,000 square kilometers (7,700 sq mi). Ito ay mula noong 1920 hanggang 1967, nang ang probinsya ay nahati sa tatlong probinsya noong Mayo 1967: Davao del Norte, Davao del Sur at Davao Oriental. [19] Matapos ang dibisyon, opisyal na pinangalanan ng Davao City ang sentrong pang-rehiyon nito. ===Southern Mindanao at Davao Region=== [[Talaksan:Ph davao region.png|thumb|right|Map of Region XI]] Ang Rehiyon XI, na kilala bilang Southern Mindanao, ay orihinal na sakop ng 6 na lalawigan (Davao de Oro, Davao del Norte, Davao del Sur, Davao Oriental, South Cotabato at Sarangani), at mga lungsod ng Davao, Digos, Panabo, Tagum, Samal, General Santos at Koronadal. [20] Ang Surigao del Sur ay inilipat sa bagong likhang rehiyon ng Caraga noong Pebrero 23, 1995. Noong Setyembre 2001, ipinatupad ang Executive Order No. 36 na muling inorganisa ang mga rehiyon sa Mindanao. Ang Rehiyon XI, na kilala bilang Southern Mindanao, ay pinalitan ng Rehiyon Davao, at mga lalawigan ng South Cotabato at Sarangani, at ang mga lungsod ng General Santos at Koronadal ay inilipat sa Rehiyon XII Davao Region is subdivided into 5 [[Provinces of the Philippines|provinces]], 1 [[Philippine city#City classification|''highly urbanized'' city]], 5 ''component'' cities, 43 [[Municipalities of the Philippines|municipalities]], and 1,162 [[barangay]]s. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 class="unsortable" | Province {{font|{{small|or}} {{abbr|''HUC''|Highly urbanized city; administered independently from any province}}|css=font-weight:normal}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kapital ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]] ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Population {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Area<ref name=nscbprov>{{cite web |title=List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |work=PSGC Interactive |publisher=National Statistical Coordination Board |accessdate=15 April 2014 |location=Makati City, Philippines |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DpMOBTiK?url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archivedate=21 January 2013 |df= }}</ref><ref name="PSA-CitiesList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |website=Philippine Statistics Authority |accessdate=29 March 2016 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archivedate=29 April 2011 |df= }}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Density ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Cities ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{Abbr|Muni.|Municipalities}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Bgy.|Barangays}} |- ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Davao de Oro]] | style="text-align:left;" | [[Nabunturan]] | Manobo/[[Wikang Mansaka|Mansaka]]/[[Wikang Mandaya|Mandaya]]/[[Wikang Pilipino|Pilipino]] | {{percent and number|736107|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|4,479.77|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|736107/4479.77|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 11 | 237 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Davao del Norte]] | style="text-align:left;" | [[Tagum]] | [[Wikang Mansaka|Mansaka]]/[[Wikang Mandaya|Mandaya]]/[[Wikang Sebwano|Sebwano]] | {{percent and number|1016332|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,426.97|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1016332/3,426.97|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 3 | 8 | 223 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Davao del Sur]] | style="text-align:left;" | [[Digos]] | [[Wikang Sebwano|Sebwano]]/[[Wikang Tagabawa|Tagabawa]]/[[Wikang Obo|Obo]] | {{percent and number|632588|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,163.98|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|632588/2,163.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 <!-- excluding Davao City --> | 9 | 232 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Davao Occidental]] | style="text-align:left;" | [[Malita, Davao Occidental|Malita]] | [[Wikang Sarangani|Sarangani]]/[[Wikang Sebwano]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]/Sangirese | {{percent and number|316342|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,163.45|km2|abbr=values|disp=table}}<ref name="PSA-DavaoOccidentalTowns">{{cite web|title=Province: Davao Occidental|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/province.asp?provCode=118600000&provName=DAVAO%20OCCIDENTAL&regCode=11&regName=REGION%20XI%20%28Davao%20Region%29|website=[[Philippine Statistics Authority]]|accessdate=29 March 2016|archive-date=16 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316013027/http://nscb.gov.ph/activestats/psgc/province.asp?provCode=118600000&provName=DAVAO%20OCCIDENTAL&regCode=11&regName=REGION%20XI%20(Davao%20Region)|url-status=dead}}</ref><!-- sum of component towns' land areas --> | {{convert|{{sigfig|316342/2,163.45|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 5 | 105 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Davao Oriental]] | style="text-align:left;" | [[Mati]] | [[Wikang Kalagan|Kalagan]]/[[Wikang Kamayo|Kamayo]]/[[Wikang Mansaka|Mansaka]]/[[Wikang Mandaya|Mandaya]] | {{percent and number|558958|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5,679.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|558958/5,679.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 10 | 183 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;" | [[Davao City]] | style="text-align:right;border-left:0;" | † | — | [[Wikang Dabawenyo|Dabawenyo]]/[[Wikang Sebwano|Sebwano]]/[[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | {{percent and number|1632991|4893318|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,443.61|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1632991/2,443.61|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | — | — | [[Barangays of Davao City|182]] |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=4 style="text-align:left;" | Total ! scope="col" style="text-align:right;" | 4,893,318 ! scope="col" style="text-align:right;" | 20,357.42 ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|20,357.42|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|4893318/20,357.42|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|4893318/20,357.42|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 6 ! scope="col" | 43 ! scope="col" | 1,162 |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | colspan=13 style="padding-left:1em;" | {{Color box|#FDFDFD|†|border=darkgray}} [[Davao City]] is a ''highly-urbanized city''; figures are excluded from [[Davao del Sur]]. |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center;background-color:#FDFDFD;font-size:90%;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | City ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Population {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Area<ref name="PSA-CitiesList" /> ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Density ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Founding year ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | City class ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Income class ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Province |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|sq mi}} ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|/sq mi}} ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Davao City]] † | style="text-align:right;" | 1,632,991 | {{convert|2,443.61|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1632991/2443.61|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1848 (cityhood: 1936) | Highly urbanized | 1st | [[Davao del Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Digos]] | style="text-align:right;" | 169,393 | {{convert|287.10|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|169393/287.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1949 (cityhood: 2000) | Component | 2nd | [[Davao del Sur]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mati, Davao Oriental|Mati]] | style="text-align:right;" | 141,141 | {{convert|588.63|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|141141/588.63|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1861 (cityhood: 2007) | Component | 5th | [[Davao Oriental]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Panabo]] | style="text-align:right;" | 184,599 | {{convert|251.23|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|184599/251.23|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1949 (cityhood: 2001) | Component | 3rd | [[Davao del Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Samal, Davao del Norte|Samal]] | style="text-align:right;" | 104,123 | {{convert|301.30|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|104123/301.30|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1948 (cityhood: 1998) | Component | 4th | [[Davao del Norte]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Tagum]] | style="text-align:right;" | 259,444 | {{convert|195.80|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|259444/195.80|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1941 (cityhood: 1998) | Component | 1st | [[Davao del Norte]] |} == Mga sanggunian == {{Reflist|2}} {{Rehiyon ng Davao}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} {{Pilipinas-stub}} [[Kaurian:Rehiyon ng Pilipinas|Davao]] lumxtwrcwvpzo99g4zmjwrrhhv1yygz 0 4967 2205345 2198182 2026-04-30T04:16:34Z Exec8 780 2205345 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Lalawigan ng Camarines Norte | native_name = ''Probinsiya kan Camarines Norte'' | other_name = ''Camarines Norte'' | settlement_type = [[Mga lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Vlag Fil CamarinesNorte.gif | flag_size = 120x80px | image_seal = Ph_seal_camarines_norte.png | seal_size = 100x80px | nickname = | motto = ''Sulong Camarines Norte'' | image_map = Camarines Norte in Philippines.svg | map_alt = | map_caption = Mapa ng Pilipinas na nagpapakita sa lokasyon ng Camarines Norte | coordinates = {{PH wikidata|coordinates}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Bansa]] | subdivision_name = {{flag|Pilipinas}} | subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] | subdivision_name1 = [[Kabikulan]] (Rehiyon V) | established_title = Naitatag | established_date = 10 Marso 1917 | seat_type = Kabisera | seat = [[Daet, Camarines Norte|Daet]] | leader_party = | leader_title = Gobernador | leader_name = Ricarte "Dong" Padilla ([[Partido Federal ng Pilipinas (Pilipinas)|Federal]]) | leader_title1 = Bise-Gobernador | leader_name1 = Engr. Joseph V. Ascutia ([[Partido Federal ng Pilipinas (Pilipinas)|Federal]]) | area_total_km2 = 2320.07 | area_rank = Ika-57 sa 80 | area_note = | population_total = 542915 | population_as_of = 2010 | population_rank = Ika-51 sa 80 | population_density_km2 = auto | population_density_rank = Ika-33 sa 80 | population_footnotes = <ref name=NSO>{{cite web |url=http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf |title=Population and Annual Growth Rates for The Philippines and Its Regions, Provinces, and Highly Urbanized Cities |work=2010 Census and Housing Population |publisher=National Statistics Office |accessdate=2012-12-24 |archive-date=2013-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928012059/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf |url-status=dead }}</ref> | elevation_m = | demographics_type1 = Pagkakahating Administratibo | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = [[Mga Lungsod ng Pilipinas|Malayang Lungsod]] | demographics1_info1 = 0 | demographics1_title2 = [[Mga Lungsod ng Pilipinas|Component cities]] | demographics1_info2 = 0 | demographics1_title3 = [[Mga bayan ng Pilipinas|Mga bayan]] | demographics1_info3 = 12 | demographics1_title4 = [[Barangay]] | demographics1_info4 = 282 | demographics1_title5 = [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Mga Distrito]] | demographics1_info5 = Una at Ikalawang Distrito ng Lalawigan ng Camarines Norte | blank_name_sec1 = Katutubong Wika | blank_info_sec1 = [[Wikang Bikolano|Bikol]], [[Wikang Tagalog|Tagalog]], [[Wikang Filipino|Filipino]] | timezone = [[Philippine Standard Time|PHT]] | utc_offset = +8 | postal_code_type = ZIP Code | postal_code = 4600-4612 | area_code_type = Dialing code | area_code = 54 | website = [http://www.camarinesnorte.gov.ph/ camarinesnorte.gov.ph] | footnotes = }} Ang '''Camarines Norte''' ([[Filipino]]:''Hilagang Camarines'') ay isang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na nasa [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] ng [[Bicol]] o Rehiyon V. Ang bayan ng [[Daet, Camarines Norte|Daet]] ang kabisera nito. Umaabot ang hangganan nito sa lalawigan ng [[Quezon]] sa kanluran at [[Camarines Sur]] sa timog. ==Heograpiya== Ang lalawigan ng Camarines Norte ay matatagpuan sa hilagang kanlurang baybayin ng Tangway ng Bikol, na bumubuo sa timog silangang bahagi ng Luzon. Isa ang Camarines Norte sa anim na lalawigan na bumubuo sa [[Kabikulan]]. Naghahanggan ito sa [[Karagatang Pasipiko]] sa hilaga, sa [[Look ng San Miguel]] at Karagatang Pasipiko sa silangan, sa [[Look ng Lamon]] sa kanluran, at sa lalawigan ng [[Quezon]] sa timog kalapit sa lalawigan ng [[Camarines Sur]]. <!--==Kasaysayan== ===Bago Dumating ang mananakop na Kastila=== bago dumating ang mga kastila sa pilipinas ay wala pang lalawigan ng kamarines norte.ito ay bahagi pa ng isang malaking lalawigan na tinatawag na GABOS na ang kahulugan ay lahatan.ang nasabing rehiyon ay kagubatan pa at halos walang nakatirang mga tao maliban lang sa mga nayon sa tabing dagat ng bayan ng kapalongga at daet.sa panahong iyon ang gabos ay lagusan lamang patungo pa sa ibang higit na mataong lalawigan ng albay.ang dakong ito ay patuloy na dinadayo ng mga etnikos na tagalog mula sa tayabas(quezon) at mga bikol mula sa naga.taong 1972 ang GABOS ay nahati na sa dalawang lalawigan-ang norte at sur! ===Panahon ng Kastila=== ===Digmaang Pilipino-Amerikano=== ===Panahon sa ilalim ng pamumuno ng Amerika=== ===Panahon sa ilalim ng pamumuno ng Hapon=== ===Pagkatapos ng pangalawang pandaigdigang digmaan=== ====Martial Law==== ====Pagkatapos ng 1986 people power revolution==== ====Pagkatapos ng 2001 people power revolution==== ang lalawigan ng kamarines norte ay nagkaroon ng ekonomiya na nakabatay sa pagpuputol ng mga kahoy sa kagubatan.sa panahong ito marami pang kahoy sa mga kabundukan na nakatayo at araw araw pinuputol kaya sa panahong nabanggit ay positibo ang takbo ng kalakal sa nabanggit na lugar.ang pag giginto sa mga bayan ng paracale at labo sa nalisbitan ay kilala na kaya lang dahil maraming armadong mga tao sa kabundukan, di nagpapatuloy ang may kapital sa nasabing lalawigan.ang panginguisda ay karaniwan sa mga baybayin ng capalonga,panganiban,paracale,daet at mercedes at ang mayamang karagatan nito ay siyang pinanggagalingan ng mga isda na nakakarating sa lalawigan ng quezon(lucena) at kamaynilaan.taong 2004 nang maanod ang mga troso ng mga kahoy mula sa real at infanta ,quezon patungo sa laot ng kamarines norte,ang pangingisda gamit ang buli buli ay humina dahil nasisira ang mga lambat ng mga mangingisda sa laot,dahil dito patuloy ang pagbagsak ng ekonomiya ng lalawigang ito.tanging ang niyog ang matibay na napagkukunan ng kita ng nakakaraming tao sa lugar na ito at ilang mangingisda sa karagatan at ilang paggiginto sa nalisbitan sa labo at sa paracale.ang bayan ng santa elena na nasa bukana ay sinasapantahang malalagay sa panganib sa dahilang ang kabundukan nitong tinatawag na kadig ay isa nang nabubuhay na bulkan subalit di tiyak kung kailan ito magiging lubus na aktibo.--> === Pampolitika === Ang lalawigan ng Camarines Norte ay nahahati sa 12 mga [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]]. ==== Mga Bayan ==== {| border="0" |----- | valign="top" | * [[Basud, Camarines Norte|Basud]] * [[Capalonga, Camarines Norte|Capalonga]] * [[Daet, Camarines Norte|Daet]] * [[Jose Panganiban, Camarines Norte|Jose Panganiban]] * [[Labo, Camarines Norte|Labo]] * [[Mercedes, Camarines Norte|Mercedes]] | valign="top" | * [[Paracale, Camarines Norte|Paracale]] * [[San Lorenzo Ruiz, Camarines Norte|San Lorenzo Ruiz]] (Imelda) * [[San Vicente, Camarines Norte|San Vicente]] * [[Santa Elena, Camarines Norte|Santa Elena]] * [[Talisay, Camarines Norte|Talisay]] * [[Vinzons, Camarines Norte|Vinzons]] |} ==Ekonomiya== '''Ang Bantayog Festival''' Ang Bantayog Festival ay isang makasaysayang pagdiriwang sa Camarines Norte na nagtatampok ng unang monumento ni Rizal na siyang sentro rin ng pagdiriwang na ginaganap kasabay ng anibersaryo ng pagkakatatag ng lalawigan.<ref name="philippinetraveldestinations.com">{{Cite web|url=http://www.philippinetraveldestinations.com/camarines-norte-festivals/|title=Camarines{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Norte Festivals of Gold Panning, Pinya at Iba Pa {{!}} Mga Destinasyon sa Paglalakbay sa Pilipinas|website=www.philippinetraveldestinations.com|date=2 Enero 2014|language=en-US|access-date=2017-10-03|archive-date=2017-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20171003125153/http://www.philippinetraveldestinations.com/cacamarines-norte-norte%7Curlstatyog/url/////pages/////////////////////////// ay ipinagdiriwang din sa bawat bayan ng lalawigan na may kanya-kanyang pagdiriwang tulad ng “Pinayasan” sa Daet; “Palayogan” (mula sa salitang-ugat na Palay at Niyog) sa Santa Elena; “Babakasin” sa Vinzons; “Pabirik ng Bayan” sa bayan ng Paracale; at ang “Mananap” sa San Vicente.<ref>{{Banggitin ang balita|url=https://news.mb.com.ph/2017/04/25/camnor-celebrates-bantayanog-festival/|title=CamNor ay nagdiriwang ng 'Bantayog Festival'|work=Manila Bulletin News|access-date=2017-10-03|language=en-US|archive-date=2017-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20171003133307/https://news.mb.com.ph/2017/04/25/camnor-celebrates-bantayanog-festival/|url-status=dead}}</ref> '''Pag-akyat sa Bantayog''' Ang pag-akyat sa Bantayog ay isang taunang kaganapan na inorganisa ng Oryol Outdoor Group Inc. bilang bahagi ng mga aktibidad sa panahon ng Bantayog Festival. '''Ang Pinyasan (Pinyasan) Festival''' Itinatampok ng Pinyasan (Pinyasan) Festival ang pangunahing produktong pang-agrikultura ng Camarines Norte na siyang pinakamatamis na pinya na tinatawag na Formosa.<ref name="philippinetraveldestinations.com"/> * Summer Surf Fest * Taunang Kompetisyon sa Kiteboarding * Kompetisyon sa Paragliding at Hang-gliding Towing '''Gold-panning o Pabirik Festival''' Ang Pabirik Festival ay isang linggong pagdiriwang na gumugunita sa nakaraang kultura, tradisyon, kasaysayan at kaugalian ng Paracale na itinuturing na isang bayan ng ginto ng Camarines Norte. Ang isang tampok ng Pabirik Festival ay nagbibigay-diin sa mayamang industriya ng pagmimina habang ipinapakita ang mga produktong ginto na pawang makukuha sa munisipalidad. Ang Pabirik ay nangangahulugang "pan" na isang midyum na ginagamit ng mga katutubo ng Paracale sa pag-aani ng ginto.<ref name="philippinetraveldestinations.com"/> '''Palong Festival''' Ang Palong festival ay kasabay ng kapistahan ng Itim na Nazareno at ipinagdiriwang sa pamamagitan ng pagsasayaw sa kalye at isang agro-industrial perya kung saan ipinapahayag ng mga katutubo ang kanilang pasasalamat para sa kasaganaan ng mga halamang ornamental na kilala bilang mga suklay ng tandang o "palong manok".<ref name="philippinetraveldestinations.com"/> '''Kadagatan Festival''' Ang Kadagatan festival ay ipinagdiriwang ng mga mangingisda upang magbigay ng paggalang, magpahayag ng pasasalamat at kilalanin si Inang Kalikasan para sa malawak na yamang-dagat na pinagpala sa bayan ng Mercedes.<ref name="philippinetraveldestinations.com"/> '''Busig-on Festival''' Ang Busig-on festival ay batay sa epiko ng bayaning si Busig-on na nagmula sa bayan ng Labo at mayroon ding mga pinahahalagahang Bicolano. Ang pagdiriwang ay isang pagpapakita ng talento at kasanayan sa isang mapagkumpitensyang paraan habang ipinapakita ang mga lugar na interesante sa bayan at itinatampok ang mga natatanging makasaysayang halaga ng bayan.<ref name="philippinetraveldestinations.com"/> '''Piyesta ng Mambulawan''' Isinagawa kasabay ng Kapistahan ni [[Aming Birhen ng Kabanal-banalang Rosaryo]], ang pagdiriwang ay naglalayong bumuo ng pagkakaisa at kooperasyon sa mga lokal na komunidad, itaguyod ang kultura at sining, muling pagpapasigla ng industriya ng pagmimina, paglalahad ng pinakamahusay sa bayan, pagbabalik-bayan at pakikilahok ng mga Balikbayan, na lahat ay nakatuon sa pagsulong at paglago ng ekonomiya.<ref name="philippinetraveldestinations.com"/> '''Tacboan Festival''' Ang [[Tacboan]] Festival ay batay sa bayaning si [[Wenceslao Q. Vinzons]] ipinagdiriwang ito kasama ang Civic Military Parade, CAT & DLC Competition, at Float Competition bawat taon tuwing Setyembre 28 [[File:Wenceslao Vinzons sa Capitol Grounds.jpg|right|thumb|250px|Monumento ni Vinzons sa harap ng kapitolyo ng probinsya ng Camarines Norte]] [[File:W. Ang Ancestral house ni Vinzon.jpg|kanan|thumb|250px|Ancestral house ng pamilya Vinzons sa [[Vinzons, Camarines Norte]]]] {{citation needed span |text='''Wenceslao''' "'''Bintao'''" '''Quinito Vinzons, Sr.''' (ipinanganak na '''Wenceslao Quiinito Vinzons''''; Setyembre 28, 1910 – Hulyo 15, 1942) ay isang [[Philippines] na paglaban sa mga Pilipinong makabayan sa Pilipinas| sa [[World War II]]. Siya ang pinakabatang delegado sa 1935 Philippine Constitutional Convention. |petsa=Oktubre 2023}} Dahil sa pangunguna sa mga demonstrasyon bilang isang pinuno ng estudyante, siya ay tinaguriang "''Ama ng Aktibismo ng Estudyante sa Pilipinas''" nang siya, kasama si [[Narciso J. Alegre]] at ang magiging Senador at Pangalawang Pangulo [[Arturo M. Tolentino]], ay nagtatag ng ''Partido ng mga Batang Pilipinas''.<ref>{{Cite web|url=https://legacy.senate.gov.ph/lisdata/2495221458!.pdf|title=Ika-17 Kongreso Senado P.S.R. Blg. 185|website=legacy.senate.gov.ph|language=en|access-date=2023-10-12|archive-date=2023-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231011123402/https://legacy.senate.gov.ph/lisdata/2495221458!.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Banggitin ang web|url=https://legacy.senate.gov.ph/17th_congress/resolutions/resno27.pdf|title=Ika-17 Kongreso Pinagtibay ng Senado ang Resolusyon Blg. 27|website=legacy.senate.gov.ph|language=en|access-date=2023-10-12|archive-date=2023-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231011123402/https://legacy.senate.gov.ph/17th_congress/resolutions/resno27.pdf|url-status=live}}</ref> Si Vinzons ay kabilang sa mga unang Pilipinong nag-organisa ng isang kilusang [[gerilya]] sa pagsisimula ng [[Kasaysayan ng Pilipinas (1898–1946)#Panakop ng Hapon at Ikalawang Digmaang Pandaigdig (1941–1945)|Pagsalakay ng Hapon sa Pilipinas]] noong 1941.<ref name=fil7>{{cite book |title= Mga Pilipino sa Kasaysayan Vol. II |taon= 1990 |tagapaglathala= Pambansang Instituto ng Kasaysayan |lokasyon= Maynila, Pilipinas |mga pahina= 267}}</ref> Sa panahon ng paglaban, siya ay dinakip at pinatay ng nananakop na [[Hukbong Imperyal ng Hapon|militar ng Hapon]]. == Mga kilalang tao mula sa Camarines Norte == [[File:Dominador_Asis_family_graves17.jpg|150px|thumbnail|kanan|[[w:tl:Governor of Camarines Norte|Governor Dominador S. Asis]] libingan]] {{Div col|colwidth=30em}} * [[José María Panganiban]] — Bicolano propagandist, linguist, at essayist. Isa siya sa mga pangunahing manunulat at nag-ambag para sa ''[[La Solidaridad]]'', na nagsusulat sa ilalim ng mga panulat na "Jomapa" at "J.M.P." Ang kanyang lugar ng kapanganakan, na noon ay pinangalanang Mambulao, ay pinalitan ng pangalan sa kanyang karangalan. * [[Vicente R. Lukban|Gen. Vicente R. Lukban]] — opisyal sa kawani ni [[Emilio Aguinaldo]] noong panahon ng [[Rebolusyong Pilipino]] at ang pinunong pulitiko-militar ng Samar at Leyte noong [[Digmaang Pilipino-Amerikano]]. Noong Linggo, Setyembre 28, 1901, pinangunahan niya ang mga rebeldeng Pilipino, na armado lamang ng [[bolo (kutsilyo)|bolo]] at mga matutulis na kawayan, sa isang pag-atake laban sa pangkat ng mga puwersang Amerikano sa [[Balangiga, Silangang Samar|Balangiga, Samar]]. Tatlumpu't anim na sundalo lamang ng Company C, [[9th Infantry Regiment (Estados Unidos)#Philippines|9th Infantry Regiment]] ng Puwersa ng Estados Unidos ang nakaligtas sa pag-atake laban sa 16 na nasawi sa mga rebeldeng Pilipino, na nagbigay sa engkwentro ng sikat na tawag na "[[Balangiga Massacre]]" sa kasaysayan ng Pilipinas. * [[Wenceslao Vinzons|Wenceslao Q. Vinzons, Sr.]] — Abogado, orador, pinuno ng mga manggagawa, manunulat, pinakabatang delegado sa [[Konstitusyon ng Pilipinas#Ang Konstitusyon ng 1935|Kumbensyong Konstitusyonal ng 1935]] at pinakabatang lumagda sa Karta sa edad na 25. Bilang gobernador noong 1940 at halal na kongresista noong 1941 at tumangging sumuko, inilikas niya ang pamahalaang panlalawigan noong panahon ng [[Pagsakop ng mga Hapones sa Pilipinas|Pagsakop ng mga Hapones]] patungo sa mga liblib na lugar ng Labo at pinamunuan ang isang puwersang gerilya laban sa mga puwersang Hapones. Ang kanyang lugar ng kapanganakan, na noon ay pinangalanang Indan, ay pinalitan ng pangalan bilang parangal sa kanya. *[[Manuel Conde]] — maalamat na aktor sa pelikula, direktor, prodyuser, at [[Pambansang Artista ng Pilipinas]]. *[[Ricky Lee]] — iskrip, mamamahayag, nobelista, mandudula, at [[Pambansang Artista ng Pilipinas]]. * [[Robin Padilla]] — [[Senado ng Pilipinas|Senador]] sa [[Ika-19 na Kongreso ng Pilipinas|Ika-19 na Kongreso]], aktor *[[Liwayway Vinzons-Chato]] — dating komisyoner ng [[Kawanihan ng Rentas Internas (Pilipinas)|Kawanihan ng Rentas Internas]] at kongresista ng [[Mga distrito ng Lehislatura ng Camarines Norte|Nag-iisang Distrito ng Camarines Norte]]. *Jammer Jamito — manlalaro ng [[Philippine Basketball Association]] para sa [[Meralco Bolts]]. *[[Justin Arana]] — manlalaro ng [[Philippine Basketball Association]] para sa [[Converge FiberXers]]. * [[w:en:Gobernador ng Camarines Norte|Gobernador Dominador S. Asis]] {{div col end}} *[[Precious Paula Nicole]] — [[Nagwagi sa Drag Race Philippines Season 1]]. == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Camarines Norte}} {{Bicol}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] {{Pilipinas-stub}} ag7g5haoqbbybnvqqvw794abevqzz49 2205395 2205345 2026-04-30T05:01:27Z Exec8 780 2205395 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Lalawigan ng Camarines Norte | native_name = ''Probinsiya kan Camarines Norte'' | other_name = ''Camarines Norte'' | settlement_type = [[Mga lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Vlag Fil CamarinesNorte.gif | flag_size = 120x80px | image_seal = Ph_seal_camarines_norte.png | seal_size = 100x80px | nickname = | motto = ''Sulong Camarines Norte'' | image_map = Camarines Norte in Philippines.svg | map_alt = | map_caption = Mapa ng Pilipinas na nagpapakita sa lokasyon ng Camarines Norte | coordinates = {{PH wikidata|coordinates}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Bansa]] | subdivision_name = {{flag|Pilipinas}} | subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] | subdivision_name1 = [[Kabikulan]] (Rehiyon V) | established_title = Naitatag | established_date = 10 Marso 1917 | seat_type = Kabisera | seat = [[Daet, Camarines Norte|Daet]] | leader_party = | leader_title = Gobernador | leader_name = Ricarte "Dong" Padilla ([[Partido Federal ng Pilipinas (Pilipinas)|Federal]]) | leader_title1 = Bise-Gobernador | leader_name1 = Engr. Joseph V. Ascutia ([[Partido Federal ng Pilipinas (Pilipinas)|Federal]]) | area_total_km2 = 2320.07 | area_rank = Ika-57 sa 80 | area_note = | population_total = 542915 | population_as_of = 2010 | population_rank = Ika-51 sa 80 | population_density_km2 = auto | population_density_rank = Ika-33 sa 80 | population_footnotes = <ref name=NSO>{{cite web |url=http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf |title=Population and Annual Growth Rates for The Philippines and Its Regions, Provinces, and Highly Urbanized Cities |work=2010 Census and Housing Population |publisher=National Statistics Office |accessdate=2012-12-24 |archive-date=2013-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928012059/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf |url-status=dead }}</ref> | elevation_m = | demographics_type1 = Pagkakahating Administratibo | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = [[Mga Lungsod ng Pilipinas|Malayang Lungsod]] | demographics1_info1 = 0 | demographics1_title2 = [[Mga Lungsod ng Pilipinas|Component cities]] | demographics1_info2 = 0 | demographics1_title3 = [[Mga bayan ng Pilipinas|Mga bayan]] | demographics1_info3 = 12 | demographics1_title4 = [[Barangay]] | demographics1_info4 = 282 | demographics1_title5 = [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Mga Distrito]] | demographics1_info5 = Una at Ikalawang Distrito ng Lalawigan ng Camarines Norte | blank_name_sec1 = Katutubong Wika | blank_info_sec1 = [[Wikang Bikolano|Bikol]], [[Wikang Tagalog|Tagalog]], [[Wikang Filipino|Filipino]] | timezone = [[Philippine Standard Time|PHT]] | utc_offset = +8 | postal_code_type = ZIP Code | postal_code = 4600-4612 | area_code_type = Dialing code | area_code = 54 | website = [http://www.camarinesnorte.gov.ph/ camarinesnorte.gov.ph] | footnotes = }} Ang '''Camarines Norte''' ([[Filipino]]:''Hilagang Camarines'') ay isang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na nasa [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] ng [[Bicol]] o Rehiyon V. Ang bayan ng [[Daet, Camarines Norte|Daet]] ang kabisera nito. Umaabot ang hangganan nito sa lalawigan ng [[Quezon]] sa kanluran at [[Camarines Sur]] sa timog. ==Heograpiya== Ang lalawigan ng Camarines Norte ay matatagpuan sa hilagang kanlurang baybayin ng Tangway ng Bikol, na bumubuo sa timog silangang bahagi ng Luzon. Isa ang Camarines Norte sa anim na lalawigan na bumubuo sa [[Kabikulan]]. Naghahanggan ito sa [[Karagatang Pasipiko]] sa hilaga, sa [[Look ng San Miguel]] at Karagatang Pasipiko sa silangan, sa [[Look ng Lamon]] sa kanluran, at sa lalawigan ng [[Quezon]] sa timog kalapit sa lalawigan ng [[Camarines Sur]]. <!--==Kasaysayan== ===Bago Dumating ang mananakop na Kastila=== bago dumating ang mga kastila sa pilipinas ay wala pang lalawigan ng kamarines norte.ito ay bahagi pa ng isang malaking lalawigan na tinatawag na GABOS na ang kahulugan ay lahatan.ang nasabing rehiyon ay kagubatan pa at halos walang nakatirang mga tao maliban lang sa mga nayon sa tabing dagat ng bayan ng kapalongga at daet.sa panahong iyon ang gabos ay lagusan lamang patungo pa sa ibang higit na mataong lalawigan ng albay.ang dakong ito ay patuloy na dinadayo ng mga etnikos na tagalog mula sa tayabas(quezon) at mga bikol mula sa naga.taong 1972 ang GABOS ay nahati na sa dalawang lalawigan-ang norte at sur! ===Panahon ng Kastila=== ===Digmaang Pilipino-Amerikano=== ===Panahon sa ilalim ng pamumuno ng Amerika=== ===Panahon sa ilalim ng pamumuno ng Hapon=== ===Pagkatapos ng pangalawang pandaigdigang digmaan=== ====Martial Law==== ====Pagkatapos ng 1986 people power revolution==== ====Pagkatapos ng 2001 people power revolution==== ang lalawigan ng kamarines norte ay nagkaroon ng ekonomiya na nakabatay sa pagpuputol ng mga kahoy sa kagubatan.sa panahong ito marami pang kahoy sa mga kabundukan na nakatayo at araw araw pinuputol kaya sa panahong nabanggit ay positibo ang takbo ng kalakal sa nabanggit na lugar.ang pag giginto sa mga bayan ng paracale at labo sa nalisbitan ay kilala na kaya lang dahil maraming armadong mga tao sa kabundukan, di nagpapatuloy ang may kapital sa nasabing lalawigan.ang panginguisda ay karaniwan sa mga baybayin ng capalonga,panganiban,paracale,daet at mercedes at ang mayamang karagatan nito ay siyang pinanggagalingan ng mga isda na nakakarating sa lalawigan ng quezon(lucena) at kamaynilaan.taong 2004 nang maanod ang mga troso ng mga kahoy mula sa real at infanta ,quezon patungo sa laot ng kamarines norte,ang pangingisda gamit ang buli buli ay humina dahil nasisira ang mga lambat ng mga mangingisda sa laot,dahil dito patuloy ang pagbagsak ng ekonomiya ng lalawigang ito.tanging ang niyog ang matibay na napagkukunan ng kita ng nakakaraming tao sa lugar na ito at ilang mangingisda sa karagatan at ilang paggiginto sa nalisbitan sa labo at sa paracale.ang bayan ng santa elena na nasa bukana ay sinasapantahang malalagay sa panganib sa dahilang ang kabundukan nitong tinatawag na kadig ay isa nang nabubuhay na bulkan subalit di tiyak kung kailan ito magiging lubus na aktibo.--> === Pampolitika === Ang lalawigan ng Camarines Norte ay nahahati sa 12 mga [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]]. ==== Mga Bayan ==== {| border="0" |----- | valign="top" | * [[Basud, Camarines Norte|Basud]] * [[Capalonga, Camarines Norte|Capalonga]] * [[Daet, Camarines Norte|Daet]] * [[Jose Panganiban, Camarines Norte|Jose Panganiban]] * [[Labo, Camarines Norte|Labo]] * [[Mercedes, Camarines Norte|Mercedes]] | valign="top" | * [[Paracale, Camarines Norte|Paracale]] * [[San Lorenzo Ruiz, Camarines Norte|San Lorenzo Ruiz]] (Imelda) * [[San Vicente, Camarines Norte|San Vicente]] * [[Santa Elena, Camarines Norte|Santa Elena]] * [[Talisay, Camarines Norte|Talisay]] * [[Vinzons, Camarines Norte|Vinzons]] |} ==Ekonomiya== '''Ang Bantayog Festival''' Ang Bantayog Festival ay isang makasaysayang pagdiriwang sa Camarines Norte na nagtatampok ng unang monumento ni Rizal na siyang sentro rin ng pagdiriwang na ginaganap kasabay ng anibersaryo ng pagkakatatag ng lalawigan.<ref name="philippinetraveldestinations.com">{{Cite web|url=http://www.philippinetraveldestinations.com/camarines-norte-festivals/|title=Camarines{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Norte Festivals of Gold Panning, Pinya at Iba Pa {{!}} Mga Destinasyon sa Paglalakbay sa Pilipinas|website=www.philippinetraveldestinations.com|date=2 Enero 2014|language=en-US|access-date=2017-10-03|archive-date=2017-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20171003125153/http://www.philippinetraveldestinations.com/cacamarines-norte-norte%7Curlstatyog/url/////pages/////////////////////////// ay ipinagdiriwang din sa bawat bayan ng lalawigan na may kanya-kanyang pagdiriwang tulad ng “Pinayasan” sa Daet; “Palayogan” (mula sa salitang-ugat na Palay at Niyog) sa Santa Elena; “Babakasin” sa Vinzons; “Pabirik ng Bayan” sa bayan ng Paracale; at ang “Mananap” sa San Vicente.<ref>{{Banggitin ang balita|url=https://news.mb.com.ph/2017/04/25/camnor-celebrates-bantayanog-festival/|title=CamNor ay nagdiriwang ng 'Bantayog Festival'|work=Manila Bulletin News|access-date=2017-10-03|language=en-US|archive-date=2017-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20171003133307/https://news.mb.com.ph/2017/04/25/camnor-celebrates-bantayanog-festival/|url-status=dead}}</ref> '''Pag-akyat sa Bantayog''' Ang pag-akyat sa Bantayog ay isang taunang kaganapan na inorganisa ng Oryol Outdoor Group Inc. bilang bahagi ng mga aktibidad sa panahon ng Bantayog Festival. '''Ang Pinyasan (Pinyasan) Festival''' Itinatampok ng Pinyasan (Pinyasan) Festival ang pangunahing produktong pang-agrikultura ng Camarines Norte na siyang pinakamatamis na pinya na tinatawag na Formosa.<ref name="philippinetraveldestinations.com"/> * Summer Surf Fest * Taunang Kompetisyon sa Kiteboarding * Kompetisyon sa Paragliding at Hang-gliding Towing '''Gold-panning o Pabirik Festival''' Ang Pabirik Festival ay isang linggong pagdiriwang na gumugunita sa nakaraang kultura, tradisyon, kasaysayan at kaugalian ng Paracale na itinuturing na isang bayan ng ginto ng Camarines Norte. Ang isang tampok ng Pabirik Festival ay nagbibigay-diin sa mayamang industriya ng pagmimina habang ipinapakita ang mga produktong ginto na pawang makukuha sa munisipalidad. Ang Pabirik ay nangangahulugang "pan" na isang midyum na ginagamit ng mga katutubo ng Paracale sa pag-aani ng ginto.<ref name="philippinetraveldestinations.com"/> '''Palong Festival''' Ang Palong festival ay kasabay ng kapistahan ng Itim na Nazareno at ipinagdiriwang sa pamamagitan ng pagsasayaw sa kalye at isang agro-industrial perya kung saan ipinapahayag ng mga katutubo ang kanilang pasasalamat para sa kasaganaan ng mga halamang ornamental na kilala bilang mga suklay ng tandang o "palong manok".<ref name="philippinetraveldestinations.com"/> '''Kadagatan Festival''' Ang Kadagatan festival ay ipinagdiriwang ng mga mangingisda upang magbigay ng paggalang, magpahayag ng pasasalamat at kilalanin si Inang Kalikasan para sa malawak na yamang-dagat na pinagpala sa bayan ng Mercedes.<ref name="philippinetraveldestinations.com"/> '''Busig-on Festival''' Ang Busig-on festival ay batay sa epiko ng bayaning si Busig-on na nagmula sa bayan ng Labo at mayroon ding mga pinahahalagahang Bicolano. Ang pagdiriwang ay isang pagpapakita ng talento at kasanayan sa isang mapagkumpitensyang paraan habang ipinapakita ang mga lugar na interesante sa bayan at itinatampok ang mga natatanging makasaysayang halaga ng bayan.<ref name="philippinetraveldestinations.com"/> '''Piyesta ng Mambulawan''' Isinagawa kasabay ng Kapistahan ni [[Aming Birhen ng Kabanal-banalang Rosaryo]], ang pagdiriwang ay naglalayong bumuo ng pagkakaisa at kooperasyon sa mga lokal na komunidad, itaguyod ang kultura at sining, muling pagpapasigla ng industriya ng pagmimina, paglalahad ng pinakamahusay sa bayan, pagbabalik-bayan at pakikilahok ng mga Balikbayan, na lahat ay nakatuon sa pagsulong at paglago ng ekonomiya.<ref name="philippinetraveldestinations.com"/> '''Tacboan Festival''' Ang [[Tacboan]] Festival ay batay sa bayaning si [[Wenceslao Q. Vinzons]] ipinagdiriwang ito kasama ang Civic Military Parade, CAT & DLC Competition, at Float Competition bawat taon tuwing Setyembre 28 [[File:Wenceslao Vinzons sa Capitol Grounds.jpg|right|thumb|250px|Monumento ni Vinzons sa harap ng kapitolyo ng probinsya ng Camarines Norte]] [[File:W. Ang Ancestral house ni Vinzon.jpg|kanan|thumb|250px|Ancestral house ng pamilya Vinzons sa [[Vinzons, Camarines Norte]]]] {{citation needed span |text='''Wenceslao''' "'''Bintao'''" '''Quinito Vinzons, Sr.''' (ipinanganak na '''Wenceslao Quiinito Vinzons''''; Setyembre 28, 1910 – Hulyo 15, 1942) ay isang [[Philippines] na paglaban sa mga Pilipinong makabayan sa Pilipinas| sa [[World War II]]. Siya ang pinakabatang delegado sa 1935 Philippine Constitutional Convention. |petsa=Oktubre 2023}} Dahil sa pangunguna sa mga demonstrasyon bilang isang pinuno ng estudyante, siya ay tinaguriang "''Ama ng Aktibismo ng Estudyante sa Pilipinas''" nang siya, kasama si [[Narciso J. Alegre]] at ang magiging Senador at Pangalawang Pangulo [[Arturo M. Tolentino]], ay nagtatag ng ''Partido ng mga Batang Pilipinas''.<ref>{{Cite web|url=https://legacy.senate.gov.ph/lisdata/2495221458!.pdf|title=Ika-17 Kongreso Senado P.S.R. Blg. 185|website=legacy.senate.gov.ph|language=en|access-date=2023-10-12|archive-date=2023-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231011123402/https://legacy.senate.gov.ph/lisdata/2495221458!.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Banggitin ang web|url=https://legacy.senate.gov.ph/17th_congress/resolutions/resno27.pdf|title=Ika-17 Kongreso Pinagtibay ng Senado ang Resolusyon Blg. 27|website=legacy.senate.gov.ph|language=en|access-date=2023-10-12|archive-date=2023-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231011123402/https://legacy.senate.gov.ph/17th_congress/resolutions/resno27.pdf|url-status=live}}</ref> Si Vinzons ay kabilang sa mga unang Pilipinong nag-organisa ng isang kilusang [[gerilya]] sa pagsisimula ng [[Kasaysayan ng Pilipinas (1898–1946)#Panakop ng Hapon at Ikalawang Digmaang Pandaigdig (1941–1945)|Pagsalakay ng Hapon sa Pilipinas]] noong 1941.<ref name=fil7>{{cite book |title= Mga Pilipino sa Kasaysayan Vol. II |taon= 1990 |tagapaglathala= Pambansang Instituto ng Kasaysayan |lokasyon= Maynila, Pilipinas |mga pahina= 267}}</ref> Sa panahon ng paglaban, siya ay dinakip at pinatay ng nananakop na [[Hukbong Imperyal ng Hapon|militar ng Hapon]]. == Mga kilalang tao mula sa Camarines Norte == [[File:Dominador_Asis_family_graves17.jpg|150px|thumbnail|kanan|[[w:tl:Governor of Camarines Norte|Governor Dominador S. Asis]] libingan]] {{Div col|colwidth=30em}} * [[José María Panganiban]] — Bicolano propagandist, linguist, at essayist. Isa siya sa mga pangunahing manunulat at nag-ambag para sa ''[[La Solidaridad]]'', na nagsusulat sa ilalim ng mga panulat na "Jomapa" at "J.M.P." Ang kanyang lugar ng kapanganakan, na noon ay pinangalanang Mambulao, ay pinalitan ng pangalan sa kanyang karangalan. * [[Vicente R. Lukban|Gen. Vicente R. Lukban]] — opisyal sa kawani ni [[Emilio Aguinaldo]] noong panahon ng [[Rebolusyong Pilipino]] at ang pinunong pulitiko-militar ng Samar at Leyte noong [[Digmaang Pilipino-Amerikano]]. Noong Linggo, Setyembre 28, 1901, pinangunahan niya ang mga rebeldeng Pilipino, na armado lamang ng [[bolo (kutsilyo)|bolo]] at mga matutulis na kawayan, sa isang pag-atake laban sa pangkat ng mga puwersang Amerikano sa [[Balangiga, Silangang Samar|Balangiga, Samar]]. Tatlumpu't anim na sundalo lamang ng Company C, [[9th Infantry Regiment (Estados Unidos)#Philippines|9th Infantry Regiment]] ng Puwersa ng Estados Unidos ang nakaligtas sa pag-atake laban sa 16 na nasawi sa mga rebeldeng Pilipino, na nagbigay sa engkwentro ng sikat na tawag na "[[Balangiga Massacre]]" sa kasaysayan ng Pilipinas. * [[Wenceslao Vinzons|Wenceslao Q. Vinzons, Sr.]] — Abogado, orador, pinuno ng mga manggagawa, manunulat, pinakabatang delegado sa [[Konstitusyon ng Pilipinas#Ang Konstitusyon ng 1935|Kumbensyong Konstitusyonal ng 1935]] at pinakabatang lumagda sa Karta sa edad na 25. Bilang gobernador noong 1940 at halal na kongresista noong 1941 at tumangging sumuko, inilikas niya ang pamahalaang panlalawigan noong panahon ng [[Pagsakop ng mga Hapones sa Pilipinas|Pagsakop ng mga Hapones]] patungo sa mga liblib na lugar ng Labo at pinamunuan ang isang puwersang gerilya laban sa mga puwersang Hapones. Ang kanyang lugar ng kapanganakan, na noon ay pinangalanang Indan, ay pinalitan ng pangalan bilang parangal sa kanya. *[[Manuel Conde]] — maalamat na aktor sa pelikula, direktor, prodyuser, at [[Pambansang Artista ng Pilipinas]]. *[[Ricky Lee]] — iskrip, mamamahayag, nobelista, mandudula, at [[Pambansang Artista ng Pilipinas]]. * [[Robin Padilla]] — [[Senado ng Pilipinas|Senador]] sa [[Ika-19 na Kongreso ng Pilipinas|Ika-19 na Kongreso]], aktor *[[Liwayway Vinzons-Chato]] — dating komisyoner ng [[Kawanihan ng Rentas Internas (Pilipinas)|Kawanihan ng Rentas Internas]] at kongresista ng [[Mga distrito ng Lehislatura ng Camarines Norte|Nag-iisang Distrito ng Camarines Norte]]. *Jammer Jamito — manlalaro ng [[Philippine Basketball Association]] para sa [[Meralco Bolts]]. *[[Justin Arana]] — manlalaro ng [[Philippine Basketball Association]] para sa [[Converge FiberXers]]. * [[w:en:Gobernador ng Camarines Norte|Gobernador Dominador S. Asis]] {{div col end}} *[[Precious Paula Nicole]] — [[Nagwagi sa Drag Race Philippines Season 1]]. == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Camarines Norte}} {{Bicol}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] {{Pilipinas-stub}} 8fw9biw9dpas1v0r9uz524wush99k4r 0 5063 2205242 2170984 2026-04-29T15:14:56Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205242 wikitext text/x-wiki {{better translation|date=Enero 2014}} {{Infobox Scientist |name = Charles Darwin |image = Charles Darwin seated crop.jpg |alt= |caption = Charles Darwin, edad 45 noong 1854 at gumagawa tungo sa paglilimbag ng ''[[On the Origin of Species|{{nowrap|On the Origin of Species}}]]'' |birth_date = {{birth date|1809|2|12|df=y}} |birth_place = [[The Mount, Shrewsbury|Mount House]], [[Shrewsbury]], Shropshire, Inglatera |death_date = {{death date and age|1882|4|19|1809|2|12|df=yes}} |death_place = [[Down House]], [[Downe]], Kent, Inglatera |citizenship = [[British Citizenship|British]] |nationality = [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|British]] |fields = [[natural history|Naturalista]] |workplaces = [[Geological Society of London]] |alma_mater = (edukasyong tersiyaryo):<br /> [[University of Edinburgh]] (medisina) <br />[[University of Cambridge]] (ordinaryong Batsilyer ng Sining) |doctoral_advisor = <!--there were no PhDs in Cambridge at the time--> |academic_advisors = [[John Stevens Henslow]]<br />[[Adam Sedgwick]] |doctoral_students = <!--there were no PhDs in Cambridge at the time--> |notable_students = |known_for = ''[[The Voyage of the Beagle]]''<br />''[[On the Origin of Species]]''<br />[[evolution]] by <br />[[natural selection]],<br />[[karaniwang pinagmulan]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = [[Alexander von Humboldt]]<br />[[John Herschel]]<br />[[Charles Lyell]] |influenced = [[Joseph Dalton Hooker]]<br />[[Thomas Henry Huxley]]<br />[[George Romanes]]<br />[[Ernst Haeckel]] |awards = [[Royal Medal]] (1853)<br />[[Wollaston Medal]] (1859)<br />[[Copley Medal]] (1864) |signature = Charles Darwin Signature.svg |signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C" |footnotes = |spouse = [[Emma Darwin]] (1839–1896) }} <!--Please consider discussing changes on the talk page, as this opening is the result of a very long consensus-building process.--> {{evolutionary biology}} Si '''Charles Robert Darwin''' [[Royal Society|FRS]] (12&nbsp;Pebrero 1809&nbsp;– 19&nbsp;Abril 1882) ay isang [[Ingles]] na [[naturalista]].{{Ref_label|A|I|none}} Kanyang pinatunayan na ang lahat ng mga [[espesye]] ng buhay ay nagmula sa loob ng maraming panahon mula sa [[karaniwang mga ninuno]],<ref>{{cite book|author=Coyne, Jerry A. |title=Why Evolution is True|url=https://archive.org/details/whyevolutionistr00coyn |publisher=Viking|year=2009 |pages=[https://archive.org/details/whyevolutionistr00coyn/page/8 8]–11|isbn=978-0-670-02053-9}}</ref> at nagmungkahi ng [[teoriyang siyentipiko]] na ang [[phylohenetika|sumasangay na paterno]] ng [[ebolusyon]] ay nagresulta mula sa isang prosesong tinatawag na [[natural na seleksiyon]].<ref name="Larson79-111">{{Harvnb |Larson|2004| pp=79–111}}</ref> Inilimbag ni Darwin ang kanyang teoriya na may nakapipilit na ebidensiya para sa ebolusyon sa kanyang 1859 na aklat na ''[[On the Origin of Species]]''(Tungkol sa Pinagmulan ng Espesye) na nanaig sa siyentipikong pagtakwil ng mas naunang mga konsepto ng [[transmutasyon ng mga espesye]].<ref>{{cite book |title=Why Evolution is True |url=https://archive.org/details/isbn_9780199230846 |last = Coyne |first=Jerry A. |authorlink=Jerry Coyne |year=2009 |publisher=[[Oxford University Press]] |location= Oxford |isbn=0-19-923084-6 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780199230846/page/17 17] |quote=In ''The Origin'', Darwin provided an alternative hypothesis for the development, diversification, and design of life. Much of that book presents evidence that not only supports evolution but at the same time refutes creationism. In Darwin's day, the evidence for his theories was compelling but not completely decisive.}}</ref><ref>{{cite book |title=Forerunners of Darwin |last=Glass |first=Bentley |authorlink=Bentley Glass |year=1959 |publisher=Johns Hopkins University Press |location=Baltimore, MD |isbn= 0-8018-0222-9|page=iv |quote=Darwin's solution is a magnificent synthesis of evidence...a synthesis...compelling in honesty and comprehensiveness}}</ref> Nang mga 1870, ang [[pamayanang siyentipiko]] at karamihan sa pangkahalatang publiko ay tumanggap sa [[ebolusyon bilang isang teoriya at katotohanan|ebolusyon bilang isang katotohan]]. Gayunpaman, marami ang pumabor sa [[ang eklipse ng darwinismo|magkakalabang mga paliwanag]] at hanggang sa paglitaw lamang ng [[modernong ebolusyonaryong sintesis]] mula 1930 hanggang 1950 nang ang isang malawak na kasunduan ay nabuo kung saan ang [[natural na seleksiyon]] ang basiko o saligang mekanismo ng [[ebolusyon]].<ref name=JvW>{{Harvnb|van Wyhe|2008}}</ref><ref name=b3847>{{harvnb|Bowler|2003|pp=178–179, 338, 347}}</ref> Sa binagong anyo, ang pagkakatuklas siyentipiko ni Darwin ang nagsasamang teoriya ng [[mga agham ng buhay]] na nagpapaliwanag sa [[biodibersidad|dibersidad ng buhay]].<ref>[http://darwin-online.org.uk/biography.html The Complete Works of Darwin Online&nbsp;– Biography.] ''darwin-online.org.uk''. Retrieved on 2006-12-15<br />{{Harvnb|Dobzhansky|1973}}</ref><ref>As Darwinian scholar Joseph Carroll of the University of Missouri–St. Louis puts it in his introduction to a modern reprint of Darwin's work: "''The Origin of Species'' has special claims on our attention. It is one of the two or three most significant works of all time—one of those works that fundamentally and permanently alter our vision of the world...It is argued with a singularly rigorous consistency but it is also eloquent, imaginatively evocative, and rhetorically compelling." {{cite book |title=On the origin of species by means of natural selection |editor=Carroll, Joseph |year=2003 |publisher=Broadview |location= Peterborough, Ontario|isbn= 1-55111-337-6|page=[https://archive.org/details/onoriginofspecie0000darw_t8q4/page/15 15] |url=https://archive.org/details/onoriginofspecie0000darw_t8q4}}</ref> Ang simulang interes ni Darwin sa kalikasan ang tumulak sa kanya upang iwananan ang kanyang [[medikal na edukasyon]] sa [[Unibersidad ng Edinburgh]]; bagkus siya ay tumulong upang imbestigahan ang mga [[marinong inbertebrato]]. Ang mga pag-aaral sa Unibersidad ng Cambridge ang humikayat sa kanyang pasyon para sa [[natural na agham]].<ref name=whowas>{{Harvnb|Leff|2000|loc=[http://www.aboutdarwin.com/darwin/WhoWas.html About Charles Darwin]}}</ref> Ang kanyang [[ikalawang paglalakbay sa HMS Beagle|limang taong paglalakbay]] sa {{HMS|Beagle}} ang nagtayo sa kanya bilang isang bantog na [[heolohista]] na ang mga obserbasyon at teoriya ay sumuporta sa mga ideyang [[unipormitaryano]] ni [[Charles Lyell]] at ang publikasyon ng kanyang [[Ang Paglalakbay sa Beagle|hornal sa paglalakbay]] ay nagpasikat sa kanya bilang isang manunulat.<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 210, 284–285}}</ref> Bilang palaisipan sa heograpikal na distribusyon ng mga hayop sa kaparangan (wildlife) at mga [[fossil]] na kanyang tinipon sa paglalakbay, sinimulan ni Darwin ang detalyadong mga imbestigasyon at noong 1838 ay binuo ang kanyang teoriya ng [[natural na seleksiyon]]. <ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=263–274}}</ref> Bagaman kanyang tinalakay ang kanyang mga ideya sa ibang mga naturalista, siya ay nangailangan ng panahon para sa masidhing pagsasalisik at ang kanyang kanyang gawang heolohikal ang may prioridad.<ref>{{harvnb|van Wyhe|2007|pp=184, 187}}</ref> Kanyang sinusulat ang kanyang teoriya noong 1858 nang si [[Alfred Russel Wallace]] ay nagpadala sa kanya ng [[sanaysay]] na naglalarawan ng parehong ieya na tumulak sa mabilis na magkasamang publikasyon ng [[On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection|kanilang parehong mga teoriya]].<ref name="Beddall1968">{{cite journal|last1=Beddall|first1=Barbara G.|title=Wallace, Darwin, and the theory of natural selection|journal=Journal of the History of Biology|volume=1|issue=2|year=1968|pages=261–323|issn=0022-5010|doi=10.1007/BF00351923}}</ref> Ang akda ni Darwin ang naglatag ng ebolusyonaryong pinagmulan na may pagbabago bilang nananaig na siyentipikong paliwanag ng dibersipikasyon sa kalikasan.<ref name = JvW/> Noong 1871, kanyang siniyasat ang [[ebolusyon ng tao]] at ang [[seksuwal na seleksiyon]] sa ''[[The Descent of Man|The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]]'' na sinundan ng ''[[The Expression of the Emotions in Man and Animals]]''. Ang kanyang pagsasaliksik sa mga halaman ay inilimbag sa isang serye ng mga aklat at sa kanyang huling aklat, kanyang siniyasat ang mga [[bulate]] at ang mga epekto nito sa lupa.<ref>{{Harvnb|Freeman|1977}}</ref> Bilang pagkilala sa katanyagan ni Darwin bilang isang siyentipiko, siya ay pinarangalan ng isang malaking seremonyal na puneral sa [[Westminster Abbey]] kung saan siya inilibing malapit kay [[John Herschel]] at [[Isaac Newton]].<ref name=DarwinsBurial>{{Harvnb|Leff|2000|loc=[http://www.aboutdarwin.com/darwin/burial.html Darwin's Burial]}}</ref> Si Darwin ay inilarawan bilang isa sa pinakamaimpluwensiya ''(most influential)'' na pigura sa kasaysayan ng sangkatauhan.<ref>{{cite news|url=http://www.newscientist.com/special/darwin-200|title=Special feature: Darwin 200|accessdate=2 Abril 2011 | work=New Scientist}}</ref><ref>{{cite book| last = Hart| first = Michael H.| author-link = Michael H. Hart| year = 2000| title = The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History| publication-place = New York| publisher=Citadel|ref=harv| isbn = 0-89104-175-3}}</ref> == Talambuhay == === Kabataan at edukasyon === Si Charles Robert Darwin ay ipinanganak sa [[Shrewsbury]], Shropshire, [[Inglatera]] noong 12 Pebrero 1809 sa tahanan ng kanyang pamilya na [[The Mount, Shrewsbury|the Mount]].<ref>{{cite web|url=http://darwin.baruch.cuny.edu/biography/shrewsbury/mount/|title=The Mount House, Shrewsbury, England (Charles Darwin)|author=John H. Wahlert|date=11 Hunyo 2001|work=Darwin and Darwinism|publisher=[[Baruch College]]|accessdate=26 Nobyembre 2008|archive-date=6 Disyembre 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206010149/http://darwin.baruch.cuny.edu/biography/shrewsbury/mount/|url-status=dead}}</ref> Siya ang ikalima sa anima na anak ng mayamang lipunang doktor at tagapondong si [[Robert Darwin]] at ng kanyang inang si [[Susannah Darwin]] (''née'' Wedgwood). Siya ay apo ni [[Erasmus Darwin]] sa panig ng ama at ni [[Josiah Wedgwood]] sa panig ng ina. Ang kanyang parehong pamilya ay mga [[unitarianismo|Unitarian]] bagaman ang mga Wedgwoods ay tumatanggap sa [[Anglikasnismo]]. Si Robert Darwin na mismong isang tahimik na [[malayang taga-isip]] (freethinker) ay pinabautismuhan ang sanggol na si Charles sa isang simbahang Anglikano ngunit si Charles at ang kanyang mga kapatid ay dumalo sa isang kapilyang Unitarian kasama ng kanilang ina. Ang walong taong gulang na si Charles ay mayroon ng kagustuhan sa natural na kasaysayan at kumukolekta nang siya ay dumalo sa paaralang pang-araw na pinatatakbo ng kanyang mangangaral noong 1817. Noong Hulyong iyon, ang kanyang ina ay namatay. Mula Setyembre 1818, kanyang sinamahan ang kanyang matandang kapatid na lalakeng si [[Erasmus Alvey Darwin|Erasmus]] na dumadalo sa malipat na Anglikanong [[Shrewsbury School]] bilang [[boarding school|boarder]].<ref name=skool>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 12–15}}<br />{{harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1497&pageseq=21 21–25]}}</ref> Ginugol ni Darwin ang tag-init nang 1825 bilang aprentis na doktor na tumutulong sa kanyang ama na gumamot ng mahihirap ng Shropshire bago pumasok sa [[University of Edinburgh Medical School]] kasama ng kanyang kapatid na si Erasmus noong Oktubre 1825. Kanyang natagpuang ang mga aralin na mapurol at ang [[siruhiya]] ay nakababalisa kaya kanyang tinalikuran ang kanyang mga pag-aaral. Kanyang pinag-aralan ang [[taksidermiya]] mula kay [[John Edmonstone]] na isang pinalayang itim na [[alipin]] na sumama kay [[Charles Waterton]] sa kagubatan ng [[Timog Amerika]] at kadalasang umuupo kasama ng "napaka kaaya aya at matalinong lalake".<ref name=eddy>{{harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1497&pageseq=48 47–51]}}</ref> Sa ikalawang taon ni Darwin, siya ay sumali sa [[Lipunang Plinian]] na isang pangkat na pang [[natural na kasaysyan]] ng mga estudyante na ang mga debate ay lumihis sa [[radikalismo (historikal)radikal]] na [[materialismo]]. Kanyang tinulungan si [[Robert Edmond Grant]] sa mga imbestigason nito sa [[anatomiya]] at [[siklo ng buhay]] ng mga [[marinong inberterbrato]] sa [[Firth of Forth]] at noong 27 Marso 1827 ay ipinrisinta sa Plinian ang kanyang sariling pagkakatuklas na ang mga itim na [[spore]] na matatagpuan sa mga [[kabibi]] ng [[talaba]] ay mga itlog ng [[linta]]ng skate. Isang araw, pinuri ni Grant ang mga [[Lamarckismo|ebolusyonaryong ideya]] ni [[Jean-Baptiste Lamarck]]. Namangha si Darwin ngunit kamakailan ay nabasa ang parehong mga ideya ng kanyang lolong si Erasmus at nanatiling walang pakielam.<ref>{{Harvnb|Browne|1995|pp=72–88}}</ref> Si Darwin ay bagkus nabagot sa kursong natural na kasaysayan ni [[Robert Jameson]] na sumasakop sa heolohiya kabilang ang debate sa pagitan ng [[Neptunismo]] at [[Plutonismo]]. Kanyang pinag-aralan ang [[alpha taksonomiya|klasipikasyon]] ng mga halaman at tumulong sa trabaho sa mga koleksiyon ng [[Royal Museum|University Museum]] na isa sa pinakamalaking mga museo ng Europa sa panahong ito.<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=42–43}}</ref> Ang pagtalikod sa mga medikal na pag-aaral na ito ay uminis sa kanyang ama na tusong nagpadala sa kanya sa [[Christ's College, Cambridge]] para sa [[Batsilyer ng Sining]] bilang unang hakbang tungo sa pagiging Anglikanong [[parson]]. Dahil si Darwin ay hindi kwalipikado para sa ''[[Tripos]]'', kanyang sinalihan ang ''ordinaryong'' digring kuro noong Enero 1828.<ref>{{Harvnb|Browne|1995|pp=47–48, 89–91}}</ref> Mas pinili niya ang [[ekwestrianismo|pagsakay]] at [[pagbabaril]] kesa sa pag-aaral. Ang kanyang pinasan si [[William Darwin Fox]] ay ipinakilala siya sa isang sikat na kinahuhumalingang pagkolekta ng mga [[salagubang]] na masigasig na pinursigi ni Darwin na inilimbag ang ilan sa kanyang mga natuklasan sa [[James Francis Stephens|Stevens']] ''Illustrations of British entomology''. Siya ay naging isang malapit na kaibigan at tagasunod ng propesor ng [[botaniya]] na si [[John Stevens Henslow]] at nakilala ang iba pang mga pangunahing naturalista na nakitang ang gawaing siyentipiko bilang relihiyosong [[natural na teolohiya]] at nakilala sa mga [[University don|don]] bilang "ang lalakeng lumakad kasama ni Henslow". Nang malapit na ang kanyang mga eksaminasyon, si Darwin ay tumutok sa kanyang mga pag-aaral at nasiyahan sa wika at lohika ng mga ''Ebidensiya ng [[Kristiyanismo]]'' ni [[William Paley]].<ref name=dar57>{{Harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1497&pageseq=59 57–67]}}</ref> Sa kanyang huling eksaminasyon noong Enero 1831, mahusay niyang naisagawa ito na lumabas na ikasampu sa mga 178 na kandidato para sa ordinaryong digri.<ref>{{Harvnb|Browne|1995|p=97}}</ref> Si Darwin ay kailangang manatili sa Cambridge hanggang Hunyo. Kanyang pinag-aralan ang ''Natural na Teolohiya'' ni Paley na gumawa ng [[teolohikal na argumento|argumento para sa disenyo ng diyos sa kalikasan]] na nagpapaliwanag na ang [[adaptasyon]] bilang ang [[diyos]] na kumikilos sa pamamagitan ng mga batas ng kalikasan.<ref name=syd5-7>{{Harvnb|von Sydow|2005|pp=5–7}}</ref> Kanyang binasa ang bagong aklat ni [[John Herschel]] na naglalarawan ng pinakamataas na layunin ng [[natural na pilosopiya]] bilang pag-unawa sa mga batas sa pamamagitan ng [[induktibong pangangatwiran]] batay sa obserbasyon at ang ''Sariling Salaysay'' ni [[Alexander von Humboldt]] ng mga siyentipikong paglalakbay. Sa kanyang pagkapukaw "na may isang nagniningas na kasigasigan" na mag-ambag, si Darwin ay nagplanong bumisita sa [[Tenerife]] kasama ng ilang mga kaklase pagkatapos ng pagtatapos sa paaralan upang pag-aaralan ang natural na kasaysayan sa mga [[tropiko]]. Bilang paghahanda, siya ay sumali sa kursong heolohiya ni [[Adam Sedgwick]] at pagkatapos ay sumama dito noong tag-init para sa isang dalawang linggo sa mapang strata sa [[Wales]].<ref name=db>{{Harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1497&pageseq=69 67–68]}}<br />{{Harvnb|Browne|1995|pp=128–129, 133–141}}</ref> Pagkatapos ng isang linggo kasama ng mga kaibigang kaklase sa [[Barmouth]], siya ay umuwi sa bahay na natagpuan ang isang liham mula kay Henslow na nagmumungkahi kay Darwin bilang isang angko (kung hindi pa natatapos) na maginoong naturalista para sa iasng pinondohan ng sariling lugar kasama ng kapitang si [[Robert FitzRoy]] na higit bilang isang kasama kesa isa lamang kolekto sa {{HMS|Beagle}} na aalis na sa loob ng apat na linggo sa isang paglalakbay upang ibalangkas ang dalampasigan ng [[Timog Amerika]].<ref>{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-105.html|title=Darwin Correspondence Project&nbsp;– Letter 105&nbsp;– Henslow, J. S. to Darwin, C. R., 24 Agosto 1831|accessdate=29 Disyembre 2008}}</ref> Tumutol ang ama ni Darwin sa planong dalawang taong paglalakbay na itinuturing itong isang aksaya ng panahon ngunit hinikayat ng bayaw ng kanyang ama na si [[Josiah Wedgwood II|Josiah Wedgwood]] upang pumayag sa pagsali ng kanyang anak.<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 94–97}}</ref> === Paglalakbay sa ''Beagle'' === {{details|Ikalawang paglalakbay sa HMS Beagle}} [[Talaksan:Voyage of the Beagle-en.svg|thumb|400px|alt=Route from Plymouth, England, south to Cape Verde then southwest across the Atlantic to Bahia, Brazil, south to Rio de Janeiro, Montevideo, the Falkland Islands, round the tip of South America then north to Valparaiso and Callao. Northwest to the Galapagos Islands before sailing west across the Pacific to New Zealand, Sydney, Hobart in Tasmania, and King George's Sound in Western Australia. Northwest to the Keeling Islands, southwest to Mauritius and Cape Town, then northwest to Bahia and northeast back to Plymouth.|Ang paglalakbay ng ''Beagle'']] Nagsimula noong 27 Disyembre 1831, ang paglalakbay ay tumagal nang halos limang taon at gaya nang pakay ni Fitzroy, ginugol ni Darwin ang karamihan ng kanyang panahon sa lupa na umiimbestiga sa heolohiya at gumawa ng mga koleksiyon ng natural na kasaysayan habang ang ''Beagle'' ay nagsiyasat at nagbalangkas ng mga dalampasigan.<ref name=JvW/><ref name=kix>{{harvnb|Keynes|2000|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1840&pageseq=12 ix–xi]}}</ref> Kanyang maingat na itinago ang mga akda ng kanyang mga obserbasyon at teoretikal na spekulasyon at sa mga pagitan habang nangyayari ang paglalakbay, ang kanyang mga specimen ay ipinadala sa Cambridge kasama ng kanyang mga liham kabilang ang isang kopya ng [[The Voyage of the Beagle|kanyang hornal]] para sa kanyang pamilya.<ref>{{Harvnb|van Wyhe|2008b|pp=18–21}}</ref> Siya ay may ilang kadalubhasaan sa heolohiya, pagkolekta ng [[salagubang]] at pagdidisekta ng mga marinong inbertebrato ngunit ibang mga paksa ay isang baguhan at may kakayahang magkolekta ng mga specimen para sa pagsisiyasat ng mga dalubhasa.<ref name=fnGal>{{cite web|url=http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Chancellor_Keynes_Galapagos.html|title=Darwin's field notes on the Galapagos: 'A little world within itself'|author=Gordon Chancellor|author2=[[Randal Keynes]]|month=October| year=2006|publisher=[[Darwin Online]]|accessdate=16 Setyembre 2009}}</ref> Sa kabila ng masamang pagdurusa mula sa [[sakit sa dagat]], si Darwin ay sumulat ng saganang mga akda habang nasa barko. Ang karamihan sa mga akda ng [[zoolohiya]] tungkol sa mga marinong inbertebrato simula sa [[plankton]] na kanyang kinolekta sa isang kalmadong pagpapahinga.<ref name=kix/><ref name=plankton>{{Harvnb|Keynes|2001|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1925&viewtype=text&pageseq=53 21–22]}}</ref> Sa kanilang unang paghinto sa dalampasigan sa [[Santiago, Cape Verde|St. Jago]], natuklasan ni Darwin na ang isang puting bandang mataas sa [[batong pangbulkan]] mga [[talampas]] ay kinabibilangan ng mga kabibi. Siya ay binigyan in Fitzroy ng unang bolyum ng ''Principles of Geology'' ni [[Charles Lyell]] na naglatag ng mga [[unipormitarianismo|unipormitarianong]] mga konsepto ng lupa na mabagal na umaahon o bumababa sa loob mahabang mga panahon,{{Ref_label|B|II|none}} at nakita ni Darwin ang mga bagay sa paraan ni Lyell na nagteteorisa at nag-iisip na sumulat ng aklat sa heolohiya.<ref>{{Harvnb|Browne|1995|pp=183–190}}</ref> Si Darwin ay nalugod sa [[Mga kagubatang dalampasigan ng Bahia|kagubatang tropikal]] sa Brazil <ref>{{harvnb|Keynes|2001|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1925&pageseq=73 41–42]}}</ref> ngunit namuhi sa kanyang nakitang [[pang-aalipin]].<ref>{{harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1497&pageseq=75 73–74]}}</ref> Sa [[Punta Alta]] sa [[Patagonia]], siya ay nakagawa ng isang malaking pagkakatuklas ng mga buto na [[fossill]] ng isang malaking hindi na umiiral (ekstinto) na [[mamalya]] sa mga talampas sa tabi ng modernong mga kabibi na nagpapakita ng kamakailang [[ekstinksiyon]] na walang mga tanda ng pagbabago sa klima o katastropiya. Kanyang natukoy ang hindi kilalang ''[[Megatherium]]'' sa pamamagitan ng isang ngipin at sa kaugnayan nito sa mabutong [[kalasag]] na mayroon sa simula para sa kanya ay tila isang tulad na higanteng bersiyon ng kalasag ng lokal na mga [[armadillo]]. Ang mga pagkakatuklas na ito ay nagdala ng dakilang interest nang sila ay tumuntong sa Inglatera.<ref>{{Harvnb|Browne|1995|pp= 223–235}}<br />{{Harvnb|Darwin|1835|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1&viewtype=text&pageseq=7 7]}}<br />{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|p= 210}}</ref><ref name=k206>{{harvnb|Keynes|2001|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1925&pageseq=138 206–209]}}</ref> Sa kanyang mga pagsakay kasama ng mga [[gaucho]] sa looban upang galugarin ang heolohiya at kumolekta ng maraming mga fossil, siya ay nagtamo ng panlipunan, pampolitika at [[antropolohikal]] na kabatiran sa parehong katutubo at mananakop na mga tao sa panahon ng himagsikan at nalamang ang dalawang mga uri ng [[rhea (ibon)|rhea]] ay may magkahiwalay ngunit magkasanib na mga teritoryo.<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 189–192, 198}}</ref><ref>{{Harvnb|Eldredge|2006}}</ref> Sa lagpas pa sa timog, kanyang nakita ang mga hinakbangang kapatagan ng shingle at mga kabibe bilang tumaas na mga tabing dagat nagpapakita ng isang serye ng mga elebasyon. Kanyang binasa ang ikalawang bolyun ni Lyell at tinaggap ang pananaw nito ng mga "sentro ng pagkakalikha" ng mga espesye ngunit ang kanyang mga pagkakatuklas at pagteteorisa ang humamon sa mga ideya ni Lyell ng makinis na pagpapatuloy at ekstinksiyon ng mga espesye.<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 131, 159}}<br />{{harvnb|Herbert|1991|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=A342&pageseq=16 174–179]}}</ref><ref name=HurrahChiloe>{{cite web|url= http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Chancellor_fieldNotebooks1.8.html|title=Darwin Online: 'Hurrah Chiloe': an introduction to the Port Desire Notebook|accessdate=24 Oktubre 2008}}</ref> [[Talaksan:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|left|alt=On a sea inlet surrounded by steep hills, with high snow covered mountains in the distance, someone standing in an open canoe waves at a square-rigged sailing ship, seen from the front|As [[HMS Beagle|HMS ''Beagle'']] surveyed the coasts of South America, Darwin theorised about geology and extinction of giant mammals.]] Ang tatlong mga Fuegian sa barko na sinunggaban sa unang paglalakbay ng Beagle at gumugol ng isang tao sa Inglatera ay muling ibinalik sa [[Tierra del Fuego]] bilang mga misyonaryo. Natuklasan ni Darwin ang mga ito na palakaibigan at sibilisado ngunit ang mga kamag-anak nito ay tila "miserable, mababang mga hindi maamo", na iba tulad ng mga [[ligaw na hayop]] mula sa mga [[domestikadong hayop]].<ref>{{Harvnb|Darwin|1845|pp= [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F14&viewtype=text&pageseq=218 205–208]}}</ref> Para kay Darwin, ang pagkakaiba ay nagpapakita ng kultural na mga pagsulong at hindi ang inperioridad o pagiging mababa ng lahi. Hindi tulad ng kanyang mga kaibigan siyentipiko, kanya ngayong iniisip na walang hindi matutulay na pagitan sa pagitan ng mga tao at hayop.<ref>{{Harvnb|Browne|1995|pp= 244–250}}</ref> Sa paglipas ng isang tao, ang misyon ay tinalikuran. Ang Fuegian na kanilang pinangalanang [[Jemmy Button]] ay namuhay na tulad ng ibang mga katutubo, may asawa at walang pagnanais na bumalik sa Inglatera.<ref>{{harvnb|Keynes|2001|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1925&pageseq=258 226–227]}}</ref> Si Darwin ay nakaranas ng [[lindol]] sa [[Chile]] at nakita ang mga tanda na ang lupa ay umahon kabilang ang mga kama ng [[tulya]] na nadala sa taas ng [[mataas na alon]]. Sa taas ng [[Andes]], kanyang nakita ang mga kabibe at ilang mga puno ng fossil na lumaki sa buhangin ng tabing dagat. Kanyang tineorisa na habang ang lupa ay umaahon, ang mga karagatang isla ay nalunod at ang [[coral reef]] sa palibot nito ay lumabi upang bumuo ng mga [[atoll]].<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 160–168, 182}}<br />{{Harvnb|Darwin|1887|p= [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1452.1&viewtype=text&pageseq=278 260]}}</ref><ref name=atolls>{{Harvnb|Darwin|1958|loc=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1497&viewtype=text&pageseq=100 p 98–99]}}</ref> Sa heolohikal na bagong [[Galápagos Islands]], naghanap si Darwin ng ebidensiya na nagkakabit sa mga hayop sa kaparangan (wildlife) sa mas matandang "sentro ng pagkakalikha" at natagpuan ang mga [[mockingbird]] na kaugnay ng nasa [[Chile]] ngunit iba mula isla hanggang isla. Kanyang narinig ang kaunting pagkakaiba sa hugis ng mga shell ng mga [[pawikan]] ay nagpapakitang kung aling isla ang mga ito nanggaling ngunit nabigong kolektahin ang mga ito kahit pa pagkatapos kainin ang mga pawikan na dinala sa barko bilang pagkain.<ref name=k356>{{harvnb|Keynes|2001|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1925&pageseq=388 356–357]}}</ref><ref>{{harvnb|Sulloway|1982|p=19}}</ref> Sa Australia, ang [[marsupial]] na [[Potoridae|dagang-kangaroo]] at ang [[platypus]] ay tila labis na hindi karaniwan na inakala ni Darwin na halos tila may dalawang natatanging mga Manlilikha ang gumagawa.<ref name=Crows>{{cite web|url=http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Chancellor_fieldNotebooks1.3.html|title=Darwin Online: Coccatoos & Crows: An introduction to the Sydney Notebook|accessdate=2 Enero 2009}}</ref> Kanyang natagpuan ang mga [[Indigenous Australians|Aborigine]] "na may mabuting kasiyahan at kaaya aya" at kanyang napansin ang kanilang paglaho sa pamamagitan ng pagtira ng mga Europeo.<ref>{{harvnb|Keynes|2001|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1925&pageseq=430 398–399].}}</ref> Inimbestigahan ng ''Beagle'' kung paanong ang mga [[atoll]] sa [[Cocos (Keeling) Islands]] ay nabuo at ang survey ay sumuporta sa pagteteorisa ni Darwin.<ref name=atolls/> Si FitzRoy ay nagsimulang sumulat ng opisyal na "Salaysay" ng mga paglalakbay ng Beagle at pagkatapos na basahin ang diary ni Darwin, kanyang iminungkahi na isama ito sa kanyang salaysay.<ref name=Letter301>{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-301.html|title=Darwin Correspondence Project&nbsp;– Letter 301&nbsp;– Darwin, C.R. to Darwin, C.S., 29 Abril 1836|access-date=11 Mayo 2012|archive-date=29 Hunyo 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090629194402/http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-301.html|url-status=dead}}</ref> Ang ''[[The Voyage of the Beagle|Hornal]]'' ni Darwin ay kalaunang muling isinulat bilang hiwalang na ikatlong bolyum sa natural na kasaysayan.<ref>{{Harvnb|Browne|1995|p= 336}}</ref> Sa [[Cape Town]], nakipagkita sina Darwin at FitzRoy kay [[John Herschel]], na kamakailang sumulat kay Lyell na pumpuri sa [[unipormitarianismo]] bilang nagbubukas na matapang na spekulasyon sa "misteryo ng mga misteryo, na pagpapalit ng mga espesye ng iba" bilang "isang natural na kontradistinksiyon sa isang milagrosong proseso".<ref name=Rascals>{{harvnb|van Wyhe|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=A544&pageseq=21 197]}}</ref> Sa kanyang pagsasaayos ng kanyang mga akda habang ang barko ay naglalakbay papauwi, si Darwin ay sumulat na kung ang kanyang lumalaking suspisyon tungkol sa mga mockingbird, pawikan at [[Falkland Islands Wolf|Falkland Islands Fox]] ay tama, "ang gayong mga katotohanan ay nagpapahina sa pagiging matatag ng Species" (such facts undermine the stability of Species) at pagkatapos ay maingat na idinagdag ang "would" bago ang "undermine".<ref name=xix>{{Harvnb|Keynes|2000|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1840&pageseq=22 xix–xx]}}<br />{{Harvnb|Eldredge|2006}}</ref> Kanyang kalaunang isinulat na ang gayong mga katotohanan ay "tila para sa akin magbibigay ng ilang linaw sa pinagmulan ng espesye".<ref>{{Harvnb|Darwin|1859|loc=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=16 p. 1]}}</ref> === Pagkakabuo ng teoriyang ebolusyonaryo ni Darwin === [[Talaksan:Charles Darwin by G. Richmond.jpg|thumb|left|upright|alt=Three quarter length portrait of Darwin aged about 30, with straight brown hair receding from his high forehead and long side-whiskers, smiling quietly, in wide lapelled jacket, waistcoat and high collar with cravat.|Habang isang kabataan, si Darwin ay sumali sa elitistang siyentipiko.]] Nang tumuntong ang ''Beagle'' sa [[Falmouth, Cornwall]] noong 2 Oktubre 1836, si Darwin ay isang ng selebridad sa mga palibot na siyentipiko dahil noong Disyembre 1835, pinalakas ni [[John Stevens Henslow|Henslow]] ang reputasyon ng kanyang dating estadyante sa pamamagitan ng pagbibigay sa mga napiling naturalista ng isang pampleto ng mga liham ni Darwin. h<ref>{{Harvnb|Darwin|1835|loc=[http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Freeman_LettersOnGeology.html editorial introduction]}}</ref> Binisita ni Darwin ang kanyang bahay sa Shrewsbury at nakita ang mga kamag-anak at pagkatapos ay mabilis na tumungo sa Cambridge upang makita si Henslow na nagpayo sa paghahanap ng mga pwedeng naturalista upang ikatalogo ang mga koleksiyon at umayon na kunin ang mga botanikal na specimen. Ang ama ni Darwin ay nangsiwa ng mga pamumuhunan na pumayag sa kanyang anak na maging isang pinopondohan ang sariling isang maginoong siyentipiko at ang isang nanabik na Dawin ay nagtungo sa mga institusyon sa London na binigyan ng [[fete]] at naghanap ng mga eskeprto upang ilarawan ang mga koleksiyon. Ang mga zoolohista ay may malaking nakapatong na gawain at may panganib na ang mga specimen ay maiwan lamang sa taguan.<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 195–198}}</ref> Sabik na nakipagkita si [[Charles Lyell]] kay Darwin sa unang beses noong Oktubre 29 at sandali nito ay ipinakilala siya sa isang pasulong na anatomistang si [[Richard Owen]] na may mga pasilidad sa [[Royal College of Surgeons of England|Royal College of Surgeons]] upang gumawa sa mga butong fossil na kinolekta ni Darwin. Ang nakasusupresang mga resulta ni Owen ay kinabibilangan ng ibang malaking ekstintong [[ground sloth]] gayundin ng ''[[Megatherium]]'', isang halos kompletong kalansay ng hindi kilalang ''[[Scelidotherium]]'' at isang may sukat ng [[hippopotamus]]-at may sukat ng rodent na bungong tinawag na ''[[Toxodon]]'' na kamukha ng isang higanteng [[capybara]]. ang mga pragmento ng kalasag ay nagmula sa ''[[Glyptodon]]'' na isang tulad ng malaking armadillong hayop gaya ng unang akala ni Darwin.<ref>{{Harvnb|Owen|1840|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F9.1&pageseq=26 16], [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F9.1&pageseq=83 73], [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F9.1&pageseq=116 106]}}<br />{{Harvnb|Eldredge|2006}}</ref><ref name=k206/> Ang mga ekstintong hayop na ito ay nauugnay sa mga buhay na espesye sa [[Timog Amerika]].<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 201–205}}<br />{{Harvnb|Browne|1995|pp=349–350}}</ref> Nang kalagitnaan ng Disyembre, si Darwin ay kumuha ng pagtuloy sa Cambridge upang mangasiwa ng paggawa sa kanyang mga koleksiyon at muling isulat ang kanyang hornal.<ref>{{Harvnb|Browne|1995|pp=345–347}}</ref> Kanyang isinulat ang kanyang unang papel na nagpapakitang ang masa ng lupa ng Timog Amerika ay mabagal na umaahon at sa sabik na pagsuporta ni Lyell ay binasa ito sa [[Geological Society of London]] noong 4 Enero 1837. Sa parehong araw, kanyang iprinisinta ang kanyang mga specimen ng mamalya at ibon sa [[Zoological Society of London|Zoological Society]]. Ang [[ornitolohista]]ng si [[John Gould]] ay sandaling naghayag na ang mga ibon ng Galapagos na inakala ni Darwin na paghahalo ng mga [[Common Blackbird|blackbirds]], "[[Grosbeak|gros-beaks]]" at mga [[finch]] ay katunayan labindalawang [[Darwin's finches|magkakahiwalay na mga espesye ng finch]]. Noong Pebrero 17, si Darwin ay inihalala sa Konseho ng Geological Society at ang pagtatalumpati ni Lyell ay nagprisinta ng mga pagkakatuklas ni Owen sa mga fossil ni Darwin na nagbibigay diin sa heograpikal na pagpatuloy ng espesye na sumusuporta sa kanyang mga ideyang unipormitaryan.<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 207–210}}<br />{{Harvnb|Sulloway|1982|pp=20–23}}</ref> Sa simula nang Marso, si Darwin ay lumipat sa London upang maging malapit sa kanyang trabaho na sumama sa palibot na kakilalang mga siyentipiko ni Lyell at mga eskpertong gaya ni [[Charles Babbage]],<ref>{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-346.html|title=Darwin Correspondence Project&nbsp;– Letter 346&nbsp;– Darwin, C. R. to Darwin, C. S., 27 Pebrero 1837|accessdate=19 Disyembre 2008}} proposes a move on Friday 3 Marso 1837,<br />Darwin's Journal ({{harvnb|Darwin|2006|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=side&itemID=CUL-DAR158.1–76&pageseq=22 12 verso]}}) backdated from Agosto 1838 gives a date of 6 Marso 1837</ref> na naglarawan sa [[diyos]] bilang tagaprograma ng mga batas. Si Darwin ay nanatili sa kanyang [[malayang taga-isip]] na kapatid na si [[Erasmus Alvey Darwin|Erasmus]], bahagi ng palibot ng [[British Whig Party|Whig]] na ito at malapit na kabigan ng manunulat na si [[Harriet Martineau]] na nagtaguyod ng [[Malthusianismo]] na pinagsasaligan ng kontrobersiyal na [[Poor Law Amendment Act 1834|mga repromang Batas ng Mahira]] upang pigilan ang [[welfare]] na magsanhi ng [[oberpopulasyon]] at karagdagang kahirapan. Bilang [[Unitarianismo|Unitarian]], kanyang tinanggap ang [[radikalismo (historikal)|radikal]] na mga implikasyon ng [[transmutasyon ng espesye]] na itinaguyod ni [[Robert Edmond Grant|Grant]] at mas batang mga siruhano na naimpluwensiyahan ni [[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire|Geoffroy]]. Ang [[transmutasyon]] ay [[anathema]] sa mga Anglikano na nagtatanggol sa kaayusang panlipunan <ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=201, 212–221}}</ref> ngunit ang mga kilalang siyentipiko ay bukas na tumalakay sa paksa at may malawak na interest sa liham ni [[John Herschel]] na pumupuri sa pakikitungo ni Lyell bilang paraan upang mahanap ang isang [[pisikal na batas|natural na sanhi]] ng pinagmula ng espesye.<ref name=Rascals/> Nakipagkita si Gould kay Darwin at sinabi sa kanya na ang mga [[mockingbird]] ng Galápagos [[mockingbird]] mula sa iba't ibang mga isla ay magkakahiwalay na espesye at hindi lamang mga pagkakaiba at ang inakala ni Darwin na "[[wren]]" ay [[Warbler Finch|nasa pangkat finch]] rin. Hindi binigyan ni Darwin ng tatak ang mga finch ayon sa isla ngunit ayon sa mga akda ng iba sa Beagle, kabilang si Fitzroy, siya ay naglaan ng mga espesye sa mga isla .<ref>{{Harvnb|Sulloway|1982|pp=9, 20–23}}</ref> Ang dalawang mga [[rhea (ibon)|rhea]] ay mga natatangi ring espesye at noong Marso 14, inanunsiyon ni Darwin kung paanong ang distribusyon ng mga ito ay nagbago tungko sa timog.<ref>{{Harvnb|Browne|1995|p=360}}<br />{{cite web|url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1643&viewtype=text&pageseq=1|title=Darwin, C. R. (Read 14 Marso 1837) Notes on Rhea americana and Rhea darwinii, ''Proceedings of the Zoological Society of London''|accessdate=17 Disyembre 2008}}</ref> [[Talaksan:Darwin tree.png|right|thumb|alt=A page of hand-written notes, with a sketch of branching lines.|Nang kalagitnaan ng Hulyo 1837, sinimlan ni Dawin sa kanyang notebook na "B" ang tungkol sa "Transmutasyon ng Espesye" at sa pahina 36 ay sumulat na "I think" sa itaas ng kanyang unang [[puno ng buhay (agham)|ebolusyonaryong puno]].]] Sa kalagitnaan ng Marso, si Darwin ay naghinuha sa kanyang ''Red Notebook'' sa posibilidad na "ang isang espesye ay nagbabago sa iba" upang ipaliwanag ang heograpikal na distribusyon ng mga buhay na espesye gaya ng mga rhe at ang mga ekstintong hayop gaya ng kakaibang ''[[Macrauchenia]]'' na kamukha ng isang higanteng [[guanaco]]. Ang kanyang pag-iisip sa panahon ng buhay, [[aseksuwal na reproduksiyon]] at [[seksuwal na reproduksiyon]] na nabuo sa kanyang notebook na "B" noong kalagitnaan ng Hulyo tungo sa pagbabago sa supling "upang umangkop at baguhin ang lahi hanggang sa pagbabago ng mundo" na nagpapaliwanag sa mga pawikan ng Galapagos, mockingbird at mga rhea. Kanyang iginuhit ang sumasangay na inapo at pagkatapos ng henealohikal na pagsasangay ng isang [[punoy ng buhay (agham)|ebolusyonaryong puno]] kung saan "mangmang na pag-uspan ang isang hayop na mas mataas sa iba pa" na nagtatapon sa independiyenteng mga [[angkan (ebolusyon)|angkan]] (lineages) na tumutungo sa mas mataas na mga anyo ni [[Jean-Baptiste Lamarck|Lamarck]] <ref>{{harvnb|Herbert|1980|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1583e&pageseq=9 7–10]}}<br />{{Harvnb|van Wyhe|2008b|p=44}}<br />{{harvnb|Darwin|1837|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=side&itemID=CUL-DAR121.-&pageseq=1 1–13, 26, 36, 74]}}<br />{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=229–232}}</ref> === Labis na pagtatrabaho, sakit, at pagpapakasal === {{See also|Kalusugan ni Charles Darwin}} Habang binubuo ang kanyang masidhing pag-aaral ng [[transmutasyon ng espesye|transmutasyon]], si Darwin ay nalublob sa mas maraming trabaho. Habang muling sinusulat ang kanyang ''Hornal'', kanyang kinuha ang pag-eedit at paglilimbag ng mga ulat ng eksperto sa kanyang mga koleksiyon at sa tulong ni Henslow ay nagkamit ng isang kaloob ng salapi na [[pound sterling|£]]1,000 upang suportahan ang multi-bolyum na ''[[Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle]]'' na isang halagang katumbas ng mga £{{formatnum:{{inflation|UK|1000|1837|r=-3}}}} in {{#expr:{{CURRENTYEAR}}-2}}.{{inflation-fn|UK}} Kanyang pinalawak ang pagpopondo upang isama ang kanyang mga plinanong aklat sa heolohiya at umayon sa mga hindi realistikong petsa sa tagalimbag.<ref>{{Harvnb|Browne|1995|pp=367–369}}</ref> Habang nagsisimula ang [[panahong Victorian]], si Darwin ay nagpatuloy sa pagsusulat ng kanyang ''Hornal'' at noong Agosto 1837 ay nagsimulang tuwirin ang [[patunay ni Gally|mga patunay ng tagalimbag]].<ref>{{harvnb|Keynes|2001|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1925&pageseq=21 xix]}}</ref> Ang kalusugan ni Darwin ay nagdusa mula sa pagpipilit na ito. Noong Setyembre 20, siya ay nagkaroon ng "hindi komportableng [[palpitasyon]] ng [[puso]]" kaya ang kanyang mga doktor ay humikayat sa kanya "tigilan ang lahat ng trabaho" at mamuhay sa probinsiya ng ilang mga linggo. Pagkatapos bisitahin ang Shrewsbury, kanyang sinalihan ang kanyang mga kamag-anak na Wedgwood sa [[Maer Hall]], Staffordshire ngunit kanilang natuklasan sila na labis na sabi sa mga kuwento ng kanyang paglalakbay para siya ay makagpahinga. Ang kanyang kaaya-aya, matalino at kulturadong pinsan na si [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] na siyam na buwang mas matanda kay Dawin ang nag-aalaga sa kanyang lumpong tiyahin. Ang kanyang tiyuhing si [[Josiah Wedgwood II|Jos]] ay nagturo ng area sa lupa kung saan ang mga [[cinder]] ay naglaho sa ilalim ng [[loam]] at nagmungkahing ito ay gawa ng mga [[bulate]] na pumukaw sa "isang bago at mahalagang teoriya" sa kanilang papel sa [[pedohenesis|pagkakabuo ng lupa]] na ipinrisinta ni Darwin sa Geological Society noong Nobyembre 1.<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 233–234}}<br />{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-404.html|title=Darwin Correspondence Project&nbsp;– Letter 404&nbsp;– Buckland, William to Geological Society of London, 9 Marso 1838|accessdate=23 Disyembre 2008|archive-date=29 Hunyo 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090629192234/http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-404.html|url-status=dead}}</ref> Tinulak ni [[William Whewell]] na kunin ang mga tungkulin ng Kalihim ng Geological Society. Pagkatapos na simulang tanggihan ang trabaho, kanyang tinanggap ito noong Marso 1838.<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 233–236}}.</ref> Sa kabila ng pagiging matrabaho ng pagsulat at pageedit ng mga ulat ng ''Beagle'', si Darwin ay nakagaw ng kahanga hangang pagsulong sa transmutasyon na kumuha ng bawat oportunidad upang tanuning ang mga ekspertong naturalista at sa hindi ordinaryo, ang mga taong may praktikal na karanasan gaya ng mga magsasaka at tagapag-alaga ng kalapati.<ref name=JvW/><ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 241–244, 426}}</ref> Over time his research drew on information from his relatives and children, the family butler, neighbours, colonists and former shipmates.<ref>{{Harvnb|Browne|1995|p=xii}}</ref> Kanyang isinama ang sangkatauhan sa kanyang mga spekulasyon sa simula pa lang at sa pagkita ng isang [[orangutan]] sa zoo ng 28 Marso 1838 ay napansin ang tulad ng bata nitong pag-aasal.<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 241–244}}</ref> Ang pagod ay nagdulot ng pinsala at sa Hunyo, siya ay nakahiga sa ilang mga araw na may problem sa tiyan, sakit ng ulo at mga sintomas ng puso. Sa natitira ng kanyang buhay, siya ay paulit ulit na nalumpo ng mga yugto ng sakit sa tiyan, pagsusuka, mga [[pigsa]], mga [[palpitasyon]], panginginig at iba pang mga sintomas lalo na sa mga panahon ng stress gaya ng pagdalo sa mga pagtitipon o pakikisalamuha. Ang sanhi ng sakit ni Darwin ay nananatiling hindi alam at ang mga pagtatangka sa paggamot ay may kaunting tagumpay.<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 252, 476, 531}}<br />{{harvnb|Darwin|1958|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1497&pageseq=119 115]}}</ref> Noong Hunyo 23, siya ay kumuha ng pagpapahinga at umalis na "nagheheolohisa" (geologizing) sa [[Scotland]]. Kanyang binisita ang [[Glen Roy]] sa magandang panahon upang makita ang mga paralelong "daanan" na hinati sa mga gilid ng bundok sa tatlong mga taas. Kanyang kalaunang inilimbag ang kanyang pananaw na ang mga ito ay mga marinong tumaas na pampang ng dagat ngunit kanyang tinanggap na ang mga ito ay mga dalampasigan ng isang [[proglacial na lawa]].<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|p= 254}}<br />{{Harvnb|Browne|1995|pp=377–378}}<br />{{Harvnb|Darwin|1958|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1497&pageseq=86 84]}}</ref> [[Talaksan:Emma Darwin.jpg|thumb|left|upright|alt=Three quarter length portrait of woman aged about 30, with dark hair in centre parting straight on top, then falling in curls on each side. She smiles pleasantly and is wearing an open necked blouse with a large shawl pulled over her arms|Pinili ni Darwin na pakasalan ang kanyang pinsang si[[Emma Darwin|Emma Wedgwood]].]] Pagkatapos na buong gumaling, siya ay bumalik sa Shrewsbury noong Hulyo. Sa pagkasanay sa araw araw na pagsusulat tungkol sa [[paglalahi ng hayop]] (animal breeding), siya ay sumulat ng paggala galang mga pag-iisip tungkol sa karera at mga prospekto sa dalawang papel na ang isa ay may mga hanay na may uluhang ''"Marry"'' at ''"Not Marry"''. Ang mga pakinabang ay kinabibilangan ng "konstanteng kasama at isang kaibigan sa matandang edad &nbsp;...mas mabuti kesa sa isang aso kahit papaano", at mga laban sa puntong gaya ng "kulang sa pera para sa mga aklat" at "teribleng pagkawala ng panahon".<ref>{{Harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1497&viewtype=text&pageseq=238 232–233]}}</ref> Sa pagpasya na pabor dito, kanya itong tinalakay kasama ng kanyang ama at binisita si Emma noong Hulyo 29. Hindi niya naggawang magmungkahi ngunit laban sa payo ng kanyang ama, kanyang binanggit ang kanyang mga ideya tungkol sa transmutasyon.<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=256–259}}</ref> Sa pagpapatuloy ng kanyang pagsasaliksik sa London, ang malawak na pagbabasa ni Darwin ay kinabibilangan na ngayon ng ika-anim na edisyon ng ''[[An Essay on the Principle of Population]]'' ni [[Thomas Malthus|Malthus]] {{Quote|"In Oktubre 1838, that is, fifteen months after I had begun my systematic enquiry, I happened to read for amusement Malthus on Population, and being well prepared to appreciate the struggle for existence which everywhere goes on from long-continued observation of the habits of animals and plants, it at once struck me that under these circumstances favourable variations would tend to be preserved, and unfavourable ones to be destroyed. The result of this would be the formation of new species. Here, then, I had at last got a theory by which to work..."<ref>{{harvnb|Darwin|1958|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1497&pageseq=124 120]}}</ref><br /> Noong Oktubre 1838, na labing limang buwan pagkatapos ng aking sistematikong pagsisiyasat, nagkataong nabasa ko sa katuwaan si Malthus tungkol sa Populasyon at sa pagiging maiging handa na makilala ang hirap para sa pag-iral na saanman ay nagpapatuloy mula sa mahabang patulkoy na obserbasyon ng mga pag-aasal ng mga hayop at halaman, muling tumimo sa akin na sa ilalim ng mga sirkunstansiyang ito, ang mga pumapabor na bariasyon (pagkakaiba) ay may kagawiang maingatan, at ang mga hindi pumapabor ay nasisira. Ang resulta nito ay ang pagkakabuo ng bagong [[espesye]]. Dito, kung gayon, sa wakas ay may isang teoriya na pagtatrabahuhan..." }} Isinaad ni Malthus na malibang ang populasyon ng tao ay hindi mapipigil, ito ay tataas sa isang [[progresyong heometriko]] at sa sandali ay lalabis sa suplay ng pagkain na tinatawag na [[katastropiyang Malthusian]].<ref name="JvW"/> Si Darwin ay labis na handa na makita na ito ay lumalapat rin sa "paglalaban laban ng mga espesye" ng mga halaman ni [[A. P. de Candolle|de Candolle]] at paglalaban sa eksistensiya sa mga ahayop na nagpapaliwanag kung paanong ang mga bilang ng espesye ay medyo matatag. Dahil sa ang espesye ay palaging dumadami ng higit sa makukuhang mga pinagkukuna, ang mga pumapabor na bariasyon ay gagawa sa mga organismo na mas maigi sa pagpapatuloy (surviving) at pagpasa ng mga bariasyon sa kanilang mga supling samantalang ang mga hindi pumapabor na bariasyon ay mawawala. Ito ay magreresulta sa pagkakabuo ng mga bagong espesye.<ref name=JvW/><ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 264–265}}<br />{{Harvnb|Browne|1995|pp= 385–388}}<br />{{Harvnb|Darwin|1842|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1556&viewtype=text&pageseq=39 7]}}</ref> Noong 28 Setyembre 1838, kanyang binigyang diin ang ang kabatirang ito na inilalarawan ito bilang isang uri ng pagsisiksik, pagpupwersa ng mga umangkop na istraktura sa mga pagitan sa [[ekonomiya]] ng kalikasan habang ang mas mahinang mga istraktura ay napapatalsik.<ref name=JvW/> Sa gitna ng Disyembre, kanyang nakita ang pagkakatulad sa pagitan ng mga magsasaka na pumipili ng pinakamahusay na lahi at ang Kalikasang Malthusian na pumipili mula sa tsansang mga iba upang "ang bawat bahagi ng bagong nakamit na istraktura ay buong praktikal at nasakdal",<ref>{{cite web |url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=CUL-DAR124.-&pageseq=63|title=Darwin transmutation notebook E p. 75|accessdate=17 Marso 2009 }}</ref> na iniisip na ang paghahambing na ito "ay isang magandang bahagi ng aking teoriya".<ref>{{cite web |url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=CUL-DAR124.-&pageseq=61|title=Darwin transmutation notebook E p. 71|accessdate=17 Marso 2009 }}</ref> Noong Nobyembre 11, si Darwin ay bumalik sa Maer at nag-alok ng kasal kay Emma na muling sinabi ang kanyang mga ideya sa kanya. Tinanggap ito ni Emma at sa mga palitan ng mapagmahal na liham, kanyang ipinakita kung paano niya pinahalagahan ang pagiging bukas ni Darwin sa kanilang mga pagkakaiba at gayundin ang paghahayag ng kanyang malakas na paniniwalang [[Unitarianismo|Unitarian]] at pagkabahala na ang tapat na mga pagdududa ni Darwin ang maaaring maghiwalay sa kanila sa [[kabilang buhay]]. <ref name=Belief>{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/content/view/130/125/|title=Darwin Correspondence Project&nbsp;– Belief: historical essay|accessdate=25 Nobyembre 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090225124103/http://www.darwinproject.ac.uk/content/view/130/125/|archivedate=2009-02-25|url-status=live}}</ref> Habang siya ay naghahanap ng bahay sa Londo, ang mga yugto ng sakit ay nagpatuloy at si Emma ay sumulat kay Darwin na humihikayat sa kanya na magpahinga na halos propetikong nagmarka na "kaya huwag kang magkakasakit pa, aking sinisintang Charley hanggang sa makasama kita upang alagaan kita." Kanyang natagpuan ang kanilang tinawag na "Macaw Cottage" sa [[Gower Street (London)|Gower Street]], at pagkatapos ay inilipat ang kanyang "museo" noong pasko. Noong 24 Enero 1839, si Darwin ay inihilalal bilang kapanalig sa [[Royal Society]].<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 272–279}}</ref> Noong Enero 29, si Darwin at Emma Wedgwood ay ikinasala sa Maer sa isang seremonyong Anglikano na isinaayos upang umangkop sa mga Unitarian at sandaling pagkatapos ay sumakay sa tren sa London at tumungo sa kanilang bagong bahay. <ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|p= 279}}</ref> === Pagkakalimbag ng teoriya ng natural na seleksiyon === {{details|Pagkakalimbag ng teoriya ni Darwin}} [[Talaksan:Charles Darwin by Maull and Polyblank, 1855-crop.png|upright|thumb|left|alt=Studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep set eyes, pug nose and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers but no beard or moustache.|Si Charles Darwin, sa edad na 46 noong 1855 na sa panahong ito ay gumagawa tungo sa publikasyon ng kanyang teoriya ng [[natural na seleksiyon]].<ref>[http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/vanWyhe_MaullandPolyblankPhoto.html Darwin Online: Photograph of Charles Darwin by Maull and Polyblank for the Literary and Scientific Portrait Club (1855)], John van Wyhe, Disyembre 2006</ref>]] Sa simula nang 1856, si Darwin ay nag-iimbestiga kung ang mga itlog at [[binhi]] ay maaaring magpatuloy sa paglalakbay sa tubig dagat upang magkalat ng espesye sa buong karagatan. Papataas na pinagdudahan ni [[Joseph Dalton Hooker|Hooker]] ang tradisyonal na pananaw na ang espesye ay nakapirme ngunit ang kanilang batang kaibigang si [[Thomas Henry Huxley]] ay matatag na laban sa [[ebolusyon]]. Si [[Charles Lyell|Lyell]] ay na-intriga sa mga spekulasyon ni Darwin na hindi natatanto ang sakop nito. Nang kanyang mabasa ang isang papel ni [[Alfred Russel Wallace]] na "On the Law which has Regulated the Introduction of New Species", kanyang nakita ang mga pagkakatulad ng pag-iisip ni Darwin at kanyang hinikayat na ilimbag ito upang ilatag ang pagiging una dito. Bagaman walang nakita si Darwin na banta rito, siya ay nagsimula ng trabaho sa isang maikling papel. Ang paghahanap ng mga sagot sa mga mahirap na tanong ang paulit ulit na nagpaantala sa kanya at kanyang pinalawig ang kanyang mga plano sa "isang malaking aklat tungkol sa espesye" na pinamagatang ''Natural Selection''. Kanyang pinagpatuloy ang kanyang mga pagsasaliksik na nagkakamit ng impormasyon at mga specimen mula sa mga naturalista sa buong mundo kabilang si Wallace na nagtatrabaho sa [[Borneo]]. Ang Amerikanong botanistang si [[Asa Gray]] ay nagpakita rin ng parehong mga interest at noong 5 Setyembre 1857, pinadalhan ni Darwin si Gray ng isang detalyadong balangkas ng kanyang mga ideya kabilang ang abstrakto ng ''Natural Selection''. Noong Disyembre, si Darwin ay tumanggap ng isang liham mula kay Wallace na nagtatanong kung ang aklat ay magsisiyasat ng [[ebolusyon ng tao|mga pinagmulan ng tao]]. Siya ay tumugon na kanyang iiwasan ang paksa na "labis na napapalibutan ng mga prehudisyo" samantalang hinihikayat si Wallace sa pagteteorisa at nagdagdag na "Ako ay tutungo ng higit sa iyo".<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 412–441, 457–458, 462–463}}</ref> Ang aklat ni Dawin ay isang bahagi lamang naisulat nang noong 18 Hunyo 1858, siya ay nakatanggap ng isang papel mula kay Wallace na naglalarawan ng [[natural na seleksiyon]]. Sa pagkabiglas na siya ay naantala, ipinadala ito ni Dawin noong araw na iyon kay Lyell gaya ng hiniling ni Wallace <ref>Ball, P. (2011). Shipping timetables debunk Darwin plagiarism accusations: Evidence challenges claims that Charles Darwin stole ideas from Alfred Russel Wallace. Nature. [http://www.nature.com/news/shipping-timetables-debunk-darwin-plagiarism-accusations-1.9613 online]</ref><ref>J. van Wyhe and K. Rookmaaker. (2012). A new theory to explain the receipt of Wallace's Ternate Essay by Darwin in 1858. ''Biological Journal of the Linnean Society''10.1111/j.1095-8312.2011.01808.x</ref> , at bagaman hindi humingi si Wallace para sa paglilimbag, si Darwin ay nagmungkahi na ipapapadala niya ito sa anumang hornal na pinili ni Wallace. Ang kanyang pamilya ay nasa krisis na ang mga anak sa barrio ay namamatay sa [[scarlet fever]] at kanyang inilagay ang mga materya sa kamay nina Lyell at Hooker. Pagkatapos ng ilang diskusyon, sila ay nagpasya sa isang pinagsamang presentasyon sa [[Linnean Society of London|Linnean Society]] sa Hulyo 1&nbsp;ng ''[[On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection]]''. Gayunpaman, ang anak na sanggol na lalake ni Darwin ay namatay sa scarlet fever (lagnat) at siya ay labis na nasiphayo upang makadalo dito.<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 466–470}}</ref> May kaunting mabilis na atention sa paghahayag ng teoriyang ito. Ang presidente ng Linnean Society ay nagmarka noong Mayo 1859 na ang taon ay hindi minarkahan ng anumang rebolusyonaryong mga pagkakatuklas.<ref>{{Harvnb|Browne|2002|pp=40–42, 48–49}}</ref> Isa lamang review ang sapat na uminis kay Darwin upang maalala ito kalaunan. Si propesor [[Samuel Haughton]] ng Dublin ay nag-angking "ang lahat ng bago sa kanila ay hindi totoo at ang totoo ay luma."<ref>{{Harvnb|Darwin|1958|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1497&viewtype=text&pageseq=126 122]}}</ref> Si Darwin ay naghirap sa loob ng labingtatlong buwan upang bumuo ng abstrakto ng kanyang "malaking aklat" na dumadanas ng sakit ngunit kumukuha ng patuloy na paghihikayat mula sa kanyang mga kaibigang siyentipiko. Pinangasiwaan ni Lyell na ilimbag ito ni [[John Murray (publisher)|John Murray]].<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 374–474}}</ref> Ang ''[[On the Origin of Species]]''(Tungkol sa Pinagmulan ng Espesye) ay napatunayang hindi inaasahang sumikat na ang buong suplay ng 1,250 kopya ay labis na binili nang ito ay ibenta noong 22 Nobyembre 1859.<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|p= 477}}</ref> Sa aklat na ito, inilatag ni Darwin ang "isang mahabang argumento" ng mga detalyadong obserbasyon, paghihinuha, at pagsasaalang alang mga inaasahang pagtutol.<ref>{{Harvnb|Darwin|1859|loc= [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=477 p 459]}}</ref> Ang kanyang tanging alusyon sa [[ebolusyon ng tao]] ang pangungunsap na "ang liwanag ay ihahagis sa (o bibigyan ng liwanag ang) pinagmulan at tao at ng kanyang kasaysayan",<ref>{{Harvnb|Darwin|1859|loc= [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=506 p 490]}}</ref> Ang kanyang teoriyang ay simpleng nakasaad sa introduksiyon: {{quotation|As many more individuals of each species are born than can possibly survive; and as, consequently, there is a frequently recurring struggle for existence, it follows that any being, if it vary however slightly in any manner profitable to itself, under the complex and sometimes varying conditions of life, will have a better chance of surviving, and thus be ''naturally selected''. From the strong principle of inheritance, any selected variety will tend to propagate its new and modified form.<ref>{{Harvnb|Darwin|1859|loc= [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=20 p 5]}}</ref><br /> Habang maraming mga indibidwal ng bawat espesye ay ipinapanganak na posibleng magpatuloy; at bilang resulta, may kadalasang paulit ulit na pakikipaglaban para sa eksistensiya, sumusunod na anumang nilalang, kung ito ay magbago gayunpaman ng kaunti sa anumang paraan ng mapapakinabangan sa sarili nito, sa ilalim ng masalimuot at minsang nagbabagong mga kondisyon ng buhay, ay may mas mabuting tsansa ng pagpapatuloy at kaya ay ''natural na napili''. Mula sa malakas na prinsipyo ng [[pagmamana]], anumang napiling uri ay may kagawiang magpalaganap ng bago at binago nitong anyo.}} Siya ay naglagay ng isang malakas na kaso para sa [[karaniwang pinagmulan]] (common descent), nugnit iniwasan ang sa panahong ito na kontrobersiyal na terminong "[[ebolusyon]]". Sa huli ng aklat, siya ay nagbigay ng konklusyon na: {{quotation|There is grandeur in this view of life, with its several powers, having been originally breathed into a few forms or into one; and that, whilst this planet has gone cycling on according to the fixed law of gravity, from so simple a beginning endless forms most beautiful and most wonderful have been, and are being, evolved.<ref>{{Harvnb|Darwin|1859|loc= [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=508 p 492]}}</ref><br /> May kadakilaan sa pananaw na ito ng buhay, sa ilang mga kapangyarihan nito, na orihinal na hiningahan sa ilang mga anyo o sa isa; at, bagaman ang planetang ito ay dumanas ng pagsisiklo ayon sa nakapirmeng batas ng [[grabidad]], mula sa simple, ang nagsisimulang walang hanggangng mga anyo na pinakamaganda at pinaka kahanga hanga ay nag-ebolb at [[ebolusyon|nag-eebolb]].}} === Mga tugon sa pagkakalimbag nito === [[Talaksan:Charles Darwin by Julia Margaret Cameron 2.jpg|thumb|upright|alt=Three quarter length portrait of sixty year old man, balding, with white hair and long white bushy beard, with heavy eyebrows shading his eyes looking thoughtfully into the distance, wearing a wide lapelled jacket.|Sa bakasyon ng pamilya ni Darwin noong 1868 sa kubo ng [[Isle of Wight]], si [[Julia Margaret Cameron]] ay kumuha ng mga larawan na nagpapakita ng lumagong balbas ni Darwin noong1866.]] [[Talaksan:Editorial cartoon depicting Charles Darwin as an ape (1871).jpg|thumb|upright|alt=White bearded head of Darwin with the body of a crouching ape.|Isang 1871 karikatura kasunod ng publikasyon ng ''[[The Descent of Man]]'' na karaniwan sa maraming nagpapakita kay Darwin na may katawan ng [[ape]] (bakulaw) na nag-uugnay sa kanya sa popular na kultura bilang pangunahing may-akda ng teoriyang [[ebolusyon]]aryo.<ref name=b373/>]] {{details|Reaction to Darwin's theory}} Ang aklat na ito ay pumukaw ng internasyonal na interest na may kaunting kontrobersiya kesa sa bumati sa sikat na ''[[Vestiges of the Natural History of Creation]]''.<ref>{{harvnb|van Wyhe|2008b|p=48}}</ref> Bagaman ang sakit ni Darwin ang pumigil sa kanya mula sa mga publikong debate, kanyang sabik na inusisa ang tugong siyentipiko, na nagkokomento sa mga sipi ng diyaryo, mga artikulo, mga panunuya, mga karikatura at [[tugon ni Charles Darwin|at tumugon dito]] kasama ng kanyang kasama sa buong mundo.<ref>{{Harvnb|Browne|2002|pp=103–104, 379}}</ref> Darwin had only said "Light will be thrown on the origin of man",<ref>{{harvnb|Darwin|1859|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F373&pageseq=506 488]}}</ref> but the first review claimed it made a creed of the "men from monkeys" idea from ''Vestiges''.<ref>{{harvnb|Browne|2002|p=87}}<br />{{harvnb|Leifchild|1859}}</ref> Kabilang sa mga simulang pumpabor na tugon, ang mga review ni Huxley ay bumatikos kay [[Richard Owen]] na pinuno ng establisyementong siyentipiko na sinubukan ni Huxley pabagsakin.<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=477–491}}</ref> Noong Abril, ang review ni Owen ay umatake sa mga kaibigan ni Darwin at aroganteng itinakwil ang kanyang mga ideya na gumalit kay Darwin,<ref>{{harvnb|Browne|2002|pp=110–112}}</ref> ngunit si Owen at ang iba ay nagsimulang magtaguyod ng mga ideya ng ginabayan ng [[supernatural]] na [[ebolusyon]].<ref>{{harvnb|Bowler|2003|p=186}}</ref> Ang tugon ng [[Simbahan ng Inglatera]] (Church of England) ay halo. Ang mga dating tutor ni Darwin sa Cambridge na sina [[Adam Sedgwick|Sedgwick]] at [[John Stevens Henslow|Henslow]] ay tumakwil sa mga ideya na ito nugnit ang mga [[liberal na Kristiyanismo|liberal na pari]] ay binigyan ng kahulugan ang [[natural na seleksiyon]] bilang instrumento ng disenyo ng [[diyos]] na nakita ng ito ng paring si [[Charles Kingsley]] bilang "tulad ng dakila na konsepsiyon ng diyos".<ref name=Darwinanddesign>{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/content/view/110/104/|title=Darwin and design: historical essay|year=2007|publisher=Darwin Correspondence Project|accessdate=17 Setyembre 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090615191012/http://www.darwinproject.ac.uk/content/view/110/104/|archivedate=2009-06-15|url-status=live}}</ref> Noong 1860, ang publikasyon ng ''[[Essays and Reviews]]'' ng pitong mga liberal na Anglikanong teologo ang nagpalihis ng atensiyon ng mga pari mula kay Darwin na ang ideya nito kabilang ang [[mataas na kritisismo]] (higher criticism) ay inatake ng mga autoridad ng simbahan bilang [[heresiya]]. Dito, ikinatwiran ni [[Baden Powell (mathematician)|Baden Powell]] na ang [[himala]] ay sumira sa mga batas ng diyos, kaya ang paniniwala sa mga ito ay [[ateismo|ateistiki]] at pinuri ang "dakilang bolsiyum ni Ginoong Darwin [na sumusuporta]; sa dakilang prinsipyo ng sariling nag-eebolb na mga kapangyarihan ng kalikasan".<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 487–488, 500}}</ref> Tinalakay ni [[Asa Gray]] ang [[teleolohiya]] kasama si Darwin na umangkat at namahagi ng pampleto ni Gray tungkol sa [[teistikong ebolusyon]] na "ang natural seleksiyon ay hindi inkonsistente sa natural na teolohiya".<ref name=Darwinanddesign/><ref name=miles>{{Harvnb|Miles|2001}}</ref> Ang pinaka kilalang konprontasyon ang publikong [[debate tungkol sa ebolusyon sa Oxford noong 1860]] habang nangyayari ang pagpupuplong ng [[Association for the Advancement of Science]], kung saan ang obispo ng Oxford na si [[Samuel Wilberforce]], bagaman hindi tumututol sa [[transmutason ng espesye]] ay nangatwiran laban sa paliwanag ni Darwin at pagmumula ng tao mula sa mga [[ape]]. Si [[Joseph Dalton Hooker|Joseph Hooker]] ay malakas na nangatwiran para kay Darwin at ang maalamat na sagot ni [[Thomas Henry Huxley|Thomas Huxley]] na siya ay mas mabuting galing sa isang [[ape]] kesa sa isang tao na hindi ginamit ng tama ang kanyang mga kaloob, ang naging simbolo ng pagtatagumpay ng [[agham]] laban sa [[relihiyon]].'<ref name=Darwinanddesign/><ref>{{harvnb|Bowler|2003|p=185}}</ref> Kahit pa ang mga malapit na kaibigan ni Darwin na sina Gray, Hooker, Huxley at Lyell ay naghayag pa rin ng iba't ibang mga reserbasyon ngunit nagbigay ng malakas na suporta gaya ng iba pang lalo na ang mga mas batang naturalista. Sina Gray at Lyell ay naghangad ng rekonsilyasyon sa pananampalataya samantalang si Huxley ay nagpinta ng isang [[polarisasyon]] sa pagitan ng relihiyon at agham. Siya ay palabang nangampanya laban sa autoridad ng mga pari sa edukasyon,<ref name=Darwinanddesign/> na naglalayon na pataubin ang pananaig ng mga pari at artistokratikong baguhan sa ilalim ni Owen bilang pabor sa bagong henerasyon ng mga propesyonal na siyentipiko. Ang pag-aangkin ni Owen na ang anatomiya ng [[utak]] ay nagpapatunay na ang mga tao hiwalay na [[order (biolohiya)|biolohikal na order]] mula sa mga [[ape]] ay ipinakitang mali ni Huxley sa isang mahabang pagtatalo na pinarodiya ni Kinsgley bilang ang "[[Great Hippocampus Question]]" at pinabulaanan si Owen.<ref>{{Harvnb|Browne|2002|pp=156–159}}</ref> Ang [[Darwinismo]] ay naging isang kilusan na sumasakop sa isang malawak na saklaw ng mga ebolusyonaryong ideya. Noong 1862, ang ''[[Geological Evidences of the Antiquity of Man]]'' ni [[Charles Lyell|Lyell]] ay nagpasikat ng bago ang kasaysayan (prehistory) bagaman ang kanyang pagiingat sa ebolusyon ay sumiphayo kay Darwin. Pagkatapos ng ilang mga linggo ang ''[[Evidence as to Man's Place in Nature]]'' ni Huxley ay nagpatunay na sa [[anatomiya]], ang mga tao ay mga [[ape]] at pagktapos ang ''[[The Naturalist on the River Amazons]]'' ni [[Henry Walter Bates]] ay nagbigay ng [[empirikal]] na ebidensiya ng natural na seleksiyon.<ref name=B217>{{harvnb|Browne|2002|pp=217–226}}</ref> Ang pag-iimpluwensiya (lobbying) ay nagdala kay Darwin ng pinakamataas na karangalang siyentipiko ng [[Britansiya]] na [[Medalyang Copley]] na ginawad noong 3 Nobyembre 1864. .<ref>{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-4652.html|title=Darwin Correspondence Project&nbsp;– Letter 4652&nbsp;– Falconer, Hugh to Darwin, C. R., 3 Nov (1864)|accessdate=1 Disyembre 2008}}</ref> Sa parehong araw, idinaos ni Huxley ang unang pagpupulong na naging kilala na impluwensiya na ''[[X Club]]'' na inilaan para sa "agham, puro, at malayang, hindi sinusupil ng mga dogmang relihiyoso".<ref name=Letter4807>{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-4807.html#mark-4807.f8|title=Darwin Correspondence Project&nbsp;– Letter 4807&nbsp;– Hooker, J. D. to Darwin, C. R., (7–8 Abril 1865)|accessdate=1 Disyembre 2008|archive-date=5 Disyembre 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081205084621/http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-4807.html#mark-4807.f8|url-status=dead}}</ref> Sa huling dekada, karamihan sa mga siyentipiko ay umaayon na ang [[ebolusyon]] ay nangyari ngunit ang isa lamang minoridad ang sumusuporta sa pananaw ni Darwin na ang pangunahing mekanismo nito ang [[natural na seleksiyon]].<ref>{{harvnb|Bowler|2003|p=196}}</ref> Ang ''[[On the Origin of Species]]'' ay isinalin sa maraming mga wika na naging pangunahing siyentipikong teksto na umaakit ng atensiyon mula sa lahat ng takbo ng buhay kabilang ang mga lalakeng trabahador na dumalo sa mga pagtuturo ni Huxley.<ref>{{harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=507–508}}<br />{{Harvnb|Browne|2002|pp=128–129, 138}}</ref> Ang teoriya ni Darwin ay sumidhi rin sa iba't ibang mga kilusan sa panahong ito {{Ref_label|C|III|none}} at naging isang pangunahing bahagi ng [[popular na kultura]]. {{Ref_label|D|IV|none}} Pinarodiya ng mga kartoonista ang ninuno ng mga hayop sa isang lumang tradisyon na nagpapakita ng mga tao na may katangian ng hayop at sa Britanya, ang mga imaheng ito ang nagpasikat sa teoriya ni Darwin sa hindi nakababantang paraan. Habang may sakit noong 1862, si Darwin ay nagsimulang tubuan ng [[balbas]] at nang siya ay muling lumitaw sa publiko noong 1866, ang mga karikatura sa kanya bilang isang [[ape]] (bakulaw) ay tumulong na umugnay ng lahat ng mga anyo ng [[ebolusyonismo]] sa Darwinismo.<ref name=b373>{{harvnb|Browne|2002|pp=373–379}}</ref> === ''Pinamgmulan ng Tao'', seleksiyong seksuwal, at botaniya === [[Talaksan:1878 Darwin photo by Leonard from Woodall 1884 - cropped grayed partially cleaned.jpg|thumb|left|upright|alt=Head and shoulders portrait, increasingly bald with rather uneven bushy white eyebrows and beard, his wrinkled forehead suggesting a puzzled frown|Noong 1878, ang sumisikat na si Darwin ay dumanas ng mga taon ng pagkakasakit.]] Sa kabila ng paulit ulit na yugto ng sakit sa huli ng dalawampu't dalawang mga taong kanyang buhay, ang paggawa ni Darwin ay nagpatuloy. Sa pagkakalimbag ng kanyang ''[[On the Origin of Species]]'' bilang [[abstrakto]] ng kanyang teoriya, siya ay nagpatuloy sa mga eskperimento, pagsasaliksik at pagsusulat ng "malaking aklat". Kanyang isinama ang [[ebolusyon ng tao|pinagmulan ng tao]] mula sa mas naunang mga hayop kabilang ang ebolusyon ng [[lipunan]] at mga kakayang pang-isipan gayundin ang papapaliwanag ng nagpapalamuting kagandahan sa kahayupan at lumawak sa bagong mga pag-aaral ng mga halaman. Ang kanyang mga pagsisiyasat tungkol sa [[polinasyon]] ng insekto ay tumungo noong 1861 sa mga dakilang pag-aaral ng mga ligaw na [[orchid]] na nagpapakita ng [[pag-aangkop]] (adaptation) ng kanilang mga bulaklak upang umakit ng mga spesipikong gamu gamo sa bawat espesye at siguruhin ang [[heterosis|krus na pertilisasyon]]. Ang kanyang 1862 na ''[[Fertilisation of Orchids]]'' ang nagbigay ng unang detalyadong demonstrasyon ng kapangyarihan ng natural na seleksiyon upang ipaliwanag ang masalimuot na mga ugnayang ekolohikal, na gumagawa ng mga masusubok na prediksiyon o hula. Habang humihina ang kanyang kalusugan, siya ay nakahilata sa kanyang kwarto na punto ng mga nag-iimbentong eksperimento upang balangkasin ang pagkilos ng mga [[baging]].<ref>{{harvnb|van Wyhe|2008b|pp=50–55}}</ref> Ang mga humahangang bisita ay kinabibilangan ni [[Ernst Haeckel]] na isang masigasig na tagapagtaguyod ng ''Darwinismus'' na nagsasama ng [[Lamarckismo]] at ang idealismo ni [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]].<ref>[http://www.darwinproject.ac.uk/content/view/32/38/ Darwin Correspondence Project: Introduction to the Correspondence of Charles Darwin, Volume 14.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207005442/http://www.darwinproject.ac.uk/content/view/32/38/ |date=2008-12-07 }} Cambridge University Press. Retrieved on 28 Nobyembre 2008</ref> Wallace remained supportive, though he increasingly turned to [[Spiritualism (religious movement)|Spiritualism]].<ref>{{harvnb|Smith|1999}}.</ref> Ang ''[[The Variation of Animals and Plants under Domestication]]'' noong 1868 ang unang bahagi ng pinlanong "malaking aklat" ni Dawin at kinabibilangan ng hindi matagumpay na mga hipotesis ng [[panhenesis]] na nagtatangkang ipaliwanag ang [[pagmamana]]. Ito ay nabenta nang mabilis sa simula sa kabila ng sukat nito at isinalin sa maraming mga wika. Kanyang isinulat ang karamihan ng ikalwang bahagi ngunit nanatiling hindi nalilimbag habang siya ay nabubuhay.<ref>{{Harvnb|Freeman|1977|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=A1&pageseq=123 122]}}</ref> [[Talaksan:Man is But a Worm.jpg|thumb|upright|alt=Darwin's figure is shown seated, dressed in a toga, in a circular frame labelled "TIME'S METER" around which a succession of figures spiral, starting with an earthworm emerging from the broken letters "CHAOS" then worms with head and limbs, followed by monkeys, apes, primitive men, a loin cloth clad hunter with a club, and a gentleman who tips his top hat to Darwin.|[[Punch (magazine)|Punch's]] [[almanac]] for 1882, published shortly before Darwin's death, depicts him amidst evolution from chaos to Victorian gentleman with the title ''Man Is But A Worm''.]] Pinasikat na ni [[Charles Lyell|Lyell]] ang bago ang kasaysayan (prehistory) ng tao at ipinakita ni [[Thomas Henry Huxley|Huxley]] na sa paglalarawang anatomikal, ang mga tao ay mga [[ape]].<ref name=B217/> Sa pagkakalimbag ng ''[[The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]]'' noong 1871, inilatag ni Darwin ang ebidensiya mula sa iba't ibang mga sanggunian na ang mga tao ay mga hayop na nagpapakita ng pagpapatuloy ng pisikal, at pang-isipang katangian at ipinrisinta ang [[seleksiyong seksuwal]] upang ipaliwanag ang impraktikal na mga katangian ng hayop gaya ng [[plumahe]] ng [[peacock]] gayundin ang ebolusyong pantao ng kultura, mga pagkakaiba sa kasarian, at pisikal at kultural na [[katangiang panglahi]] habang binibigyang diin na ang mga tao ay lahat isang espesye.<ref>{{Harvnb|Darwin|1871|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F937.2&pageseq=402 385–405]}}<br />{{Harvnb|Browne|2002|pp=339–343}}</ref> Ang kanyang pagsasaliksik gamit ang mga larawan ay pinalawig sa kanyang aklat noong 1872 na ''[[The Expression of the Emotions in Man and Animals]]'' na isa sa mga unang aklat na nagtatanghal ng mga inilimbag na larawan na tumatalakay ng [[ebolusyonaryong sikolohiya|ebolusyon ng sikolohiya ng tao]] at ang pagpapatuloy nito sa [[etholohiya|pag-aasal ng mga hayop]]. Ang parehong mga aklat na ito ay napatunay sumikat at si Darwin ay humanga sa pangkalahatang pag-aayon sa kanyang mga pananaw kung saan ang kanyang mga pananaw ay tinanggap at nagmamarkang "ang bawat isa ay pinag-uusapan ito ng walang pagkabigla".<ref>{{Harvnb|Browne|2002|pp=359–369}}<br />{{harvnb|Darwin|1887|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1452.3&pageseq=145 133]}}</ref> Ang konklusyon ay "ang tao sa kanyang lahat ng mga dakilang katangian, na may simpatiya na nakakaramdan para sa mga pinakanababa, na may kabutihan na lumalawig hindi laman sa ibang mga tao ngunit sa pinakamapagpakumbabang nilalang, na may tulad ng diyos na katalinuhan na tumagos sa mga kilos at konstitusyon ng [[sistemang solar]]-sa lahat ng mga dumakilang kapangyarihan-ang tao ay nagdadala pa rin sa kanyang balangkas na pangkatawan ang hindi mabuburang tanda ng kanyang mababang pinagmulan."<ref>{{Harvnb|Darwin|1871|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F937.2&viewtype=text&pageseq=422 405]}}</ref> Ang kanyang mga eksperimentong nauugnay sa ebolusyon at mga imbestigasyon ay tumungo sa mga aklat na ''[[Insectivorous Plants (book)|Insectivorous Plants]], [[The Effects of Cross and Self Fertilisation in the Vegetable Kingdom]]'', different forms of flowers on plants of the same species, at ''[[The Power of Movement in Plants]]''. Sa kanyang huling aklat, siya ay bumalik sa ''[[The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms]]''. === Kamatayan at legasiya === [[Talaksan:Charles Darwin photograph by Herbert Rose Barraud, 1881.jpg|thumb|right|Ang pinaniniwalaang huling litrato ni Darwin noong 1881 bago ang kanyang kamatayan.]] Noong 1882, si Darwin ay na-[[diagnosis|diagnos]] ng tinawag na "angina pectoris" na nangangahulugan sa panahong ito ng koronaryong trombosis at sakit sa puso. Sa panahon ng kanyang kamatayan, na-diagnos ng mga doktor ang "mga pag-atakeng anginal" at "pagkabigo ng puso". Si Darwin ay namatay sa [[Down House]] noong 19 Abril 1882. Ang kanyang mga huling salita sa kanyang pamilya na nagsasabi kay Emma na "Hindi ako natatakot sa kamatayan-Alalahanin kung paanong naging mabuti kang asawa sa akin-Sabihin mo sa lahat ng aking mga anak na alalahanin kung paano sila naging mabuti sa akin" at pagkatapos ay habang si Emma ay nagpapahinga, paulit ulit na sinabi ni Darwin kay Henrietta at Francis "Halos sulit na magkasakit upang maalagaan ninyo".<ref>{{cite web|url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=side&itemID=CUL-DAR210.9&pageseq=16|title=[Reminiscences of Charles Darwin's last years.] CUL-DAR210.9|author=Darwin, Emma|authorlink=Emma Darwin|year= 1882|accessdate=8 Enero 2009}}</ref> Inaasahan niyang ilibing sa bakuran ng simbahan sa [[Downe]] ngunit sa kahilingan ng mga kasama ni Darwin at pagkatapos ng publiko at [[parliamento|parliamentaryong]] pagsusumamo, isinaayos ni [[William Spottiswoode]] (na presidente ng [[Royal Society]]) na si Darwrin ay parangalan ng isang malaking seremonyal na puneral sa [[Westminster Abbey]] malapit kauy [[John Herschel]] at [[Isaac Newton]].<ref name=DarwinsBurial /><ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=664–677}}</ref> Nakumbinsi ni Darwin ang karamihan sa mga siyentipiko na ang [[ebolusyon]] bilang [[karaniwang pinagmulan|pinagmulan na may modipikasyon]] ay tama at siya ay itinuturing na isang dakilang siyentipiko na nagrebolusyonisa ng mga ideya. Bagaman kakaunti ang umaayon sa kanyan na "ang natural na seleksiyon ang pangunahin ngunit hindi eksklusibong paraan ng modipikasyon", siya ay pinangaralan noong Hunyo 1909&nbsp;ng higit sa 400 mga opisyal at siyentipiko mula sa buong mundo na nagpulong sa [[Cambridge]] upang alalahanin ang kanyang ika-100 taon at ang ika-15 taong anibersaryo ng kanyang aklat na ''[[On the Origin of Species]]''.<ref name=b222>{{harvnb|Bowler|2003|pp=222–225}}<br />{{Harvnb|van Wyhe|2008}}<br />{{harvnb|Darwin|1872|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F391&pageseq=449 421]}}</ref> Sa panahong ito na tinatawag na "[[ang eklipse ng Darwinismo]]", ang mga siyentipiko ay nagmungkahi ng iba't ibang mga alternatibong ebolusyonaryong mekanismo na kalaunang napatunayang hindi mapagtatanggol. Ang pagkakabuo ng [[modernong ebolusyonaryong sintesis]] mula 1930 hanggang 1950 na nagsasama ng [[natural na seleksiyon]] kasama ng [[henetikang populasyon]] at [[Gregor Mendel|Mendelian]] na [[henetika]] ay nagdala ng malawak na siyentipikong kasunduan na ang [[natural na seleksiyon]] ang basikong mekanismo ng [[ebolusyon]]. Ang sintesis na ito ang naglatag ng balangkas para sa mga modernong debate at pagpipino ng teoriyang ito.<ref name=b3847/> == Mga anak == {| class="toccolours" style="float: right; clear:right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#e0e0ee; color:black; width:32em; max-width:50%" cellspacing="5" |- |colspan=2|<div class="center"></div> <div class="center"></div> |- !<div class="center">Mga anak ni Darwin</div> |- |[[William Erasmus Darwin]]||(27 Disyembre 1839–1914) |- |[[Anne Darwin|Anne Elizabeth Darwin]]||(2 Marso 1841&nbsp;– 23 Abril 1851) |- |Mary Eleanor Darwin||(23 Setyembre 1842&nbsp;– 16 Oktubre 1842) |- |[[Etty Darwin|Henrietta Emma "Etty" Darwin]]||(25 Setyembre 1843–1929) |- |[[George Darwin|George Howard Darwin]]||(9 Hulyo 1845&nbsp;– 7 Disyembre 1912) |- |[[Darwin&nbsp;– Wedgwood family|Elizabeth "Bessy" Darwin]]||(8 Hulyo 1847–1926) |- |[[Francis Darwin]]||(16 Agosto 1848&nbsp;– 19 Setyembre 1925) |- |[[Leonard Darwin]]||(15 Enero 1850&nbsp;– 26 Marso 1943) |- |[[Horace Darwin]]||(13 Mayo 1851&nbsp;– 29 Setyembre 1928) |- |[[Charles Waring Darwin]]||(6 Disyembre 1856&nbsp;– 28 Hunyo 1858) |} Si Darwin at kanyang asawang si Emma ay may 10 mga anak: ang dalawa ay namatay sa pagkasanggol. Ang kanyang anak na si [[Anne Darwin]] ay namatay sa edad na 10 at ito may isang nakapipinsalang epekto kay Darwin at sa kanyang asawa. Sa mga nabuhay niyang anak, sina [[George Darwin|George]], [[Francis Darwin|Francis]] at [[Horace Darwin|Horace]] ay naging mga Fellows of the Royal Society,<ref>{{cite web |title=List of Fellows of the Royal Society / 1660–2006 / A-J |url=http://royalsociety.org/trackdoc.asp?id=4274&pId=1727 |accessdate=16 Setyembre 2009 |format=PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080609050919/http://royalsociety.org/trackdoc.asp?id=4274&pId=1727 |archivedate=2008-06-09 |url-status=live }}</ref> na respektibong mga natatanging astronomo, botanista at inheryong sibil<ref>{{MacTutor Biography|id=Darwin}}</ref>. Ang kanyang anak na si [[Leonard Darwin|Leonard]] ay naging sundalo, politiko, ekonomista at tagapagturo ng estadistiko at biologong ebolusyonaryong si [[Ronald Fisher]].<ref>Edwards, A. W. F. 2004. Darwin, Leonard (1850–1943). In: ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press.</ref> == Mga pananaw ni Darwin == [[Talaksan:Annie Darwin.jpg|thumb|right|upright|alt=Three quarter length studio photo of seated girl about nine years old, looking slightly plump and rather solemn, in a striped dress, holding a basket of flowers on her lap.|Noong 1851, si Darwin ay gumuho nang ang kanyang anak na si Annie ay namatay. Sa panahong ito, ang kanyang pananampalataya sa Kristiyanismo ay paunti ng paunti at tumigil na siya sa pagsisimba.<ref name=jvw41>{{harvnb|van Wyhe|2008b|p=41}}</ref>]] Ang tradisyong relihiyoso ng pamilya ni Darwin ay [[hindi konpormista]]ng [[Unitarianismo]]. Ang kanyang ama at lolo ay mga [[malayang taga-isip]] at ang kanyang binyag at ang [[boarding school]] ang [[Church of England]].<ref name=skool/> Nang siya ay pumasok sa Cambrige upang maging tao ng simbahan (clergyman), hindi niya pinagdudahan ang literal na katotohanan sa [[Bibliya]].<ref name=dar57/> Kanyang nalaman ang agham ni [[John Herschel]], na tulad ng [[teolohiyang natural]] ni [[William Paley]] ay naghanap ng mga paliwanag sa mga batas ng kalikasan kesa sa mga milagro at nakita ang [[pag-aangkop]] ng espesye bilang isang ebidensiya ng disenyo.<ref name=syd5-7/><ref name=db/> Habang nakasakay sa ''Beagle'', si Darwin ay medyo [[ortodoksiya|ortodokso]] at sisipi/quote ng Bibliya bilang isang autoridad sa [[moralidad]].<ref name=biorelig>{{Harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1497&viewtype=side&pageseq=87 85–96]}}</ref> Kanyang hinanap ang mga "sentro ng paglikha" upang ipaliwanag ang distribusyon at iniugnay ang [[antlion]] na matatagpuan malapi sa mga [[kangaroo]] sa mga natatanging "panahon ng Paglikha".<ref name=Crows/> Sa kanyang pagbabalik, siya ay naging kritiko ng [[Bibliya]] bilang isang kasaysayan at nagtaka kung bakit ang lahat ng mga relihiyon ay hindi dapat magkakatumbas na balido.<ref name=biorelig/> Sa mga sumunod na ilang taon habang masidhing nagpapalagay sa heolohiya at [[transmutasyon ng espesye]], siya ay nagbigay ng labis na pag-iisip sa relihiyon at hayagang tinalakay ito kay Emma na ang mga paniniwala ay nagmula sa masidihing pag-aaral at pagtatanong.<ref name=Belief/> Ang [[teodosiya]] nina Paley at [[Thomas Malthus|Malthus]] ay nangatwiran sa mga kasamaan gaya ng [[pagkagutom]] bilang isang resulta ng mga batas ng manlilikha na mabuti na may kabuuang mabuting epekto. Para kay Darwin, ang [[natural na seleksiyon]] ay lumikha ng kabutihan ng [[pag-aangkop]] ngunit kanyang inalis ang pangangailangan ng disenyo.<ref>{{harvnb|von Sydow|2005|pp=8–14}}</ref> Hindi niya nakita ang gawa ng isang [[diyos]] na makapangyarihan sa lahat sa lahat ng mga sakit at pagdurusa gaya ng isang [[ichneumon wasp]] na nagpaparalisa ng isang [[higad]] bilang buhay na pagkain nito para sa mga itlog nito.<ref name=miles/> Kanya pa ring nakita ang mga organismo bilang sakdal na umangkop at ang ''[[On the Origin of Species]]'' ay nagrereplekta ng kanyang mga pananaw na teolohikal. Bagaman kanyang pinaniwalaan ang [[relihiyon]] bilang isang stratehiyang pang-[[tribo]] ng pagpapatuloy, nag-atubili siyang iwaksi ang ideya ng [[deismo|Diyos bilang isang huling tagabigay ng batas]]. Siya ay patuloy na nabalisa sa [[problema ng kasamaan]].<ref>{{harvnb|von Sydow|2005|pp=4–5, 12–14}}</ref><ref>{{Harvnb|Moore|2006}}</ref> Si Darwin ay nanatiling isang malapit na kaibigan ng [[Perpetual curate|vicar]] ng Downe na si [[John Brodie-Innes|John Innes]] at patuloy na gumampan ng isang pangunahing gawaing pang-parokya ng simbahan<ref>{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/darwin-and-the-church-article|title=Darwin Correspondence Project&nbsp;– Darwin and the church: historical essay|accessdate=4 Enero 2009|archive-date=2010-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007064257/http://www.darwinproject.ac.uk/darwin-and-the-church-article|url-status=dead}}</ref> ngunit noong 1849 ay naglalakad tuwing linggo habang ang kanyang pamilya ay nagsisimba.<ref name=jvw41/> Kanyang itinuring na "hangal na magduda na ang isang tao ay maging isang masigasig na [[teista]] at isang ebolusyonista" <ref name=Fordyce>[http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-12041.html Letter 12041]&nbsp;– Darwin, C. R. to Fordyce, John, 7 Mayo 1879</ref><ref name=spencer>[http://www.guardian.co.uk/commentisfree/belief/2009/sep/17/darwin-evolution-religion Darwin's Complex loss of Faith] [[The Guardian]] 17-Sept-2009</ref> at bagaman tahimik tungkol sa kanyang mga pananaw na relihiyoso, noong 1879 ay kanyang isinulat na "Hindi ako kailanman naging [[ateista]] sa kahulugang pagtanggi sa pag-iral ng isang [[Diyos]]. - Sa tingin ko na sa pangkalahatan...ang [[agnostiko]] ay pinaka-tamang deskripsiyon ng aking katayuan ng pag-iisip."<ref name=Belief/><ref name=Fordyce/> Ang "[[Elizabeth Cotton, Lady Hope|Kuwentong Lady Hope]]" na inilimbag noong 1915 ay nag-angkin na si Darwin ay bumalik sa Kristiyanismo habang nakalatay sa kama. Ang mga pag-aangking ito ay itinatwa ng mga anak ni Darwin at ito ay itinakwil bilang mali ng mga historyan.<ref>{{harvnb|Moore|2005}}<br />{{Harvnb|Yates|2003}}</ref> == Komemorasyon == [[Talaksan:Charles Darwin statue 5661r.jpg|thumb|right|Estatwa ni Charles Darwin sa [[Natural History Museum]] sa London]] Sa buong buhay ni Darwin, maraming mga katangiang heograpiko ay ipinangalan sa kanya. Kabilang dito ang [[Darwin Sound]] at [[Darwin, Northern Territory|Darwin]] na naging kabiserang siyudad ng [[Northern Territory]] ng Australia.<ref name=NTDoPaI>{{cite web|url=http://www.ipe.nt.gov.au/whatwedo/landinformation/place/origins/palmdarwin.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060918153343/http://www.ipe.nt.gov.au/whatwedo/landinformation/place/origins/palmdarwin.html|archivedate=2006-09-18|title=Territory origins|accessdate=15 Disyembre 2006|publisher=Northern Territory Department of Planning and Infrastructure, Australia|url-status=dead}}</ref> Ang higit sa 120 espesye at 9 na henera ay ipinangalan sa kanya.<ref>{{cite web |url=http://www.darwinfacts.com/ |title=Charles Darwin 200 years&nbsp;– Things you didn't know about Charles Darwin |accessdate=23 Mayo 2009 |archive-date=28 Mayo 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090528033253/http://darwinfacts.com/ |url-status=dead }}</ref> Ang isang halimbawa ang pangkat ng mga [[tanager]] na nauugnay sa mga natagpuan ni Darwin sa [[Mga islang Galápagos]] na sikat na nakilala bilang [[Mga finch ni Darwin]].<ref>{{Harvnb|Sulloway|1982|pp=45–47}}</ref> Ang akda ni Darwin ay patuloy na ipinagdidiwang ng maraming mga publikasyon at mga pangyayari. Inalala ng [[Linnean Society of London]] ang mga nagawa ni Darwin sa pamamagitan ng [[Gantimpalang Darwin-Wallace]] simula 1908. Ang [[Araw ni Darwin]] ay naging taunang pagdiriwang ng iba't ibang mga pangkat at indibidwal at noong 2009 ay nagsaayos ng isang pagdiriwang ng ika-dalawaang daang taong kapanganakan ni Darwin at ang ika-150 anibersaryo ng paglilimbag ng ''[[On the Origin of Species]]''.<ref>{{Cite journal |url=http://www.lrb.co.uk/v32/n01/steven-shapin/the-darwin-show |title= The Darwin Show |first=Steven |last=Shapin |authorlink=Steven Shapin |date=7 Enero 2010 |publisher=[[London Review of Books]] |quote= |accessdate=25 Enero 2010 |ref=harv |postscript=<!--None-->}}</ref> Si Darwin ay inalala rin sa United Kingdom na ang kanyang larawan ay nakalimbag sa kabaligtaran ng ng mga perang £10 kasama ng isang [[hummingbird]] at ang [[HMS Beagle|HMS ''Beagle'']] na inisyu ng [[Bangko ng Inglatera]].<ref>{{cite web|url=http://www.bankofengland.co.uk/banknotes/current/current_10.htm|title=Bank of England&nbsp;– Current Banknotes&nbsp;– £10&nbsp;– Design Features|publisher=[[Bank of England]]|accessdate=15 Marso 2011|archive-date=25 Mayo 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050525230931/http://www.bankofengland.co.uk/banknotes/current/current_10.htm|url-status=dead}}</ref> Ang isang sukat ng buhay na estatwa ni Darwin ay makikita sa pangunahing bulwagan ng [[Natural History Museum]] in London. <ref>{{cite web|url=http://www.nhm.ac.uk/about-us/news/2008/may/darwins-statue-on-the-move13846.html|title=Darwin's statue on the move|date=23 Mayo 2008|publisher=Natural History Museum|accessdate=7 Pebrero 2012}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga pinagkuhaan == {{refbegin|colwidth=30em}} * {{cite news | last =Anonymous | year =1882 | title =Obituary: Death Of Chas. Darwin | periodical =[[The New York Times]] | issue =21 Abril 1882 | url =http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0212.html | accessdate =30 Oktubre 2008 | ref =harv }} * {{cite journal | last = Balfour | first =J. H. | authorlink = John Hutton Balfour | month = 11 May|year= 1882 | title = [[s:Transactions & Proceedings of the Botanical Society of Edinburgh/Obituary Notice of Charles Robert Darwin|Obituary Notice of Charles Robert Darwin]] | journal=[[Transactions & Proceedings of the Botanical Society of Edinburgh]] | issue = 14 | pages = 284–298 | accessdate =30 Oktubre 2008|ref=harv}} * {{cite book | last = Bannister | first =Robert C. | year = 1989 | title = Social Darwinism: Science and Myth in Anglo-American Social Thought. | location = Philadelphia | publisher=Temple University Press | isbn =0-87722-566-4|ref=harv}} * {{cite book | last = Bowler | first = Peter J. | year = 2003 | title = Evolution: The History of an Idea | url = https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8 | edition = 3rd | publisher = University of California Press | isbn = 0-520-23693-9 | ref = harv }} * {{cite book | last = Browne | first = E. Janet | authorlink = Janet Browne | year = 1995 | title = Charles Darwin: vol. 1 Voyaging | publication-place = London | publisher=Jonathan Cape | isbn = 1-84413-314-1|ref=harv }} * {{cite book | last = Browne | first = E. Janet | year = 2002 | title = Charles Darwin: vol. 2 The Power of Place | publication-place = London | publisher=Jonathan Cape | isbn = 0-7126-6837-3|ref=harv }} * {{cite book | last = Darwin | first = Charles | year = 1835 | title = Extracts from letters to Professor Henslow | publication-place = Cambridge | publisher = [privately printed] | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1&viewtype=text&pageseq=1 | accessdate = 1 Nobyembre 2008 | ref = harv }} * {{cite book |last = Darwin |first = Charles |year = 1837 |title = Notebook B: (Transmutation of species) |publisher = Darwin Online |id = CUL-DAR121 |url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=side&itemID=CUL-DAR121.-&pageseq=1 |accessdate = 20 Disyembre 2008 |ref = harv }} * {{cite book | last= Darwin | first= Charles | year= 1839 | title= Narrative of the surveying voyages of His Majesty's Ships Adventure and Beagle between the years 1826 and 1836, describing their examination of the southern shores of South America, and the Beagle's circumnavigation of the globe. Journal and remarks. 1832–1836. | location= London | publisher= Henry Colburn | volume= III | url= http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F10.3&viewtype=text&pageseq=1 | accessdate= 24 Oktubre 2008 | ref= harv }} * {{cite book | last = Darwin | first = Charles | author-link = | year = 1842 | publication-date = 1909 | contribution = Pencil Sketch of 1842 | contribution-url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1556&pageseq=33 | editor-last = Darwin | editor-first = Francis | editor-link = Francis Darwin | title = The foundations of The origin of species: Two essays written in 1842 and 1844. | publisher = Cambridge University Press | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1556&viewtype=text&pageseq=1 | isbn = 0-548-79998-9 }} * {{cite book | last= Darwin | first= Charles | author-link= | year= 1845 | title= Journal of researches into the natural history and geology of the countries visited during the voyage of H.M.S. Beagle round the world, under the Command of Capt. Fitz Roy, R.N. 2d edition | location= London | publisher= John Murray | url= http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F20&viewtype=text&pageseq=1 | accessdate= 24 Oktubre 2008 | ref= harv }} * {{cite journal | last = Darwin | first = Charles | last2 = Wallace | first2 = Alfred Russel | author2-link = Alfred Russel Wallace | year = 1858 | title =[[On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection]] | edition = | series = Zoology 3 | publication-place = | journal=Journal of the Proceedings of the Linnean Society of London | pages = [https://archive.org/details/darwin-wallace-1858-journalofproceed-00linn/page/46 46]–50 | doi = 10.1111/j.1096-3642.1858.tb02500.x | accessdate =30 Oktubre 2008|ref=harv}} * {{cite book |last = Darwin |first = Charles |year = 1859 |title = On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life |edition = 1st |publication-place = London |publisher = John Murray |url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=1 |accessdate = 24 Oktubre 2008 |ref = harv |isbn = 1-4353-9386-4 }} * {{cite book |last = Darwin |first = Charles |author-link = |year = 1868 |title = The variation of animals and plants under domestication |publication-place = London |publisher = John Murray |url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F880.1&viewtype=text&pageseq=1 |accessdate = 1 Nobyembre 2008 |ref = harv |isbn = 1-4191-8660-4 }} * {{cite book |last = Darwin |first = Charles |year = 1871 |title = The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex |edition = 1st |publication-place = London |publisher = John Murray |url = http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Freeman_TheDescentofMan.html |accessdate = 24 Oktubre 2008 |ref = harv |isbn = 0-8014-2085-7 }} * {{cite book |last = Darwin |first = Charles |year = 1872 |title = The Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life |edition = 6th |location = London |publisher = John Murray |url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F391&viewtype=text&pageseq=1 |accessdate = 1 Nobyembre 2009 |ref = harv |isbn = 1-4353-9386-4 }} * {{cite book |last = Darwin |first = Charles |year = 1887 |editor-last = Darwin |editor-first = Francis |editor-link = Francis Darwin |title = The life and letters of Charles Darwin, including an autobiographical chapter |location = London |publisher = John Murray |url = http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Freeman_LifeandLettersandAutobiography.html |accessdate = 4 Nobyembre 2008 |ref = harv |isbn = 0-404-08417-6 }} * {{cite book | last = Darwin | first = Charles | year = 1958 | editor-last = Barlow | editor-first = Nora | editor-link =Nora Barlow | title =[[The Autobiography of Charles Darwin]] 1809–1882. With the original omissions restored. Edited and with appendix and notes by his granddaughter Nora Barlow | location = London | publisher=Collins | accessdate =4 Nobyembre 2008|ref=harv}} * {{cite web |last = Darwin |first = Charles |year = 2006 |contribution = Journal |contribution-url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=side&itemID=CUL-DAR158.1-76&pageseq=1 |editor-last = van Wyhe |editor-first = John |title = Darwin's personal 'Journal' (1809–1881) |publisher = Darwin Online |id = CUL-DAR158.1–76 |url = http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/vanWyhe_JournalDAR158.html |accessdate = 20 Disyembre 2008 |ref = harv }} * {{cite book | last = Desmond | first = Adrian | authorlink = Adrian Desmond | last2 = Moore | first2 = James | author2-link = James Moore (biographer) | year = 1991 | title = Darwin | url = https://archive.org/details/darwin0000desm | location = London | publisher = Michael Joseph, Penguin Group | isbn = 0-7181-3430-3 | ref = harv }} * {{cite book | last = Desmond | first = Adrian | author-link = | last2 = Moore | first2 = James | author2-link = James Moore (biographer) | last3=Browne | first3=Janet | year = 2004 | title = [[Oxford Dictionary of National Biography]] | publication-place = Oxford, England | publisher=Oxford University Press | doi = 10.1093/ref:odnb/7176|ref=harv}} * {{cite journal | last = Dobzhansky | first = Theodosius | author-link = Theodosius Dobzhansky | date = Marso 1973 | title = Nothing in Biology Makes Sense Except in the Light of Evolution | journal = The American Biology Teacher | volume = 35 | pages = 125–129 | url = http://www.2think.org/dobzhansky.shtml | accessdate = 4 Nobyembre 2008 | ref = harv }} * {{cite journal | last = Eldredge | first = Niles | author-link = Niles Eldredge | year = 2006 | title = Confessions of a Darwinist | periodical = The Virginia Quarterly Review | issue = Spring 2006 | pages = 32–53 | url = http://www.vqronline.org/articles/2006/spring/eldredge-confessions-darwinist/ | accessdate = 4 Nobyembre 2008 | ref = harv | archive-date = 2013-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131224110620/http://www.vqronline.org/articles/2006/spring/eldredge-confessions-darwinist/ | url-status = dead }} * {{cite book | last = FitzRoy | first = Robert | author-link = Robert Fitzroy | year = 1839 | title = Voyages of the Adventure and Beagle, Volume II | publication-place = London | publisher = Henry Colburn | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F10.2&viewtype=text&pageseq=1 | accessdate = 4 Nobyembre 2008 | ref = harv }} * {{cite book |last = Freeman |first = R. B. |author-link = R. B. Freeman |year = 1977 |title = The Works of Charles Darwin: An Annotated Bibliographical Handlist |publication-place = Folkestone |publisher = Wm Dawson & Sons Ltd |url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A1&viewtype=text&pageseq=1 |accessdate = 4 Nobyembre 2008 |ref = harv |isbn = 0-208-01658-9 }} * {{cite book | last = Hart | first = Michael H. | author-link = Michael H. Hart | year = 2000 | title = The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History | publication-place = New York | publisher=Citadel|ref=harv | isbn = 0-89104-175-3}} * {{cite journal |last = Herbert |first = Sandra |year = 1980 |title = The red notebook of Charles Darwin |journal = Bulletin of the British Museum (Natural History) |series = Historical Series |issue = 7 (24 April) |pages = 1–164 |url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1583e&pageseq=1 |accessdate = 11 Enero 2009 |ref = harv }} * {{cite journal |last = Herbert |first = Sandra |year = 1991 |title = Charles Darwin as a prospective geological author |journal = British Journal for the History of Science |issue = 24 |pages = 159–192 |url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=A342&pageseq=1 |accessdate = 24 Oktubre 2008 |ref = harv }} * {{cite book |last = Keynes |first = Richard |author-link = Richard Keynes |year = 2000 |title = Charles Darwin's zoology notes & specimen lists from H.M.S. Beagle. |publisher = Cambridge University Press |url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1840&viewtype=text&pageseq=1 |accessdate = 22 Nobyembre 2008 |ref = harv |isbn = 0-521-46569-9 }} * {{cite book |last = Keynes |first = Richard |year = 2001 |title = Charles Darwin's Beagle Diary |publisher = Cambridge University Press |url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1925&viewtype=text&pageseq=1 |accessdate = 24 Oktubre 2008 |ref = harv |isbn = 0-521-23503-0 }} * {{cite web |last = Kotzin |first = Daniel |year = 2004 |title = Point-Counterpoint: Social Darwinism |publisher = Columbia American History Online |url = http://caho-test.cc.columbia.edu/pcp/14008.html |accessdate = 22 Nobyembre 2008 |ref = harv |archive-date = 2011-07-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110719072856/http://caho-test.cc.columbia.edu/pcp/14008.html |url-status = dead }} * {{cite book|last=Larson|first=Edward J.|authorlink=Edward Larson|title=Evolution: The Remarkable History of a Scientific Theory|url=https://archive.org/details/evolutionremarka0000lars|publisher=Modern Library|year=2004|isbn=0-679-64288-9|ref=harv}} * {{cite web | last = Leff | first = David | year = 2000 | title = AboutDarwin.com | url = http://www.aboutdarwin.com/index.html | edition = 2000–2008 | accessdate = 30 Disyembre 2008 | ref = harv | archive-date = 28 Agosto 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130828111301/http://www.aboutdarwin.com/index.html | url-status = dead }} * {{cite journal |last = Leifchild |year = 1859 |month = 19 November |title = Review of `Origin' |periodical = [[Athenaeum (magazine)|Athenaeum]] |issue = 1673 |url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=image&itemID=CUL-DAR226.1.8&pageseq=1 |accessdate = 22 Nobyembre 2008 |ref = harv }} * {{cite journal |last = Miles |first = Sara Joan |year = 2001 |title = Charles Darwin and Asa Gray Discuss Teleology and Design |journal = Perspectives on Science and Christian Faith |volume = 53 |pages = 196–201 |url = http://www.asa3.org/ASA/PSCF/2001/PSCF9-01Miles.html |accessdate = 22 Nobyembre 2008 |ref = harv }} * {{cite news |last = Moore |first = James |author-link = James Moore (biographer) |year = 2005 |title = Darwin&nbsp;– A 'Devil's Chaplain'? |publisher = American Public Media |url = http://speakingoffaith.publicradio.org/programs/darwin/moore-devilschaplain.pdf |format = PDF |accessdate = 22 Nobyembre 2008 |ref = harv |archive-date = 2008-02-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080227014518/http://speakingoffaith.publicradio.org/programs/darwin/moore-devilschaplain.pdf |url-status = dead }} * {{cite news |last = Moore |first = James |year = 2006 |title = Evolution and Wonder&nbsp;– Understanding Charles Darwin |series = Speaking of Faith (Radio Program) |publisher = American Public Media |url = http://speakingoffaith.publicradio.org/programs/darwin/transcript.shtml |accessdate = 22 Nobyembre 2008 |ref = harv |archive-date = 2008-12-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081222020720/http://speakingoffaith.publicradio.org/programs/darwin/transcript.shtml |url-status = dead }} * {{cite book | last = Owen | first = Richard | author-link = Richard Owen | year = 1840 | editor-last = Darwin | editor-first = C. R. | title = Fossil Mammalia Part 1 | series =The zoology of the voyage of H.M.S. Beagle | location = London | publisher=Smith Elder and Co|ref=harv}} * {{cite journal | last = Paul | first =Diane B. | year = 2003 | contribution =Darwin, social Darwinism and eugenics | editor-last = Hodge | editor-first = Jonathan | editor2-last = Radick | editor2-first = Gregory | title =The Cambridge Companion to Darwin | publisher=Cambridge University Press | pages =214–239 | isbn = 0-521-77730-5|ref=harv}} * {{cite web | last = Smith | first = Charles H. | title = Alfred Russel Wallace on Spiritualism, Man, and Evolution: An Analytical Essay | year = 1999 | url = http://www.wku.edu/~smithch/essays/ARWPAMPH.htm | accessdate = 7 Disyembre 2008 | ref = harv | archive-date = 5 Disyembre 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081205020823/http://www.wku.edu/~smithch/essays/ARWPAMPH.htm | url-status = dead }} * {{cite journal |last = Sulloway |first = Frank J. |author-link = Frank Sulloway |year = 1982 |title = Darwin and His Finches: The Evolution of a Legend |journal = Journal of the History of Biology |volume = 15 |issue = 1 |pages = 1–53 |format = PDF |url = http://www.sulloway.org/Finches.pdf |accessdate = 9 Disyembre 2008 |doi = 10.1007/BF00132004 |ref = harv }} * {{cite web | last = Sweet | first = William | title = Herbert Spencer | publisher = Internet Encyclopedia of Philosophy | year = 2004 | url = http://www.iep.utm.edu/spencer/ | accessdate = 16 Disyembre 2008 | ref = harv }} * {{cite web |last = Wilkins |first = John S. |year = 1997 |title = Evolution and Philosophy: Does evolution make might right? |publisher = [[TalkOrigins Archive]] |url = http://www.talkorigins.org/faqs/evolphil/social.html |accessdate = 22 Nobyembre 2008 |ref = harv }} * {{cite book | last = Wilkins | first = John S. | year = 2008 | contribution =Darwin | editor-last = Tucker | editor-first = Aviezer | title =A Companion to the Philosophy of History and Historiography | series =Blackwell Companions to Philosophy | pages =405–415 | publication-place =Chichester | publisher=Wiley-Blackwell | isbn =1-4051-4908-6|ref=harv}} * {{cite journal |last = van Wyhe |first = John |title = Mind the gap: Did Darwin avoid publishing his theory for many years? |journal = Notes and Records of the Royal Society |volume = 61 |issue = 2 |pages = 177–205 |date = 27 Marso 2007 |doi = 10.1098/rsnr.2006.0171 |url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=A544&pageseq=1 |accessdate = 7 Pebrero 2008 |ref = harv }} * {{cite web |last = van Wyhe |first = John |year = 2008 |title = Charles Darwin: gentleman naturalist: A biographical sketch |publisher = Darwin Online |url = http://darwin-online.org.uk/darwin.html |accessdate = 17 Nobyembre 2008 |ref = harv }} * {{cite book | last =van Wyhe | first =John | publication-date =1 Setyembre 2008 | year =2008b | title =Darwin: The Story of the Man and His Theories of Evolution | publication-place =London | publisher=Andre Deutsch Ltd | isbn =0-233-00251-0|ref=harv}} * {{cite book |last = von Sydow |first = Momme |year = 2005 |contribution = Darwin&nbsp;– A Christian Undermining Christianity? On Self-Undermining Dynamics of Ideas Between Belief and Science |contribution-url = http://www.psych.uni-goettingen.de/abt/1/sydow/von_Sydow_ |editor-last = Knight |editor-first = David M. |editor2-last = Eddy |editor2-first = Matthew D. |title = Science and Beliefs: From Natural Philosophy to Natural Science, 1700–1900 |location = Burlington |publisher = Ashgate |pages = 141–156 |isbn = 0-7546-3996-7 |accessdate = 16 Disyembre 2008 |ref = harv |archive-date = 2009-03-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090326070105/http://www.psych.uni-goettingen.de/abt/1/sydow/von_Sydow_ |url-status = dead }} * {{cite web |last = Yates |first = Simon |year = 2003 |title = The Lady Hope Story: A Widespread Falsehood |publisher = [[TalkOrigins Archive]] |url = http://www.talkorigins.org/faqs/hope.html |accessdate = 15 Disyembre 2006 |ref = harv }} {{refend}} == Mga panlabas na kawing == * [http://www.darwinproject.ac.uk/ Darwin Correspondence Project] Full text and notes for complete correspondence to 1867, with summaries of all the rest * {{gutenberg author| id=Charles+Darwin| name=Charles Darwin}}; public domain * [http://darwin.amnh.org/ Darwin Manuscript Project] * [http://librivox.org/newcatalog/search.php?title=&author=charles+darwin&status=all&action=Search Works by Charles Darwin in audio format] from [[LibriVox]] * [http://archives.cbc.ca/science_technology/natural_science/topics/3696/ Video and radio clips] [[Canadian Broadcasting Corporation]] * {{dmoz|Science/Biology/History/People/Darwin,_Charles/}} * {{worldcat id|id=lccn-n78-95637}} * {{NRA|P7461}} * [http://www.darwin200.org/ Darwin 200: Celebrating Charles Darwin's bicentenary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091223121232/http://www.darwin200.org/ |date=2009-12-23 }}, [[Natural History Museum]] * [http://www.thesecondevolution.com/darwin_intro.html A Pictorial Biography of Charles Darwin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705135038/http://www.thesecondevolution.com/darwin_intro.html |date=2014-07-05 }} * [http://www.rationalrevolution.net/articles/darwin_nazism.htm Mis-portrayal of Darwin as a Racist] * [http://www.stanford.edu/group/microdocs/darwinvolcano.html Darwin's Volcano]&nbsp;– a short video discussing Darwin and Agassiz' coral reef formation debate * {{Cite EB1911| wstitle=Darwin, Charles Robert}} * [http://www.guardian.co.uk/science/interactive/2009/feb/12/charles-darwin '' The life and times of Charles Darwin'', an audio slideshow, The Guardian, Thursday 12 Pebrero 2009,] (3 min 20 sec). * [http://www.screenaustralia.gov.au/showcases/charlesdarwin/ Darwin's Brave New World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130622123730/http://www.screenaustralia.gov.au/showcases/charlesdarwin/ |date=2013-06-22 }}&nbsp;– A 3 part drama-documentary exploring Charles Darwin and the significant contributions of his colleagues Joseph Hooker, Thomas Huxley and Alfred Russel Wallace also featuring interviews with [[Richard Dawkins]], David Suzuki, Jared Diamond * [http://www.cnrs.fr/cw/dossiers/dosdarwinE/darwin.html A naturalist's voyage around the world] Account of the ''Beagle'' voyage using animation, in English from [[French National Centre for Scientific Research|Centre national de la recherche scientifique]] * {{cite book|last=''Anonymous''|others=Illustrated by [[s:Author:Frederick Waddy|Waddy, Frederick]]|title=Cartoon portraits and biographical sketches of men of the day|url=http://en.wikisource.org/wiki/Cartoon_portraits_and_biographical_sketches_of_men_of_the_day/C._R._Darwin,_F.R.S.|accessdate=28 Disyembre 2010|year=1873|publisher=Tinsley Brothers|location=London|pages=6–7}} * View books owned and annotated by [http://biodiversitylibrary.org/collection/darwinlibrary Charles Darwin] at the online Biodiversity Heritage Library. [[Kategorya:Mga biyologo mula sa Inglatera|Darwin, Charles]] [[Kategorya:Ebolusyon]] [[Kategorya:Mga biyologong ebolusyonaryo]] [[Kategorya:Mga agnostiko]] tavdi8p7o2rj59zaqx7bp91adm5yz0k 0 5276 2205338 1854487 2026-04-30T04:13:08Z Exec8 780 2205338 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2| infoboxtitle = Lalawigan ng Basilan | sealfile = ph_seal_basilan.png | region = {{flag|Bangsamoro}} (BARMM) | capital = [[Lamitan, Basilan|Lamitan]] | founded = | pop2000 = 259796 | pop2000rank = ika-16 pinakamaliit | popden2000 = 210 | popden2000rank= ika-8 pinakamaliit | areakm2 = 1234.2 | arearank = ika-8 pinakamaliit | hucities = 0 | componentcities=1| municipalities= 6 | barangays = 210 | districts = 1 | languages = [[Wikang Cebuano|Cebuano]], [[Wikang Chavacano|Chavacano]], [[Wikang Sama Bangingi|Sama Bangingi]] | governor = Ustadz Abdulwahab M. Akbar | locatormapfile= Ph_locator_map_basilan.png | notes = Hindi kasama sa datos sa itaas ang [[Lungsod ng Isabela]]. | }} Ang '''Basilan''' ay isang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigang]] pulo sa [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Autonomous Region in Muslim Mindanao|ARMM]]. [[Lamitan]] ang kanyang [[kabisera]] na matatagpuan sa katimugang pampang ng [[Tangway ng Zamboanga]]. Ito ang pinakahilaga sa mga pangunahing pulo ng [[Kapuluang Sulu]]. ==Heograpiya== ===Pampolitika=== {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! [[mga Lungsod ng Pilipinas|Lungsod]]/[[mga bayan ng Pilipinas|Bayan]] !! Bilang ng mga <br> [[Barangay]] !! Populasyon<br>(2000) |- |[[Akbar, Basilan|Akbar, Mindanao]] |<center>9 |<center>10,581 |- |[[Al-Barka, Basilan|Al-Barka]] |<center>16 |<center>17,189 |- |[[Hadji Mohammad Ajul, Basilan|Hadji Mohammad Ajul]] |<center>11 |<center>14,540 |- |[[Lungsod ng Isabela]]{{mn|Lungsdo ng Isabela|1}} |<center>45 |<center>73,032 |- |--style="background:#ccccff" |[[Lamitan, Basilan|Lungsod ng Lamitan]] |<center>45 |<center>58,709 |- |[[Lantawan, Basilan|Lantawan]] |<center>35 |<center>27,487 |- |[[Maluso, Basilan|Maluso]] |<center>20 |<center>31,054 |- |[[Sumisip, Basilan|Sumisip]] |<center>41 |<center>51,712 |- |[[Tipo-Tipo, Basilan|Tipo-Tipo]] |<center>11 |<center>15,035 |- |[[Tuburan, Basilan|Tuburan]] |<center>10 |<center>17,429 |- |[[Ungkaya Pukan, Basilan|Ungkaya Pukan]] |<center>12 |<center>16,060 |} :<small>{{mnb|isabela|1}} Bahagi ng rehiyong [[Tangway ng Zamboanga]].</small> == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Basilan}} {{Bangsamoro}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Rehiyong Awtonomo ng Muslim Mindanao]] kner396a74eyq7r8n3qvheb04nhfpb4 2205389 2205338 2026-04-30T05:00:33Z Exec8 780 2205389 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2| infoboxtitle = Lalawigan ng Basilan | sealfile = ph_seal_basilan.png | region = {{flag|Bangsamoro}} (BARMM) | capital = [[Lamitan, Basilan|Lamitan]] | founded = | pop2000 = 259796 | pop2000rank = ika-16 pinakamaliit | popden2000 = 210 | popden2000rank= ika-8 pinakamaliit | areakm2 = 1234.2 | arearank = ika-8 pinakamaliit | hucities = 0 | componentcities=1| municipalities= 6 | barangays = 210 | districts = 1 | languages = [[Wikang Cebuano|Cebuano]], [[Wikang Chavacano|Chavacano]], [[Wikang Sama Bangingi|Sama Bangingi]] | governor = Ustadz Abdulwahab M. Akbar | locatormapfile= Ph_locator_map_basilan.png | notes = Hindi kasama sa datos sa itaas ang [[Lungsod ng Isabela]]. | }} Ang '''Basilan''' ay isang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigang]] pulo sa [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Autonomous Region in Muslim Mindanao|ARMM]]. [[Lamitan]] ang kanyang [[kabisera]] na matatagpuan sa katimugang pampang ng [[Tangway ng Zamboanga]]. Ito ang pinakahilaga sa mga pangunahing pulo ng [[Kapuluang Sulu]]. ==Heograpiya== ===Pampolitika=== {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! [[mga Lungsod ng Pilipinas|Lungsod]]/[[mga bayan ng Pilipinas|Bayan]] !! Bilang ng mga <br> [[Barangay]] !! Populasyon<br>(2000) |- |[[Akbar, Basilan|Akbar, Mindanao]] |<center>9 |<center>10,581 |- |[[Al-Barka, Basilan|Al-Barka]] |<center>16 |<center>17,189 |- |[[Hadji Mohammad Ajul, Basilan|Hadji Mohammad Ajul]] |<center>11 |<center>14,540 |- |[[Lungsod ng Isabela]]{{mn|Lungsdo ng Isabela|1}} |<center>45 |<center>73,032 |- |--style="background:#ccccff" |[[Lamitan, Basilan|Lungsod ng Lamitan]] |<center>45 |<center>58,709 |- |[[Lantawan, Basilan|Lantawan]] |<center>35 |<center>27,487 |- |[[Maluso, Basilan|Maluso]] |<center>20 |<center>31,054 |- |[[Sumisip, Basilan|Sumisip]] |<center>41 |<center>51,712 |- |[[Tipo-Tipo, Basilan|Tipo-Tipo]] |<center>11 |<center>15,035 |- |[[Tuburan, Basilan|Tuburan]] |<center>10 |<center>17,429 |- |[[Ungkaya Pukan, Basilan|Ungkaya Pukan]] |<center>12 |<center>16,060 |} :<small>{{mnb|isabela|1}} Bahagi ng rehiyong [[Tangway ng Zamboanga]].</small> == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Basilan}} {{Bangsamoro}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Rehiyong Awtonomo ng Muslim Mindanao]] ljc0iq5oy0c1hd6cpn95qcyp2l64bz6 0 5285 2205296 2197507 2026-04-30T00:38:22Z GinawaSaHapon 102500 2205296 wikitext text/x-wiki {{use dmy dates}} {{Infobox language | name = Griyego | nativename = {{lang|el|Ελληνικά}}<br>{{transliteration|el|Elliniká}} | pronunciation = {{IPA|el|eliniˈka||El-ελληνικά.oga}} | ethnicity = [[Mga Griyego]] | states = {{plainlist| *[[Gresya]] *[[Tsipre]] *[[Albanya]] ([[kondado ng Gjirokastër]] at [[Kondado ng Vlorë|Vlorë]]) *[[Italya]] ([[Calabria]], [[Salento]] at [[Messina]]) *at iba pang mga rehiyon ng [[Balkan]], [[Kaukasya]], baybayin ng [[Dagat na Itim]], [[Asia Minor]] at silangang [[Mediteraneo]]}} | nation = {{plainlist| *[[Gresya]] *[[Tsipre]] *[[Unyong Europeo]] *[[Akrotiri at Dhekelia]] }} | minority = {{plainlist| *[[Albanya]] *[[Arhentina]] *[[Armenya]] *[[Australya]] *[[Estados Unidos]] *[[Italya]] ([[Apulia]] at [[Calabria]]) *[[Rumanya]] *[[Rusya]] *[[Turkiya]] *[[Ukranya]] *[[Unggriya]] }} | speakers = 13.5&nbsp;milyon | date = 2012 | ref = e18 | refname = Greek<!--name as shown at Ethnologue reference--> | familycolor = Indo-Europeo | fam2 = [[Griyego-Prisiya]] (?) | fam3 = [[Mga wikang Heleniko|Heleniko]] | ancestor = [[Proto-Griyego]] | dia1 = [[Sinaunang Griyego|Sinauna]] | dia2 = [[Griyegong Koine|Koine]] | dia3 = [[Griyegong Mediebal|Medyebal]] | dia4 = [[Modernong Griyego|Moderno]] | stand1 = | script = [[Alpabetong Griyego]] | iso1 = el | iso2b = gre | iso2t = ell | lc1 = ell | ld1 = [[Modernong Griyego]]<!-- main ISO 639-3 code, list first --> | lc2 = grc | ld2 = [[Sinaunang Griyego]] | lc3 = cpg | ld3 = {{nowrap|[[Griyegong Cappadocia|Cappadocia]]}} | lc4 = gmy | ld4 = [[Griyegong Mikeniko|Miseniko]] | lc5 = pnt | ld5 = [[Griyegong Pontiko|Pontiko]] | lc6 = tsd | ld6 = [[Wikang Tsakonyo|Tsakonyo]] | lc7 = yej | ld7 = [[Yebaniko]] | glotto = gree1276 | glottorefname = Greek<!--name as shown at Glottolog reference--> | lingua = {{ublist|class=nowrap |56-AAA-a |56-AAA-aa {{small|to}} -am {{small|(varieties)}} }} | mapscale = 1 | map = Idioma Griego.PNG | mapcaption = Mga lugar kung saan sinasalita ang modernong Griyego (opisyal sa mga lugar na kulay madilim na bughaw.) | notice = IPA }} <!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. Wag isama ang Wikang ... sa paksa, para maiwasan ang paulit-ulit ng kataga. --> '''Griyégo'''{{Efn|{{langx|el|label=[[Modernong Griyego]]|Ελληνικά|Elliniká}}, {{IPA|el|eliniˈka||audio=El-ελληνικά.oga}}; {{langx|grc|Ἑλληνική|Hellēnikḗ}}, {{IPA|grc|helːɛːnikɛ́ː|}}}} ang [[Mga wikang Indo-Europeo|wikang Indo-Europeo]] na kabilang sa sangay ng [[mga wikang Heleniko]], kung saan ito ang pangunahing wika. Pangunahing sinasalita ito sa [[Gresya]] at [[Tsipre]], kung saan opisyal na wika ito, gayundin sa ilang bahagi ng [[Italya]] at [[Albanya]] at sa mga rehiyon ng [[Balkan]], [[Kaukasya]], [[Dagat na Itim]], at silangang [[Dagat Mediteraneo|Mediteraneo]]. Ang mahigit kumulang 3,400 taong kasaysayan nito ay ang pinakamahabang napatunayan sa mga wikang Indo-Europeo. Kasalukuyan itong sinusulat sa [[alpabetong Griyego]], na ginagamit para isulat ang wika sa nakalipas na 2,800 taon. Isinulat rin noon ang Griyego sa ibang mga sistema ng pagsulat tulad ng [[Linear B]] at ang [[silabaryong Tsipre]]. Napakahalaga ng wikang Griyego sa kasaysayan ng Kanluraning Mundo. Simula sa mga [[Epiko|epikong]] isinulat ni [[Homer]], malaking bahagi ang [[sinaunang panitikang Griyego]] sa [[Kanluraning kanon]]. Sa wikang Griyego din orihinal na nakasulat ang marami sa mga unang dokumento ng [[agham]] at [[pilosopiya]], gayundin sa [[Bagong Tipan]] ng [[Bibliya]]. Kasama ito sa [[araling klasikal]], na kinabibilangan din ng [[wikang Latin]]. Noong panahong klasikal sa Europa laganap ang paggamit ng Griyego, at itinuturing ito na [[Lingua franca|''lingua franca'']] sa Dagat Mediteraneo. Kalaunan, naging opisyal na wika ng [[Imperyong Bisantino]] ang [[Gitnang Griyego]], at ang [[Modernong Griyego|modernong anyo]] nito ay isa sa 24 na opisyal na wika ng [[Unyong Europeo]]. Kasalukuyang ginagamit ito ng nasa 13.5 milyong katao sa Gresya, Tsipre, Italya, Albanya, [[Turkiya]], at sa [[diaspora ng mga Griyego]]. Ginagamit ang mga [[salitang-ugat]] mula sa Griyego upang makagawa ng mga mga bagong salita sa maraming mga wika. Ito ang wikang pinakaginagamit para sa mga agham, kasama ng wikang Latin. == Kasaysayan == {{Pangunahin|Kasaysayan ng wikang Griyego}} Sinasalita na ang wikang Griyego sa [[Balkanikong Tangway|tangway ng Balkan]] simula pa noong {{BCE|ikatlong milenyo|link=yes}} o mas maaga pa.<ref name="BVG">{{harvnb|Renfrew|2003|p=35}}; {{harvnb|Georgiev|1981|p=192}}.</ref><ref>{{harvnb|Gray|Atkinson|2003|pp=437–438}}; {{harvnb|Atkinson|Gray|2006|p=102}}.</ref> Natagpuan sa [[Mesenia]] ang isang tabletang [[luwad]] na naglalaman ng Griyego at napetsahan sa pagitan ng {{BCE|1450 hanggang 1350|link=}},<ref>{{Cite web |date=1 April 2011 |title=Ancient Tablet Found: Oldest Readable Writing in Europe |trans-title=May Nakitang Sinaunang Tableta: Pinakalumang Mababasang Nakasulat sa Europa |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/110330-oldest-writing-europe-tablet-greece-science-mycenae-greek |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725055018/https://www.nationalgeographic.com/culture/article/110330-oldest-writing-europe-tablet-greece-science-mycenae-greek |archive-date=25 July 2021 |access-date= |website=Culture |language=en}}</ref> ang pinakamatandang nakasulat na ebidensiya para sa isang buhay na wika.<ref>{{cite book |last=Tulloch |first=A. |url=https://books.google.com/books?id=h7YjEAAAQBAJ |title=Understanding English Homonyms: Their Origins and Usage |publisher=Hong Kong University Press |year=2017 |isbn=978-988-8390-64-9 |page=153 |language=en |trans-title=Pag-unawa sa mga Magkasingtunog sa Ingles: Kanilang Pinagmulan at Paggamit |quote= |access-date=}}</ref> === Kapanahunan === [[File:Modern_Greek_dialects_en.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Modern_Greek_dialects_en.svg|thumb|Mga pangunahing dayalekto ng modernong wikang Griyego sa [[Gresya]].]] Kalimitang hinahati ang kasaysayan ng wikang Griyego sa mga sumusunod na panahon: * '''[[Proto-Griyego]]''', ang di naitala ngunit pinaniniwalaang pinakahuling karaniwang ninuno ng lahat ng mga barayti ng Griyego. * [[Griyegong Mikeniko|'''Griyegong Miseniko''']], ang wika ng [[Mycenae|kabihasnang Miseniko]]. Naitala ito sa mga tabletang nasa sulat [[Linear B]] na tinatayang nagawa noong {{BCE|ika-15 siglo|link=}}. * [[Sinaunang Griyego|'''Sinaunang Griyego''']], ang wikang ginamit noong [[Lumang Gresya|Luma]] at [[Klasikong Gresya|Klasikal]] na panahon ng [[Sinaunang Gresya|sinaunang kabihasnang Griyego]]. Kilala ito sa [[Imperyong Romano]], at patuloy na ginamit hanggang noong [[Gitnang Kapanahunan]], bagamat nanatili pa rin itong opisyal na wika ng [[Imperyong Bisantino]]. Naipakilala muli ito sa kontinente nang [[Pagbagsak ng Konstantinopla|bumagsak ang Konstantinopla]] noong 1453 na nagresulta sa malawakang migrasyon ng mga Griyego sa kanlurang Europa. * [[Griyegong Koine|'''Griyegong Koine''']], kilala rin sa tawag na '''Griyegong Heleniko''', ang pagsasama ng mga dayalektong [[Griyegong Ioniko|Ioniko]] at [[Griyegong Atiko|Atiko]], ang dayalektong ginagamit sa [[Atenas]]. Nagresulta ito sa unang karaniwang dayalekto ng Griyego, na naging ''[[lingua franca]]'' ng silangang Mediteraneo at [[Sinaunang Malapit na Silangan|Malapit na Silangan]]. Maituturo ang Griyegong Koine mula sa mga sundalo at nasakop na teritoryo ni [[Dakilang Alejandro]], kung saan lumaganap ang paggamit ng wika mula [[Sinaunang Ehipto|Ehipto]] hanggang sa subkontinente ng [[Sinaunang India|India]]. Dahil dito, nagkaroon ng pagsasakodigo sa wika at nabuo ang unang pamantayang Griyego, na ayon kay [[Estrabon|Strabo]] ay ang "tamang Griyego".<ref>{{Cite book |url=https://www.worldcat.org/title/192048201 |title=Hellenisms: culture, identity, and ethnicity from antiquity to modernity |date=2008 |publisher=Ashgate |isbn=978-0-7546-6525-0 |editor-last=Zacharia |editor-first=Katerina |location= |page=1 |language=en |trans-title=Helenismo: kultura, pagkakakilanlan, at etnisidad mula luma hanggang sa modernidad |oclc=192048201}}</ref> Matapos masakop ng mga Romano ang Gresya, naging di-opisyal na pangalawang wika ito ng Roma at kalaunan, ang una o ikalawang wika ng buong imperyo. Ginamit ng mga Romano ang wikang Griyego sa kanilang nasasakupan sa silangan, kahit maging sa mga rehiyon kung saan hindi dominante ang naturang wika.<ref>{{Cite book |last=Cotton |first=Hannah M. |title=Roman Rule and Jewish Life: Collected Papers |date=2022 |publisher=[[De Gruyter]] |isbn=978-3-11-077043-8 |editor-last=Pogorelsky |editor-first=Ofer |page=202 |language=en |trans-title=Pamumuno ng mga Romano at ang Pamumuhay ng mga Hudyo: Mga Nakolektang Papel |chapter=Language Gaps in Roman Palestine and the Roman Near East |trans-chapter=Mga Pagitan sa Wika sa Palestina at sa Malapit na Silangan ng mga Romano |doi=10.1515/9783110770438-012 |access-date= |chapter-url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110770438-012/html}}</ref> Sa [[Kristiyanismo]], ito ang wikang ginamit ng [[Labindalawang Alagad|mga Alagad]] upang ikalat ang relihiyon sa rehiyon. Ang natatanging barayti ng Griyegong Koine ay tinatawag ding '''Griyegong Biblikal''' o '''Griyego ng Bagong Tipan''' dahil sa paggamit nito sa pagsulat sa mga kabanata ng [[Bagong Tipan]] gayundin sa pagsalin sa [[Lumang Tipan]]. * [[Griyegong Mediebal|'''Griyegong Medyebal''']], kilala rin sa tawag na '''Griyegong Bisantino''', ang pagpapatuloy ng Griyegong Koine hanggang sa pagbagsak ng Imperyong Bisantino noong ika-15 siglo. Isa itong kabuuang katawagan para sa mga barayti ng wika na nasa gitna ng transisyon papunta sa modernong anyo nito. * [[Modernong Griyego|'''Modernong Griyego''']], ang kasalukuyang modernong anyo ng wika. Maliban sa modernong pamantayang Griyego na siyang pangunahing ginagamit para sa wika, marami itong [[Barayti ng modernong wikang Griyego|dayalekto]]. === Diglosya === {{Main|Katanungan sa wikang Griyego}} Sa modernong panahon, sumailalim ang wikang Griyego sa [[diglosya]], kung saan parehong ginagamit ang bernakular at sinaunang anyo ng nakasulat na Griyego. Umiikot ang [[katanungan sa wikang Griyego]] sa anong barayti ng wika ang gagamitin bilang opisyal na anyo nito: [[Griyegong Demotiko|Dimotiki]], ang bernakular na anyo ng Modernong Griyego, at [[Katharevousa]], ang kompromiso na resulta ng pagsasama ng Dimotiki na hinaluan ng mga elementong matatagpuan sa sinaunang anyo ng wika at kalimitang ginagamit sa panitikan at sa opisyal na konteksto para sa noo'y katatatag lang na [[Gresya|Kaharian ng Gresya]]. Noong 1976, idineklara ang Dimotiki bilang ang anyong gagamitin sa lahat na opisyal na kapasidad at edukasyon matapos itong mahaluan ng ilang elemento ng Katharevousa upang maging [[Pamantayang Modernong Griyego]].<ref>{{Cite book |last=Peter |first=Mackridge |title=The modern Greek language |date=1985 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-815770-0 |location= |language=en |trans-title=Ang modernong wikang Griyego |oclc=11134463}}</ref> === Historikal na pagkakaisa === Halos hindi nagalaw ang wikang Griyego sa kabuuan ng kasaysayan nito. Bagamat may mga halatang pagbabago sa ortograpiya at ponolohiya, bahagya lamang ito kumpara sa ibang mga wika. Maiintindihan pa rin sa kasalukuyan ang panitikang nagawa noong [[Klasikong Gresya|klasikal na panahon sa Gresya]].<ref>{{harvnb|Browning|1983|pp=vii–viii}}.</ref> Ayon sa isang iskolar, halos magkasinghawig ang [[Griyegong Homeriko|Griyego ni Homer]] at ng [[Modernong Griyego|modernong anyo]] nito kesa sa [[Gitnang Ingles]] sa [[Modernong Ingles|modernong anyo nito]].<ref>{{harvnb|Alexiou|1982|p=161}}.</ref> == Paggamit == {{Main|Mga Griyego|Diaspora ng mga Griyego}} Sinasalita ngayon ang wikang Griyego ng di bababa sa 13 milyong katao, lalo na sa [[Gresya]] at [[Tsipre]] gayundin sa malaki-laking minorya ng mga Griyegong nakatira sa katimugang [[Albanya]].<ref name="Ethnologue">{{Cite web |title=Greek |trans-title=Griyego |url=https://www.ethnologue.com/language/ell |access-date= |website=Ethnologue |language=en}}</ref> Marami sa mga taga-Albanya ang marunong o kahit papaano'y may alam sa wikang Griyego dahil sa pamayanan ng mga Griyego sa kanilang bansa at sa pagdami ng mga pumapasok na taga-Albanya sa Gresya noong dekada 1980s hanggang 1990s. Bago ang [[Digmaang Gresya-Turkiya]] at sa [[Palitan ng populasyon ng Gresya at Turkiya noong 1923|malawakang palitan ng populasyon sa pagitan ng dalawang bansa]] noong 1923, may malaki ring populasyon ng mga taong nakakapagsalita ng wikang Griyego sa [[Turkiya]], bagamat napakakonti na lamang sila roon sa kasalukuyan.<ref name=":1">{{cite encyclopedia |title=Greek language |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/244595/Greek-language |access-date= |language=en |trans-title=Wikang Griyego}}</ref> Meron ding mga nagsasalita ng Griyego sa [[Bulgarya]] malapit sa hangganan nito sa Gresya, gayundin sa [[diaspora ng mga Griyego]] sa [[Estados Unidos]], [[Australya]], [[Canada]], [[Timog Aprika]], [[Tsile]], [[Brasil]], [[Arhentina]], [[Rusya]], [[Ukranya]], [[United Kingdom|Reyno Unido]], at sa mga bansa ng [[Unyong Europeo]], lalo na sa [[Alemanya]]. Sa kasaysayan, maraming nakakapagsalita ng wikang Griyego sa silangang [[Dagat Mediteraneo|Mediteraneo]], lalo na sa rehiyon ng [[Lebante]] at [[Palestina (rehiyon)|Palestina]], [[Ehipto]], [[Libya]], at sa katimugang [[Italya]]. May mga populasyon din na nagsasalita ng wika sa mga baybayin ng [[Dagat na Itim]], partikular na sa [[Kaukaso|Kaukasya]]. Sinalita rin ito sa mga [[Kolonisasyon ng sinaunang Gresya|kolonya ng sinaunang Gresya]] sa kanlurang bahagi ng Dagat Mediteraneo, bagamat mas konti lamang ito. Ito ang opisyal na wika sa mga Kristiyanong kaharian sa [[Nubia]] sa Aprika.<ref>{{Cite web |last=Burstein |first=Stanley |author-link=Stanley M. Burstein |date=2 November 2020 |title=When Greek was an African Language |trans-title=Noong Naging Isang Wikang Aprikano ang Griyego |url=https://chs.harvard.edu/curated-article/snowden-lectures-stanley-burstein-when-greek-was-an-african-language/ |language=en |quote= |institution=[[Center for Hellenic Studies]]}}</ref> === Opisyal na katayuan === Ang modernong anyo ng wikang Griyego ay ang opisyal na wika ng Gresya, kung saan sinasalita ito ng halos lahat ng mga Griyego.<ref>{{cite web |title=Greece |trans-title=Gresya |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/greece/ |access-date= |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |language=en |archive-date=9 Enero 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109063832/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/greece/ |url-status=dead }}</ref> Bukod rito, ito rin ang opisyal na wika ng Tsipre at sa [[Imperyong Britaniko|teritoryong Britaniko]] na [[Akrotiri at Dhekelia]] na matatagpuan din sa parehong pulo. Dahil kabilang ang Gresya sa Unyong Europeo, isa rin ito sa 24 na opisyal na wika ng samahan. Kinikilala bilang wika ng minorya ang Griyego sa Albanya, kung saan opisyal din ito sa ilang mga [[Mga kondado ng Albanya|kondado]] sa katimugang bahagi ng bansa, partikular na ang [[Kondado ng Gjirokastër|Gjirokastër]] at [[Kondado ng Vlorë|Vlorë]].<ref>{{Cite book |last=Bytyçi |first=Enver |url=https://books.google.com/books?id=vy5lEAAAQBAJ&pg=PA20 |title=In the Shadows of Albania-China Relations (1960–1978) |date=2022 |publisher=[[Cambridge Scholars Publishing]] |isbn=978-1-5275-7909-5 |page=20 |language=en |trans-title=Sa mga Anino ng Ugnayang Albanya-Tsina (1960–1978) |quote=}}</ref> Isa rin itong opisyal na wika ng minorya sa rehiyon ng [[Apulia]] at [[Calabria]] sa Italya. Isa ito sa mga protektadong wika sa [[Armenya]], [[Unggriya]], [[Rumanya]], Turkiya, at Ukranya.<ref name="HRWLanguageRights">{{cite book |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/19/qa-freedom-expression-and-language-rights-turkey |title=Questions and Answers: Freedom of Expression and Language Rights in Turkey |date=April 19, 2002 |publisher=Human Rights Watch |location=New York |language=en |trans-title=Mga Tanong at Sagot: Kalayaan sa Pahayag at Karapatan sa Wika sa Turkiya |quote= |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020130644/https://www.hrw.org/news/2002/04/19/qa-freedom-expression-and-language-rights-turkey |archive-date=Oct 20, 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="CouncilofEurope">{{cite web |title=List of Declarations Made with Respect to Treaty No. 148 |trans-title=Listahan ng mga Deklarasyong Nagawa Alinsunod sa Kasunduan Blg. 148 |url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?NT=148&CM=8&DF=23/01/05&CL=ENG&VL=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200410102457/https://www.coe.int/en/web/conventions/search-on-treaties/-/conventions/treaty/148/declarations |archive-date=10 April 2020 |access-date= |website= |publisher=Council of Europe |language=en}}</ref> == Katangian == {{See also|Balarila ng Modernong Griyego|Balarila ng Griyegong Koine|Balarila ng Sinaunang Griyego}} === Ponolohiya === {{Main|Ponolohiya ng Modernong Griyego|Ponolohiya ng Griyegong Koine|Ponolohiya ng Sinaunang Griyego}} [[File:Seferisrede.ogg|thumb|right|Sampol ng isang nagsasalita ng modernong Griyego.]] Sa kabuuan ng kasaysayan nito, hindi halos nagalaw ang estraktura ng [[pantig]] sa wikang Griyego. Magkahalo ang estraktura ng pantig nito, kung saan pinapayagan ang mga komplikadong simula ({{Lang|en|onset}}) ng pantig pero limitado ang pwede sa dulo ({{Lang|en|coda}}) nito. Meron lamang mga [[patinig na pailong]] ({{Lang|en|nasal vowel}}) sa Griyego, at maayos-ayos na mga [[Pagkakaibang ponemiko|pagkakaiba]] ng mga [[katinig]]. Pinakamalaki ang nakitang pagbabago sa [[ponolohiya]] ng wika noong panahong klasikal at sa sumunod na panahong Romano sa Gresya, kung saan naganap ang mga sumusunod: * napalitan ang [[tuldik]] na nakabase noon sa [[Asentong tinis|tinis]] ({{Lang|en|pitch}}) papunta sa [[Asentong diin|diin]] ({{Lang|en|stress}}). * naging simple ang mga [[patinig]] at [[diptonggo]], kung saan nawala ang kaibahan sa [[haba ng patinig]], at naging monoptonggo ang mga diptonggo, na nagresulta kalaunan sa paglapit ng mga ito sa tunog na {{IPA|/i/}}, sa prosesong tinatawag na [[iotasismo]]. * lumipat ang mga [[katinig na pasara]] {{IPA|/pʰ/}} at {{IPA|/tʰ/}} papunta sa mga [[Katinig na pasutsot|pasutsot]] {{IPA|/f/}} at {{IPA|/θ/}}, gayundin sa {{IPA|/kʰ/}} papuntang {{IPA|/x/}}, bagamat hindi napalitan ang mga ito sa ortograpiya at patuloy pa ring ginagamit ang mga titik na φ, θ, at χ. * lumipat ang mga plosibong {{IPA|/b/}}, {{IPA|/d/}}, at {{IPA|/g/}} papunta sa mga prikatibong {{IPA|/β/}} (kalaunan {{IPA|/v/}}), {{IPA|/ð/}}, at {{IPA|/ɣ/}}. === Morpolohiya === Nagpapakita ang wikang Griyego sa kabuuan ng kasaysayan nito ng mga [[Produktibo (lingguwistika)|produktibong]] [[Panlapi|paglalapi]], limitado ngunit produktibo ring [[Pagdudugtong (lingguwistika)|pagdudugtong]] ({{Lang|en|compounding}}), at malalimang sistema ng [[impleksiyon]]. Bagamat matatag ang mga morpolohikal na kategorya nito sa paglipas ng panahon, may mga pagbabago pa ring naganap sa sistema nito, partikular na sa mga [[pangngalan]], [[pang-uri]], at [[pandiwa]]. Pinakamalaking pagbabago sa mga ito ang pagkawala ng [[kasong datibo]] (na pinalitan ng [[kasong henitibo]]) sa mga pangngalan, gayundin sa pagkawala ng mga [[pawatas]] ({{Lang|en|infinitive}}), [[Wikang sintetiko|pagdikit]] ({{Lang|en|synthetic}}) ng [[tiyempong panghinaharap]] ({{Lang|en|future tense}}) at [[Perpekto (lingguwistika)|pangnakaraan]] ({{Lang|en|past tense}}), gayundin sa [[modong nangangarap]] ({{Lang|en|optative mood}}) sa mga pandiwa. Marami sa mga ito ang napalitan ng anyong [[Wikang analitikal|nakahiwalay]] ({{Lang|en|analytical form}}). ==== Pangngalan at pang-uri ==== Nagkakaiba ang mga [[panghalip]] base sa [[Katauhan (lingguwistika)|katauhan]] (una, ikalawa, at ikatlo), [[Kailanan (lingguwistika)|kailanan]] (isahan, dalawahan, at maramihan sa sinaunang anyo, at tanging isahan at maramihan lamang sa moderno), at [[Kasarian (lingguwistika)|kasarian]] (panlalaki, pambabae, at alinman), at nalalapian base sa [[Kaso (lingguwistika)|kaso]] (anim sa sinauna, apat na lamang sa moderno). Nagpapakita ang mga pagkakaibang ito sa lahat ng mga pangngalan, [[Artikulo (lingguwistika)|artikulo]], at pang-uri, maliban lamang kung tao ito. [[Pagsang-ayon (lingguwistika)|Sumasang-ayon]] sa inilalarawang pangngalan ang mga pang-uring umaakto bilang [[Pahayag na nag-uugnay|atribusyon]] o [[Pahayag na nagtataguri|panaguri]]. ==== Pandiwa ==== Hindi halos nagbago ang sistema ng pandiwa sa wikang Griyego. Narito ang mga anyo ng mga impleksiyong dumidikit ({{Lang|en|synthetic inflection}}) sa parehong sinauna at modernong Griyego. {| class="wikitable" ! !Sinaunang Griyego !Modernong Griyego |- !Katauhan |una, ikalawa, ikatlo |kasama din ang pormal na ikalawa |- !Kailanan |isahan, dalawahan, maramihan |isahan, maramihan |- !Tiyempo |kasalukuyan, nakaraan, hinaharap |nakaraan, hindi nakaraan |- !Aspeto |imperpektibo, perpektibo (aorista), perpekto |imperpektibo, perpektibo |- !Modo |katotohanan (indikatibo), pananaw (subhetibo), pautos (imperatibo), pangarap (optatibo) |katotohanan, pananaw, pautos |- !Boses |aktibo, medyo pasibo, pasibo |aktibo, medyo pasibo |} === Sintaksis === Nanatili ang maraming aspeto ng [[sintaksis]] sa wikang Griyego: sumasang-ayon ang mga pandiwa sa kanilang [[simuno]], nanatili ang halos lahat ng mga kaso, artikulo muna bago pangngalan, pawang mga preposisyon ang mga [[adposisyon]], sinusundan ng mga [[di-malalayang sugnay]] ang pangngalan na binabago nito, at nasa simula ng mga [[sugnay]] ang mga relatibong panghalip. Gayunpaman, maraming mga pagbabago ang naganap bunsod ng mga pagbabago sa morpolohiya: gumagamit ng anyong pawatas sa sinaunang Griyego, na wala na sa modernong anyo. Madalas na nasa dulo ang pandiwa sa sinaunang Griyego; sa modernong anyo, nasa dulo ang obheto. == Klasipikasyon == Isang [[Mga wikang Indo-Europeo|wikang Indo-Europeo]] ang wikang Griyego, na nag-iisa sa sangay nito. Pinakamalapit na kamag-anak nito ang [[sinaunang wikang Masedonyo]], bagamat tinuturing din ito bilang isang dayalekto ng Griyego mismo.<ref>{{harvnb|Babiniotis|1992|pp=29–40}}; {{harvnb|Dosuna|2012|pp=65–78}}</ref> Maliban dito, ang napagkakasunduang wikang pinakamalapit sa Griyego ay ang [[wikang Prihino]] sa Turkiya, na ngayo'y wala na.<ref>{{harvnb|Woodhouse|2009|p=171}}</ref> Iminumungkahi ng ilang mga iskolar ang sangay na [[Griyego-Prihino]] para sa dalawang wika.<ref name="Olander-van Beek-2022">{{harvnb|Olander|2022|pp=12, 14}}; {{harvnb|van Beek|2022|pp=190–191, 193}}</ref> Sa mga buhay na wika, ipinagpapalagay ng mga lingwista ang [[wikang Armenyo]] bilang ang pinakamalapit na kamag-anak ng Griyego, o di kaya'y [[mga wikang Indo-Iranyano]] sa Gitnang Silangan; gayunpaman, napakaliit ng mga ebidensiyang sumusuporta sa palagay na ito.<ref>{{harvnb|van Beek|2022|pp=193–197}}</ref><ref>{{harvnb|Renfrew|1990}}; {{harvnb|Gamkrelidze|Ivanov|1990|pp=110–116}}; {{harvnb|Renfrew|2003|pp=17–48}}; {{harvnb|Gray|Atkinson|2003|pp=435–439}}</ref> Kalimitan ding hinahanay ang Griyego sa [[wikang Albanes]], at iminumungkahi rin ang paggugrupo sa dalawa kasama ng ibang mga patay na wika sa rehiyon upang bumuo ng sangay na [[Mga wikang Paleobalkan|pamilyang Paleobalkan]] ng mga wikang Indo-Europeo.<ref>{{harvnb|Olsen|Thorsø|2022|pp=209–217}}; {{harvnb|Hyllested|Joseph|2022|pp=225–226, 228–229, 231–241}}</ref><ref>{{harvnb|Holm|2008|pp=634–635}}</ref> == Pagsulat == {{See also|Griyegong Braille}} === Linear B === {{Main|Linear B}} [[Linear B]] ang pinakaunang sistema ng pagsulat para sa wikang Griyego, at natukoy na nagamit simula noong huling bahagi ng {{BCE|ika-15 siglo|link=yes}}. Isa itong [[silabaryo]], na nabasa sa unang pagkakataon noong dekada 1950s nina [[Michael Ventris]] at [[John Chadwick]]. Samantala, ang kaugnay nitong [[Linear A]] ay hindi pa sa ngayon nababasa, at pinaniniwalaang hindi ito ginamit upang sulatin ang wikang Griyego di tulad ng Linear B na natuklasang ginamit para isulat ang [[Griyegong Micenico|Griyegong Miseniko]]. === Silabaryong Tsipriota === {{Main|Silabaryong Tsipriota}} [[File:Cypriot_syllabic_inscription_600-500BC.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cypriot_syllabic_inscription_600-500BC.jpg|thumb|Isang tabletang nakasulat sa wikang Griyego gamit ng [[silabaryong Tsipriota]].]] Ginamit sa [[Tsipre]] ang [[silabaryong Tsipriota]] upang isulat ang wikang Griyego. Pinaniniwalaang nagmula ito sa Linear A base sa [[silabaryong Tsipriota-Minoano]] na nagsilbing transisyonal na sistema nito. Ginamit ito sa naturang pulo simula noong {{BCE|ika-11 siglo|link=}} hanggang sa lumaos ito kalaunan bunsod ng pagpasok ng alpabetong Griyego sa lugar. === Alpabetong Griyego === {{Main|Alpabetong Griyego}} Nakasulat na sa [[alpabetong Griyego]] ang wikang Griyego simula pa noong {{BCE|ika-9 na siglo|link=}}. Nagmula ito sa [[alpabetong Penisyo]], na binago upang suportahan ang mga patinig na wala sa Penisyo dahil sa pagiging [[Abyad|abjad]] nito. Ang modernong anyo ng alpabeto ay nagmula sa [[Griyegong Ioniko|Ionikong anyo]], na ginamit upang isulat ang [[Griyegong Atiko|dayalektong Atiko]] simula noong {{BCE|403|link=}}. Tanging mga malalaking titik lamang ang ginamit sa sinaunang Griyego; dinagdag lamang ng mga eskriba noong Gitnang Kapanahunan ang mga maliliit na anyo upang mapabilis ang pagsusulat gamit ng pluma. Mayroong 24 na titik sa alpabetong Griyego, ang bawat isa ay may anyong malaki at maliit. May karagdagang maliit na anyo ang titik [[sigma]], {{Lang|el|ς}}, na tanging ginagamit lang sa dulo ng mga salita. {{table alignment}} {| class="wikitable" style="margin: auto;" ! colspan="6" style="width:30em;" | Modernong Alpabetong Griyego |- | {{center|{{huge|{{lang|el|Aα}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Bβ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Γγ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Δδ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Εε}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Ζβ}}}}}} |- | {{center|{{huge|{{lang|el|Ηη}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Θθ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Ιι}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Κκ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Λλ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Μμ}}}}}} |- | {{center|{{huge|{{lang|el|Νν}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Ξξ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Οο}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Ππ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Ρρ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Σσς}}}}}} |- | {{center|{{huge|{{lang|el|Ττ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Υυ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Φφ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Χχ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Ψψ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Ωω}}}}}} |} ==== Palatuldikan ==== {{Pangunahin|Palatuldikang Griyego}} Gumagamit ang alpabetong Griyego ng mga [[tuldik]]: * tatlong [[tuldik]] ([[Tuldik na pahilis|pahilis]], [[Tuldik na paiwa|paiwa]], at [[Tuldik na pakupya|pakupya]]) na orihinal na ginamit para sa [[Tinis (lingguwistika)|tinis]] ng patinig, pero ngayon ay ginagamit para sa [[Diin (lingguwistika)|diin]]. * dalawang [[Hinihingang boses|tandang panghinga]] ([[Magaspang na paghinga|magaspang]] at [[Makinis na paghinga|makinis]]) na ginamit upang tukuyin ang pagkakaroon o kawalan ng {{IPA|/h/}} sa simula ng salita. * [[diyaresis]], na ginamit naman upang ihudyat na babasahin ang magkatabing patinig bilang magkahiwalay imbes na diptonggo. Tanging ang asentong agudo at diyaresis na lamang ang ginagamit sa kasalukuyan matapos ng reporma sa pagsusulat noong 1982. Tinatawag na monotonikong ortograpiya ang pinasimpleng sistemang ito. Gayunpaman, patuloy pa ring ginagamit ang lumang sistema, na tinatawag na ngayo'y politonikong ortograpiya, upang isulat ang [[sinaunang Griyego]]. ==== Bantas ==== Sa wikang Griyego, ginagamit ang [[tuldok-kuwit]] ({{Larger|;}}) bilang [[tandang pananong]], at ginagamit naman ang gitnang [[tuldok]] (•) bilang [[kuwit]] at tuldok-kuwit. Umaaktong bilang isang [[tahimik na titik]] ang kuwit sa ilang mga salitang Griyego upang ipaghiwalay ang mga magkasingtunog, halimbawa {{Lang|el|ό,τι}} ("alinman") at {{Lang|el|ότι}} ("iyon").<ref>{{cite web |last=Nicolas |first=Nick |year=2005 |title=Greek Unicode Issues: Punctuation |trans-title=Mga Isyu sa Unicode ng Griyego: Palabantasan |url=http://www.tlg.uci.edu/~opoudjis/unicode/punctuation.html |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120806003722/http://www.tlg.uci.edu/~opoudjis/unicode/punctuation.html |archive-date=6 August 2012 |access-date= |language=en}}</ref> Nakasulat ang ilang mga tekstong sinaunang Griyego sa anyong {{Lang|la|[[scriptio continua]]}} ("tuloy-tuloy na pagsulat"), kung saan hindi gumagamit ng espasyo o bantas ang manunulat. Ginamit rin sa sinaunang Griyego ang pagsusulat na ''[[boustrophedon]]'', ang salitan na pagsusulat sa magkabilang direksyon. === Iba pa === Ginagamit ang [[Sulat Latin|alpabetong Latin]] upang isulat ang Griyego sa ilang mga lugar. Ginamit ito sa mga nasasakupang lugar ng [[Veneto|Venetio]] noon gayundin sa mga Katolikong Griyego. ''[[Greeklish]]'' ang tawag sa anyo ng wikang Griyego na gumagamit ng [[Romanisasyon|romanisasyong Latin]] nito na madalas ginagamit online.<ref>{{harvnb|Androutsopoulos|2009|pp=221–249}}.</ref> Sa kasalukuyan, ginagamit rin ang alpabetong Latin ng mga pamayanang Griyego sa katimugang [[Italya]] upang isulat ang Griyego. Samantala, ginagamit naman ang [[sulat Ebreo]] sa [[dayalektong Yevaniko]],<ref>{{Cite web |title=Yevanic alphabet, pronunciation and language |trans-title=Alpabetong Yevaniko, pagbigkas, at wika |url=https://www.omniglot.com/writing/yevanic.htm |access-date= |website=[[Omniglot]] |language=en}}</ref> at [[sulat Arabo]] naman para isulat ang Griyego sa [[Lebante]] gayundin ng mga Muslim sa [[Creta|Kreta]].<ref name="Kotzageorgis">{{cite book |last=Kotzageorgis |first=Phokion |url=https://books.google.com/books?id=sjLHirJmvPUC&q=Reworking+the+Ascension+in+Ottoman+Lands:+An+Eighteenth-Century+Mi%27r%C4%81jn%C4%81ma+in+Greek+from+Epirus&pg=PA297 |title=The Prophet's Ascension: Cross-cultural Encounters with the Islamic Mi'rāj Tales |date=2010 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-35361-0 |editor1-last=Gruber |editor1-first=Christiane J. |pages=297 |language=en |trans-title=Ang Pag-akyat ng Propeta: Mga Pagkikita sa Palitan ng Kultura sa mga Kuwentong Mi'rāj ng Islam |quote= |editor2-last=Colby |editor2-first=Frederick Stephen}}</ref> == Halimbawa == === Unang Artikulo ng Pandaigdigang Deklarasyon ng mga Karapatang Pantao === [[File:Universal_Declaration_of_Human_Rights_-_grc_-_pi_-_Art1.ogg|thumb|Pagbigkas sa Griyego.]] {| class="wikitable" style="margin: auto;" |- ! Modernong Griyego<ref>{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights – Greek (Ellinika') |trans-title=Pandaigdigang Deklarasyon sa mga Karapatang Pantao – Griyego (Ellinika') |url=https://www.ohchr.org/en/udhr/pages/Language.aspx?LangID=grk |access-date=20 Agosto 2025 |website=OHCHR |publisher=[[Mga Nagkakaisang Bansa]] |language=en}}</ref>!! Romanisasyon !! Tagalog<ref>{{Cite web |title=Universal Declaration of Human Rights - Filipino (Tagalog) |trans-title=Pandaigdigang Deklarasyon sa mga Karapatang Pantao – Filipino (Tagalog) |url=https://www.ohchr.org/en/human-rights/universal-declaration/translations/filipino-tagalog |access-date=20 Agosto 2025 |website=OHCHR |publisher=[[Mga Nagkakaisang Bansa]] |language=en}}</ref> |- | {{lang|el|Όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι στην αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα. Είναι προικισμένοι με λογική και συνείδηση, και οφείλουν να συμπεριφέρονται μεταξύ τους με πνεύμα αδελφοσύνης.}} || {{transliteration|el|Óloi oi ánthropoi gennioúntai eléftheroi kai ísoi stin axioprépeia kai ta dikaiómata. Eínai proikisménoi me logikí kai syneídisi, kai ofeíloun na symperiférontai metaxý tous me pnévma adelfosýnis.}} || Ang lahat ng tao'y isinilang na malaya at pantay-pantay sa karangalan at mga karapatan. Sila'y pinagkalooban ng katwiran at budhi at dapat magpalagayan ang isa't isa sa diwa ng pagkakapatiran. |} == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == === Pagsipi === {{Reflist}} === Pinagkunan === {{refbegin|40em}} * {{cite book |last=Alexiou|first=Margaret|year=1982|chapter=Diglossia in Greece|trans-chapter=Diglosya sa Gresya|pages=156–192|editor-last=Haas|editor-first=William|title=Standard Languages: Spoken and Written|trans-title=Mga Pamantayang Wika: Sinasalita at Sinusulat|location=Manchester|publisher=Manchester University Press|isbn=978-0-389-20291-2|chapter-url = https://books.google.com/books?id=sza8AAAAIAAJ |lang=en}} * {{cite book |last=Androutsopoulos|first=Jannis |chapter='Greeklish': Transliteration Practice and Discourse in a Setting of Computer-Mediated Digraphia|trans-chapter='Greeklish': Ensayo sa Transliterasyon at Diskurso sa Konteksto ng Digraphia na may Tulong ng Kompyuter|pages=221–249|editor1-last=Georgakopoulou|editor1-first=Alexandra|editor2-last=Silk|editor2-first=Michael|title=Standard Languages and Language Standards: Greek, Past and Present|trans-title=Mga Pamantayang Wika at Pamantayan ng mga Wika: Griyego, Noon at Ngayon|lang=en|year=2009|location=Aldershot|publisher = Ashgate Publishing Limited |chapter-url = http://eclass.uoa.gr/modules/document/file.php/MEDIA139/Αναγνώσματα/Androutsopoulos,Greeklish(2009).pdf }}{{dead link|date=October 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book |last1=Atkinson|first1=Quentin D. |last2=Gray|first2=Russel D. |editor1-last=Forster |editor1-first=Peter|editor2-last=Renfrew |editor2-first=Colin |chapter=How Old is the Indo-European Language Family? Illumination or More Moths to the Flame? |trans-chapter=Gaano Katanda ang Pamilya ng mga Wikang Indo-Europeo? Liwanag o mga Gamogamo sa Apoy?|title = Phylogenetic Methods and the Prehistory of Languages |trans-title=Mga Paraang Pilohenetiko at ang Prehistorya ng mga Wika|lang=en|pages=91–109 |year=2006 |location=Cambridge, England |publisher=McDonald Institute for Archaeological Research |isbn=978-1-902937-33-5 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=VlRiAAAAMAAJ }} * {{cite book |last=Babiniotis|first=George|chapter=The Question of Mediae in Ancient Macedonian Greek Reconsidered|lang=en|trans-chapter=Pagkonsidera Muli sa Tanong ng Mediae sa Sinaunang Griyego Makedonya|trans-title=Historikal na Pilolohiya: Griyego, Latin, at Romanse|pages=29–40|editor1-first=Bela|editor1-last=Brogyanyi|editor2-first=Reiner|editor2-last=Lipp|year=1992|title=Historical Philology: Greek, Latin and Romance|publisher=John Benjamins Publishing Company|isbn=9789027277473|chapter-url=https://books.google.com/books?id=-eNBAAAAQBAJ}} * {{cite book|last=Beekes|first=Robert Stephen Paul|title=Etymological Dictionary of Greek|lang=en|trans-title=Etimolohikal na Diksiyonaryo ng Griyego|year=2009|location=Leiden and Boston|publisher=Brill|isbn=978-90-04-17418-4|url=https://books.google.com/books?id=wffLMgEACAAJ}} * {{cite book|last=Browning|first=Robert|title=Medieval and Modern Greek|lang=en|trans-title=Medyebal at Modernong Griyego|year=1983|orig-year=1969|location=Cambridge, UK|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-23488-7|url=https://books.google.com/books?id=b55B1J7I99AC}} * {{cite book|last1=Dawkins|first1=Richard McGillivray|last2=Halliday|first2=William Reginald|title=Modern Greek in Asia Minor: A Study of Dialect of Silly, Cappadocia and Pharasa with Grammar, Texts, Translations and Glossary|lang=en|trans-title=Modernong Griyego sa Asia Minor: Pag-aaral sa Dayalekto ng Silly, Cappadocia, at Pharasa na may Balarila, Teksto, Salin, at Glosaryo|year=1916|location=Cambridge, Inglatera |publisher=Cambridge University Press|url=https://archive.org/details/moderngreekinas00hallgoog }} * {{cite book|last=Dosuna|first=Julián Víctor Méndez|chapter=Ancient Macedonian as a Greek Dialect: A Critical Survey on Recent Work|trans-chapter=Sinaunang Makedonya bilang Dayalekto ng Griyego: Kritikal na Sarbey sa Kamakailang Gawa|pages=65–78|editor1-last=Giannakis|editor1-first=Georgios K. |title=Ancient Macedonia: Language, History and Culture|trans-title=Sinaunang Masendonya: Wika, Kasaysayan, at Kultura|year=2012|location=Thessaloniki|publisher=Centre for the Greek Language |language= el |chapter-url= https://www.academia.edu/2342614 |via=Academia.edu }} * {{cite journal|last1=Gamkrelidze |first1=Tamaz V. |last2=Ivanov |first2=Vyacheslav |title=The Early History of Indo-European Languages|trans-title=Ang Maagang Kasaysayan ng mga Wikang Indo-Europeo|lang=en|journal=Scientific American |volume=262 |issue=3 |date=March 1990 |pages=110–116 |url=http://rbedrosian.com/Classic/sciam1.htm |via=rbedrosian.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106143844/http://rbedrosian.com/Classic/sciam1.htm |archive-date=6 January 2014 |doi=10.1038/scientificamerican0390-110 |bibcode=1990SciAm.262c.110G |url-access=subscription |issn=0036-8733}} * {{cite book|last=Georgiev|first=Vladimir Ivanov|title=Introduction to the History of the Indo-European Languages|lang=en|trans-title=Panimula sa Kasaysayan ng mga Wikang Indo-Europeo|year=1981|location=Sofia|publisher=Bulgarian Academy of Sciences|isbn=9789535172611|url=https://books.google.com/books?id=xmZiAAAAMAAJ}} * {{cite journal|last1=Gray|first1=Russel D.|last2=Atkinson|first2=Quentin D.|title=Language-tree Divergence Times Support the Anatolian Theory of Indo-European Origin|lang=en|trans-title=Sinusuportahan ang Teoryang Anatolia ng Pinagmulan ng Indo-Europeo ang Panahon ng Paghihiwalay sa Puno ng Wika|journal=Nature|volume=426|year=2003|pages=435–439|doi=10.1038/nature02029|issue=6965|pmid=14647380|bibcode=2003Natur.426..435G|s2cid=42340|url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:d6aef57c-ce30-40fb-8786-f64c4a70afd1 |via=Oxford University Research Archive |s2cid-access=free }} * {{cite book|last=Holm|first=Hans J.|chapter=The Distribution of Data in Word Lists and its Impact on the Subgrouping of Languages|trans-chapter=Ang Pamamahagi ng Datos sa mga Listahan ng Salita at ang Epekto nito sa Subgrupo ng mga Wika|lang=en|pages=628–636|editor1-last=Preisach|editor1-first=Christine|editor2-last=Burkhardt|editor2-first=Hans|editor3-last=Schmidt-Thieme|editor3-first=Lars|editor4-last=Decker|editor4-first=Reinhold|title=Data Analysis, Machine Learning, and Applications|trans-title=Pagsusuri ng Datos, Pagtuto ng Makina, at Paglalapat|year=2008|location=Berlin-Heidelberg|publisher=Springer-Verlag|isbn=978-3-540-78246-9|chapter-url=https://books.google.com/books?id=QEmMvrOkQ-YC}} * {{cite book|last=Hooker|first=J.T.|title=Mycenaean Greece|lang=en|trans-title=Gresyang Miseniko|year=1976|location=London|publisher=Routledge & Kegan Paul|url=https://books.google.com/books?id=s0YbAAAAYAAJ|isbn=9780710083791}} * {{cite book|last=Jeffries|first=Ian|title=Eastern Europe at the Turn of the Twenty-First Century: A Guide to the Economies in Transition|lang=en|trans-title=Silangang Europa sa Pagsisimula ng Ika-21 Siglo: Gabay sa mga Ekonomiyang nasa Transisyon|year=2002|location=London and New York|publisher=Routledge (Taylor & Francis)|isbn=978-0-415-23671-3|url=https://books.google.com/books?id=kqCnCOgGc5AC}} * {{cite book |last1=Ligorio |first1=Orsat |last2=Lubotsky |first2=Alexander |editor-last1=Klein |editor-first1=Jared |editor-last2=Joseph |editor-first2=Brian |editor-last3=Fritz |editor-first3=Matthias |editor-last4=Wenthe |editor-first4=Mark |date=2018 |chapter=Phrygian |title=Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |trans-title=Handbook ng Komparatibo at Historikal na Lingguwistikang Indo-Europeo|lang=en|volume=3 |pages=1816–1831 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110542431-022/html |publisher=[[De Gruyter Mouton]] |doi=10.1515/9783110542431-022 |hdl=1887/63481 |isbn=978-3-11-054243-1|s2cid=242082908 }} * {{cite journal |last=Obrador-Cursach |first=Bartomeu |date=9 April 2020 |title=On the place of Phrygian among the Indo-European languages|lang=en|trans-title=Ukol sa puwesto ng Prihino sa mga wikang Indo-Europeo|lang=en|journal=[[Journal of Language Relationship]] |volume=17 |issue=3–4 |pages=233–245 |doi=10.31826/jlr-2019-173-407 |doi-access=free |s2cid=215769896}} * {{cite book |editor-last=Olander |editor-first=Thomas |year=2022 |title=The Indo-European Language Family: A Phylogenetic Perspective|lang=en|trans-title=Ang Pamilya ng mga Wikang Indo-Europeo: Pananaw ng Pilohenetika|lang=en|url=https://www.cambridge.org/core/books/indoeuropean-language-family/4B44B5ACF0D3BBA89B9408050F112A52 |publisher=[[Cambridge University Press]] |doi=10.1017/9781108758666 |isbn=978-1-108-49979-8|s2cid=161016819 }} ** {{harvc |last=van Beek |first=Lucien |year=2022 |c=Chapter 11: Greek |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/D7ECB74210D90E01F00D41B9930BC70A/9781108499798c11_173-201.pdf/greek.pdf |in=Olander}} ** {{harvc |last1=Olsen |first1=Birgit Anette |last2=Thorsø |first2=Rasmus |year=2022 |c=Chapter 12: Armenian |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/BE08E658A526CBC9A058F25812443F99/9781108499798c12_202-222.pdf/armenian.pdf |in=Olander}} ** {{harvc |last1=Hyllested |first1=Adam |last2=Joseph |first2=Brian D. |year=2022 |c=Chapter 13: Albanian |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/235881199CF63D7E9D60E32DA7362DD9/9781108499798c13_223-245.pdf/albanian.pdf |in=Olander}} * {{cite book|last=Ralli|first=Angeliki|script-title=el:Μορφολογία|title=Morfología|trans-title=Morpolohiya|year=2001|location=Athens|publisher=Ekdoseis Pataki|language=el}} * {{cite book|last=Renfrew|first=Colin|chapter=Problems in the General Correlation of Archaeological and Linguistic Strata in Prehistoric Greece: The Model of Autochthonous Origin|lang=en|trans-chapter=Mga Problema sa Pangkalahatang Korelasyon ng Strata na Arkeolohikal at Lingguwistika sa Prehistorikong Gresya: Ang Modelo ng Pinagmulang Autochthonous|pages=263–276|editor-last1=Crossland|editor-first1=R. A.|editor-last2=Birchall|editor-first2=Ann|title=Bronze Age Migrations in the Aegean|trans-title=Mga Migrasyon ng Panahong Bronse sa Aegean |location=London|publisher=Gerald Duckworth and Company Limited|year=1973|isbn=978-0-7156-0580-6|chapter-url=https://books.google.com/books?id=MUkbAAAAYAAJ}} * {{cite book|last=Renfrew|first=Colin|chapter=Time Depth, Convergence Theory, and Innovation in Proto-Indo-European: 'Old Europe' as a PIE Linguistic Area|trans-chapter=Lalim ng Oras, Teorya ng Pagsasama, at Inobasyon sa Proto-Indo-Europeo: 'Lumang Europa' bilang Lugar ng PIE|lang=en|pages=17–48|editor-last1=Bammesberger|editor-first1=Alfred|editor-last2=Vennemann|editor-first2=Theo|title=Languages in Prehistoric Europe|trans-title=Mga Wika sa Prehistorikong Europa|year=2003|location=Heidelberg|publisher=Universitätsverlag Winter GmBH|isbn=978-3-8253-1449-1|chapter-url=https://books.google.com/books?id=_VxiAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=Renfrew|first=Colin|title=Archaeology and Language: The Puzzle of Indo-European Origins|trans-title=Arkeolohiya at Wika: Ang Suliranin ng Pinagmulan ng Indo-Europeo|lang=en|year=1990|orig-year=1987|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-38675-3|url=https://books.google.com/books?id=R645AAAAIAAJ}} * {{cite book|last=Scheler|first=Manfred|year=1977|title=Der englische Wortschatz|trans-title=Bokabularyo ng wikang Ingles|location=Berlin|publisher=E. Schmidt|language=de|url=https://books.google.com/books?id=GchZAAAAMAAJ|isbn=978-3-503-01250-3}} * {{cite book|last=Tsitselikis|first=Konstantinos|chapter=A Surviving Treaty: The Lausanne Minority Protection in Greece and Turkey|lang=en|trans-chapter=Ang Nananatiling Tratado: Ang Proteksiyon sa Minorya ng Lausanne sa Gresya at Turkiya|pages=287–315|title=The Interrelation between the Right to Identity of Minorities and their Socio-economic Participation|trans-title=Ang Interrelasyon sa pagitan ng Karapatan sa Pagkakakilanlan ng mga Minorya at ang Kanilang Sosyoekonomikong Pagsali|editor1-last=Henrard|editor1-first=Kristin|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=2013|isbn=9789004244740|chapter-url=https://books.google.com/books?id=gUYzAQAAQBAJ}} * {{cite journal |last=Woodhouse |first=Robert |date=2009 |title=An overview of research on Phrygian from the nineteenth century to the present day|lang=en|trans-title= Overview sa pananaliksik sa Prihino mula sa ika-19 na siglo hanggang sa ngayon|url=https://www.ejournals.eu/Studia-Linguistica/2009/2009/art/5400/ |journal=Studia Linguistica Universitatis Iagellonicae Cracoviensis |volume=126 |issue=1 |pages=167–188 |doi=10.2478/v10148-010-0013-x |issn=2083-4624 |doi-access=free}} {{refend}} == Magbasa pa == {{refbegin|40em}} * {{cite book |last=Allen |first=W. Sidney |title=Vox Graeca – A Guide to the Pronunciation of Classical Greek |lang=en |trans-title=Vox Graeca – Gabay sa Pagbigkas sa Klasikal na Griyego |location=Cambridge, Inglatera |publisher=Cambridge University Press |year=1968 |isbn=978-0-521-20626-6 |url=https://books.google.com/books?id=5i89AAAAIAAJ}} * {{cite book |last1=Crosby |first1=Henry Lamar |last2=Schaeffer |first2=John Nevin |year=1928 |title=An Introduction to Greek |lang=en |trans-title=Panimula sa wikang Griyego |publisher=Allyn and Bacon, Inc. |url=https://archive.org/details/introductiontogr00cros |url-access=registration |author1-link=Henry Lamar Crosby |author2-link=John Nevin Schaeffer}} * {{cite book |author=Dionysius of Thrace |title=Téchni Grammatikí |author-link=Dionysius of Thrace |script-title=el:Τέχνη Γραμματική |trans-title=Sining ng Balarila |url=http://www.fh-augsburg.de/~harsch/graeca/Chronologia/S_ante02/DionysiosThrax/dio_tech.html |language=el}} * {{cite book |last1=Holton |first1=David |last2=Mackridge |first2=Peter |last3=Philippaki-Warburton |first3=Irene |title=Greek: A Comprehensive Grammar of the Modern Language |lang=en |trans-title=Griyego: Komprehensibong Balarila ng Modernong Wika |year=1997 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-10002-1 |url=https://books.google.com/books?id=K7Nhs6tfk-wC}} * {{cite book |last=Horrocks |first=Geoffrey |title=Greek: A History of the Language and Its Speakers |lang=en |trans-title=Griyego: Kasaysayan ng Wika at mga Nagsasalita Nito |year=1997 |publisher=Longman Linguistics Library (Addison Wesley Longman Limited) |isbn=978-0-582-30709-4 |url=https://books.google.com/books?id=QlpiAAAAMAAJ}} * {{cite book |last=Krill |first=Richard M. |title=Greek and Latin in English Today |lang=en |trans-title=Griyego at Latin sa Ingles Ngayon |year=1990 |location=Wauconda, IL |publisher=Bolchazy-Carducci Publishers |isbn=978-0-86516-241-9 |url=https://books.google.com/books?id=V9Jhl4aMrFMC}} * {{cite book |last=Mallory |first=James P. |chapter=Greek Language |trans-chapter=Wikang Griyego |lang=en |trans-title=Ensiklopediya ng Kulturang Indo-Europeo |pages=240–246 |editor1-last=Mallory |editor1-first=James P. |editor-last2=Adams |editor2-first=Douglas Q. |title=Encyclopedia of Indo-European Culture |year=1997 |location=Chicago, IL |publisher=Fitzroy Dearborn Publishers |isbn=9781884964985 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tzU3RIV2BWIC}} * {{cite book |last=Newton |first=Brian |title=The Generative Interpretation of Dialect: A Study of Modern Greek Phonology |lang=en |trans-title=Ang Heneratibong Interpretasyon ng Dayalekto: Pag-aaral sa Ponolohiya ng Modernong Griyego |year=1972 |location=Cambridge, England |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-08497-0 |url=https://books.google.com/books?id=pi44AAAAIAAJ}} * {{cite book |last=Sihler |first=Andrew L. |author-link=Andrew L. Sihler |title=New Comparative Grammar of Greek and Latin |lang=en |trans-title=Bagong Komparatibong Balarila ng Griyego at Latin |year=1995 |location=New York, NY |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-508345-3 |url=https://books.google.com/books?id=PLNfAAAAMAAJ}} * {{cite book |last1=Smyth |first1=Herbert Weir |last2=Messing |first2=Gordon |title=Greek Grammar |lang=en |trans-title=Balarila ng Griyego |year=1956 |orig-year=1920 |location=Cambridge, MA |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-36250-5 |url=https://books.google.com/books?id=M3EyjIa6IPgC}} {{refend}} == Link sa labas == {{InterWiki|code=el|Pamantayang Griyego}} {{InterWiki|code=pnt|Griyegong Pontiko}} {{Commons category|Greek language|Wikang Griyego}} ; Pangkalahatan * [https://web.archive.org/web/20051013090119/http://www.bartleby.com/65/gr/Greeklan.html Greek Language], Columbia Electronic Encyclopedia. * [http://greeklinguistics.com The Greek Language and Linguistics Gateway] * Aristotle University of Thessaloniki, [http://www.greek-language.gr/greekLang/index.html The Greek Language Portal] * [https://www.perseus.tufts.edu/ The Perseus Project] * [http://ucbclassics.dreamhosters.com/ancgreek/ancient_greek_start.html Ancient Greek Tutorials], Berkeley Language Center of the University of California, Berkeley ; Pagtuto sa wika * [https://web.archive.org/web/20171222162856/https://greeklinguistics.com/grammar/ Hellenistic Greek Lessons] * [http://www.komvos.edu.gr/ komvos.edu.gr], * [http://www.ntgreek.net/ New Testament Greek] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206230904/http://www.ntgreek.net/ |date=6 February 2009 }} * [http://www.pi-schools.gr/lessons/hellenic/ Mga aklat sa wikang Griyego na tinuturo sa mga paaralan sa Gresya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209035245/http://www.pi-schools.gr/lessons/hellenic/ |date=9 February 2010 }} {{in lang|el}} * [https://www.livelingua.com/fsi-greek-course.php USA Foreign Service Institute Modern Greek basic course] * {{cite web | url = https://isidore.co/LatinInflector/greek/ | title = Greek Inflector | first=Alan | last=Aversa }} ; Diksiyonaryo * [https://web.archive.org/web/20190711164623/https://www.greeklinguistics.com/Dictionaries.html Greek Lexical Aids], * [http://www.greek-language.gr/greekLang/index.html The Greek Language Portal] ; Panitikan * [http://www.snhell.gr/en/index.html Center for Neo-Hellenic Studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090908222028/http://www.snhell.gr/en/index.html |date=8 Septiyembre 2009 }} * [https://web.archive.org/web/20070219040636/http://www.kenef.phil.uoi.gr/static/digital.htm Research lab of modern Greek philosophy] {{Clear}} {{Greek language}} {{Greek language periods}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Griyego, Wikang}} [[Kategorya:Wikang Griyego| ]] [[Kategorya:Gresya]] n1dqgwcfvia2dac9j7p1be9n6y9gpn6 2205298 2205296 2026-04-30T00:39:22Z GinawaSaHapon 102500 2205298 wikitext text/x-wiki {{use dmy dates}} {{Infobox language | name = Griyego | nativename = {{lang|el|Ελληνικά}}<br>{{transliteration|el|Elliniká}} | pronunciation = {{IPA|el|eliniˈka||El-ελληνικά.oga}} | ethnicity = [[Mga Griyego]] | states = {{plainlist| *[[Gresya]] *[[Tsipre]] *[[Albanya]] ([[kondado ng Gjirokastër]] at [[Kondado ng Vlorë|Vlorë]]) *[[Italya]] ([[Calabria]], [[Salento]] at [[Messina]]) *at iba pang mga rehiyon ng [[Balkan]], [[Kaukasya]], baybayin ng [[Dagat na Itim]], [[Asia Minor]] at silangang [[Mediteraneo]]}} | nation = {{plainlist| *[[Gresya]] *[[Tsipre]] *[[Unyong Europeo]] *[[Akrotiri at Dhekelia]] }} | minority = {{plainlist| *[[Albanya]] *[[Arhentina]] *[[Armenya]] *[[Australya]] *[[Estados Unidos]] *[[Italya]] ([[Apulia]] at [[Calabria]]) *[[Rumanya]] *[[Rusya]] *[[Turkiya]] *[[Ukranya]] *[[Unggriya]] }} | speakers = 13.5&nbsp;milyon | date = 2012 | ref = e18 | refname = Greek<!--name as shown at Ethnologue reference--> | familycolor = Indo-Europeo | fam2 = [[Griyego-Prisiya]] (?) | fam3 = [[Mga wikang Heleniko|Heleniko]] | ancestor = [[Proto-Griyego]] | dia1 = [[Sinaunang Griyego|Sinauna]] | dia2 = [[Griyegong Koine|Koine]] | dia3 = [[Griyegong Mediebal|Medyebal]] | dia4 = [[Modernong Griyego|Moderno]] | stand1 = | script = [[Alpabetong Griyego]] | iso1 = el | iso2b = gre | iso2t = ell | lc1 = ell | ld1 = [[Modernong Griyego]]<!-- main ISO 639-3 code, list first --> | lc2 = grc | ld2 = [[Sinaunang Griyego]] | lc3 = cpg | ld3 = {{nowrap|[[Griyegong Cappadocia|Cappadocia]]}} | lc4 = gmy | ld4 = [[Griyegong Mikeniko|Miseniko]] | lc5 = pnt | ld5 = [[Griyegong Pontiko|Pontiko]] | lc6 = tsd | ld6 = [[Wikang Tsakonyo|Tsakonyo]] | lc7 = yej | ld7 = [[Yebaniko]] | glotto = gree1276 | glottorefname = Greek<!--name as shown at Glottolog reference--> | lingua = {{ublist|class=nowrap |56-AAA-a |56-AAA-aa {{small|to}} -am {{small|(varieties)}} }} | mapscale = 1 | map = Idioma Griego.PNG | mapcaption = Mga lugar kung saan sinasalita ang modernong Griyego (opisyal sa mga lugar na kulay madilim na bughaw.) | notice = IPA }} <!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. Wag isama ang Wikang ... sa paksa, para maiwasan ang paulit-ulit ng kataga. --> '''Griyégo'''{{Efn|{{langx|el|label=[[Modernong Griyego]]|Ελληνικά|Elliniká}}, {{IPA|el|eliniˈka||audio=El-ελληνικά.oga}}; {{langx|grc|Ἑλληνική|Hellēnikḗ}}, {{IPA|grc|helːɛːnikɛ́ː|}}}} ang [[Mga wikang Indo-Europeo|wikang Indo-Europeo]] na kabilang sa sangay ng [[mga wikang Heleniko]], kung saan ito ang pangunahing wika. Pangunahing sinasalita ito sa [[Gresya]] at [[Tsipre]], kung saan opisyal na wika ito, gayundin sa ilang bahagi ng [[Italya]] at [[Albanya]] at sa mga rehiyon ng [[Balkan]], [[Kaukasya]], [[Dagat na Itim]], at silangang [[Dagat Mediteraneo|Mediteraneo]]. Ang mahigit kumulang 3,400 taong kasaysayan nito ay ang pinakamahabang napatunayan sa mga wikang Indo-Europeo. Kasalukuyan itong sinusulat sa [[alpabetong Griyego]], na ginagamit para isulat ang wika sa nakalipas na 2,800 taon. Isinulat rin noon ang Griyego sa ibang mga sistema ng pagsulat tulad ng [[Linear B]] at ang [[silabaryong Tsipre]]. Napakahalaga ng wikang Griyego sa kasaysayan ng Kanluraning Mundo. Simula sa mga [[Epiko|epikong]] isinulat ni [[Homer]], malaking bahagi ang [[sinaunang panitikang Griyego]] sa [[Kanluraning kanon]]. Sa wikang Griyego din orihinal na nakasulat ang marami sa mga unang dokumento ng [[agham]] at [[pilosopiya]], gayundin sa [[Bagong Tipan]] ng [[Bibliya]]. Kasama ito sa [[araling klasikal]], na kinabibilangan din ng [[wikang Latin]]. Noong panahong klasikal sa Europa laganap ang paggamit ng Griyego, at itinuturing ito na [[Lingua franca|''lingua franca'']] sa Dagat Mediteraneo. Kalaunan, naging opisyal na wika ng [[Imperyong Bisantino]] ang [[Gitnang Griyego]], at ang [[Modernong Griyego|modernong anyo]] nito ay isa sa 24 na opisyal na wika ng [[Unyong Europeo]]. Kasalukuyang ginagamit ito ng nasa 13.5 milyong katao sa Gresya, Tsipre, Italya, Albanya, [[Turkiya]], at sa [[diaspora ng mga Griyego]]. Ginagamit ang mga [[salitang-ugat]] mula sa Griyego upang makagawa ng mga mga bagong salita sa maraming mga wika. Ito ang wikang pinakaginagamit para sa mga agham, kasama ng wikang Latin. == Kasaysayan == {{Pangunahin|Kasaysayan ng wikang Griyego}} Sinasalita na ang wikang Griyego sa [[Balkanikong Tangway|tangway ng Balkan]] simula pa noong {{BCE|ikatlong milenyo|link=yes}} o mas maaga pa.<ref name="BVG">{{harvnb|Renfrew|2003|p=35}}; {{harvnb|Georgiev|1981|p=192}}.</ref><ref>{{harvnb|Gray|Atkinson|2003|pp=437–438}}; {{harvnb|Atkinson|Gray|2006|p=102}}.</ref> Natagpuan sa [[Mesenia]] ang isang tabletang [[luwad]] na naglalaman ng Griyego at napetsahan sa pagitan ng {{BCE|1450 hanggang 1350|link=}},<ref>{{Cite web |date=1 April 2011 |title=Ancient Tablet Found: Oldest Readable Writing in Europe |trans-title=May Nakitang Sinaunang Tableta: Pinakalumang Mababasang Nakasulat sa Europa |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/110330-oldest-writing-europe-tablet-greece-science-mycenae-greek |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725055018/https://www.nationalgeographic.com/culture/article/110330-oldest-writing-europe-tablet-greece-science-mycenae-greek |archive-date=25 July 2021 |access-date= |website=Culture |language=en}}</ref> ang pinakamatandang nakasulat na ebidensiya para sa isang buhay na wika.<ref>{{cite book |last=Tulloch |first=A. |url=https://books.google.com/books?id=h7YjEAAAQBAJ |title=Understanding English Homonyms: Their Origins and Usage |publisher=Hong Kong University Press |year=2017 |isbn=978-988-8390-64-9 |page=153 |language=en |trans-title=Pag-unawa sa mga Magkasingtunog sa Ingles: Kanilang Pinagmulan at Paggamit |quote= |access-date=}}</ref> === Kapanahunan === [[File:Modern_Greek_dialects_en.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Modern_Greek_dialects_en.svg|thumb|Mga pangunahing dayalekto ng modernong wikang Griyego sa [[Gresya]].]] Kalimitang hinahati ang kasaysayan ng wikang Griyego sa mga sumusunod na panahon: * '''[[Proto-Griyego]]''', ang di naitala ngunit pinaniniwalaang pinakahuling karaniwang ninuno ng lahat ng mga barayti ng Griyego. * [[Griyegong Mikeniko|'''Griyegong Miseniko''']], ang wika ng [[Mycenae|kabihasnang Miseniko]]. Naitala ito sa mga tabletang nasa sulat [[Linear B]] na tinatayang nagawa noong {{BCE|ika-15 siglo|link=}}. * [[Sinaunang Griyego|'''Sinaunang Griyego''']], ang wikang ginamit noong [[Lumang Gresya|Luma]] at [[Klasikong Gresya|Klasikal]] na panahon ng [[Sinaunang Gresya|sinaunang kabihasnang Griyego]]. Kilala ito sa [[Imperyong Romano]], at patuloy na ginamit hanggang noong [[Gitnang Kapanahunan]], bagamat nanatili pa rin itong opisyal na wika ng [[Imperyong Bisantino]]. Naipakilala muli ito sa kontinente nang [[Pagbagsak ng Konstantinopla|bumagsak ang Konstantinopla]] noong 1453 na nagresulta sa malawakang migrasyon ng mga Griyego sa kanlurang Europa. * [[Griyegong Koine|'''Griyegong Koine''']], kilala rin sa tawag na '''Griyegong Heleniko''', ang pagsasama ng mga dayalektong [[Griyegong Ioniko|Ioniko]] at [[Griyegong Atiko|Atiko]], ang dayalektong ginagamit sa [[Atenas]]. Nagresulta ito sa unang karaniwang dayalekto ng Griyego, na naging ''[[lingua franca]]'' ng silangang Mediteraneo at [[Sinaunang Malapit na Silangan|Malapit na Silangan]]. Maituturo ang Griyegong Koine mula sa mga sundalo at nasakop na teritoryo ni [[Dakilang Alejandro]], kung saan lumaganap ang paggamit ng wika mula [[Sinaunang Ehipto|Ehipto]] hanggang sa subkontinente ng [[Sinaunang India|India]]. Dahil dito, nagkaroon ng pagsasakodigo sa wika at nabuo ang unang pamantayang Griyego, na ayon kay [[Estrabon|Strabo]] ay ang "tamang Griyego".<ref>{{Cite book |url=https://www.worldcat.org/title/192048201 |title=Hellenisms: culture, identity, and ethnicity from antiquity to modernity |date=2008 |publisher=Ashgate |isbn=978-0-7546-6525-0 |editor-last=Zacharia |editor-first=Katerina |location= |page=1 |language=en |trans-title=Helenismo: kultura, pagkakakilanlan, at etnisidad mula luma hanggang sa modernidad |oclc=192048201}}</ref> Matapos masakop ng mga Romano ang Gresya, naging di-opisyal na pangalawang wika ito ng Roma at kalaunan, ang una o ikalawang wika ng buong imperyo. Ginamit ng mga Romano ang wikang Griyego sa kanilang nasasakupan sa silangan, kahit maging sa mga rehiyon kung saan hindi dominante ang naturang wika.<ref>{{Cite book |last=Cotton |first=Hannah M. |title=Roman Rule and Jewish Life: Collected Papers |date=2022 |publisher=[[De Gruyter]] |isbn=978-3-11-077043-8 |editor-last=Pogorelsky |editor-first=Ofer |page=202 |language=en |trans-title=Pamumuno ng mga Romano at ang Pamumuhay ng mga Hudyo: Mga Nakolektang Papel |chapter=Language Gaps in Roman Palestine and the Roman Near East |trans-chapter=Mga Pagitan sa Wika sa Palestina at sa Malapit na Silangan ng mga Romano |doi=10.1515/9783110770438-012 |access-date= |chapter-url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110770438-012/html}}</ref> Sa [[Kristiyanismo]], ito ang wikang ginamit ng [[Labindalawang Alagad|mga Alagad]] upang ikalat ang relihiyon sa rehiyon. Ang natatanging barayti ng Griyegong Koine ay tinatawag ding '''Griyegong Biblikal''' o '''Griyego ng Bagong Tipan''' dahil sa paggamit nito sa pagsulat sa mga kabanata ng [[Bagong Tipan]] gayundin sa pagsalin sa [[Lumang Tipan]]. * [[Griyegong Mediebal|'''Griyegong Medyebal''']], kilala rin sa tawag na '''Griyegong Bisantino''', ang pagpapatuloy ng Griyegong Koine hanggang sa pagbagsak ng Imperyong Bisantino noong ika-15 siglo. Isa itong kabuuang katawagan para sa mga barayti ng wika na nasa gitna ng transisyon papunta sa modernong anyo nito. * [[Modernong Griyego|'''Modernong Griyego''']], ang kasalukuyang modernong anyo ng wika. Maliban sa modernong pamantayang Griyego na siyang pangunahing ginagamit para sa wika, marami itong [[Barayti ng modernong wikang Griyego|dayalekto]]. === Diglosya === {{Main|Katanungan sa wikang Griyego}} Sa modernong panahon, sumailalim ang wikang Griyego sa [[diglosya]], kung saan parehong ginagamit ang bernakular at sinaunang anyo ng nakasulat na Griyego. Umiikot ang [[katanungan sa wikang Griyego]] sa anong barayti ng wika ang gagamitin bilang opisyal na anyo nito: [[Griyegong Demotiko|Dimotiki]], ang bernakular na anyo ng Modernong Griyego, at [[Katharevousa]], ang kompromiso na resulta ng pagsasama ng Dimotiki na hinaluan ng mga elementong matatagpuan sa sinaunang anyo ng wika at kalimitang ginagamit sa panitikan at sa opisyal na konteksto para sa noo'y katatatag lang na [[Gresya|Kaharian ng Gresya]]. Noong 1976, idineklara ang Dimotiki bilang ang anyong gagamitin sa lahat na opisyal na kapasidad at edukasyon matapos itong mahaluan ng ilang elemento ng Katharevousa upang maging [[Pamantayang Modernong Griyego]].<ref>{{Cite book |last=Peter |first=Mackridge |title=The modern Greek language |date=1985 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-815770-0 |location= |language=en |trans-title=Ang modernong wikang Griyego |oclc=11134463}}</ref> === Historikal na pagkakaisa === Halos hindi nagalaw ang wikang Griyego sa kabuuan ng kasaysayan nito. Bagamat may mga halatang pagbabago sa ortograpiya at ponolohiya, bahagya lamang ito kumpara sa ibang mga wika. Maiintindihan pa rin sa kasalukuyan ang panitikang nagawa noong [[Klasikong Gresya|klasikal na panahon sa Gresya]].<ref>{{harvnb|Browning|1983|pp=vii–viii}}.</ref> Ayon sa isang iskolar, halos magkasinghawig ang [[Griyegong Homeriko|Griyego ni Homer]] at ng [[Modernong Griyego|modernong anyo]] nito kesa sa [[Gitnang Ingles]] sa [[Modernong Ingles|modernong anyo nito]].<ref>{{harvnb|Alexiou|1982|p=161}}.</ref> == Paggamit == {{Main|Mga Griyego|Diaspora ng mga Griyego}} Sinasalita ngayon ang wikang Griyego ng di bababa sa 13 milyong katao, lalo na sa [[Gresya]] at [[Tsipre]] gayundin sa malaki-laking minorya ng mga Griyegong nakatira sa katimugang [[Albanya]].<ref name="Ethnologue">{{Cite web |title=Greek |trans-title=Griyego |url=https://www.ethnologue.com/language/ell |access-date= |website=Ethnologue |language=en}}</ref> Marami sa mga taga-Albanya ang marunong o kahit papaano'y may alam sa wikang Griyego dahil sa pamayanan ng mga Griyego sa kanilang bansa at sa pagdami ng mga pumapasok na taga-Albanya sa Gresya noong dekada 1980s hanggang 1990s. Bago ang [[Digmaang Gresya-Turkiya]] at sa [[Palitan ng populasyon ng Gresya at Turkiya noong 1923|malawakang palitan ng populasyon sa pagitan ng dalawang bansa]] noong 1923, may malaki ring populasyon ng mga taong nakakapagsalita ng wikang Griyego sa [[Turkiya]], bagamat napakakonti na lamang sila roon sa kasalukuyan.<ref name=":1">{{cite encyclopedia |title=Greek language |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/244595/Greek-language |access-date= |language=en |trans-title=Wikang Griyego}}</ref> Meron ding mga nagsasalita ng Griyego sa [[Bulgarya]] malapit sa hangganan nito sa Gresya, gayundin sa [[diaspora ng mga Griyego]] sa [[Estados Unidos]], [[Australya]], [[Canada]], [[Timog Aprika]], [[Tsile]], [[Brasil]], [[Arhentina]], [[Rusya]], [[Ukranya]], [[United Kingdom|Reyno Unido]], at sa mga bansa ng [[Unyong Europeo]], lalo na sa [[Alemanya]]. Sa kasaysayan, maraming nakakapagsalita ng wikang Griyego sa silangang [[Dagat Mediteraneo|Mediteraneo]], lalo na sa rehiyon ng [[Lebante]] at [[Palestina (rehiyon)|Palestina]], [[Ehipto]], [[Libya]], at sa katimugang [[Italya]]. May mga populasyon din na nagsasalita ng wika sa mga baybayin ng [[Dagat na Itim]], partikular na sa [[Kaukaso|Kaukasya]]. Sinalita rin ito sa mga [[Kolonisasyon ng sinaunang Gresya|kolonya ng sinaunang Gresya]] sa kanlurang bahagi ng Dagat Mediteraneo, bagamat mas konti lamang ito. Ito ang opisyal na wika sa mga Kristiyanong kaharian sa [[Nubia]] sa Aprika.<ref>{{Cite web |last=Burstein |first=Stanley |author-link=Stanley M. Burstein |date=2 November 2020 |title=When Greek was an African Language |trans-title=Noong Naging Isang Wikang Aprikano ang Griyego |url=https://chs.harvard.edu/curated-article/snowden-lectures-stanley-burstein-when-greek-was-an-african-language/ |language=en |quote= |institution=[[Center for Hellenic Studies]]}}</ref> === Opisyal na katayuan === Ang modernong anyo ng wikang Griyego ay ang opisyal na wika ng Gresya, kung saan sinasalita ito ng halos lahat ng mga Griyego.<ref>{{cite web |title=Greece |trans-title=Gresya |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/greece/ |access-date= |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |language=en |archive-date=9 Enero 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109063832/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/greece/ |url-status=dead }}</ref> Bukod rito, ito rin ang opisyal na wika ng Tsipre at sa [[Imperyong Britaniko|teritoryong Britaniko]] na [[Akrotiri at Dhekelia]] na matatagpuan din sa parehong pulo. Dahil kabilang ang Gresya sa Unyong Europeo, isa rin ito sa 24 na opisyal na wika ng samahan. Kinikilala bilang wika ng minorya ang Griyego sa Albanya, kung saan opisyal din ito sa ilang mga [[Mga kondado ng Albanya|kondado]] sa katimugang bahagi ng bansa, partikular na ang [[Kondado ng Gjirokastër|Gjirokastër]] at [[Kondado ng Vlorë|Vlorë]].<ref>{{Cite book |last=Bytyçi |first=Enver |url=https://books.google.com/books?id=vy5lEAAAQBAJ&pg=PA20 |title=In the Shadows of Albania-China Relations (1960–1978) |date=2022 |publisher=[[Cambridge Scholars Publishing]] |isbn=978-1-5275-7909-5 |page=20 |language=en |trans-title=Sa mga Anino ng Ugnayang Albanya-Tsina (1960–1978) |quote=}}</ref> Isa rin itong opisyal na wika ng minorya sa rehiyon ng [[Apulia]] at [[Calabria]] sa Italya. Isa ito sa mga protektadong wika sa [[Armenya]], [[Unggriya]], [[Rumanya]], Turkiya, at Ukranya.<ref name="HRWLanguageRights">{{cite book |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/19/qa-freedom-expression-and-language-rights-turkey |title=Questions and Answers: Freedom of Expression and Language Rights in Turkey |date=April 19, 2002 |publisher=Human Rights Watch |location=New York |language=en |trans-title=Mga Tanong at Sagot: Kalayaan sa Pahayag at Karapatan sa Wika sa Turkiya |quote= |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020130644/https://www.hrw.org/news/2002/04/19/qa-freedom-expression-and-language-rights-turkey |archive-date=Oct 20, 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="CouncilofEurope">{{cite web |title=List of Declarations Made with Respect to Treaty No. 148 |trans-title=Listahan ng mga Deklarasyong Nagawa Alinsunod sa Kasunduan Blg. 148 |url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?NT=148&CM=8&DF=23/01/05&CL=ENG&VL=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200410102457/https://www.coe.int/en/web/conventions/search-on-treaties/-/conventions/treaty/148/declarations |archive-date=10 April 2020 |access-date= |website= |publisher=Council of Europe |language=en}}</ref> == Katangian == {{See also|Balarila ng Modernong Griyego|Balarila ng Griyegong Koine|Balarila ng Sinaunang Griyego}} === Ponolohiya === {{Main|Ponolohiya ng Modernong Griyego|Ponolohiya ng Griyegong Koine|Ponolohiya ng Sinaunang Griyego}} [[File:Seferisrede.ogg|thumb|right|Sampol ng isang nagsasalita ng modernong Griyego.]] Sa kabuuan ng kasaysayan nito, hindi halos nagalaw ang estraktura ng [[pantig]] sa wikang Griyego. Magkahalo ang estraktura ng pantig nito, kung saan pinapayagan ang mga komplikadong simula ({{Lang|en|onset}}) ng pantig pero limitado ang pwede sa dulo ({{Lang|en|coda}}) nito. Meron lamang mga [[patinig na pailong]] ({{Lang|en|nasal vowel}}) sa Griyego, at maayos-ayos na mga [[Pagkakaibang ponemiko|pagkakaiba]] ng mga [[katinig]]. Pinakamalaki ang nakitang pagbabago sa [[ponolohiya]] ng wika noong panahong klasikal at sa sumunod na panahong Romano sa Gresya, kung saan naganap ang mga sumusunod: * napalitan ang [[tuldik]] na nakabase noon sa [[Asentong tinis|tinis]] ({{Lang|en|pitch}}) papunta sa [[Asentong diin|diin]] ({{Lang|en|stress}}). * naging simple ang mga [[patinig]] at [[diptonggo]], kung saan nawala ang kaibahan sa [[haba ng patinig]], at naging monoptonggo ang mga diptonggo, na nagresulta kalaunan sa paglapit ng mga ito sa tunog na {{IPA|/i/}}, sa prosesong tinatawag na [[iotasismo]]. * lumipat ang mga [[katinig na pasara]] {{IPA|/pʰ/}} at {{IPA|/tʰ/}} papunta sa mga [[Katinig na pasutsot|pasutsot]] {{IPA|/f/}} at {{IPA|/θ/}}, gayundin sa {{IPA|/kʰ/}} papuntang {{IPA|/x/}}, bagamat hindi napalitan ang mga ito sa ortograpiya at patuloy pa ring ginagamit ang mga titik na φ, θ, at χ. * lumipat ang mga plosibong {{IPA|/b/}}, {{IPA|/d/}}, at {{IPA|/g/}} papunta sa mga prikatibong {{IPA|/β/}} (kalaunan {{IPA|/v/}}), {{IPA|/ð/}}, at {{IPA|/ɣ/}}. === Morpolohiya === Nagpapakita ang wikang Griyego sa kabuuan ng kasaysayan nito ng mga [[Produktibo (lingguwistika)|produktibong]] [[Panlapi|paglalapi]], limitado ngunit produktibo ring [[Pagdudugtong (lingguwistika)|pagdudugtong]] ({{Lang|en|compounding}}), at malalimang sistema ng [[impleksiyon]]. Bagamat matatag ang mga morpolohikal na kategorya nito sa paglipas ng panahon, may mga pagbabago pa ring naganap sa sistema nito, partikular na sa mga [[pangngalan]], [[pang-uri]], at [[pandiwa]]. Pinakamalaking pagbabago sa mga ito ang pagkawala ng [[kasong datibo]] (na pinalitan ng [[kasong henitibo]]) sa mga pangngalan, gayundin sa pagkawala ng mga [[pawatas]] ({{Lang|en|infinitive}}), [[Wikang sintetiko|pagdikit]] ({{Lang|en|synthetic}}) ng [[tiyempong panghinaharap]] ({{Lang|en|future tense}}) at [[Perpekto (lingguwistika)|pangnakaraan]] ({{Lang|en|past tense}}), gayundin sa [[modong nangangarap]] ({{Lang|en|optative mood}}) sa mga pandiwa. Marami sa mga ito ang napalitan ng anyong [[Wikang analitikal|nakahiwalay]] ({{Lang|en|analytical form}}). ==== Pangngalan at pang-uri ==== Nagkakaiba ang mga [[panghalip]] base sa [[Katauhan (lingguwistika)|katauhan]] (una, ikalawa, at ikatlo), [[Kailanan (lingguwistika)|kailanan]] (isahan, dalawahan, at maramihan sa sinaunang anyo, at tanging isahan at maramihan lamang sa moderno), at [[Kasarian (lingguwistika)|kasarian]] (panlalaki, pambabae, at alinman), at nalalapian base sa [[Kaso (lingguwistika)|kaso]] (anim sa sinauna, apat na lamang sa moderno). Nagpapakita ang mga pagkakaibang ito sa lahat ng mga pangngalan, [[Artikulo (lingguwistika)|artikulo]], at pang-uri, maliban lamang kung tao ito. [[Pagsang-ayon (lingguwistika)|Sumasang-ayon]] sa inilalarawang pangngalan ang mga pang-uring umaakto bilang [[Pahayag na nag-uugnay|atribusyon]] o [[Pahayag na nagtataguri|panaguri]]. ==== Pandiwa ==== Hindi halos nagbago ang sistema ng pandiwa sa wikang Griyego. Narito ang mga anyo ng mga impleksiyong dumidikit ({{Lang|en|synthetic inflection}}) sa parehong sinauna at modernong Griyego. {| class="wikitable" ! !Sinaunang Griyego !Modernong Griyego |- !Katauhan |una, ikalawa, ikatlo |kasama din ang pormal na ikalawa |- !Kailanan |isahan, dalawahan, maramihan |isahan, maramihan |- !Tiyempo |kasalukuyan, nakaraan, hinaharap |nakaraan, hindi nakaraan |- !Aspeto |imperpektibo, perpektibo (aorista), perpekto |imperpektibo, perpektibo |- !Modo |katotohanan (indikatibo), pananaw (subhetibo), pautos (imperatibo), pangarap (optatibo) |katotohanan, pananaw, pautos |- !Boses |aktibo, medyo pasibo, pasibo |aktibo, medyo pasibo |} === Sintaksis === Nanatili ang maraming aspeto ng [[sintaksis]] sa wikang Griyego: sumasang-ayon ang mga pandiwa sa kanilang [[simuno]], nanatili ang halos lahat ng mga kaso, artikulo muna bago pangngalan, pawang mga preposisyon ang mga [[adposisyon]], sinusundan ng mga [[di-malalayang sugnay]] ang pangngalan na binabago nito, at nasa simula ng mga [[sugnay]] ang mga relatibong panghalip. Gayunpaman, maraming mga pagbabago ang naganap bunsod ng mga pagbabago sa morpolohiya: gumagamit ng anyong pawatas sa sinaunang Griyego, na wala na sa modernong anyo. Madalas na nasa dulo ang pandiwa sa sinaunang Griyego; sa modernong anyo, nasa dulo ang obheto. == Klasipikasyon == Isang [[Mga wikang Indo-Europeo|wikang Indo-Europeo]] ang wikang Griyego, na nag-iisa sa sangay nito. Pinakamalapit na kamag-anak nito ang [[sinaunang wikang Masedonyo]], bagamat tinuturing din ito bilang isang dayalekto ng Griyego mismo.<ref>{{harvnb|Babiniotis|1992|pp=29–40}}; {{harvnb|Dosuna|2012|pp=65–78}}</ref> Maliban dito, ang napagkakasunduang wikang pinakamalapit sa Griyego ay ang [[wikang Prihino]] sa Turkiya, na ngayo'y wala na.<ref>{{harvnb|Woodhouse|2009|p=171}}</ref> Iminumungkahi ng ilang mga iskolar ang sangay na [[Griyego-Prihino]] para sa dalawang wika.<ref name="Olander-van Beek-2022">{{harvnb|Olander|2022|pp=12, 14}}; {{harvnb|van Beek|2022|pp=190–191, 193}}</ref> Sa mga buhay na wika, ipinagpapalagay ng mga lingwista ang [[wikang Armenyo]] bilang ang pinakamalapit na kamag-anak ng Griyego, o di kaya'y [[mga wikang Indo-Iranyano]] sa Gitnang Silangan; gayunpaman, napakaliit ng mga ebidensiyang sumusuporta sa palagay na ito.<ref>{{harvnb|van Beek|2022|pp=193–197}}</ref><ref>{{harvnb|Renfrew|1990}}; {{harvnb|Gamkrelidze|Ivanov|1990|pp=110–116}}; {{harvnb|Renfrew|2003|pp=17–48}}; {{harvnb|Gray|Atkinson|2003|pp=435–439}}</ref> Kalimitan ding hinahanay ang Griyego sa [[wikang Albanes]], at iminumungkahi rin ang paggugrupo sa dalawa kasama ng ibang mga patay na wika sa rehiyon upang bumuo ng sangay na [[Mga wikang Paleobalkan|pamilyang Paleobalkan]] ng mga wikang Indo-Europeo.<ref>{{harvnb|Olsen|Thorsø|2022|pp=209–217}}; {{harvnb|Hyllested|Joseph|2022|pp=225–226, 228–229, 231–241}}</ref><ref>{{harvnb|Holm|2008|pp=634–635}}</ref> == Pagsulat == {{See also|Griyegong Braille}} === Linear B === {{Main|Linear B}} [[Linear B]] ang pinakaunang sistema ng pagsulat para sa wikang Griyego, at natukoy na nagamit simula noong huling bahagi ng {{BCE|ika-15 siglo|link=yes}}. Isa itong [[silabaryo]], na nabasa sa unang pagkakataon noong dekada 1950s nina [[Michael Ventris]] at [[John Chadwick]]. Samantala, ang kaugnay nitong [[Linear A]] ay hindi pa sa ngayon nababasa, at pinaniniwalaang hindi ito ginamit upang sulatin ang wikang Griyego di tulad ng Linear B na natuklasang ginamit para isulat ang [[Griyegong Micenico|Griyegong Miseniko]]. === Silabaryong Tsipriota === {{Main|Silabaryong Tsipriota}} [[File:Cypriot_syllabic_inscription_600-500BC.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cypriot_syllabic_inscription_600-500BC.jpg|thumb|Isang tabletang nakasulat sa wikang Griyego gamit ng [[silabaryong Tsipriota]].]] Ginamit sa [[Tsipre]] ang [[silabaryong Tsipriota]] upang isulat ang wikang Griyego. Pinaniniwalaang nagmula ito sa Linear A base sa [[silabaryong Tsipriota-Minoano]] na nagsilbing transisyonal na sistema nito. Ginamit ito sa naturang pulo simula noong {{BCE|ika-11 siglo|link=}} hanggang sa lumaos ito kalaunan bunsod ng pagpasok ng alpabetong Griyego sa lugar. === Alpabetong Griyego === {{Main|Alpabetong Griyego}} Nakasulat na sa [[alpabetong Griyego]] ang wikang Griyego simula pa noong {{BCE|ika-9 na siglo|link=}}. Nagmula ito sa [[alpabetong Penisyo]], na binago upang suportahan ang mga patinig na wala sa Penisyo dahil sa pagiging [[Abyad|abjad]] nito. Ang modernong anyo ng alpabeto ay nagmula sa [[Griyegong Ioniko|Ionikong anyo]], na ginamit upang isulat ang [[Griyegong Atiko|dayalektong Atiko]] simula noong {{BCE|403|link=}}. Tanging mga malalaking titik lamang ang ginamit sa sinaunang Griyego; dinagdag lamang ng mga eskriba noong Gitnang Kapanahunan ang mga maliliit na anyo upang mapabilis ang pagsusulat gamit ng pluma. Mayroong 24 na titik sa alpabetong Griyego, ang bawat isa ay may anyong malaki at maliit. May karagdagang maliit na anyo ang titik [[sigma]], {{Lang|el|ς}}, na tanging ginagamit lang sa dulo ng mga salita. {{table alignment}} {| class="wikitable" style="margin: auto;" ! colspan="6" style="width:30em;" | Modernong Alpabetong Griyego |- | {{center|{{huge|{{lang|el|Aα}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Bβ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Γγ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Δδ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Εε}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Ζβ}}}}}} |- | {{center|{{huge|{{lang|el|Ηη}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Θθ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Ιι}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Κκ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Λλ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Μμ}}}}}} |- | {{center|{{huge|{{lang|el|Νν}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Ξξ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Οο}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Ππ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Ρρ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Σσς}}}}}} |- | {{center|{{huge|{{lang|el|Ττ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Υυ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Φφ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Χχ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Ψψ}}}}}} | {{center|{{huge|{{lang|el|Ωω}}}}}} |} ==== Palatuldikan ==== {{Pangunahin|Palatuldikang Griyego}} Gumagamit ang alpabetong Griyego ng mga [[tuldik]]: * tatlong asento ([[Tuldik na pahilis|pahilis]], [[Tuldik na paiwa|paiwa]], at [[Tuldik na pakupya|pakupya]]) na orihinal na ginamit para sa [[Tinis (lingguwistika)|tinis]] ng patinig, pero ngayon ay ginagamit para sa [[Diin (lingguwistika)|diin]]. * dalawang [[Hinihingang boses|tandang panghinga]] ([[Magaspang na paghinga|magaspang]] at [[Makinis na paghinga|makinis]]) na ginamit upang tukuyin ang pagkakaroon o kawalan ng {{IPA|/h/}} sa simula ng salita. * [[diyaresis]], na ginamit naman upang ihudyat na babasahin ang magkatabing patinig bilang magkahiwalay imbes na diptonggo. Tanging ang asentong agudo at diyaresis na lamang ang ginagamit sa kasalukuyan matapos ng reporma sa pagsusulat noong 1982. Tinatawag na monotonikong ortograpiya ang pinasimpleng sistemang ito. Gayunpaman, patuloy pa ring ginagamit ang lumang sistema, na tinatawag na ngayo'y politonikong ortograpiya, upang isulat ang [[sinaunang Griyego]]. ==== Bantas ==== Sa wikang Griyego, ginagamit ang [[tuldok-kuwit]] ({{Larger|;}}) bilang [[tandang pananong]], at ginagamit naman ang gitnang [[tuldok]] (•) bilang [[kuwit]] at tuldok-kuwit. Umaaktong bilang isang [[tahimik na titik]] ang kuwit sa ilang mga salitang Griyego upang ipaghiwalay ang mga magkasingtunog, halimbawa {{Lang|el|ό,τι}} ("alinman") at {{Lang|el|ότι}} ("iyon").<ref>{{cite web |last=Nicolas |first=Nick |year=2005 |title=Greek Unicode Issues: Punctuation |trans-title=Mga Isyu sa Unicode ng Griyego: Palabantasan |url=http://www.tlg.uci.edu/~opoudjis/unicode/punctuation.html |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120806003722/http://www.tlg.uci.edu/~opoudjis/unicode/punctuation.html |archive-date=6 August 2012 |access-date= |language=en}}</ref> Nakasulat ang ilang mga tekstong sinaunang Griyego sa anyong {{Lang|la|[[scriptio continua]]}} ("tuloy-tuloy na pagsulat"), kung saan hindi gumagamit ng espasyo o bantas ang manunulat. Ginamit rin sa sinaunang Griyego ang pagsusulat na ''[[boustrophedon]]'', ang salitan na pagsusulat sa magkabilang direksyon. === Iba pa === Ginagamit ang [[Sulat Latin|alpabetong Latin]] upang isulat ang Griyego sa ilang mga lugar. Ginamit ito sa mga nasasakupang lugar ng [[Veneto|Venetio]] noon gayundin sa mga Katolikong Griyego. ''[[Greeklish]]'' ang tawag sa anyo ng wikang Griyego na gumagamit ng [[Romanisasyon|romanisasyong Latin]] nito na madalas ginagamit online.<ref>{{harvnb|Androutsopoulos|2009|pp=221–249}}.</ref> Sa kasalukuyan, ginagamit rin ang alpabetong Latin ng mga pamayanang Griyego sa katimugang [[Italya]] upang isulat ang Griyego. Samantala, ginagamit naman ang [[sulat Ebreo]] sa [[dayalektong Yevaniko]],<ref>{{Cite web |title=Yevanic alphabet, pronunciation and language |trans-title=Alpabetong Yevaniko, pagbigkas, at wika |url=https://www.omniglot.com/writing/yevanic.htm |access-date= |website=[[Omniglot]] |language=en}}</ref> at [[sulat Arabo]] naman para isulat ang Griyego sa [[Lebante]] gayundin ng mga Muslim sa [[Creta|Kreta]].<ref name="Kotzageorgis">{{cite book |last=Kotzageorgis |first=Phokion |url=https://books.google.com/books?id=sjLHirJmvPUC&q=Reworking+the+Ascension+in+Ottoman+Lands:+An+Eighteenth-Century+Mi%27r%C4%81jn%C4%81ma+in+Greek+from+Epirus&pg=PA297 |title=The Prophet's Ascension: Cross-cultural Encounters with the Islamic Mi'rāj Tales |date=2010 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-35361-0 |editor1-last=Gruber |editor1-first=Christiane J. |pages=297 |language=en |trans-title=Ang Pag-akyat ng Propeta: Mga Pagkikita sa Palitan ng Kultura sa mga Kuwentong Mi'rāj ng Islam |quote= |editor2-last=Colby |editor2-first=Frederick Stephen}}</ref> == Halimbawa == === Unang Artikulo ng Pandaigdigang Deklarasyon ng mga Karapatang Pantao === [[File:Universal_Declaration_of_Human_Rights_-_grc_-_pi_-_Art1.ogg|thumb|Pagbigkas sa Griyego.]] {| class="wikitable" style="margin: auto;" |- ! Modernong Griyego<ref>{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights – Greek (Ellinika') |trans-title=Pandaigdigang Deklarasyon sa mga Karapatang Pantao – Griyego (Ellinika') |url=https://www.ohchr.org/en/udhr/pages/Language.aspx?LangID=grk |access-date=20 Agosto 2025 |website=OHCHR |publisher=[[Mga Nagkakaisang Bansa]] |language=en}}</ref>!! Romanisasyon !! Tagalog<ref>{{Cite web |title=Universal Declaration of Human Rights - Filipino (Tagalog) |trans-title=Pandaigdigang Deklarasyon sa mga Karapatang Pantao – Filipino (Tagalog) |url=https://www.ohchr.org/en/human-rights/universal-declaration/translations/filipino-tagalog |access-date=20 Agosto 2025 |website=OHCHR |publisher=[[Mga Nagkakaisang Bansa]] |language=en}}</ref> |- | {{lang|el|Όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι στην αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα. Είναι προικισμένοι με λογική και συνείδηση, και οφείλουν να συμπεριφέρονται μεταξύ τους με πνεύμα αδελφοσύνης.}} || {{transliteration|el|Óloi oi ánthropoi gennioúntai eléftheroi kai ísoi stin axioprépeia kai ta dikaiómata. Eínai proikisménoi me logikí kai syneídisi, kai ofeíloun na symperiférontai metaxý tous me pnévma adelfosýnis.}} || Ang lahat ng tao'y isinilang na malaya at pantay-pantay sa karangalan at mga karapatan. Sila'y pinagkalooban ng katwiran at budhi at dapat magpalagayan ang isa't isa sa diwa ng pagkakapatiran. |} == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == === Pagsipi === {{Reflist}} === Pinagkunan === {{refbegin|40em}} * {{cite book |last=Alexiou|first=Margaret|year=1982|chapter=Diglossia in Greece|trans-chapter=Diglosya sa Gresya|pages=156–192|editor-last=Haas|editor-first=William|title=Standard Languages: Spoken and Written|trans-title=Mga Pamantayang Wika: Sinasalita at Sinusulat|location=Manchester|publisher=Manchester University Press|isbn=978-0-389-20291-2|chapter-url = https://books.google.com/books?id=sza8AAAAIAAJ |lang=en}} * {{cite book |last=Androutsopoulos|first=Jannis |chapter='Greeklish': Transliteration Practice and Discourse in a Setting of Computer-Mediated Digraphia|trans-chapter='Greeklish': Ensayo sa Transliterasyon at Diskurso sa Konteksto ng Digraphia na may Tulong ng Kompyuter|pages=221–249|editor1-last=Georgakopoulou|editor1-first=Alexandra|editor2-last=Silk|editor2-first=Michael|title=Standard Languages and Language Standards: Greek, Past and Present|trans-title=Mga Pamantayang Wika at Pamantayan ng mga Wika: Griyego, Noon at Ngayon|lang=en|year=2009|location=Aldershot|publisher = Ashgate Publishing Limited |chapter-url = http://eclass.uoa.gr/modules/document/file.php/MEDIA139/Αναγνώσματα/Androutsopoulos,Greeklish(2009).pdf }}{{dead link|date=October 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book |last1=Atkinson|first1=Quentin D. |last2=Gray|first2=Russel D. |editor1-last=Forster |editor1-first=Peter|editor2-last=Renfrew |editor2-first=Colin |chapter=How Old is the Indo-European Language Family? Illumination or More Moths to the Flame? |trans-chapter=Gaano Katanda ang Pamilya ng mga Wikang Indo-Europeo? Liwanag o mga Gamogamo sa Apoy?|title = Phylogenetic Methods and the Prehistory of Languages |trans-title=Mga Paraang Pilohenetiko at ang Prehistorya ng mga Wika|lang=en|pages=91–109 |year=2006 |location=Cambridge, England |publisher=McDonald Institute for Archaeological Research |isbn=978-1-902937-33-5 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=VlRiAAAAMAAJ }} * {{cite book |last=Babiniotis|first=George|chapter=The Question of Mediae in Ancient Macedonian Greek Reconsidered|lang=en|trans-chapter=Pagkonsidera Muli sa Tanong ng Mediae sa Sinaunang Griyego Makedonya|trans-title=Historikal na Pilolohiya: Griyego, Latin, at Romanse|pages=29–40|editor1-first=Bela|editor1-last=Brogyanyi|editor2-first=Reiner|editor2-last=Lipp|year=1992|title=Historical Philology: Greek, Latin and Romance|publisher=John Benjamins Publishing Company|isbn=9789027277473|chapter-url=https://books.google.com/books?id=-eNBAAAAQBAJ}} * {{cite book|last=Beekes|first=Robert Stephen Paul|title=Etymological Dictionary of Greek|lang=en|trans-title=Etimolohikal na Diksiyonaryo ng Griyego|year=2009|location=Leiden and Boston|publisher=Brill|isbn=978-90-04-17418-4|url=https://books.google.com/books?id=wffLMgEACAAJ}} * {{cite book|last=Browning|first=Robert|title=Medieval and Modern Greek|lang=en|trans-title=Medyebal at Modernong Griyego|year=1983|orig-year=1969|location=Cambridge, UK|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-23488-7|url=https://books.google.com/books?id=b55B1J7I99AC}} * {{cite book|last1=Dawkins|first1=Richard McGillivray|last2=Halliday|first2=William Reginald|title=Modern Greek in Asia Minor: A Study of Dialect of Silly, Cappadocia and Pharasa with Grammar, Texts, Translations and Glossary|lang=en|trans-title=Modernong Griyego sa Asia Minor: Pag-aaral sa Dayalekto ng Silly, Cappadocia, at Pharasa na may Balarila, Teksto, Salin, at Glosaryo|year=1916|location=Cambridge, Inglatera |publisher=Cambridge University Press|url=https://archive.org/details/moderngreekinas00hallgoog }} * {{cite book|last=Dosuna|first=Julián Víctor Méndez|chapter=Ancient Macedonian as a Greek Dialect: A Critical Survey on Recent Work|trans-chapter=Sinaunang Makedonya bilang Dayalekto ng Griyego: Kritikal na Sarbey sa Kamakailang Gawa|pages=65–78|editor1-last=Giannakis|editor1-first=Georgios K. |title=Ancient Macedonia: Language, History and Culture|trans-title=Sinaunang Masendonya: Wika, Kasaysayan, at Kultura|year=2012|location=Thessaloniki|publisher=Centre for the Greek Language |language= el |chapter-url= https://www.academia.edu/2342614 |via=Academia.edu }} * {{cite journal|last1=Gamkrelidze |first1=Tamaz V. |last2=Ivanov |first2=Vyacheslav |title=The Early History of Indo-European Languages|trans-title=Ang Maagang Kasaysayan ng mga Wikang Indo-Europeo|lang=en|journal=Scientific American |volume=262 |issue=3 |date=March 1990 |pages=110–116 |url=http://rbedrosian.com/Classic/sciam1.htm |via=rbedrosian.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106143844/http://rbedrosian.com/Classic/sciam1.htm |archive-date=6 January 2014 |doi=10.1038/scientificamerican0390-110 |bibcode=1990SciAm.262c.110G |url-access=subscription |issn=0036-8733}} * {{cite book|last=Georgiev|first=Vladimir Ivanov|title=Introduction to the History of the Indo-European Languages|lang=en|trans-title=Panimula sa Kasaysayan ng mga Wikang Indo-Europeo|year=1981|location=Sofia|publisher=Bulgarian Academy of Sciences|isbn=9789535172611|url=https://books.google.com/books?id=xmZiAAAAMAAJ}} * {{cite journal|last1=Gray|first1=Russel D.|last2=Atkinson|first2=Quentin D.|title=Language-tree Divergence Times Support the Anatolian Theory of Indo-European Origin|lang=en|trans-title=Sinusuportahan ang Teoryang Anatolia ng Pinagmulan ng Indo-Europeo ang Panahon ng Paghihiwalay sa Puno ng Wika|journal=Nature|volume=426|year=2003|pages=435–439|doi=10.1038/nature02029|issue=6965|pmid=14647380|bibcode=2003Natur.426..435G|s2cid=42340|url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:d6aef57c-ce30-40fb-8786-f64c4a70afd1 |via=Oxford University Research Archive |s2cid-access=free }} * {{cite book|last=Holm|first=Hans J.|chapter=The Distribution of Data in Word Lists and its Impact on the Subgrouping of Languages|trans-chapter=Ang Pamamahagi ng Datos sa mga Listahan ng Salita at ang Epekto nito sa Subgrupo ng mga Wika|lang=en|pages=628–636|editor1-last=Preisach|editor1-first=Christine|editor2-last=Burkhardt|editor2-first=Hans|editor3-last=Schmidt-Thieme|editor3-first=Lars|editor4-last=Decker|editor4-first=Reinhold|title=Data Analysis, Machine Learning, and Applications|trans-title=Pagsusuri ng Datos, Pagtuto ng Makina, at Paglalapat|year=2008|location=Berlin-Heidelberg|publisher=Springer-Verlag|isbn=978-3-540-78246-9|chapter-url=https://books.google.com/books?id=QEmMvrOkQ-YC}} * {{cite book|last=Hooker|first=J.T.|title=Mycenaean Greece|lang=en|trans-title=Gresyang Miseniko|year=1976|location=London|publisher=Routledge & Kegan Paul|url=https://books.google.com/books?id=s0YbAAAAYAAJ|isbn=9780710083791}} * {{cite book|last=Jeffries|first=Ian|title=Eastern Europe at the Turn of the Twenty-First Century: A Guide to the Economies in Transition|lang=en|trans-title=Silangang Europa sa Pagsisimula ng Ika-21 Siglo: Gabay sa mga Ekonomiyang nasa Transisyon|year=2002|location=London and New York|publisher=Routledge (Taylor & Francis)|isbn=978-0-415-23671-3|url=https://books.google.com/books?id=kqCnCOgGc5AC}} * {{cite book |last1=Ligorio |first1=Orsat |last2=Lubotsky |first2=Alexander |editor-last1=Klein |editor-first1=Jared |editor-last2=Joseph |editor-first2=Brian |editor-last3=Fritz |editor-first3=Matthias |editor-last4=Wenthe |editor-first4=Mark |date=2018 |chapter=Phrygian |title=Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |trans-title=Handbook ng Komparatibo at Historikal na Lingguwistikang Indo-Europeo|lang=en|volume=3 |pages=1816–1831 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110542431-022/html |publisher=[[De Gruyter Mouton]] |doi=10.1515/9783110542431-022 |hdl=1887/63481 |isbn=978-3-11-054243-1|s2cid=242082908 }} * {{cite journal |last=Obrador-Cursach |first=Bartomeu |date=9 April 2020 |title=On the place of Phrygian among the Indo-European languages|lang=en|trans-title=Ukol sa puwesto ng Prihino sa mga wikang Indo-Europeo|lang=en|journal=[[Journal of Language Relationship]] |volume=17 |issue=3–4 |pages=233–245 |doi=10.31826/jlr-2019-173-407 |doi-access=free |s2cid=215769896}} * {{cite book |editor-last=Olander |editor-first=Thomas |year=2022 |title=The Indo-European Language Family: A Phylogenetic Perspective|lang=en|trans-title=Ang Pamilya ng mga Wikang Indo-Europeo: Pananaw ng Pilohenetika|lang=en|url=https://www.cambridge.org/core/books/indoeuropean-language-family/4B44B5ACF0D3BBA89B9408050F112A52 |publisher=[[Cambridge University Press]] |doi=10.1017/9781108758666 |isbn=978-1-108-49979-8|s2cid=161016819 }} ** {{harvc |last=van Beek |first=Lucien |year=2022 |c=Chapter 11: Greek |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/D7ECB74210D90E01F00D41B9930BC70A/9781108499798c11_173-201.pdf/greek.pdf |in=Olander}} ** {{harvc |last1=Olsen |first1=Birgit Anette |last2=Thorsø |first2=Rasmus |year=2022 |c=Chapter 12: Armenian |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/BE08E658A526CBC9A058F25812443F99/9781108499798c12_202-222.pdf/armenian.pdf |in=Olander}} ** {{harvc |last1=Hyllested |first1=Adam |last2=Joseph |first2=Brian D. |year=2022 |c=Chapter 13: Albanian |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/235881199CF63D7E9D60E32DA7362DD9/9781108499798c13_223-245.pdf/albanian.pdf |in=Olander}} * {{cite book|last=Ralli|first=Angeliki|script-title=el:Μορφολογία|title=Morfología|trans-title=Morpolohiya|year=2001|location=Athens|publisher=Ekdoseis Pataki|language=el}} * {{cite book|last=Renfrew|first=Colin|chapter=Problems in the General Correlation of Archaeological and Linguistic Strata in Prehistoric Greece: The Model of Autochthonous Origin|lang=en|trans-chapter=Mga Problema sa Pangkalahatang Korelasyon ng Strata na Arkeolohikal at Lingguwistika sa Prehistorikong Gresya: Ang Modelo ng Pinagmulang Autochthonous|pages=263–276|editor-last1=Crossland|editor-first1=R. A.|editor-last2=Birchall|editor-first2=Ann|title=Bronze Age Migrations in the Aegean|trans-title=Mga Migrasyon ng Panahong Bronse sa Aegean |location=London|publisher=Gerald Duckworth and Company Limited|year=1973|isbn=978-0-7156-0580-6|chapter-url=https://books.google.com/books?id=MUkbAAAAYAAJ}} * {{cite book|last=Renfrew|first=Colin|chapter=Time Depth, Convergence Theory, and Innovation in Proto-Indo-European: 'Old Europe' as a PIE Linguistic Area|trans-chapter=Lalim ng Oras, Teorya ng Pagsasama, at Inobasyon sa Proto-Indo-Europeo: 'Lumang Europa' bilang Lugar ng PIE|lang=en|pages=17–48|editor-last1=Bammesberger|editor-first1=Alfred|editor-last2=Vennemann|editor-first2=Theo|title=Languages in Prehistoric Europe|trans-title=Mga Wika sa Prehistorikong Europa|year=2003|location=Heidelberg|publisher=Universitätsverlag Winter GmBH|isbn=978-3-8253-1449-1|chapter-url=https://books.google.com/books?id=_VxiAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=Renfrew|first=Colin|title=Archaeology and Language: The Puzzle of Indo-European Origins|trans-title=Arkeolohiya at Wika: Ang Suliranin ng Pinagmulan ng Indo-Europeo|lang=en|year=1990|orig-year=1987|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-38675-3|url=https://books.google.com/books?id=R645AAAAIAAJ}} * {{cite book|last=Scheler|first=Manfred|year=1977|title=Der englische Wortschatz|trans-title=Bokabularyo ng wikang Ingles|location=Berlin|publisher=E. Schmidt|language=de|url=https://books.google.com/books?id=GchZAAAAMAAJ|isbn=978-3-503-01250-3}} * {{cite book|last=Tsitselikis|first=Konstantinos|chapter=A Surviving Treaty: The Lausanne Minority Protection in Greece and Turkey|lang=en|trans-chapter=Ang Nananatiling Tratado: Ang Proteksiyon sa Minorya ng Lausanne sa Gresya at Turkiya|pages=287–315|title=The Interrelation between the Right to Identity of Minorities and their Socio-economic Participation|trans-title=Ang Interrelasyon sa pagitan ng Karapatan sa Pagkakakilanlan ng mga Minorya at ang Kanilang Sosyoekonomikong Pagsali|editor1-last=Henrard|editor1-first=Kristin|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=2013|isbn=9789004244740|chapter-url=https://books.google.com/books?id=gUYzAQAAQBAJ}} * {{cite journal |last=Woodhouse |first=Robert |date=2009 |title=An overview of research on Phrygian from the nineteenth century to the present day|lang=en|trans-title= Overview sa pananaliksik sa Prihino mula sa ika-19 na siglo hanggang sa ngayon|url=https://www.ejournals.eu/Studia-Linguistica/2009/2009/art/5400/ |journal=Studia Linguistica Universitatis Iagellonicae Cracoviensis |volume=126 |issue=1 |pages=167–188 |doi=10.2478/v10148-010-0013-x |issn=2083-4624 |doi-access=free}} {{refend}} == Magbasa pa == {{refbegin|40em}} * {{cite book |last=Allen |first=W. Sidney |title=Vox Graeca – A Guide to the Pronunciation of Classical Greek |lang=en |trans-title=Vox Graeca – Gabay sa Pagbigkas sa Klasikal na Griyego |location=Cambridge, Inglatera |publisher=Cambridge University Press |year=1968 |isbn=978-0-521-20626-6 |url=https://books.google.com/books?id=5i89AAAAIAAJ}} * {{cite book |last1=Crosby |first1=Henry Lamar |last2=Schaeffer |first2=John Nevin |year=1928 |title=An Introduction to Greek |lang=en |trans-title=Panimula sa wikang Griyego |publisher=Allyn and Bacon, Inc. |url=https://archive.org/details/introductiontogr00cros |url-access=registration |author1-link=Henry Lamar Crosby |author2-link=John Nevin Schaeffer}} * {{cite book |author=Dionysius of Thrace |title=Téchni Grammatikí |author-link=Dionysius of Thrace |script-title=el:Τέχνη Γραμματική |trans-title=Sining ng Balarila |url=http://www.fh-augsburg.de/~harsch/graeca/Chronologia/S_ante02/DionysiosThrax/dio_tech.html |language=el}} * {{cite book |last1=Holton |first1=David |last2=Mackridge |first2=Peter |last3=Philippaki-Warburton |first3=Irene |title=Greek: A Comprehensive Grammar of the Modern Language |lang=en |trans-title=Griyego: Komprehensibong Balarila ng Modernong Wika |year=1997 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-10002-1 |url=https://books.google.com/books?id=K7Nhs6tfk-wC}} * {{cite book |last=Horrocks |first=Geoffrey |title=Greek: A History of the Language and Its Speakers |lang=en |trans-title=Griyego: Kasaysayan ng Wika at mga Nagsasalita Nito |year=1997 |publisher=Longman Linguistics Library (Addison Wesley Longman Limited) |isbn=978-0-582-30709-4 |url=https://books.google.com/books?id=QlpiAAAAMAAJ}} * {{cite book |last=Krill |first=Richard M. |title=Greek and Latin in English Today |lang=en |trans-title=Griyego at Latin sa Ingles Ngayon |year=1990 |location=Wauconda, IL |publisher=Bolchazy-Carducci Publishers |isbn=978-0-86516-241-9 |url=https://books.google.com/books?id=V9Jhl4aMrFMC}} * {{cite book |last=Mallory |first=James P. |chapter=Greek Language |trans-chapter=Wikang Griyego |lang=en |trans-title=Ensiklopediya ng Kulturang Indo-Europeo |pages=240–246 |editor1-last=Mallory |editor1-first=James P. |editor-last2=Adams |editor2-first=Douglas Q. |title=Encyclopedia of Indo-European Culture |year=1997 |location=Chicago, IL |publisher=Fitzroy Dearborn Publishers |isbn=9781884964985 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tzU3RIV2BWIC}} * {{cite book |last=Newton |first=Brian |title=The Generative Interpretation of Dialect: A Study of Modern Greek Phonology |lang=en |trans-title=Ang Heneratibong Interpretasyon ng Dayalekto: Pag-aaral sa Ponolohiya ng Modernong Griyego |year=1972 |location=Cambridge, England |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-08497-0 |url=https://books.google.com/books?id=pi44AAAAIAAJ}} * {{cite book |last=Sihler |first=Andrew L. |author-link=Andrew L. Sihler |title=New Comparative Grammar of Greek and Latin |lang=en |trans-title=Bagong Komparatibong Balarila ng Griyego at Latin |year=1995 |location=New York, NY |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-508345-3 |url=https://books.google.com/books?id=PLNfAAAAMAAJ}} * {{cite book |last1=Smyth |first1=Herbert Weir |last2=Messing |first2=Gordon |title=Greek Grammar |lang=en |trans-title=Balarila ng Griyego |year=1956 |orig-year=1920 |location=Cambridge, MA |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-36250-5 |url=https://books.google.com/books?id=M3EyjIa6IPgC}} {{refend}} == Link sa labas == {{InterWiki|code=el|Pamantayang Griyego}} {{InterWiki|code=pnt|Griyegong Pontiko}} {{Commons category|Greek language|Wikang Griyego}} ; Pangkalahatan * [https://web.archive.org/web/20051013090119/http://www.bartleby.com/65/gr/Greeklan.html Greek Language], Columbia Electronic Encyclopedia. * [http://greeklinguistics.com The Greek Language and Linguistics Gateway] * Aristotle University of Thessaloniki, [http://www.greek-language.gr/greekLang/index.html The Greek Language Portal] * [https://www.perseus.tufts.edu/ The Perseus Project] * [http://ucbclassics.dreamhosters.com/ancgreek/ancient_greek_start.html Ancient Greek Tutorials], Berkeley Language Center of the University of California, Berkeley ; Pagtuto sa wika * [https://web.archive.org/web/20171222162856/https://greeklinguistics.com/grammar/ Hellenistic Greek Lessons] * [http://www.komvos.edu.gr/ komvos.edu.gr], * [http://www.ntgreek.net/ New Testament Greek] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206230904/http://www.ntgreek.net/ |date=6 February 2009 }} * [http://www.pi-schools.gr/lessons/hellenic/ Mga aklat sa wikang Griyego na tinuturo sa mga paaralan sa Gresya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209035245/http://www.pi-schools.gr/lessons/hellenic/ |date=9 February 2010 }} {{in lang|el}} * [https://www.livelingua.com/fsi-greek-course.php USA Foreign Service Institute Modern Greek basic course] * {{cite web | url = https://isidore.co/LatinInflector/greek/ | title = Greek Inflector | first=Alan | last=Aversa }} ; Diksiyonaryo * [https://web.archive.org/web/20190711164623/https://www.greeklinguistics.com/Dictionaries.html Greek Lexical Aids], * [http://www.greek-language.gr/greekLang/index.html The Greek Language Portal] ; Panitikan * [http://www.snhell.gr/en/index.html Center for Neo-Hellenic Studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090908222028/http://www.snhell.gr/en/index.html |date=8 Septiyembre 2009 }} * [https://web.archive.org/web/20070219040636/http://www.kenef.phil.uoi.gr/static/digital.htm Research lab of modern Greek philosophy] {{Clear}} {{Greek language}} {{Greek language periods}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Griyego, Wikang}} [[Kategorya:Wikang Griyego| ]] [[Kategorya:Gresya]] aw95na8s1r4w29jexos4094gr4qqlt6 0 5476 2205320 2115442 2026-04-30T04:00:46Z Exec8 780 2205320 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region | name = Region XIII | other_name = Caraga | map_file = Ph locator_region_13.png | island_group = [[Mindanao]] | center = [[Lungsod ng Butuan]] | area_km2 = 21471 | population_as_of = 2010 | population = 2429224 | population_footnotes = <ref name=NSO/> | provinces = 5 | cities = 6 | municipalities = 70 | barangays = 1,310 | districts = 7 | languages = [[Wikang Surigaonon|Surigaonon]], [[Wikang Cebuano|Cebuano]], [[Wikang Butuanon|Butuanon]], [[Wikang Cotabato Manobo|Manobo]], at iba pang mga wikang katutubo }} Ang '''Caraga''' ay isang [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng pulo ng [[Mindanao]]. Nabuo ito sa bisa ng [[Republic Act ng Pilipinas|Republic Act No. 7901]] noong 23 Pebrero 1995 na inaprubahan ni Pangulong [[Fidel V. Ramos]]. Ang Rehiyon ay binubuo ng lima (5) na lalawigan: Agusan del Norte, Agusan del Sur, Surigao del Norte, Surigao del Sur at Dinagat Islands; tatlong (3) lungsod: Butuan, Surigao at Bislig; pitumpong (70) bayan at 1,346 na barangay. Ang Lungsod ng Butuan ang Sentrong Pang-Rehiyon. ==Heograpiya== Matatagpuan ang rehiyon ng Caraga sa hilagang silangang bahagi ng pulo ng Mindanao, sa pagitan ng 8&nbsp;00' to 10&nbsp;30' N. latitude and 125&nbsp;15' to 126&nbsp;30' E. longitude. Naghahanggan ito sa hilaga sa [[Dagat Bohol]]; sa mga lalawigan ng Davao, Compostella Valley at Davao Oriental ng Rehiyon XI sa katimugan; sa Bukidnon at Misamis Oriental ng Rehiyon X sa kanluran; at sa [[Dagat Pilipinas]] at [[Karagatang Pasipiko]] sa silangan. May kabuuang 18,846.97&nbsp;km² sakop na lupa ang rehiyon na kumakatawan sa 6.3% ng kabuuang sukat ng bansa at 18.5% ng pulo ng Mindanao. 47.6% ng kabuuang sukat ng rehiyon ay sakop ng lalawigan ng [[Agusan del Sur]]. Sa kabuuang sukat ng lupa, 71.22% dito ay kagubatan. ===Klima=== Ang Rehiyon ng Caragay ay may Kauriang II (''Type II'') klima. Tuwing buwan ng Nobyembre hanggang Pebrero, madalas nararanasan ang malalakas na ulan sa rehiyon. ===Wika=== Surigaonon ang pangunahing wika sa rehiyon, at sinasalita ng 33.21% ng mga mamamayan na sinundan ng Butuanon na sinasalita ng 15% ng mga mamamayan. Katutubong wika sa rehiyon ang Surigaonon na sinasalita sa mga lalawigan ng Surigao del Norte at Surigao del Sur at sa ilang bahagi ng Agusan del Norte partikular sa mga bayan malapit sa Lawa ng Mainit. ===Relihiyon=== Ayon sa senso noong 1995, Katolisismo ang pangunahing relihiyon sa rehiyon, na may populasyon na 1,397,343 o 79% ng kabuuang populasyon ng Caraga. ==Pagkakahating pampolitika== [[File:Ph caraga.png|right|thumb|Mapang pampolitika ng Caraga]] Nahahati ang rehiyon ng Caraga sa limang [[lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] at ng [[Lungsod ng Butuan]]. {| class="wikitable sortable" |- bgcolor=#cccccc ! colspan=2 | [[lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[Lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! Wika !! Populasyon<br />(2010)<ref name=census>{{Cite web |title=Final results - 2010 Census of Population |url=http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf |access-date=2013-09-20 |archive-date=2013-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928012059/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf |url-status=dead }}</ref>!! Area<br />(km²) !! Pop. density<br />(per km²) |- | |[[Agusan del Norte]] |[[Lungsod ng Cabadbaran]] | [[Wikang Butuanon|Butuanon]]/[[Wikang Agusan|Agusan]]/[[Wikang Sebwano|Sebwano]] |332,487 |1,773.2 |187.5 |- | |[[Agusan del Sur]] |[[Prosperidad, Agusan del Sur|Prosperidad]] |[[Wikang Agusan|Agusan]]/[[Wikang Surigaonon|Surigaonon]]/[[Wikang Butuanon|Butuanon]]/[[Wikang Sebwano|Sebwano]] |656,418 |8,966.0 |73.2 |- | |[[Dinagat Islands]] |[[San Jose, Dinagat Islands|San Jose]] |[[Wikang Sebwano|Sebwano]]/[[Wikang Waray|Waray]]/[[Wikang Surigaonon|Surigaonon]] |126,803 |3,009.27 |42.1 |- | |[[Surigao del Norte]] |[[Lungsod ng Surigao]] |[[Wikang Surigaonon|Surigaonon]]/[[Wikang Butuanon|Butuanon]]/[[Wikang Sebwano|Sebwano]] |442,588 |1,936.9 |228.5 |- | |[[Surigao del Sur]] |[[Lungsod ng Tandag]] |[[Wikang Surigaonon|Surigaonon]]/[[Wikang Kamayo|Kamayo]]/[[Wikang Agusan|Agusan]]/[[Wikang Sebwano|Sebwano]] |561,219 |4,552.2 |123.3 |- ! colspan=6 style="background: gray" | |- | |[[Lungsod ng Butuan]] | ----- |[[Wikang Sebwano|Sebwano]]/[[Wikang Butuanon]] |309,709 |817.3 |378.9 |} {{small|'''¹''' Ang [[Lungsod ng Butuan]] ay kabilang bilang isang pambansang entidad dahil ito ay isang mataas na urbanisadonog lungsod; ang mga datos nito ay nakahiwalay mula sa [[Agusan del Norte]].}} Ang kasaysayan ng Caraga ay nagsimula noong ika-15&nbsp;ng siglo, nang ang mga maglalayag ay matuklasan ang mga "Kalagan", na pinaniniwalaang Visaya ang pinanggalingan, na mula sa isa sa tatlong distrito ng Mindanao. Nabuo ang pangalang ''Caraga'' sa salitang Bisaya na ''kalagan'' na mula sa ''kalag'' na nangangahulugang "kaluluwa (''soul'')" o "tao (''people'')" at ''An'' na ngangahulugang "lupain (''land'')". Ang mga "Kalagan" ay may mahabang kasaysayan ng katapangan at walang kinatatakutan. Kaya ang Rehiyon ay tinawag ng mga unang mga tagapag-tala na "Lupa ng Matatapang at Walang Takot." Ang mga "Kalagan", na tinawag na "Caragan" ng mga Kastila ay namuhay sa bahagi na binubuo ng dalawang lalawigan ng Surigao, hilagang dako ng Davao Oriental at Silangang Ozamis Oriental. Ang dalawang lalawigan ng Agusan ay huling binuo sa ilalim ng pangangasiwa ng Surigao at nag-sarili bilang Lalawigan ng Agusan noong 1914. Noong 1960, ang Surigao ay nahati sa Norte at Sur, at noong 1967, ang Agusan ay sumunod na rin. Samantalang ang Butuan noon ay isa pa lamang bayan ng Agusan, ang paglago ng industriya ng pag-totroso ay humikayat ng pangangalakal at mga mangangalakal sa lugar na ito. Noong 2 Agosto 1950, sa bisa ng Republic Act 523, ang saligan ng pagka-lungsod ng Butuan ay pinagtibay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Caraga}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] jzjv7qkdbfyunr5412uy350ebe7ntzo 2205375 2205320 2026-04-30T04:56:59Z Exec8 780 2205375 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region | name = Region XIII | other_name = Caraga | map_file = Ph locator_region_13.png | island_group = [[Mindanao]] | center = [[Lungsod ng Butuan]] | area_km2 = 21471 | population_as_of = 2010 | population = 2429224 | population_footnotes = <ref name=NSO/> | provinces = 5 | cities = 6 | municipalities = 70 | barangays = 1,310 | districts = 7 | languages = [[Wikang Surigaonon|Surigaonon]], [[Wikang Cebuano|Cebuano]], [[Wikang Butuanon|Butuanon]], [[Wikang Cotabato Manobo|Manobo]], at iba pang mga wikang katutubo }} Ang '''Caraga''' ay isang [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng pulo ng [[Mindanao]]. Nabuo ito sa bisa ng [[Republic Act ng Pilipinas|Republic Act No. 7901]] noong 23 Pebrero 1995 na inaprubahan ni Pangulong [[Fidel V. Ramos]]. Ang Rehiyon ay binubuo ng lima (5) na lalawigan: Agusan del Norte, Agusan del Sur, Surigao del Norte, Surigao del Sur at Dinagat Islands; tatlong (3) lungsod: Butuan, Surigao at Bislig; pitumpong (70) bayan at 1,346 na barangay. Ang Lungsod ng Butuan ang Sentrong Pang-Rehiyon. ==Heograpiya== Matatagpuan ang rehiyon ng Caraga sa hilagang silangang bahagi ng pulo ng Mindanao, sa pagitan ng 8&nbsp;00' to 10&nbsp;30' N. latitude and 125&nbsp;15' to 126&nbsp;30' E. longitude. Naghahanggan ito sa hilaga sa [[Dagat Bohol]]; sa mga lalawigan ng Davao, Compostella Valley at Davao Oriental ng Rehiyon XI sa katimugan; sa Bukidnon at Misamis Oriental ng Rehiyon X sa kanluran; at sa [[Dagat Pilipinas]] at [[Karagatang Pasipiko]] sa silangan. May kabuuang 18,846.97&nbsp;km² sakop na lupa ang rehiyon na kumakatawan sa 6.3% ng kabuuang sukat ng bansa at 18.5% ng pulo ng Mindanao. 47.6% ng kabuuang sukat ng rehiyon ay sakop ng lalawigan ng [[Agusan del Sur]]. Sa kabuuang sukat ng lupa, 71.22% dito ay kagubatan. ===Klima=== Ang Rehiyon ng Caragay ay may Kauriang II (''Type II'') klima. Tuwing buwan ng Nobyembre hanggang Pebrero, madalas nararanasan ang malalakas na ulan sa rehiyon. ===Wika=== Surigaonon ang pangunahing wika sa rehiyon, at sinasalita ng 33.21% ng mga mamamayan na sinundan ng Butuanon na sinasalita ng 15% ng mga mamamayan. Katutubong wika sa rehiyon ang Surigaonon na sinasalita sa mga lalawigan ng Surigao del Norte at Surigao del Sur at sa ilang bahagi ng Agusan del Norte partikular sa mga bayan malapit sa Lawa ng Mainit. ===Relihiyon=== Ayon sa senso noong 1995, Katolisismo ang pangunahing relihiyon sa rehiyon, na may populasyon na 1,397,343 o 79% ng kabuuang populasyon ng Caraga. ==Pagkakahating pampolitika== [[File:Ph caraga.png|right|thumb|Mapang pampolitika ng Caraga]] Nahahati ang rehiyon ng Caraga sa limang [[lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] at ng [[Lungsod ng Butuan]]. {| class="wikitable sortable" |- bgcolor=#cccccc ! colspan=2 | [[lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[Lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! Wika !! Populasyon<br />(2010)<ref name=census>{{Cite web |title=Final results - 2010 Census of Population |url=http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf |access-date=2013-09-20 |archive-date=2013-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928012059/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf |url-status=dead }}</ref>!! Area<br />(km²) !! Pop. density<br />(per km²) |- | |[[Agusan del Norte]] |[[Lungsod ng Cabadbaran]] | [[Wikang Butuanon|Butuanon]]/[[Wikang Agusan|Agusan]]/[[Wikang Sebwano|Sebwano]] |332,487 |1,773.2 |187.5 |- | |[[Agusan del Sur]] |[[Prosperidad, Agusan del Sur|Prosperidad]] |[[Wikang Agusan|Agusan]]/[[Wikang Surigaonon|Surigaonon]]/[[Wikang Butuanon|Butuanon]]/[[Wikang Sebwano|Sebwano]] |656,418 |8,966.0 |73.2 |- | |[[Dinagat Islands]] |[[San Jose, Dinagat Islands|San Jose]] |[[Wikang Sebwano|Sebwano]]/[[Wikang Waray|Waray]]/[[Wikang Surigaonon|Surigaonon]] |126,803 |3,009.27 |42.1 |- | |[[Surigao del Norte]] |[[Lungsod ng Surigao]] |[[Wikang Surigaonon|Surigaonon]]/[[Wikang Butuanon|Butuanon]]/[[Wikang Sebwano|Sebwano]] |442,588 |1,936.9 |228.5 |- | |[[Surigao del Sur]] |[[Lungsod ng Tandag]] |[[Wikang Surigaonon|Surigaonon]]/[[Wikang Kamayo|Kamayo]]/[[Wikang Agusan|Agusan]]/[[Wikang Sebwano|Sebwano]] |561,219 |4,552.2 |123.3 |- ! colspan=6 style="background: gray" | |- | |[[Lungsod ng Butuan]] | ----- |[[Wikang Sebwano|Sebwano]]/[[Wikang Butuanon]] |309,709 |817.3 |378.9 |} {{small|'''¹''' Ang [[Lungsod ng Butuan]] ay kabilang bilang isang pambansang entidad dahil ito ay isang mataas na urbanisadonog lungsod; ang mga datos nito ay nakahiwalay mula sa [[Agusan del Norte]].}} Ang kasaysayan ng Caraga ay nagsimula noong ika-15&nbsp;ng siglo, nang ang mga maglalayag ay matuklasan ang mga "Kalagan", na pinaniniwalaang Visaya ang pinanggalingan, na mula sa isa sa tatlong distrito ng Mindanao. Nabuo ang pangalang ''Caraga'' sa salitang Bisaya na ''kalagan'' na mula sa ''kalag'' na nangangahulugang "kaluluwa (''soul'')" o "tao (''people'')" at ''An'' na ngangahulugang "lupain (''land'')". Ang mga "Kalagan" ay may mahabang kasaysayan ng katapangan at walang kinatatakutan. Kaya ang Rehiyon ay tinawag ng mga unang mga tagapag-tala na "Lupa ng Matatapang at Walang Takot." Ang mga "Kalagan", na tinawag na "Caragan" ng mga Kastila ay namuhay sa bahagi na binubuo ng dalawang lalawigan ng Surigao, hilagang dako ng Davao Oriental at Silangang Ozamis Oriental. Ang dalawang lalawigan ng Agusan ay huling binuo sa ilalim ng pangangasiwa ng Surigao at nag-sarili bilang Lalawigan ng Agusan noong 1914. Noong 1960, ang Surigao ay nahati sa Norte at Sur, at noong 1967, ang Agusan ay sumunod na rin. Samantalang ang Butuan noon ay isa pa lamang bayan ng Agusan, ang paglago ng industriya ng pag-totroso ay humikayat ng pangangalakal at mga mangangalakal sa lugar na ito. Noong 2 Agosto 1950, sa bisa ng Republic Act 523, ang saligan ng pagka-lungsod ng Butuan ay pinagtibay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Caraga}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] fi0yvou162kdtas6ilicg5uonp1xe2q 0 5645 2205324 2128712 2026-04-30T04:02:57Z Exec8 780 2205324 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region |name = Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera<br>Cordillera Administrative Region |map_file = Ph_locator_car.png |center = [[Baguio City]] |population = 1,365,220 |density_km2 = 75 |area_km2 = 18,294 |provinces = 3 |cities = 1 |municipalities = 76 |barangays = 1176 |districts = 7 |languages = [[Wikang Ilokano|Ilokano]], [[Wikang Kalinga|Kalinga]], [[Wikang Kankanaey|Kankanaey]], [[Wikang Ifugao|Ifugao]], [[Wikang Itneg|Itneg]], [[Wikang Isneg|Isneg]], [[Wikang Pangasinese|Pangasinese]], at iba pa }} Ang '''Rehiyong Administratibo ng Cordillera'''<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2013 |title=Mga Pangalan ng Tanggapan ng Pamahalaan sa Filipino |url=https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923032240/https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf |archive-date=Septiyembre 23, 2021 |access-date=Marso 27, 2018 |website=[[Komisyon sa Wikang Filipino]] |language=Filipino }}</ref> ([[wikang Ingles|Ingles]]: '''Cordillera Administrative Region''', '''CAR''') ay isang [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa hilagang [[Luzon]] na binubuo ng mga [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Benguet]], [[Ifugao]], at [[Mountain Province]]. Sakop ng rehiyon ang halos lahat ng lupain ng Kabundukan ng Cordillera, ang pinakamataas na bulubundukin sa Pilipinas. Ito lamang ang rehiyon sa Pilipinas na hindi napaliligiran ng tubig. Ang rehiyong ito ang tirahan ng mga katutubong tribong tinatawag na [[Igorot]]. ==Kasaysayan== Noong 18 Hunyo 1966, naisabatas ang Republic Act No. 4695<ref name="laws.chanrobles.com">http://laws.chanrobles.com/ph/ra/republicactno4695.html</ref> na naghahati sa Mountain Province sa apat na magkakahiwalay na mga lalawigan, ang [[Benguet]], [[Mountain Province]], [[Ifugao]] at [[Kalinga-Apayao]]. Bago nabuo ang Rehiyon Pampangasiwaan ng Cordillera, ang apat na lalawigan, ang [[Benguet]], [[Mountain Province]], [[Ifugao]] at [[Kalinga-Apayao]] ay bahagi ng [[Lambak ng Cagayan]], samantalang ang Abra ay nakapangkat sa [[Ilocos]]. Noong 15 Hulyo 1987, iniutos ni Pangulong [[Corazon C. Aquino]] ang ''Executive Order No. 220'' na lilikha sa Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera, na kinabibilangan ng [[Mountain Province]], [[Benguet]], [[Ifugao]], [[Kalinga-Apayao]] at isinama ang lalawigan ng [[Abra]] bilang bahagi nito. Noong 14 Pebrero 1995, ang lalawigan ng Kalinga-Apayao, isa sa limang lalawigan ng rehiyon ay hinati sa dalawang magkahiwalay na lalawigan, ang [[Apayao]] at [[Kalinga]].<ref name="laws.chanrobles.com"/> ==Heograpiya== [[Talaksan:Ph cordillera.png|thumb|Mapang Pampolitika ng Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera]] '''Pampolitika na dibisyon''' {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! colspan=2 | [[Mga Lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[Mga Lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kapital !! Populasyon<br>(2000) !! Area<br>([[square kilometre|km²]]) !! Kapal ng pop.<br />(per km²) |- |[[Talaksan:Ph seal benguet.png|20px]] |[[Benguet]] |[[La Trinidad, Benguet|La Trinidad]] |330,129 |2,599.4 |127.0 |- |[[Talaksan:Ph seal ifugao.png|20px]] |[[Ifugao]] |[[Lagawe, Ifugao|Lagawe]] |161,623 |2,517.8 |64.2 |- |[[Talaksan:Ph seal mountain province.png|20px]] |[[Mountain Province]] |[[Bontoc, Mountain Province|Bontoc]] |140,439 |2,097.3 |67.0 |- ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | |- |[[Talaksan:Ph seal baguio.png|20px]] |[[Lungsod ng Baguio]] † |— |252,386 |57.5 |4,839.3 |} <small>'''¹'''Ang [[Lungsod ng Baguio]] ay isang mataas na urbanisadong lungsod; ang estadistika nito ay hiniwalay sa [[Benguet]].</small> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Rehiyong Administratibo ng Cordillera}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas|Cordillera]] [[Kategorya:Rehiyong Administratibo ng Cordillera| ]] [[Kategorya:Luzon]] ovt0m801cf0dun191cyyyva87p8b397 2205379 2205324 2026-04-30T04:58:41Z Exec8 780 2205379 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region |name = Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera<br>Cordillera Administrative Region |map_file = Ph_locator_car.png |center = [[Baguio City]] |population = 1,365,220 |density_km2 = 75 |area_km2 = 18,294 |provinces = 3 |cities = 1 |municipalities = 76 |barangays = 1176 |districts = 7 |languages = [[Wikang Ilokano|Ilokano]], [[Wikang Kalinga|Kalinga]], [[Wikang Kankanaey|Kankanaey]], [[Wikang Ifugao|Ifugao]], [[Wikang Itneg|Itneg]], [[Wikang Isneg|Isneg]], [[Wikang Pangasinese|Pangasinese]], at iba pa }} Ang '''Rehiyong Administratibo ng Cordillera'''<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2013 |title=Mga Pangalan ng Tanggapan ng Pamahalaan sa Filipino |url=https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923032240/https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf |archive-date=Septiyembre 23, 2021 |access-date=Marso 27, 2018 |website=[[Komisyon sa Wikang Filipino]] |language=Filipino }}</ref> ([[wikang Ingles|Ingles]]: '''Cordillera Administrative Region''', '''CAR''') ay isang [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa hilagang [[Luzon]] na binubuo ng mga [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Benguet]], [[Ifugao]], at [[Mountain Province]]. Sakop ng rehiyon ang halos lahat ng lupain ng Kabundukan ng Cordillera, ang pinakamataas na bulubundukin sa Pilipinas. Ito lamang ang rehiyon sa Pilipinas na hindi napaliligiran ng tubig. Ang rehiyong ito ang tirahan ng mga katutubong tribong tinatawag na [[Igorot]]. ==Kasaysayan== Noong 18 Hunyo 1966, naisabatas ang Republic Act No. 4695<ref name="laws.chanrobles.com">http://laws.chanrobles.com/ph/ra/republicactno4695.html</ref> na naghahati sa Mountain Province sa apat na magkakahiwalay na mga lalawigan, ang [[Benguet]], [[Mountain Province]], [[Ifugao]] at [[Kalinga-Apayao]]. Bago nabuo ang Rehiyon Pampangasiwaan ng Cordillera, ang apat na lalawigan, ang [[Benguet]], [[Mountain Province]], [[Ifugao]] at [[Kalinga-Apayao]] ay bahagi ng [[Lambak ng Cagayan]], samantalang ang Abra ay nakapangkat sa [[Ilocos]]. Noong 15 Hulyo 1987, iniutos ni Pangulong [[Corazon C. Aquino]] ang ''Executive Order No. 220'' na lilikha sa Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera, na kinabibilangan ng [[Mountain Province]], [[Benguet]], [[Ifugao]], [[Kalinga-Apayao]] at isinama ang lalawigan ng [[Abra]] bilang bahagi nito. Noong 14 Pebrero 1995, ang lalawigan ng Kalinga-Apayao, isa sa limang lalawigan ng rehiyon ay hinati sa dalawang magkahiwalay na lalawigan, ang [[Apayao]] at [[Kalinga]].<ref name="laws.chanrobles.com"/> ==Heograpiya== [[Talaksan:Ph cordillera.png|thumb|Mapang Pampolitika ng Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera]] '''Pampolitika na dibisyon''' {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! colspan=2 | [[Mga Lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[Mga Lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kapital !! Populasyon<br>(2000) !! Area<br>([[square kilometre|km²]]) !! Kapal ng pop.<br />(per km²) |- |[[Talaksan:Ph seal benguet.png|20px]] |[[Benguet]] |[[La Trinidad, Benguet|La Trinidad]] |330,129 |2,599.4 |127.0 |- |[[Talaksan:Ph seal ifugao.png|20px]] |[[Ifugao]] |[[Lagawe, Ifugao|Lagawe]] |161,623 |2,517.8 |64.2 |- |[[Talaksan:Ph seal mountain province.png|20px]] |[[Mountain Province]] |[[Bontoc, Mountain Province|Bontoc]] |140,439 |2,097.3 |67.0 |- ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | |- |[[Talaksan:Ph seal baguio.png|20px]] |[[Lungsod ng Baguio]] † |— |252,386 |57.5 |4,839.3 |} <small>'''¹'''Ang [[Lungsod ng Baguio]] ay isang mataas na urbanisadong lungsod; ang estadistika nito ay hiniwalay sa [[Benguet]].</small> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Rehiyong Administratibo ng Cordillera}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas|Cordillera]] [[Kategorya:Rehiyong Administratibo ng Cordillera| ]] [[Kategorya:Luzon]] qxq5icfog3fne9hv85vwz36xlkxenou 0 5646 2205321 2177051 2026-04-30T04:01:46Z Exec8 780 2205321 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info --> |official_name = Gitnang Luzon |other_name = Rehiyong III |settlement_type = [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] <!-- Skyline --> |image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Baler Bay.jpg{{!}}Look ng Baler | photo2a = Our Lady of Mt. Carmel Parish - left side view (Paseo Del Congreso, Malolos, Bulacan; 2017-03-14).jpg {{!}} Simbahan ng Barasoain sa Bulacan | photo2b = Mount Pinatubo 20081229 02.jpg{{!}} Bundok Pinatubo sa Zambales | photo3a = Gabaldon,Nueva Ecijajf9335 09.JPG{{!}} Parte ng Sierra Madre sa Nueva Ecija = | photo3b = Angeles Heritage District.jpg{{!}} Pamanang Distrito sa Pampanga | size = 260 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = ''Paikot sa kanan mula sa itaas:'' [[Look ng Baler]]; [[Simbahan ng Barasoain]] sa [[Malolos]], [[Bulacan]]; bahagi ng [[Sierra Madre (Pilipinas)|Sierra Madre]] malapit sa [[Gabaldon]], [[Nueva Ecija]]; ''Heritage District'' ng [[Angeles]] sa [[Pampanga]]; [[Bundok Pinatubo]] sa [[Zambales]] }} |image_alt = |image_caption = <!-- images and maps --> |image_flag = |flag_size = 120x80px |image_seal = |seal_size = 100x80px |image_map = {{PH wikidata|image_map}} |map_caption = Kinaroroonan sa Philippines <!-- Motto --> |nickname = Bangan ng Bigas ng Pilipinas<ref name="Climate Change, Justice and Sustainability"/> |motto = <!-- Location --> |coordinates = {{coord|region:PH|format=dms|display=inline,title}} |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{PHL}} |subdivision_type1 = [[Mga kapuluan ng Pilipinas|Pangkat ng pulo]] |subdivision_name1 = [[Luzon]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |seat_type = Regional center |seat = [[San Fernando, Pampanga|San Fernando {{small|(Pampanga)}}]]<ref name="regionalcenter">{{cite web | url=http://region3.dilg.gov.ph/index.php/about/key-officials/50-about-dilg-r-3/379-dilg-region-3-profile | title=DILG Region 3 - Regional Management | publisher=Department of the Interior and Local Government | accessdate=Mayo 29, 2016}}</ref> <!-- Politics --> |leader_title = |leader_name = <!-- Area --> |area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} |area_footnotes = <!-- Population --> |population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} |population_total = {{PH wikidata|population_total}} |population_footnotes = {{PH census|2015<ref name="2015pop">{{cite web | url=https://www.psa.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/R03.xlsx | title=Highlights of the Philippine Population 2015 Census of Population (Region 3) | publisher=Philippine Statistics Authority | accessdate=Mayo 29, 2016 | archive-date=Mayo 9, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190509072220/https://psa.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/R03.xlsx | url-status=dead }}</ref>}} |population_density_km2 = auto <!-- General information --> |timezone = [[Pamantayang Oras ng Pilipinas|PST]] |utc_offset = +8 |iso_code = PH-03 <!-- Others --> |blank_name_sec1 = [[Mga lalawigan ng Pilipinas|Mga lalawigan]] |blank_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 7 | [[Aurora (lalawigan)|Aurora]] | [[Bataan]] | [[Bulacan]] | [[Nueva Ecija]] | [[Pampanga]] | [[Tarlac]] | [[Zambales]] }} |blank1_name_sec1 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Malayang mga lungsod]] |blank1_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 2 | [[Angeles]] | [[Olongapo]] }} |blank2_name_sec1 = [[Mga bayan ng Pilipinas|Mga bayan]] |blank2_info_sec1 = 116 |blank3_name_sec1 = [[Barangay|Mga barangay]] |blank3_info_sec1 = 3,102 |blank4_name_sec1 = [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Mga distritong pambatas]] |blank4_info_sec1 = 20 | demographics_type1 = Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao | demographics1_title1 = [[Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao|HDI]] (2018) | demographics1_info1 = 0.726<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|access-date=Marso 13, 2020}}</ref><br/>{{color|#0c0|high}} · [[Talaan ng mga lalawigan ng Pilipinas ayon sa Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao|Pang-apat]] |blank_name_sec2 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] |blank_info_sec2 = {{hlist | item-style=white-space:nowrap; | [[Wikang Kapampangan|Kapangpangan]] | [[Wikang Pangasinan|Pangasinan]] | [[Wikang Tagalog|Tagalog]] | [[Wikang Sambal|Sambal]] | [[Wikang Iloko|Iloko]] | [[Wikang Ingles|Ingles]] | ''iba pa'' }} |website = }} Ang '''Gitnang Luzon''' ({{lang-pam|Kalibudtarang Luzon}}, [[wikang Sambal|Sambal]]: ''Botlay a Luzon'', {{lang-pag|Pegley na Luzon}}, {{lang-ilo|Tengnga a Luzon}}, {{lang-en|Central Luzon}}), itinalagang '''Rehiyong III''', ay isang [[Mga rehiyon ng Pilipinas|administratibong rehiyon]] sa [[Pilipinas]], pangunahing naglilingkod upang ibuo ang pitong mga lalawigan ng malawak na gitnang mga kapatagan ng pulo ng [[Luzon]] (ang pinakamalaking pulo), para sa layuning pampangasiwaan. Taglay ng rehiyon ang pinakamalaking [[kapatagan]] sa bansa at gumagawa ng halos lahat ng suplay ng [[bigas]] sa bansa, kaya binansagan itong "Bangan ng Bigas ng Pilipinas" ("''Rice Granary of the Philippines''").<ref name="Climate Change, Justice and Sustainability">{{Cite book|url=https://books.google.com.ph/books?id=epsmm-bhnqcC|title=Climate Change, Justice and Sustainability: Linking Climate and Development Policy|last=Edenhofer|first=Ottmar|last2=Wallacher|first2=Johannes|last3=Lotze-Campen|first3=Hermann|last4=Reder|first4=Michael|last5=Knopf|first5=Brigitte|last6=Müller|first6=Johannes|date=Hunyo 25, 2012|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9789400745407|page=206|language=en|ref=Climate Change, Justice and Sustainability}}</ref> Ang mga lalawigang bumubuo rito ay: [[Aurora (lalawigan)|Aurora]], [[Bataan]], [[Bulacan]], [[Nueva Ecija]], [[Pampanga]], [[Tarlac]] at [[Zambales]].<ref>{{cite web|title=Central Luzon, Region III, Philippines|url=http://flagspot.net/flags/ph-iii.html|publisher=flagspot.net}}</ref> == Etimolohiya == Ang kasalukuyang pangalan ng rehiyon tumutukoy sa lokasyon nito sa malaking pulo ng Luzon. Nagmula ang termino sa mga Amerikanong mananakop kasunod ng pagkatalo ng Unang Republika ng Pilipinas. May mga panukala para palitan sa "''rehiyon ng Luzones''" ang pangalan ng rehiyon. Ang ipinapanukalang pangalan ay isang pagtukoy sa dating pangalan ng pulo ng Luzon – [[luzones|Luções]] – na ginamit paglaon upang matukoy sa gitnang lugar ng pulo na umaabot mula Pagasinan sa hilaga hanggang Pampanga sa timog. Ang salitang Luções ay literal na nagngangahulugang Luzones.<ref>http://opinion.inquirer.net/95645/change-name-will-good-philippines</ref><ref>http://news.abs-cbn.com/news/06/13/17/should-the-philippines-be-renamed-historian-weighs-in</ref> ==Paglalarawan== Matatagpuan ang rehiyon ng Gitnang Luzon sa hilaga ng [[Maynila]], ang pambansang kabisera. Kahangga nito ay mga rehiyon ng [[Ilocos]] at [[Lambak ng Cagayan]] sa hilaga; [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]], [[Calabarzon]] at mga katubigan ng [[Look ng Maynila]] sa timog; [[Dagat Timog Tsina]] (o [[Dagat Kanlurang Pilipinas]]) sa kanluran; at ang [[Dagat Pilipinas]] sa silangan.<ref>{{cite web|title=Region III, Central Luzon, Geographical Location|url=http://www.evis.net.ph/subregions/subregion3.htm|publisher=evis.net.ph}}</ref> Sa kasaysayan, kalinangan, at heograpiya, ang [[Pangasinan]] ay isang mahalagang bahagi ng rehiyon, ngunit ginawang pampolitika na bahagi ng rehiyon ng [[Ilocos]] ni [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] [[Ferdinand Marcos]] noong Hunyo 22, 1973.<ref>{{cite web|url = http://www.lawphil.net/statutes/presdecs/pd1973/pd_224_1973.html| title = Presidential Decree № 224| accessdate = Nobyembre 5, 2016}}</ref> Ang Gitnang Luzon ay nag-aani ng pinakamaraming bigas sa buong bansa. Inihahatid at iniluluwas ang labis na bigas sa ibang mga rehiyon ng Pilipinas. Ang lungsod ng [[San Fernando, Pampanga|San Fernando]], na panlalawigang kabisera ng Pampanga, ay itinalagang sentro panrehiyon. Inilipat ang lalawigan ng [[Aurora (lalawigan)|Aurora]] sa rehiyon mula sa [[Timog Katagalugan|Rehiyong IV]] sa pamamagitan ng ''Kautusang Tagapagpaganap Blg. 103'' noong Mayo 2002.<ref name="NSCBGovPH-EO103">{{cite web|title=Executive Order No. 103; Dividing Region IV into Region IV-A and Region IV-B, Transferring the Province of Aurora to Region III and for Other Purposes|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp|website=[[Philippine Statistics Authority]]|accessdate=March 29, 2016|date=May 17, 2002|quote=SECTION 4. The Province of Aurora is hereby transferred to and shall form part of Region III.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160518123918/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp|archive-date=May 18, 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite PH act|chamber=EO|number=103, s. 2002|title=Dividing Region IV into Region IV-A and Region IV-B, transferring the Province of Aurora to Region III and for other purposes|url=https://www.officialgazette.gov.ph/2002/05/17/executive-order-no-103-s-2002/|date=May 17, 2002|access-date=May 1, 2023|quote=SECTION 4. The Province of Aurora is hereby transferred to and shall form part of Region III.}}</ref><ref>[https://blgf.gov.ph/region-3/ Bureau of Local Government Finance Region 3]</ref> ==Demograpiya== {{Philippine Census | title= Senso ng populasyon ng<br>Gitnang Luzon | 1980= | 1990= 6338590 | 2000= 8204742 | 2007= 9720982 | 2010= 10137737 | 2015= 11218177 | footnote= Pinagmulan: [[Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas|PSA]]<ref name=NSO>{{cite web|url=https://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf |title=Population and Annual Growth Rates for The Philippines and Its Regions, Provinces, and Highly Urbanized Cities |work=2010 Census and Housing Population |publisher=Philippine Statistics Authority |accessdate=August 9, 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928012059/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf |archivedate=September 28, 2013 }}</ref>{{PH census|2015}} |align=none }} ===Mga wika=== Ang katutubong mga wika ng Gitnang Luzon ay: * [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]], sinasalita sa kabuoan ng Pampanga at katimugang Tarlac, gayon din sa timog-silangang Zambales, hilagang-silangang Bataan, kanlurang Bulacan, at timog-kanlurang Nueva Ecija. * [[Wikang Pangasinan|Pangasinan]], sinaslita sa hilagang Tarlac, hilagang-silangang Zambales, at hilagang-kanlurang Nueva Ecija. * [[Wikang Tagalog|Tagalog]], sinasalita sa Bulacan, Pampanga, Tarlac, Nueva Ecija, Aurora, Bataan, and Zambales. Ang pinakapopular na diyalekto ng Tagalog ay ang Bulakenyo na naririnig at sinasalita din sa Nueva Ecija; ang diyalektong sinasalita naman sa Aurora ay Tayabasin na sinasalita rin sa Quezon, si Presidente [[Manuel L. Quezon]] na itinuturing na Ama ng Pambansang Wika dahil pinili nya ang Tagalog bilang basehan ng pambansang wika ay isinilang at lumaki sa Baler, Aurora. Ito ang rehiyonal na [[lingua franca]], bilang [[wikang Filipino|Filipino]]. * [[Wikang Iloko|Iloko]], sinasalita sa hilagang Nueva Ecija at sa ilang bahagi ng Tarlac, Zambales, at Aurora. * [[Mga wikang Sambaliko|Sambal]], ginagamit ng karamihan sa Zambales at sa ilang nakakalat na mga pook sa Bataan at Pampanga. ===Relihiyon=== Walumpu't porsyento ng populasyon ng Gitnang Luzon ay [[Simbahang Katolika sa Pilipinas|Katoliko]]. Ang iba pang mga relihiyon na kumakatawan ay mga Protestante (kasama ang mga Evangelical), [[Islam]], [[Iglesia Ni Cristo]], at katutubong mga relihiyon tulad ng [[Anitismo]]. Mayroon din ibang mga denominasyon tulad ng Jesus Is Lord, Pentecostal Missionary Church of Christ, Ang Dating Daan, Jesus Miracle Crusade, [[Nagkakaisang Metodistang Simbahan]] at iba pa. == Mga pagkakahating administratibo == [[Talaksan:Ph central luzon.png|thumb|300px|Mapang Pampolitika ng Gitnang Luzon]] Ang Gitnang Luzon ay binubuo ng 7 [[Mga lalawigan ng Pilipinas|mga lalawigan]], 2 ''mataas na urbanisadong'' [[Mga lungsod ng Pilipinas|mga lungsod]], 12 ''nakapaloob'' na mga lungsod, 116 [[Mga bayan ng Pilipinas|mga bayan]], at 3,102 mga barangay.<ref name="NSCB">{{cite web|title=List of Regions|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listreg.asp|publisher=National Statistical Coordination Board|accessdate=Enero 9, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013150956/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listreg.asp|archive-date=Oktubre 13, 2008|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 class="unsortable" | Lalawigan {{font|{{small|or}} {{abbr|''HUC''|Mataas na urbanisadong lungsod; namamahala nang malaya mula sa anumang lalawigan}}|css=font-weight:normal}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kabisera ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]] ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Sukat<ref name="PSA-NSCB-ProvinceList">{{cite web |title=PSGC Interactive; List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |website=[[Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas|Philippine Statistics Authority]] |accessdate=Marso 29, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archivedate=Enero 11, 2013 }}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Kapal ng<br>populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{Abbr|Muni.|Mga bayan}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Barangay|Mga barangay}} |- ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Aurora (lalawigan)|Aurora]] | style="text-align:left;" | [[Baler]] | [[wikang Kasiguranin|Casiguranin]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]<ref>Ang Tagalog sa Aurora ay halos katumbas ng Lumang Tagalog na sinasalita rin sa probinsya ng Quezon, [[Tayabasing Tagalog]].</ref>/[[Wikang Iloko|Iloko]] | {{percent and number|214336|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,147.32|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|214336/3,147.32|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 8 | [[Talaan ng mga barangay sa Aurora|151]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Bataan]] | style="text-align:left;" | [[Balanga]] | [[Wikang Sambal|Sambal]]/[[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | {{percent and number|760650|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1,372.98|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|760650/1,372.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 11 | 237 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Bulacan]] | style="text-align:left;" | [[Malolos]] | [[Bulakenyong Tagalog]]/[[Wikang Kapampangan|Kapampangan]] | {{percent and number|3292071|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,796.10|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|3292071/2,796.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 3 | 21 | 569 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | {{nowrap|[[Nueva Ecija]]}} | style="text-align:left;" | [[Palayan, Nueva Ecija|Palayan]] | [[Bulakenyong Tagalog]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]/Kapampangan | {{percent and number|2151461|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5,751.33|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2151461/5,751.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 5 | 27 | 849 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Pampanga]] | style="text-align:left;" | {{nowrap|[[San Fernando, Pampanga|San Fernando]]}} | [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Bulakenyong Tagalog]] | {{percent and number|2198110|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,002.20|km2|abbr=values|disp=table}}<!-- excluding Angeles --> | {{convert|{{sigfig|2198110/2,002.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 2 | 19 | 505 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Tarlac]] | style="text-align:left;" | [[Lungsod ng Tarlac]] | [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Iloko|Iloko]] | {{percent and number|1366027|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,053.60|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1366027/3,053.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 17 | [[Talaan ng mga barangay sa Tarlac|511]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Zambales]] | style="text-align:left;" | [[Iba, Zambales|Iba]] | [[Wikang Sambal|Sambal]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | {{percent and number|590848|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,645.83|km2|abbr=values|disp=table}}<!-- excluding Olongapo --> | {{convert|{{sigfig|590848/3,645.83|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 13 | 230 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#FDFDFD;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;" | [[Angeles]] | style="text-align:right;border-left:0;" | † | — | [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Ingles|Ingles]] | {{percent and number|411634|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|60.27|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|411634/60.27|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | — | — | 33 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#FDFDFD;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;" | [[Olongapo]] | style="text-align:right;border-left:0;" | † | — | [[Wikang Tagalog|Tagalog]]/[[Wikang Sambal|Sambal]] | {{percent and number|233040|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|185.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|233040/185.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | — | — | 17 |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=4 style="text-align:left;" | Kabuoan ! scope="col" style="text-align:right;" | 11,218,177 ! scope="col" style="text-align:right;" | 22,014.63 ! scope="col" | {{convert|22,014.63|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|11218177/22,014.63|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|11218177/22,014.63|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 14 ! scope="col" | 116 ! scope="col" | 3,102 |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | colspan=13 style="padding-left:1em;" | {{Color box|#FDFDFD|†|border=darkgray}} Ang Angeles at Olongapo ay ''mga matataas na urbanisadong lungsod''; hiwalay ang mga pigura sa mga lalawigan ng Pampanga at Zambales. |} === Mga Lungsod === May labing-apat na mga lungsod ang rehiyon ng Gitnang Luzon. Ang [[San Jose del Monte]] ay may pinakamaraming populasyon habang pinakamatao naman ang [[Angeles]]. Batay sa lawak ng lupa ang [[Lungsod ng Tarlac]] ay ang pinakamalaki sa rehiyon. {{unbulleted list | {{Color box|#BFF5FF|†|border=darkgray}} {{font|Sentrong panrehiyon|size=90%}} }} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center;background-color:#FDFDFD;font-size:90%;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Lawak<ref name="PSA-CitiesList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |website=Philippine Statistics Authority |accessdate=Marso 29, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archivedate=Abril 29, 2011 }}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Kapal ng<br>populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Uri ng lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kaurian sa kita ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lalawigan |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|sq mi}} ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|/sq mi}} ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Angeles]] | style="text-align:right;" | 411,634 | {{convert|60.27|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|411634/60.27|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Mataas na Urbanisado | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Pampanga]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Balanga]] | style="text-align:right;" | 96,061 | {{convert|111.63|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|96061/111.63|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:left;" | [[Bataan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Cabanatuan]] | style="text-align:right;" | 302,231 | {{convert|192.29|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|302231/192.29|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Nueva Ecija]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Gapan]] | style="text-align:right;" | 110,303 | {{convert|164.44|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|110303/164.44|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:left;" | [[Nueva Ecija]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mabalacat]] | style="text-align:right;" | 250,799 | {{convert|83.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|250799/83.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Pampanga]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Malolos]] | style="text-align:right;" | 252,074 | {{convert|67.25|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|252074/67.25|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Bulacan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Meycauayan]] | style="text-align:right;" | 209,083 | {{convert|32.10|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|209083/32.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Bulacan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Muñoz]] | style="text-align:right;" | 81,483 | {{convert|163.05|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|81483/163.05|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:left;" | [[Nueva Ecija]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Olongapo]] | style="text-align:right;" | 233,040 | {{convert|185.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|233040/185.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Mataas na Urbanisado | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Zambales]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Palayan, Nueva Ecija|Palayan]] | style="text-align:right;" | 41,041 | {{convert|101.40|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|41041/101.40|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Ikalima | style="text-align:left;" | [[Nueva Ecija]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#BFF5FF;border-right:0;" |† [[San Fernando, Pampanga|San Fernando]] | style="text-align:right;" | 306,659 | {{convert|67.74|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|306659/67.74|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Pampanga]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Jose, Nueva Ecija|San Jose]] | style="text-align:right;" | 139,738 | {{convert|185.99|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|139738/185.99|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:left;" | [[Nueva Ecija]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Jose del Monte]] | style="text-align:right;" | 574,089 | {{convert|105.53|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|574089/105.53|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Bulacan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Lungsod ng Tarlac]] | style="text-align:right;" | 342,493 | {{convert|274.66|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|342493/274.66|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Tarlac]] |} {{Largest cities | province = Gitnang Luzon | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Gitnang Luzon | div_link = Lalawigan{{!}}Lalawigan | city_1 = San Jose del Monte{{!}}San Jose del Monte | div_1 = Bulacan{{!}}Bulacan | pop_1 =651,813 | img_1 = 9409SM City San Jose Del Monte QualiMed 28.jpg | city_2 = Angeles, Pampanga{{!}}''Angeles'' | div_2 = Pampanga{{!}}Pampanga | pop_2 = 462,928 | img_2 = Angeles City 2021.jpg | city_3 = Lungsod ng Tarlac{{!}}'''Tarlac City''' | div_3 = Tarlac{{!}}Tarlac | pop_3 = 385,398 | img_3 = Tarlac City 2.JPG | city_4 = San Fernando, Pampanga{{!}}'''San Fernando''' | div_4 = Pampanga{{!}}Pampanga | pop_4 = 354,666 | img_4 = FvfPampanga2265 05.JPG | city_5 = Cabanatuan{{!}}Cabanatuan | div_5 = Nueva Ecija{{!}}Nueva Ecija | pop_5 = 327,325 | city_6 = Mabalacat{{!}}Mabalacat | div_6 = Pampanga{{!}}Pampanga | pop_6 = 293,244 | city_7 = Malolos{{!}}'''Malolos''' | div_7 = Bulacan{{!}}Bulacan | pop_7 = 261,189 | city_8 = Olongapo{{!}}''Olongapo'' | div_8 = Zambales{{!}}Zambales | pop_8 = 260,317 | city_9 = Meycauayan{{!}}Meycauayan | div_9 = Bulacan{{!}}Bulacan | pop_9 = 225,673 | city_10 = San Jose, Nueva Ecija{{!}}San Jose | div_10 = Nueva Ecija{{!}}Nueva Ecija | pop_10 = 150,917 }} ==Tingnan din== * [[Mga super rehiyon ng Pilipinas]] * [[Himagsikang Pilipino]] *[[Hilagang Luzon]] *[[Timog Luzon]] == Mga sanggunian == {{reflist|30em}} == Mga Kawing Panlabas == {{Commons category|Central Luzon}} {{wikivoyage|Central Luzon}} * [http://www.centralluzon.com Central Luzon Local Search] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204051630/http://www.centralluzon.com/ |date=December 4, 2020 }} * [http://www.gov.ph/superregions/NLAQ1.pdf North Luzon Super Region: Potentials] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615010504/http://www.gov.ph/superregions/NLAQ1.pdf |date=Hunyo 15, 2007 }} * [http://www.gov.ph/superregions/NLAQ2.pdf North Luzon Super Region: Projects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615010517/http://www.gov.ph/superregions/NLAQ2.pdf |date=Hunyo 15, 2007 }} * [https://web.archive.org/web/20160518123918/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp Executive Order No. 103] {{Geographic location | Centre = [[Pampanga]]/[[Angeles]] | North = [[Tarlac]] | West = [[Zambales]] | East = [[Nueva Ecija]] | South = [[Look ng Manila]] | Southwest = [[Bataan]] | Southeast = [[Bulacan]] }} {{Central Luzon}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} [[Kategorya:Gitnang Luzon| ]] [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] 15tde26xi5vu2x35u8nnrn54vtxvv44 2205322 2205321 2026-04-30T04:02:08Z Exec8 780 2205322 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info --> |official_name = Gitnang Luzon |other_name = Rehiyong III |settlement_type = [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] <!-- Skyline --> |image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Baler Bay.jpg{{!}}Look ng Baler | photo2a = Our Lady of Mt. Carmel Parish - left side view (Paseo Del Congreso, Malolos, Bulacan; 2017-03-14).jpg {{!}} Simbahan ng Barasoain sa Bulacan | photo2b = Mount Pinatubo 20081229 02.jpg{{!}} Bundok Pinatubo sa Zambales | photo3a = Gabaldon,Nueva Ecijajf9335 09.JPG{{!}} Parte ng Sierra Madre sa Nueva Ecija = | photo3b = Angeles Heritage District.jpg{{!}} Pamanang Distrito sa Pampanga | size = 260 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = ''Paikot sa kanan mula sa itaas:'' [[Look ng Baler]]; [[Simbahan ng Barasoain]] sa [[Malolos]], [[Bulacan]]; bahagi ng [[Sierra Madre (Pilipinas)|Sierra Madre]] malapit sa [[Gabaldon]], [[Nueva Ecija]]; ''Heritage District'' ng [[Angeles]] sa [[Pampanga]]; [[Bundok Pinatubo]] sa [[Zambales]] }} |image_alt = |image_caption = <!-- images and maps --> |image_flag = |flag_size = 120x80px |image_seal = |seal_size = 100x80px |image_map = {{PH wikidata|image_map}} |map_caption = Kinaroroonan sa Philippines <!-- Motto --> |nickname = Bangan ng Bigas ng Pilipinas<ref name="Climate Change, Justice and Sustainability"/> |motto = <!-- Location --> |coordinates = {{coord|region:PH|format=dms|display=inline,title}} |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{PHL}} |subdivision_type1 = [[Mga kapuluan ng Pilipinas|Pangkat ng pulo]] |subdivision_name1 = [[Luzon]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |seat_type = Regional center |seat = [[San Fernando, Pampanga|San Fernando {{small|(Pampanga)}}]]<ref name="regionalcenter">{{cite web | url=http://region3.dilg.gov.ph/index.php/about/key-officials/50-about-dilg-r-3/379-dilg-region-3-profile | title=DILG Region 3 - Regional Management | publisher=Department of the Interior and Local Government | accessdate=Mayo 29, 2016}}</ref> <!-- Politics --> |leader_title = |leader_name = <!-- Area --> |area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} |area_footnotes = <!-- Population --> |population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} |population_total = {{PH wikidata|population_total}} |population_footnotes = {{PH census|2015<ref name="2015pop">{{cite web | url=https://www.psa.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/R03.xlsx | title=Highlights of the Philippine Population 2015 Census of Population (Region 3) | publisher=Philippine Statistics Authority | accessdate=Mayo 29, 2016 | archive-date=Mayo 9, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190509072220/https://psa.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/R03.xlsx | url-status=dead }}</ref>}} |population_density_km2 = auto <!-- General information --> |timezone = [[Pamantayang Oras ng Pilipinas|PST]] |utc_offset = +8 |iso_code = PH-03 <!-- Others --> |blank_name_sec1 = [[Mga lalawigan ng Pilipinas|Mga lalawigan]] |blank_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 7 | [[Aurora (lalawigan)|Aurora]] | [[Bataan]] | [[Bulacan]] | [[Nueva Ecija]] | [[Pampanga]] | [[Tarlac]] | [[Zambales]] }} |blank1_name_sec1 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Malayang mga lungsod]] |blank1_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 2 | [[Angeles]] | [[Olongapo]] }} |blank2_name_sec1 = [[Mga bayan ng Pilipinas|Mga bayan]] |blank2_info_sec1 = 116 |blank3_name_sec1 = [[Barangay|Mga barangay]] |blank3_info_sec1 = 3,102 |blank4_name_sec1 = [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Mga distritong pambatas]] |blank4_info_sec1 = 20 | demographics_type1 = Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao | demographics1_title1 = [[Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao|HDI]] (2018) | demographics1_info1 = 0.726<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|access-date=Marso 13, 2020}}</ref><br/>{{color|#0c0|high}} · [[Talaan ng mga lalawigan ng Pilipinas ayon sa Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao|Pang-apat]] |blank_name_sec2 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] |blank_info_sec2 = {{hlist | item-style=white-space:nowrap; | [[Wikang Kapampangan|Kapangpangan]] | [[Wikang Pangasinan|Pangasinan]] | [[Wikang Tagalog|Tagalog]] | [[Wikang Sambal|Sambal]] | [[Wikang Iloko|Iloko]] | [[Wikang Ingles|Ingles]] | ''iba pa'' }} |website = }} Ang '''Gitnang Luzon''' ({{lang-pam|Kalibudtarang Luzon}}, [[wikang Sambal|Sambal]]: ''Botlay a Luzon'', {{lang-pag|Pegley na Luzon}}, {{lang-ilo|Tengnga a Luzon}}, {{lang-en|Central Luzon}}), itinalagang '''Rehiyong III''', ay isang [[Mga rehiyon ng Pilipinas|administratibong rehiyon]] sa [[Pilipinas]], pangunahing naglilingkod upang ibuo ang pitong mga lalawigan ng malawak na gitnang mga kapatagan ng pulo ng [[Luzon]] (ang pinakamalaking pulo), para sa layuning pampangasiwaan. Taglay ng rehiyon ang pinakamalaking [[kapatagan]] sa bansa at gumagawa ng halos lahat ng suplay ng [[bigas]] sa bansa, kaya binansagan itong "Bangan ng Bigas ng Pilipinas" ("''Rice Granary of the Philippines''").<ref name="Climate Change, Justice and Sustainability">{{Cite book|url=https://books.google.com.ph/books?id=epsmm-bhnqcC|title=Climate Change, Justice and Sustainability: Linking Climate and Development Policy|last=Edenhofer|first=Ottmar|last2=Wallacher|first2=Johannes|last3=Lotze-Campen|first3=Hermann|last4=Reder|first4=Michael|last5=Knopf|first5=Brigitte|last6=Müller|first6=Johannes|date=Hunyo 25, 2012|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9789400745407|page=206|language=en|ref=Climate Change, Justice and Sustainability}}</ref> Ang mga lalawigang bumubuo rito ay: [[Aurora (lalawigan)|Aurora]], [[Bataan]], [[Bulacan]], [[Nueva Ecija]], [[Pampanga]], [[Tarlac]] at [[Zambales]].<ref>{{cite web|title=Central Luzon, Region III, Philippines|url=http://flagspot.net/flags/ph-iii.html|publisher=flagspot.net}}</ref> == Etimolohiya == Ang kasalukuyang pangalan ng rehiyon tumutukoy sa lokasyon nito sa malaking pulo ng Luzon. Nagmula ang termino sa mga Amerikanong mananakop kasunod ng pagkatalo ng Unang Republika ng Pilipinas. May mga panukala para palitan sa "''rehiyon ng Luzones''" ang pangalan ng rehiyon. Ang ipinapanukalang pangalan ay isang pagtukoy sa dating pangalan ng pulo ng Luzon – [[luzones|Luções]] – na ginamit paglaon upang matukoy sa gitnang lugar ng pulo na umaabot mula Pagasinan sa hilaga hanggang Pampanga sa timog. Ang salitang Luções ay literal na nagngangahulugang Luzones.<ref>http://opinion.inquirer.net/95645/change-name-will-good-philippines</ref><ref>http://news.abs-cbn.com/news/06/13/17/should-the-philippines-be-renamed-historian-weighs-in</ref> ==Paglalarawan== Matatagpuan ang rehiyon ng Gitnang Luzon sa hilaga ng [[Maynila]], ang pambansang kabisera. Kahangga nito ay mga rehiyon ng [[Ilocos]] at [[Lambak ng Cagayan]] sa hilaga; [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]], [[Calabarzon]] at mga katubigan ng [[Look ng Maynila]] sa timog; [[Dagat Timog Tsina]] (o [[Dagat Kanlurang Pilipinas]]) sa kanluran; at ang [[Dagat Pilipinas]] sa silangan.<ref>{{cite web|title=Region III, Central Luzon, Geographical Location|url=http://www.evis.net.ph/subregions/subregion3.htm|publisher=evis.net.ph}}</ref> Sa kasaysayan, kalinangan, at heograpiya, ang [[Pangasinan]] ay isang mahalagang bahagi ng rehiyon, ngunit ginawang pampolitika na bahagi ng rehiyon ng [[Ilocos]] ni [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] [[Ferdinand Marcos]] noong Hunyo 22, 1973.<ref>{{cite web|url = http://www.lawphil.net/statutes/presdecs/pd1973/pd_224_1973.html| title = Presidential Decree № 224| accessdate = Nobyembre 5, 2016}}</ref> Ang Gitnang Luzon ay nag-aani ng pinakamaraming bigas sa buong bansa. Inihahatid at iniluluwas ang labis na bigas sa ibang mga rehiyon ng Pilipinas. Ang lungsod ng [[San Fernando, Pampanga|San Fernando]], na panlalawigang kabisera ng Pampanga, ay itinalagang sentro panrehiyon. Inilipat ang lalawigan ng [[Aurora (lalawigan)|Aurora]] sa rehiyon mula sa [[Timog Katagalugan|Rehiyong IV]] sa pamamagitan ng ''Kautusang Tagapagpaganap Blg. 103'' noong Mayo 2002.<ref name="NSCBGovPH-EO103">{{cite web|title=Executive Order No. 103; Dividing Region IV into Region IV-A and Region IV-B, Transferring the Province of Aurora to Region III and for Other Purposes|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp|website=[[Philippine Statistics Authority]]|accessdate=March 29, 2016|date=May 17, 2002|quote=SECTION 4. The Province of Aurora is hereby transferred to and shall form part of Region III.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160518123918/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp|archive-date=May 18, 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite PH act|chamber=EO|number=103, s. 2002|title=Dividing Region IV into Region IV-A and Region IV-B, transferring the Province of Aurora to Region III and for other purposes|url=https://www.officialgazette.gov.ph/2002/05/17/executive-order-no-103-s-2002/|date=May 17, 2002|access-date=May 1, 2023|quote=SECTION 4. The Province of Aurora is hereby transferred to and shall form part of Region III.}}</ref><ref>[https://blgf.gov.ph/region-3/ Bureau of Local Government Finance Region 3]</ref> ==Demograpiya== {{Philippine Census | title= Senso ng populasyon ng<br>Gitnang Luzon | 1980= | 1990= 6338590 | 2000= 8204742 | 2007= 9720982 | 2010= 10137737 | 2015= 11218177 | footnote= Pinagmulan: [[Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas|PSA]]<ref name=NSO>{{cite web|url=https://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf |title=Population and Annual Growth Rates for The Philippines and Its Regions, Provinces, and Highly Urbanized Cities |work=2010 Census and Housing Population |publisher=Philippine Statistics Authority |accessdate=August 9, 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928012059/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf |archivedate=September 28, 2013 }}</ref>{{PH census|2015}} |align=none }} ===Mga wika=== Ang katutubong mga wika ng Gitnang Luzon ay: * [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]], sinasalita sa kabuoan ng Pampanga at katimugang Tarlac, gayon din sa timog-silangang Zambales, hilagang-silangang Bataan, kanlurang Bulacan, at timog-kanlurang Nueva Ecija. * [[Wikang Pangasinan|Pangasinan]], sinaslita sa hilagang Tarlac, hilagang-silangang Zambales, at hilagang-kanlurang Nueva Ecija. * [[Wikang Tagalog|Tagalog]], sinasalita sa Bulacan, Pampanga, Tarlac, Nueva Ecija, Aurora, Bataan, and Zambales. Ang pinakapopular na diyalekto ng Tagalog ay ang Bulakenyo na naririnig at sinasalita din sa Nueva Ecija; ang diyalektong sinasalita naman sa Aurora ay Tayabasin na sinasalita rin sa Quezon, si Presidente [[Manuel L. Quezon]] na itinuturing na Ama ng Pambansang Wika dahil pinili nya ang Tagalog bilang basehan ng pambansang wika ay isinilang at lumaki sa Baler, Aurora. Ito ang rehiyonal na [[lingua franca]], bilang [[wikang Filipino|Filipino]]. * [[Wikang Iloko|Iloko]], sinasalita sa hilagang Nueva Ecija at sa ilang bahagi ng Tarlac, Zambales, at Aurora. * [[Mga wikang Sambaliko|Sambal]], ginagamit ng karamihan sa Zambales at sa ilang nakakalat na mga pook sa Bataan at Pampanga. ===Relihiyon=== Walumpu't porsyento ng populasyon ng Gitnang Luzon ay [[Simbahang Katolika sa Pilipinas|Katoliko]]. Ang iba pang mga relihiyon na kumakatawan ay mga Protestante (kasama ang mga Evangelical), [[Islam]], [[Iglesia Ni Cristo]], at katutubong mga relihiyon tulad ng [[Anitismo]]. Mayroon din ibang mga denominasyon tulad ng Jesus Is Lord, Pentecostal Missionary Church of Christ, Ang Dating Daan, Jesus Miracle Crusade, [[Nagkakaisang Metodistang Simbahan]] at iba pa. == Mga pagkakahating administratibo == [[Talaksan:Ph central luzon.png|thumb|300px|Mapang Pampolitika ng Gitnang Luzon]] Ang Gitnang Luzon ay binubuo ng 7 [[Mga lalawigan ng Pilipinas|mga lalawigan]], 2 ''mataas na urbanisadong'' [[Mga lungsod ng Pilipinas|mga lungsod]], 12 ''nakapaloob'' na mga lungsod, 116 [[Mga bayan ng Pilipinas|mga bayan]], at 3,102 mga barangay.<ref name="NSCB">{{cite web|title=List of Regions|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listreg.asp|publisher=National Statistical Coordination Board|accessdate=Enero 9, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013150956/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listreg.asp|archive-date=Oktubre 13, 2008|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 class="unsortable" | Lalawigan {{font|{{small|or}} {{abbr|''HUC''|Mataas na urbanisadong lungsod; namamahala nang malaya mula sa anumang lalawigan}}|css=font-weight:normal}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kabisera ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]] ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Sukat<ref name="PSA-NSCB-ProvinceList">{{cite web |title=PSGC Interactive; List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |website=[[Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas|Philippine Statistics Authority]] |accessdate=Marso 29, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archivedate=Enero 11, 2013 }}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Kapal ng<br>populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{Abbr|Muni.|Mga bayan}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Barangay|Mga barangay}} |- ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Aurora (lalawigan)|Aurora]] | style="text-align:left;" | [[Baler]] | [[wikang Kasiguranin|Casiguranin]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]<ref>Ang Tagalog sa Aurora ay halos katumbas ng Lumang Tagalog na sinasalita rin sa probinsya ng Quezon, [[Tayabasing Tagalog]].</ref>/[[Wikang Iloko|Iloko]] | {{percent and number|214336|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,147.32|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|214336/3,147.32|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 8 | [[Talaan ng mga barangay sa Aurora|151]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Bataan]] | style="text-align:left;" | [[Balanga]] | [[Wikang Sambal|Sambal]]/[[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | {{percent and number|760650|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1,372.98|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|760650/1,372.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 11 | 237 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Bulacan]] | style="text-align:left;" | [[Malolos]] | [[Bulakenyong Tagalog]]/[[Wikang Kapampangan|Kapampangan]] | {{percent and number|3292071|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,796.10|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|3292071/2,796.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 3 | 21 | 569 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | {{nowrap|[[Nueva Ecija]]}} | style="text-align:left;" | [[Palayan, Nueva Ecija|Palayan]] | [[Bulakenyong Tagalog]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]/Kapampangan | {{percent and number|2151461|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5,751.33|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2151461/5,751.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 5 | 27 | 849 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Pampanga]] | style="text-align:left;" | {{nowrap|[[San Fernando, Pampanga|San Fernando]]}} | [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Bulakenyong Tagalog]] | {{percent and number|2198110|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,002.20|km2|abbr=values|disp=table}}<!-- excluding Angeles --> | {{convert|{{sigfig|2198110/2,002.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 2 | 19 | 505 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Tarlac]] | style="text-align:left;" | [[Lungsod ng Tarlac]] | [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Iloko|Iloko]] | {{percent and number|1366027|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,053.60|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1366027/3,053.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 17 | [[Talaan ng mga barangay sa Tarlac|511]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Zambales]] | style="text-align:left;" | [[Iba, Zambales|Iba]] | [[Wikang Sambal|Sambal]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | {{percent and number|590848|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,645.83|km2|abbr=values|disp=table}}<!-- excluding Olongapo --> | {{convert|{{sigfig|590848/3,645.83|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 13 | 230 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#FDFDFD;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;" | [[Angeles]] | style="text-align:right;border-left:0;" | † | — | [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Ingles|Ingles]] | {{percent and number|411634|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|60.27|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|411634/60.27|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | — | — | 33 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#FDFDFD;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;" | [[Olongapo]] | style="text-align:right;border-left:0;" | † | — | [[Wikang Tagalog|Tagalog]]/[[Wikang Sambal|Sambal]] | {{percent and number|233040|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|185.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|233040/185.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | — | — | 17 |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=4 style="text-align:left;" | Kabuoan ! scope="col" style="text-align:right;" | 11,218,177 ! scope="col" style="text-align:right;" | 22,014.63 ! scope="col" | {{convert|22,014.63|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|11218177/22,014.63|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|11218177/22,014.63|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 14 ! scope="col" | 116 ! scope="col" | 3,102 |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | colspan=13 style="padding-left:1em;" | {{Color box|#FDFDFD|†|border=darkgray}} Ang Angeles at Olongapo ay ''mga matataas na urbanisadong lungsod''; hiwalay ang mga pigura sa mga lalawigan ng Pampanga at Zambales. |} === Mga Lungsod === May labing-apat na mga lungsod ang rehiyon ng Gitnang Luzon. Ang [[San Jose del Monte]] ay may pinakamaraming populasyon habang pinakamatao naman ang [[Angeles]]. Batay sa lawak ng lupa ang [[Lungsod ng Tarlac]] ay ang pinakamalaki sa rehiyon. {{unbulleted list | {{Color box|#BFF5FF|†|border=darkgray}} {{font|Sentrong panrehiyon|size=90%}} }} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center;background-color:#FDFDFD;font-size:90%;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Lawak<ref name="PSA-CitiesList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |website=Philippine Statistics Authority |accessdate=Marso 29, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archivedate=Abril 29, 2011 }}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Kapal ng<br>populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Uri ng lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kaurian sa kita ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lalawigan |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|sq mi}} ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|/sq mi}} ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Angeles]] | style="text-align:right;" | 411,634 | {{convert|60.27|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|411634/60.27|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Mataas na Urbanisado | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Pampanga]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Balanga]] | style="text-align:right;" | 96,061 | {{convert|111.63|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|96061/111.63|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:left;" | [[Bataan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Cabanatuan]] | style="text-align:right;" | 302,231 | {{convert|192.29|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|302231/192.29|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Nueva Ecija]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Gapan]] | style="text-align:right;" | 110,303 | {{convert|164.44|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|110303/164.44|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:left;" | [[Nueva Ecija]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mabalacat]] | style="text-align:right;" | 250,799 | {{convert|83.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|250799/83.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Pampanga]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Malolos]] | style="text-align:right;" | 252,074 | {{convert|67.25|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|252074/67.25|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Bulacan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Meycauayan]] | style="text-align:right;" | 209,083 | {{convert|32.10|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|209083/32.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Bulacan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Muñoz]] | style="text-align:right;" | 81,483 | {{convert|163.05|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|81483/163.05|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:left;" | [[Nueva Ecija]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Olongapo]] | style="text-align:right;" | 233,040 | {{convert|185.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|233040/185.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Mataas na Urbanisado | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Zambales]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Palayan, Nueva Ecija|Palayan]] | style="text-align:right;" | 41,041 | {{convert|101.40|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|41041/101.40|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Ikalima | style="text-align:left;" | [[Nueva Ecija]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#BFF5FF;border-right:0;" |† [[San Fernando, Pampanga|San Fernando]] | style="text-align:right;" | 306,659 | {{convert|67.74|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|306659/67.74|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Pampanga]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Jose, Nueva Ecija|San Jose]] | style="text-align:right;" | 139,738 | {{convert|185.99|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|139738/185.99|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:left;" | [[Nueva Ecija]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Jose del Monte]] | style="text-align:right;" | 574,089 | {{convert|105.53|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|574089/105.53|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Bulacan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Lungsod ng Tarlac]] | style="text-align:right;" | 342,493 | {{convert|274.66|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|342493/274.66|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Tarlac]] |} {{Largest cities | province = Gitnang Luzon | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Gitnang Luzon | div_link = Lalawigan{{!}}Lalawigan | city_1 = San Jose del Monte{{!}}San Jose del Monte | div_1 = Bulacan{{!}}Bulacan | pop_1 =651,813 | img_1 = 9409SM City San Jose Del Monte QualiMed 28.jpg | city_2 = Angeles, Pampanga{{!}}''Angeles'' | div_2 = Pampanga{{!}}Pampanga | pop_2 = 462,928 | img_2 = Angeles City 2021.jpg | city_3 = Lungsod ng Tarlac{{!}}'''Tarlac City''' | div_3 = Tarlac{{!}}Tarlac | pop_3 = 385,398 | img_3 = Tarlac City 2.JPG | city_4 = San Fernando, Pampanga{{!}}'''San Fernando''' | div_4 = Pampanga{{!}}Pampanga | pop_4 = 354,666 | img_4 = FvfPampanga2265 05.JPG | city_5 = Cabanatuan{{!}}Cabanatuan | div_5 = Nueva Ecija{{!}}Nueva Ecija | pop_5 = 327,325 | city_6 = Mabalacat{{!}}Mabalacat | div_6 = Pampanga{{!}}Pampanga | pop_6 = 293,244 | city_7 = Malolos{{!}}'''Malolos''' | div_7 = Bulacan{{!}}Bulacan | pop_7 = 261,189 | city_8 = Olongapo{{!}}''Olongapo'' | div_8 = Zambales{{!}}Zambales | pop_8 = 260,317 | city_9 = Meycauayan{{!}}Meycauayan | div_9 = Bulacan{{!}}Bulacan | pop_9 = 225,673 | city_10 = San Jose, Nueva Ecija{{!}}San Jose | div_10 = Nueva Ecija{{!}}Nueva Ecija | pop_10 = 150,917 }} ==Tingnan din== * [[Mga super rehiyon ng Pilipinas]] * [[Himagsikang Pilipino]] *[[Hilagang Luzon]] *[[Timog Luzon]] == Mga sanggunian == {{reflist|30em}} == Mga Kawing Panlabas == {{Commons category|Central Luzon}} {{wikivoyage|Central Luzon}} * [http://www.centralluzon.com Central Luzon Local Search] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204051630/http://www.centralluzon.com/ |date=December 4, 2020 }} * [http://www.gov.ph/superregions/NLAQ1.pdf North Luzon Super Region: Potentials] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615010504/http://www.gov.ph/superregions/NLAQ1.pdf |date=Hunyo 15, 2007 }} * [http://www.gov.ph/superregions/NLAQ2.pdf North Luzon Super Region: Projects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615010517/http://www.gov.ph/superregions/NLAQ2.pdf |date=Hunyo 15, 2007 }} * [https://web.archive.org/web/20160518123918/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp Executive Order No. 103] {{Geographic location | Centre = [[Pampanga]]/[[Angeles]] | North = [[Tarlac]] | West = [[Zambales]] | East = [[Nueva Ecija]] | South = [[Look ng Manila]] | Southwest = [[Bataan]] | Southeast = [[Bulacan]] }} {{Gitnang Luzon}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} [[Kategorya:Gitnang Luzon| ]] [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] ahdasrv1u6e7irhknbjp3qwt9fac5et 2205376 2205322 2026-04-30T04:57:10Z Exec8 780 2205376 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info --> |official_name = Gitnang Luzon |other_name = Rehiyong III |settlement_type = [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] <!-- Skyline --> |image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Baler Bay.jpg{{!}}Look ng Baler | photo2a = Our Lady of Mt. Carmel Parish - left side view (Paseo Del Congreso, Malolos, Bulacan; 2017-03-14).jpg {{!}} Simbahan ng Barasoain sa Bulacan | photo2b = Mount Pinatubo 20081229 02.jpg{{!}} Bundok Pinatubo sa Zambales | photo3a = Gabaldon,Nueva Ecijajf9335 09.JPG{{!}} Parte ng Sierra Madre sa Nueva Ecija = | photo3b = Angeles Heritage District.jpg{{!}} Pamanang Distrito sa Pampanga | size = 260 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = ''Paikot sa kanan mula sa itaas:'' [[Look ng Baler]]; [[Simbahan ng Barasoain]] sa [[Malolos]], [[Bulacan]]; bahagi ng [[Sierra Madre (Pilipinas)|Sierra Madre]] malapit sa [[Gabaldon]], [[Nueva Ecija]]; ''Heritage District'' ng [[Angeles]] sa [[Pampanga]]; [[Bundok Pinatubo]] sa [[Zambales]] }} |image_alt = |image_caption = <!-- images and maps --> |image_flag = |flag_size = 120x80px |image_seal = |seal_size = 100x80px |image_map = {{PH wikidata|image_map}} |map_caption = Kinaroroonan sa Philippines <!-- Motto --> |nickname = Bangan ng Bigas ng Pilipinas<ref name="Climate Change, Justice and Sustainability"/> |motto = <!-- Location --> |coordinates = {{coord|region:PH|format=dms|display=inline,title}} |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{PHL}} |subdivision_type1 = [[Mga kapuluan ng Pilipinas|Pangkat ng pulo]] |subdivision_name1 = [[Luzon]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |seat_type = Regional center |seat = [[San Fernando, Pampanga|San Fernando {{small|(Pampanga)}}]]<ref name="regionalcenter">{{cite web | url=http://region3.dilg.gov.ph/index.php/about/key-officials/50-about-dilg-r-3/379-dilg-region-3-profile | title=DILG Region 3 - Regional Management | publisher=Department of the Interior and Local Government | accessdate=Mayo 29, 2016}}</ref> <!-- Politics --> |leader_title = |leader_name = <!-- Area --> |area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} |area_footnotes = <!-- Population --> |population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} |population_total = {{PH wikidata|population_total}} |population_footnotes = {{PH census|2015<ref name="2015pop">{{cite web | url=https://www.psa.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/R03.xlsx | title=Highlights of the Philippine Population 2015 Census of Population (Region 3) | publisher=Philippine Statistics Authority | accessdate=Mayo 29, 2016 | archive-date=Mayo 9, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190509072220/https://psa.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/R03.xlsx | url-status=dead }}</ref>}} |population_density_km2 = auto <!-- General information --> |timezone = [[Pamantayang Oras ng Pilipinas|PST]] |utc_offset = +8 |iso_code = PH-03 <!-- Others --> |blank_name_sec1 = [[Mga lalawigan ng Pilipinas|Mga lalawigan]] |blank_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 7 | [[Aurora (lalawigan)|Aurora]] | [[Bataan]] | [[Bulacan]] | [[Nueva Ecija]] | [[Pampanga]] | [[Tarlac]] | [[Zambales]] }} |blank1_name_sec1 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Malayang mga lungsod]] |blank1_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 2 | [[Angeles]] | [[Olongapo]] }} |blank2_name_sec1 = [[Mga bayan ng Pilipinas|Mga bayan]] |blank2_info_sec1 = 116 |blank3_name_sec1 = [[Barangay|Mga barangay]] |blank3_info_sec1 = 3,102 |blank4_name_sec1 = [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Mga distritong pambatas]] |blank4_info_sec1 = 20 | demographics_type1 = Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao | demographics1_title1 = [[Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao|HDI]] (2018) | demographics1_info1 = 0.726<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|access-date=Marso 13, 2020}}</ref><br/>{{color|#0c0|high}} · [[Talaan ng mga lalawigan ng Pilipinas ayon sa Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao|Pang-apat]] |blank_name_sec2 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] |blank_info_sec2 = {{hlist | item-style=white-space:nowrap; | [[Wikang Kapampangan|Kapangpangan]] | [[Wikang Pangasinan|Pangasinan]] | [[Wikang Tagalog|Tagalog]] | [[Wikang Sambal|Sambal]] | [[Wikang Iloko|Iloko]] | [[Wikang Ingles|Ingles]] | ''iba pa'' }} |website = }} Ang '''Gitnang Luzon''' ({{lang-pam|Kalibudtarang Luzon}}, [[wikang Sambal|Sambal]]: ''Botlay a Luzon'', {{lang-pag|Pegley na Luzon}}, {{lang-ilo|Tengnga a Luzon}}, {{lang-en|Central Luzon}}), itinalagang '''Rehiyong III''', ay isang [[Mga rehiyon ng Pilipinas|administratibong rehiyon]] sa [[Pilipinas]], pangunahing naglilingkod upang ibuo ang pitong mga lalawigan ng malawak na gitnang mga kapatagan ng pulo ng [[Luzon]] (ang pinakamalaking pulo), para sa layuning pampangasiwaan. Taglay ng rehiyon ang pinakamalaking [[kapatagan]] sa bansa at gumagawa ng halos lahat ng suplay ng [[bigas]] sa bansa, kaya binansagan itong "Bangan ng Bigas ng Pilipinas" ("''Rice Granary of the Philippines''").<ref name="Climate Change, Justice and Sustainability">{{Cite book|url=https://books.google.com.ph/books?id=epsmm-bhnqcC|title=Climate Change, Justice and Sustainability: Linking Climate and Development Policy|last=Edenhofer|first=Ottmar|last2=Wallacher|first2=Johannes|last3=Lotze-Campen|first3=Hermann|last4=Reder|first4=Michael|last5=Knopf|first5=Brigitte|last6=Müller|first6=Johannes|date=Hunyo 25, 2012|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9789400745407|page=206|language=en|ref=Climate Change, Justice and Sustainability}}</ref> Ang mga lalawigang bumubuo rito ay: [[Aurora (lalawigan)|Aurora]], [[Bataan]], [[Bulacan]], [[Nueva Ecija]], [[Pampanga]], [[Tarlac]] at [[Zambales]].<ref>{{cite web|title=Central Luzon, Region III, Philippines|url=http://flagspot.net/flags/ph-iii.html|publisher=flagspot.net}}</ref> == Etimolohiya == Ang kasalukuyang pangalan ng rehiyon tumutukoy sa lokasyon nito sa malaking pulo ng Luzon. Nagmula ang termino sa mga Amerikanong mananakop kasunod ng pagkatalo ng Unang Republika ng Pilipinas. May mga panukala para palitan sa "''rehiyon ng Luzones''" ang pangalan ng rehiyon. Ang ipinapanukalang pangalan ay isang pagtukoy sa dating pangalan ng pulo ng Luzon – [[luzones|Luções]] – na ginamit paglaon upang matukoy sa gitnang lugar ng pulo na umaabot mula Pagasinan sa hilaga hanggang Pampanga sa timog. Ang salitang Luções ay literal na nagngangahulugang Luzones.<ref>http://opinion.inquirer.net/95645/change-name-will-good-philippines</ref><ref>http://news.abs-cbn.com/news/06/13/17/should-the-philippines-be-renamed-historian-weighs-in</ref> ==Paglalarawan== Matatagpuan ang rehiyon ng Gitnang Luzon sa hilaga ng [[Maynila]], ang pambansang kabisera. Kahangga nito ay mga rehiyon ng [[Ilocos]] at [[Lambak ng Cagayan]] sa hilaga; [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]], [[Calabarzon]] at mga katubigan ng [[Look ng Maynila]] sa timog; [[Dagat Timog Tsina]] (o [[Dagat Kanlurang Pilipinas]]) sa kanluran; at ang [[Dagat Pilipinas]] sa silangan.<ref>{{cite web|title=Region III, Central Luzon, Geographical Location|url=http://www.evis.net.ph/subregions/subregion3.htm|publisher=evis.net.ph}}</ref> Sa kasaysayan, kalinangan, at heograpiya, ang [[Pangasinan]] ay isang mahalagang bahagi ng rehiyon, ngunit ginawang pampolitika na bahagi ng rehiyon ng [[Ilocos]] ni [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] [[Ferdinand Marcos]] noong Hunyo 22, 1973.<ref>{{cite web|url = http://www.lawphil.net/statutes/presdecs/pd1973/pd_224_1973.html| title = Presidential Decree № 224| accessdate = Nobyembre 5, 2016}}</ref> Ang Gitnang Luzon ay nag-aani ng pinakamaraming bigas sa buong bansa. Inihahatid at iniluluwas ang labis na bigas sa ibang mga rehiyon ng Pilipinas. Ang lungsod ng [[San Fernando, Pampanga|San Fernando]], na panlalawigang kabisera ng Pampanga, ay itinalagang sentro panrehiyon. Inilipat ang lalawigan ng [[Aurora (lalawigan)|Aurora]] sa rehiyon mula sa [[Timog Katagalugan|Rehiyong IV]] sa pamamagitan ng ''Kautusang Tagapagpaganap Blg. 103'' noong Mayo 2002.<ref name="NSCBGovPH-EO103">{{cite web|title=Executive Order No. 103; Dividing Region IV into Region IV-A and Region IV-B, Transferring the Province of Aurora to Region III and for Other Purposes|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp|website=[[Philippine Statistics Authority]]|accessdate=March 29, 2016|date=May 17, 2002|quote=SECTION 4. The Province of Aurora is hereby transferred to and shall form part of Region III.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160518123918/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp|archive-date=May 18, 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite PH act|chamber=EO|number=103, s. 2002|title=Dividing Region IV into Region IV-A and Region IV-B, transferring the Province of Aurora to Region III and for other purposes|url=https://www.officialgazette.gov.ph/2002/05/17/executive-order-no-103-s-2002/|date=May 17, 2002|access-date=May 1, 2023|quote=SECTION 4. The Province of Aurora is hereby transferred to and shall form part of Region III.}}</ref><ref>[https://blgf.gov.ph/region-3/ Bureau of Local Government Finance Region 3]</ref> ==Demograpiya== {{Philippine Census | title= Senso ng populasyon ng<br>Gitnang Luzon | 1980= | 1990= 6338590 | 2000= 8204742 | 2007= 9720982 | 2010= 10137737 | 2015= 11218177 | footnote= Pinagmulan: [[Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas|PSA]]<ref name=NSO>{{cite web|url=https://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf |title=Population and Annual Growth Rates for The Philippines and Its Regions, Provinces, and Highly Urbanized Cities |work=2010 Census and Housing Population |publisher=Philippine Statistics Authority |accessdate=August 9, 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928012059/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf |archivedate=September 28, 2013 }}</ref>{{PH census|2015}} |align=none }} ===Mga wika=== Ang katutubong mga wika ng Gitnang Luzon ay: * [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]], sinasalita sa kabuoan ng Pampanga at katimugang Tarlac, gayon din sa timog-silangang Zambales, hilagang-silangang Bataan, kanlurang Bulacan, at timog-kanlurang Nueva Ecija. * [[Wikang Pangasinan|Pangasinan]], sinaslita sa hilagang Tarlac, hilagang-silangang Zambales, at hilagang-kanlurang Nueva Ecija. * [[Wikang Tagalog|Tagalog]], sinasalita sa Bulacan, Pampanga, Tarlac, Nueva Ecija, Aurora, Bataan, and Zambales. Ang pinakapopular na diyalekto ng Tagalog ay ang Bulakenyo na naririnig at sinasalita din sa Nueva Ecija; ang diyalektong sinasalita naman sa Aurora ay Tayabasin na sinasalita rin sa Quezon, si Presidente [[Manuel L. Quezon]] na itinuturing na Ama ng Pambansang Wika dahil pinili nya ang Tagalog bilang basehan ng pambansang wika ay isinilang at lumaki sa Baler, Aurora. Ito ang rehiyonal na [[lingua franca]], bilang [[wikang Filipino|Filipino]]. * [[Wikang Iloko|Iloko]], sinasalita sa hilagang Nueva Ecija at sa ilang bahagi ng Tarlac, Zambales, at Aurora. * [[Mga wikang Sambaliko|Sambal]], ginagamit ng karamihan sa Zambales at sa ilang nakakalat na mga pook sa Bataan at Pampanga. ===Relihiyon=== Walumpu't porsyento ng populasyon ng Gitnang Luzon ay [[Simbahang Katolika sa Pilipinas|Katoliko]]. Ang iba pang mga relihiyon na kumakatawan ay mga Protestante (kasama ang mga Evangelical), [[Islam]], [[Iglesia Ni Cristo]], at katutubong mga relihiyon tulad ng [[Anitismo]]. Mayroon din ibang mga denominasyon tulad ng Jesus Is Lord, Pentecostal Missionary Church of Christ, Ang Dating Daan, Jesus Miracle Crusade, [[Nagkakaisang Metodistang Simbahan]] at iba pa. == Mga pagkakahating administratibo == [[Talaksan:Ph central luzon.png|thumb|300px|Mapang Pampolitika ng Gitnang Luzon]] Ang Gitnang Luzon ay binubuo ng 7 [[Mga lalawigan ng Pilipinas|mga lalawigan]], 2 ''mataas na urbanisadong'' [[Mga lungsod ng Pilipinas|mga lungsod]], 12 ''nakapaloob'' na mga lungsod, 116 [[Mga bayan ng Pilipinas|mga bayan]], at 3,102 mga barangay.<ref name="NSCB">{{cite web|title=List of Regions|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listreg.asp|publisher=National Statistical Coordination Board|accessdate=Enero 9, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013150956/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listreg.asp|archive-date=Oktubre 13, 2008|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 class="unsortable" | Lalawigan {{font|{{small|or}} {{abbr|''HUC''|Mataas na urbanisadong lungsod; namamahala nang malaya mula sa anumang lalawigan}}|css=font-weight:normal}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kabisera ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]] ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Sukat<ref name="PSA-NSCB-ProvinceList">{{cite web |title=PSGC Interactive; List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |website=[[Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas|Philippine Statistics Authority]] |accessdate=Marso 29, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archivedate=Enero 11, 2013 }}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Kapal ng<br>populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{Abbr|Muni.|Mga bayan}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Barangay|Mga barangay}} |- ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Aurora (lalawigan)|Aurora]] | style="text-align:left;" | [[Baler]] | [[wikang Kasiguranin|Casiguranin]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]<ref>Ang Tagalog sa Aurora ay halos katumbas ng Lumang Tagalog na sinasalita rin sa probinsya ng Quezon, [[Tayabasing Tagalog]].</ref>/[[Wikang Iloko|Iloko]] | {{percent and number|214336|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,147.32|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|214336/3,147.32|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 8 | [[Talaan ng mga barangay sa Aurora|151]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Bataan]] | style="text-align:left;" | [[Balanga]] | [[Wikang Sambal|Sambal]]/[[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | {{percent and number|760650|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1,372.98|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|760650/1,372.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 11 | 237 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Bulacan]] | style="text-align:left;" | [[Malolos]] | [[Bulakenyong Tagalog]]/[[Wikang Kapampangan|Kapampangan]] | {{percent and number|3292071|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,796.10|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|3292071/2,796.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 3 | 21 | 569 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | {{nowrap|[[Nueva Ecija]]}} | style="text-align:left;" | [[Palayan, Nueva Ecija|Palayan]] | [[Bulakenyong Tagalog]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]/Kapampangan | {{percent and number|2151461|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5,751.33|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2151461/5,751.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 5 | 27 | 849 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Pampanga]] | style="text-align:left;" | {{nowrap|[[San Fernando, Pampanga|San Fernando]]}} | [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Bulakenyong Tagalog]] | {{percent and number|2198110|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,002.20|km2|abbr=values|disp=table}}<!-- excluding Angeles --> | {{convert|{{sigfig|2198110/2,002.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 2 | 19 | 505 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Tarlac]] | style="text-align:left;" | [[Lungsod ng Tarlac]] | [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Iloko|Iloko]] | {{percent and number|1366027|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,053.60|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1366027/3,053.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 17 | [[Talaan ng mga barangay sa Tarlac|511]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Zambales]] | style="text-align:left;" | [[Iba, Zambales|Iba]] | [[Wikang Sambal|Sambal]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | {{percent and number|590848|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,645.83|km2|abbr=values|disp=table}}<!-- excluding Olongapo --> | {{convert|{{sigfig|590848/3,645.83|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 13 | 230 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#FDFDFD;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;" | [[Angeles]] | style="text-align:right;border-left:0;" | † | — | [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Ingles|Ingles]] | {{percent and number|411634|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|60.27|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|411634/60.27|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | — | — | 33 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#FDFDFD;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;" | [[Olongapo]] | style="text-align:right;border-left:0;" | † | — | [[Wikang Tagalog|Tagalog]]/[[Wikang Sambal|Sambal]] | {{percent and number|233040|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|185.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|233040/185.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | — | — | 17 |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=4 style="text-align:left;" | Kabuoan ! scope="col" style="text-align:right;" | 11,218,177 ! scope="col" style="text-align:right;" | 22,014.63 ! scope="col" | {{convert|22,014.63|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|11218177/22,014.63|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|11218177/22,014.63|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 14 ! scope="col" | 116 ! scope="col" | 3,102 |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | colspan=13 style="padding-left:1em;" | {{Color box|#FDFDFD|†|border=darkgray}} Ang Angeles at Olongapo ay ''mga matataas na urbanisadong lungsod''; hiwalay ang mga pigura sa mga lalawigan ng Pampanga at Zambales. |} === Mga Lungsod === May labing-apat na mga lungsod ang rehiyon ng Gitnang Luzon. Ang [[San Jose del Monte]] ay may pinakamaraming populasyon habang pinakamatao naman ang [[Angeles]]. Batay sa lawak ng lupa ang [[Lungsod ng Tarlac]] ay ang pinakamalaki sa rehiyon. {{unbulleted list | {{Color box|#BFF5FF|†|border=darkgray}} {{font|Sentrong panrehiyon|size=90%}} }} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center;background-color:#FDFDFD;font-size:90%;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Lawak<ref name="PSA-CitiesList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |website=Philippine Statistics Authority |accessdate=Marso 29, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archivedate=Abril 29, 2011 }}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Kapal ng<br>populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Uri ng lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kaurian sa kita ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lalawigan |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|sq mi}} ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|/sq mi}} ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Angeles]] | style="text-align:right;" | 411,634 | {{convert|60.27|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|411634/60.27|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Mataas na Urbanisado | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Pampanga]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Balanga]] | style="text-align:right;" | 96,061 | {{convert|111.63|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|96061/111.63|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:left;" | [[Bataan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Cabanatuan]] | style="text-align:right;" | 302,231 | {{convert|192.29|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|302231/192.29|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Nueva Ecija]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Gapan]] | style="text-align:right;" | 110,303 | {{convert|164.44|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|110303/164.44|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:left;" | [[Nueva Ecija]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mabalacat]] | style="text-align:right;" | 250,799 | {{convert|83.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|250799/83.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Pampanga]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Malolos]] | style="text-align:right;" | 252,074 | {{convert|67.25|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|252074/67.25|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Bulacan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Meycauayan]] | style="text-align:right;" | 209,083 | {{convert|32.10|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|209083/32.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Bulacan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Muñoz]] | style="text-align:right;" | 81,483 | {{convert|163.05|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|81483/163.05|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:left;" | [[Nueva Ecija]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Olongapo]] | style="text-align:right;" | 233,040 | {{convert|185.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|233040/185.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Mataas na Urbanisado | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Zambales]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Palayan, Nueva Ecija|Palayan]] | style="text-align:right;" | 41,041 | {{convert|101.40|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|41041/101.40|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Ikalima | style="text-align:left;" | [[Nueva Ecija]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#BFF5FF;border-right:0;" |† [[San Fernando, Pampanga|San Fernando]] | style="text-align:right;" | 306,659 | {{convert|67.74|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|306659/67.74|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Pampanga]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Jose, Nueva Ecija|San Jose]] | style="text-align:right;" | 139,738 | {{convert|185.99|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|139738/185.99|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:left;" | [[Nueva Ecija]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Jose del Monte]] | style="text-align:right;" | 574,089 | {{convert|105.53|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|574089/105.53|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Bulacan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Lungsod ng Tarlac]] | style="text-align:right;" | 342,493 | {{convert|274.66|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|342493/274.66|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Tarlac]] |} {{Largest cities | province = Gitnang Luzon | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Gitnang Luzon | div_link = Lalawigan{{!}}Lalawigan | city_1 = San Jose del Monte{{!}}San Jose del Monte | div_1 = Bulacan{{!}}Bulacan | pop_1 =651,813 | img_1 = 9409SM City San Jose Del Monte QualiMed 28.jpg | city_2 = Angeles, Pampanga{{!}}''Angeles'' | div_2 = Pampanga{{!}}Pampanga | pop_2 = 462,928 | img_2 = Angeles City 2021.jpg | city_3 = Lungsod ng Tarlac{{!}}'''Tarlac City''' | div_3 = Tarlac{{!}}Tarlac | pop_3 = 385,398 | img_3 = Tarlac City 2.JPG | city_4 = San Fernando, Pampanga{{!}}'''San Fernando''' | div_4 = Pampanga{{!}}Pampanga | pop_4 = 354,666 | img_4 = FvfPampanga2265 05.JPG | city_5 = Cabanatuan{{!}}Cabanatuan | div_5 = Nueva Ecija{{!}}Nueva Ecija | pop_5 = 327,325 | city_6 = Mabalacat{{!}}Mabalacat | div_6 = Pampanga{{!}}Pampanga | pop_6 = 293,244 | city_7 = Malolos{{!}}'''Malolos''' | div_7 = Bulacan{{!}}Bulacan | pop_7 = 261,189 | city_8 = Olongapo{{!}}''Olongapo'' | div_8 = Zambales{{!}}Zambales | pop_8 = 260,317 | city_9 = Meycauayan{{!}}Meycauayan | div_9 = Bulacan{{!}}Bulacan | pop_9 = 225,673 | city_10 = San Jose, Nueva Ecija{{!}}San Jose | div_10 = Nueva Ecija{{!}}Nueva Ecija | pop_10 = 150,917 }} ==Tingnan din== * [[Mga super rehiyon ng Pilipinas]] * [[Himagsikang Pilipino]] *[[Hilagang Luzon]] *[[Timog Luzon]] == Mga sanggunian == {{reflist|30em}} == Mga Kawing Panlabas == {{Commons category|Central Luzon}} {{wikivoyage|Central Luzon}} * [http://www.centralluzon.com Central Luzon Local Search] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204051630/http://www.centralluzon.com/ |date=December 4, 2020 }} * [http://www.gov.ph/superregions/NLAQ1.pdf North Luzon Super Region: Potentials] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615010504/http://www.gov.ph/superregions/NLAQ1.pdf |date=Hunyo 15, 2007 }} * [http://www.gov.ph/superregions/NLAQ2.pdf North Luzon Super Region: Projects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615010517/http://www.gov.ph/superregions/NLAQ2.pdf |date=Hunyo 15, 2007 }} * [https://web.archive.org/web/20160518123918/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp Executive Order No. 103] {{Geographic location | Centre = [[Pampanga]]/[[Angeles]] | North = [[Tarlac]] | West = [[Zambales]] | East = [[Nueva Ecija]] | South = [[Look ng Manila]] | Southwest = [[Bataan]] | Southeast = [[Bulacan]] }} {{Gitnang Luzon}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Gitnang Luzon| ]] [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] f92brudj5vmx9q2dughc4jivt4v6aix 0 5719 2205358 2040931 2026-04-30T04:23:01Z Exec8 780 2205358 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle=Lalawigan ng Nueva Vizcaya |sealfile=Ph_seal_nueva_vizcaya.png |region=[[Lambak ng Cagayan|Rehiyon II]] |capital=[[Bayombong, Nueva Vizcaya|Bayombong]] |founded= 1841 |pop2000= 366962 |pop2000rank= ika-19 pinakamaliit |popden2000= 94 |popden2000rank= ika-14 pinakamababa |areakm2= 3903.9 |arearank= ika-33 pinakamalaki |hucities= 0 |componentcities= 0 |municipalities= 15 |barangays= 275 |districts= 1 |languages= [[Iloko]], Gaddang, Isinay, [[Wikang Tagalog|Tagalog]] |governor= Luisa Lloren Cuaresma (2004–2007) |locatormapfile=Ph_locator_map_nueva_vizcaya.png |}} Ang '''Nueva Vizcaya''' ([[Wikang Filipino|Filipino]]: ''Bagong Biskaya'') ay isang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matagpuan sa [[Lambak ng Cagayan]] sa [[Luzon]]. Ang kabisera nito ay [[Bayombong, Nueva Vizcaya|Bayombong]]. Kanugnog nito ang mga lalawigan ng [[Ifugao]], [[Isabela]], [[Quirino]], [[Aurora]], [[Nueva Ecija]], [[Pangasinan]], at [[Benguet]]. ==Kasaysayan at kultura== Ang lalawigan ng Nueva Vizcaya ay naging bahagi ng malawak na lambak ng [[Cagayan]] na dating iisang yunit pampolitika na pook na pinamumunuan ng isang [[gobernador]]. Noong 1839, ang noo'y gobernador heneral ng Pilipinas na si Luis Lardizabal, sa abiso ng noo'y alkalde mayor ng Cagayan, ay nagpalabas ng isang orden na lumikha sa Nueva Vizcaya bilang isang lalawigang politiko-militar. Pinagtibay ang nasabing orden sa isang Decreto Royal noong 10 Abril 1841. Ang lalawigan ay nagkaroon ng unang pamamahalang sibil noong 1902 nang ito'y buuin ng Philippine Commission. Mula nang maging lubos na at [[kasarinlan|nagsasarili]] nang lalawigan ang Nueva Vizcaya, ang kasaysayan nito'y binubuo na ng kultura at tradisyon at paniniwala ng mga katutubong unang nanirahan dito na kinabibilangan ng mga [[Isinay]], [[Gaddang]], [[Bugkalot]] (o [[Ilongot]]), [[Igorot]], [[Ifugao]] (Ipugaw), at nang lumaon ay ang [[mga Ilokano]] at iba pang pangkat etniko. == Heograpiya == ===Mga Bayan=== <table border="0"><tr> <td valign="top"> *[[Alfonso Castaneda, Nueva Vizcaya|Alfonso Castaneda]] *[[Ambaguio, Nueva Vizcaya|Ambaguio]] *[[Aritao, Nueva Vizcaya|Aritao]] *[[Bagabag, Nueva Vizcaya|Bagabag]] *[[Bambang, Nueva Vizcaya|Bambang]] *[[Bayombong, Nueva Vizcaya|Bayombong]] *[[Diadi, Nueva Vizcaya|Diadi]] *[[Dupax del Norte, Nueva Vizcaya|Dupax del Norte]] </td><td valign="top"> *[[Dupax del Sur, Nueva Vizcaya|Dupax del Sur]] *[[Kasibu, Nueva Vizcaya|Kasibu]] *[[Kayapa, Nueva Vizcaya|Kayapa]] *[[Quezon, Nueva Vizcaya|Quezon]] *[[Santa Fe, Nueva Vizcaya|Santa Fe]] *[[Solano, Nueva Vizcaya|Solano]] *[[Villaverde, Nueva Vizcaya|Villaverde]] </td></tr></table> === Mga tanawin === Mountains : * Sierra Madre Mountain Ranges, * Mt. Pulag National Park * Caraballo Mountains * Cordillera Mountains * Mount Palali Waterfalls: * Imugan Waterfalls * Quezon WaterfallukiThe Countess of the Falls Mga Kweba: *Capisaan Cave System *Alayan Caves Historical Sites: * Dalton Pass * Kirang Pass * Villaverde Trail Mga Simbahan: * St. Dominic Catherdral * St. Vincent Ferrer Parish Church * St. Louis Beltran Parish Church * Our Lady of Peace * St. Joseph Church * Unity Anglican Parish === Mga Kilalang Tao === * Maria Calderon-world's fastest reader * Lilia Clemente-a wizard in the financial world * Lalaine Bennet-she captured various international pageants. === Festivals === * Grand Ammungan Festival * Citrus Festival * Kalanguya Festival * Pagbiagan Festival * Bakyat Festival * Panlingalingan Festival ==Kawing palabas== *[http://www.nvizcaya.gov.ph Opisyal na websayt ng Nueva Vizcaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090701053831/http://www.nvizcaya.gov.ph/ |date=2009-07-01 }} == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Nueva Vizcaya}} {{Lambak ng Cagayan}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] puef7futx2hrqigatwfn241n5qmheva 2205402 2205358 2026-04-30T05:02:46Z Exec8 780 2205402 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle=Lalawigan ng Nueva Vizcaya |sealfile=Ph_seal_nueva_vizcaya.png |region=[[Lambak ng Cagayan|Rehiyon II]] |capital=[[Bayombong, Nueva Vizcaya|Bayombong]] |founded= 1841 |pop2000= 366962 |pop2000rank= ika-19 pinakamaliit |popden2000= 94 |popden2000rank= ika-14 pinakamababa |areakm2= 3903.9 |arearank= ika-33 pinakamalaki |hucities= 0 |componentcities= 0 |municipalities= 15 |barangays= 275 |districts= 1 |languages= [[Iloko]], Gaddang, Isinay, [[Wikang Tagalog|Tagalog]] |governor= Luisa Lloren Cuaresma (2004–2007) |locatormapfile=Ph_locator_map_nueva_vizcaya.png |}} Ang '''Nueva Vizcaya''' ([[Wikang Filipino|Filipino]]: ''Bagong Biskaya'') ay isang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matagpuan sa [[Lambak ng Cagayan]] sa [[Luzon]]. Ang kabisera nito ay [[Bayombong, Nueva Vizcaya|Bayombong]]. Kanugnog nito ang mga lalawigan ng [[Ifugao]], [[Isabela]], [[Quirino]], [[Aurora]], [[Nueva Ecija]], [[Pangasinan]], at [[Benguet]]. ==Kasaysayan at kultura== Ang lalawigan ng Nueva Vizcaya ay naging bahagi ng malawak na lambak ng [[Cagayan]] na dating iisang yunit pampolitika na pook na pinamumunuan ng isang [[gobernador]]. Noong 1839, ang noo'y gobernador heneral ng Pilipinas na si Luis Lardizabal, sa abiso ng noo'y alkalde mayor ng Cagayan, ay nagpalabas ng isang orden na lumikha sa Nueva Vizcaya bilang isang lalawigang politiko-militar. Pinagtibay ang nasabing orden sa isang Decreto Royal noong 10 Abril 1841. Ang lalawigan ay nagkaroon ng unang pamamahalang sibil noong 1902 nang ito'y buuin ng Philippine Commission. Mula nang maging lubos na at [[kasarinlan|nagsasarili]] nang lalawigan ang Nueva Vizcaya, ang kasaysayan nito'y binubuo na ng kultura at tradisyon at paniniwala ng mga katutubong unang nanirahan dito na kinabibilangan ng mga [[Isinay]], [[Gaddang]], [[Bugkalot]] (o [[Ilongot]]), [[Igorot]], [[Ifugao]] (Ipugaw), at nang lumaon ay ang [[mga Ilokano]] at iba pang pangkat etniko. == Heograpiya == ===Mga Bayan=== <table border="0"><tr> <td valign="top"> *[[Alfonso Castaneda, Nueva Vizcaya|Alfonso Castaneda]] *[[Ambaguio, Nueva Vizcaya|Ambaguio]] *[[Aritao, Nueva Vizcaya|Aritao]] *[[Bagabag, Nueva Vizcaya|Bagabag]] *[[Bambang, Nueva Vizcaya|Bambang]] *[[Bayombong, Nueva Vizcaya|Bayombong]] *[[Diadi, Nueva Vizcaya|Diadi]] *[[Dupax del Norte, Nueva Vizcaya|Dupax del Norte]] </td><td valign="top"> *[[Dupax del Sur, Nueva Vizcaya|Dupax del Sur]] *[[Kasibu, Nueva Vizcaya|Kasibu]] *[[Kayapa, Nueva Vizcaya|Kayapa]] *[[Quezon, Nueva Vizcaya|Quezon]] *[[Santa Fe, Nueva Vizcaya|Santa Fe]] *[[Solano, Nueva Vizcaya|Solano]] *[[Villaverde, Nueva Vizcaya|Villaverde]] </td></tr></table> === Mga tanawin === Mountains : * Sierra Madre Mountain Ranges, * Mt. Pulag National Park * Caraballo Mountains * Cordillera Mountains * Mount Palali Waterfalls: * Imugan Waterfalls * Quezon WaterfallukiThe Countess of the Falls Mga Kweba: *Capisaan Cave System *Alayan Caves Historical Sites: * Dalton Pass * Kirang Pass * Villaverde Trail Mga Simbahan: * St. Dominic Catherdral * St. Vincent Ferrer Parish Church * St. Louis Beltran Parish Church * Our Lady of Peace * St. Joseph Church * Unity Anglican Parish === Mga Kilalang Tao === * Maria Calderon-world's fastest reader * Lilia Clemente-a wizard in the financial world * Lalaine Bennet-she captured various international pageants. === Festivals === * Grand Ammungan Festival * Citrus Festival * Kalanguya Festival * Pagbiagan Festival * Bakyat Festival * Panlingalingan Festival ==Kawing palabas== *[http://www.nvizcaya.gov.ph Opisyal na websayt ng Nueva Vizcaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090701053831/http://www.nvizcaya.gov.ph/ |date=2009-07-01 }} == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Nueva Vizcaya}} {{Lambak ng Cagayan}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] 91bucek5pbdhjb6x63rkh6eb10jyz69 0 5729 2205356 2125267 2026-04-30T04:22:14Z Exec8 780 2205356 wikitext text/x-wiki {{About|isang lalawigan sa Pilipinas|rehiyong kinabibilangan ng lalawigang ito|Lambak ng Cagayan|ibang gamit|}} {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle= Lalawigan ng Cagayan |sealfile= Ph_seal_cagayan.png |region= [[Lambak ng Cagayan|Rehiyon II]] |capital= [[Lungsod ng Tuguegarao]] |founded= |pop2000= 993580 |pop2000rank= ika-25 pinakamarami |popden2000= 110 |popden2000rank= ika-16 pinakamababa |areakm2= 9002.7 |arearank= ika-3 pinakamalaki |hucities= 0 |componentcities= 1 |municipalities= 28 |barangays= 820 |districts= 3 |languages= [[Ibanag]], [[Itawes]], [[Iloko]] |governor= Edgar Ramones Lara (2004-2007) |locatormapfile=Ph_locator_map_cagayan.png }} Ang '''Cagayan''' ay isang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matagpuan sa [[Lambak ng Cagayan]] sa hilagang silangang [[Luzon]]. Ang kabisera nito ay [[Lungsod ng Tuguegarao]]. Kanugnog nito ang mga lalawigan ng [[Ilocos Norte]] at [[Apayao]] sa kanluran, at ang [[Kalinga]] at [[Isabela]] sa timog. Ang [[Cagayan]] ay isa sa mga kauna unahang probinsya na noroon na noong panahon ng pagsakop ng mga Espanyol. Tinawag itong La Provincia De Cagayan, ang mga hangganan nito ay esensyal na sakop ang buong lambak ng Cagayan, kasama na dito ang kasalukuyang lalawigan ng [[Isabela]], [[Quirino]], Nueva Vizcaya, Batanes at mga ilang bahagi ng Kalinga, Apayao, at Aurora. Ang dating kabisera ay [[Lal-lo|Nueva Segovia]], na kung saan ito rin ang nagsilbing upuan ng Diocese ng Nueva Segovia<ref>{{Citation |title=Cagayan |date=2024-08-01 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cagayan&oldid=1237922218 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2024-08-02}}</ref>. Sa ngayon, 9,295.75 kilometro kuwadrado (3,589.11 sq mi)<ref>{{Cite web |date=2013-01-11 |title=NSCB - ActiveStats - PSGC Interactive - List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |access-date=2024-08-02 |website=web.archive.org |archive-date=2016-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912160311/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |url-status=bot: unknown }}</ref> na lamang ang natitira sa dating lawak ng lalawigan. Ang buong rehiyon, gayunpaman, ay tinutukoy pa rin bilang [[Cagayan Valley]]. {{TOC limit|3}} ==Kasaysayan at kultura== == Heograpiya == ===Lungsod=== *[[Lungsod ng Tuguegarao]] ===Mga Bayan=== <table border="0"><tr> <td valign="top"> *[[Abulug, Cagayan|Abulug]] *[[Alcala, Cagayan|Alcala]] *[[Allacapan, Cagayan|Allacapan]] *[[Amulung, Cagayan|Amulung]] *[[Aparri, Cagayan|Aparri]] *[[Baggao, Cagayan|Baggao]] *[[Ballesteros, Cagayan|Ballesteros]] *[[Buguey, Cagayan|Buguey]] *[[Calayan, Cagayan|Calayan]] *[[Camalaniugan, Cagayan|Camalaniugan]] *[[Claveria, Cagayan|Claveria]] *[[Enrile, Cagayan|Enrile]] *[[Gattaran, Cagayan|Gattaran]] *[[Gonzaga, Cagayan|Gonzaga]] </td><td valign="top"> *[[Iguig, Cagayan|Iguig]] *[[Lal-Lo, Cagayan|Lal-Lo]] *[[Lasam, Cagayan|Lasam]] *[[Pamplona, Cagayan|Pamplona]] *[[Peñablanca, Cagayan|Peñablanca]] *[[Piat, Cagayan|Piat]] *[[Rizal, Cagayan|Rizal]] *[[Sanchez-Mira, Cagayan|Sanchez-Mira]] *[[Santa Ana, Cagayan|Santa Ana]] *[[Santa Praxedes, Cagayan|Santa Praxedes]] *[[Santa Teresita, Cagayan|Santa Teresita]] *[[Santo Niño, Cagayan|Santo Niño]] (Faire) *[[Solana, Cagayan|Solana]] *[[Tuao, Cagayan|Tuao]] </td></tr></table> == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Cagayan}} {{Lambak ng Cagayan}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] 9i9ytg2miz9zjdieyycgkpfbkh4ycv7 2205400 2205356 2026-04-30T05:02:28Z Exec8 780 2205400 wikitext text/x-wiki {{About|isang lalawigan sa Pilipinas|rehiyong kinabibilangan ng lalawigang ito|Lambak ng Cagayan|ibang gamit|}} {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle= Lalawigan ng Cagayan |sealfile= Ph_seal_cagayan.png |region= [[Lambak ng Cagayan|Rehiyon II]] |capital= [[Lungsod ng Tuguegarao]] |founded= |pop2000= 993580 |pop2000rank= ika-25 pinakamarami |popden2000= 110 |popden2000rank= ika-16 pinakamababa |areakm2= 9002.7 |arearank= ika-3 pinakamalaki |hucities= 0 |componentcities= 1 |municipalities= 28 |barangays= 820 |districts= 3 |languages= [[Ibanag]], [[Itawes]], [[Iloko]] |governor= Edgar Ramones Lara (2004-2007) |locatormapfile=Ph_locator_map_cagayan.png }} Ang '''Cagayan''' ay isang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matagpuan sa [[Lambak ng Cagayan]] sa hilagang silangang [[Luzon]]. Ang kabisera nito ay [[Lungsod ng Tuguegarao]]. Kanugnog nito ang mga lalawigan ng [[Ilocos Norte]] at [[Apayao]] sa kanluran, at ang [[Kalinga]] at [[Isabela]] sa timog. Ang [[Cagayan]] ay isa sa mga kauna unahang probinsya na noroon na noong panahon ng pagsakop ng mga Espanyol. Tinawag itong La Provincia De Cagayan, ang mga hangganan nito ay esensyal na sakop ang buong lambak ng Cagayan, kasama na dito ang kasalukuyang lalawigan ng [[Isabela]], [[Quirino]], Nueva Vizcaya, Batanes at mga ilang bahagi ng Kalinga, Apayao, at Aurora. Ang dating kabisera ay [[Lal-lo|Nueva Segovia]], na kung saan ito rin ang nagsilbing upuan ng Diocese ng Nueva Segovia<ref>{{Citation |title=Cagayan |date=2024-08-01 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cagayan&oldid=1237922218 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2024-08-02}}</ref>. Sa ngayon, 9,295.75 kilometro kuwadrado (3,589.11 sq mi)<ref>{{Cite web |date=2013-01-11 |title=NSCB - ActiveStats - PSGC Interactive - List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |access-date=2024-08-02 |website=web.archive.org |archive-date=2016-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912160311/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |url-status=bot: unknown }}</ref> na lamang ang natitira sa dating lawak ng lalawigan. Ang buong rehiyon, gayunpaman, ay tinutukoy pa rin bilang [[Cagayan Valley]]. {{TOC limit|3}} ==Kasaysayan at kultura== == Heograpiya == ===Lungsod=== *[[Lungsod ng Tuguegarao]] ===Mga Bayan=== <table border="0"><tr> <td valign="top"> *[[Abulug, Cagayan|Abulug]] *[[Alcala, Cagayan|Alcala]] *[[Allacapan, Cagayan|Allacapan]] *[[Amulung, Cagayan|Amulung]] *[[Aparri, Cagayan|Aparri]] *[[Baggao, Cagayan|Baggao]] *[[Ballesteros, Cagayan|Ballesteros]] *[[Buguey, Cagayan|Buguey]] *[[Calayan, Cagayan|Calayan]] *[[Camalaniugan, Cagayan|Camalaniugan]] *[[Claveria, Cagayan|Claveria]] *[[Enrile, Cagayan|Enrile]] *[[Gattaran, Cagayan|Gattaran]] *[[Gonzaga, Cagayan|Gonzaga]] </td><td valign="top"> *[[Iguig, Cagayan|Iguig]] *[[Lal-Lo, Cagayan|Lal-Lo]] *[[Lasam, Cagayan|Lasam]] *[[Pamplona, Cagayan|Pamplona]] *[[Peñablanca, Cagayan|Peñablanca]] *[[Piat, Cagayan|Piat]] *[[Rizal, Cagayan|Rizal]] *[[Sanchez-Mira, Cagayan|Sanchez-Mira]] *[[Santa Ana, Cagayan|Santa Ana]] *[[Santa Praxedes, Cagayan|Santa Praxedes]] *[[Santa Teresita, Cagayan|Santa Teresita]] *[[Santo Niño, Cagayan|Santo Niño]] (Faire) *[[Solana, Cagayan|Solana]] *[[Tuao, Cagayan|Tuao]] </td></tr></table> == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Cagayan}} {{Lambak ng Cagayan}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] sxoxx3rn6vcuw0gfz9ppcyzvtmqff9y 0 5751 2205344 2205176 2026-04-30T04:16:08Z Exec8 780 2205344 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Albay | official_name = Lalawigan ng Albay | settlement_type = {{PH wikidata|settlement_type}} | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = The Majesty.jpg{{!}}Mayon Volcano | photo2a = Nuestra Señora de la Porteria Church, Daraga, Albay.jpg{{!}}Daraga Church | photo2b = IJVTabacoChurch5ver2.jpg{{!}}Tabaco Church | photo3a = SM City Legazpi aerial.jpg{{!}}SM City Legazpi | photo3b = Bicol International Airport.jpg{{!}}Bicol International Airport | photo4a = Legazpi Boulevard.jpg | foot_montage = Mula itaas, mula kaliwa papuntang kanan: [[Bulkang Mayon]], [[Simbahang Daraga]] sa [[Daraga, Albay|Daraga]], [[Simbahang Tabaco]] sa [[Tabaco City|Tabaco]], [[SM City Legazpi]] sa [[Legazpi City|Legazpi]], [[Bicol International Airport]] at [[Legazpi City|Legazpi coastal road]]. | size = 250 | position = center | spacing = 3 | color = transparent | border = transparent | color_border = transparent }} | image_flag = Albay Flag.png | flag_size = 120x80px | image_seal = {{PH wikidata|image_seal}} | seal_size = 120x80px | anthem = "[[Albay Forever]]" | image_shield = | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Location in the Philippines | coordinates = {{PH wikidata|coordinates}} | subdivision_type = [[List of sovereign states|Bansa]] | subdivision_name = {{PH wikidata|country}} | subdivision_type1 = [[Regions of the Philippines|Rehiyon]] | subdivision_name1 = {{PH wikidata|region}} | established_title = [[Date of establishment|Itinatag]] | established_date = Abril 3, 1574 | seat_type = Kabisera<br/>{{nobold|at pinakamalaking lungsod}} | seat = {{PH wikidata|seat}} | leader_party = | leader_title = [[Gobernador ng Albay|Gobernador]] | leader_name = [[Edcel Greco Lagman]] ([[Aksyon Demokratiko]]) | leader_title1 = [[Vice Governor|Bise Gobernador]] | leader_name1 = Baby Glenda O. Bongao ([[Liberal Party (Philippines)|Liberal]]) | leader_title2 = [[Sangguniang Panlalawigan|Lehislatura]] | leader_name2 = [[Albay Provincial Board]] | area_footnotes = <ref name=overview>{{cite web|title=The province of Albay|url=http://www.nscb.gov.ph/ru5/overview/albay/default.html|work=Overview of the Region|publisher=National Statistical Coordination Board|access-date=January 11, 2013|location=Makati City, Philippines|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121113192928/http://www.nscb.gov.ph/ru5/overview/albay/default.html|archive-date=November 13, 2012}}</ref> | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_rank = 52nd out of 82 | elevation_max_m = 2,463 | elevation_max_point = [[Bundok Mayon]] | population_footnotes = {{PH census|current}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_rank = 21st out of 81 | population_density_km2 = auto | population_density_rank = ika-12 sa lahat ng 81 | population_demonym = Albayano | demographics_type1 = Divisions | demographics1_title1 = [[Independent cities of the Philippines|Independent&nbsp;cities]] | demographics1_info1 = 0 | demographics1_title2 = [[Cities of the Philippines|Component cities]] | demographics1_info2 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 3 | [[Legazpi, Albay|Legazpi]] | [[Ligao]] | [[Tabaco]] }} | demographics1_title3 = [[Municipalities of the Philippines|Mga munisipalidad]] | demographics1_info3 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 15 | [[Bacacay, Albay|Bacacay]] | [[Camalig, Albay|Camalig]] | [[Daraga, Albay|Daraga]] | [[Guinobatan, Albay|Guinobatan]] | [[Jovellar, Albay|Jovellar]] | [[Libon, Albay|Libon]] | [[Malilipot, Albay|Malilipot]] | [[Malinao, Albay|Malinao]] | [[Manito, Albay|Manito]] | [[Oas, Albay|Oas]] | [[Pio Duran, Albay|Pio Duran]] | [[Polangui, Albay|Polangui]] | [[Rapu-Rapu, Albay|Rapu-Rapu]] | [[Santo Domingo, Albay|Santo Domingo]] | [[Tiwi, Albay|Tiwi]] }} | demographics1_title4 = [[Barangay]]s | demographics1_info4 = 720 | demographics1_title5 = [[House of Representatives of the Philippines|Districts]] | demographics1_info5 = [[Legislative districts of Albay]] | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP Code]] | postal_code = {{PH wikidata|postal_code}} | area_code_type = {{areacodestyle}} | area_code = {{PH wikidata|area_code}} | iso_code = {{PH wikidata|iso_code}} | blank_name_sec1 = Spoken languages | blank_info_sec1 = {{hlist | [[Sentral Bikol|Central Bikol]] | [[Wikang Tagalog|Tagalog]] | [[Wikang Ingles|Ingles]] }} | website = {{PH wikidata|website}} | image_map1 = {{hidden begin|title=OpenStreetMap|ta1=center}}{{Infobox mapframe|frame-width=250|zoom=8}}{{hidden end}} }} Ang '''Albay''' ay isang [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng Pilipinas na matatagpuan sa [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] ng [[Bicol]] sa [[Luzon]]. Ang [[Lungsod ng Legazpi]] ang kabisera nito. Ang lalawigan ay pinalilibutan ng mga lalawigan ng [[Camarines Sur]] sa hilaga at [[Sorsogon]] sa timog. Sa hilagang-silangan ay ang [[Golpo ng Lagonoy]] patungong [[Dagat Pilipinas]] at sa timog-kanluran ay ang [[Burias Pass]]. == Kasaysayan == === Maagang kasaysayan === Matagal bago dumating ang mga Kastila, ang Albay ay mayroong maunlad na kabihasnan. Dating tinatawag na ''Ibat'', at pagkatapos ay ''Libog'', ang Albay ay dating pinamunuan ni Gat Ibal, isang matandang pinuno na nagtatag din ng lumang [[barangay]] ng Sawangan, na ngayon ay bahagi ng [[Legazpi, Albay|Lungsod ng Legazpi]]. Isinulat ng historyador na si [[William Henry Scott (historian)|William Henry Scott]] na sa lokal na epiko na tinatawag na ''siday'' na pinamagatang "Bingi ng Lawan", isang datu ng Albay na nagngangalang Dumaraog ang pumunta sa Lawan (kasalukuyang [[Laoang]], [[Hilagang Samar]]) upang humingi ng tulong kay Bingi dala ang 100 barko. Si Datu Iberein ay nagmula sa pamayanan ng Lawan. Inilarawan siya ni Scott bilang isang “datu ng Samar na nagngangalang Iberein ay sinagwan papunta sa isang barkong Espanyol na nakaangkla sa kanyang daungan noong 1543 ng mga mananagwan na may kwelyo ng ginto; habang suot ang sarili niyang mga hikaw at kadena.”<ref>{{cite book|last=Scott|first=William Henry|author-link=William Henry Scott (historian)|title=Mga bitak sa kurtina ng pergamino at iba pang mga sanaysay sa kasaysayan ng Pilipinas|url=https://books.google.com/books?id=dKvtAAAAMAAJ|year=1985|publisher=New Day Publishers|isbn=978-971-10-0073-8|page=[https://books.google.com/books?id=dKvtAAAAMAAJ&q=%22Samar+chieftain%22 93]}}</ref> === Panahon ng kolonyal na Espanyol === [[File:Manalang House in Tabaco City blurred.jpg|left|thumb|273x273px|Manalang Ancestral House an authentic [[Bahay na bato]] in Tabaco City. ]] Noong Hulyo 1569, pinangunahan ni [[Luis Enriquez de Guzman]], isang miyembro ng ekspedisyon na pinamunuan ni ''Maestro de Campo'' Mateo de Saz at Kapitan [[Martin de Goiti]], ang isang grupo na tumawid mula sa [[Burias (isla)|Burias]] at [[Ticao Island|Ticao Island|Ticao Islands na tinatawag ngayon sa isang' baybayin ng isla]] ang lalawigan ng [[Sorsogon]]. Mula sa puntong ito, isa pang ekspedisyon ang ipinadala upang tuklasin ang loob at itinatag ang bayan ng [[Camalig, Albay|Camalig]]. [[File:CAGSAWA RUINS.jpg|left|thumb|[[Cagsawa Ruins]]]] Noong 1573, nakapasok si [[Juan de Salcedo]] sa [[Bicol Peninsula]] mula sa hilaga hanggang sa timog ng [[Libon, Albay|Libon]], at itinatag ang pamayanan ng Santiago de Libon. Si Jose Maria Peñaranda, isang inhinyero ng militar, ay ginawang "''corregidor''" ng lalawigan noong Mayo 14, 1834. Nagtayo siya ng mga pampublikong gusali at nagtayo ng mga kalsada at tulay. Ang buong tangway ng Bicol ay inorganisa bilang isang lalawigan na may dalawang dibisyon, [[Camarines]] sa hilagang-kanluran at [[Ibalon]] sa timog-silangan. Noong 1636, pinaghiwalay ang dalawang ''partido'', at ang Ibalon ay naging isang hiwalay na lalawigan kung saan ang Sorsogon ang kabisera. Noong ika-17 siglo, sinalanta ng [[mga taong Moro|Moro]] ang mga alipin mula sa timog Pilipinas ang hilagang-silangang baybayin ng lalawigan ng Albay.<ref>source?</ref> Sa pagtatapos ng 1700s, nagkaroon ang Albay ng 12,339 katutubong pamilya at 146 [[Spanish Filipinos|Spanish Filipino family]]. name="Estadismo1">[http://www.xeniaeditrice.it/zu%C3%B1igaIocrpdf.pdf ESTADISMO DE LAS ISLAS FILIPINAS TOMO PRIMERO Ni Joaquín Martínez de Zúñiga (Orihinal na Espanyol)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309030040/http://www.xenia%coric.it.pdf/ |date=2016-03-09 }}</ref>{{rp|539}}<ref name="Estadismo2">[https://ia601608.us.archive.org/10/items/bub_gb_ElhFAAAAAYAAJ_2/bub_gb_ElhFAAAYAAJ.pdf ESTADISMO DE LAS ISLAS FILIPINAS TOMO SEGUNDO Ni Joaquín Martínez de Zúñiga (Orihinal na Espanyol)]</ref>{{rp|31,54,113}} Noong 1800s, ang mga katutubo ay may bilang na 103,955 samantalang ang mga mestizo ay may bilang na 2,598; ito, higit pang pinaghiwa-hiwalay sa 579 Spanish-Mestizos at 933 Chinese-Mestizos.<ref name="Dic">[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044019971761&seq=317 Diccionario Geográfico, Estadístico de la Filipina Manuel Buzeta at Fr. Felipe Bravo, Tomo 1, Inilathala sa Madrid :(Impr. de J.C. de la Peña) 1850-1851.]</ref>{{rp|285}} [[Bulkan ng Mayon]], sa isa sa pinakamarahas na pagsabog nito, ay winasak ang limang bayan na nakapalibot sa base nito noong Pebrero 1, 1814. Ang pagsabog na ito ang nagpilit sa bayan ng Cagsawa na lumipat sa kasalukuyang lugar nito, [[Legazpi, Albay|Legazpi]]. Isang [[decree]] ang ipinalabas ni [[Governor-General of the Philippines|Governor-General]] [[Narciso Clavería y Zaldúa, 1st Count of Manila|Narciso Claveria]] noong 1846 na naghihiwalay sa [[Masbate Island|Masbate]], [[Ticao]], at Ticao| (isla)|Burias]] mula sa Albay upang mabuo ang ''comandancia'' ng Masbate. Nahati noon ang Albay sa apat na distrito: [[Iraya (Albay)|Iraya]],[[Tabaco]], Sorsogon, at [[Catanduanes]]. ==== Rebolusyong Pilipino ==== Si Glicerio Delgado, isang hinatulan na ''{{lang|fil|insurecto}}'' (insurgent), ay nagsimula ng mga rebolusyonaryong aktibidad sa lalawigan. Sa pamamagitan ng isang punong-tanggapan sa bundok ng bayan ng [[Guinobatan, Albay|Guinobatan]], sumapi siya sa [[Katipunan|rebolusyonaryong pamahalaan]] ng Albay bilang isang tenyente sa infantry. 3,700 / 5,000 Isang yunit ng [[Civil Guard (Philippines)|Philippine Militia]] ang inorganisa ng mga awtoridad militar ng Espanya. Si Mariano Riosa ay hinirang na mayor ng Tabaco Zone, na binubuo ng lahat ng mga bayan sa baybayin mula [[Legazpi, Albay|Albay]] hanggang [[Tiwi, Albay|Tiwi]] habang si Anacieto Solano ay hinirang na mayor para sa Iraya Zone, na binubuo ng mga bayan mula [[Daraga, Albay|Daraga]] hanggang [[Libon, Albay|Libon]]. Ang bawat bayan ay inorganisa sa mga seksyon ng limampung kalalakihan sa ilalim ng pamumuno ng isang tinyente. Sa panahon ng [[Rebolusyong Pilipino]] noong Setyembre 22, 1898, ang pansamantalang rebolusyonaryong pamahalaan ng Albay ay nabuo kasama si Anacieto Solano bilang pansamantalang pangulo. Si Major General [[Vito Belarmino]], ang hinirang na kumander ng militar, ay muling inorganisa ang [[Philippine Revolutionary Army|Filipino Army]] sa lalawigan. === Panahon ng kolonyal ng Amerika === Kasunod ng [[Digmaang Espanyol–Amerikano]], hindi kinilala ng bagong kapangyarihang kolonyal na [[Estados Unidos]] ang kalayaan ng bansa, na idineklara noong Hunyo 1898, at kalaunan ay nakuha ng mga Amerikano ang direktang kontrol sa bansa bilang isang de facto na kolonya, sa ilalim ng mga tuntunin ng [[Kasunduan sa Paris (1898)]], kung saan walang kapangyarihan ang mga Pilipino.<ref>McKinley, William (1898). [https://web.archive.org/web/19970501050323/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/mkinly3.htm "''Ang Pagkuha ng Pilipinas'' mula sa ''Mga Papel na May Kaugnayan sa Ugnayang Panlabas''"]. Vincent Ferraro, Mount Holyoke College. Kinuha noong Mayo 18, 2012.</ref> Noong [[Digmaang Pilipino-Amerikano]], pinangunahan ni Brigadier General [[William August Kobbé]] ang ekspedisyon na dumaong sa mga daungan ng Sorsogon, [[Bulan, Sorsogon|Bulan]] at [[Donsol, Sorsogon|Donsol]]. Mula roon, nagmartsa ang mga Amerikano patungong Legazpi at sinakop ito. Bagama't isang [[pamahalaang sibil]] ang itinatag sa Albay noong Abril 26, 1901, sinabi ni Colonel [[Harry Hill Bandholtz]], Commanding Officer ng Constabulary sa Rehiyon ng Bicol, na si Heneral [[Simeon Ola]], kasama ang isang libong tauhan, ay patuloy na sumalungat sa awtoridad ng Amerika pagkatapos mabihag ang Belarmino noong 1901. Kalaunan ay nabihag si Ola kasama ang humigit-kumulang anim na raan niyang tauhan. === Pananakop ng mga Hapones === Kasunod ng Disyembre 12, 1941, [[Pagsalakay ng mga Hapones sa Legazpi]] noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sinakop ng Kimura Detachment ng [[Imperial Japanese Army]] ang Albay. Ang probinsya ay ipinagtanggol lamang ng yunit ng [[Philippine Constabulary]] sa ilalim ng pamumuno ni Major Francisco Sandico.<ref>[http://www.royalquesttours.com/bicol-history/23-albay-history.html "Kasaysayan ng Albay"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819054224/http://www.royalquesttours.com/bicol-history/23-albay-history.html |date=Agosto 19, 2010 }}. Paglilibot sa Maharlikang Paghahanap.</ref> Noong panahon ng Pananakop ng mga Hapones, ang pangkalahatang punong-himpilan ng militar ng [[Hukbong Komonwelt ng Pilipinas|Hukbong Komonwelt ng Pilipinas]] ay nanatiling aktibo mula Enero 3, 1942, hanggang Hunyo 30, 1946, at ang ika-5 Rehimyento ng Konstabularyo ng [[Hukbong Komonwelt ng Pilipinas]] ay itinatag mula Oktubre 28, 1944, hanggang Hunyo 30, 1946, at nakadestino sa Albay. Pagkatapos ay dumating ang mga operasyon sa paglilinis at paghihimagsik laban sa mga Hapones sa [[Peninsula ng Bikol]], na tinulungan ng lokal na paglaban ng mga Bikolano. Ang ilang grupong [[gerilya]] ng mga Bikolano ay sumalakay sa paligid ng lalawigan ng Albay noong panahon ng mga Paghihimagsik ng mga Hapones sa pagitan ng 1942 at 1944 at sinuportahan ng mga lokal na tropang Pilipino sa ilalim ng Hukbong Komonwelt ng Pilipinas at mga Rehimyento ng Ikalimang Infantry ng mga Konstabularyo ng Pilipinas bago ang digmaan na umaatake sa mga sundalong kaaway ng Hukbong Imperyal ng Hapon. Matapos ang tatlong taon ng pagkubkob at mga labanan, maraming gerilyang Bikolano ang napilitang umatras ng mga Hapones sa paligid ng probinsya bago ang pagpapalaya noong 1945 ng mga puwersang Alyado. === Diktaduryang Marcos === {{main|Mga pang-aabuso sa karapatang pantao ng diktaduryang Marcos}} [[Oas, Albay|Oas]], Albay, ay isa sa mga lokalidad na partikular na napinsala ng [[Diktaduryang Ferdinand Marcos]]; Sa mga huling araw ng diktadurya, ang Oas ay tinamaan ng sunod-sunod na [[Mga pagpatay sa politika noong panahon ng diktadurya ni Marcos|mga pagpatay sa politika]] na tumatarget sa mga nangahas na magsalita laban sa mga pang-aabuso ng Militar at laban kay Ferdinand Marcos.<ref name="BantayogProfileClementeRagragio">{{Cite web |date=2023-06-26 |title=Mga Martir at Bayani: Clemente Ragragio |url=https://bantayanogngmgabayani.org/bayani/clemente-ragragio/ |access-date=2024-01-09 |website=Bantayog ng mga Bayani |language=en-US }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang pinakakilala sa mga biktima ay si Clemente Ragragio, ang inspektor ng sanitasyon ng munisipyo ng [[Ligao]] na kalaunan ay itinalaga rin sa Oas. Kilala sa kanyang pagiging epektibo, ginawaran siya ng 1983 Best Sanitary Inspector para sa Albay.<ref name="AltheaAbergos20161102">{{Banggitin ang balita |last=Abergos |first=Althea |date=Nobyembre 2, 2016 |title=Oda sa mga Walang Mukha |work=Ang mga Haligi: Ang Opisyal na Publikasyon ng mga Mag-aaral ng Ateneo de Naga University |pages=12 |volume=LV |issue=2}}</ref> Gayunpaman, ito ang nagtulak sa mga lokal na administrador ng diktadura na maghinala sa kanya bilang isang simpatisador ng mga rebelde, dahil ang kanyang malapit na pakikipag-ugnayan sa mga lokal sa malalayong barangay ay nagbigay-daan sa kanya upang makagalaw nang walang takot, at dahil nagpahayag siya ng mga hindi pagsang-ayon sa pamamahala ng diktadura. Isang mamamatay-tao ang bumaril sa kanya nang tatlong beses sa harap ng kanyang bahay noong unang bahagi ng gabi ng Agosto 21, 1985, at hindi iniimbestigahan ng gobyerno ang kanyang pagpatay. Kalaunan ay pinarangalan siya sa pamamagitan ng pag-ukit ng kanyang pangalan sa pader ng pag-alaala sa [[Bantayog ng mga Bayani]] (lit. Monumento ng mga Bayani) ng Pilipinas, na nagbibigay-pugay sa mga martir at bayaning lumaban upang maibalik ang demokrasya kasunod ng diktadurang Marcos.<ref name="BantayogProfileClementeRagragio" /> == Heograpiya == [[File:Mt.Mayon tam3rd.jpg|thumb|Ang [[Bulkang Mayon]] ang nangingibabaw sa heograpiya ng Albay.]] Ang Albay ay may kabuuang lawak ng lupa na {{convert|2,575.77|km2}},{{PH area}} na siyang dahilan kung bakit ito ang ika-53 pinakamalaking lalawigan. Ang lalawigan ay napapaligiran ng mga lalawigan ng [[Camarines Sur]] sa hilaga at [[Sorsogon]] sa timog. Sa hilagang-silangan ay matatagpuan ang [[Lagonoy Gulf]], na naghihiwalay sa lalawigan mula sa [[Catanduanes]]. Sa timog-kanluran ng lalawigan ay ang [[Burias Pass]] kasama ang isla ng [[Burias Island|Burias]] ng lalawigan ng [[Masbate]] na matatagpuan mga {{convert|14|km}} sa laot. Noong 2016, isang lawak na {{convert|250000|ha}} ang idineklarang isang [[UNESCO Biosphere Reserve]]. Ang Albay Biosphere Reserve ay tahanan ng 182 uri ng halamang panlupa, kung saan 46 ay endemic sa Pilipinas. Ang tubig-dagat at baybayin nito ay nagbibigay din ng tirahan sa lima sa pitong uri ng [[pawikan]] sa mundo, pati na rin sa mga ekosistema ng bakawan, damong-dagat, at damong-dagat.<ref name="albay">{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/20_sites_added_to_unescos_world_network_of_biosphere_reserve/#.Vu98x4rXeJI |title=20 lugar ang idinagdag sa UNESCO's World Network of Biosphere Reserves |author=UNESCO Press |publisher=[[United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization]] |date=Marso 19, 2016 |access-date=Marso 21, 2016}}</ref> === Topograpiya === Ang lalawigan ay karaniwang mabundok na may kalat-kalat na matabang kapatagan at lambak. Sa silangang bahagi ng lalawigan ay isang hanay ng mga bundok na bulkan na nagsisimula sa pinakahilagang [[Bundok Malinao|Malinao]] sa Tiwi, na sinusundan ng [[Bundok Masaraga]] at ng malayang nakatayong [[Bulkang Mayon]]. Pinaghihiwalay ng Look ng Poliqui ang [[Bundok Pocdol]] sa bayan ng [[Manito, Albay|Manito]]. Ang [[stratovolcano]] ng [[Mayon]] na nasa bandang {{convert|2462|m|ft}}, ang pinakamataas na punto ng lalawigan. Ito ang pinakatanyag na [[anyong lupa]] sa Albay at sa buong [[Rehiyon ng Bicol]]. Ang [[Listahan ng mga aktibong bulkan sa Pilipinas|aktibong bulkan]] ay nasa ilalim ng hurisdiksyon ng walong munisipalidad at lungsod ng Albay: [[Camalig, Albay|Camalig]], [[Daraga, Albay|Daraga]], [[Guinobatan, Albay|Guinobatan]], [[Legazpi], Albayobat, [[Legazpi], Albay| [[Malilipot, Albay|Malilipot]], [[Santo Domingo, Albay|Santo Domingo]], at [[Tabaco City]]. Mabundok ang kanlurang baybayin ng lalawigan ngunit hindi kasing prominente ng silangang hanay na may pinakamataas na elebasyon sa humigit-kumulang {{convert|490|m}}.<ref>[https://maps.google.com/maps?ll=13.143511,123.370457&spn=0.123702,0.171146&t=p&z=13&lci=com.panoramio.all "Mount Pantao, Oas"]. Google Maps. Kinuha noong Mayo 27, 2012.</ref> Kabilang sa mga bundok na ito ang Bundok Catburawan sa Ligao at Bundok Pantao sa [[Oas, Albay|Oas]]. === Pampolitika === Ang lalawigan ng Albay ay nahahati sa 15 [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at 3 [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]] ==== Mga Lungsod ==== * [[Lungsod ng Legazpi]] * [[Lungsod ng Ligao]] * [[Lungsod ng Tabaco]] ==== Mga Munisipalidad ==== {| border="0" |----- | valign="top" | * [[Bacacay, Albay|Bacacay]] * [[Camalig, Albay|Camalig]] * [[Daraga, Albay|Daraga]] * [[Guinobatan, Albay|Guinobatan]] * [[Jovellar, Albay|Jovellar]] * [[Libon, Albay|Libon]] * [[Malilipot, Albay|Malilipot]] * [[Malinao, Albay|Malinao]] | valign="top" | * [[Manito, Albay|Manito]] * [[Oas, Albay|Oas]] * [[Pio Duran, Albay|Pio Duran]] * [[Polangui, Albay|Polangui]] * [[Rapu-Rapu, Albay|Rapu-Rapu]] * [[Santo Domingo, Albay|Santo Domingo]] * [[Tiwi, Albay|Tiwi]] |} == Mga kilalang tao == * Gwen Apuli - miyembro ng [[Pinoy pop]] girl group na [[Bini (group)|Bini]]<ref>{{Cite web |date=2024-06-23 |title='Mabuhay! Kami ang inyong mga BINIbinis!' |work=The Freeman |url=https://www.philstar.com/the-freeman/cebu-entertainment/2024/06/23/2364915/mabuhay-we-are-your-binibinis |access-date=2024-07-26}}</ref> *[[Crispin Beltran]] – Pinuno ng [[Labor Movement|labor]]. Dating miyembro ng [[Ika-13 Kongreso ng Pilipinas]] kasama ang [[Anakpawis]] [[Party-list proportional representation|party-list]] at dating pinuno ng [[Kilusang Mayo Uno]]. * [[Barbie Imperial]] – aktres, modelo, at dating housemate mula sa ''[[Pinoy Big Brother: 737]]''<ref>{{Cite web |date=Disyembre 14, 2021 |title=Barbie Imperial: Ang mga tagumpay at kabiguan ng mundo ni Barbie |work=PEP.ph |url=https://www.pep.ph/peptionary/162640/barbie-imperial-a4995-20211214 |access-date=Setyembre 20, 2024}}</ref> * [[Francis Tolentino]] – dating Tagapangulo ng [[Metropolitan Manila Development Authority]] * [[Elizabeth Oropesa]] – aktres * [[Simeon Ola]] – Rebolusyonaryong heneral * [[Ramon Paje]] – Ika-19 na [[Kalihim ng Kapaligiran at Likas na Yaman]] * [[Ramon Obusan]] – [[Pambansang Artista ng Pilipinas]] para sa Sayaw. * [[Susan Enriquez]] – mamamahayag, host * [[Salvacion Lim Higgins]] – [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Disenyo ng Moda. * [[Bogs Adornado]] – tatlong beses na Pinaka-Mahahalagang Manlalaro ng [[Philippine Basketball Association|PBA]] (1975, 1976, at 1981), isa sa [[40 Pinakamahuhusay na Manlalaro sa Kasaysayan ng PBA|25 Pinakamahuhusay na Manlalaro sa Lahat ng Panahon]]<ref>{{cite web|title = Manila Standard – Paghahanap sa Google News Archive|url = https://news.google.com/newspapers?nid=1370&dat=19950404&id=faojAAAAIBAJ&pg=3648,577680&hl=en|website = news.google.com|access-date = Oktubre 13, 2015}}</ref><ref>{{cite web|title = William Adornado Bio, Stats, at Resulta|url = https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ad/william-adornado-1.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20200418081829/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ad/william-adornado-1.html|url-status = dead|archive-date = Abril 18, 2020|website = Olympics sa Sports-Reference.com|access-date = Oktubre 13, 2015}}</ref> * [[Merlinda Bobis]] – kontemporaryong Pilipino-Australyano na manunulat at akademiko<ref>{{cite web|title =Talambuhay|url = http://www.merlindabobis.com.au/biography.htm|website =Merlinda Bobis|access-date = Oktubre 14, 2015}}</ref> * [[Irene Cortes]] – dating Associate Justice ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]]; unang babaeng Dekano ng [[UP College of Law]]<ref>{{cite web|title = Mahistrado Irene R. Cortes Memorial Scholarship|url = http://academic-clinic.com/2014/10/justice-irene-r-cortes-memorial-scholarship/|archive-url = https://web.archive.org/web/20160304035214/http://academic-clinic.com/2014/10/justice-irene-r-cortes-memorial-scholarship/|url-status = usurped|archive-date = Marso 4, 2016|website = academic-clinic.com| date=Oktubre 17, 2014 |access-date = Oktubre 14, 2015}}</ref> * [[Janelle Quintana]] – aktres; Ika-19 na [[Aliw Awards]] Nominado para sa Pinakamahusay na Bagong Babaeng Artista * [[Valerie Weigmann]] – host sa TV, aktres; [[Miss World Philippines 2014]] * [[Athena Imperial]] – [[reporter sa larangan]], mananaliksik sa komunikasyon at [[Miss Philippines Earth 2011]]. * [[Miguel White]] – atleta sa track and field; tansong medalista sa [[400 metrong hurdles|400-metrong hurdles]] sa [[1936 Summer Olympics]]<ref>{{cite web|title = Legazpi City – Ang Palaro ng XXX Olympiad (London 2012)... |url = https://www.facebook.com/legazpicity/posts/393620010698609|website = Facebook|access-date = Oktubre 13, 2015}}</ref> * [[Jun Lozada]] – [[Electronics and Communications Engineering|electronics and communications engineer]] at dating [[chief executive officer]] ng [[Philippine Forest Corporation]] * [[David Nepomuceno]] – 1924 Olympian, unang Pilipinong lumaban sa Olympics * [[Catriona Gray]] – [[Miss Universe 2018]] nagwagi * [[Jonalyn Viray]] – mang-aawit-manunulat ng kanta * [[Pedro Sabido]] – Dating Senador, Dating Embahador sa Espanya at sa Vatican, Dating Kinatawan ng Ikatlong Distrito ng Albay (1922–1925, 1925–1928, 1928–1931, 1931–1934, 1935–1938, 1938–1941) * [[Joey Salceda]] – Kinatawan ng Ikalawang Distrito ng Albay (2016–kasalukuyan), Dating Gobernador ng Lalawigan ng Albay (2007–2016),<ref name="biklish.com">{{Banggitin ang web | url=http://biklish.com/2008/06/17/20080616-01/ | title=Mga Dating Gobernador ng Bicol – Albay| date=June 16, 2008}}</ref> Dating Albay 3rd District Representative (1998–2001, 2001–2004, 2004–2007), [[Chief of Staff (Philippines)|Malacañang Chief of Staff]] – February 10, 209 2007)<ref>[[Joey Salceda]]</ref><ref>[[Chief of Staff (Philippines)]]</ref> * [[Reno Lim]] – Dating Albay 3rd District Representative (2007–2010) * [[Dianne Necio]] – [[Binibining Pilipinas]] International 2011, [[Binibining Pilipinas]] 2010 First Runner-up, Miss Tabak 2009, Mutya ng Bicolandia * [[Rodolfo Salalima]] – Unang Kalihim ng [[Kagawaran ng Teknolohiya ng Impormasyon at Komunikasyon]] (DICT) * [[Henry Omaga-Diaz]] – mamamahayag * [[Thomas Franco Rodriguez]] – miyembro ng Pinoy pop boy band na [[Alamat (banda)|Alamat]] at finalist, ''[[Pinoy Big Brother: 737]]'' edisyon para sa mga kabataan * [[Migz Zubiri]] – senador (2007-2011, 2016-2022, 2022-kasalukuyan), ika-24 na pangulo ng Senado (2022-2024), Pinuno ng Mayorya ng Senado (2008-2010, 2018-2022); dating kinatawan ng [[Ika-3 distrito ng kongreso ng Bukidnon|Ika-3 distrito]] ng [[Bukidnon]] (1998-2007). Nagmula siya sa [[Libon, Albay|Libon]], Albay, ang lugar ng kapanganakan ng kanyang inang si Maria Victoria Ocampo Fernandez na lumipat kasama ang kanyang pamilya sa Bukidnon noong bata pa. == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Albay}} {{Bicol}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] {{pilipinas-stub}} sv3gvc46sbv9hb8kim9lwpt8r0s675r 2205394 2205344 2026-04-30T05:01:18Z Exec8 780 2205394 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Albay | official_name = Lalawigan ng Albay | settlement_type = {{PH wikidata|settlement_type}} | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = The Majesty.jpg{{!}}Mayon Volcano | photo2a = Nuestra Señora de la Porteria Church, Daraga, Albay.jpg{{!}}Daraga Church | photo2b = IJVTabacoChurch5ver2.jpg{{!}}Tabaco Church | photo3a = SM City Legazpi aerial.jpg{{!}}SM City Legazpi | photo3b = Bicol International Airport.jpg{{!}}Bicol International Airport | photo4a = Legazpi Boulevard.jpg | foot_montage = Mula itaas, mula kaliwa papuntang kanan: [[Bulkang Mayon]], [[Simbahang Daraga]] sa [[Daraga, Albay|Daraga]], [[Simbahang Tabaco]] sa [[Tabaco City|Tabaco]], [[SM City Legazpi]] sa [[Legazpi City|Legazpi]], [[Bicol International Airport]] at [[Legazpi City|Legazpi coastal road]]. | size = 250 | position = center | spacing = 3 | color = transparent | border = transparent | color_border = transparent }} | image_flag = Albay Flag.png | flag_size = 120x80px | image_seal = {{PH wikidata|image_seal}} | seal_size = 120x80px | anthem = "[[Albay Forever]]" | image_shield = | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Location in the Philippines | coordinates = {{PH wikidata|coordinates}} | subdivision_type = [[List of sovereign states|Bansa]] | subdivision_name = {{PH wikidata|country}} | subdivision_type1 = [[Regions of the Philippines|Rehiyon]] | subdivision_name1 = {{PH wikidata|region}} | established_title = [[Date of establishment|Itinatag]] | established_date = Abril 3, 1574 | seat_type = Kabisera<br/>{{nobold|at pinakamalaking lungsod}} | seat = {{PH wikidata|seat}} | leader_party = | leader_title = [[Gobernador ng Albay|Gobernador]] | leader_name = [[Edcel Greco Lagman]] ([[Aksyon Demokratiko]]) | leader_title1 = [[Vice Governor|Bise Gobernador]] | leader_name1 = Baby Glenda O. Bongao ([[Liberal Party (Philippines)|Liberal]]) | leader_title2 = [[Sangguniang Panlalawigan|Lehislatura]] | leader_name2 = [[Albay Provincial Board]] | area_footnotes = <ref name=overview>{{cite web|title=The province of Albay|url=http://www.nscb.gov.ph/ru5/overview/albay/default.html|work=Overview of the Region|publisher=National Statistical Coordination Board|access-date=January 11, 2013|location=Makati City, Philippines|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121113192928/http://www.nscb.gov.ph/ru5/overview/albay/default.html|archive-date=November 13, 2012}}</ref> | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_rank = 52nd out of 82 | elevation_max_m = 2,463 | elevation_max_point = [[Bundok Mayon]] | population_footnotes = {{PH census|current}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_rank = 21st out of 81 | population_density_km2 = auto | population_density_rank = ika-12 sa lahat ng 81 | population_demonym = Albayano | demographics_type1 = Divisions | demographics1_title1 = [[Independent cities of the Philippines|Independent&nbsp;cities]] | demographics1_info1 = 0 | demographics1_title2 = [[Cities of the Philippines|Component cities]] | demographics1_info2 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 3 | [[Legazpi, Albay|Legazpi]] | [[Ligao]] | [[Tabaco]] }} | demographics1_title3 = [[Municipalities of the Philippines|Mga munisipalidad]] | demographics1_info3 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 15 | [[Bacacay, Albay|Bacacay]] | [[Camalig, Albay|Camalig]] | [[Daraga, Albay|Daraga]] | [[Guinobatan, Albay|Guinobatan]] | [[Jovellar, Albay|Jovellar]] | [[Libon, Albay|Libon]] | [[Malilipot, Albay|Malilipot]] | [[Malinao, Albay|Malinao]] | [[Manito, Albay|Manito]] | [[Oas, Albay|Oas]] | [[Pio Duran, Albay|Pio Duran]] | [[Polangui, Albay|Polangui]] | [[Rapu-Rapu, Albay|Rapu-Rapu]] | [[Santo Domingo, Albay|Santo Domingo]] | [[Tiwi, Albay|Tiwi]] }} | demographics1_title4 = [[Barangay]]s | demographics1_info4 = 720 | demographics1_title5 = [[House of Representatives of the Philippines|Districts]] | demographics1_info5 = [[Legislative districts of Albay]] | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP Code]] | postal_code = {{PH wikidata|postal_code}} | area_code_type = {{areacodestyle}} | area_code = {{PH wikidata|area_code}} | iso_code = {{PH wikidata|iso_code}} | blank_name_sec1 = Spoken languages | blank_info_sec1 = {{hlist | [[Sentral Bikol|Central Bikol]] | [[Wikang Tagalog|Tagalog]] | [[Wikang Ingles|Ingles]] }} | website = {{PH wikidata|website}} | image_map1 = {{hidden begin|title=OpenStreetMap|ta1=center}}{{Infobox mapframe|frame-width=250|zoom=8}}{{hidden end}} }} Ang '''Albay''' ay isang [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng Pilipinas na matatagpuan sa [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] ng [[Bicol]] sa [[Luzon]]. Ang [[Lungsod ng Legazpi]] ang kabisera nito. Ang lalawigan ay pinalilibutan ng mga lalawigan ng [[Camarines Sur]] sa hilaga at [[Sorsogon]] sa timog. Sa hilagang-silangan ay ang [[Golpo ng Lagonoy]] patungong [[Dagat Pilipinas]] at sa timog-kanluran ay ang [[Burias Pass]]. == Kasaysayan == === Maagang kasaysayan === Matagal bago dumating ang mga Kastila, ang Albay ay mayroong maunlad na kabihasnan. Dating tinatawag na ''Ibat'', at pagkatapos ay ''Libog'', ang Albay ay dating pinamunuan ni Gat Ibal, isang matandang pinuno na nagtatag din ng lumang [[barangay]] ng Sawangan, na ngayon ay bahagi ng [[Legazpi, Albay|Lungsod ng Legazpi]]. Isinulat ng historyador na si [[William Henry Scott (historian)|William Henry Scott]] na sa lokal na epiko na tinatawag na ''siday'' na pinamagatang "Bingi ng Lawan", isang datu ng Albay na nagngangalang Dumaraog ang pumunta sa Lawan (kasalukuyang [[Laoang]], [[Hilagang Samar]]) upang humingi ng tulong kay Bingi dala ang 100 barko. Si Datu Iberein ay nagmula sa pamayanan ng Lawan. Inilarawan siya ni Scott bilang isang “datu ng Samar na nagngangalang Iberein ay sinagwan papunta sa isang barkong Espanyol na nakaangkla sa kanyang daungan noong 1543 ng mga mananagwan na may kwelyo ng ginto; habang suot ang sarili niyang mga hikaw at kadena.”<ref>{{cite book|last=Scott|first=William Henry|author-link=William Henry Scott (historian)|title=Mga bitak sa kurtina ng pergamino at iba pang mga sanaysay sa kasaysayan ng Pilipinas|url=https://books.google.com/books?id=dKvtAAAAMAAJ|year=1985|publisher=New Day Publishers|isbn=978-971-10-0073-8|page=[https://books.google.com/books?id=dKvtAAAAMAAJ&q=%22Samar+chieftain%22 93]}}</ref> === Panahon ng kolonyal na Espanyol === [[File:Manalang House in Tabaco City blurred.jpg|left|thumb|273x273px|Manalang Ancestral House an authentic [[Bahay na bato]] in Tabaco City. ]] Noong Hulyo 1569, pinangunahan ni [[Luis Enriquez de Guzman]], isang miyembro ng ekspedisyon na pinamunuan ni ''Maestro de Campo'' Mateo de Saz at Kapitan [[Martin de Goiti]], ang isang grupo na tumawid mula sa [[Burias (isla)|Burias]] at [[Ticao Island|Ticao Island|Ticao Islands na tinatawag ngayon sa isang' baybayin ng isla]] ang lalawigan ng [[Sorsogon]]. Mula sa puntong ito, isa pang ekspedisyon ang ipinadala upang tuklasin ang loob at itinatag ang bayan ng [[Camalig, Albay|Camalig]]. [[File:CAGSAWA RUINS.jpg|left|thumb|[[Cagsawa Ruins]]]] Noong 1573, nakapasok si [[Juan de Salcedo]] sa [[Bicol Peninsula]] mula sa hilaga hanggang sa timog ng [[Libon, Albay|Libon]], at itinatag ang pamayanan ng Santiago de Libon. Si Jose Maria Peñaranda, isang inhinyero ng militar, ay ginawang "''corregidor''" ng lalawigan noong Mayo 14, 1834. Nagtayo siya ng mga pampublikong gusali at nagtayo ng mga kalsada at tulay. Ang buong tangway ng Bicol ay inorganisa bilang isang lalawigan na may dalawang dibisyon, [[Camarines]] sa hilagang-kanluran at [[Ibalon]] sa timog-silangan. Noong 1636, pinaghiwalay ang dalawang ''partido'', at ang Ibalon ay naging isang hiwalay na lalawigan kung saan ang Sorsogon ang kabisera. Noong ika-17 siglo, sinalanta ng [[mga taong Moro|Moro]] ang mga alipin mula sa timog Pilipinas ang hilagang-silangang baybayin ng lalawigan ng Albay.<ref>source?</ref> Sa pagtatapos ng 1700s, nagkaroon ang Albay ng 12,339 katutubong pamilya at 146 [[Spanish Filipinos|Spanish Filipino family]]. name="Estadismo1">[http://www.xeniaeditrice.it/zu%C3%B1igaIocrpdf.pdf ESTADISMO DE LAS ISLAS FILIPINAS TOMO PRIMERO Ni Joaquín Martínez de Zúñiga (Orihinal na Espanyol)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309030040/http://www.xenia%coric.it.pdf/ |date=2016-03-09 }}</ref>{{rp|539}}<ref name="Estadismo2">[https://ia601608.us.archive.org/10/items/bub_gb_ElhFAAAAAYAAJ_2/bub_gb_ElhFAAAYAAJ.pdf ESTADISMO DE LAS ISLAS FILIPINAS TOMO SEGUNDO Ni Joaquín Martínez de Zúñiga (Orihinal na Espanyol)]</ref>{{rp|31,54,113}} Noong 1800s, ang mga katutubo ay may bilang na 103,955 samantalang ang mga mestizo ay may bilang na 2,598; ito, higit pang pinaghiwa-hiwalay sa 579 Spanish-Mestizos at 933 Chinese-Mestizos.<ref name="Dic">[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044019971761&seq=317 Diccionario Geográfico, Estadístico de la Filipina Manuel Buzeta at Fr. Felipe Bravo, Tomo 1, Inilathala sa Madrid :(Impr. de J.C. de la Peña) 1850-1851.]</ref>{{rp|285}} [[Bulkan ng Mayon]], sa isa sa pinakamarahas na pagsabog nito, ay winasak ang limang bayan na nakapalibot sa base nito noong Pebrero 1, 1814. Ang pagsabog na ito ang nagpilit sa bayan ng Cagsawa na lumipat sa kasalukuyang lugar nito, [[Legazpi, Albay|Legazpi]]. Isang [[decree]] ang ipinalabas ni [[Governor-General of the Philippines|Governor-General]] [[Narciso Clavería y Zaldúa, 1st Count of Manila|Narciso Claveria]] noong 1846 na naghihiwalay sa [[Masbate Island|Masbate]], [[Ticao]], at Ticao| (isla)|Burias]] mula sa Albay upang mabuo ang ''comandancia'' ng Masbate. Nahati noon ang Albay sa apat na distrito: [[Iraya (Albay)|Iraya]],[[Tabaco]], Sorsogon, at [[Catanduanes]]. ==== Rebolusyong Pilipino ==== Si Glicerio Delgado, isang hinatulan na ''{{lang|fil|insurecto}}'' (insurgent), ay nagsimula ng mga rebolusyonaryong aktibidad sa lalawigan. Sa pamamagitan ng isang punong-tanggapan sa bundok ng bayan ng [[Guinobatan, Albay|Guinobatan]], sumapi siya sa [[Katipunan|rebolusyonaryong pamahalaan]] ng Albay bilang isang tenyente sa infantry. 3,700 / 5,000 Isang yunit ng [[Civil Guard (Philippines)|Philippine Militia]] ang inorganisa ng mga awtoridad militar ng Espanya. Si Mariano Riosa ay hinirang na mayor ng Tabaco Zone, na binubuo ng lahat ng mga bayan sa baybayin mula [[Legazpi, Albay|Albay]] hanggang [[Tiwi, Albay|Tiwi]] habang si Anacieto Solano ay hinirang na mayor para sa Iraya Zone, na binubuo ng mga bayan mula [[Daraga, Albay|Daraga]] hanggang [[Libon, Albay|Libon]]. Ang bawat bayan ay inorganisa sa mga seksyon ng limampung kalalakihan sa ilalim ng pamumuno ng isang tinyente. Sa panahon ng [[Rebolusyong Pilipino]] noong Setyembre 22, 1898, ang pansamantalang rebolusyonaryong pamahalaan ng Albay ay nabuo kasama si Anacieto Solano bilang pansamantalang pangulo. Si Major General [[Vito Belarmino]], ang hinirang na kumander ng militar, ay muling inorganisa ang [[Philippine Revolutionary Army|Filipino Army]] sa lalawigan. === Panahon ng kolonyal ng Amerika === Kasunod ng [[Digmaang Espanyol–Amerikano]], hindi kinilala ng bagong kapangyarihang kolonyal na [[Estados Unidos]] ang kalayaan ng bansa, na idineklara noong Hunyo 1898, at kalaunan ay nakuha ng mga Amerikano ang direktang kontrol sa bansa bilang isang de facto na kolonya, sa ilalim ng mga tuntunin ng [[Kasunduan sa Paris (1898)]], kung saan walang kapangyarihan ang mga Pilipino.<ref>McKinley, William (1898). [https://web.archive.org/web/19970501050323/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/mkinly3.htm "''Ang Pagkuha ng Pilipinas'' mula sa ''Mga Papel na May Kaugnayan sa Ugnayang Panlabas''"]. Vincent Ferraro, Mount Holyoke College. Kinuha noong Mayo 18, 2012.</ref> Noong [[Digmaang Pilipino-Amerikano]], pinangunahan ni Brigadier General [[William August Kobbé]] ang ekspedisyon na dumaong sa mga daungan ng Sorsogon, [[Bulan, Sorsogon|Bulan]] at [[Donsol, Sorsogon|Donsol]]. Mula roon, nagmartsa ang mga Amerikano patungong Legazpi at sinakop ito. Bagama't isang [[pamahalaang sibil]] ang itinatag sa Albay noong Abril 26, 1901, sinabi ni Colonel [[Harry Hill Bandholtz]], Commanding Officer ng Constabulary sa Rehiyon ng Bicol, na si Heneral [[Simeon Ola]], kasama ang isang libong tauhan, ay patuloy na sumalungat sa awtoridad ng Amerika pagkatapos mabihag ang Belarmino noong 1901. Kalaunan ay nabihag si Ola kasama ang humigit-kumulang anim na raan niyang tauhan. === Pananakop ng mga Hapones === Kasunod ng Disyembre 12, 1941, [[Pagsalakay ng mga Hapones sa Legazpi]] noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sinakop ng Kimura Detachment ng [[Imperial Japanese Army]] ang Albay. Ang probinsya ay ipinagtanggol lamang ng yunit ng [[Philippine Constabulary]] sa ilalim ng pamumuno ni Major Francisco Sandico.<ref>[http://www.royalquesttours.com/bicol-history/23-albay-history.html "Kasaysayan ng Albay"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819054224/http://www.royalquesttours.com/bicol-history/23-albay-history.html |date=Agosto 19, 2010 }}. Paglilibot sa Maharlikang Paghahanap.</ref> Noong panahon ng Pananakop ng mga Hapones, ang pangkalahatang punong-himpilan ng militar ng [[Hukbong Komonwelt ng Pilipinas|Hukbong Komonwelt ng Pilipinas]] ay nanatiling aktibo mula Enero 3, 1942, hanggang Hunyo 30, 1946, at ang ika-5 Rehimyento ng Konstabularyo ng [[Hukbong Komonwelt ng Pilipinas]] ay itinatag mula Oktubre 28, 1944, hanggang Hunyo 30, 1946, at nakadestino sa Albay. Pagkatapos ay dumating ang mga operasyon sa paglilinis at paghihimagsik laban sa mga Hapones sa [[Peninsula ng Bikol]], na tinulungan ng lokal na paglaban ng mga Bikolano. Ang ilang grupong [[gerilya]] ng mga Bikolano ay sumalakay sa paligid ng lalawigan ng Albay noong panahon ng mga Paghihimagsik ng mga Hapones sa pagitan ng 1942 at 1944 at sinuportahan ng mga lokal na tropang Pilipino sa ilalim ng Hukbong Komonwelt ng Pilipinas at mga Rehimyento ng Ikalimang Infantry ng mga Konstabularyo ng Pilipinas bago ang digmaan na umaatake sa mga sundalong kaaway ng Hukbong Imperyal ng Hapon. Matapos ang tatlong taon ng pagkubkob at mga labanan, maraming gerilyang Bikolano ang napilitang umatras ng mga Hapones sa paligid ng probinsya bago ang pagpapalaya noong 1945 ng mga puwersang Alyado. === Diktaduryang Marcos === {{main|Mga pang-aabuso sa karapatang pantao ng diktaduryang Marcos}} [[Oas, Albay|Oas]], Albay, ay isa sa mga lokalidad na partikular na napinsala ng [[Diktaduryang Ferdinand Marcos]]; Sa mga huling araw ng diktadurya, ang Oas ay tinamaan ng sunod-sunod na [[Mga pagpatay sa politika noong panahon ng diktadurya ni Marcos|mga pagpatay sa politika]] na tumatarget sa mga nangahas na magsalita laban sa mga pang-aabuso ng Militar at laban kay Ferdinand Marcos.<ref name="BantayogProfileClementeRagragio">{{Cite web |date=2023-06-26 |title=Mga Martir at Bayani: Clemente Ragragio |url=https://bantayanogngmgabayani.org/bayani/clemente-ragragio/ |access-date=2024-01-09 |website=Bantayog ng mga Bayani |language=en-US }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang pinakakilala sa mga biktima ay si Clemente Ragragio, ang inspektor ng sanitasyon ng munisipyo ng [[Ligao]] na kalaunan ay itinalaga rin sa Oas. Kilala sa kanyang pagiging epektibo, ginawaran siya ng 1983 Best Sanitary Inspector para sa Albay.<ref name="AltheaAbergos20161102">{{Banggitin ang balita |last=Abergos |first=Althea |date=Nobyembre 2, 2016 |title=Oda sa mga Walang Mukha |work=Ang mga Haligi: Ang Opisyal na Publikasyon ng mga Mag-aaral ng Ateneo de Naga University |pages=12 |volume=LV |issue=2}}</ref> Gayunpaman, ito ang nagtulak sa mga lokal na administrador ng diktadura na maghinala sa kanya bilang isang simpatisador ng mga rebelde, dahil ang kanyang malapit na pakikipag-ugnayan sa mga lokal sa malalayong barangay ay nagbigay-daan sa kanya upang makagalaw nang walang takot, at dahil nagpahayag siya ng mga hindi pagsang-ayon sa pamamahala ng diktadura. Isang mamamatay-tao ang bumaril sa kanya nang tatlong beses sa harap ng kanyang bahay noong unang bahagi ng gabi ng Agosto 21, 1985, at hindi iniimbestigahan ng gobyerno ang kanyang pagpatay. Kalaunan ay pinarangalan siya sa pamamagitan ng pag-ukit ng kanyang pangalan sa pader ng pag-alaala sa [[Bantayog ng mga Bayani]] (lit. Monumento ng mga Bayani) ng Pilipinas, na nagbibigay-pugay sa mga martir at bayaning lumaban upang maibalik ang demokrasya kasunod ng diktadurang Marcos.<ref name="BantayogProfileClementeRagragio" /> == Heograpiya == [[File:Mt.Mayon tam3rd.jpg|thumb|Ang [[Bulkang Mayon]] ang nangingibabaw sa heograpiya ng Albay.]] Ang Albay ay may kabuuang lawak ng lupa na {{convert|2,575.77|km2}},{{PH area}} na siyang dahilan kung bakit ito ang ika-53 pinakamalaking lalawigan. Ang lalawigan ay napapaligiran ng mga lalawigan ng [[Camarines Sur]] sa hilaga at [[Sorsogon]] sa timog. Sa hilagang-silangan ay matatagpuan ang [[Lagonoy Gulf]], na naghihiwalay sa lalawigan mula sa [[Catanduanes]]. Sa timog-kanluran ng lalawigan ay ang [[Burias Pass]] kasama ang isla ng [[Burias Island|Burias]] ng lalawigan ng [[Masbate]] na matatagpuan mga {{convert|14|km}} sa laot. Noong 2016, isang lawak na {{convert|250000|ha}} ang idineklarang isang [[UNESCO Biosphere Reserve]]. Ang Albay Biosphere Reserve ay tahanan ng 182 uri ng halamang panlupa, kung saan 46 ay endemic sa Pilipinas. Ang tubig-dagat at baybayin nito ay nagbibigay din ng tirahan sa lima sa pitong uri ng [[pawikan]] sa mundo, pati na rin sa mga ekosistema ng bakawan, damong-dagat, at damong-dagat.<ref name="albay">{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/20_sites_added_to_unescos_world_network_of_biosphere_reserve/#.Vu98x4rXeJI |title=20 lugar ang idinagdag sa UNESCO's World Network of Biosphere Reserves |author=UNESCO Press |publisher=[[United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization]] |date=Marso 19, 2016 |access-date=Marso 21, 2016}}</ref> === Topograpiya === Ang lalawigan ay karaniwang mabundok na may kalat-kalat na matabang kapatagan at lambak. Sa silangang bahagi ng lalawigan ay isang hanay ng mga bundok na bulkan na nagsisimula sa pinakahilagang [[Bundok Malinao|Malinao]] sa Tiwi, na sinusundan ng [[Bundok Masaraga]] at ng malayang nakatayong [[Bulkang Mayon]]. Pinaghihiwalay ng Look ng Poliqui ang [[Bundok Pocdol]] sa bayan ng [[Manito, Albay|Manito]]. Ang [[stratovolcano]] ng [[Mayon]] na nasa bandang {{convert|2462|m|ft}}, ang pinakamataas na punto ng lalawigan. Ito ang pinakatanyag na [[anyong lupa]] sa Albay at sa buong [[Rehiyon ng Bicol]]. Ang [[Listahan ng mga aktibong bulkan sa Pilipinas|aktibong bulkan]] ay nasa ilalim ng hurisdiksyon ng walong munisipalidad at lungsod ng Albay: [[Camalig, Albay|Camalig]], [[Daraga, Albay|Daraga]], [[Guinobatan, Albay|Guinobatan]], [[Legazpi], Albayobat, [[Legazpi], Albay| [[Malilipot, Albay|Malilipot]], [[Santo Domingo, Albay|Santo Domingo]], at [[Tabaco City]]. Mabundok ang kanlurang baybayin ng lalawigan ngunit hindi kasing prominente ng silangang hanay na may pinakamataas na elebasyon sa humigit-kumulang {{convert|490|m}}.<ref>[https://maps.google.com/maps?ll=13.143511,123.370457&spn=0.123702,0.171146&t=p&z=13&lci=com.panoramio.all "Mount Pantao, Oas"]. Google Maps. Kinuha noong Mayo 27, 2012.</ref> Kabilang sa mga bundok na ito ang Bundok Catburawan sa Ligao at Bundok Pantao sa [[Oas, Albay|Oas]]. === Pampolitika === Ang lalawigan ng Albay ay nahahati sa 15 [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at 3 [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]] ==== Mga Lungsod ==== * [[Lungsod ng Legazpi]] * [[Lungsod ng Ligao]] * [[Lungsod ng Tabaco]] ==== Mga Munisipalidad ==== {| border="0" |----- | valign="top" | * [[Bacacay, Albay|Bacacay]] * [[Camalig, Albay|Camalig]] * [[Daraga, Albay|Daraga]] * [[Guinobatan, Albay|Guinobatan]] * [[Jovellar, Albay|Jovellar]] * [[Libon, Albay|Libon]] * [[Malilipot, Albay|Malilipot]] * [[Malinao, Albay|Malinao]] | valign="top" | * [[Manito, Albay|Manito]] * [[Oas, Albay|Oas]] * [[Pio Duran, Albay|Pio Duran]] * [[Polangui, Albay|Polangui]] * [[Rapu-Rapu, Albay|Rapu-Rapu]] * [[Santo Domingo, Albay|Santo Domingo]] * [[Tiwi, Albay|Tiwi]] |} == Mga kilalang tao == * Gwen Apuli - miyembro ng [[Pinoy pop]] girl group na [[Bini (group)|Bini]]<ref>{{Cite web |date=2024-06-23 |title='Mabuhay! Kami ang inyong mga BINIbinis!' |work=The Freeman |url=https://www.philstar.com/the-freeman/cebu-entertainment/2024/06/23/2364915/mabuhay-we-are-your-binibinis |access-date=2024-07-26}}</ref> *[[Crispin Beltran]] – Pinuno ng [[Labor Movement|labor]]. Dating miyembro ng [[Ika-13 Kongreso ng Pilipinas]] kasama ang [[Anakpawis]] [[Party-list proportional representation|party-list]] at dating pinuno ng [[Kilusang Mayo Uno]]. * [[Barbie Imperial]] – aktres, modelo, at dating housemate mula sa ''[[Pinoy Big Brother: 737]]''<ref>{{Cite web |date=Disyembre 14, 2021 |title=Barbie Imperial: Ang mga tagumpay at kabiguan ng mundo ni Barbie |work=PEP.ph |url=https://www.pep.ph/peptionary/162640/barbie-imperial-a4995-20211214 |access-date=Setyembre 20, 2024}}</ref> * [[Francis Tolentino]] – dating Tagapangulo ng [[Metropolitan Manila Development Authority]] * [[Elizabeth Oropesa]] – aktres * [[Simeon Ola]] – Rebolusyonaryong heneral * [[Ramon Paje]] – Ika-19 na [[Kalihim ng Kapaligiran at Likas na Yaman]] * [[Ramon Obusan]] – [[Pambansang Artista ng Pilipinas]] para sa Sayaw. * [[Susan Enriquez]] – mamamahayag, host * [[Salvacion Lim Higgins]] – [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Disenyo ng Moda. * [[Bogs Adornado]] – tatlong beses na Pinaka-Mahahalagang Manlalaro ng [[Philippine Basketball Association|PBA]] (1975, 1976, at 1981), isa sa [[40 Pinakamahuhusay na Manlalaro sa Kasaysayan ng PBA|25 Pinakamahuhusay na Manlalaro sa Lahat ng Panahon]]<ref>{{cite web|title = Manila Standard – Paghahanap sa Google News Archive|url = https://news.google.com/newspapers?nid=1370&dat=19950404&id=faojAAAAIBAJ&pg=3648,577680&hl=en|website = news.google.com|access-date = Oktubre 13, 2015}}</ref><ref>{{cite web|title = William Adornado Bio, Stats, at Resulta|url = https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ad/william-adornado-1.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20200418081829/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ad/william-adornado-1.html|url-status = dead|archive-date = Abril 18, 2020|website = Olympics sa Sports-Reference.com|access-date = Oktubre 13, 2015}}</ref> * [[Merlinda Bobis]] – kontemporaryong Pilipino-Australyano na manunulat at akademiko<ref>{{cite web|title =Talambuhay|url = http://www.merlindabobis.com.au/biography.htm|website =Merlinda Bobis|access-date = Oktubre 14, 2015}}</ref> * [[Irene Cortes]] – dating Associate Justice ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]]; unang babaeng Dekano ng [[UP College of Law]]<ref>{{cite web|title = Mahistrado Irene R. Cortes Memorial Scholarship|url = http://academic-clinic.com/2014/10/justice-irene-r-cortes-memorial-scholarship/|archive-url = https://web.archive.org/web/20160304035214/http://academic-clinic.com/2014/10/justice-irene-r-cortes-memorial-scholarship/|url-status = usurped|archive-date = Marso 4, 2016|website = academic-clinic.com| date=Oktubre 17, 2014 |access-date = Oktubre 14, 2015}}</ref> * [[Janelle Quintana]] – aktres; Ika-19 na [[Aliw Awards]] Nominado para sa Pinakamahusay na Bagong Babaeng Artista * [[Valerie Weigmann]] – host sa TV, aktres; [[Miss World Philippines 2014]] * [[Athena Imperial]] – [[reporter sa larangan]], mananaliksik sa komunikasyon at [[Miss Philippines Earth 2011]]. * [[Miguel White]] – atleta sa track and field; tansong medalista sa [[400 metrong hurdles|400-metrong hurdles]] sa [[1936 Summer Olympics]]<ref>{{cite web|title = Legazpi City – Ang Palaro ng XXX Olympiad (London 2012)... |url = https://www.facebook.com/legazpicity/posts/393620010698609|website = Facebook|access-date = Oktubre 13, 2015}}</ref> * [[Jun Lozada]] – [[Electronics and Communications Engineering|electronics and communications engineer]] at dating [[chief executive officer]] ng [[Philippine Forest Corporation]] * [[David Nepomuceno]] – 1924 Olympian, unang Pilipinong lumaban sa Olympics * [[Catriona Gray]] – [[Miss Universe 2018]] nagwagi * [[Jonalyn Viray]] – mang-aawit-manunulat ng kanta * [[Pedro Sabido]] – Dating Senador, Dating Embahador sa Espanya at sa Vatican, Dating Kinatawan ng Ikatlong Distrito ng Albay (1922–1925, 1925–1928, 1928–1931, 1931–1934, 1935–1938, 1938–1941) * [[Joey Salceda]] – Kinatawan ng Ikalawang Distrito ng Albay (2016–kasalukuyan), Dating Gobernador ng Lalawigan ng Albay (2007–2016),<ref name="biklish.com">{{Banggitin ang web | url=http://biklish.com/2008/06/17/20080616-01/ | title=Mga Dating Gobernador ng Bicol – Albay| date=June 16, 2008}}</ref> Dating Albay 3rd District Representative (1998–2001, 2001–2004, 2004–2007), [[Chief of Staff (Philippines)|Malacañang Chief of Staff]] – February 10, 209 2007)<ref>[[Joey Salceda]]</ref><ref>[[Chief of Staff (Philippines)]]</ref> * [[Reno Lim]] – Dating Albay 3rd District Representative (2007–2010) * [[Dianne Necio]] – [[Binibining Pilipinas]] International 2011, [[Binibining Pilipinas]] 2010 First Runner-up, Miss Tabak 2009, Mutya ng Bicolandia * [[Rodolfo Salalima]] – Unang Kalihim ng [[Kagawaran ng Teknolohiya ng Impormasyon at Komunikasyon]] (DICT) * [[Henry Omaga-Diaz]] – mamamahayag * [[Thomas Franco Rodriguez]] – miyembro ng Pinoy pop boy band na [[Alamat (banda)|Alamat]] at finalist, ''[[Pinoy Big Brother: 737]]'' edisyon para sa mga kabataan * [[Migz Zubiri]] – senador (2007-2011, 2016-2022, 2022-kasalukuyan), ika-24 na pangulo ng Senado (2022-2024), Pinuno ng Mayorya ng Senado (2008-2010, 2018-2022); dating kinatawan ng [[Ika-3 distrito ng kongreso ng Bukidnon|Ika-3 distrito]] ng [[Bukidnon]] (1998-2007). Nagmula siya sa [[Libon, Albay|Libon]], Albay, ang lugar ng kapanganakan ng kanyang inang si Maria Victoria Ocampo Fernandez na lumipat kasama ang kanyang pamilya sa Bukidnon noong bata pa. == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Albay}} {{Bicol}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] {{pilipinas-stub}} 67mhh6sm6sfie4fbuax6eq9w5g8w0c6 0 5755 2205349 2197368 2026-04-30T04:18:12Z Exec8 780 2205349 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2| infoboxtitle = Lalawigan ng Catanduanes | sealfile = Ph_seal_catanduanes.png | region = [[Bicol]] (Rehiyon V) | capital = [[Virac, Catanduanes|Virac]] | founded = 26 Setyembre 1945 | pop2000 = 215356 | pop2000rank = ika-13 pinakamaliit | popden2000 = 142 | popden2000rank= ika-24 pinakamababa | areakm2 = 1511.5 | arearank = ika-14 pinakamaliit | hucities = 0 | componentcities= 0 | municipalities= 11 | barangays = 315 | districts = 1 | languages = [[Wikang Bikol|Bikol]] | governor = '''Joseph C. Cua''' | locatormapfile= Ph_locator_map_catanduanes.png }} '''Catanduanes''' isang pulong lalawigan matatagpuan sa silangang bahagi ng [[Pilipinas]] at direktang nakaharap sa [[Karagatang Pasipiko]]. Nahahati sa 11 bayan: [[Virac]] - ang [[kapital na lungsod|kabisera]] at sentro ng komersiyo, San Andres (Calolbon), Caramoran, Pandan, Bagamanoc, Payo(Panganiban), Viga, Gigmoto, Baras, San Miguel, at Bato. Ang bayan ng Pandan ay nasa dulong hilaga ng isla. ==Heographiya== Ang lalawigan ng Catanduanes ay nahahati sa 11 mga [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]]. ===Mga Bayan=== <table border="0"><tr> <td valign="top"> *[[Bagamanoc, Catanduanes|Bagamanoc]] *[[Baras, Catanduanes|Baras]] *[[Bato, Catanduanes|Bato]] *[[Caramoran, Catanduanes|Caramoran]] *[[Gigmoto, Catanduanes|Gigmoto]] *[[Pandan, Catanduanes|Pandan]] </td><td valign="top"> *[[Panganiban, Catanduanes|Panganiban]] (Payo) *[[San Andres, Catanduanes|San Andres]] (Calolbon) *[[San Miguel, Catanduanes|San Miguel]] *[[Viga, Catanduanes|Viga]] *[[Virac, Catanduanes|Virac]] </td></tr></table> =Mga kilalang tao == {{Div col|colwidth=30em}} * [[Carmen Camacho (mang-aawit)|Carmen Camacho]] – 1960s Philippine [[Kundiman]] Diva * [[Bernabe Concepcion]] – tubong [[Rizal, Viga]]. Ay isang [[Filipino people|Filipino]] [[featherweight]] na boksingero. * [[Jose Tomas Sanchez]] – [[Romano Katoliko]] Prefect Emeritus ng [[Dicastery for the Clergy|Kongregasyon para sa mga Clergy]] at [[Kardinal (Simbahang Katoliko)#Kardinal na pari|Kardinal na Pari]] mula sa [[Pandan, Catanduanes|Pandan]] * [[Shalani Soledad]] – Politiko at personalidad sa TV * [[Francisco Tatad]] – dating [[Senado ng Pilipinas|Senador ng Pilipinas]] (1992–2001) mula sa [[Gigmoto, Catanduanes|Gigmoto]]. * [[Mike Velarde]] – Tele-ebanghelista, Tagapagtatag at Lingkod-Pinuno ng [[El Shaddai (kilusan)|El Shaddai DWXI-PPFI]]. Tubong [[Caramoran, Catanduanes|Caramoran]] * [[Salvador A. Rodolfo, Sr.|Salvador A. Rodolfo Sr.]] – isang sundalong Pilipino na tumulong sa pagpapalaya sa Isla ng Lalawigan ng Catanduanes sa Pilipinas mula sa Hukbong Imperyo ng Hapon noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nakilala siya sa Catanduanes bilang "Phantom" o ang "Man who Never Dies", batay sa komiks hero [[The Phantom]] na nilikha ni Lee Falk noong 1936. * [[Don Trollano]] – isang katutubo mula sa [[Gigmoto, Catanduanes|Gigmoto]]. Siya ay isang Pilipinong propesyonal na basketball player para sa [[San Miguel Beermen]] sa [[Philippine Basketball Association]] (PBA). * [[Reil Cervantes]] – isang katutubo mula sa [[Virac, Catanduanes|Virac]]. Siya ay isang Pilipinong propesyonal na manlalaro ng basketball para sa [[Blackwater Elite]] sa [[Philippine Basketball Association]] (PBA). Siya ay na-draft bilang ika-9 ng [[Barangay Ginebra San Miguel|Barangay Ginebra Kings]] sa [[2011 PBA draft]].<ref>{{Cite web |url=http://www.pba-online.net/profile/Reil-Cervantes/446/ |title=Reil Cervantes Player Profile :: PBA-Online! |access-date=Enero 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115142145/http://www.pba-online.net/profile/Reil-Cervantes/446/ |archive-date=Nobyembre 15, 2016 |url-status=usurped }}</ref> Noong 2014, siya ay na-draft bilang pangalawa sa pangkalahatan ng [[Kia Sorento (PBA team)|Kia Sorento]] sa [[2014 PBA Expansion Draft]].<ref>{{Cite web|url=http://www.rappler.com/sports/by-sport/basketball/63708-ildefonso-cervantes-pba-expansion-draf-kia-blackwater|title=Ildefonso, Cervantes ang nanguna sa PBA expansion draft picks|first=Jane|last=Bracher|website=Rappler|date=Hulyo 18, 2014}}</ref> * [[Joseph Santiago]] – Kongresista sa loob ng tatlong termino, mula 2001 hanggang 2010. Siya ay dating ehekutibo ng [[Philippine Long Distance Telephone Company#Mga Subsidiary at kaakibat|Pilipino Telephone Corporation]]. Nagsisilbing Komisyoner ng [[National Telecommunications Commission (Philippines)|National Telecommunications Commission]], at Mula 1997 hanggang 1998, nagsilbi siyang team manager ng propesyonal na koponan ng basketball ng [[Talk 'N Text Phone Pals|Mobiline Cellulars]] sa [[Philippine Basketball Association]]. * [[Gina de Venecia|Gina Vera-Perez de Venecia]] – Anak siya ng sikat na star-builder at may-ari ng [[Sampaguita Pictures]], pagkatapos ay si Doc Jose Perez at Azucena Vera, Pangulo ng nasabing kumpanya ng produksyon ng pelikula. Siya ay kasal kay [[Jose de Venecia, Jr.]], [[Ispiker ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]] mula 1992 hanggang 1998 at 2001 hanggang 2008. * [[Mahal (aktres)|Noemi Tesorero]] - kilala sa propesyon bilang Mahal. Siya ay isang aktres, komedyante at vlogger mula sa [[Virac, Catanduanes|Virac]]. * [[John Arcilla]] – aktor sa pelikula at environmentalist na maraming parangal na ginawaran ng [[Mga Pilipino|Pilipino]].<ref name="BulatlatCom-JohnArcilla">{{cite news|last1=Salamat|first1=Marya|title=Si John Arcilla, aktor, environmentalist ay dumalo sa Peoples' Mining Conference|url=http://bulatlat.com/main/2012/03/02/john-arcilla-actor-environmentalist-attends-peoples%E2%80%99-mining-conference/|access-date=Hulyo 24, 2016|publisher=Bulatlat.com|date=Marso 2, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160223090310/http://bulatlat.com/main/2012/03/02/john-arcilla-actor-environmentalist-attends-peoples%E2%80%99-=mining-conference-2,|archive-date=Pebrero 23, 2016|url-status=live}}</ref> * [[Kyla (Filipino singer)|Kyla]] – ipinanganak na Melanie Hernandez Calumbad. Isang [[Filipino people|Filipino]] [[Contemporary R&B|R&B]] singer-songwriter, producer, paminsan-minsang aktres at presenter na tinaguriang "Queen of R&B" ng Pilipinas. * [[Paolo Gumabao]] - ipinanganak na Paul Chen, ay isang Pilipinong artista at modelo. Siya ay mula sa [[Virac, Catanduanes|Virac]]. * [[Linda Estrella]] – isang katutubo mula sa [[Pandan, Catanduanes|Pandan]]. Isang aktres na [[Pilipina]], isa sa mga artista sa [[Sampaguita Pictures]]. * [[Larry Que]] – isang tagapaglathala at mamamahayag na pinatay matapos siyang sumulat ng isang artikulo na nag-uugnay sa mga opisyal ng gobyerno sa isang malaking pagkakasamsam ng droga na methamphetamine. {{div col end}} == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Catanduanes}} {{Bicol}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] {{pilipinas-stub}} oceypnh8oykkrrfxe63ovq94t2xvdiy 0 7094 2205282 2197383 2026-04-29T22:22:23Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205282 wikitext text/x-wiki {{Infobox country|conventional_long_name=Republika ng Fiji|native_name={{unbulleted list | {{native name|fj|Matanitu Tugalala o Viti}} | फ़िजी गणराज्य; ''Fijī Gaṇarājya'' (Fiji Hindi) }}|common_name=Fiji|image_flag=Flag of Fiji.svg|image_coat=Coat of arms of Fiji.svg|flag=Flag of Fiji|flag_type=Flag|symbol=Coat of arms of Fiji|symbol_type=Simbolo|image_map=Fiji on the globe (small islands magnified) (Polynesia centered).svg|image_map2=|national_motto={{native phrase|fj|"Rerevaka na Kalou ka Doka na Tui"|italics=off|nolink= yes}}<br />"''Fear God and honour the King''" (Ingles)<ref>{{cite web|url= http://www.fijihighcommission.org.uk/about.html|title= About Fiji – History, Government and Economy|website= www.fijihighcommission.org.uk|access-date= 1 Setyembre 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20180830031112/http://www.fijihighcommission.org.uk/about.html|archive-date= 30 Agosto 2018|url-status=live|language=en}}</ref><br />{{lit|Takot sa Diyos at parangalan sa Hari}}|national_anthem="God Bless Fiji"<br /><div class="center" style="margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Fiji National Anthem.ogg|God Bless Fiji]]}}</div>{{lit|Pagpalain ng Diyos ang Fiji}}|official_languages={{Plainlist| *[[Wikang Piyiano|Piyiano]]<ref>{{cite web |url = https://www.paclii.org/fj/Fiji-Constitution-English-2013.pdf |title = 2013 constitution of Fiji }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Chapter 2 , Section 31 - (3) Conversational and contemporary iTaukei and Hindi languages shall be taught as compulsory subjects in all primary schools. (sa Ingles)</ref> *[[wikang Ingles|Ingles]]<ref>{{cite web|url= https://www.laws.gov.fj/ResourceFile/Get/?fileName=2013%20Constitution%20of%20Fiji%20(English).pdf|title= 2012 Constitution of Fiji|access-date= 24 Agosto 2023|archive-date= 8 Agosto 2023|archive-url= https://web.archive.org/web/20230808055117/https://laws.gov.fj/ResourceFile/Get/?fileName=2013%20Constitution%20of%20Fiji%20(English).pdf|url-status= live}} Chapter 1.3.3 – This Constitution is to be adopted in the English language and translations in the iTaukei and Hindi languages are to be made available. (sa Ingles)</ref> *Fiji Hindi<ref>{{cite web|url = https://constitutionnet.org/sites/default/files/1997_constitution.pdf |title = 1997 Constitution of Fiji }} Chapter 1, Section 4 - (1) The English, Fijian and Hindustani languages have equal status in the State (sa Ingles)</ref> }}|regional_languages=Rotuman|demonym=Piyiano|capital=[[Suva]]<ref>Bagaman ang Suva ang pinakamalaking sentro ng populasyon na nauuri bilang isang "lungsod", ang bayan ng Nasinu ay may populasyon na bahagyang mas mataas kaysa sa Suva. Tingnan mo{{cite web|title= Age, Sex and Marital Status by Urban and Rural Enumeration, Fiji 2007|url= http://www.statsfiji.gov.fj/component/advlisting/?view=download&format=raw&fileId=1138|website= statsfiji.gov.fj|publisher=Fiji Bureau of Statistics|access-date= 5 Hunyo 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20171016012700/http://www.statsfiji.gov.fj/component/advlisting/?view=download&format=raw&fileId=1138|archive-date= 16 Oktubre 2017|language=en|url-status=live}}</ref>|coordinates={{Coord|18|10|S|178|27|E|type:city}}|largest_city=capital|government_type=Republikang parlyamentaryong unitaryo|leader_title1=Pangulo|leader_name1=Naiqama Lalabalavu|leader_title2=Punong Ministro|leader_name2=Sitiveni Rabuka|leader_title3=Punong Mahistrado|leader_name3=Salesi Temo|leader_title4=Mga Diputadong Punong Ministro|leader_name4=Viliame Gavoka<br>Biman Prasad<br>Manoa Kamikamica|leader_title5=Ispiker ng Parlamento|leader_name5=Filimone Jitoko|legislature=Parlamento|area_rank=ika-151|area_km2=18,274|area_sq_mi=7,056|percent_water=bale-wala|population_estimate=926,276<ref>{{Cite web|url=https://www.indexmundi.com/fiji/demographics_profile.html|title=Fiji Demographics Profile|website=www.indexmundi.com|access-date=9 Abril 2020|archive-date=16 Pebrero 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216220338/https://www.indexmundi.com/fiji/demographics_profile.html|url-status=live|language=en}}</ref>|population_estimate_rank=161st|population_estimate_year=2018|population_density_km2=46.4|population_density_sq_mi=120.3|population_density_rank=ika-148|population_census=884,887<ref name=2017census>{{cite web|url= http://www.fiji.gov.fj/Media-Center/Press-Releases/Fiji-Bureau-of-Statistics-Releases-2017-Census-Res.aspx|title= Fiji Bureau of Statistics Releases 2017 Census Results|author= Government of Fiji|date= 10 January 2018|access-date= 3 Nobyembre 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20181103052331/http://www.fiji.gov.fj/Media-Center/Press-Releases/Fiji-Bureau-of-Statistics-Releases-2017-Census-Res.aspx|archive-date= 3 Nobyembre 2018|language=en|url-status=live}}</ref>|population_census_year=2017|ethnic_groups={{unbulleted list | {{no wrap|56.8% Katutubong Piyiano}} | 37.5% Indo-Piyiano | 1.2% mga Rotuman | 4.5% iba pa }}|ethnic_groups_ref=<ref name="Factbook-Fiji"/>|ethnic_groups_year=2016|language=en|religion={{tree list}} *64.4% [[Kristiyanismo]] **34.6% Metodismo **{{no wrap|29.8% ibang Kristiyano}} *27.9% [[Hinduismo]] *6.3% [[Islam]] *1.4% iba pa / wala<ref name="2007 Census – Religion">{{cite web |date=Hunyo 2012 |title=Population by Religion and Province of Enumeration |url=http://www.statsfiji.gov.fj/index.php/document-library/doc_download/426-population-by-religion-province |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909212947/http://www.statsfiji.gov.fj/index.php/document-library/doc_download/426-population-by-religion-province |archive-date=9 Setyembre 2015 |access-date=7 Nobyembre 2015|language=en |website=2007 Census of Population |publisher=Fiji Bureau of Statistics |ref=2007-Census-Religion}} – Percentages are derived from total population figures provided in the source</ref> {{tree list/end}}|GDP_PPP={{increase}} US$15.152 bilyon<ref name="IMFWEO.FJ">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=819,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Fiji) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=10 Oktubre 2023 |access-date=20 Oktubre 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121031625/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=819,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live|language=en }}</ref>|GDP_PPP_year=2023|GDP_PPP_rank=ika-158|GDP_PPP_per_capita={{increase}} US$16,563<ref name="IMFWEO.FJ" />|GDP_PPP_per_capita_rank=ika-102|GDP_nominal={{increase}} US$5.511 bilyon<ref name="IMFWEO.FJ" />|GDP_nominal_year=2023|GDP_nominal_rank=ika-164|GDP_nominal_per_capita={{increase}} US$6,024<ref name="IMFWEO.FJ" />|GDP_nominal_per_capita_rank=ika-106|sovereignty_type=Kalayaan|sovereignty_note=mula sa [[Reyno Unido]]|established_event1=Kalayaan|established_date1=10 Oktubre 1970|established_event2=[[Republika]]|established_date2=6 Oktubre 1987|established_event3={{nowrap|Kasalukuyang Konstitusyon}}|established_date3=6 Setyembre 2013|Gini_year=2019|Gini_change=decrease|Gini=30.7|Gini_ref=<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|title=Gini Index coefficient|publisher=The World Factbook|access-date=24 Setyembre 2024|language=en|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|url-status=dead}}</ref>|Gini_rank=|HDI_year=2022|HDI_change=increase<!--increase/decrease/steady-->|HDI=0.729 <!--number only-->|HDI_ref=<ref>{{Cite web |date=13 Marso 2024 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |archive-date=13 Marso 2024 |access-date=13 March 2024 |publisher=United Nations Development Programme |language=en}}</ref>|HDI_rank=ika-104|date_format=dd/mm/yyyy|currency=Dolyar ng Fiji|currency_code=FJD|time_zone=FJT|utc_offset=+12|drives_on=kaliwa|calling_code=+679|cctld=[[.fj]]}} Ang '''Fiji''' (bigkas: /fi·ji/),{{efn|{{langx|fj|Viti}}, {{IPA|fj|ˈβitʃi|audio|LL-Q33295 (fij)-Noaius Paticus-Viti.wav}} | {{langx|hif|फ़िजी|Fijī}} ({{IPAc-en|audio=en-us-Fiji.ogg|ˈ|f|iː|dʒ|i}} {{respell|FEE|jee}}, {{IPAc-en|f|iː|ˈ|dʒ|iː}} {{respell|fee|JEE}};<ref>{{cite web |title=Fiji |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195584516.001.0001/m-en_nz-msdict-00001-0018790 |access-date=18 February 2022 |website=The New Zealand Oxford Dictionary |doi=10.1093/acref/9780195584516.001.0001 |editor-first1=Tony |editor-last1=Deverson |editor-first2=Graeme |editor-last2=Kennedy |year=2005 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-558451-6 |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407202112/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195584516.001.0001/m-en_nz-msdict-00001-0018790 |url-status=live }}</ref> {{langx|fj|Viti}}, {{IPA|fj|ˈβitʃi|}}; [[Fiji Hindi]]: फ़िजी, ''Fijī''}} opisyal na tinutukoy bilang '''Republika ng Fiji''', ([[Wikipedia:Tulong#Mga pangalang internasyonal ng bansa|internasyunal]]: '''''Republic of Fiji''''',{{efn|{{langx|fj|Matanitu Tugalala o Viti}}|{{langx|hif|फ़िजी गणराज्य|Fijī Gaṇarājya}}}} [[Palabaybayan ng Filipino|baybay Tagalog]]: '''Republika ng Piyi''') ay isang bansang pulo sa [[Melanesya]], bahagi ng [[Oseaniya]] sa Timog [[Karagatang Pasipiko]]. Matatagpuan ito mga 1,100 milyang pandagat (2,000 km; 1,300 mi) hilaga-hilagang-silangan ng [[New Zealand|Bagong Selanda]]. Binubuo ang Fiji ng isang kapuluan na may mahigit 330 puo—kung saan permanenteng tinitirhan ang mga 110—at higit sa 500 maliliit na pulo, na may kabuuang sukat ng lupa na humigit-kumulang 18,300 [[Kilometrong parisukat|kilometro kuwadrad]]<nowiki/>o (7,100 sq mi). Ono-i-Lau ang pinaka-malalayong pangkat ng pulo. Naninirahan sa dalawang pangunahing pulo, ang Viti Levu at Vanua Levu, ang mga 87% ng kabuuang [[populasyon]]. Nakatira ang tatlong-kapat ng mga Fiyiano sa mga baybayin ng Viti Levu, alinman sa kabiserang lungsod ng [[Suva]], o sa mga mas maliit na sentrong [[Pook na urbano|urbano]] gaya ng Nadi (kung saan ang turismo ang pangunahing lokal na industriya) o Lautoka (kung saan nangingibabaw ang industriya ng tubo). Kakaunti ang naninirahan sa loob ng Viti Levu dahil sa kalupaan nito.<ref name="Fiji: People">{{cite web |date=28 Hunyo 2010 |title=Fiji: People |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1834.htm#profile |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170122194413/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1834.htm#profile |archive-date=22 Enero 2017 |access-date=15 Setyembre 2010 |publisher=United States of America State department |language=en}}</ref> Ang karamihan sa mga isla ng Fiji ay nabuo dahil sa aktibidad ng [[bulkan]] na nagsimula mga 150 milyong taon na ang nakararaan. May ilan pang aktibidad na heotermal na nagaganap ngayon sa mga pulo ng Vanua Levu at Taveuni.<ref name="Fiji: Geography">{{cite web |year=2005 |title=Fiji Geography |url=http://www.fijidiscovery.com/geography.php |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223155922/http://www.fijidiscovery.com/geography.php |archive-date=23 Pebrero 2011 |access-date=15 Setyembre 2010 |publisher=fijidiscovery.com |language=en}}</ref> Ang mga sistemang heotermal sa Viti Levu ay hindi dulot ng bulkan at may mababang temperaturang umaabot sa pagitan ng humigit-kumulang 35 hanggang 60 digring [[Celsius]] (95 hanggang 140 °F). Ang mga tao ay naninirahan na sa Fiji mula pa noong ikalawang milenyo BK—una ang mga [[Mga Austronesyo|Austronesyo]] at pagkatapos ay [[mga Melanesyo]], na may ilang impluwensya ng mga [[Polynesia|Polinesyo]]. Unang bumisita ang mga [[Europa|Europeo]] sa Fiji noong ika-17 dantaon.<ref name="Fiji: History">{{cite web |year=2005 |title=Fiji: History |url=http://www.infoplease.com/ipa/A0107509.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100831173516/http://www.infoplease.com/ipa/A0107509.html |archive-date=31 Agosto 2010 |access-date=15 Setyembre 2010 |publisher=infoplease.com |language=en}}</ref> Noong 1874, matapos ang maikling panahon bilang isang malayang kaharian, itinatag ng mga [[Briton]] ang Kolonya ng Fiji. Naging kolonya ito ng Korona hanggang 1970, nang makamit nito ang kasarinlan at naging kilala bilang Dominyo ng Fiji. Noong 1987, kasunod ng serye ng mga [[kudeta]], idineklara isang [[republika]] ng militar ang pamahalaan na ito. Sa kudeta ng 2006, kinubkob ni Komodor Frank Bainimarama ang kapangyarihan. Noong 2009, ipinahayag ng Mataas na Hukuman ng Fiji na labag sa batas ang pamumuno ng militar. Sa puntong iyon, pormal na binawi ni Pangulong Ratu Josefa Iloilo—na pinanatili ng [[Hukbo|militar]] bilang pormal na [[Puno ng estado|pinuno ng estado]]—ang [[Saligang batas|Konstitusyon]] ng 1997 at muling hinirang si Bainimarama bilang pansamantalang punong ministro. Sa huli ng taong iyon, pinalitan ni Ratu Epeli Nailatikau si Iloilo bilang pangulo.<ref name="Fiji: History2">{{cite web |year=2005 |title=Fiji: History |url=http://www.infoplease.com/ipa/A0107509.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100831173516/http://www.infoplease.com/ipa/A0107509.html |archive-date=31 Agosto 2010 |access-date=15 Setyembre 2010 |publisher=infoplease.com |language=en}}</ref> Noong 17 Setyembre 2014, matapos ang mga taong pagkaantala, naganap ang isang [[Demokrasya|demokratikong]] [[halalan]]. Nanalo ang partidong FijiFirst ni Bainimarama ng 59.2% ng boto, at kinilala ng mga internasyonal na tagamasid na kapani-paniwala ang halalan.<ref name="bigstory.ap.org">{{cite news |last1=Perry |first1=Nick |last2=Pita |first2=Ligaiula |date=29 Setyembre 2014 |title=Int'l monitors endorse Fiji election as credible |language=en |agency=Associated Press |url=http://bigstory.ap.org/article/6e44f8f77b6e4c0e867b9d8750689e5b/international-monitors-endorse-fiji-election |url-status=dead |access-date=25 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921010517/http://bigstory.ap.org/article/6e44f8f77b6e4c0e867b9d8750689e5b/international-monitors-endorse-fiji-election |archive-date=21 Setyembre 2014 |df=dmy}}</ref> Isa ang Fiji sa mga pinaka-maunlad na [[ekonomiya]] sa Pasipiko<ref>{{Cite web |title=Fiji High Commission :: About Fiji |url=http://www.fiji.org.nz/about-fiji/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014075547/http://www.fiji.org.nz/about-fiji/ |archive-date=14 Oktubre 2023 |access-date=13 Enero 2020 |website=www.fiji.org.nz |language=en}}</ref> dahil sa saganang [[Gubat|kagubatan]], [[mineral]], at yamang-dagat nito. Dolyar ng Fiji ang [[Pananalapi (yunit ng palitan)|pananalapi]], at pangunahing pinagkukunan ng palitang panlabas ang industriyang panturismo, mga [[Padala|padalang salapi]] (''remittance'') mula sa mga Piyianong nagtatrabaho sa ibang bansa, pagluluwas ng inuming tubig sa bote, at [[tubo]].<ref name="Factbook-Fiji">{{cite web |title=Fiji |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |archive-date=27 Agosto 2021 |access-date=20 Agosto 2020 |website=The World Factbook |publisher=CIA |language=en}}</ref> Binabantayan ng ''Ministry of Local Government and Urban Development'' (Ministeryo ng Pamahalaang Lokal at Kaunlaran ng Lungsod) ang mga lokal na pamahalaan ng Fiji, na binubuo ng mga konseho ng [[lungsod]] at [[bayan]].<ref name="Fiji: Our Government">{{cite web |date=9 Nobyembre 2009 |title=Fiji – Our Government |url=http://www.fiji.gov.fj/index.php?option=com_content&view=article&id=646&Itemid=197 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619115655/http://www.fiji.gov.fj/index.php?option=com_content&view=article&id=646&Itemid=197 |archive-date=19 Hunyo 2010 |access-date=15 Setyembre 2010 |publisher=fiji.gov.fj |language=en}}</ref> == Heograpiya == [[Talaksan:Fiji map.png|thumb|Mapa ng Fiji|left]]Matatagpuan ang Fiji sa humigit-kumulang 5,100 kilometro (3,200 milya) timog-kanluran ng [[Hawaii]] at mga 3,150 kilometro (1,960 milya) mula sa [[Sidney|Sydney]], [[Australya]]. Ang Fiji ang sentro ng Timog-Kanlurang Pasipiko, na nasa pagitan ng [[Vanuatu]] at [[Tonga]]. Ang kapuluan ay matatagpuan sa pagitan ng 176° 53′ silangan at 178° 12′ kanluran. Ang kabuuang sukat ng kapuluan ay tinatayang 498,000 milyang parisukat (1,290,000 km²), at mas mababa sa 2 porsyento nito ang tuyong lupa. Dumaraan ang meridyanong 180° sa Taveuni, subalit iniusog ang [[Pandaigdigang Guhit ng Petsa]] upang maging pantay ang oras ([[UTC|UTC+12]]) sa buong grupo ng Fiji. Maliban sa Rotuma, ang grupo ng Fiji ay nasa pagitan ng 15° 42′ at 20° 02′ timog. Matatagpuan ang Rotuma sa 220 milyang pandagat (410 km; 250 mi) hilaga ng grupo, 360 milyang pandagat (670 km; 410 mi) mula sa Suva, at 12° 30′ timog ng [[ekwador]]. Sinasakop ng Fiji ang kabuuang lawak na humigit-kumulang 194,000 kilometro kuwadrado (75,000 milya kuwadrado), kung saan mga 10% lamang ang [[lupa]]. Binubuo ang Fiji ng 332 pulo<ref name="Factbook-Fiji2">{{cite web |title=Fiji |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |archive-date=27 Agosto 2021 |access-date=20 Agosto 2020 |website=The World Factbook |publisher=CIA |language=en}}</ref> (kung saan 106 ang tinitirhan) at 522 mas maliliit na mga pulo. Ang dalawang pinakamahalagang pulo ay ang Viti Levu at Vanua Levu, na bumubuo ng halos tatlong-kapat ng kabuuang lupaing bahagi ng bansa. [[Burol|Maburol]] ang mga pulo, na may mga taluktok na umaabot sa 1,324 metro (4,341 talampakan), at nababalutan ng makakapal na kagubatang [[Tropiko|tropikal]]. == Mga pambansang sagisag == === Sagisag ng Fiji === Ang sagisag ng Fiji ay ang heraldisikong simbolo na binubuo ng isang kalasag na hinati sa apat ng Krus ni [[San Jorge]] at may gintong leon sa itaas, sinusuportahan ng dalawang mandirigmang Fiyiano—isa sa bawat panig—at tinatampukan ng isang [[bangka]] bilang korona (''crest''). Ipinatibay ito noong 1908 sa pamamagitan ng isang ''Royal Warrant'' (Kautusang Maharlika), at nanatili bilang sagisag ng Fiji mula noon, kahit matapos ang kasarinlan noong 1970. Ang kalasag mula sa sagisag ay makikita sa watawat ng Fiji.<ref>{{cite web |title=Fiji |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |archive-date=27 Agosto 2021 |access-date=5 Mayo 2014 |work=The World Factbook |publisher=CIA}}</ref> === Watawat ng Fiji === Ang pambansang [[watawat]] ng Fiji ay ipinagtibay noong Oktubre 10, 1970. Bahagyang binago ang pambansang sagisag subalit nanatili ang watawat na katulad noong panahong kolonyal ng Fiji. Isa itong [[asul-berde]] na bersyon ng ''"Blue Ensign"'' (Bughaw na Bandila ng Hukbo) na may dagdag na elemento (ang aktwal na bersyon ng ''Blue Ensign'' ay ginagamit bilang watawat ng pamahalaan), na may kalasag mula sa pambansang sagisag. Nanatili itong hindi nababago mula nang ideklara ang Fiji bilang isang republika noong 1987, sa kabila ng mga panawagan mula sa ilang pulitiko na palitan ito. Isang plano para baguhin ang watawat, na inihayag ni Punong Ministro Frank Bainimarama noong 2013, ay inabandona noong Agosto 2016. === Pambansang awit ng Fiji === Ang [[pambansang awit]] ng Fij'''i''' ay ''“God Bless Fiji”'' (Pagpalain ng Diyos ang Fiji). Tinatawag itong ''“Meda Dau Doka”'' ([[Wikang Piyiano|Piyiano]]: [me.ⁿda ⁿdɔu̯ ⁿdo.ka]) sa wikang Fiyiano at ''“Bhagavaan Fiji ko Aasheervaad Den”'' (भगवान फिजी को आशीर्वाद दें) sa Fiji Hindi. Isinulat ang titik ni Michael Francis Alexander Prescott (1928–2006) batay sa himno na ''“Dwelling in Beulah Land”'' (Paninirahan sa Lupain ng Beulah) na nilikha ni Charles Austin Miles noong 1911.<ref name=":2">{{Cite book |last=Agency |first=Central Intelligence |url=https://books.google.com/books?id=jZIZCwAAQBAJ&pg=PT1755 |title=The CIA World Factbook 2016 |date=2015-11-24 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-5107-0089-5 |pages=1755 |language=en}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |last=Williams |first=Atasa |date=2021-10-10 |title=Let our voices ring with pride |url=https://www.fijitimes.com/let-our-voices-ring-with-pride/ |access-date=2022-01-19 |website=The Fiji Times |language=en}}</ref> Inangkop ang [[Tugtugin|musika]] ni Viliame Bale, Superintendente at Direktor ng Musika ng ''Royal Fiji Police Band'' (Maharlikang Banda ng Pulis ng Fiji).<ref name=":3" /><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=uL5BAAAAYAAJ |title=Fiji Handbook: Business and Travel Guide |date=1987 |publisher=Pacific Publications |isbn=978-0-85807-060-8 |page=82 |language=en}}</ref> Ginamit ang awit bilang opisyal na pambansang awit nang makamit ng Fiji ang kalayaan mula sa [[Reyno Unido]] noong 1970.<ref name=":3" /> ==Mga pananda== {{noteslist}} == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Oceania}} [[Kategorya:Fiji]] [[Kategorya:Mga bansa sa Oceania]] 507tqmd0chmj5xwlh4swcuqf7a1nwy8 0 7787 2205414 1667639 2026-04-30T07:18:18Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205414 wikitext text/x-wiki {{cleanup|date=Hunyo 2009}} [[Talaksan:Magnitude 7 6 - PAKISTAN 20051008035038 globe.jpg|thumb|Mapang nagpapakita ng lokasyon sa globo.]] Ang '''lindol sa Kashmir''' (tinatawag din sa media na '''Kashmir earthquake''', '''Northern Pakistan earthquake''' o '''South Asia earthquake''') ng 2005 ay isang [[lindol]] na naganap bandang 08:50:38 Pakistan Standard Time (03:50:38 [[Coordinated Standard Time|UTC]], 09:20:37 India Standard Time), noong 8 Oktubre 2005 na may [[episentro]], o gitna ng lindol, na matatagpuan sa rehiyong pinangangasiwaan ng [[Pakistan]] sa [[pinagtatalunang teritoryo]] ng [[Kashmir]]. Nakarehistro ang lakas nito na 7.6 sa [[moment magnitude scale]] at nauuri bilang malakas na lindol kahalintulad sa lakas sa lindol sa [[Quetta]] ng 1935, [[lindol sa Gujarat ng 2001]], at ng [[lindol sa San Francisco ng 1906]]. [[Talaksan:8oct05 sasia quake neic.jpg|thumb|440px|Ang lindol ay matatagpuan malapit sa lungsod ng Muzaffarabad; nagkaroon ng mga aftershock sa hilagang-kanluran ([[United States Geological Survey|USGS]]).]] Noong Oktubre 21, ang bilang ng namatay, ayon sa pamahalaang Pakistani, ay 53,182 [http://www.dawn.com/2005/10/22/earthquake.htm] (kabilang sa higit sa 13,000 na namatay sa North West Frontier Province), at naiulat na 1,360 na namatay sa rehiyon ng Kashmir na pinangangasiwaan ng India. Nahuhuli ang bilang ng sentro ng pamahalaan sa Pakitan ng mga taya mula sa mga pang-rehiyon na opisyal, kaya umaabot ang bilang ng mga namatay sa 79,318. [http://news.yahoo.com/s/ap/20051019/ap_on_re_as/pakistan_quake_pk1_22;_ylt=AtKDIsHmlsPI.5bJOQgaSfPGe50v;_ylu=X3oDMTBiMW04NW9mBHNlYwMlJVRPUCUl]. Tinatay ng iba na ang bilang ng mga namatay ay aabot ng 100,000 [http://www.guardian.co.uk/worldlatest/story/0,1280,-5348229,00.html]. Karamihan sa mga apektadong lugar ay nasa kabundukan at walang nakakapasok dahil sa mga landslide na humaharang sa mga daanan. Tinatayang 3.3 milyon ang nawalan ng tahanan sa Pakitan. Iniulat ng UN na higit sa 4 na milyong katao ang tuwirang apektado. Karamihan sa kanila ay nanganganib na mamatay mula sa pagkalat ng mga sakit. Tinatayang ang halaga ng napinsala ay aabot ng higit sa USD 5 bilyon [http://www.msnbc.msn.com/id/9626146/] [http://news.xinhuanet.com/english/2005-10/15/content_3620089.htm] [http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/EGUA-6H2RYT?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051028111931/http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/EGUA-6H2RYT?OpenDocument |date=2005-10-28 }} [http://news.yahoo.com/s/ap/pakistan_quake;_ylt=AiCLA0EuD2jdJ4.1wvoymyDGe50v;_ylu=X3oDMTBiMW04NW9mBHNlYwMlJVRPUCUl]. [[Kategorya:Lindol]] [[Kategorya:Pakistan]] [[Kategorya:India]] [[Kategorya:Afghanistan]] 05qda3durejj2ckbymx22x2hhat3rha 0 8260 2205434 2036749 2026-04-30T10:21:46Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205434 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Mura-en.jpg|thumb|250x250px| Isang seksiyon ng Romanong tore (11 m ang taas) na may 24-na gilid na tore]] Ang '''Mediolanum''', ang sinaunang lungsod kung saan nakatayo ngayon ang [[Milan]], ay orihinal na isang [[Mga Insubre|Insubre]] na lungsod, ngunit pagkatapos ay naging isang mahalagang lungsod ng [[Sinaunang Roma|Roma]] sa hilagang [[Romanong Italya|Italya]]. Ang lungsod ay pinanirahan ng mga Insubre noong 600 BK, nasakop ng mga [[Sinaunang Roma|Romano]] noong 222 BK, at naging pangunahing sentro ng Kanlurang Kristiyanismo at impormal na kabisera ng [[Kanlurang Imperyong Romano]]. Ito ay dumausdos sa ilalim ng mga pananalasa ng [[Digmaang Gotiko (535–554)|Digmaang Gotiko]], ang pagbihag nito ng mga [[Mga Lombardo|Lombardo]] noong 569, at ang kanilang desisyon na gawin ang [[Ticinum]] na kabesera ng kanilang [[Kaharian ng mga Lombardo|Kaharian ng Italya]]. Sa panahon ng [[Prinsipado]] ang populasyon ay 40,000 noong AD 200; nang ang lungsod ay naging kabesera ng [[Kanlurang Imperyong Romano]] sa ilalim ng emperador na si [[Maximiano]] (r. 286–305), ang populasyon ay tumaas sa 100,000 katao at sa gayon ang Milan ay naging isa sa pinakamalaking lungsod sa Romanong Italya.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=RA21YIHFTjkC&pg=PA182|page=182|title=Metropolis and Hinterland: The City of Rome and the Italian Economy, 200 BC-AD 200|first=Neville|last=Morley|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=19 December 2002|isbn=9780521893312}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gR09AAAAIAAJ&pg=PA356|page=356|title=A Companion to Latin Studies|publisher=[[CUP Archive]]|year=1963}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=obEJAQAAIAAJ|title=Northern Italy, from Alps to Florence|first1=Alta|last1=Macadam|first2=Stuart|last2=Rossiter|first3=Paul|last3=Blanchard|first4=Findlay|last4=Muirhead|first5=Luigi Vittorio|last5=Bertarelli|publisher=[[A & C Black]]|year=1971}}</ref> == Mga tala == {{Reflist|2}} == Mga sanggunian == * {{cite book|title=Histories|url=https://archive.org/details/historiespolybi00hultgoog|author=Polybius|location=London, New York|publisher=Macmillan|year=1889}}  * {{cite book|first=Harry|last=Thurston Peck|title=Harpers Dictionary of Classical Antiquities|location=New York|publisher=Harper and Brothers|year=1898}}  * {{cite book|title=The Princeton Encyclopedia of Classical Sites|last1=MacDonald Stillwell|first1=Richard|first2=William L.|first3=Marian|publisher=Princeton University Press|year=1976|isbn=0691035423|location=Princeton|last2=McAlister|last3=Holland|url-access=registration|url=https://archive.org/details/princetonencyclo00stil}}  == Mga panlabas na link == * [http://www.serenoeditore.com/archeo/ Nananatili ang mapa at ilang orihinal na larawan ng Mediolanum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200821001925/http://www.serenoeditore.com/archeo/ |date=2020-08-21 }} {{Ancient Rome topics|state=collapsed}} [[Kategorya:Milan]] f3luetju1ffnpoza823ox0qpqjy8c1x 0 8903 2205450 2204655 2026-04-30T11:03:07Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205450 wikitext text/x-wiki {{Infobox Christian denomination | name=Mga Saksi ni Jehova <br/>Jehovah's Witnesses | image= | imagewidth=325px | caption=International headquarters in [[Warwick, New York|Warwick]], [[New York]] | main_classification=[[Restorationism|Restorationist<br>(Christian primitivism)]] | structure = [[Organizational structure of Jehovah's Witnesses|Hierarchical]] | founded_date = 1870s: Bible Student movement<br>1931: ''Jehovah's witnesses'' | founded_place = [[Pennsylvania]] and [[New York]], [[United States|USA]] | parent = [[Bible Student movement]] | area = Worldwide | congregations = 118,177 | members = 8.81 million | footnotes = Statistics from ''2023 Yearbook of Jehovah's Witnesses'' | website = {{URL|www.jw.org/en}} (English Website)<br>{{URL|www.jw.org/tl}} (Tagalog Website) }}Ang '''mga Saksi ni Jehova''' o '''Jehovah's Witnesses''' ay isang [[Milenyalismo|milenyariyanong]] [[Restorasyonismo|restorasyonistang]] denominasyong [[Kristiyano]] na may mga paniniwalang [[hindi Trinitariano]].<ref>Sources for descriptors: •&nbsp;''Millenarian'': {{Cite book |last=Beckford |first=James A. |url=https://archive.org/details/trumpetofprophec0000beck_n6m6 |title=The Trumpet of Prophecy: A Sociological Study of Jehovah's Witnesses |publisher=Basil Blackwell |year=1975 |isbn=0-631-16310-7 |location=Oxford |pages=[https://archive.org/details/trumpetofprophec0000beck_n6m6/page/118 118]–119, 151, 200–201 |ref=harv |authorlink=James A. Beckford}} •&nbsp;''Restorationist'': {{cite journal |author=Stark et al. |last2=Iannaccone |first2=Laurence |year=1997 |title=Why Jehovah's Witnesses Grow So Rapidly: A Theoretical Application |journal=Journal of Contemporary Religion |volume=12 |issue=2 |pages=133–157 |doi=10.1080/13537909708580796}} •&nbsp;''Christian'': {{Cite web |title=Religious Tolerance.org |url=http://www.religioustolerance.org/chr_defn.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20000511015547/http://www.religioustolerance.org/chr_defn.htm |archive-date=2000-05-11 |access-date=2013-05-22}} {{Cite web |title=Statistics on Religion |url=http://religions.pewforum.org/reports}} •&nbsp;''Denomination'': {{Cite web |title=Jehovah's Witnesses at a Glance |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/witnesses/ataglance/glance.shtml}}{{Cite web |title=The American Heritage Dictionary |url=http://www.thefreedictionary.com/Jehovah's+Witness}}{{Cite web |title=Memorial and Museum AUSCHWITZ-BIRKENAU |url=http://en.auschwitz.org/m/index.php?option=com_content&task=view&id=370&Itemid=8 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426010129/http://en.auschwitz.org/m/index.php?option=com_content&task=view&id=370&Itemid=8 |archive-date=2012-04-26 |access-date=2013-05-22}}</ref> Ang samahang ito ay nag-uulat ng pandaigdigang mga kasapi nang higit sa 8.8 milyon (2023) na nasasangkot sa ebanghelismo,<ref>{{Cite web |title=Jehovah's Witnesses Official Media Web Site: Our History and Organization: Membership |url=http://jw-media.org/aboutjw/article41.htm#membership |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222033744/http://www.jw-media.org/aboutjw/article41.htm#membership |archive-date=2012-02-22 |access-date=2013-05-22 |publisher=Office of Public Information of Jehovah's Witnesses |quote=While other religious groups count their membership by occasional or annual attendance, this figure reflects only those who are actively involved in the public Bible educational work [of Jehovah's Witnesses].}}</ref> mga pagdalo sa kombensiyon nito nang higit sa 12 milyong at taunang mga pagdalo ng pag-alala sa kamatayan ni [[Hesus]] nang higit sa 20.08 milyon.<ref>{{cite journal |date=June 2008 |title=Guided by God's Spirit |url=http://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/102008215 |journal=Awake! |page=32 |accessdate=2012-06-16}}</ref><ref>{{cite web |title=Statistics at Jehovah's Witnesses official website, 2010 |url=http://www.jw-media.org/aboutjw/article41.htm#membership |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121204211516/http://www.jw-media.org/aboutjw/article41.htm#membership |archive-date=2012-12-04 |access-date=2013-05-22}}</ref> Sila ay pinangangasiwaan ng [[nangangasiwang katawan ng mga Saksi ni Jehova]] na isang pangkat ng mga nakatatanda sa [[Warwick, New York]] na gumagawa ng lahat ng mga doktrina at mga patakaran.<ref name="Holden 2002 222">{{Cite book |last=Holden |first=Andrew |url=https://archive.org/details/jehovahswitnesse0000hold |title=Jehovah's Witnesses: Portrait of a Contemporary Religious Movement |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=0-415-26609-2 |page=[https://archive.org/details/jehovahswitnesse0000hold/page/22 22] |ref={{harvid|Holden|2002|Portrait}}}}</ref><ref>{{Cite book |last=Beckford |first=James A. |url=https://archive.org/details/trumpetofprophec0000beck_n6m6 |title=The Trumpet of Prophecy: A Sociological Study of Jehovah's Witnesses |publisher=Basil Blackwell |year=1975 |isbn=0-631-16310-7 |location=Oxford |pages=[https://archive.org/details/trumpetofprophec0000beck_n6m6/page/221 221] |quote=Doctrine has always emanated from the Society's elite in Brooklyn and has never emerged from discussion among, or suggestion from, rank-and-file Witnesses. |ref=harv |authorlink=James A. Beckford}}</ref><ref>{{cite journal |date=July 15, 2006 |title=Focus on the Goodness of Jehovah's Organization |url=http://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/2006525 |journal=The Watchtower |page=20 |accessdate=2012-06-16}}</ref> Ang kanilang sariling salin ng [[bibliya]] ang ''[[Bagong Sanlibutang Salin ng Banal na Kasulatan]]''.<ref>{{cite book |author=Alan Rogerson |title=Millions Now Living Will Never Die |publisher=Constable |year=1969 |pages=70, 123 |quote=This was the Witnesses' own translation of the New Testament ... now that the Society has decreed that they should use the New World Translation of the Bible in preference other versions, they are convinced their translation is the best.}}</ref><ref>Tess Van Sommers, ''Religions in Australia'', Rigby, Adelaide, 1966, page 92: "Since 1870, the Watch Tower Society has used more than seventy Bible translations. In 1961 the society released its own complete Bible in modern English, known as ''The New World Translation of the Holy Scriptures''. This is now the preferred translation among English-speaking congregations."</ref><ref>{{cite book |last=Edwards |first=Linda |url=https://archive.org/details/briefguidetobeli0000unse |title=A Brief Guide to Beliefs |publisher=Westminster John Knox Press |year=2001 |isbn=0-664-22259-5 |location=Louisville, Kentucky |pages=[https://archive.org/details/briefguidetobeli0000unse/page/438 438] |quote=The Jehovah's Witnesses' interpretation of Christianity and their rejection of orthodoxy influenced them to produce their own translation of the Bible, ''The New World Translation''.}}</ref><ref>''Our Kingdom Ministry'', November 1992, "When we read from our Bible, the householder may comment on the clarity of language used in the New World Translation. Or we may find that the householder shows interest in our message but does not have a Bible. In these cases we may describe the unique features of the Bible we use and the reasons why we prefer it to others."</ref> Naniniwala sila sa malapit na pagkawasak ng kasalukuyang sistema ng mundo sa [[Armageddon]] at ang pagtatatag ng kaharian ng [[Diyos]] sa mundo ang tanging solusyon sa lahat ng mga problemang kinakaharap ng sangkatauhan.<ref name="Britannica Concise Encyclopedia2">{{Cite book |title=Britannica Concise Encyclopedia |url=https://archive.org/details/britannicaconcis0000unse |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |year=2007 |isbn=978-1-59339-293-2 |chapter=Jehovah's Witness}}</ref> Ang Saksi ni Jehova ay lumitaw mula sa [[Bible Student movement]] na pinangunahan ni [[Charles Taze Russell]] (1852–1916) noong mga 1870 sa pagkakabuo ng [[Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania|Zion's Watch Tower Tract Society]] na may malaking mga pagbabago sa doktrina at organisasyon sa ilalim ng pamumuno ni [[Joseph Franklin Rutherford]].<ref>{{cite journal |year=1972 |title=The Embryonic State of a Religious Sect's Development: The Jehovah's Witnesses |journal=Sociological Yearbook of Religion in Britain |issue=5 |pages=11–12 |quote=Joseph Franklin Rutherford succeeded to Russell's position as President of Zion's Watch Tower Tract Society, but only at the expense of antagonizing a large proportion of the Watch Towers subscribers. Nevertheless, he persisted in moulding the Society to suit his own programme of activist evangelism under systematic central control, and he succeeded in creating the administrative structure of the present-day sect of Jehovah's Witnesses. |editor=Michael Hill}}</ref><ref>{{cite journal |author=Leo P. Chall |year=1978 |title=Sociological Abstracts |journal=Sociology of Religion |volume=26 |issue=1–3 |page=193 |quote=Rutherford, through the Watch Tower Society, succeeded in changing all aspects of the sect from 1919 to 1932 and created Jehovah's Witnesses—a charismatic offshoot of the Bible student community.}}</ref> Noon, tinatawag sila ng mga tao na Russellites o Rutherfordlites. Bilang pagtangging tawaging gayon, noong 1931, ipinakilala ni [[Joseph Franklin Rutherford]] ang kanilang bagong pangalan (mula sa dati nilang tawag sa kanila "Mga Estudyante ng Bibliya") na "Mga Saksi ni Jehova" (Jehovah's Witnesses sa ingles) batay na rin sa kanilang interpretasyon ng [[Aklat ni Isaias]] 43:10–12,<ref>{{bibleverse||Isaiah|43:10–12|ASV}}</ref> Ang mga Saksi ni Jehova ay kilala sa kanilang pangangaral ng pinto-sa-pinto bilang pag-aalok ng libreng pag-aaral sa Bibliya at pamamahagi ng panitikan tulad ng mga magasing ''[[Ang Bantayan]]'' at ''[[Gumising!]]''. Tumatanggi sila sa pakikilahok sa paglilingkod sa militar at [[pagsasalin ng dugo]]. Kanilang itinuturing ang paggamit ng pangalang ''[[Jehovah]]'' na mahalaga sa kanilang pagsamba. Kanilang itinatakwil ang doktrinang [[Trinidad]], [[Likas na imoratlidad|likas na imortalidad]] ng kaluluwa, walang hanggang kaparusahan sa [[impiyerno]] na kanilang itinuturing na hindi itinuturo ng Bibliya. Hindi nila ipinagdiriwang ang [[Pasko]], [[Easter|Pasko ng Pagkabuhay-muli]] o ibang mga pista na kanilang itinuturing na may pinagmulang [[pagano]] at hindi naayon sa [[Kristiyanismo]]. Ang mga tagasunod ng Saksi ni Jehova ay tumuturing sa kanilang mga katawan ng paniniwala bilang "ang katotohanan" at tumuturing sa kanilang mga sarili na "nasa katotohanan".<ref>{{harvnb|Holden|2002|Portrait|page=64}}</ref><ref>{{cite journal |last=Singelenberg |first=Richard |year=1989 |title=It Separated the Wheat From the Chaff: The 1975 Prophecy and its Impact Among Dutch Jehovah's Witnesses |journal=Sociological Analysis |volume=50 |issue=Spring 1989 |pages=23–40, footnote 8 |quote='The Truth' is Witnesses' jargon, meaning the Society's belief system.}}</ref> Kanilang itinuturing ang sekular na lipunan bilang bulok o sira at nasa ilalim ng impluwensiya ni [[Satanas]]. Kanilang nililimitahan ang kanilang pakikisalamuha sa mga hindi-Saksi ni Jehova.<ref>{{Cite book |last=Penton |first=M.J. |url=https://archive.org/details/apocalypsedelaye0000pent |title=Apocalypse Delayed: The Story of Jehovah's Witnesses |publisher=University of Toronto Press |year=1997 |isbn=0-8020-7973-3 |pages=[https://archive.org/details/apocalypsedelaye0000pent/page/280 280]–283 |quote=Most Witnesses tend to think of society outside their own community as decadent and corrupt ... This in turn means to Jehovah's Witnesses that they must keep themselves apart from Satan's "doomed system of things." Thus most tend to socialize largely, although not totally, within the Witness community. |ref=harv |authorlink=James Penton |isbn13=9780802079732}}</ref> Ang mga aksiyon sa pagdidisiplina sa kongregasyon ay kinabibilangan ng ''disfellowshipping' na kanilang termino para sa pormal na pagtitiwalag at pag-iwas.<ref>{{cite book |last=Chryssides |first=George D. |title=Exploring New Religions |publisher=Continuum |year=1999 |isbn=0-8264-5959-5 |location=London |pages=5 |quote=The Jehovah's Witnesses are well known for their practice of 'disfellowshipping' wayward members. |authorlink=George Chryssides}}</ref> Ang mga bautisadong kasapi nito na pormal na umalis ay tinuturing nilang hindi na kaugnay. Ang mga tiniwalag na kasapi ay maaaring muling ibalik sa organisasyon kung tunay na nagsisisi.'' Ang posisyon ng Saksi ni Jehova tungkol sa [[may konsiyensiyang pagtutol]] sa paglilingkod sa militar at pagtangging sumaludo sa mga pambansang watawat ay sanhi ng kanilang paninindigan na ang Diyos na Jehova lamang ang dapat na sundin bilang Soberanya ng sansinukob at Siya lamang ang makapagbibigay ng tunay na kaligtasan. Dahil dito, sila ay pinag-usig at ang kanilang mga gawain ay ipinagbawal o nililimatahan sa ilang mga bansa. Maraming paniwala ang mga Saksi ni Jehova ay iba sa ibang Kristiyano. Halimbawa, ang impiyerno—Hades o She'ol—ay lugar para tulugan ng mga patay nang walang buhay at wala raw humihiwalay na kaluluwa. Naniniwa ang mga Saksi na 144,000 lamang ang mapupuntang Langit at bilang mga hari at saserdote at mamamahala sila sa "Kaharian ng Diyos" kasama ni Jesus sa lupa. Ang iba ay mamumuhay sa isang pisikal na paraiso dito sa mundo at magiging mamamayan ng Kaharian ng Diyos. Ayon sa kanila, bago dumating ang pangako ng Diyos na "Paraiso," aalisin ng Diyos ang lahat ng relihiyon sa lupa, at gagamitin ng Diyos ang gobyerno para alisin ng Diyos, ayon sa kanila, kapag nangyari ito, magsisimula ang malaking kapighatian na hindi pa nangyayari sa kasay-sayan. At pagkatapos, sa huling bahagi ng kapighatian, magaganap ang digmaan sa pagitan Diyos at ni Satanas ang digmaang "Armagedon." Naniniwala rin ang mga Saksi na nabuhay na sa langit si Jesus bago bumaba sa lupa ayon sa unang kabanata ng aklat ng Juan. Si Jesus ay nagkatawang-tao at muling nagkatawang-espiritu pagkatapos niya buhaying-muli. Ayon sa mga Saksi hindi pinako si Jesus sa krus, kundi kundi sa isa lamang estaka (Ingles: ''stake''), tulos, o poste isang tuwid na poste. Ayon sa kanila, nagsimulang maghari si Jesus sa langit noong 1914 bilang pasimula umano ng mga "Huling Araw" Ayon sa Bibliya. ==Kasa== {{Jehovah's Witnesses}} ===1870–1916=== [[File:C.T. Russell.gif|left|thumb|187px|[[Charles Taze Russell]] (1852–1916)]] ====Mga impluwensiyang Adbentista==== Noong mga 1869,<ref>''Zion's Watch Tower'', July 1879, page 1, states the date of Russell's encounter with Wendell as "about 1869". Rogerson (p.6), Crompton (p.30) and ''The Watchtower (January 1, 1955) claim it was in 1870, Wills (p.4) states it was 1868; Penton and ''Jehovah's Witnesses, Proclaimers of God's Kingdom'' (p. 43) say it was 1869. Russell's later recounting of his story in ''Zion's Watch Tower'', July 15, 1906, leaves the actual date unclear.</ref> si [[Charles Taze Russell]] ay dumalo sa isang pagpupulong ng isang pangkat na tinatawag na mga "Ikalawang [[Adbentista]]" sa [[Pittsburgh]], [[Pennsylvania]] at narinig ang mangangaral na [[Advent Christian Church|Advent Christian]]<ref>''Jehovah's Witnesses—Proclaimers of God's Kingdom'', Watch Tower Bible & Tract Society, 1993, p. 43. According to Alan Rogerson, Russell used the collective term "Second Adventists" to refer to a number of sects prophesying the imminent Second Advent of Jesus.</ref> na si [[Jonas Wendell]] na nagpapaliwanag ng paniniwala nito tungkol sa mga [[propesiya ng Bibliya]].<ref>{{Cite book | last=Crompton | first = Robert | title = Counting the Days to Armageddon | url=https://archive.org/details/countingdaystoar0000crom | publisher = James Clarke & Co | year = 1996 | location = Cambridge | isbn = 0-227-67939-3| pages = [https://archive.org/details/countingdaystoar0000crom/page/30 30]}}</ref><ref name=penton1>{{cite book | last = Penton| first = M. James | authorlink = James Penton| title = Apocalypse Delayed: The Story of Jehovah's Witnesses| url = https://archive.org/details/apocalypsedelaye0000pent| publisher = University of Toronto Press| date = 1997, 2nd ed.| pages = [https://archive.org/details/apocalypsedelaye0000pent/page/13 13]–46| isbn = 0-8020-7973-3}}</ref><ref name="sketch">"A sketch of the development of present truth", ''Zion's Watch Tower'', July 15, 1906.</ref> Si Wendell ay naimpluwensiyahan ng mga katururan ng mangangaral na [[Baptist]] na si [[William Miller (mangangaral)|William Miller]] at tumakwil sa mga tradisyonal na paniniwalang [[Kristiyano]] ng [[imortal na kaluluwa]] at sa isang literal na [[impiyerno]] <ref>{{Cite book |last = Wills |first = Tony |title = A People For His Name | publisher = Lulu Enterprises |year = 2006 | isbn= 978-1-4303-0100-4 | pages = 4}}</ref> at nagbigay ng sariling interpretasyon sa mga [[Aklat ni Daniel]] at [[Aklat ng Pahayag]] upang hulaan ang [[ikalawang Pagbabalik|muling pagbabalik ni Hesus]] noong 1873.<ref>{{Cite web |title=1873 reprint of ''The Present Truth or Meat in Due Season'', Jonas Wendell, 1870, with additional essay. |url=http://www.pastor-russell.com/misc/ptmds.pdf |access-date=2013-05-22 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927010725/http://www.pastor-russell.com/misc/ptmds.pdf |url-status=dead }}</ref> Nakumbinsi si Russell na ihahayag ng [[Diyos]] ang kanyang tungkulin sa mga huling araw ng "panahon ng [[ebanghelyo]] at bumuo ng isang independiyenteng pangkat ng pag-aaral ng [[bibliya]] sa [[Pittsburgh]]. Itinakwil ni Russell ang mga katuruang [[Adbentismo|Adbentista]] na ang tungkulin ng pagbabalik ni Hesus ay upang wasakin ang mundo.<ref name="sketch" /> Sa halip ay bumuo si Russell ng isang pananaw na si Kristo ay namatay upang bayaran ang "halagang katubusan" upang magbayad sa mga makasalang tao at naglayong ibalik ang mga tao sa kasakdalang [[hardin ng Eden|edeniko]] na may pagkakataon na mabuhay nang walang hanggan.<ref name="sketch" /> Tulad ni Wendell, kanya ring itinakwil ang konsepto ng parusang apoy ng [[impiyerno]] at isang imortal na kaluluwa.<ref>*{{Cite book |last = Wills |first = Tony |title = A People For His Name | publisher = Lulu Enterprises |year = 2006 | isbn= 978-1-4303-0100-4 |pages = 5, 6}}</ref> Noong mga gitnang 1870, inilimbag ni Russell ang 50,000 kopya ng isang pampletong tinawag na ''The Object and Manner of Our Lord's Return''<ref>The pamphlet was published in 1873, according to the Watch Tower Bible & Tract Society, while James Penton argues that it was as late as 1877.</ref> na nagpapaliwanag ng kanyang mga pananaw at paniniwala na si Hesus ay babalik ng hindi nakikita bago ang digmaan ng [[Armageddon]]. Kalaunang kinilala ni Russell ang impluwensiya ng mga ministrong [[Adbentista]] na sina [[George Storrs]] (na mas maagang humula ng pagbabalik ni Hesus sa taong 1844)<ref name=penton1 /> at [[George Stetson]] sa pagkakabuo ng kanyang mga doktrina.<ref name="sketch" /> Ayon kay James Penton, si Russell ay malakas ring sumasalamin sa mga katuruan ng pastor na [[Lutherano]] sa Philadelphia na si pastor [[Joseph Seiss]].<ref name=penton1 /> Noong Enero 1876, binasa ni Russell ang isyu ng ''Herald of the Morning'' na isang peryodikal na isinulat ng mangangaral na [[Adbentista]] na si [[Nelson H. Barbour]] ng [[Rochester, New York]]. Ito ay halos tumigil sa paglilimbag dahil sa papaunting mga subskripsiyon nito.<ref name="sketch" /> Si Barbour tulad ng ibang mga Adbentista ay mas maagang naglapat ng mga [[hula]] ng Bibliya tungkol sa mga panahon nina Miller at Wendell upang kwentahin ang [[Ikalawang Pagbabalik|pagbabalik ni Hesus]] sa taong 1874 upang magdala ng siga ng apoy.<ref name="zion1">''Zion's Watch Tower'', July 1879, page 1.</ref> Nang hindi matupad ang hula, siya at ang kanyang kapwa manunulat na si J.H. Paton ay naniwalang ang kanilang mga pagkukwenta ng panahon ng pagbabalik ni Hesus ay tama ngunit nagkamali sa ''paraan'' nito. Kanilang pinagpasyahang ang pagbabalik ni Hesus o ''[[parousia]]'' ay hindi makikita at si Kristo ay dumating na simula pa noong 1874.<ref name="sketch" /><ref>{{Cite web |title=http://www.heraldmag.org/olb/contents/history/barbour%20midnight%20cry.htm N.H. Barbour, ''Evidences for the Coming of the Lord in 1873: or the Midnight Cry'', 1871. |url=http://www.heraldmag.org/olb/contents/history/barbour%20midnight%20cry.htm |access-date=2013-05-22 |archive-date=2006-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060707185103/http://www.heraldmag.org/olb/contents/history/barbour%20midnight%20cry.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.heraldmag.org/olb/contents/history/barbour%20herald%20of%20the%20morning.htm ''The Midnight Cry and Herald of the Morning,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090714102029/http://www.heraldmag.org/olb/contents/history/barbour%20herald%20of%20the%20morning.htm |date=2009-07-14 }} March 1874. See Section under "Our Faith."</ref> Nagalak si Russell na malamang ang iba ay umabot sa parehong konklusyon tungkol sa parousia. Siya ay nagpasyang ang kanilang paglalapat ng mga hula sa panahon ng pagbabalik ng mga [[Adbentista]] (na matagal niyang kinamuhian) ay nararapat nang karagdagang pagsisiyasat. Siya ay nakipagpulong kay Barbour at tumanggap ng detalyado at masalimuot na mga argumento tungkol sa kronolohiyang propetiko<ref>{{Cite book |last = Wills |first = Tony |title = A People For His Name | publisher = Lulu Enterprises |year = 2006 | isbn= 978-1-4303-0100-4 | pages = 8}}</ref> at nagpondo sa kanya upang isulat sa isang aklat na nagsama ng kanilang mga pananaw.<ref name="sketch" /> <div style="float: right; margin:10px; font-size: 90%;"> {| class="wikitable" cellpadding="5" cellspacing="0" width="200" padding="3" |+ Linya ng panahong 1870–1916 |- style="background:#ddddff" | 1877 || Inilimbag nina Russell at Barbour ang ''Three Worlds'' |- | 1879 || Sinimulang ilimbag ni Russell ang ''Watch Tower'' |- style="background:#ddddff" | 1881 || Ang Watch Tower Bible and Tract Society ay itinatag |- | 1909 || Unang pagkakabahagi<br/>''mga liham ng pagpoprotesta'' |- |- style="background:#ddddff" | 1914 || Inilabas ang ''Photo-Drama of Creation'' |- | 1916 || Si Russell ay namatay |} </div> Ang aklat na ''[[Three Worlds (book)|Three Worlds and the Harvest of This World]]'',<ref>[http://www.heraldmag.org/olb/contents/history/3worlds.pdf N.H. Barbour and C.T. Russell. ''Three Worlds and The Harvest of This World'', 1877] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060320020952/http://www.heraldmag.org/olb/contents/history/3worlds.pdf |date=2006-03-20 }}. Accessed March 15, 2006.</ref> ay inilimbag noong maagang 1877.<ref>Though the book bore the names of both men as authors, Russell (''Watch Tower'', July 15, 1906) noted it was "mostly written by Mr Barbour". James Penton (''Apocalypse Delayed'') points out that in early issues of the ''Watch Tower'', Russell repeatedly referred to Barbour as its author.</ref> Inihahayag nito ang mga ideya na nanatiling mga katuruan ng mga kaugnay ni Russell sa sumunod na 40 taon na ang karamihan ay niyayakap pa rin ng mga Saksi ni Jehova. Tinukoy ng aklat na ito ang isang 2520 taong panahong na tinawag na "Mga Panahon ng [[Hentil]]" na magwawakas noong 1914. Ito ay kumalas sa mga katuruang Adbentista sa pamamagitan ng pagsusulong ng konsepto ng restitusyon ni Russell na ang lahat ng sangkatauhan mula kay [[Adan at Eba|Adan]] ay muling bubuhayin at mabibigyan ng pagkakataon para sa isang walang hangganang sakdal na buhay ng tao. Inangkin ni Russell na ito ang unang aklat na nagsama ng mga propesiya sa huling panahon sa konsepto ng restitusyon. Tinalakay nito ang konsepto ng [[dispensasyonalismo|magkahilerang dispensasyon]] at nagmungkahi na ang "bagong paglikha" ay magsisimula sa 6000 taon pagkatapos ng paglikha kay Adan na isang punto sa panahong kanyang pinaniwalaang umabot noong 1872.<ref>N.H. Barbour & C. T. Russell, ''Three Worlds'', 1977, page 67.</ref> Noong 1878, itinuro ni Russell ang pananaw na [[Adbentista]] na ang "panahon ng kawakasan" ay nagsimula noong 1799<ref>"The 'Time of the End,' a period of one hundred and fifteen (115) years, from A.D. 1799 to A.D. 1914, is particularly marked in the Scriptures." ''Thy Kingdom Come'', 1890, p. 23.</ref>, si Kristo ay bumalik sa mundo nang hindi nakita noong 1874<ref>{{harvnb|Watch Tower Bible & Tract Society|1993|pp=631–632}}</ref> at kinoronahang hari sa langit noong 1878. Naniwala rin si Russell na ang taong 1878 ang nagmarka ng muling pagkabuhay ng mga "natutulog na santo"(na lahat ng mga matapat na Kristiyano na namatay hanggang sa panahong iyon) at dadalhin sa langit gayundin ang "pagbagsak ng Babilonya" na kanyang itinurong ang huling paghuhukom ng Diyos sa hindi matapat na sangkaKristiyanuhan.<ref>''Thy Kingdom Come'' (1890), Volume 3 of ''Studies in the Scriptures'', pp. 305-308.</ref><ref>"This spuing out, or casting off, of the nominal church as an organization in 1878, we then understood, and still proclaim, to be the date of the commencement of Babylon's fall..."&mdash;[http://www.agsconsulting.com/htdbv5/r473.htm "The Consummation of Our Hope"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004141449/http://www.agsconsulting.com/htdbv5/r473.htm |date=2006-10-04 }} in ''Zion's Watch Tower'', April 1883. ''Reprints'' pp. 474-5.</ref> Naniwala siyang ang Oktubre 1914 ang wakas ng panahong pag-aani na magtatapos sa pasimula ng [[Armageddon]] na mamamalas sa paglitaw ng anarkiyang pandaigdigan at pagbagsak at pagkawasak ng sibilisadong lipunan.<ref>[http://www.mostholyfaith.com/bible/Reprints/Search_Result.asp#R241:16] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002090150/http://www.mostholyfaith.com/bible/Reprints/Search_Result.asp#R241:16|date=2011-10-02}} ''The Watch Tower'', July 1881, "Future Work and Glory"</ref><ref>[http://www.agsconsulting.com/htdbv5/r1354.htm "Things to Come--And The Present European Situation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211143515/http://www.agsconsulting.com/htdbv5/r1354.htm |date=2008-12-11 }}, ''The Watch Tower'', January 15, 1892, ''Reprints'', p. 1355</ref> Sina Russell, Barbour at Paton ay nagsimulang maglakbay na nagdadaos ng mga pagpupulong na pampubliko upang talakyin ang kanilang mga paniniwala. Para kay Russell, ito ay hindi sapat: "''Sa pagpansing kung gaano kabilis na nalimutan ng mga tao ang kanilang narinig, agad na naging kapansin-pansin na bagaman ang mga pagpupulong ay magagamit sa pagmumulat ng interes, ang isang buwanang lathalain ay kailangan upang panatilihin ang interes na ito at paunlarin ito.''"<ref name="sketch" /> Binigyan niya si Barbour ng mga karagdagang pondo upang buhayin ang ''The Herald of the Morning''. Pinutol ni Russell ang kanyang ugnayan sa magasin noong Hulyo 1879 pagkatapos na tutulan ni Barbour sa publiko ang konsepto ng pagtubos ni Russell.<ref name="sketch" /><ref>{{Cite book |last = Wills |first = Tony |title = A People For His Name | publisher = Lulu Enterprises |year = 2006 | isbn= 978-1-4303-0100-4 | pages = 9}}</ref> Sinimulang ilimbag ni Russell ang kanyang sariling buwanang magazine na ''Zion's Watch Tower and Herald of Christ's Presence''<ref>Issues of the ''Watch Tower'' from 1879-1916 are available at [http://www.mostholyfaith.com/bible/Reprints/index.asp http://www.mostholyfaith.com/bible/Reprints/index.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331003908/http://www.mostholyfaith.com/bible/Reprints/index.asp |date=2019-03-31 }} or by article at: [http://www.agsconsulting.com/htdbv5/links.htm http://www.agsconsulting.com/htdbv5/links.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501151611/http://www.agsconsulting.com/htdbv5/links.htm |date=2012-05-01 }}. The text was taken from the seven-volume Reprints printed in 1919 and compared with the original issues up to December 15, 1916 to remove transcription errors and add articles that had been excluded.</ref><ref>Holden & 2002 Portrait, p. 18</ref> na kilala ngayon bilang ''[[The Watchtower]]'' na ipinadadala sa lahat ng mga nagsubskriba ng ''Herald''. Ito ay sumasalungat sa mga katuruan ni Barbour.<ref name=penton1 /><ref name="zion1" /> Mula 1879, ang mga tagasuporta ng ''Watch Tower'' ay nagtipon bilang isang nagsasariling mga kongregasyon upang pag-aralan ang bibliya nang ayon sa paksa. Itinakwil ni Russell ang konsepto ng isang pormal na organisasyon bilang "''buong hindi kailangan''" para sa kanyang mga tagasunod. Kanyang idineklarang ang kanyang pangkat ay walang record para sa pangalan ng mga kasapi nito, walang mga [[kredo]], at walang pangalang sektaryano.<ref name=Franz4>Raymond Franz, "In Search of Christian Freedom", Commentary Press, 2007, chapter 4</ref> Kanyang isinulat noong Pebrero 1884: "''Sa anumang mga pangalang maaari tayong tawagin ng mga tao, hindi mahalaga sa atin...simpleng tinatawag natin ang ating mga sarili bilang mga Kristiyano.''"<ref>Watch Tower, February 1984, reprinted at [http://www.mostholyfaith.com/bible/Reprints/Z1884FEB.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315014423/http://www.mostholyfaith.com/bible/Reprints/Z1884FEB.asp|date=2014-03-15}} and cited by Franz, "In Search of Christian Freedom", chapter 4.</ref> Ang 30 kongregasyon ay itinatag at noong 1879 at 1880, dinalaw ni Russell ang bawat isa upang magbigay ng kaayusan na kanyang nirekomenda sa pagsasagawa ng mga pagpupulong.<ref>''1975 Yearbook of Jehovah's Witnesses'', Watch Tower, pages 38–39</ref> Habang patuloy na nabubuo ang mga kongregasyon noong panahon ng pangangaral ni Russell, ang bawat isa sa kanila ay nanatiling nangangasiwa sa sarili at gumagana sa ilalim ng isang istilong kongregasyonalista ng pangangasiwa ng iglesia.<ref>''Zion's Watch Tower'', September 1884, pp. 7-8</ref><ref>''Studies in the Scriptures'' volume 6 "The New Creation" pp. 195-272</ref> Noong 1881, ang ''Zion's Watch Tower Tract Society'' ay pinangasiwaan ni [[William Henry Conley]] at noong 1884, ay ininkorpora ito ni [[Charles Taze Russell]] bilang isang hindi-pangkalakalang negosyo upang ipamahagi ang mga trakto at Bibliya.<ref>C.T. Russell, "A Conspiracy Exposed", ''Zion's Watch Tower'' Extra edition, April 25, 1894, page 55–60, "This is a business association merely ... it has no creed or confession ... it is merely a business convenience in disseminating the truth."]</ref><ref>''Historical Dictionary of Jehovah's Witnesses'' by [[George D. Chryssides]], Scarecrow Press, 2008, page xxxiv, "Russell wanted to consolidate the movement he had started. ...In 1880, Bible House, a four-story building in Allegheny, was completed, with printing facilities and meeting accommodation, and it became the organization's headquarters. The next stage of institutionalization was legal incorporation. In 1884, Russell formed the Zion's Watch Tower Tract Society, which was incorporated in Pennsylvania... Russell was concerned that his supporters should feel part of a unified movement."</ref><ref>''Religion in the Twentieth Century'' by Vergilius Ture Anselm Ferm, Philosophical Library, 1948, page 383, "As the [unincorporated Watch Tower] Society expanded, it became necessary to incorporate it and build a more definite organization. In 1884, a charter was granted recognizing the Society as a religious, non-profit corporation."</ref> Noong mga 1900, si Russell ay nangasiwa ng mga libo-libong bahagi at buong panahong mga [[colporteur]]<ref name="contemporary18">{{harvnb|Holden|2002|Portrait| page = 18}}</ref> at humihirang ng mga dayuhang misyonero at nagtatag ng mga opisinang sangay. Noong mga 1910, ang organisasyon ni Russell ay nagpanatili ng halos isang daang mga naglalakbay na mangangaral.<ref>{{harvnb|Holden|2002|Portrait| page = 19}}</ref> Inilipat ni Russell ang punong-himpilan ng Watch Tower Society sa [[Brooklyn]], New York noong 1909 na nagsasama ng mga opisina ng korporasyon at palimbagan kasama ng isang bahay ng sambahan. Ang mga boluntaryo ay namamalagi sa isang kalapit na tirahang tinawag na Bethel. Noong 1910, ipinakilala ni Russell ang pangalang ''[[Bible Students movement#International Bible Students Association|International Bible Students Association]]'' bilang paraan ng pagtukoy sa kanyang pandaigdigang samahan ng mga pangkat na nag-aaral ng [[Bibliya]].<ref>''Religious Diversity and American Religious History'' by Walter H. Conser, Sumner B. Twiss, University of Georgia Press, 1997, page 136, "The Jehovah's Witnesses...has maintained a very different attitude toward history. Established initially in the 1870s by Charles Taze Russell under the title International Bible Students Association, this organization has proclaimed..."</ref> Noong mga 1910, ang mga 50,000 sa buong mundo ay nauugnay sa kilusang ito<ref>The New Schaff–Herzog Encyclopedia of Religious Knowledge, 1910, vol 7, pg 374</ref> at ang mga kongregasyon ay taunang humalal kay Russell bilang kanilang "pastor".<ref>{{harvnb|Penton|1997|page = 26 }}</ref> Si Russell ay namatay noong Oktubre 31, 1916 sa edad na 64 habang bumabalik mula sa isang paglalakbay ng pangangaral.<ref>{{cite book | last = Rogerson |first = Alan| title = Millions Now Living Will Never Die: A Study of Jehovah's Witnesses | publisher = Constable & Co, London| year = 1969 |pages = 31| isbn = 094559406}}</ref> ===Reorganisasyon (1917–1942)=== [[File:J.F. Rutherford.gif|thumb|left|187px|[[Joseph Franklin Rutherford|Joseph F. Rutherford]] (1869–1942)]] Noong Enero &nbsp;1917, ang legal na kinatawan ng Watch Tower Society na si [[Joseph Franklin Rutherford]] ay nahalal bilang sumunod na presidente nito. Ang pagkakahalal ay tinutulan at ang mga kasapi ng Lupon ng mga Direktor ay nag-akusa sa kanya ng pag-asal sa paraang [[autokratiko]] at malihim.<ref>{{harvnb|Penton|1997|page = 53 }}</ref><ref>A.N. Pierson et al, ''Light After Darkness'', 1917, page 4.</ref> Noong Hunyo &nbsp;1917, kanyang inilabas ang ''The Finished Mystery'' bilang ikapitong bolyum ng seryeng [[Studies in the Scriptures]] ni [[Charles Taze Russell]]. Ang aklat na inilimbag bilang kasulatan pagkatapos nang kamatayan ni Russell ay isang pagtitipon ng kanyang mga komentaryo sa mga [[Aklat ni Ezekiel]] at [[Aklat ng Pahayag]] kasama ng mga maraming karagdagan ng mga [[Bible Student movement|Bible Student]] na sina Clayton Woodworth ay George Fisher.<ref>''The Bible Students Monthly'', vol. 9 no. 9, pp 1, 4: "The following article is extracted mainly from Pastor Russell's posthumous volume entitled "THE FINISHED MYSTERY," the 7th in the series of his STUDIES IN THE SCRIPTURES and published subsequent to his death."</ref><ref>Lawson, John D., ''American State Trials'', vol 13, Thomas Law Book Company, 1921, pg viii: "After his death and after we were in the war they issued a seventh volume of this series, entitled "The Finished Mystery," which, under the guise of being a posthumous work of Pastor Russell, included an attack on the war and an attack on patriotism, which were not written by Pastor Russell and could not have possibly been written by him."</ref><ref>{{Cite book | last=Crompton | first = Robert | title = Counting the Days to Armageddon | url=https://archive.org/details/countingdaystoar0000crom | publisher = James Clarke & Co | year = 1996 | location = Cambridge | isbn = 0-227-67939-3| pages = [https://archive.org/details/countingdaystoar0000crom/page/84 84]–85|quote=One of Rutherford's first actions as president ... was, without reference either to his fellow directors or to the editorial committee which Russell had nominated in his will, to commission a seventh volume of ''Studies in the Scriptures''. Responsibility for preparing this volume was given to two of Russell's close associates, George H. Fisher and Clayton J. Woodworth. On the face of it, their brief was to edit for publication the notes left by Russell ... and to draw upon his published writings ... It is obvious ... that it was not in any straightforward sense the result of editing Russell's papers, rather it was in large measure the original work of Woodworth and Fisher at the behest of the new president.}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Finished Mystery|url=http://www.strictlygenteel.co.uk/finishedmystery/fmtitles.html|chapter=Publisher's Preface|quote=But the fact is, he did write it. This book may properly be said to be a posthumous publication of Pastor Russell. Why?... This book is chiefly a compilation of things which he wrote and which have been brought together in harmonious style by properly applying the symbols which he explained to the Church.|access-date=2013-05-22|archive-date=2011-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726080441/http://www.strictlygenteel.co.uk/finishedmystery/fmtitles.html|url-status=dead}}</ref> Malakas nitong binatikos ang mga klero ng [[Simbahang Katoliko Romano]] at [[Protestante]] at pakikilahok ng mga Krisityano noong [[Unang Digmaang Pandaigdig]].<ref>{{harvnb|Penton|1997|page = 55 }}</ref> Dahil dito, ang mga direktor ng Watch Tower Society ay ipinabilanggo para sa [[sedisyon]] sa ilalim ng ''[[Espionage Act of 1917|Akto ng Pang-eespiya]]'' noong 1918. Ang mga kasapi nito ay dumanas ng karahasan mula sa mga tao. Noong 1920, ang mga kaso laban sa mga direktor ay pinawalang bisa.<ref>{{cite book | last = Rogerson |first = Alan| title = Millions Now Living Will Never Die: A Study of Jehovah's Witnesses | publisher = Constable & Co, London| year = 1969 |pages = 44| isbn = 094559406}}</ref> Si Rutherford ang naging sentro ng kontrol sa organisasyon ng Watch Tower Society. Noong 1919, humirang siya ng isang direktor sa bawat kongregasyon at pagkatapos ng isang taon, ang lahat ng mga kasapi ay inutusang mag-ulat ng kanilang lingguhang gawaing pangangaral sa kanilang Brooklyn headquarters.<ref name="Franz, Raymond 2007">{{Cite book|author=Franz, Raymond|title=In Search of Christian Freedom|publisher=Commentary Press|year=2007|chapter=Chapter 4|isbn=0-914675-16-8}}</ref> Sa isang internasyonal na kombensiyon na idinaos sa [[Cedar Point]], Ohio noong Setyembre &nbsp;1922, ang isang bagong pagbibigay-diin ay ang pangangaral sa bahay-bahay.<ref>{{Cite book|title=Jehovah's Witnesses—Proclaimers of God's Kingdom|publisher=Watch Tower Bible & Tract Society|year=1993|pages=72–77}}</ref> Ang mga malalaking pagbabago sa doktrina at pangangasiwa ay palaging ipinapakilala ni Rutherford sa loob ng kanyang 25 taong pamumuno kabilang ang kanyang 1920 pahayag na ang mga patriarkang Hudyo gaya nina [[Abraham]] at [[Isaac]] ay muling binuhay noong 1927 na nagmamarka ng pasimula ng [[milenyalismo|1000 taong paghahari]] ni Hesus.<ref>{{cite journal | last =Chryssides | first =George D. |authorlink = George Chryssides | title =How Prophecy Succeeds: The Jehovah’s Witnesses and Prophetic Expectations | journal =International Journal for the Study of New Religions | volume =1 | issue =1 | pages =39 | year = 2010 | issn = 2041-952X | doi =10.1558/ijsnr.v1i1.27 }}</ref><ref name="christian144">{{Cite book|author=Franz, Raymond|title=In Search of Christian Freedom|year=2007|page=144|isbn=0-914675-16-8}}</ref><ref>''Salvation'', Watch Tower Society, 1939, as cited in ''Jehovah's Witnesses—Proclaimers of God's Kingdom'', page 76</ref> Sa pagkasiphayo sa mga pagbabagong ito, ang mga sampung libong kasapi nito ay umalis noong unang kalahati ng pamumuno ni Rutherford na humantong sa pagkakabuo ng ilang mga organisasyong [[Bible Student movement|Bible Student]] na hindi kaugnay ng Watch Tower Society<ref>{{cite book | last = Rogerson |first = Alan| title = Millions Now Living Will Never Die: A Study of Jehovah's Witnesses | publisher = Constable & Co, London| year = 1969 |pages = 39, 52| isbn = 094559406}}</ref><ref>Herbert H. Stroup, ''The Jehovah's Witnesses'', Colombia University Press, New York, 1945, pg 14,15: "Following his election the existence of the movement was threatened as never before. Many of those who remembered wistfully the halcyon days of Mr Russell's leadership found that the new incumbent did not fulfill their expectations of a saintly leader. Various elements split off from the parent body, and such fission continued throughout Rutherford's leadership."</ref> na ang karamihan ay umiiral pa rin hanggang sa kasalukyan.<ref>Reed, David, [http://journal.equip.org/articles/whither-the-watchtower- Whither the Watchtower?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110909064529/http://journal.equip.org/articles/whither-the-watchtower- |date=2011-09-09 }} ''Christian Research Journal'', Summer 1993, pg 27: "By gradually replacing locally elected elders with his own appointees, he managed to transform a loose collection of semi-autonomous, democratically run congregations into a tight-knit organizational machine controlled from his office. Some local congregations broke away, forming such groups as the Chicago Bible Students, the Dawn Bible Students, and the Laymen's Home Missionary Movement, all of which continue to this day."</ref> Noong kalagitnaan ng 1919, ang kasingdami ng isa sa pitong mga Bible Student ng panahon ni Russell ay tumigil ng kanilang pakikipag-ugnayan sa Watch Tower Society at kasingdami ng mga 2/3 ay umalis sa Watch Tower Society sa wakas ng mga 1920 .<ref>''Thirty Years a Watchtower Slave'', William J. Schnell, Baker, Grand Rapids, 1956, as cited by Rogerson, page 52. Rogerson notes that it is not clear exactly how many Bible Students left, but quotes Rutherford (''Jehovah'', 1934, page 277) as saying "only a few" who left other religions were then "in God's organization".</ref><ref>''The Present Truth and Herald of Christ's Epiphany'', P.S.L. Johnson (April 1927, pg 66). Johnson stated that between late 1923 and early 1927, "20,000 to 30,000 Truth people the world over have left the Society."</ref><ref>Tony Wills (''A People For His Name'', pg. 167) cites ''The Watch Tower'' (December 1, 1927, pg 355) in which Rutherford states that "the larger percentage" of original Bible Students had by then departed.</ref><ref name="Penton 1997 50">{{harvnb|Penton|1997|p=50}}</ref><ref name="Rogerson 1969 p=37">{{harvnb|Rogerson|1969|p=37}}</ref> Noong Hulyo &nbsp;26,&nbsp;1931, sa isang kombensiyon sa [[Columbus, Ohio]], ipinakilala ni Rutherford ang bagong pangalan na ''Jehovah's Witnesses'' batay sa kanilang interpretasyon ng [[Aklat ni Isaias]] 43:10: "Kayo ang aking mga saksi, sabi ni Jehovah, at ang aking lingkod na pinili" ayon sa isang resoluson. Ang pangalang ''Jehovah's Witnesses'' ay pinili upang itangi ang kanyang pangkat ng [[Bible Student movement]] mula sa ibang mga malayang pangkat ng [[Bible Student movement]] na nagputol ng kanilang kaugnayan mula sa Watch Tower Society. Ito ay upang katawanin din ang pagtataguyod ng mga sariwang pamamaraan ng pangangaral nito.<ref>{{cite book|author=Rogerson, Alan|title=Millions Now Living Will Never Die: A Study of Jehovah's Witnesses|publisher=Constable|location=London|year=1969|pages=55–|quote=In 1931 came an important milestone in the history of the organisation. For many years Rutherford's followers had been called a variety of names: 'International Bible Students', 'Russellites', or 'Millennial Dawners'. In order to distinguish clearly his followers from the other groups who had separated in 1918 Rutherford proposed that they adopt an entirely new name—''Jehovah's witnesses''.}}</ref><ref>{{harvnb|Beckford|1975|page = 30}}</ref><ref>{{cite journal|journal=The Watch Tower|title=A New Name|date=October 1, 1931|page=291|quote=Since the death of Charles T. Russell there have arisen numerous companies formed out of those who once walked with him, each of these companies claiming to teach the truth, and each calling themselves by some name, such as "Followers of Pastor Russell", "those who stand by the truth as expounded by Pastor Russell," "Associated Bible Students," and some by the names of their local leaders. All of this tends to confusion and hinders those of good will who are not better informed from obtaining a knowledge of the truth.}}</ref> Noong 1932, tinanggal ni Rutherford ang sistema ng lokal na hinalal na mga nakatatanda at noong 1938 ay nagpakilala siya ng kanyang tinawag na sistemang organisasyonal na "teokratiko" sa ilalim ng mga paghihirang sa mga kongregasyon sa na ginawa mula sa punong-himpilan sa Brooklyn.<ref name="Franz, Raymond 2007"/> Mula 1932, itinuro Watch Tower Society na ang "munting kawan" ng 144,000 ay hindi lamang ang tanging mga tao na makakaligtas sa Armageddon. Ipinaliwanag ni Rutherford na bukod sa 144,000 pinahiran na muling bubuhayin mula sa kamatayan upang tumira sa langit at upang mamuno sa mundo kasama ni Kristo, ang isang hiwalay na klase ng mga kasapi na "dakilang malaking bilang ng mga tao" ay mabubuhay sa ibinalik na [[paraiso]] sa mundo. Mula 1935, ang mga bagong akay nito ay itinuturing na bahagi ng klaseng ito.<ref>{{harvnb|Beckford|1975|page = 31}}</ref><ref>{{harvnb|Penton|1997|pages = 71–72 }}</ref> Noong mga gitnang 1930, ang kanilang paniniwala ng panahon ng pagsisimula ng presensiya ni Kristo(parousia), ang kanyang pamumuno bilang hari at pasimula ng [[mga huling araw]] ay inilipat sa taong 1914.<ref>{{Cite book | last=Crompton | first = Robert | title = Counting the Days to Armageddon | url=https://archive.org/details/countingdaystoar0000crom | publisher = James Clarke & Co | year = 1996 | location = Cambridge | isbn = 0-227-67939-3| pages = [https://archive.org/details/countingdaystoar0000crom/page/109 109]–110}}</ref> Habang ang kanilang mga interpretasyon ng kasulatan ay umuunlad, ang mga publikasyon ng Jehovah's Witnesses ay nag-utos na ang pagsaludo sa mga pambansang watawat ay isang anyo ng [[idolatriya]] na humantong sa isang bagong pagsiklab ng mga karahasan ng tao laban sa kanila at pagsalungat ng mga pamahalaan ng United States, Canada, Germany, at iba pa.<ref>{{harvnb|Beckford|1975|page = 35}}</ref><ref>{{cite book | last = Garbe | first = Detlef | title = Between Resistance and Martyrdom: Jehovah's Witnesses in the Third Reich | url = https://archive.org/details/betweenresistanc0000garb | publisher = University of Wisconsin Press | year = 2008 | location = Madison, Wisconsin | pages =[https://archive.org/details/betweenresistanc0000garb/page/145 145]| isbn =0-299-20794-3}}</ref> Ang mga kasapi sa buong mundo ng mga Saksi ni Jehovah ay umabot sa 115,416 sa mga 5,323 kongregasyon sa panahon ng kamatayan ni Rutherford noong Enero 1942.<ref>{{Cite book|title=1943 Yearbook of Jehovah's Witnesses|publisher=Watch Tower Bible & Tract Society|year=1942|pages=221–222}}</ref><ref>{{Cite book|title=Jehovah's Witnesses in the Divine Purpose|publisher=Watch Tower Bible & Tract Society|year=1959|pages=312–313}}</ref> ===Patuloy na pag-unlad (1942–kasalukuyan)=== [[File:NathanHomerKnorr-WTPres.png|thumb|Nathan H. Knorr (1905-1977)]] Si [[Nathan H. Knorr|Nathan Knorr]] ay hinirang na ikatlong president ng Watch Tower Bible and Tract Society noong 1942. Kinomisyon ni Knorr ang isang bagong salin ng [[bibliya]] na ''[[New World Translation of the Holy Scriptures]]'' na ang buong bersiyon ay inilabas noong 1961. Kanyang pinangasiwaan ang malalaking mga asembleang internasyonal, sinimulan ang mga bagong programang pagsasanay para sa mga kasapi at pagpapalawig ng mga gawaing misyonaryo at mga opisinang sangay sa buong mundo.<ref>{{harvnb|Beckford|1975|pages = 47–52}}</ref> Ang pamumuno ni Knorr ay minarkahan rin ng isang papalaking paggamit ng mga hayagang kautusan na gumagabay sa mga Saksi sa kanilang pamumuhay at pag-aasal at mas malaking paggamit ng mga pamamaraang hudisyal upang ipatupad ang striktong kodigong moral.<ref>{{harvnb|Beckford|1975|pages = 52–55}}</ref><ref>{{harvnb|Penton|1997|pages = 89–90 }}</ref> Mula 1966, Ang mga publikasyon ng Saksi ni Jehova at mga usapan sa kombensiyon ay bumuo ng isang paghihintay sa posibilidad ng pagsisimula ng 1000 taong paghahari ni Kristo na magsisimula noong 1975<ref name="Georgie">[http://www.cesnur.org/2010/to-chryssides.htm George Chryssides, ''They Keep Changing the Dates'', A paper presented at the CESNUR 2010 conference in Torino.]</ref><ref>{{Cite book |first=George D. |last=Chryssides |authorlink = George Chryssides |title=Historical Dictionary of Jehovah's Witnesses|publisher=Scarecrow Press|year=2008|isbn=0-8108-6074-0|ref={{harvid|Chryssides|Historical Dictionary of Jehovah's Witnesses}} |page=19}}</ref> o sa sandaling pagkatapos nito.<ref name="Penton, 1997, 95" >{{harvnb|Penton|1997|page = 95 }}</ref><ref>{{Cite book| last = Botting| first = Heather | author2 = [[Gary Botting]]| title = The Orwellian World of Jehovah's Witnesses| url = https://archive.org/details/orwellianworldof0000bott| publisher = University of Toronto Press| year = 1984| pages = [https://archive.org/details/orwellianworldof0000bott/page/46 46]|isbn = 0-8020-6545-7}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Awake!|publisher=Watch Tower Bible & Tract Society|page=14|date=October 8, 1968|quote="Does this mean that the above evidence positively points to 1975 as the complete end of this system of things? Since the Bible does not specifically state this, no man can say... If the 1970s should see intervention by Jehovah God to bring an end to a corrupt world drifting toward ultimate disintegration, that should surely not surprise us."|ref=harv}}</ref><ref>{{Cite journal|journal=[[Our Kingdom Ministry]]|month=May|year=1974|title=How Are You Using Your Life?|page=63|quote=Reports are heard of brothers selling their homes and property and planning to finish out the rest of their days in this old system in the pioneer service. Certainly this is a fine way to spend the short time remaining before the wicked world's end.|ref=harv}}</ref> Ang mga kabataang Saksi ni Jehova ay pinayuhan noong 1969 na umiwas sa mga karerang may mahabang panahon ng pag-aaral.<ref>''Awake!'', May 22, 1969, p.15: "You also need to face the fact that you will never grow old in this present system of things ... All the evidence in fulfillment of Bible prophecy indicates that this corrupt system is due to end in a few years ... Therefore, as a young person, you will never fulfill any career that this system offers. If you are in high school and thinking about a college education, it means at least four, perhaps even six or eight more years to graduate into a specialized career. But where will this system of things be by that time? It will be well on the way towards its finish, if not actually gone! This is why parents who base their lives on God's prophetic Word find it much more practical to direct their young ones into trades that do not require such long periods of additional schooling."</ref> Ang 1974 isyu ng newsletter na ''Kingdom Ministry'' ay pumuri sa mga kasaping Saksi na nagbenta ng kanilang mga bahay at ari-arian upang lumahok sa isang buong panahong pangangaral na nagsasaad na:"''Tiyak na ito ang mainam na paraan na gugulin ang natitirang maikling panahon bago ang kawakasan ng masasama ng mundo.''"<ref>{{Cite web |url=http://www.jwfiles.com/scans/KM5-1974p3.htm |title="How Are You Using Your Life?", ''Our Kingdom Ministry'', May 1974 p.3. |access-date=2013-05-23 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307045346/http://www.jwfiles.com/scans/KM5-1974p3.htm |url-status=dead }}</ref> Ang bilang ng mga bautismo sa Saksi ni Jehovah ay tumaas mula 59,000 noong 1966 hanggang sa higit than 297,000 noong 1974. Noong 1975, ang bilang ng mga aktibong kasapi nito ay lumagpas sa 2 milyon. Gayunpaman, ang bilang ng mga kasapi ng Saksi ni Jehova ay bumagsak noong mga huli nang 1970 pagktapos na mapatunayang mali ang paghihintay ng pagwawakas noong 1975.<ref>{{Cite book|title=Crisis of Conscience|author=Franz, Raymond|chapter=1975—The Appropriate Time for God to Act|pages=237-253|url=http://users.volja.net/izobcenec4/coc/9.pdf|accessdate=2006-07-27|format=PDF|isbn=0-914675-23-0|archive-date=2003-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20031209184316/http://users.volja.net/izobcenec4/coc/9.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Singelenberg, Richard|url=http://www.watchtowerinformationservice.org/index.php/dates/the-1975-prophecy-and-its-impact-among-dutch-jehovahs-witnesses/|title=The '1975'-prophecy and its impact among Dutch Jehovah's Witnesses|journal=Sociological Analysis|issue=1|year=1989|pages=23–40|volume=50|doi=10.2307/3710916|jstor=3710916|ref=harv|access-date=2013-05-23|archive-date=2015-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001021136/http://www.watchtowerinformationservice.org/index.php/dates/the-1975-prophecy-and-its-impact-among-dutch-jehovahs-witnesses/|url-status=dead}} Notes a nine percent drop in total publishers (door-to-door preachers) and a 38 per cent drop in pioneers (full-time preachers) in the Netherlands.</ref><ref name="Stark">{{Cite journal|journal=[[Journal of Contemporary Religion]]|title=Why the Jehovah's Witnesses Grow So Rapidly: A Theoretical Application|url=http://www.theocraticlibrary.com/downloads/Why_Jehovah%27s_Witnesses_Grow_So_Rapidly.pdf|year=1997|pages=142–143|format=PDF|accessdate=2008-12-30|author=Stark and Iannoccone|ref=harv|archive-date=2012-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306164139/http://www.theocraticlibrary.com/downloads/Why_Jehovah%27s_Witnesses_Grow_So_Rapidly.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|date=January 30, 1982|work=Los Angeles Times|title=Defectors Feel 'Witness' Wrath: Critics say Baptism Rise Gives False Picture of Growth|author=Dart, John|page=B4}} Cited statistics showing a net increase of publishers worldwide from 1971 to 1981 of 737,241, while baptisms totaled 1.71 million for the same period.</ref> Noong 1980, inamin ng Watch Tower Society ang responsibilidad nito sa pagpapaasa sa mga kasapi nito ng nalalapit na pagwawakas noong 1975.<ref name="Hans" >{{Cite book| last = Hesse | first = Hans| title = Persecution and Resistance of Jehovah's Witnesses During the Nazi-Regime| publisher = Edition Temmen c/o | year = 2001 | location = Chicago | pages = 296, 298| isbn = 3-861-08750-2}}</ref><ref>{{Cite journal|title=The Watchtower|date=March 15, 1980|pages=17–18|quote=With the appearance of the book ''Life Everlasting—in Freedom of the Sons of God'', ... considerable expectation was aroused regarding the year 1975. ... there were other statements published that implied that such realization of hopes by that year was more of a probability than a mere possibility. It is to be regretted that these latter statements apparently overshadowed the cautionary ones and contributed to a buildup of the expectation already initiated. ... ''persons having to do with the publication of the information'' ... contributed to the buildup of hopes centered on that date.|ref=harv}}</ref> Ang mga opisina ng nakakatanda at mga lingkod ng ministeryo ay ibinalik sa mga Kongregasyon ng Saksi noong 1972 na may mga paghirang na ginawa mula sa mga headquarters nito.<ref>{{harvnb|Chryssides|Historical Dictionary of Jehovah's Witnesses| pages=32,112 }}</ref> Noong 1976, ang kapangyarihan ng presidente ng Watch Tower Society ay humina at ang kapangyarihan para sa mga desisyong pangdoktrina at pang-organisasyon ay inilipat sa [[Governing Body of Jehovah's Witnesses|Lupong Tagapamahala]] nito.<ref>{{harvnb|Chryssides|Historical Dictionary of Jehovah's Witnesses| page=64 }}</ref> Sa pagsasalamin sa mga pagbabagong ito sa organisyon, ang mga publikasyon ng Saksi ni Jehovah ay nagsimulang gumamit ng may malaking titik na pangalang ''Jehovah's ''W''itnesses''.<ref>{{harvnb|Chryssides|Historical Dictionary of Jehovah's Witnesses| page=79 }}</ref> Simula sa kamatayan ni Knorr noong 1977, ang mga nahalal na presidente ay sina [[Frederick William Franz|Frederick Franz]] (1977–1992) at [[Milton George Henschel|Milton Henschel]] (1992–2000) na parehong mga kasapi ng Lupong Tagapamahala. Simula 2000, ang presidente ay si [[Don A. Adams]] na hindi kasapi ng Lupong Tagapamahala. Noong 1995, iniwan ng mga Saksi ni Jehova ang turo na ang Armageddon ay kailangang maganap sa panahon ng henerasyong nabuhay noong 1914 at noong 2010, binago ang turo tungkol sa "henerasyon". ==Mga paniniwala== === Pinagmumulan ng mga Doktrina === Ang mga Saksi ni Jehovah ay naniniwalang ang kanilang denominasyon ay pagpapanauli ng mga turo ng unang-siglong mga Kristiyano. Ang kanilang mga turo ay mula sa pagsasaliksik sa Bibliya ng Lupong Tagapamahala, na umaako ng pananagutan sa pagbibigay kahulugan at pagkakapit ng kasulatan. Ang Lupong Tagapamahala ay hindi naglalathala ng anumang iisang malawakang saklaw ng "pagpapahayag ng pananampalataya", ngunit mas pinipiling ihayag ang mga pinaninindigang turo sa iba't ibang paraan sa pamamagitan ng mga publikasyong inilalathala ng Watch Tower Society. Ang kanilang mga publikasyon ay nagtuturo na ang mga pagbabago sa mga doktrina at pagdadalisay nito ay bunga ng pagsulong sa pagsisiwalat, kung saan ang Diyos ay unti-unting inilalantad ang kanyang kalooban at layunin, at ang gayong pagpapaliwanag o "bagong liwanag" ay dulot ng pagkakapit ng lohika at pag-aaral, ng gabay ng banal na espiritu, at pangangasiwa ni Jesu-Kristo at ng mga anghel. Ang Samahan ay nagtuturo rin na ang mga miyembro ng Lupong Tagapamahala ay tinutulungan ng banal na espiritu upang maunawaan ang "malalalim na katotohanan", na isinasaalang-alang ng buong Lupong Tagapamahala bago gumawa ng mga desisyong may kaugnayan sa mga turo. Ang pamumuno ng Lupon, bagaman ikinakaila ang banal na inspirasyon at walang-kamalian, ay nagsasabing naglalaan ng "banal na patnubay" sa kanilang mga turong inilalarawan bilang "nakabatay sa Salita ng Diyos samakatuwid ... hindi mula sa tao, ngunit kay Jehovah." Ang buong Protestanteng panuntunan ng kasulatan ay itinuturing na kinasihan, walang kamaliang nasusulat na Salita ng Diyos. Itinuturing ng mga Saksi ni Jehova ang Bibliya bilang kasuwato ng Agham at Kasaysayan at maaasahan at ipinapakahulugan ang kalakhang bahagi nito ng literal, ngunit, tinatanggap ang ibang bahagi nito bilang makasagisag. Itinuturing nila ang Bibliya bilang ang huling awtoridad sa kanilang paniniwala, bagaman ang etnograpikong pag-aaral ng sosyolohistang si Andrew Holden ay pinagtibay na ang mga pahayag ng Lupong Tagapamahala, sa pamamagitan ng publikasyon ng Samahang Watch Tower, ay may katulad na kahalagahan ng sa Bibliya. Ang regular na personal na pagbabasa ng Bibliya ay laging inirerekomenda; Ang mga Saksi ay hindi pinahihintulutang gumawa ng doktrina at "pribadong mga ideya" na nakuha sa pagsasaliksik na hiwalay sa publikasyon ng Samahan ng Watch Tower, at pinag-iingat laban sa pagbabasa ng ibang relihiyosong literatura. Ang mga tagasunod ay pinapayuhang magkaroon ng "lubos na pagtitiwala" sa pamunuan, iwasan ang pag-aalinlangan sa kung ano ang itinuturo ng literatura ng Samahang Watch Tower, at "huwag magtaguyod o ipilit ang personal na palagay o magkimkim ng sariling mga ideya pagdating sa pagkaunawa sa Bibliya." Ang organisasyon ay hindi naglalaan sa mga miyembro nito na punahin o mag-ambag sa mga opisyal na turo at lahat ng mga Saksi ay dapat na sumunod sa mga doktrina nito at mga itinatakda ng organisasyon. === Si Jehova at si Jesus === The Tetragrammaton Idiniriin ng mga Saksi ni Jehova ang paggamit ng pangalan ng Diyos, at ginagamit nila ang anyong [[Jehova]], —ang pagsasatinig ng pangalan ng Diyos batay sa Tetragrammaton. Ang mga Saksi ni Jehova ay naniniwala sa isang tunay na [[Diyos]] na ang pangalan ay Jehova, ang May-likha ng lahat ng bagay at may Pangkalahatang Soberanya. Naniniwala silang ang Diyos ay hindi bahagi ng [[Trinidad]]. Naniniwala din ang mga Saksi ni Jehova na isa lang ang Diyos at ang kataas-taasan sa buong lupa.<ref>{{cite book|author=Alan Rogerson|title=Millions Now Living Will Never Die|publisher=Constable|year=1969|page=87}}</ref><ref>{{harvnb|Beckford|1975|page = 105}}</ref><ref>''Revelation Its Grand Climax'', Watch Tower Bible & Tract Society, 1988, pg 36, "In the songbook produced by Jehovah’s people in 1905, there were twice as many songs praising Jesus as there were songs praising Jehovah God. In their 1928 songbook, the number of songs extolling Jesus was about the same as the number extolling Jehovah. But in the latest songbook of 1984, Jehovah is honored by four times as many songs as is Jesus. This is in harmony with Jesus’ own words: 'The Father is greater than I am.' Love for Jehovah must be preeminent, accompanied by deep love for Jesus and appreciation of his precious sacrifice and office as God’s High Priest and King."</ref> ===Banal na Espirito=== Naniniwala silang ang [[Banal na Espirito]] ay kapangyarihan ng Diyos o isang "aktibong puwersa" sa halip na isang persona.<ref>{{cite book|author=Alan Rogerson|title=Millions Now Living Will Never Die|publisher=Constable|year=1969|page=90}}</ref> ===Hesus=== Naniniwala silang si [[Hesus]] ay isa lamang direktang nilalang ng Diyos at ang lahat ng iba pa ay nilalang sa pamamagitan ni Kristo.<ref>{{harvnb|Hoekema|1963 | page = 262 }}</ref> Naniniwala silang si Hesus ay tagapagtubos at handog na kabayaran ng mga kasalanan ng sangkatauhan.<ref>{{harvnb|Hoekema|1963 | pages = 276–277 }}</ref> Naniniwala silang si Hesus ay namatay sa isang nakatayong poste sa halip na sa tradisyonal na pinaniniwalaang [[krus]].<ref>{{harvnb|Penton|1997|page = 372 }}</ref> Naniniwala rin silang ang mga reperensiya sa [[Bibliya]] kay [[Miguel na arkanghel|Miguel Arkanghel]], [[Abaddon]] (Apollyon), at [[Christ the Logos|ang Salita]] ay lahat tumutukoy kay [[Hesus]] sa kanyang iba't ibang papel.<ref>{{harvnb|Hoekema|1963 | page = 270 }}</ref> Si Hesus ay itinuturing nilang ang tagapamagitan (tinutukoy sa 1 Timoteo 2:5) ay kapit sa .<ref>"Stay in the “City of Refuge” and Live!", ''The Watchtower'', November 15, 1995, page 19</ref> ===Satanas=== Naniniwala ang mga Saksi ni Jehova na si [[Satanas]] ay orihinal na isang perpektong [[anghel]] na naging palalo at nagnais na sambahin.<ref name="pentonsatan" >{{harvnb|Penton|1997|pages = 188–190 }}</ref> Ang ibang mga anghel na pumanig kay Satanas ay pinaniniwalaan nilang naging mga [[demonyo]]. Naniniwala rin sila na si Satanas at kanyang mga demonyo ay inihagis sa mundo mula sa langit pagkatapos ng Oktubre 1, 1914<ref>{{harvnb|Hoekema|1963 | pages = 298–299 }}</ref> na panahon na ang huling mga araw ay nagsimula. Naniniwala silang ang mga pamahalaan ng tao ay kinokontrol ni Satanas<ref>{{harvnb|Holden|2002|Portrait| page = 25}}</ref> ngunit hindi direktang kumokontrol sa bawat pinunong tao.<ref>{{cite journal|journal=The Watchtower|date=1 April 2004|page=5|title=Identifying the Wild Beast and Its Mark|quote=This does not mean, however, that every human ruler is a direct tool of Satan.}}</ref> ===Kamatayan=== Naniniwala ang mga Saksi ni Jehova na ang [[kamatayan]] ay isang estado ng hindi pag-iral na walang kamalayan. Sila ay naniniwalang walang umiiral na [[impiyerno]] na may nagniningas na apoy ng pagpapapahirap. Ang [[Hades]] at [[Sheol]] ay pinaniniwalaan nilang tumutukoy sa kondisyon ng kamatayan na tinaguriang "karaniwang libingan".<ref>{{harvnb|Hoekema|1963 | pages = 322–324 }}</ref> Naniniwala silang ang [[kaluluwa]] ay isang buhay o buhay na katawan na namamatay.<ref name="hoeksin">{{harvnb|Hoekema|1963 | pages = 265–269 }}</ref> Sila ay naniniwalang ang isang "munting kawan" ay pupunta sa [[langit]] ngunit ang pag-asa ng buhay pagkatapos ng kamatayan para sa nakararaming "ibang tupa" ay bubuhaying muli ng Diyos sa isang nalinis na mundo pagkatapos ng Armageddon. Kanilang pinapakahulugan ang [[Aklat ng Pahayag|Aklat ng Apocalipsis]] 14:1–5 na ang pupunta sa langit ay limitado sa eksaktong 144,000 tao na mamumuno kasama ni Hesus bilang mga hari at mga saserdote sa buong mundo.<ref>{{harvnb|Penton|1997|page = 193–194 }}</ref> Naniniwala silang sa [[milenialismo|1000 taon]] paghahari ni Hesus, ang karamihan ng mga tao na namatay bago ang Armageddon ay bubuhaying muli na may inaasam na magpakailanmang buhay. Ang mga ito ay tuturuan ng tamang paraan na sumamba sa Diyos upang ihanda sila sa huling pagsubok sa wakas ng 1000 taon.<ref>{{harvnb|Hoekema|1963 | pages = 315–319 }}</ref><ref>Insight on the Scriptures Volume 1 p. 606 "[http://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/1200001142 Declare Righteous]"</ref> ===Kaharian ng Diyos=== Ang mga publikasyon ng Samahang Watch Tower ay nagtuturong ang kaharian ng Diyos ay isang literal na gobyerno sa langit na pinamumunuan ni Hesus at ng mga 144,000 Kristiyanong hinugot mula sa mundo.<ref>{{harvnb|Hoekema|1963 | pages = 295–296 }}</ref> Ang kaharian ayon sa kanila ay paraan ng Diyos upang isakatuparan ang kanyang orihinal na layunin sa lupa na babaguhin ito sa isang paraisong walang karamdaman o kamatayan.<ref>{{cite book|author=Alan Rogerson|title=Millions Now Living Will Never Die|publisher=Constable|year=1969|page=106}}</ref><ref>"God's Kingdom—Earth's New Rulership", ''The Watchtower'', October 15, 2000, page 10.</ref> Naniniwala silang ang kaharian ng Diyos ay itinatag sa langit noong 1914<ref>{{harvnb|Hoekema|1963 | page = 298 }}</ref> at ang mga Saksi ni Jehova ang nagsisilbing mga kinatawan ng kaharian sa mundo.<ref>{{cite book|author=Alan Rogerson|title=Millions Now Living Will Never Die|publisher=Constable|year=1969|page=105}}</ref><ref>''The Watchtower'', November 1, 1993, pages 8–9, "In 1914 the appointed times of the nations ended, and the time of the end for this world began. The Davidic Kingdom was restored, not in earthly Jerusalem, but invisibly in “the clouds of the heavens.” ... Who would represent on earth the restored Davidic Kingdom? ... Without any doubt at all, it was the small body of anointed brothers of Jesus who in 1914 were known as the Bible Students but since 1931 have been identified as Jehovah’s Witnesses."</ref> Naniniwala silang ang lahat ng ibang mga kasalukuyang [[relihiyon]] ay hindi totoo at kanilang tinutukoy ang mga relihiyong ito bilang ang Dakilang Babilonya ng [[Aklat ng Pahayag|Aklat ng Apocalipsis]] 17.<ref>{{harvnb|Hoekema|1963 | pages = 286 }}</ref> Naniniwala silang ang mga relihiyong ito ay wawasakin ng [[United Nations]] na kanilang pinakahulugang ang halimaw ng [[Aklat ng Pahayag|Aklat ng Apocalipsis]] 17. Sila ay naniniwalang ito ay pasimula ng Malaking Kapighatian.<ref>"Apocalypse—When?", ''The Watchtower'', February 15, 1986, page 6.</ref> Naniniwala silang kalaunang sasalakay si Satanas sa mga Saksi ni Jehova na magtutulak sa Diyos na simulan ang digmaan ng [[Armageddon]] kung saan ang lahat ng mga anyo ng pamahalaan at lahat ng mga taong hindi nabibilang sa tupa ni Kristo o mga tunay na alagad ni Kristo ay wawasakin. Pagkatapos ng Armageddon, palalawigin ng Diyos ang kanyang kaharian sa langit tungo sa mundo na babaguhin sa isang paraiso na katulad ng [[hardin ng Eden]].<ref>{{harvnb|Penton|1997|page = 180 }}</ref> Pagkatapos ng Armageddon, ang karamihan ng mga namatay bago ang pakikialam ng Diyos ay unti unting bubuhaying muli sa araw ng paghuhukom na mangyayari sa loob ng 1000 taon. Ang paghuhukom ay batay sa kanilang mga ginawa pagkatapos ng pagkabuhay-muli sa halip na sa mga nakaraan nilang ginawa. Pagkatapos ng 1000 taon, ang isang huling pagsubok ay mangyayari kapag pinalaya na si Satanas upang dayain ang perpektong sangkatauhan. Ang mga mabibigo ay lilipulin, kasama si Satanas at ang kanyang mga demonyo. Ang wakas na resulta ay isang buong nasubok at naluwalhating sangkatauhan. Pagkatapos ay muling ibibigay ni Kristo ang lahat ng kapangyarihan sa Diyos.<ref>{{harvnb|Hoekema|1963 | pages = 307–321 }}</ref> == Organisasyonal na Kayarian == Kakaiba ang mga Saksi ni Jehova sa kanilang kaayusang organisasyonal kumpara sa ibang relihiyon. Hindi sila pinangungunahan ng iisang tao lamang. Wala silang herarkiya. Hindi sila gumagamit ng mga titulo na nagpapakilala sa isa o isang grupo bilang mas nakahihigit sa isa o sa iba. Tinatawag nila ang isat-isa bilang "kapatid" (brother/sister) sa kabuuan. May ilang makakasulatang termino o pagkakakilanlan silang ginagamit ngunit ito'y bilang isang prebilehiyo lamang ng isang grupo o indibiduwal. '''Lupong Tagapamahala''' Binubuo ng makaranasang mga lalaki na mula sa ibat-ibang lahi at bansa, may bilang na 10 at itinuturing nilang kinatawan ng "tapat at maingat na alipin" bilang mga tagapanguna sa lahat ng kanilang gawaing espirituwal (Mateo 24:45, 46-47). Sa grupong ito nakasentro ang lahat ng kanilang mga gawain mula sa doktrinal na mga turo, organisasyonal hanggang sa ministeryal na aspeto na itinatawid naman sa buong daigdig na kapatirang Kristiyano. Kamakailan lang, inilipat ng grupong ito ang ilang mga pananagutang hindi sumasaklaw sa gawaing "espirituwal". Ang pangangasiwa ng mga gusali, palimbagan, legal at sekular na mga gawain ay ipinaubaya nila sa iba na hindi miyembro ng Lupong Tagapamahala (Governing Body). '''Tagapangasiwa ng Sona''' Isang makaranasang lalaki na dumadalaw sa bawat sangay ng kaniyang nasasakupang sona bilang kinatawan ng punong tanggapan upang alamin ang mga problema (mula sa legal at iba pang aspeto), kalagayan ng gawaing ministeryo at iba pa. '''Komite ng Sangay''' Binubuo ng mga makaranasang lalaki (karaniwang nang may bilang na tatlo hanggang lima, depende sa laki ng sangay) na nangangasiwa sa gawain ng isang [https://www.jw.org/tl/saksi-ni-jehova/contact/pilipinas/ sangay] (o bansa, ngunit may ilang sangay na kinabibilangan ng mahigit sa isang bansa depende sa lawak at laki). '''Tagapangasiwa ng Distrito''' Isang makaranasang lalaki na dumadalaw sa bawat sirkito upang pangasiwaan, pangunahan ang gawain at ito'y iniuulat niya sa Sangay. Nangangasiwa siya sa mga asamblea at kombensiyon na ginaganap taon-taon sa kaniyang nasasakupan. May 12 distrito sa Pilipinas. Dumadalaw din siya kasama ng Tagapangasiwa ng Sirkito depende sa nakaiskedyul na kongregasyon. '''Tagapangasiwa ng Sirkito''' Isang makaranasang lalaki na dumadalaw sa bawat kongregasyon upang pangasiwaan at pangunahan ang gawain at ito'y iniuulat niya sa sangay. Tumutulong siya sa Tagapangasiwa ng Distrito upang pangangasiwaan ang mga asamblea na ginaganap taon-taon sa kaniyang nasasakupan. May 183 sirkito sa Pilipinas. Karaniwan ng mayroong katamtamang 20 kongregasyon ang kaniyang pinangangasiwaan. Dumadalaw siya 2 beses bawat taon sa bawat kongregasyon. '''Lupon ng Matatanda''' Binubuo ng makaranasang mga lalaki na tinatawag ding tagapangasiwa (Overseer) o matanda (Elder) (minsan ay iisang lalaki lamang lalo na sa liblib na mga lugar) upang pangunahan at pangasiwaan ang gawain ng Kongregasyon. Ang Lupon ay binubuo ng koordineytor (Coordinator), kalihim (Secretary), Tagapangasiwa sa Paglilingkod (Service Overseer) na bumubuo sa Lupon sa Paglilingkod (Service Committee) at iba pang Matatanda. '''Ministeryal na Lingkod''' Sila ay mga katamtaman hanggang sa makaranasang mga lalaki na tumutulong sa mga matatanda lalo na sa ministeryal na mga gawain tulad ng pangangasiwa sa teritoryo (bawat kongregasyon ay may nakaatas na ilang partikular na lugar upang pangaralan), paghahanda ng ''sound system'', paglilinis, pagiging isang ''attendant'', pagiging magazine at literature servant at pag-iimbita ng mga tagapagsalita sa pahayag pangmadla bawat linggo mula sa ibat-ibang kongregasyon. '''Special Pioneer''' Mga lalaki't babae, karamihan ay mga mag-asawa na inatasan ng sangay sa isang partikular na kongregasyon upang tumulong sa pangangaral o sa isang liblib na lugar upang bumuo ng kongregasyon. Gumugugol ng katamtamang 120 oras bawat buwan sa pangangaral. '''Regular Pioneer''' Mga lalaki't babae, karaniwan nang mga binata't dalaga na nakaugnay sa bawat kongregasyon upang tumulong sa pagpapasigla ng pangangaral. Tinatawag ding mga "buong-panahong lingkod," at gumugugol ng katamtamang 70 oras bawat buwan sa pangangaral. Ang pribilehiyong ito ay bukas sa lahat ng mga mamamahayag (publisher). Inaaprubahan ito ng sangay mula sa rekomendasyon ng Lupon ng Matatanda sa kongregasyon. '''Auxilliary Pioneer''' Mga lalaki't babae, karamihan ay mga kabataan na nakaugnay sa bawat kongregasyon na gumugugol ng katamtamang 50 oras sa isang buwan. Karaniwan silang nag-o-auxilliary pioneer tuwing bakasyon. Inaaprubahan ito ng Lupon ng Matatanda. == Mahahalagang Okasyon == '''Memoryal ng Kamatayan ni Jesus''' Kung ang Sangkakristiyanuhan (Christendom) ay nagdaraos ng napakaraming mga pagdiriwang, ang mga Saksi ni Jehova ay mayroon lamang iisa at natatanging okasyon. Ito ay ipinagdiriwang nila minsan sa isang taon at itinuturing nilang pinakabanal na selebrasyon, ang pag-alaala sa kamatayan ni Jesus o '''Memoryal''' (Hapunan ng Panginoon). Ito ang katunayan ng kanilang pagtanggap at pananampalataya sa haing-pantubos ni Jesus. Para sa kanila ito lamang ang nag-iisang bagay na iniutos sa tunay na mga Kristiyano upang ipagdiwang sapagkat tuwiran itong tinuran ni Jesus: "Patuloy ninyong gawin ito bilang pag-alaala sa akin" -Lucas 22:19. '''Espesyal na Pahayag''' Karaniwang binibigkas ito isang Linggo pagkatapos ng Memoryal at sabay-sabay na ipinapahayag ang iisang tema o paksa sa buong daigdig. '''Internasyonal na Kombensiyon''' Ginaganap taun-taon ngunit sa piling mga bansa lamang o depende sa nakaiskedyul. Sa Pilipinas, ang huling internasyonal na kombensiyon ay ginanap sa Metro Manila noong 1993. Limang stadium ang sabay-sabay na ginamit, kabilang na ang Rizal Stadium at ang dating Rodriguez Sports Center sa Marikina. Ang mga delegado ay nagmumula sa ibat-ibang panig ng mundo at nagpapakitang ang mga Saksi ay tunay na nagkakaisa anuman ang lahi, bansa, wika o kulay. '''Pandistritong Kombensiyon''' Idinaraos minsan isang taon sa loob ng tatlong araw -mula Biyernes hanggang Linggo- sa buong bansa. Ito'y kinabibilangan nang mga Saksi mula sa tatlo o dalawang Sirkito, depende sa bilang. Karaniwan nang umuupa sila ng mga istadyum, ''sports complex'' at awditoryum upang pagdausan. Sa ilang lugar, nakapagpatayo na sila ng kanilang sariling mga '''Assembly Hall.''' '''Pansirkitong Asamblea''' Pinangungunahan ng Tagapangasiwa ng Distrito kasama ang Tangapangasiwa ng Sirkito, ito ay ginaganap minsan sa isang taon bilang dalawang araw na piging, Sabado at Linggo. Ang mga delegado ay mula sa isang Sirkito mula sa katamtamang 20 Kongregasyon. '''Araw ng Pantanging Asamblea''' Ang Tagapangasiwa ng Sirkito ang nangunguna sa pagtitipong ito minsan sa isang taon at tinatawag ding "Araw ng Pantanging Asamblea" dahil ito'y sa araw ng Linggo lamang. Tulad ng Pansirkitong Asamblea, ang mga delegado ay mula rin sa isang Sirkito na kinabibilangan ng 20 Kongregasyon. == Mga Pagpupulong == Tinatawag nilang ''Kingdom Hall'' ang kanilang bahay sambahan. Dito sila nagtitipon upang sumamba, tumatanggap ng mga paalaala, tagubilin, pagsasanay, pag-aaral at nagpapatibayan sa isat-isa. Ang bawat pulong ay pinasisimulan ng isang awit at panalangin. Sa kanilang pag-awit sila ay gumagamit ng Aklat Awitan bilang giya at sumasabay sa himig ng isang awiting pangkaharian. Ang lahat ng mga pagpupulong ay bukas para sa lahat at walang koleksiyon o pangingilak ng pera. Ang bawat isa ay malayang maghulog ng kaniyang bukal-sa-loob na donasyon at walang takdang halaga sa mga ''donation box'' na matatagpuan sa likurang bahagi ng bulwagan. Hinati nila sa tatlong eskedyul ang kanilang mga pagpupulong: Pahayag Pangmadla at susundan kaagad ng Pag-aaral sa Ang Bantayan, karaniwan nang sa araw ng Linggo (sa ibang lugar ay Sabado, depende sa kung ilang kongregasyon ang gumagamit ng bulwagan o Kingdom Hall); Paaralang Teokratiko sa Ministeryo at susundan kaagad ng Pulong Ukol sa Paglilingkod, karaniwan nang sa gabi alinman sa araw ng Martes, Miyerkules, Huwebes o Biyernes, depende sa kung ilang kongregasyon ang gumagamit ng bulwagan (tinatawag ding ''Mid-week Meeting'') at Pag-aaral sa Aklat ng Kongregasyon, karaniwan nang sa gabi alinman sa araw ng Lunes, Martes, Miyerkules, Huwebes, Biyernes o Sabado. Ang pagtuturo sa kongregasyon, lalo na ang pagpapahayag sa pulpito ay pribilehiyo lamang na ipinagkaloob ng Kasulatan sa mga kalalakihan. Karaniwan nang bahagi ng mga babae ang mga pagtatanghal sa ''stage''. Maliban lamang sa iilang kaso sa liblib na mga lugar na kung saan walang kuwalipikadong lalaki, ang mga babae ang nangunguna sa mga pulong ngunit hindi tumatayo sa pulpito, nakaupo lamang sa isang upuan at mesa at kinakailangang maglagay siya ng lambong (karaniwang panyo) sa ulo bilang tanda ng pagpapasakop sa pagkaulo ng lalaki. '''Pahayag Pangmadla''' Ibat-ibang paksa bawat Linggo na binibigkas sa loob ng 45 minuto ng isang inanyayahang Matanda o Ministeryal na Lingkod mula sa ibat-ibang kongregasyon. Tumatalakay sa mga doktrinal na paksa, pang-organisasyon, pangkongregasyon at iba pa. '''Pag-aaral sa Ang Bantayan''' Tanong-sagutan na pag-aaral sa magasing ''Ang Bantayan''. Tumatalakay sa mga paksang pangkaharian, saloobin, pag-uugali, pangmalas at marami pang iba. Dito rin karaniwang nalalaman ng mga Saksi ang kanilang bagong pagkaunawa, kung mayroon man, sa doktrinal na mga isyu at organisasyonal na kaayusan sa buong daigdig. '''Paaralang Teokratiko sa Ministeryo''' Sa loob ng 30 minuto, sinasanay at tinuturuan ng isang Tagapangasiwa sa Paaralan kasama ang kaniyang Katulong na Tagapayo, ang mga mamamahayag kung paano bumasa, makibagay at makipag-usap ng mahusay sa mga tao gamit ang isang aklat bilang giya. '''Pulong Ukol sa Paglilingkod''' Gamit ang isang buwanang giya ('''Ang Ating Ministeryo sa Kaharian''') pinag-uusapan at tinatalakay sa loob ng isang oras ang mga aspeto ng pangangaral na angkop sa bawat lugar. Dito nalalaman ng mga Saksi kung ano ang kanilang literaturang iaalok para sa isang partikular na buwan at lokal na mga pangangailangan ng bawat kongregasyon. '''Pag-aaral ng Kongregasyon sa Biblia''' Karaniwang tinatawag na CBS (mula sa Ingles na Congregation Bible Study), isang tanong-sagutan na pag-aaral sa isang aklat sa loob ng 25 minutos at pinangungunahan ng isang Matanda (CBS Overseer) kasama ng isang Matanda din o kaya'y Ministeryal na Lingkod (Assistant). '''Pulong Bago Maglingkod''' Bagaman hindi kasama sa naunang 5 pangunahing mga pagpupulong, ito ay pinahahalagahan din nila. Tinatalakay at pinag-uusapan nila sa loob ng 15 minuto kung aling teritoryo o lugar ang pangangaralan at kung ano ang kanilang gagamitin na mabisang pambungad sa pakikipag-usap bago mangaral. ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} == Kawing Panlabas == *[http://www.jw.org/tl/ Opisyal na Site ng Mga Saksi] *[https://www.jw.org/tl/balita/ Para sa Media Practitioner] [[Kategorya:Mga Saksi ni Jehova]] [[Kategorya:Bible Student movement]] [[Kategorya:Hindi trinitarianismo]] 8dqt95j7sme5trk44au5rurhndswxx0 0 9043 2205339 2134963 2026-04-30T04:13:42Z Exec8 780 2205339 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2| infoboxtitle = Lalawigan ng Lanao del Sur | sealfile = PH seal lanao del sur.svg| region = [[Autonomous Region in Muslim Mindanao]] (ARMM) | capital = [[Marawi|Lungsod Marawi]] | founded = 1959 | pop2000 = 800162 | pop2000rank = ika-29 pinakamalaki | popden2000 = 207 | popden2000rank = ika-43 pinakamataas | areakm2 = 3872.9 | arearank = ika-34 pinakamalaki | hucities = 0 | componentcities = 1 | municipalities = 39 | barangays = 1,155 | districts = 2 | languages = [[Wikang Maranao|Maranao]] | governor = Aleem Basher D.Manalao | locatormapfile = Ph_locator_map_lanao_del_sur.png }} Ang '''Lanao del Sur''' ([[Filipino]]: ''Timog Lanao'') ay isang [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[Autonomous Region in Muslim Mindanao]] (ARMM). Ang [[Lungsod Marawi]] ang kabisera nito. Napapalibutan ang Lanao del Sur ng mga lalawigan ng [[Lanao del Norte]] sa hilaga, [[Bukidnon]] sa silangan, at [[Maguindanao]] at [[Cotabato]] sa timog. Sa timog-kanluran makikita ang [[Look ng Illana]], isang sangay ng [[Golpo ng Moro]]. Matatagpuan sa loob ng Lanao del Sur ang [[Lawa ng Lanao]], ang pinakamalawak na lawa sa [[Mindanao]], kung saan makikita ang [[Talon ng Maria Cristina]], ang pinakamalaking [[talon]] sa bansa. == Mga Bayan at Lungsod == Nahahati ang Lanao del Sur sa 39 [[Mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at isang [[Mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]]. === Lungsod === * [[Marawi]] === Bayan === <table border="0"><tr> <td valign="top"> * [[Amai Manabilang]] (Bumbaran) * [[Bacolod-Kalawi]] (Bacolod-Grande) * [[Balabagan]] * [[Balindong]] (Watu) * [[Bayang]] * [[Binidayan]] * [[Buadiposo-Buntong]] * [[Bubong, Lanao del Sur|Bubong]] * [[Butig]] * [[Calanogas]] * [[Ditsaan-Ramain]] * [[Ganassi, Lanao del Sur|Ganassi]] * [[Kapai]] * [[Kapatagan, Lanao del Sur|Kapatagan]] * [[Lumba-Bayabao]] * [[Lumbaca-Unayan]] * [[Lumbatan]] * [[Lumbayanague]] * [[Madalum]] * [[Madamba]] </td><td valign="top"> * [[Maguing]] * [[Malabang]] * [[Marantao]] * [[Marogong]] * [[Masiu]] * [[Mulondo]] * [[Pagayawan]] (Tatarikan) * [[Piagapo]] * [[Picong, Lanao del Sur|Picong]] (Sultan Gumander)<ref>{{cite web|url= http://www.nscb.gov.ph/factsheet/pdf06/fs4_06.asp|title= 2006 Factsheet|accessdate= 2006-06-24|author= National Statistical Coordination Board|date= 2006-04-27|archive-date= 2007-09-30|archive-url= https://web.archive.org/web/20070930193031/http://www.nscb.gov.ph/factsheet/pdf06/fs4_06.asp|url-status= dead}}</ref> * [[Poona Bayabao]] (Gata) * [[Pualas, Lanao del Sur|Pualas]] * [[Saguiaran]] * [[Sultan Dumalondong]] * [[Tagoloan II]] * [[Tamparan]] * [[Taraka, Lanao del Sur|Taraka]] * [[Tubaran]] * [[Tugaya, Lanao del Sur|Tugaya]] * [[Wao, Lanao del Sur|Wao]] </td></tr></table> == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Lanao del Sur}} {{Bangsamoro}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Rehiyong Awtonomo ng Muslim Mindanao]] {{pilipinas-stub}} muq15cdyx3x0anqj4z6y8a21l71o22s 2205390 2205339 2026-04-30T05:00:42Z Exec8 780 2205390 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2| infoboxtitle = Lalawigan ng Lanao del Sur | sealfile = PH seal lanao del sur.svg| region = [[Autonomous Region in Muslim Mindanao]] (ARMM) | capital = [[Marawi|Lungsod Marawi]] | founded = 1959 | pop2000 = 800162 | pop2000rank = ika-29 pinakamalaki | popden2000 = 207 | popden2000rank = ika-43 pinakamataas | areakm2 = 3872.9 | arearank = ika-34 pinakamalaki | hucities = 0 | componentcities = 1 | municipalities = 39 | barangays = 1,155 | districts = 2 | languages = [[Wikang Maranao|Maranao]] | governor = Aleem Basher D.Manalao | locatormapfile = Ph_locator_map_lanao_del_sur.png }} Ang '''Lanao del Sur''' ([[Filipino]]: ''Timog Lanao'') ay isang [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[Autonomous Region in Muslim Mindanao]] (ARMM). Ang [[Lungsod Marawi]] ang kabisera nito. Napapalibutan ang Lanao del Sur ng mga lalawigan ng [[Lanao del Norte]] sa hilaga, [[Bukidnon]] sa silangan, at [[Maguindanao]] at [[Cotabato]] sa timog. Sa timog-kanluran makikita ang [[Look ng Illana]], isang sangay ng [[Golpo ng Moro]]. Matatagpuan sa loob ng Lanao del Sur ang [[Lawa ng Lanao]], ang pinakamalawak na lawa sa [[Mindanao]], kung saan makikita ang [[Talon ng Maria Cristina]], ang pinakamalaking [[talon]] sa bansa. == Mga Bayan at Lungsod == Nahahati ang Lanao del Sur sa 39 [[Mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at isang [[Mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]]. === Lungsod === * [[Marawi]] === Bayan === <table border="0"><tr> <td valign="top"> * [[Amai Manabilang]] (Bumbaran) * [[Bacolod-Kalawi]] (Bacolod-Grande) * [[Balabagan]] * [[Balindong]] (Watu) * [[Bayang]] * [[Binidayan]] * [[Buadiposo-Buntong]] * [[Bubong, Lanao del Sur|Bubong]] * [[Butig]] * [[Calanogas]] * [[Ditsaan-Ramain]] * [[Ganassi, Lanao del Sur|Ganassi]] * [[Kapai]] * [[Kapatagan, Lanao del Sur|Kapatagan]] * [[Lumba-Bayabao]] * [[Lumbaca-Unayan]] * [[Lumbatan]] * [[Lumbayanague]] * [[Madalum]] * [[Madamba]] </td><td valign="top"> * [[Maguing]] * [[Malabang]] * [[Marantao]] * [[Marogong]] * [[Masiu]] * [[Mulondo]] * [[Pagayawan]] (Tatarikan) * [[Piagapo]] * [[Picong, Lanao del Sur|Picong]] (Sultan Gumander)<ref>{{cite web|url= http://www.nscb.gov.ph/factsheet/pdf06/fs4_06.asp|title= 2006 Factsheet|accessdate= 2006-06-24|author= National Statistical Coordination Board|date= 2006-04-27|archive-date= 2007-09-30|archive-url= https://web.archive.org/web/20070930193031/http://www.nscb.gov.ph/factsheet/pdf06/fs4_06.asp|url-status= dead}}</ref> * [[Poona Bayabao]] (Gata) * [[Pualas, Lanao del Sur|Pualas]] * [[Saguiaran]] * [[Sultan Dumalondong]] * [[Tagoloan II]] * [[Tamparan]] * [[Taraka, Lanao del Sur|Taraka]] * [[Tubaran]] * [[Tugaya, Lanao del Sur|Tugaya]] * [[Wao, Lanao del Sur|Wao]] </td></tr></table> == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Lanao del Sur}} {{Bangsamoro}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Rehiyong Awtonomo ng Muslim Mindanao]] {{pilipinas-stub}} az3yhobt5duzgx61a2ypar3pee83gz6 0 9046 2205343 2121790 2026-04-30T04:15:10Z Exec8 780 2205343 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2| infoboxtitle = Lalawigan ng Tawi-Tawi | sealfile = Ph_seal_tawi-tawi.png | region = [[Autonomous Region in Muslim Mindanao]] (ARMM) | capital = [[Bongao, Tawi-Tawi|Bongao]] | founded = 6 Hunyo 1952 | pop2000 = 322317 | pop2000rank = ika-17 pinakamaliit | popden2000 = 296 | popden2000rank = ika-21 pinakamataas | areakm2 = 1087.4 | arearank = ika-7 pinakamaliit | hucities = 0 | componentcities = 0 | municipalities = 10 | barangays = 203 | districts = 1 | languages = [[Wikang Tausug|Tausug]], [[Wikang Sinama|Sinama]] | governor = Rashidin matba| locatormapfile = Ph_locator_map_tawi-tawi.png | }} Ang '''Tawi-Tawi''' ay isang [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] sa rehiyon ng [[Nagsasariling Rehiyon ng Muslim na Mindanao]] sa [[Pilipinas]] na may tatlong pangkat ng mga pulo na binubuo ng 307 na malalaki at maliliit na pulo. Ang kabisera nito ay ang [[Bongao, Tawi-Tawi|Bongao]]. Pinakatimog na lalawigan ang Tawi-Tawi sa Pilipinas. Matatagpuan sa hilagang silangan ng lalawigan ang [[Sulu]] at sa kanluran ang [[Sabah]] sa [[Malaysia]]. Tinatayang 90% ng mga naninirahan dito ay [[Muslim]]. Apat na pamayanang [[kultura]]l ang naninirahan dito: [[Samal]], [[Badjao]], [[Joma-Mapun]], at [[Tausug]]. == Mga bayan == Ang Tawi-Tawi ay nahahati sa 11 mga bayan. <table border="0"><tr> <td valign="top"> * [[Bongao, Tawi-Tawi|Bongao]] * [[Languyan, Tawi-Tawi|Languyan]] * [[Mapun, Tawi-Tawi|Mapun]] (Cagayan De Tawi-Tawi) * [[Panglima Sugala, Tawi-Tawi|Panglima Sugala]] (Balimbing) * [[Sapa-Sapa, Tawi-Tawi|Sapa-Sapa]] * [[Sibutu, Tawi-Tawi|Sibutu]] </td><td valign="top"> * [[Simunul, Tawi-Tawi|Simunul]] * [[Sitangkai, Tawi-Tawi|Sitangkai]] * [[South Ubian, Tawi-Tawi|South Ubian]] * [[Tandubas, Tawi-Tawi|Tandubas]] * [[Turtle Islands, Tawi-Tawi|Turtle Islands]] </td></tr></table> == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Tawi-Tawi}} {{Bangsamoro}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Rehiyong Awtonomo ng Muslim Mindanao]] {{pilipinas-stub}} 2m657uc9gcvwj7pqtze1qd6k31p3x6p 2205393 2205343 2026-04-30T05:01:06Z Exec8 780 2205393 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2| infoboxtitle = Lalawigan ng Tawi-Tawi | sealfile = Ph_seal_tawi-tawi.png | region = [[Autonomous Region in Muslim Mindanao]] (ARMM) | capital = [[Bongao, Tawi-Tawi|Bongao]] | founded = 6 Hunyo 1952 | pop2000 = 322317 | pop2000rank = ika-17 pinakamaliit | popden2000 = 296 | popden2000rank = ika-21 pinakamataas | areakm2 = 1087.4 | arearank = ika-7 pinakamaliit | hucities = 0 | componentcities = 0 | municipalities = 10 | barangays = 203 | districts = 1 | languages = [[Wikang Tausug|Tausug]], [[Wikang Sinama|Sinama]] | governor = Rashidin matba| locatormapfile = Ph_locator_map_tawi-tawi.png | }} Ang '''Tawi-Tawi''' ay isang [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] sa rehiyon ng [[Nagsasariling Rehiyon ng Muslim na Mindanao]] sa [[Pilipinas]] na may tatlong pangkat ng mga pulo na binubuo ng 307 na malalaki at maliliit na pulo. Ang kabisera nito ay ang [[Bongao, Tawi-Tawi|Bongao]]. Pinakatimog na lalawigan ang Tawi-Tawi sa Pilipinas. Matatagpuan sa hilagang silangan ng lalawigan ang [[Sulu]] at sa kanluran ang [[Sabah]] sa [[Malaysia]]. Tinatayang 90% ng mga naninirahan dito ay [[Muslim]]. Apat na pamayanang [[kultura]]l ang naninirahan dito: [[Samal]], [[Badjao]], [[Joma-Mapun]], at [[Tausug]]. == Mga bayan == Ang Tawi-Tawi ay nahahati sa 11 mga bayan. <table border="0"><tr> <td valign="top"> * [[Bongao, Tawi-Tawi|Bongao]] * [[Languyan, Tawi-Tawi|Languyan]] * [[Mapun, Tawi-Tawi|Mapun]] (Cagayan De Tawi-Tawi) * [[Panglima Sugala, Tawi-Tawi|Panglima Sugala]] (Balimbing) * [[Sapa-Sapa, Tawi-Tawi|Sapa-Sapa]] * [[Sibutu, Tawi-Tawi|Sibutu]] </td><td valign="top"> * [[Simunul, Tawi-Tawi|Simunul]] * [[Sitangkai, Tawi-Tawi|Sitangkai]] * [[South Ubian, Tawi-Tawi|South Ubian]] * [[Tandubas, Tawi-Tawi|Tandubas]] * [[Turtle Islands, Tawi-Tawi|Turtle Islands]] </td></tr></table> == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Tawi-Tawi}} {{Bangsamoro}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Rehiyong Awtonomo ng Muslim Mindanao]] {{pilipinas-stub}} 7tow8qahq64non34spugjujgxrtwpx1 0 9129 2205350 2087623 2026-04-30T04:18:40Z Exec8 780 2205350 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2| infoboxtitle =Lalawigan ng Masbate | sealfile =Ph_seal_masbate.png | region =[[Bicol]] (Rehiyon V) | capital =[[Lungsod ng Masbate]] | founded = | pop2000 =707668 | pop2000rank =ika-33 pinakamalaki | popden2000 =175 | popden2000rank=ika-48 pinakamataas | areakm2 =4047.7 | arearank =ika-30 pinakamalaki | hucities =0 | componentcities=1 | municipalities=20 | barangays =550 | districts =3 | languages =[[Wikang Masbatenyo|Masbatenyo]], [[Wikang Bikol|Bikol]], [[Wikang Cebuano|Cebuano]], and [[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]] | governor =Antonio T. Kho | locatormapfile=Ph_locator_map_masbate.png | website= [http://masbate.gov.ph www.masbate.gov.ph]| }} Ang '''Masbate''', opisyal na '''Lalawigan ng Masbate''' ay isang pulong [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Bikol]]. Binubuo ang lalawigan ng tatlong pangunahing mga pulo: [[Pulo ng Masbate]], [[Pulo ng Ticao|Ticao]] at [[Pulo ng Burias]]. Napagigitnaan ang lalawigan ng dalawang pangunahing mga pulo ng Pilipinas, sa timog ng pulo ng [[Luzon]] at ng mga kapuluan ng [[Kabisayaan]]. Pulitikal na kabahagi ng [[Kabikulan]] ang lalawigan subalit higit na malapit ang pagkakaugnay ng pulo sa Kabisayaan kung ang pagbabatayan ang bioheograpikal at pagkakalapit ng wika dito. == Heographiya == ==== Mga Bayan ==== <table border="0"><tr> <td valign="top"> * [[Aroroy, Masbate|Aroroy]] * [[Baleno, Masbate|Baleno]] * [[Balud, Masbate|Balud]] * [[Batuan, Masbate|Batuan]] * [[Cataingan, Masbate|Cataingan]] * [[Cawayan, Masbate|Cawayan]] * [[Claveria, Masbate|Claveria]] * [[Dimasalang, Masbate|Dimasalang]] * [[Esperanza, Masbate|Esperanza]] * [[Mandaon, Masbate|Mandaon]] </td><td valign="top"> * [[Milagros, Masbate|Milagros]] * [[Mobo, Masbate|Mobo]] * [[Monreal, Masbate|Monreal]] * [[Palanas, Masbate|Palanas]] * [[Pio V. Corpuz, Masbate|Pio V. Corpuz]] (Limbuhan) * [[Placer, Masbate|Placer]] * [[San Fernando, Masbate|San Fernando]] * [[San Jacinto, Masbate|San Jacinto]] * [[San Pascual, Masbate|San Pascual]] * [[Uson, Masbate|Uson]] </td></tr></table> === Impormasyon tungkol sa mga bayan === ==== Milagros ==== Ang Milagros ay unang naging silyo, baryo at munisipyo. Ang unang pangalan nito ay asid dahil malapit sa [[ilog]] ng asid ngunit pinalitan ito ng Milagros mula sa [[wikang Kastila|Kastilang]] salitang "Milagro" na ang ibig sabihin ay himala. Ito ay dahil sa isang himalang nangyari noong panahon. Ito ay may 27 na barangay. Ang pangunahing pinagkukunan ng ikabubuhay ay pangingisda, pagsasaka at pag–aalaga ng baka. ==== Mandaon ==== Ang munisipyo ay nanggaling sa salitang "Mandaon" nanganguhulugan muhon. Ito ay ang [[bundok]] ng Elijan sa poblasyon na makikita ng pumapasok na manlalakbay kanit malayo pa. sa paglipas ng panahon. Ito na ang ginamit ng mga tao. Ang mandaon ay naging baryo ng Milagros at naging Munisipyo noong 1949. ==== Mobo ==== Ang [[kasaysayan]] ng Mobo ay nagsmula noong ika-17 daantaon. Ito ang pinakamatandang bayan sa Masbate. Ito ang unang [[kapital]] ng Masbate sa kalagitnaang bahaging panahon ng [[Espanya]]. Nang ilipat ng governador ang kanayang tahanan sa Masbate, ang Masbate ang naging kapital. Noong 1910, ang Mobo ay naging baryo ng Masbate at naging munisipyo noong 1949. Ang Mobo ay mula sa kawayang panghuli sa alimango at [[hipon]] tinatawag na "bobo". Sa paglipas ng panahon ito ay naging Mobo. ==== Batuan ==== Ang pook na ito ay nasa [[isla]] ng Ticao. Ito ay nagmula s pangalan ng bunga ng [[puno]]ng [[kahoy]], "Batuan". Ito ay dating bahagi ng san Fernando at naging munispyo sa ilalalim ng RA 642 noong 11 Hunyo 1951. [[Pagsasaka]] ang pangunahing hanapbuhay ng mga tao at niyog ang kanilang produkto. ==== Cataingan ==== Ang pook ng bayang ito ay naging bahagi ng pastulan ni Don Jose Muñoz, isang Kastila na naninirahan sa [[Maynila]]. Ang kanyang administrador ay gumawa ng maraming koral na naging kulungan ng mga Baka sa gabi. Dahil dito nagkalat ang dumi ng baka. Tinawag ito ng mga tao na "tai". Dahil sa pangit na salitang ito, minabuti nilang palitan ang "Kataihan" sa Cataingan. Ang Cataingan ay dating bahagi ng palanas at sa pamumuno ni Alejandro Yanson ito ay naging munisipyo noong 7 Hulyo 1885. ==== Claveria ==== Noong unang panahon, ang isla ng Burias ay di pa naaabot ng tao. Sa paglipas ng panahon, ilang [[Bicol]]ano at [[Tagalog]] ang unang naninirahan doon. Dahil sa kaunti lang ang [[populasyon]], ito ang naging taguan ng mga [[Muslim]] noong panahon ng Kastila. Isang [[Gobernador-Heneral]] ng Espanya na si [[Narciso Claveria]] ay nakarating sa pook na ito sa pagtugis ng mga Muslim. Upang karapat-dapat na binigyang halaga nag pagdaong niya, pinagalanan niyang Claveria ang lugar na ito. Ito ay naging Munisipyo noong 1 Setyembre 1959 sa bisa ng R.A. blg. 2187. Pagsasaka ang pangunahing industriya at ang mga produkto ay copra, [[mais]] at [[bigas]]. ==== Palanas ==== Ang pangalang "Palanas" ay kinuha sa salitang ang ibig sabihin ay malat at lantay na [[bato]]. Noong panahon ng Kastila. Ang palanas ay isa nang "Cabeza De [[Barangay]]" na pinamumunuan ng taga-dimasalang at napilitang ilipat ang pamumunuan doon. Naging Cabeza De Barangay ang dimasalang at ang palanas ay isang maliit barangay na lamang. Noong 11 Hunyo 1951, ito ay naging munispyo. ==== Pio V. Corpus ==== Ang bayan ng Pio V. Corpus ay mahigit na 100 [[kilometro]] mula sa Masbate. Ito ay isang baryong pinangalanang limbuhan mula sa salitang "Limbo" na ang ibig sabihin ay ipu-ipo. Ito ay naging munisipyo sa bias ng proklamasyon noong 1951. ang bagong pangalan ay mula sa nasirang Don Pio V. Corpus, isang mambabatas. Ang pook na ito ay may lawak na 11,400 ektarya at 3,420 nito ay may kapatagan sa pangangalaga ng [[baka]]. ==== San Pascual ==== Ang San Pascual ay isa sa dalawang munisipyo na binubuo ng isla ng burias. Noong 1569, ay di inaasahang natuklasan nina Martin De Goiti at Juan Salcedo ang Burias. Pinakawalan nila ang mag bilanggo sa islang ito. Nang ang [[pamahalaan]] ng Espanya ay nagpadala ng mga misyonero sa iba't ibang [[kapuluan]], sila ay nagdala ng mga imahin ng [[santo]]. At isa rito ay si St. Pascual Baylon na naging paborito ng [[mga tao]]. Sa pagdami ng tao, ang pamahalaan ng Espanya ay nagtayo ng Pamahalaang Politico–[[Militar]] sa isla ng Burias. Ito ay hinati sa 2 munisipyo: San Pascual at Claveria. ==== Aroroy ==== Ang pook ng Aroroy ay binigyan ng pangalan ng mga mangagalakal na Intsik na mangunguha ng ginto sa Ilog Guinobatan. Mula sa salitang "el oro" ginawa itong "aloloy" ng mga [[Intsik]] dahil sa kahirapan sa pagbikas ng "[[r]]" sa katagalan ng panahon ito ay ginawang "aroroy". Ang lumang pook ay nasa Lanang noong 17 dantaon ayon sa dokumeto sa "Royal Grants" na ngayon ay nasa pag-iingat ng mga may-ari ng [[lupa]]. Ito ay inilipat sa lungib ngunit dahils a namamtay ang tatlong pari sa pook na iyon, ito ay muling inilipat sa San Agustin. Ang San Agustin ay mahirap abutin ng [[transportasyon]] kaya ang munisipyo ay itinatag sa aroroy. Ang unang alkalde ay si Florentino Vital noong 1901. ==== Balud ==== Ang pook na ito ay nakilala dahil sa malalaking [[kalapati]] na ang tawag ay "Balud". Ito ay matatagpuan sa Timog Kanluran bahagi ng Masbate. Ito ay paharap sa [[Panay]] kaya ang unang namumuhay dito ay galing sa islang iyon. Dahil dito, ang naging salita ay [[Hiligaynon]]. Noong 948, ito ay bahagi ng munisipyo Milagros at nagkaroon ng [[kasarinlan ng Pilipinas|kasarinlan]] noong 19 Agosto 1949. Ito ay may 32 barangay na may lawak na 22, 363 ektarya. Ang pangunahin produkto ay bigas at mais. ==== Baleno ==== Ang Baleno ay orihinal na baryo ng Aroroy noong 1949. ayon sa nilikhang batas ito ay naging munisipyo ng lalawigan ng Masbate. Ito ay may 24 na barangay na may populasyon 20,000. Ang munisipyong ito ay mabundok at mga lawak ay 17,000 ektarya. Ang mga produkto rito ay kopra, bigas at mais. Pagsasaka at pangingisda ang kabuhayan ng mga tao. ==== Cawayan ==== Ang mga tao na nagaling sa [[Cebu]] at [[Leyte]] ay naninirahan sa ilog Cawayan. Pinangalanan nila ang pook na ito ng "Corocawayan" mula sa isang halaman na kagaya ng Kawayan at tumutubo nang marami sa may ilog. Sa maraming taon, dumami ang populasyon ng corocawayan at noong 1937 ito ay naging baryo sa ilalim ng pamamahal ng Milagros. Pinaikli ang pangalan nito sa Cawayan, pagkatapos ng digmaan ito ay naging munisipyo noong 27 Agosto 1947 ayon sa EO blg. 662. ==== Dimasalang ==== Noong 1875, may dalawang munisipyo lamang sa silangan bahagi ng Masbate. Ito ay ang Palanas at Uson. Sa pagitan nito ay ang Naro Bay naging dahilan ng di – pagkaunawaan ng dalawang lugar dahil sa hanggahan. Ang munisipyo ay pormal na inilipat sa Naro mula sa Palanas. Ang Naro ay pinalitan ng pangalan at ginawang Dimasalang, ang pangalang – panulat ni Dr. [[Jose Rizal]]. ==== Esperanza ==== Nang naihiwalay ang Placer sa Cataingan at naging munisipyo noong 1948, ang Esperanza ay naging baryo nito. Sa panunungkulan ni Pangulong [[Carlos P. Garcia]], ang Esperanza ay naging munisipyo ayon sa EO blg. 337 noong 7 Mayo 1959. ==== Monreal ==== Ang Monreal ay isang Sityo ng Baranggay Famosa ng San Jacinto. Ang sityong ito ay tinawag na Ago dahil sa maraming tanim na "Agoho" rito. Ito ay mabilis na umunlad higit pa sa Famosa. Nang si Dr. Bernardo Monreal ito ay naging munisipyo noong 31 Agosto 1958 ayon sa EO blg. 236. ==== San Fernando ==== Ang mga unang naninirahan dito ay dumating sa pamamagitan ng bangka at tinawag ito na Boro-barangay. Ang lugar ay umuunlad at naging bayan ng tabuan na mula sa "Tabon" – isang ibon. Sa panahon ng Kastila, ang unang [[pari]]ng [[Katoliko]] sa baying ito ay si Padre Fernando. Mabuti siyang pari at nang siya ay pumanaw, ang pook ay pinangalang San Fernando. Pagsasaka at pangingisda ang pinakamahalagang hanapbuhay ng mga tao. ==== San Jacinto ==== Noong 1609, ilang muslim ang naninirahan sa bayan ng San Jacinto. Nang dumating ang mga [[Ingles]], tinanong nila ang mga pangalan ng pook. Isang matanda ang nagbabayo ng "Tigao–tigao", isang halaman na ginagamit sa paglalason ng [[isda]]. Nang tanungin siya kung ano ang pangalan ng pook na iyon ang sagot niya ay “Tigao”. Nang ang Nueva Caceres ay ginawang ''bishopric'' ng ambus Camarines, ang Tigao ay sumailalim sa pamamahala nito. Ang isla ay pinangalanang Tigao-tigao at ang sityo ay San Jacinto, mula sa Kastilang pari. ==== Uson ==== Nakuha ang Uson ang pangalan sa "Uson-uson" na ang ibig sabihin ay mga lupain na hinugis ng [[alimango]]. Ito ay naging munisipyo sa bisang EO blg. 81 noong 1 Nobyembre 1911 kasabay ng Dimasalang. Pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|pangalawang digmaan]], ito ay naging munisipyo muli noong 18 Agosto 1949. == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Masbate}} {{Bicol}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] 6jayzs00951zt1xqpn1wikkiq6tct1j 2205397 2205350 2026-04-30T05:01:50Z Exec8 780 2205397 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2| infoboxtitle =Lalawigan ng Masbate | sealfile =Ph_seal_masbate.png | region =[[Bicol]] (Rehiyon V) | capital =[[Lungsod ng Masbate]] | founded = | pop2000 =707668 | pop2000rank =ika-33 pinakamalaki | popden2000 =175 | popden2000rank=ika-48 pinakamataas | areakm2 =4047.7 | arearank =ika-30 pinakamalaki | hucities =0 | componentcities=1 | municipalities=20 | barangays =550 | districts =3 | languages =[[Wikang Masbatenyo|Masbatenyo]], [[Wikang Bikol|Bikol]], [[Wikang Cebuano|Cebuano]], and [[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]] | governor =Antonio T. Kho | locatormapfile=Ph_locator_map_masbate.png | website= [http://masbate.gov.ph www.masbate.gov.ph]| }} Ang '''Masbate''', opisyal na '''Lalawigan ng Masbate''' ay isang pulong [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Bikol]]. Binubuo ang lalawigan ng tatlong pangunahing mga pulo: [[Pulo ng Masbate]], [[Pulo ng Ticao|Ticao]] at [[Pulo ng Burias]]. Napagigitnaan ang lalawigan ng dalawang pangunahing mga pulo ng Pilipinas, sa timog ng pulo ng [[Luzon]] at ng mga kapuluan ng [[Kabisayaan]]. Pulitikal na kabahagi ng [[Kabikulan]] ang lalawigan subalit higit na malapit ang pagkakaugnay ng pulo sa Kabisayaan kung ang pagbabatayan ang bioheograpikal at pagkakalapit ng wika dito. == Heographiya == ==== Mga Bayan ==== <table border="0"><tr> <td valign="top"> * [[Aroroy, Masbate|Aroroy]] * [[Baleno, Masbate|Baleno]] * [[Balud, Masbate|Balud]] * [[Batuan, Masbate|Batuan]] * [[Cataingan, Masbate|Cataingan]] * [[Cawayan, Masbate|Cawayan]] * [[Claveria, Masbate|Claveria]] * [[Dimasalang, Masbate|Dimasalang]] * [[Esperanza, Masbate|Esperanza]] * [[Mandaon, Masbate|Mandaon]] </td><td valign="top"> * [[Milagros, Masbate|Milagros]] * [[Mobo, Masbate|Mobo]] * [[Monreal, Masbate|Monreal]] * [[Palanas, Masbate|Palanas]] * [[Pio V. Corpuz, Masbate|Pio V. Corpuz]] (Limbuhan) * [[Placer, Masbate|Placer]] * [[San Fernando, Masbate|San Fernando]] * [[San Jacinto, Masbate|San Jacinto]] * [[San Pascual, Masbate|San Pascual]] * [[Uson, Masbate|Uson]] </td></tr></table> === Impormasyon tungkol sa mga bayan === ==== Milagros ==== Ang Milagros ay unang naging silyo, baryo at munisipyo. Ang unang pangalan nito ay asid dahil malapit sa [[ilog]] ng asid ngunit pinalitan ito ng Milagros mula sa [[wikang Kastila|Kastilang]] salitang "Milagro" na ang ibig sabihin ay himala. Ito ay dahil sa isang himalang nangyari noong panahon. Ito ay may 27 na barangay. Ang pangunahing pinagkukunan ng ikabubuhay ay pangingisda, pagsasaka at pag–aalaga ng baka. ==== Mandaon ==== Ang munisipyo ay nanggaling sa salitang "Mandaon" nanganguhulugan muhon. Ito ay ang [[bundok]] ng Elijan sa poblasyon na makikita ng pumapasok na manlalakbay kanit malayo pa. sa paglipas ng panahon. Ito na ang ginamit ng mga tao. Ang mandaon ay naging baryo ng Milagros at naging Munisipyo noong 1949. ==== Mobo ==== Ang [[kasaysayan]] ng Mobo ay nagsmula noong ika-17 daantaon. Ito ang pinakamatandang bayan sa Masbate. Ito ang unang [[kapital]] ng Masbate sa kalagitnaang bahaging panahon ng [[Espanya]]. Nang ilipat ng governador ang kanayang tahanan sa Masbate, ang Masbate ang naging kapital. Noong 1910, ang Mobo ay naging baryo ng Masbate at naging munisipyo noong 1949. Ang Mobo ay mula sa kawayang panghuli sa alimango at [[hipon]] tinatawag na "bobo". Sa paglipas ng panahon ito ay naging Mobo. ==== Batuan ==== Ang pook na ito ay nasa [[isla]] ng Ticao. Ito ay nagmula s pangalan ng bunga ng [[puno]]ng [[kahoy]], "Batuan". Ito ay dating bahagi ng san Fernando at naging munispyo sa ilalalim ng RA 642 noong 11 Hunyo 1951. [[Pagsasaka]] ang pangunahing hanapbuhay ng mga tao at niyog ang kanilang produkto. ==== Cataingan ==== Ang pook ng bayang ito ay naging bahagi ng pastulan ni Don Jose Muñoz, isang Kastila na naninirahan sa [[Maynila]]. Ang kanyang administrador ay gumawa ng maraming koral na naging kulungan ng mga Baka sa gabi. Dahil dito nagkalat ang dumi ng baka. Tinawag ito ng mga tao na "tai". Dahil sa pangit na salitang ito, minabuti nilang palitan ang "Kataihan" sa Cataingan. Ang Cataingan ay dating bahagi ng palanas at sa pamumuno ni Alejandro Yanson ito ay naging munisipyo noong 7 Hulyo 1885. ==== Claveria ==== Noong unang panahon, ang isla ng Burias ay di pa naaabot ng tao. Sa paglipas ng panahon, ilang [[Bicol]]ano at [[Tagalog]] ang unang naninirahan doon. Dahil sa kaunti lang ang [[populasyon]], ito ang naging taguan ng mga [[Muslim]] noong panahon ng Kastila. Isang [[Gobernador-Heneral]] ng Espanya na si [[Narciso Claveria]] ay nakarating sa pook na ito sa pagtugis ng mga Muslim. Upang karapat-dapat na binigyang halaga nag pagdaong niya, pinagalanan niyang Claveria ang lugar na ito. Ito ay naging Munisipyo noong 1 Setyembre 1959 sa bisa ng R.A. blg. 2187. Pagsasaka ang pangunahing industriya at ang mga produkto ay copra, [[mais]] at [[bigas]]. ==== Palanas ==== Ang pangalang "Palanas" ay kinuha sa salitang ang ibig sabihin ay malat at lantay na [[bato]]. Noong panahon ng Kastila. Ang palanas ay isa nang "Cabeza De [[Barangay]]" na pinamumunuan ng taga-dimasalang at napilitang ilipat ang pamumunuan doon. Naging Cabeza De Barangay ang dimasalang at ang palanas ay isang maliit barangay na lamang. Noong 11 Hunyo 1951, ito ay naging munispyo. ==== Pio V. Corpus ==== Ang bayan ng Pio V. Corpus ay mahigit na 100 [[kilometro]] mula sa Masbate. Ito ay isang baryong pinangalanang limbuhan mula sa salitang "Limbo" na ang ibig sabihin ay ipu-ipo. Ito ay naging munisipyo sa bias ng proklamasyon noong 1951. ang bagong pangalan ay mula sa nasirang Don Pio V. Corpus, isang mambabatas. Ang pook na ito ay may lawak na 11,400 ektarya at 3,420 nito ay may kapatagan sa pangangalaga ng [[baka]]. ==== San Pascual ==== Ang San Pascual ay isa sa dalawang munisipyo na binubuo ng isla ng burias. Noong 1569, ay di inaasahang natuklasan nina Martin De Goiti at Juan Salcedo ang Burias. Pinakawalan nila ang mag bilanggo sa islang ito. Nang ang [[pamahalaan]] ng Espanya ay nagpadala ng mga misyonero sa iba't ibang [[kapuluan]], sila ay nagdala ng mga imahin ng [[santo]]. At isa rito ay si St. Pascual Baylon na naging paborito ng [[mga tao]]. Sa pagdami ng tao, ang pamahalaan ng Espanya ay nagtayo ng Pamahalaang Politico–[[Militar]] sa isla ng Burias. Ito ay hinati sa 2 munisipyo: San Pascual at Claveria. ==== Aroroy ==== Ang pook ng Aroroy ay binigyan ng pangalan ng mga mangagalakal na Intsik na mangunguha ng ginto sa Ilog Guinobatan. Mula sa salitang "el oro" ginawa itong "aloloy" ng mga [[Intsik]] dahil sa kahirapan sa pagbikas ng "[[r]]" sa katagalan ng panahon ito ay ginawang "aroroy". Ang lumang pook ay nasa Lanang noong 17 dantaon ayon sa dokumeto sa "Royal Grants" na ngayon ay nasa pag-iingat ng mga may-ari ng [[lupa]]. Ito ay inilipat sa lungib ngunit dahils a namamtay ang tatlong pari sa pook na iyon, ito ay muling inilipat sa San Agustin. Ang San Agustin ay mahirap abutin ng [[transportasyon]] kaya ang munisipyo ay itinatag sa aroroy. Ang unang alkalde ay si Florentino Vital noong 1901. ==== Balud ==== Ang pook na ito ay nakilala dahil sa malalaking [[kalapati]] na ang tawag ay "Balud". Ito ay matatagpuan sa Timog Kanluran bahagi ng Masbate. Ito ay paharap sa [[Panay]] kaya ang unang namumuhay dito ay galing sa islang iyon. Dahil dito, ang naging salita ay [[Hiligaynon]]. Noong 948, ito ay bahagi ng munisipyo Milagros at nagkaroon ng [[kasarinlan ng Pilipinas|kasarinlan]] noong 19 Agosto 1949. Ito ay may 32 barangay na may lawak na 22, 363 ektarya. Ang pangunahin produkto ay bigas at mais. ==== Baleno ==== Ang Baleno ay orihinal na baryo ng Aroroy noong 1949. ayon sa nilikhang batas ito ay naging munisipyo ng lalawigan ng Masbate. Ito ay may 24 na barangay na may populasyon 20,000. Ang munisipyong ito ay mabundok at mga lawak ay 17,000 ektarya. Ang mga produkto rito ay kopra, bigas at mais. Pagsasaka at pangingisda ang kabuhayan ng mga tao. ==== Cawayan ==== Ang mga tao na nagaling sa [[Cebu]] at [[Leyte]] ay naninirahan sa ilog Cawayan. Pinangalanan nila ang pook na ito ng "Corocawayan" mula sa isang halaman na kagaya ng Kawayan at tumutubo nang marami sa may ilog. Sa maraming taon, dumami ang populasyon ng corocawayan at noong 1937 ito ay naging baryo sa ilalim ng pamamahal ng Milagros. Pinaikli ang pangalan nito sa Cawayan, pagkatapos ng digmaan ito ay naging munisipyo noong 27 Agosto 1947 ayon sa EO blg. 662. ==== Dimasalang ==== Noong 1875, may dalawang munisipyo lamang sa silangan bahagi ng Masbate. Ito ay ang Palanas at Uson. Sa pagitan nito ay ang Naro Bay naging dahilan ng di – pagkaunawaan ng dalawang lugar dahil sa hanggahan. Ang munisipyo ay pormal na inilipat sa Naro mula sa Palanas. Ang Naro ay pinalitan ng pangalan at ginawang Dimasalang, ang pangalang – panulat ni Dr. [[Jose Rizal]]. ==== Esperanza ==== Nang naihiwalay ang Placer sa Cataingan at naging munisipyo noong 1948, ang Esperanza ay naging baryo nito. Sa panunungkulan ni Pangulong [[Carlos P. Garcia]], ang Esperanza ay naging munisipyo ayon sa EO blg. 337 noong 7 Mayo 1959. ==== Monreal ==== Ang Monreal ay isang Sityo ng Baranggay Famosa ng San Jacinto. Ang sityong ito ay tinawag na Ago dahil sa maraming tanim na "Agoho" rito. Ito ay mabilis na umunlad higit pa sa Famosa. Nang si Dr. Bernardo Monreal ito ay naging munisipyo noong 31 Agosto 1958 ayon sa EO blg. 236. ==== San Fernando ==== Ang mga unang naninirahan dito ay dumating sa pamamagitan ng bangka at tinawag ito na Boro-barangay. Ang lugar ay umuunlad at naging bayan ng tabuan na mula sa "Tabon" – isang ibon. Sa panahon ng Kastila, ang unang [[pari]]ng [[Katoliko]] sa baying ito ay si Padre Fernando. Mabuti siyang pari at nang siya ay pumanaw, ang pook ay pinangalang San Fernando. Pagsasaka at pangingisda ang pinakamahalagang hanapbuhay ng mga tao. ==== San Jacinto ==== Noong 1609, ilang muslim ang naninirahan sa bayan ng San Jacinto. Nang dumating ang mga [[Ingles]], tinanong nila ang mga pangalan ng pook. Isang matanda ang nagbabayo ng "Tigao–tigao", isang halaman na ginagamit sa paglalason ng [[isda]]. Nang tanungin siya kung ano ang pangalan ng pook na iyon ang sagot niya ay “Tigao”. Nang ang Nueva Caceres ay ginawang ''bishopric'' ng ambus Camarines, ang Tigao ay sumailalim sa pamamahala nito. Ang isla ay pinangalanang Tigao-tigao at ang sityo ay San Jacinto, mula sa Kastilang pari. ==== Uson ==== Nakuha ang Uson ang pangalan sa "Uson-uson" na ang ibig sabihin ay mga lupain na hinugis ng [[alimango]]. Ito ay naging munisipyo sa bisang EO blg. 81 noong 1 Nobyembre 1911 kasabay ng Dimasalang. Pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|pangalawang digmaan]], ito ay naging munisipyo muli noong 18 Agosto 1949. == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Masbate}} {{Bicol}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] gbas1lr3r80wqya8c0r6l9s374ski7j 0 9168 2205363 2184395 2026-04-30T04:47:25Z Exec8 780 2205363 wikitext text/x-wiki {{update|pag aalburoto ng [[Bulkang Taal]] at pagkalat ng [[Trangkasong baboy|African Swine fever]]}} {{Infobox Philippine province 2| infoboxtitle = Lalawigan ng Batangas | sealfile = Ph_seal_batangas.png | region = [[CALABARZON]] (Rehiyon IV-A) | capital = [[Lungsod ng Batangas]] | founded = 10 Marso 1917 | pop2010 = 2,377,395 | pop2010rank = ika-9 pinakamalaki | popden2010 = 751 | popden2010rank= ika-7 pinakamataas | areakm2 = 3165.8 | arearank = ika-41 pinakamalaki | hucities = 0 | componentcities= 5 | municipalities= 30 | barangays = 1,078 | districts = 4 | languages = [[Wikang Batangenyo|Tagalog]], [[Wikang Ingles|Ingles]] | governor = [[Vilma Santos|Rosa Vilma S. Recto]]| locatormapfile= Ph_locator_map_batangas.png | }} Ang '''Batangas''' (<small>pagbigkas:</small> ba•táng•gas) ay isang [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa timog-kanlurang bahagi ng [[Luzon]] sa [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Calabarzon]]. Ang [[Lungsod ng Batangas]] ang kabisera nito. Napaliligiran ito ng mga lalawigan ng [[Cavite]] at [[Laguna]] sa hilaga at [[Quezon]] sa silangan. Pagtawid sa [[Verde Island Passages]] sa timog, matatagpuan ang [[Mindoro]] at sa kanluran naman ang [[Timog Dagat Tsina]]. Isa ang Batangas sa pinakasikat na destinasyong panturismong malapit sa [[Kalakhang Maynila]]. Maraming mga magagandang baybayin ang lalawigan at kilala sa magagandang pook sisiran o ''"diving spots"'' kasama ang Anilao sa Mabini, ang pulo ng Sombrero sa Tingloy, pulo ng Ligpo sa Bauan, ang mga lugar na ito ay higit na kilala bilang Anilao. Kasama rin sa mga dinarayong lugar ay ang Matabungkay sa [[Lian, Batangas|Lian]], Punta Fuego sa [[Nasugbu]], [[Calatagan]] at Laiya sa San Juan. Sa Batangas din matatagpuan ang tanyag na [[Bulkang Taal]], ang pinakamaliit na aktibong bulkan sa daigdig. Nasa Batangas ang ikalawang pinakamalaking daungang pandaigdig ng Pilipinas sunod sa Kalakhang Maynila. == Etimolohiya == Ang pinakaunang naitalang pangalan ng lalawigan ay '''Kumintang'''. Ang sentro nito, ang kasalukuyang bayan ng [[Balayan, Batangas|Balayan]], ay ang pinakamaunlad na bayang lalawigan at ang daing sentro ng pamahalaan. Lumaon, dahil sa pagkawasak ng bayan dahil sa pagsabog ng Bulkang Taal, inilipat ang sentro ng lalawigan sa [[Taal, Batangas|Taal]], na dating tinatawag na '''Bonbon''' at ang pangalan ng lalawigan ay pinalitan sunod sa pangalan ng bayan na iyon. Ang salitang ''Batangan'' ay nangahuhulugang balsa, ang tawag ng mga katutubo sa sasakyang pantubig na gamit ng mga katutubo sa kanilang pangingisda sa kalapit na [[Lawa ng Taal]]. Maaari rin siyang mangahulugang kahoy na gawa matatagpuan sa [[Ilog Calumpang]], ang bahagi ng tubig na dumadaloy sa hilagang silangang bahagi ng bayan. ==Mamamayan== Ang [[Tagalog ng Batangas]] na sinasalita sa lalawigan ay malapit sa sinaunang wikang [[wikang Tagalog|Tagalog]] na sinasalita bago dumating ang mga Kastila. Kaya ayon sa [[Summer Institute of Linguistics]][http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=tgl], tinawag nila ang lalawigan bilang sentro ng wikang Tagalog. Sa mga nakalipas na mga taon, ang pagdagsa ng mga katutubo mula sa [[Kabisayaan]] ang nagdulot ng pagdami ng mga Bisaya sa lalawigan. Mayroon din ilang nakapagsasalita ng [[wikang Kastila|Kastila]], dahil isang mahalagang sentro rin ang Batangas noong panahon ng pananakop ng Espanya sa Pilipinas. Isa ang Batangas sa may pinakamataas na antas ng kamuwangan sa Pilipinas sa 96.5%, kung saan ay higit na mataas ang muwang ng mga lalaki na nasa 97.1% kaysa sa mga babae na 95.9%. ==Heograpiya== ===Pisikal=== Magkahalong kapatagan at kabundukan ang lalawigan ng Batangas, kung saan matatagpuan din ang pinakamaliit na bulkan sa daigdig, ang [[Bulkang Taal|Bulkan Taal]], na may taas na 600 metro, na nasa gitna ng [[Lawa ng Taal]]. Ang ilan pang mahahalagang bundok ay ang [[Bundok Makulot]] na may taas na 830 m, Bundok Talamitan, na may taas na 700 m, Bundok Pico de Loro na may taas na 664 m, Bundok Batulao, Bundok Manabo, at Bundok Daguldol. === Wika === Bagaman may sariling pamamaraan ng pagsasalita ng Tagalog ang mga Batangueño, matatas din manalita ng Ingles ang mga mamamayan nito. Nakauunawa din ng iilang salita sa wikang Kastila ang ilan sa mga Batangueño. Sa katunayan, ang ilang bayan gaya ng [[Nasugbu]], Taal at Lemery ay maroon pa ring iilang mananalita ng wikang Kastila. Marami rin ang nagsasalita ng [[wikang Cebuano|Cebuano]] dahil sa iilang dayo mula sa katimugan ng Pilipinas. ==Pamahalaan== === Politika=== [[Image:Batangas Provincial Capitol, Batangas City (6-27-2008).jpg|thumb|right|<center>Ang Kapitolyo ng lalawigan ng Batangas</center>]] Kasama ang mga lalawigan ng ng Pulo ng [[Panay]], [[Ilocos Sur]] at [[Pampanga]], isa ang Batangas sa mga naunang ekonomiyang binuo ng mga Kastilang nanirahan sa Pilipinas. Pinamunuan ito ni [[Martin de Goiti]] at simula noon ay naging mahalagang sentro ang Batangas ng Pilipinas, hindi lamang para sa mga Tagalog. Unang nakilala bilang Bonbon ang Batangas. Isinunod ang pangalan nito sa kamangha-manghang [[Lawa ng Taal]], na dati ay tinatawag na Bonbon. Ang ilan sa mga naunang pamayanan sa Batangas ay naitatag malapit sa [[Lawa ng Taal]]. Noong 1534, naging kauna-unahang lalawigan naayos sa Luzon ang Batangas. Naging kabisera nito ang [[Balayan, Batangas|Balayan]] simula noong 1597 hanggang 1732. Noong 1732, inilipat ito sa [[Taal, Batangas|Taal]], at naging pinakamaunlad na bayan sa lalawigan hanggang noong 1754, nang mawasak ito ng pagsabog ng Taal. Noong 1889, inilipat ang kabisera sa kasalukuyang [[Lungsod ng Batangas]]. === Pagkakahating Pampolitika === [[File:Ph fil batangas.png|400px|thumb|Mapang Pampolitika ng Batangas]] Nahahati ang lalawigan sa 30 mga [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at 4 mga [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]]. {{unbulleted list | {{Color box|#CCFFCC|†|border=darkgray}} {{font|Panlalawigang kabisera at bahaging lungsod|size=90%}} | {{Color box|#FFE6F3|∗|border=darkgray}} {{font|Bahaging lungsod|size=90%}} | {{Color box|#FDFDFD|border=darkgray}} {{font|Bayan|size=90%}} }} {{col-begin|width=auto}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;table-layout:fixed;text-align:right;background-color:#FDFDFD;font-size:90%;border-collapse:collapse;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Lungsod {{small|o}} bayan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | [[Distritong pambatas ng Batangas|Distritong<br>pambatas]]{{PSGC detail|nscb}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=3 | Populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{PSGC rubric}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Lawak{{PSGC detail|nscb}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Kapal ng populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Brgy.|Kabuuang bilang ng mga barangay}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | [[Koordinado]]{{ref label|Coord|A|none}} |- ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" colspan=2 | {{small|(2015)}}{{PH census|2015|04A}} ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" | {{small|(2010)}}{{PH census|2010|04A}} ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|sq mi}} ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|/sq mi}} ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Agoncillo, Batangas|Agoncillo]] | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|38,059|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 35,794 | {{PAGR|2015.5835|38059|2010.3315|35794}} | {{convert|49.96|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|38059/49.96|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 21 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9348|N|120.9285|E|name=Agoncillo|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Alitagtag, Batangas|Alitagtag]] | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|25,300|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 23,649 | {{PAGR|2015.5835|25300|2010.3315|23649}} | {{convert|24.76|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|25300/24.76|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 19 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8653|N|121.0046|E|name=Alitagtag|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Balayan, Batangas|Balayan]] | style="text-align:center;" | I | {{percent and number|90,699|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 81,805 | {{PAGR|2015.5835|90699|2010.3315|81805}} | {{convert|108.73|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|90699/108.73|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 48 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9503|N|120.7334|E|name=Balayan|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Balete, Batangas|Balete]] | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|22,661|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 20,214 | {{PAGR|2015.5835|22661|2010.3315|20214}} | {{convert|25.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|22661/25.00|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 13 | style="text-align:center;" | {{coord|14.0168|N|121.0998|E|name=Balete|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |-style="background-color:#CCFFCC;" ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#CCFFCC;border-right:0;" | [[Lungsod ng Batangas]] | style="text-align:right;border-left:0;" | † | style="text-align:center;" | V | {{percent and number|329,874|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 305,607 | {{PAGR|2015.5835|329874|2010.3315|305607}} | {{convert|282.96|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|329874/282.96|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 105 | style="text-align:center;" | {{coord|13.7561|N|121.0577|E|name=Batangas City|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bauan]] | style="text-align:center;" | II | {{percent and number|91,297|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 81,351 | {{PAGR|2015.5835|91297|2010.3315|81351}} | {{convert|53.31|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|91297/53.31|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 40 | style="text-align:center;" | {{coord|13.7925|N|121.0076|E|name=Bauan|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- |-style="background-color:#FFE6F3; ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#FFE6F3;border-right:0;"| [[Calaca, Batangas|Calaca]] | style="text-align:right;border-left:0;" | ∗ | style="text-align:center;" | I | {{percent and number|81,859|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 70,521 | {{PAGR|2015.5835|81859|2010.3315|70521}} | {{convert|114.58|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|81859/114.58|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 40 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9304|N|120.8128|E|name=Calaca|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Calatagan]] | style="text-align:center;" | I | {{percent and number|56,449|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 51,997 | {{PAGR|2015.5835|56449|2010.3315|51997}} | {{convert|112.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|56449/112.00|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 25 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8329|N|120.6322|E|name=Calatagan|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Cuenca, Batangas|Cuenca]] | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|32,783|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 31,236 | {{PAGR|2015.5835|32783|2010.3315|31236}} | {{convert|58.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|32783/58.18|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 21 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9015|N|121.0492|E|name=Cuenca|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Ibaan]] | style="text-align:center;" | IV | {{percent and number|52,970|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 48,482 | {{PAGR|2015.5835|52970|2010.3315|48482}} | {{convert|68.99|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|52970/68.99|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 26 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8196|N|121.1358|E|name=Ibaan|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Laurel, Batangas|Laurel]] | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|39,444|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 35,674 | {{PAGR|2015.5835|39444|2010.3315|35674}} | {{convert|71.29|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|39444/71.29|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 21 | style="text-align:center;" | {{coord|14.0504|N|120.9332|E|name=Laurel|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Lemery, Batangas|Lemery]] | style="text-align:center;" | I | {{percent and number|93,157|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 81,825 | {{PAGR|2015.5835|93157|2010.3315|81825}} | {{convert|109.80|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|93157/109.80|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 46 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8837|N|120.9132|E|name=Lemery|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Lian, Batangas|Lian]] | style="text-align:center;" | I | {{percent and number|52,660|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 45,943 | {{PAGR|2015.5835|52660|2010.3315|45943}} | {{convert|76.80|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|52660/76.80|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 19 | style="text-align:center;" | {{coord|14.0357|N|120.6534|E|name=Lian|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |-style="background-color:#FFE6F3; ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#FFE6F3;border-right:0;" | [[Lipa, Batangas|Lipa]] | style="text-align:right;border-left:0;" | ∗ | style="text-align:center;" | VI | {{percent and number|332,386|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 283,468 | {{PAGR|2015.5835|332386|2010.3315|283468}} | {{convert|209.40|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|332386/209.40|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 72 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9414|N|121.1642|E|name=Lipa|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Lobo, Batangas|Lobo]] | style="text-align:center;" | II | {{percent and number|41,504|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 37,070 | {{PAGR|2015.5835|41504|2010.3315|37070}} | {{convert|175.03|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|41504/175.03|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 26 | style="text-align:center;" | {{coord|13.6473|N|121.2100|E|name=Lobo|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mabini, Batangas|Mabini]] | style="text-align:center;" | II | {{percent and number|46,211|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 44,391 | {{PAGR|2015.5835|46211|2010.3315|44391}} | {{convert|44.47|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|46211/44.47|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 34 | style="text-align:center;" | {{coord|13.7476|N|120.9412|E|name=Mabini|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Malvar, Batangas|Malvar]] | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|56,270|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 45,952 | {{PAGR|2015.5835|56270|2010.3315|45952}} | {{convert|33.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|56270/33.00|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 15 | style="text-align:center;" | {{coord|14.0542|N|121.1548|E|name=Malvar|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mataasnakahoy]] | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|29,187|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 27,177 | {{PAGR|2015.5835|29187|2010.3315|27177}} | {{convert|22.10|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|29187/22.10|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 16 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9625|N|121.1137|E|name=Mataas na Kahoy|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Nasugbu]] | style="text-align:center;" | I | {{percent and number|134,113|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 122,483 | {{PAGR|2015.5835|134113|2010.3315|122483}} | {{convert|278.51|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|134113/278.51|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 42 | style="text-align:center;" | {{coord|14.0734|N|120.6322|E|name=Nasugbu|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Padre Garcia, Batangas|Padre Garcia]] | style="text-align:center;" | IV | {{percent and number|48,302|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 44,877 | {{PAGR|2015.5835|48302|2010.3315|44877}} | {{convert|41.51|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|48302/41.51|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 18 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8777|N|121.2116|E|name=Padre Garcia|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Rosario, Batangas|Rosario]] | style="text-align:center;" | IV | {{percent and number|116,764|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 105,561 | {{PAGR|2015.5835|116764|2010.3315|105561}} | {{convert|226.88|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|116764/226.88|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 48 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8442|N|121.2035|E|name=Rosario|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Jose, Batangas|San Jose]] | style="text-align:center;" | IV | {{percent and number|76,971|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 68,517 | {{PAGR|2015.5835|76971|2010.3315|68517}} | {{convert|53.29|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|76971/53.29|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 33 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8802|N|121.1019|E|name=San Jose|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Juan, Batangas|San Juan]] | style="text-align:center;" | IV | {{percent and number|108,585|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 94,291 | {{PAGR|2015.5835|108585|2010.3315|94291}} | {{convert|273.40|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|108585/273.40|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 42 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8246|N|121.3962|E|name=San Juan|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Luis, Batangas|San Luis]] | style="text-align:center;" | II | {{percent and number|33,149|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 30,701 | {{PAGR|2015.5835|33149|2010.3315|30701}} | {{convert|42.56|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|33149/42.56|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 26 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8585|N|120.9163|E|name=San Luis|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Nicolas, Batangas|San Nicolas]] | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|22,623|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 20,599 | {{PAGR|2015.5835|22623|2010.3315|20599}} | {{convert|14.37|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|22623/14.37|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 18 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9302|N|120.9521|E|name=San Nicolas|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Pascual, Batangas|San Pascual]] | style="text-align:center;" | II | {{percent and number|65,424|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 59,598 | {{PAGR|2015.5835|65424|2010.3315|59598}} | {{convert|50.70|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|65424/50.70|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 29 | style="text-align:center;" | {{coord|13.7844|N|121.0302|E|name=San Pascual|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santa Teresita, Batangas|Santa Teresita]] | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|21,127|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 17,415 | {{PAGR|2015.5835|21127|2010.3315|17415}} | {{convert|16.30|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|21127/16.30|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 17 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8698|N|120.9769|E|name=Santa Teresita|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |-style="background-color:#FFE6F3; ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#FFE6F3;border-right:0;" | [[Santo Tomas, Batangas|Santo Tomas]] | style="text-align:right;border-left:0;" | ∗ | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|179,844|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 124,740 | {{PAGR|2015.5835|179844|2010.3315|124740}} | {{convert|95.41|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|179844/95.41|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 30 | style="text-align:center;" | {{coord|14.1068|N|121.1616|E|name=Santo Tomas|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Taal, Batangas|Taal]] | style="text-align:center;" | I | {{percent and number|56,327|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 51,503 | {{PAGR|2015.5835|56327|2010.3315|51503}} | {{convert|29.76|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|56327/29.76|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 42 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8803|N|120.9238|E|name=Taal|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Talisay, Batangas|Talisay]] | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|45,301|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 39,600 | {{PAGR|2015.5835|45301|2010.3315|39600}} | {{convert|28.20|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|45301/28.20|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 21 | style="text-align:center;" | {{coord|14.0944|N|121.0219|E|name=Talisay|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |-style="background-color:#FFE6F3; ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#FFE6F3;border-right:0;" | [[Tanauan, Batangas|Tanauan]] | style="text-align:right;border-left:0;" | ∗ | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|173,366|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 152,393 | {{PAGR|2015.5835|173366|2010.3315|152393}} | {{convert|107.16|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|173366/107.16|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 48 | style="text-align:center;" | {{coord|14.0853|N|121.1528|E|name=Tanauan|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Taysan, Batangas|Taysan]] | style="text-align:center;" | IV | {{percent and number|38,007|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 35,357 | {{PAGR|2015.5835|38007|2010.3315|35357}} | {{convert|93.62|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|38007/93.62|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 20 | style="text-align:center;" | {{coord|13.7968|N|121.1885|E|name=Taysan|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Tingloy, Batangas|Tingloy]] | style="text-align:center;" | II | {{percent and number|17,919|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 16,870 | {{PAGR|2015.5835|17919|2010.3315|16870}} | {{convert|33.07|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|17919/33.07|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 15 | style="text-align:center;" | {{coord|13.6592|N|120.8734|E|name=Tingloy|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Tuy, Batangas|Tuy]] | style="text-align:center;" | I | {{percent and number|43,743|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 40,734 | {{PAGR|2015.5835|43743|2010.3315|40734}} | {{convert|94.65|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|43743/94.65|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 22 | style="text-align:center;" | {{coord|14.0219|N|120.7299|E|name=Tuy|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=4 style="text-align:left;" | Kabuuan ! scope="col" style="text-align:right;" | 2,694,335 ! scope="col" style="text-align:right;" | 2,377,395 ! scope="col" style="text-align:right;" | {{PAGR|2015.5835|2694335|2010.3315|2377395}} ! scope="col" style="text-align:right;" | 3,119.75 ! scope="col" | {{convert|3,119.75|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|2694335/3,119.75|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|2694335/3,119.75|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 1,078 ! scope="col" style="font-style:italic;" | {{small|(tingnan ang [[#Mga kawing panlabas|GeoGroup box]])}} |-class="sortbottom" style="background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;line-height:1.3em;" | colspan="13" | {{Ordered list | list_style_type=upper-alpha | {{note label|Coord|A|none}}Ang mga koordinado ay tumatanda ng poblasyon, at maaaring iayos batay sa [[latitud]]. }} |} {{col-end}} == Mga sanggunian == {{reflist|2}} == Mga kawing panlabas == {{Commons category}} *[http://www.batangas.gov.ph/ Official Website of the Provincial Government of Batangas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150306223327/http://www.batangas.gov.ph/ |date=2015-03-06 }} {{Batangas}} {{Calabarzon}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] ofn8whynujdzwmju361biz36xzyz3wi 2205370 2205363 2026-04-30T04:53:35Z Exec8 780 2205370 wikitext text/x-wiki {{update|pag aalburoto ng [[Bulkang Taal]] at pagkalat ng [[Trangkasong baboy|African Swine fever]]}} {{Infobox Philippine province 2| infoboxtitle = Lalawigan ng Batangas | sealfile = Ph_seal_batangas.png | region = [[CALABARZON]] (Rehiyon IV-A) | capital = [[Lungsod ng Batangas]] | founded = 10 Marso 1917 | pop2010 = 2,377,395 | pop2010rank = ika-9 pinakamalaki | popden2010 = 751 | popden2010rank= ika-7 pinakamataas | areakm2 = 3165.8 | arearank = ika-41 pinakamalaki | hucities = 0 | componentcities= 5 | municipalities= 30 | barangays = 1,078 | districts = 4 | languages = [[Wikang Batangenyo|Tagalog]], [[Wikang Ingles|Ingles]] | governor = [[Vilma Santos|Rosa Vilma S. Recto]]| locatormapfile= Ph_locator_map_batangas.png | }} Ang '''Batangas''' (<small>pagbigkas:</small> ba•táng•gas) ay isang [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa timog-kanlurang bahagi ng [[Luzon]] sa [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Calabarzon]]. Ang [[Lungsod ng Batangas]] ang kabisera nito. Napaliligiran ito ng mga lalawigan ng [[Cavite]] at [[Laguna]] sa hilaga at [[Quezon]] sa silangan. Pagtawid sa [[Verde Island Passages]] sa timog, matatagpuan ang [[Mindoro]] at sa kanluran naman ang [[Timog Dagat Tsina]]. Isa ang Batangas sa pinakasikat na destinasyong panturismong malapit sa [[Kalakhang Maynila]]. Maraming mga magagandang baybayin ang lalawigan at kilala sa magagandang pook sisiran o ''"diving spots"'' kasama ang Anilao sa Mabini, ang pulo ng Sombrero sa Tingloy, pulo ng Ligpo sa Bauan, ang mga lugar na ito ay higit na kilala bilang Anilao. Kasama rin sa mga dinarayong lugar ay ang Matabungkay sa [[Lian, Batangas|Lian]], Punta Fuego sa [[Nasugbu]], [[Calatagan]] at Laiya sa San Juan. Sa Batangas din matatagpuan ang tanyag na [[Bulkang Taal]], ang pinakamaliit na aktibong bulkan sa daigdig. Nasa Batangas ang ikalawang pinakamalaking daungang pandaigdig ng Pilipinas sunod sa Kalakhang Maynila. == Etimolohiya == Ang pinakaunang naitalang pangalan ng lalawigan ay '''Kumintang'''. Ang sentro nito, ang kasalukuyang bayan ng [[Balayan, Batangas|Balayan]], ay ang pinakamaunlad na bayang lalawigan at ang daing sentro ng pamahalaan. Lumaon, dahil sa pagkawasak ng bayan dahil sa pagsabog ng Bulkang Taal, inilipat ang sentro ng lalawigan sa [[Taal, Batangas|Taal]], na dating tinatawag na '''Bonbon''' at ang pangalan ng lalawigan ay pinalitan sunod sa pangalan ng bayan na iyon. Ang salitang ''Batangan'' ay nangahuhulugang balsa, ang tawag ng mga katutubo sa sasakyang pantubig na gamit ng mga katutubo sa kanilang pangingisda sa kalapit na [[Lawa ng Taal]]. Maaari rin siyang mangahulugang kahoy na gawa matatagpuan sa [[Ilog Calumpang]], ang bahagi ng tubig na dumadaloy sa hilagang silangang bahagi ng bayan. ==Mamamayan== Ang [[Tagalog ng Batangas]] na sinasalita sa lalawigan ay malapit sa sinaunang wikang [[wikang Tagalog|Tagalog]] na sinasalita bago dumating ang mga Kastila. Kaya ayon sa [[Summer Institute of Linguistics]][http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=tgl], tinawag nila ang lalawigan bilang sentro ng wikang Tagalog. Sa mga nakalipas na mga taon, ang pagdagsa ng mga katutubo mula sa [[Kabisayaan]] ang nagdulot ng pagdami ng mga Bisaya sa lalawigan. Mayroon din ilang nakapagsasalita ng [[wikang Kastila|Kastila]], dahil isang mahalagang sentro rin ang Batangas noong panahon ng pananakop ng Espanya sa Pilipinas. Isa ang Batangas sa may pinakamataas na antas ng kamuwangan sa Pilipinas sa 96.5%, kung saan ay higit na mataas ang muwang ng mga lalaki na nasa 97.1% kaysa sa mga babae na 95.9%. ==Heograpiya== ===Pisikal=== Magkahalong kapatagan at kabundukan ang lalawigan ng Batangas, kung saan matatagpuan din ang pinakamaliit na bulkan sa daigdig, ang [[Bulkang Taal|Bulkan Taal]], na may taas na 600 metro, na nasa gitna ng [[Lawa ng Taal]]. Ang ilan pang mahahalagang bundok ay ang [[Bundok Makulot]] na may taas na 830 m, Bundok Talamitan, na may taas na 700 m, Bundok Pico de Loro na may taas na 664 m, Bundok Batulao, Bundok Manabo, at Bundok Daguldol. === Wika === Bagaman may sariling pamamaraan ng pagsasalita ng Tagalog ang mga Batangueño, matatas din manalita ng Ingles ang mga mamamayan nito. Nakauunawa din ng iilang salita sa wikang Kastila ang ilan sa mga Batangueño. Sa katunayan, ang ilang bayan gaya ng [[Nasugbu]], Taal at Lemery ay maroon pa ring iilang mananalita ng wikang Kastila. Marami rin ang nagsasalita ng [[wikang Cebuano|Cebuano]] dahil sa iilang dayo mula sa katimugan ng Pilipinas. ==Pamahalaan== === Politika=== [[Image:Batangas Provincial Capitol, Batangas City (6-27-2008).jpg|thumb|right|<center>Ang Kapitolyo ng lalawigan ng Batangas</center>]] Kasama ang mga lalawigan ng ng Pulo ng [[Panay]], [[Ilocos Sur]] at [[Pampanga]], isa ang Batangas sa mga naunang ekonomiyang binuo ng mga Kastilang nanirahan sa Pilipinas. Pinamunuan ito ni [[Martin de Goiti]] at simula noon ay naging mahalagang sentro ang Batangas ng Pilipinas, hindi lamang para sa mga Tagalog. Unang nakilala bilang Bonbon ang Batangas. Isinunod ang pangalan nito sa kamangha-manghang [[Lawa ng Taal]], na dati ay tinatawag na Bonbon. Ang ilan sa mga naunang pamayanan sa Batangas ay naitatag malapit sa [[Lawa ng Taal]]. Noong 1534, naging kauna-unahang lalawigan naayos sa Luzon ang Batangas. Naging kabisera nito ang [[Balayan, Batangas|Balayan]] simula noong 1597 hanggang 1732. Noong 1732, inilipat ito sa [[Taal, Batangas|Taal]], at naging pinakamaunlad na bayan sa lalawigan hanggang noong 1754, nang mawasak ito ng pagsabog ng Taal. Noong 1889, inilipat ang kabisera sa kasalukuyang [[Lungsod ng Batangas]]. === Pagkakahating Pampolitika === [[File:Ph fil batangas.png|400px|thumb|Mapang Pampolitika ng Batangas]] Nahahati ang lalawigan sa 30 mga [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at 4 mga [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]]. {{unbulleted list | {{Color box|#CCFFCC|†|border=darkgray}} {{font|Panlalawigang kabisera at bahaging lungsod|size=90%}} | {{Color box|#FFE6F3|∗|border=darkgray}} {{font|Bahaging lungsod|size=90%}} | {{Color box|#FDFDFD|border=darkgray}} {{font|Bayan|size=90%}} }} {{col-begin|width=auto}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;table-layout:fixed;text-align:right;background-color:#FDFDFD;font-size:90%;border-collapse:collapse;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Lungsod {{small|o}} bayan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | [[Distritong pambatas ng Batangas|Distritong<br>pambatas]]{{PSGC detail|nscb}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=3 | Populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{PSGC rubric}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Lawak{{PSGC detail|nscb}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Kapal ng populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Brgy.|Kabuuang bilang ng mga barangay}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | [[Koordinado]]{{ref label|Coord|A|none}} |- ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" colspan=2 | {{small|(2015)}}{{PH census|2015|04A}} ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" | {{small|(2010)}}{{PH census|2010|04A}} ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|sq mi}} ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|/sq mi}} ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Agoncillo, Batangas|Agoncillo]] | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|38,059|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 35,794 | {{PAGR|2015.5835|38059|2010.3315|35794}} | {{convert|49.96|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|38059/49.96|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 21 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9348|N|120.9285|E|name=Agoncillo|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Alitagtag, Batangas|Alitagtag]] | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|25,300|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 23,649 | {{PAGR|2015.5835|25300|2010.3315|23649}} | {{convert|24.76|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|25300/24.76|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 19 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8653|N|121.0046|E|name=Alitagtag|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Balayan, Batangas|Balayan]] | style="text-align:center;" | I | {{percent and number|90,699|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 81,805 | {{PAGR|2015.5835|90699|2010.3315|81805}} | {{convert|108.73|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|90699/108.73|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 48 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9503|N|120.7334|E|name=Balayan|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Balete, Batangas|Balete]] | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|22,661|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 20,214 | {{PAGR|2015.5835|22661|2010.3315|20214}} | {{convert|25.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|22661/25.00|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 13 | style="text-align:center;" | {{coord|14.0168|N|121.0998|E|name=Balete|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |-style="background-color:#CCFFCC;" ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#CCFFCC;border-right:0;" | [[Lungsod ng Batangas]] | style="text-align:right;border-left:0;" | † | style="text-align:center;" | V | {{percent and number|329,874|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 305,607 | {{PAGR|2015.5835|329874|2010.3315|305607}} | {{convert|282.96|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|329874/282.96|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 105 | style="text-align:center;" | {{coord|13.7561|N|121.0577|E|name=Batangas City|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Bauan]] | style="text-align:center;" | II | {{percent and number|91,297|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 81,351 | {{PAGR|2015.5835|91297|2010.3315|81351}} | {{convert|53.31|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|91297/53.31|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 40 | style="text-align:center;" | {{coord|13.7925|N|121.0076|E|name=Bauan|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- |-style="background-color:#FFE6F3; ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#FFE6F3;border-right:0;"| [[Calaca, Batangas|Calaca]] | style="text-align:right;border-left:0;" | ∗ | style="text-align:center;" | I | {{percent and number|81,859|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 70,521 | {{PAGR|2015.5835|81859|2010.3315|70521}} | {{convert|114.58|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|81859/114.58|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 40 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9304|N|120.8128|E|name=Calaca|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Calatagan]] | style="text-align:center;" | I | {{percent and number|56,449|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 51,997 | {{PAGR|2015.5835|56449|2010.3315|51997}} | {{convert|112.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|56449/112.00|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 25 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8329|N|120.6322|E|name=Calatagan|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Cuenca, Batangas|Cuenca]] | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|32,783|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 31,236 | {{PAGR|2015.5835|32783|2010.3315|31236}} | {{convert|58.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|32783/58.18|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 21 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9015|N|121.0492|E|name=Cuenca|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Ibaan]] | style="text-align:center;" | IV | {{percent and number|52,970|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 48,482 | {{PAGR|2015.5835|52970|2010.3315|48482}} | {{convert|68.99|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|52970/68.99|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 26 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8196|N|121.1358|E|name=Ibaan|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Laurel, Batangas|Laurel]] | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|39,444|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 35,674 | {{PAGR|2015.5835|39444|2010.3315|35674}} | {{convert|71.29|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|39444/71.29|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 21 | style="text-align:center;" | {{coord|14.0504|N|120.9332|E|name=Laurel|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Lemery, Batangas|Lemery]] | style="text-align:center;" | I | {{percent and number|93,157|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 81,825 | {{PAGR|2015.5835|93157|2010.3315|81825}} | {{convert|109.80|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|93157/109.80|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 46 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8837|N|120.9132|E|name=Lemery|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Lian, Batangas|Lian]] | style="text-align:center;" | I | {{percent and number|52,660|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 45,943 | {{PAGR|2015.5835|52660|2010.3315|45943}} | {{convert|76.80|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|52660/76.80|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 19 | style="text-align:center;" | {{coord|14.0357|N|120.6534|E|name=Lian|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |-style="background-color:#FFE6F3; ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#FFE6F3;border-right:0;" | [[Lipa, Batangas|Lipa]] | style="text-align:right;border-left:0;" | ∗ | style="text-align:center;" | VI | {{percent and number|332,386|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 283,468 | {{PAGR|2015.5835|332386|2010.3315|283468}} | {{convert|209.40|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|332386/209.40|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 72 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9414|N|121.1642|E|name=Lipa|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Lobo, Batangas|Lobo]] | style="text-align:center;" | II | {{percent and number|41,504|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 37,070 | {{PAGR|2015.5835|41504|2010.3315|37070}} | {{convert|175.03|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|41504/175.03|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 26 | style="text-align:center;" | {{coord|13.6473|N|121.2100|E|name=Lobo|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mabini, Batangas|Mabini]] | style="text-align:center;" | II | {{percent and number|46,211|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 44,391 | {{PAGR|2015.5835|46211|2010.3315|44391}} | {{convert|44.47|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|46211/44.47|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 34 | style="text-align:center;" | {{coord|13.7476|N|120.9412|E|name=Mabini|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Malvar, Batangas|Malvar]] | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|56,270|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 45,952 | {{PAGR|2015.5835|56270|2010.3315|45952}} | {{convert|33.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|56270/33.00|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 15 | style="text-align:center;" | {{coord|14.0542|N|121.1548|E|name=Malvar|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mataasnakahoy]] | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|29,187|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 27,177 | {{PAGR|2015.5835|29187|2010.3315|27177}} | {{convert|22.10|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|29187/22.10|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 16 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9625|N|121.1137|E|name=Mataas na Kahoy|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Nasugbu]] | style="text-align:center;" | I | {{percent and number|134,113|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 122,483 | {{PAGR|2015.5835|134113|2010.3315|122483}} | {{convert|278.51|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|134113/278.51|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 42 | style="text-align:center;" | {{coord|14.0734|N|120.6322|E|name=Nasugbu|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Padre Garcia, Batangas|Padre Garcia]] | style="text-align:center;" | IV | {{percent and number|48,302|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 44,877 | {{PAGR|2015.5835|48302|2010.3315|44877}} | {{convert|41.51|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|48302/41.51|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 18 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8777|N|121.2116|E|name=Padre Garcia|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Rosario, Batangas|Rosario]] | style="text-align:center;" | IV | {{percent and number|116,764|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 105,561 | {{PAGR|2015.5835|116764|2010.3315|105561}} | {{convert|226.88|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|116764/226.88|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 48 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8442|N|121.2035|E|name=Rosario|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Jose, Batangas|San Jose]] | style="text-align:center;" | IV | {{percent and number|76,971|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 68,517 | {{PAGR|2015.5835|76971|2010.3315|68517}} | {{convert|53.29|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|76971/53.29|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 33 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8802|N|121.1019|E|name=San Jose|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Juan, Batangas|San Juan]] | style="text-align:center;" | IV | {{percent and number|108,585|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 94,291 | {{PAGR|2015.5835|108585|2010.3315|94291}} | {{convert|273.40|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|108585/273.40|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 42 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8246|N|121.3962|E|name=San Juan|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Luis, Batangas|San Luis]] | style="text-align:center;" | II | {{percent and number|33,149|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 30,701 | {{PAGR|2015.5835|33149|2010.3315|30701}} | {{convert|42.56|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|33149/42.56|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 26 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8585|N|120.9163|E|name=San Luis|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Nicolas, Batangas|San Nicolas]] | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|22,623|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 20,599 | {{PAGR|2015.5835|22623|2010.3315|20599}} | {{convert|14.37|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|22623/14.37|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 18 | style="text-align:center;" | {{coord|13.9302|N|120.9521|E|name=San Nicolas|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Pascual, Batangas|San Pascual]] | style="text-align:center;" | II | {{percent and number|65,424|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 59,598 | {{PAGR|2015.5835|65424|2010.3315|59598}} | {{convert|50.70|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|65424/50.70|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 29 | style="text-align:center;" | {{coord|13.7844|N|121.0302|E|name=San Pascual|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Santa Teresita, Batangas|Santa Teresita]] | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|21,127|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 17,415 | {{PAGR|2015.5835|21127|2010.3315|17415}} | {{convert|16.30|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|21127/16.30|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 17 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8698|N|120.9769|E|name=Santa Teresita|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |-style="background-color:#FFE6F3; ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#FFE6F3;border-right:0;" | [[Santo Tomas, Batangas|Santo Tomas]] | style="text-align:right;border-left:0;" | ∗ | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|179,844|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 124,740 | {{PAGR|2015.5835|179844|2010.3315|124740}} | {{convert|95.41|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|179844/95.41|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 30 | style="text-align:center;" | {{coord|14.1068|N|121.1616|E|name=Santo Tomas|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Taal, Batangas|Taal]] | style="text-align:center;" | I | {{percent and number|56,327|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 51,503 | {{PAGR|2015.5835|56327|2010.3315|51503}} | {{convert|29.76|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|56327/29.76|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 42 | style="text-align:center;" | {{coord|13.8803|N|120.9238|E|name=Taal|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Talisay, Batangas|Talisay]] | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|45,301|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 39,600 | {{PAGR|2015.5835|45301|2010.3315|39600}} | {{convert|28.20|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|45301/28.20|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 21 | style="text-align:center;" | {{coord|14.0944|N|121.0219|E|name=Talisay|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |-style="background-color:#FFE6F3; ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#FFE6F3;border-right:0;" | [[Tanauan, Batangas|Tanauan]] | style="text-align:right;border-left:0;" | ∗ | style="text-align:center;" | III | {{percent and number|173,366|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 152,393 | {{PAGR|2015.5835|173366|2010.3315|152393}} | {{convert|107.16|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|173366/107.16|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 48 | style="text-align:center;" | {{coord|14.0853|N|121.1528|E|name=Tanauan|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Taysan, Batangas|Taysan]] | style="text-align:center;" | IV | {{percent and number|38,007|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 35,357 | {{PAGR|2015.5835|38007|2010.3315|35357}} | {{convert|93.62|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|38007/93.62|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 20 | style="text-align:center;" | {{coord|13.7968|N|121.1885|E|name=Taysan|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Tingloy, Batangas|Tingloy]] | style="text-align:center;" | II | {{percent and number|17,919|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 16,870 | {{PAGR|2015.5835|17919|2010.3315|16870}} | {{convert|33.07|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|17919/33.07|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 15 | style="text-align:center;" | {{coord|13.6592|N|120.8734|E|name=Tingloy|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" colspan=2 style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Tuy, Batangas|Tuy]] | style="text-align:center;" | I | {{percent and number|43,743|2,694,335|disp=table|1|pad=yes}} | 40,734 | {{PAGR|2015.5835|43743|2010.3315|40734}} | {{convert|94.65|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|43743/94.65|2}}|/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 22 | style="text-align:center;" | {{coord|14.0219|N|120.7299|E|name=Tuy|region:PH-BTG_type:city|format=dms}} |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=4 style="text-align:left;" | Kabuuan ! scope="col" style="text-align:right;" | 2,694,335 ! scope="col" style="text-align:right;" | 2,377,395 ! scope="col" style="text-align:right;" | {{PAGR|2015.5835|2694335|2010.3315|2377395}} ! scope="col" style="text-align:right;" | 3,119.75 ! scope="col" | {{convert|3,119.75|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|2694335/3,119.75|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|2694335/3,119.75|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 1,078 ! scope="col" style="font-style:italic;" | {{small|(tingnan ang [[#Mga kawing panlabas|GeoGroup box]])}} |-class="sortbottom" style="background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;line-height:1.3em;" | colspan="13" | {{Ordered list | list_style_type=upper-alpha | {{note label|Coord|A|none}}Ang mga koordinado ay tumatanda ng poblasyon, at maaaring iayos batay sa [[latitud]]. }} |} {{col-end}} == Mga sanggunian == {{reflist|2}} == Mga kawing panlabas == {{Commons category}} *[http://www.batangas.gov.ph/ Official Website of the Provincial Government of Batangas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150306223327/http://www.batangas.gov.ph/ |date=2015-03-06 }} {{Batangas}} {{Calabarzon}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] ka777ik5jdpvbfi0grr6l14fks5wz9g 0 9550 2205240 2197791 2026-04-29T14:34:19Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205240 wikitext text/x-wiki :''Tungkol ito sa isang lalawigan sa Pilipinas. Para sa kabibe, tingnan ang [[kapis]].'' {{Infobox Philippine province 2| infoboxtitle=Lalawigan ng Capiz| sealfile=Ph_seal_capiz.png| region=[[Kanlurang Visayas]] (Rehiyon VI)| capital=[[Lungsod Roxas]]| founded=| pop2000=654156| pop2000rank=ika-36 pinakamalaki| popden2000=248| popden2000rank=ika-28 pinakamataas| areakm2=2633.2| arearank=ika-30 pinakamaliit| hucities=0| componentcities=1| municipalities=16| barangays=473| districts=2| languages=[[Wikang Ilonggo|Ilonggo]]| governor=Vicente B. Bermejo| locatormapfile=Ph_locator_map_capiz.png}} Ang '''Capiz''' ay isang unang klaseng [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] sa [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Kanlurang Kabisayaan]]. [[Lungsod ng Roxas]] ang kabisera nito at matatagpuan sa hilagang-silangang bahagi ng [[Pulo ng Panay]], pinapaligiran ng [[Lalawigan ng Aklan|Aklan]] at [[Antique]] sa kanluran, at [[Lalawigan ng Iloilo|Iloilo]] sa timog. Nakaharap ang Capiz sa [[Dagat Sibuyan]] sa hilaga. == Kasaysayan == {{kailangan ng higit pang mga sitasyon seksyon|petsa=Hulyo 2022}} ===Panahon ng kolonyal na Espanyol=== Ang salaysay ng mga unang eksplorador na Espanyol tungkol sa Capiz at sa mga tao nito ay nasubaybayan pabalik noong 1566 nang tumuntong ang mga Kastila sa bunganga ng [[Ilog Banica|ilog Banica]].{{kailangan ng sitasyon|petsa=Hulyo 2022}} Nakita ang mga unang paninirahan sa bayan ng Panay. Ang bayan ay orihinal na tinawag na Bamban. Ang pangalan ay binago ng mga unang Kastila sa Panay, isang salita na nangangahulugang "bunganga ng ilog." Dito rin matatagpuan ang isang kuta na itinayo ni Juan de la Isla {{Who|petsa=Hulyo 2022}} noong huling bahagi ng 1570. Ang Paseo de Evangelización 1566 ay matatagpuan sa plasa ng bayan at itinayo sa pamamagitan ng mga pagsisikap ni Rev. Msgr. Benjamin F. Advíncula.{{citation needed|date=Hulyo 2022}} Nang dumating ang mga Kastila sa pangunguna ni [[Miguel López de Legazpi]] sa Panay mula sa [[Cebu]] noong 1569, pagkatapos maglayag mula sa Mexico, nakakita sila ng mga taong may mga tattoo, kaya tinawag nila ang isla na ''Isla de los Pintados''.<ref>{{cite web|url=http://ilongo.weebly.com/iloilo-history-part-1.html |title=Kasaysayan ng Iloilo Bahagi 1 - Sentro ng Pananaliksik para sa Iloilo |access-date=2016-06-29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304201139/http://ilongo.weebly.com/iloilo-history-part-1.html |archive-date=2016-03-04 }}</ref> Paano ang Hindi tiyak kung paano tinawag na Panay ang isla mismo. Tinawag ito ng [[Aeta]] (Negritos) na [[Aninipay]], hango sa isang halamang sagana sa isla. Ayon sa alamat, si López de Legazpi at ang kanyang mga tauhan, habang naghahanap ng pagkain, ay bumulalas sa isla, ''pan hay en esta isla''! "May tinapay sa islang ito"! at ang isla ng Panay ay halos kapareho ng hugis ng isang puso at ang puso ni Hesukristo ay itinuturing na nasa Tinapay na Eukaristiya. Dumating ang mga Espanyol at itinatag ang kanilang unang paninirahan sa isla sa bukana ng Ilog Banica at tinawag itong [[Panay, Capiz|Panay]]. Ito ang pangalawang paninirahan ng mga Espanyol sa Pilipinas, kasunod ng [[San Miguel, Cebu]]. Lingid sa kaalaman ng marami, ang [[Calle Revolución]] sa Panay ang pangalawang pinakamatandang kalye sa Pilipinas pagkatapos ng [[Colon Street|Calle Colón]] sa [[Cebu City]], [[Central Visayas]]. Ang bayan ay itinatag ni [[Miguel Lopez de Legaspi]] na may 4 na sundalo bilang mga settler at [[encomienda|encomienederos]].<ref name="Dic">[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=ucm.5325492676&sefic=532 Diccionario, Geogósticorio, Estadorico Islas Filipinas Ni Fr. Manuel Buzeta at Fr. Felipe Bravo, Tomo 1, Inilathala sa Madrid :(Impr. de J.C. de la Peña) 1850-1851.](Sipi: "Del mismo modo que en Cebú habia fundado una poblacion de 50 vecinos á la cabeza de los cuales dejó un religioso Agustino; en la de Masbates soldres que la constituciones; ocupa otro con otros 4 soldados , á fin de que cada uno de ihos religiosos cuidase de la conversion de sus naturales á la verdadera religion de Jesucristo, coronando los esfuerzos de aquellos primeros operarios evangélicos los mas brillantes resultados.")</ref>0}{}rp|50 Mamaya noong 1569, Captain Si [[Diego de Artieda]], na ipinadala ni López de Legazpi, ay dumaong sa bayan ng Panay at idineklara ito bilang kabisera ng lalawigan. Kalaunan, inilipat ng mga Kastila ang kabisera sa kasalukuyang kinaroroonan nito nang itatag ang bayan ng Capiz (hindi ang lalawigan, at ngayon ay Roxas City) na malapit sa dagat at nagbibigay ng mga pasilidad sa daungan. Noong 1716, ang lalawigan ay nilikha ng isang hiwalay na "encomienda" at kalaunan ay inorganisa sa isang yunit na politico-militar. Sa pagtatapos ng 1700s, ang Capiz ay nagkaroon ng 11,459 katutubong pamilya at 89 [[Spanish Filipinos|Spanish Filipino family]].<ref name="Estadismo1">{{Cite web |url=http://www.xeniaeditrice.it/zu%C3%B1igaIocrpdf.pdf |title=ESTADISMO DE LAS ISLAS FILIPINAS by TOMOMartígazín de Zózígo (Orihinal na Espanyol) |access-date=2026-02-22 |archive-date=2016-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309030040/http://www.xenia%coric.it.pdf/ |url-status=dead }}</ref>{{rp|539}}<ref name="Estadismo2">[https://ia601608.us.archive.org/10/items/bub_gb_ElhFAAAYAAJ_2/bub_gb_ElhFAAAAYAAJ.pdf ESTADISMO DE LAS TO Martín SEquíne Zúñiga (Orihinal Espanyol)]</ref>{{rp|31,54,113}} Ang marangal na pagkatao at dugong maharlika ng mga Panayanon ay sumikat sa mga sumunod na siglo nang ang mga kapwa tao mula sa isla ng Panay, sa [[Lungsod ng Iloilo]] ay binigyan ng Reyna ng Espanya ng Maharlikang Titulo na "Pinakamatapat at Marangal na Lungsod" dahil sa pagiging pinakamasigasig at tapat na lungsod sa Imperyong Espanyol at nanatiling tapat sa Espanya habang gumuho ang buong imperyo. Bagama't sumali ang Capiz sa [[Rebolusyong Pilipino] na pinamunuan ng mga Tagalog], hindi sumuko ang mga Kastila sa mga Tagalog ngunit sumuko sila sa mga tao ng Iloilo at kalaunan ay naging bahagi ang Iloilo at Capiz ng parehong [[Estado Pederal ng Visayas|Republikang Pederal ng Visayas]] isang substate na nabuo sa loob ng [[Unang Republikang Pilipino]], na ang unang kabisera ay nasa [[Cavite]] habang ang [[Estados Unidos ng Amerika]] ay nagtaksil sa Rebolusyong Pilipino na una nilang sinuportahan at pinanumpaan ng mga maimpluwensyang opisyal na Amerikano. Ang mga opisyal na Amerikanong ito ay nagtaksil sa kanilang mga sinumpaan at sinakop ang Maynila. ===Panahon ng kolonyal na Amerikano=== Ang pagsakop ng mga Amerikano sa Pilipinas ay nagresulta sa pagtatatag ng isang pamahalaang sibil sa Capiz noong Abril 15, 1901, sa bisa ng ''Batas 115''.<ref>{{cite news|url=http://pia.gov.ph/?m=12&r=&y=&mo=&fi=p100414.htm&no=31|title=Ang Capiz ay 109 taong gulang na ngayon|petsa=14 Abril 2010|work=Philippine Information Agency |access-date=16 Abril 2010}}</ref> === Pananakop ng mga Hapones === Noong Abril 16, 1942, dumaong ang mga puwersang Imperyal ng Hapones sa Lungsod ng Capiz at sinakop ang natitirang bahagi ng lalawigan. Gayunpaman, noong Disyembre 20, 1944, pinalaya ng mga gerilyang Capizanon, na ang mga puwersa ay sumakop na sa halos buong probinsya, ang kabisera mula sa mga kamay ng mga Hapones, na humantong sa ganap na paglaya ng probinsya.<ref>[https://web.archive.org/web/20160311104539/http://ww2timelines.com/1942/april/04161942.htm "Mga pangyayaring naganap noong Huwebes, Abril 16, 1942"], WW2Timelines.com, Marso 11, 2016. Kinuha noong Enero 7, 2021. </ref> === Kalayaan ng Pilipinas === Pinag-isa ang Capiz at Aklan sa ilalim ng iisang probinsya hanggang Abril 25, 1956, nang lagdaan ni Pangulong [[Ramon Magsaysay]] ang ''[[Batas Republika]] 1414'' na naghihiwalay sa dalawang entidad.<ref name=ChanRobles-RA1414>{{cite web|title=Batas Republika Blg. 1414 - Isang Batas upang Bumuo ng Lalawigan ng Aklan|url=http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno1414.html|website=Chan Robles Virtual Law Library|access-date=14 Disyembre 2015}}</ref> === Diktaduryang Marcos === {{main|Batas militar sa ilalim ni Ferdinand Marcos|Mga pang-aabuso sa karapatang pantao ng diktaduryang Marcos}} Ang mga unang buwan ng dekada 1970 ay nagmarka ng isang panahon ng kaguluhan at pagbabago sa Pilipinas, gayundin sa Capiz.<ref name="Robles2016">{{Banggitin ang aklat|last=Robles|first=Raissa|title=Marcos Batas Militar: Hindi Na Muli|publisher=Filipinos for a Better Philippines, Inc.|year=2016}}</ref><ref name ="GazetteHistoryProtest">{{Banggitin ang web |url=https://www.officialgazette.gov.ph/edsa/the-ph-protest/ |title=Isang Kasaysayan ng Protestang Pampulitika ng Pilipinas |work=Opisyal na Gazette ng Republika ng Pilipinas |access-date=2024-06-17 |archive-date=2017-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703123638/http://www.officialgazette.gov.ph/edsa/the-ph-protest/ |url-status=live }}</ref> Sa panahon ng kanyang [[Kampanya ni Ferdinand Marcos noong 1969 para sa muling pagkahalal|pagtangkang maging unang pangulo ng Pilipinas na muling mahalal]] para sa pangalawang termino, inilunsad ni Ferdinand Marcos ang napakaraming proyekto ng mga gawaing pampubliko na pinopondohan ng utang panlabas. Ito ay nagdulot ng<ref name=Balbosas1992>{{Cite journal|last=Balbosa|first=Joven Zamoras|date=1992|title=Programa sa Pagpapatatag ng IMF at Paglago ng Ekonomiya: Ang Kaso ng Pilipinas|journal=Journal of Philippine Development|volume=XIX|issue=35|url=https://dirp4.pids.gov.ph/ris/pjd/pidsjpd92-2imf.pdf|access-date=Nobyembre 6, 2022|archive-date=Setyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921141056/https://dirp4.pids.gov.ph/ris/pjd/pidsjpd92-2imf.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Balisacan&Hill2003">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=O_L9k58WM9UC&q=Ang+Ekonomiya+ng+Pilipinas+sa+Una+ni+Marcos:+Isang+balance+sheet|title=Ang Ekonomiya ng Pilipinas: Pag-unlad, mga Patakaran, at mga Hamon|last1=Balisacan|first1=A. M.|last2=Hill|first2=Hal|date=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195158984|language=en|access-date=2024-06-17|archive-date=2023-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230218080523/https://books.google.com/books?id=O_L9k58WM9UC&q=Ang+ekonomiya+ng+Pilipinas+sa+ilalim+ni+Marcos:+Isang+balance+sheet|url-status=live}}</ref> ang ekonomiya ng Pilipinas ay biglang bumaba na kilala bilang [[Krisis sa balanse ng mga pagbabayad ng Pilipinas noong 1969]], na humantong sa isang panahon ng kahirapan sa ekonomiya at isang makabuluhang pagtaas ng kaguluhan sa lipunan.<ref name="Cororaton1997">{{Banggitin ang journal|last=Cororaton|first=Cesar B.|title=Mga Paggalaw ng Halaga ng Palitan sa Pilipinas|journal=DPIDS Discussion Paper Series 97-05|pages=3, 19}}</ref><ref name="Celoza1997">{{Banggitin ang aklat|url=https://books.google.com/books?id=Sp3U1oCNKlgC|title=Si Ferdinand Marcos at ang Pilipinas: Ang Ekonomiyang Pampulitika ng Awtoridadismo|last=Celoza|first=Albert F.|date=1997|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780275941376|language=en}}</ref><ref>{{Banggitin ang aklat|url=https://archive.org/details/philippinesreade00schi|title=Ang mambabasa ng Pilipinas: isang kasaysayan ng kolonyalismo, neokolonyalismo, diktadura, at paglaban|last=Schirmer|first=Daniel B.|date=1987|publisher=South End Press|isbn=0896082768|edition=1st|location=Boston|oclc=14214735}}</ref><ref name="Kessler1989">{{Cite book|url=https://archive.org/details/rebellionrepress0000kess|title=Rebelyon at panunupil sa Pilipinas|last=Kessler|first=Richard J.|date=1989|publisher=Yale University Press|isbn=0300044062|location=New Haven|oclc=19266663|url-access=registration}}</ref> {{rp|page="43"}} Isang taon na lamang ang natitira sa kanyang huling termino bilang pangulo na pinahintulutan ng konstitusyon, inilagay ni Ferdinand Marcos ang Pilipinas sa ilalim ng [[Batas Militar sa ilalim ni Ferdinand Marcos|Batas Militar]] noong Setyembre 1972 at sa gayon ay napanatili ang posisyon sa loob ng labing-apat pang taon.<ref name ="Kasaysayan9ch10">{{Banggitin ang aklat|title=Kasaysayan, Ang Kwento ng Sambayanang Pilipino Tomo 9: Isang Bansang Muling Isinilang.|publisher=Asia Publishing Company Limited|year=1998|editor-last=Magno|editor-first=Alexander R.|location=Hong Kong|chapter=Demokrasya sa Sangandaan}}</ref> Ang panahong ito sa kasaysayan ng Pilipinas ay naaalala dahil sa talaan ng administrasyong Marcos ng [[Mga pang-aabuso sa karapatang pantao ng diktadurang Marcos|mga pang-aabuso sa karapatang pantao]],<ref name="McCoy199909202">{{cite web|url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54a/062.html|title=Alfred McCoy, Madilim na Pamana: Mga karapatang pantao sa ilalim ng rehimeng Marcos|date=Setyembre 20, 1999|publisher=[[Ateneo de Manila University]]|access-date=Hunyo 17, 2024|archive-date=Setyembre 1, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901062823/http://www.hartford-hwp.com/archives/54a/062.html|url-status=live}}</ref><ref name="Abinales&Amoroso20052">{{Banggitin ang aklat|title=Estado at lipunan sa Pilipinas|last1=Abinales|first1=P.N.|last2=Amoroso|first2=Donna J.|date=2005|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0742510234|location=Lanham, MD|oclc=57452454}}</ref> partikular na tinatarget ang mga kalaban sa politika, mga aktibistang estudyante, mga mamamahayag, mga manggagawang relihiyoso, mga magsasaka, at iba pa na lumaban sa diktadurang Marcos.<ref name="Rappler">{{Cite news|url=https://www.rappler.com/newsbreak/iq/182828-marcos-dictatorship-martial-law-youth-leaders-killed|title=Gone too soon: 7 youth leaders killed under Martial Law|work=Rappler|access-date=June 15, 2018|archive-date=June 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180624114207/https://www.rappler.com/newsbreak/iq/182828-marcos-dictatorship-martial-law-youth-leaders-killed|url-status=live}}</ref> Isa sa mga mahahalagang insidente ng panahong iyon ay naganap nang magsimulang bumagsak ang diktadurya, nang si Rodrigo Ponce - isang magsasaka na nagmamanman sa mga pangyayari bilang boluntaryo para sa [[National Citizens' Movement for Free Elections|National Movement for Free Elections]] (NAMFREL) sa Capiz noong snap elections noong 1986 - ay pinatay. Apat na tao ang pumasok sa silid at kinumpiska ang mga ballot box. Dahil nakilala niya ang isa sa mga lalaki, dinala si Ponce sa labas at binaril hanggang sa mamatay.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2016-05-03|title=PONCE, Rodrigo|url=http://www.bantayanog.org/ponce-rodrigo/|access-date=2021-02-24|website=Bantayog ng mga Bayani|language=en-US}}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kalaunan ay pinarangalan si Ponce sa pamamagitan ng pag-ukit ng kanyang pangalan sa pader ng pag-alaala sa Pilipinas' [[Bantayog ng mga Bayani]], na nagbibigay-pugay sa mga martir at bayaning lumaban sa awtoritaryan na rehimen.<ref name="NHCP2015A">{{Cite book|author=Malay, Carolina S. |author2=Ma Cristina V. Rodriguez |title=Ang mamatay nang dahil sa 'yo|publisher=National Historical Commission |year=2015|isbn=9789715382700|location=Manila, Pilipinas|oclc=927728036}}</ref> == Heograpiya == Matatagpuan ang Capiz sa pulo ng Panay at binuo ng mga [[Ilog Panay]] at [[Ilog Banica]]. Dating tanyag ang Ilog Panay sa malaking bilang ng mga buwayang matatagpuan doon. <!--ITINAGO. HINDI NAKASALIN SA TAGALOG Capiz is one of the six provinces in the Western Visayas found on the northeastern portion in the island of Panay. Shaped like an open palm, it is situated at the heart of the Philippine Archipelago at 11° 35′ 0″ North latitude and 122° 45′ 0″ East Longitude . The Province is bounded by the Sibuayan Sea on the North, where Roxas City and the six (6) coastal municipalities: Ivisan, Sapian, Panay, Pontevedra, Pres. Roxas, and Pilar are wholly dependent on fishing for their existence. It is bounded on the South and Southeast by Iloilo Province, on the Southwest by the Province of Antique, and on the West and Northwest by the Province of Aklan. The coast of Capiz sustains the vibrant fishing industry of the province. Its rich fishing grounds can be a basis for the claim of Capiz as the seafood capital of the Philippines. Roxas City, the provincial capital, where the largest in terms of population size Capiz has a population of 701,664 (2007 census). Among the sixteen municipalities and one city of Capiz, Roxas City, the provincial capital, has the largest population comprising 19.32 percent of the total provincial population Followed next by the municipalities of Tapaz (6.74 percent); Panay (6.21 percent); Dumarao (6.16 percent); and Pontevedra (6.13 percent). On the other hand, Sapian, Cuartero, Ivisan and Dumalaghave the smallest population with less than 4.0 percent each. '''Linguistic Identity''' Capiznon refers to the culture, language and the people of Capiz province. The Capiznon speaks Kinaraya and Hiligaynon, with slightly different inflection compared to Ilonggo speakers in Iloilo. The towns of Ivisan and Sapian of Capiz which are already near Aklan speak Ilonggo mixed with some aklanon words. Those in the interiormost town of Tapaz, Capiz,-- home of the mountain people (Bukidnon)-- speak Kinaray-a. '''Myths, Folk Beliefs and Practices''' The early Panaynon believed in many gods like Bulalakaw, a bird which looks like a peacock and could cause illness, was said to live in the islands sacred mountain called Madya-as. Mediators to the gods, also said to be the first priests, were; Bangutbanwa, who prayed for good harvest and an orderly universe; Mangindalon, who interceded for sick persons and prayed for the punishment of enemies; and Soliran and Solian, who performed marriage ceremonies. Manunubo was the good spirit of the sea. The kama-kama are dwarfs living in earth mounds, and are lazy and fun loving. The tamawu /taglugar are spirits that can be either friendly or evil. They live in the resplendent palaces that look like mere boulders to the human eye. When they find a human being attractive, they entice the person to join them; this peculiar act of courtship is called Yanggaw. The dwindi is a dwarf residing in a mount of earth. The lulid sa bungsud has a big head, but a small torso and limbs. One who disturbs the mound where it resides falls ill. The agta is a very dark, hairy person living in the forest. Although a trickster, it is helpful to people. The Amamanhig is a dead person who has return to life and simply echoes everything that mortals say; it has lost the power to think. Hiwit or Barang is a ritual that gives one of the powers to inflict pain on an enemy. '''Origins of the Capiznon according to folk beliefs; the coming of the Spaniards''' Migrants from Borneo are believed to have come to Capiz in Pre-Hispanic times and bought the land from its original inhabitants, the Ati. Capiz was settled by the Spaniards in 1569 making it the second Spanish settlement in the Philippines, the first being Cebu. Folk history recorded in the Maragtas by Pedro Monteclaro says ten Bornean datus landed at a site now known as San Joaquin town in Iloilo province. They purchased Panay Island from the Ati Chief named Marikudo, negotiated with the Ati allow them to settle along the coast in exchange for a golden salakot, basin and necklace. The Bornenans cultivated the land, and renamed the island Madya-as. They divided it into three communities: Irong-irong, Akean (which included the Capiz area), and Hamtik. Capiz is a province where legend and history merge. One enduring legend about how Capiz got its name goes like this: Balingangan, Datu Bankaya's eldest son, named his two territories "Akean" and "Kapid" in honor of his twin daughters "Bulan" and "Adlaw" (moon and sun). Spaniards who later settled in the area adopted the names of Aklan and Capiz. Another version was based on the story that when the Spaniards came to settle it was the time when the wife of Bangkaya (head of the Aklan District then) gave birth to twin daughters. Twin in Capiznon language is "Kapid" but the settling Spaniards adopted the name of "Capiz" due to their difficulty in pronouncing the "d" in "Kapid". Still, some old folks believed that Capiz got its name from "Kapiz" or "pios" (shell in the mollusk family) which were found in abundance at the time. In the 20th century, the Maragtas was retold ad an epic poem by the Ilonggo poet, Ricaredo Demetillo, Barter of Panay; staged as a multi-media drama, Dularawan, for the inauguration of the Cultural Center of the Philippines and has become the subject of a dance suite by the famous Bayanihan Dancers. The rest of the tale is taken as historical truth (complete with dates). Irong-Irong appears in the Maragtas legend of the coming of the ten Bornean datus to Panay who bartered gold for the plains and valleys of the island from a local Ati chieftain. One datu, Paiburong by name, was given the territory of Irong-Irong in what is now Iloilo. For 300 years before the coming of the Spaniards, the islanders lived in comparative prosperity and peace under an organized government and such laws as the Code of Kalantiaw. Unfortunately as the historian William Henry Scott has pointed out the Maragtas goes no further than 1907. "The Maragtas is an original work by Pedro A. Monteclaro published in mixed Hiligaynon and Kiniraya in Iloilo in 1907 which claims to be nothing more than that. It is based on written and oral sources then available, and contain three sorts of subject matter-folk customs still being practiced or remembered by old folks, the description of an idealized confederation whose existence there is reasonable grounds to doubt and for which there is no evidence, and a legend recorded in 1858 of a migration of Bornean settlers, some of whom are still remembered as folk heroes, deities, or progenitors of part of the present population of Panay. There is no reason to doubt that this legend preserves the memory of some actual event, but it is not possible to date the event itself or to decide which of these details are historic fact and which are embellishments of generations of oral transmission (Scott 1984: 103). Regarding the Code of Kalantiaw, Scott observes that its source is "the Macro¬ Pavon Antiguas Leyendas." Jose E. Macro of Pontevedra, Negros Occidental was a stamp collector and aantiquarian who brought to the director to the America director of the National Library, Alexander Blair, supposedly ancient manuscripts about the Visayas. The Pavon manuscript was allegedly written by FR. Jose Maria Pavon y Araguro, a priest of the Diocese of Cebu and assigned parish priest of Himamaylan (1843-49 [501). In 1848-49, the Recollects took charge of Negros and Pavon presumably return to Cebu. Other historians aside from scott doubt the authenticity of manuscript presented by Macro to the National Library. Regarding the Pavon manuscript, Scott includes: "The Jose E. Macro contribution to Philippine historiography ... appear to be deliberate fabrications with no historic validity. There is therefore no present evidence that any Filipino ruler by the name of Kalantiaw ever existed or that the Kalantiaw penal code is any older than 1914" (Scott 1984: 134). Historically the arrival of Spaniards in 1569 brought about major changes in the lives of the Capizeños. May 8, 1570, marked the conquest of Panay consequently the district of Aklan by the Spaniards under the leadership of Martin de Goiti. Capiz was created into a separate encomienda and later was organized into a politico-military province in 1716, embracing the neighboring islands of Romblon, Tablas, and Sibuyan. In 1746, Capiz was made the seat of the politico-military government although it was still ecclesiastically controlled by the Bishop of Cebu. On May 31, 1847, a Royal Decree turned the province into an alcadia. The American takeover of the Philippines resulted in the establishment of a civil government in Capiz on April 15, 1901. Capiz became a province again under Act No. 2711 on March 10, 1917 and it included what is now Aklan until it was separated in 1956. Roxas City was once known as the Municipality of Capiz and it became a chartered city on May 12, 1951 by virtue of Republic Act No. 603 otherwise known as the City Charter. The late Hon. Lorenzo Arnaldo was its first City Mayor. This city was named "Roxas City" in honor of its most President Manuel Acuña Roxas. '''Major Festivals''' The City of Roxas celebrates the legend of the Bornean datus coming during the Halaran festival. It features the giving of gifts by the datus to the Ati as token of goodwill. Babaylans give offerings to the nature spirit as riotous dancing takes place in the city street. Halaran used to be held in October. Now it has been fused with another festival, the Sinadya, which showcases the varied rituals and festivities of the different municipalities of Capiz, highlighted by the diana, fireworks display, grand dancing parade, giant paper maches, processions, sea food festival and sports exhibition. The two festivals fused together is now called Sinadya sa Halaran, literally "Joy in Sharing and Thanksgiving, and celebrated on the first weekend of December. The culinary experience in Capiz and Roxas City can be experienced during the Lutong Capiznon (Seafood Tripping) of Sinadya sa Halaran which runs every night for the entire duration of the festival. Here, local concessionaires sell their culinary masterpieces at the plaza. One of the best ways to enjoy the city's fresh seafood is simply by broiling. '''THE ARTS OF CAPIZ '''Dance'''''' The Panay Bukidnon in the forested hills of Tapaz and Jamindan are well known for their courage and performance of the Binanog, a dance imitating the body movements of the hawk. Among the folk of Capiz, a song-debate-dance tradition used to be very popular, the Balitaw. Today, old Capiznon can still sing Balitaw Sang Capiz. '''Visual Arts''' Kapis shell crafts and art are a thriving industry in Capiz. Exquisite lampshades, trays, picture frames, wall decors, chimes etc. abound in a great variety of designs. The traditional weaving method of piña is called pili or sinuksuk. This is a floating weft technique accomplished after cloth weaving. A typical design is a cluster of five-petal flowers surrounding a butterfly. This is repeated in a series along the borders of the cloth. The Panay Bukidnon still makes their weapons like spears, swords and shields, with ornately carved designs and mythological figures, used in their rituals. They also make brightly-colored dresses for women with indigenous patterns, midriff cut and butterfly sleeves very similar to those made by the Talaandig or Higaonon in Bukidnon, Mindanao. Tapis is used in conjunction with this dress. Traditional houses in Capiz are aesthetically pleasing and comfortable. The great variety of window pane designs using bamboo has been a source of inspiration even to architects in Manila. An adjunct to the traditional house is the payag, which functions as a rest house. Sigma town in Capiz has been a leader in promoting diversity in payag construction. In Roxas City, the remnants of the Moro Towers in Sitio Nipa still stands as evidence of the stone structure built in 1814 to repel the invading Moros and Portuguese colonizers. The monumental and impressive Roxas City Bridge, built in 1910, remains a sturdy feature in city landscape. '''Oral Lore''' As in medieval Europe during the inquisition, a patriarchal Catholic church in Capiz cannot tolerate competition from strong women leaders in traditional communities such as the babaylan, who are mostly women. They are not only highly respected for their wisdom but continue to practice healing method based on an indigenous spirituality unacceptable to the Catholic Church. They could even walk on fire. Because of this power that the church could not explain, babaylan are demonized as witches, called Aswang. The Aswang as viscera suckers is actually a figment of imagination. Though there may be some babaylan who misuse their magical abilities to harm other people, these are the exceptions. We must also remember that the babaylan fought and mightily resisted Spanish occupation. '''Literary — Musical Arts''' Prose narrative consist of tales, fables and legends explaining the origin of place names, land features such as caves and forest, and other elements of nature such as root crops and animals. The most popular type of narrative poetry is Kumpusu/Composo -- a ballad, the topics of which range from historical events to love affairs and social condition. On the other hand, there are kumpusu that are fictional narratives with a didactic purpose. Native Christmas carols called Daigon are very distinctive and can be definite markers of Capiznon identity. Their preservation is very urgent because of the threat from American carols propagated by mass media. There also exist the pastors tradition at Christmastime, in which song are sung by the "shepherds" worshipping the infant Christ. '''Musical Instruments''' There are several kinds of Tulali or bamboo flutes that may still be found in remote barangays. The bunkaka or takup is a section of bamboo with split end. It is held in the right hand and stuck against a pole in the left hand. Different ways of striking cause variation of rhythm '''Drama''' The roots of Capiznon drama are in ritual, such as the babaylan rites for appeasing spirits and curing the sick, which include mimetic elements and chants and second, in the verbal games played at wakes. In the rituals, sacrifices are offered, prayers chanted, and symbolic dance motion made. --> ====Lungsod==== *[[Lungsod ng Roxas]] ====Mga Bayan==== {| border="0" |----- | valign="top" | *[[Cuartero, Capiz|Cuartero]] *[[Dao, Capiz|Dao]] *[[Dumalag, Capiz|Dumalag]] *[[Dumarao, Capiz|Dumarao]] *[[Ivisan, Capiz|Ivisan]] *[[Jamindan, Capiz|Jamindan]] *[[Ma-ayon, Capiz|Ma-ayon]] *[[Mambusao, Capiz|Mambusao]] | valign="top" | *[[Panay, Capiz|Panay]] *[[Panitan, Capiz|Panitan]] *[[Pilar, Capiz|Pilar]] *[[Pontevedra, Capiz|Pontevedra]] *[[President Roxas, Capiz|President Roxas]] *[[Sapi-an, Capiz|Sapi-an]] o [[Sapian]] *[[Sigma, Capiz|Sigma]] *[[Tapaz, Capiz|Tapaz]] |} == Mga kilalang tao == Ang listahang ito ay para lamang sa mga taong ipinanganak o naninirahan sa Capiz. ===Relihiyoso=== * [[Jose Advincula|Jose Cardinal Advincula]] - 9th Filipino Cardinal at ang ika-33 Arsobispo ng [[Roman Catholic Archdiocese of Manila|Manila]], ay nagsilbing 3rd Arsobispo ng [[Roman Catholic Archdiocese of Capiz|Capiz]]. * [[Victor Barnuevo Bendico]] - Ika-4 na Arsobispo ng [[Roman Catholic Archdiocese of Capiz|Capiz]]. * [[Midyphil Billones]] - Ika-5 Arsobispo ng [[Roman Catholic Archdiocese of Jaro|Jaro]]. * [[Jaime Sin|Jaime Cardinal Sin]] - 3rd Filipino Cardinal at ang ika-30 Arsobispo ng [[Roman Catholic Archdiocese of Manila|Manila]]. ===Pulitika=== [[File:Manuel Roxas.jpg|thumb|upright|[[Manuel Roxas]], ang unang [[Pangulo ng Pilipinas|pangulo]] ng isang malayang Pilipinas, nagsilbi bilang [[gobernador ng Capiz]] mula 1919 hanggang 1922 at kinatawan ng unang distrito ng lalawigan sa Kapulungan ng mga Kinatawan mula 1922 hanggang 1938.]] * [[Manuel Roxas]], unang Pangulo ng malayang Republika ng Pilipinas. * [[Gerardo Roxas]], Senador ng Pilipinas at anak ni Pangulong Manuel Roxas. * [[Pedro Gil]], ay isang manggagamot, mamamahayag, at mambabatas. Siya ay nahalal na kinatawan para sa katimugang distrito ng [[Maynila]] sa tiket ng partidong Democrata. Siya ay naging Minority Floor Leader sa [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]]. * [[Cornelio Villareal]], ika-11 [[Ispiker ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Ispiker ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]] * [[Fredenil Castro]], dating pangalawang ispiker ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas. * [[Roy Señeres]], estadista at diplomatang Pilipino. * [[Jocelyn Bolante]], politiko na dating nagsilbi bilang [[Pangalawang Kalihim]] ng [[Kagawaran ng Agrikultura (Pilipinas)|Kagawaran ng Agrikultura ng Pilipinas]]. ===Libangan=== *[[Jovita Fuentes]], Tinaguriang Unang Ginang ng Musikang Pilipino. [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Musika.<ref>{{cite web |url=https://ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/culture-profile/national-artists-of-the-philippines/jovita-fuentes/ |title=Order ng mga Pambansang Alagad ng Sining: Jovita Fuentes |website=Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining |access-date=Oktubre 26, 2021 |archive-date=Nobyembre 28, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128085356/https://ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/culture-profile/national-artists-of-the-philippines/jovita-fuentes/ |url-status=dead }}</ref> * [[Daisy Avellana]], aktres, [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Teatro.<ref name=pdi>{{cite balita|una=Gibbs|huling=Cadiz|pamagat=Pumanaw na ang Pambansang Artista para sa Teatro na si Daisy Avellana; 96 |pahayagan=Philippine Daily Inquirer |url=http://newsinfo.inquirer.net/407533/national-artist-for-theater-daisy-avellana-dies-96 |petsa=Mayo 13, 2013 |access-date=Mayo 19, 2013}}</ref> *[[Gina Alajar]], aktres at direktor. Siya ay ipinanganak sa Lanot, [[Lungsod ng Roxas]], Capiz. * [[Barbie Almalbis|Barbie Almabis-Honasan]], mang-aawit, dating pangunahing mang-aawit ng [[Hungry Young Poets]] at [[Barbie's Cradle]]. * [[Mikoy Morales]], aktor, finalist ng [[Protege: The Battle For The Big Artista Break]] {{capiz}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] {{pilipinas-stub}} r0685kf38fidxqqxcy5o0sy4dsddrkd 0 9597 2205357 1896623 2026-04-30T04:22:35Z Exec8 780 2205357 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle = Lalawigan ng Isabela |sealfile = Ph_seal_isabela.png |region = [[Lambak ng Cagayan]] (Rehiyon II) |capital = [[Ilagan, Isabela|Lungsod ng Ilagan]] |founded = 1 Mayo 1856 |pop2000 = 1287575 |pop2000rank = ika-17 pinakamalaki |popden2000 = 121 |popden2000rank= ika-18 pinakamababa |areakm2 = 10664.6 |arearank = ika-2 pinakamalaki |hucities = 0 |componentcities=2 |municipalities= 35 |barangays = 1055 |districts = 4 |languages = [[Wikang Ilokano|Ilokano]], [[Wikang Ibanag|Ibanag]] |governor = Faustino "Bojie" G. Dy |locatormapfile = Ph_locator_map_isabela.png }} Ang '''Isabela''' ay isang [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Lambak ng Cagayan]]. [[Ilagan, Isabela|Ilagan]] ang kapital nito at napapaligiran ng [[Aurora]], [[Quirino]], [[Nueva Vizcaya]], [[Ifugao]], [[Mountain Province]], [[Kalinga]], at [[Cagayan]]. Isang lalawigang [[agrikultura]]l ang Isabela at ang ikalawang pinakamalaki sa Pilipinas, at ang pinakamalaki sa pulo ng [[Luzon]]. ==Heograpiya== Ang lalawigan ng Isabela ay sukat na 10,665 kilometro parisukat, na kumakatawan sa halos 40 bahagdan ng sakop na lupa ng rehiyon. Ito ang pinakamalaking [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] sa Hilagang Luzon at ang ikalawang pinakamalaking lalawigan sa Pilipinas, kung ang tinutukoy ang sukat ng lupa. ===Pampolitika=== Ang Isabela ay nahahati sa 34 [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at 3 [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]] . [[Talaksan:Ph fil isabela.png|350px|thumbnail|left|Mapa ng lalawigan ng Isabela]] ====Mga Lungsod==== *[[Lungsod ng Cauayan]] *[[Ilagan, Isabela|Lungsod ng Ilagan]] *[[Lungsod ng Santiago]] ====Mga Bayan==== <table border="0"><tr> <td valign="top"> *[[Alicia, Isabela|Alicia]] *[[Angadanan, Isabela|Angadanan]] *[[Aurora, Isabela|Aurora]] *[[Benito Soliven, Isabela|Benito Soliven]] *[[Burgos, Isabela|Burgos]] *[[Cabagan, Isabela|Cabagan]] *[[Cabatuan, Isabela|Cabatuan]] *[[Cordon, Isabela|Cordon]] *[[Delfin Albano, Isabela|Delfin Albano]] (Magsaysay) *[[Dinapigue, Isabela|Dinapigue]] *[[Divilacan, Isabela|Divilacan]] *[[Echague, Isabela|Echague]] *[[Gamu, Isabela|Gamu]] *[[Jones, Isabela|Jones]] *[[Luna, Isabela|Luna]] *[[Maconacon, Isabela|Maconacon]] *[[Mallig, Isabela|Mallig]] </td><td valign="top"> *[[Naguilian, Isabela|Naguilian]] *[[Palanan, Isabela|Palanan]] *[[Quezon, Isabela|Quezon]] *[[Quirino, Isabela|Quirino]] *[[Ramon, Isabela|Ramon]] *[[Reina Mercedes, Isabela|Reina Mercedes]] *[[Roxas, Isabela|Roxas]] *[[San Agustin, Isabela|San Agustin]] *[[San Guillermo, Isabela|San Guillermo]] *[[San Isidro, Isabela|San Isidro]] *[[San Manuel, Isabela|San Manuel]] *[[San Mariano, Isabela|San Mariano]] *[[San Mateo, Isabela|San Mateo]] *[[San Pablo, Isabela|San Pablo]] *[[Santa Maria, Isabela|Santa Maria]] *[[Santo Tomas, Isabela|Santo Tomas]] *[[Tumauini, Isabela|Tumauini]] </td></tr></table> == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Isabela}} {{Lambak ng Cagayan}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] {{pilipinas-stub}} 3ih3s621i6ycjfa954s66arcs2nip6e 2205401 2205357 2026-04-30T05:02:36Z Exec8 780 2205401 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle = Lalawigan ng Isabela |sealfile = Ph_seal_isabela.png |region = [[Lambak ng Cagayan]] (Rehiyon II) |capital = [[Ilagan, Isabela|Lungsod ng Ilagan]] |founded = 1 Mayo 1856 |pop2000 = 1287575 |pop2000rank = ika-17 pinakamalaki |popden2000 = 121 |popden2000rank= ika-18 pinakamababa |areakm2 = 10664.6 |arearank = ika-2 pinakamalaki |hucities = 0 |componentcities=2 |municipalities= 35 |barangays = 1055 |districts = 4 |languages = [[Wikang Ilokano|Ilokano]], [[Wikang Ibanag|Ibanag]] |governor = Faustino "Bojie" G. Dy |locatormapfile = Ph_locator_map_isabela.png }} Ang '''Isabela''' ay isang [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Lambak ng Cagayan]]. [[Ilagan, Isabela|Ilagan]] ang kapital nito at napapaligiran ng [[Aurora]], [[Quirino]], [[Nueva Vizcaya]], [[Ifugao]], [[Mountain Province]], [[Kalinga]], at [[Cagayan]]. Isang lalawigang [[agrikultura]]l ang Isabela at ang ikalawang pinakamalaki sa Pilipinas, at ang pinakamalaki sa pulo ng [[Luzon]]. ==Heograpiya== Ang lalawigan ng Isabela ay sukat na 10,665 kilometro parisukat, na kumakatawan sa halos 40 bahagdan ng sakop na lupa ng rehiyon. Ito ang pinakamalaking [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] sa Hilagang Luzon at ang ikalawang pinakamalaking lalawigan sa Pilipinas, kung ang tinutukoy ang sukat ng lupa. ===Pampolitika=== Ang Isabela ay nahahati sa 34 [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at 3 [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]] . [[Talaksan:Ph fil isabela.png|350px|thumbnail|left|Mapa ng lalawigan ng Isabela]] ====Mga Lungsod==== *[[Lungsod ng Cauayan]] *[[Ilagan, Isabela|Lungsod ng Ilagan]] *[[Lungsod ng Santiago]] ====Mga Bayan==== <table border="0"><tr> <td valign="top"> *[[Alicia, Isabela|Alicia]] *[[Angadanan, Isabela|Angadanan]] *[[Aurora, Isabela|Aurora]] *[[Benito Soliven, Isabela|Benito Soliven]] *[[Burgos, Isabela|Burgos]] *[[Cabagan, Isabela|Cabagan]] *[[Cabatuan, Isabela|Cabatuan]] *[[Cordon, Isabela|Cordon]] *[[Delfin Albano, Isabela|Delfin Albano]] (Magsaysay) *[[Dinapigue, Isabela|Dinapigue]] *[[Divilacan, Isabela|Divilacan]] *[[Echague, Isabela|Echague]] *[[Gamu, Isabela|Gamu]] *[[Jones, Isabela|Jones]] *[[Luna, Isabela|Luna]] *[[Maconacon, Isabela|Maconacon]] *[[Mallig, Isabela|Mallig]] </td><td valign="top"> *[[Naguilian, Isabela|Naguilian]] *[[Palanan, Isabela|Palanan]] *[[Quezon, Isabela|Quezon]] *[[Quirino, Isabela|Quirino]] *[[Ramon, Isabela|Ramon]] *[[Reina Mercedes, Isabela|Reina Mercedes]] *[[Roxas, Isabela|Roxas]] *[[San Agustin, Isabela|San Agustin]] *[[San Guillermo, Isabela|San Guillermo]] *[[San Isidro, Isabela|San Isidro]] *[[San Manuel, Isabela|San Manuel]] *[[San Mariano, Isabela|San Mariano]] *[[San Mateo, Isabela|San Mateo]] *[[San Pablo, Isabela|San Pablo]] *[[Santa Maria, Isabela|Santa Maria]] *[[Santo Tomas, Isabela|Santo Tomas]] *[[Tumauini, Isabela|Tumauini]] </td></tr></table> == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Isabela}} {{Lambak ng Cagayan}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] {{pilipinas-stub}} 4egx7naexweol534h5azvfpb7erl6ae 0 9599 2205367 2162145 2026-04-30T04:51:56Z Exec8 780 2205367 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2| infoboxtitle = Lalawigan ng Laguna | sealfile = Ph seal laguna.png | region = [[CALABARZON]] (Rehiyon IV-A) | capital = [[Santa Cruz, Laguna|Santa Cruz]] | largest_city = [[Calamba City]] | founded = 10 Marso 1917 | pop2000 = 1965872 | pop2000rank = ika-6 pinakamalaki | popden2000 = 1117 | popden2000rank= ika-3 pinakamataas | areakm2 = 1759.7 | arearank = ika-17 pinakamaliit | hucities = 0 | componentcities= 6 | municipalities= 24 | barangays = 674 | districts = 6 | languages = [[Wikang Tagalog|Tagalog]], [[Wikang Ingles|Ingles]] | governor = [[Sol Aragines]] | vice_governor = JM Carait | locatormapfile= Ph locator map laguna.png }} :''Para sa ibang paggamit, tingnan ang [[Laguna (paglilinaw)]].'' Ang '''Laguna''' ay isang [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa bahaging [[Calabarzon]] sa [[Luzon]]. [[Santa Cruz, Laguna|Santa Cruz]] ang luklukan ng pamahalaan nito at matatagpuan sa timog-silangan ng [[Kalakhang Maynila]], timog ng lalawigan ng [[Rizal]], kanluran ng [[Quezon]], hilaga ng [[Batangas]] at silangan ng [[Cavite]]. Halos pinapaligiran ng Laguna ang [[Laguna de Bay]], ang pinakamalaking lawa sa bansa. Nakuha ng lalawigan ang pangalan nito mula sa [[Wikang Kastila|Kastilang]] salita na ''lago'', na nangangahulugang ''lawa''. Kilala ang Laguna bilang pook ng kapanganakan ni [[José Rizal]], ang pambansang bayani ng Pilipinas. Kilala din sa mga [[turismo|dayuhang namamasyal]] ang [[Talon ng Pagsanjan]], Liwasang Bayan ng [[Pila, Laguna]], ang mga inukit na kahoy na nilikha na mga tao sa [[Paete, Laguna|Paete]] at [[Pakil, Laguna|Pakil]], ang mga maiinit na bukal sa [[Los Baños, Laguna|Los Baños]] sa gulod ng [[Bundok Makiling]] at ang ''Hidden Valley Springs'' sa [[Calauan, Laguna|Calauan]]. <nowiki>*</nowiki>Isa pang tradisyon ng Laguna ang ANILAG Festival. Ito ay isang linggong pagdiriwang na nangyayari sa buwan ng Marso. Ang ANILAG Festival ay ginaganap sa pamamagitan ng pasasalamat sa mga taong nagbasbas noong mga nakaraang taon. ANILAG Festival ay ginaganap sa pamamagitan ng beauty pageants, pagsayaw, pagbubunyag ng pagkain, at woodcarving competitions. Isa pa sa pagiging tradisyon, Ang ANILAG Festival ay isa rin sa pagbibigay daan sa gobyerno ng Laguna upang i-iskaparate ang kahanga-hangang senaryo, ang masasaganang lokal na kay sarap na pagkain, at alangan, ang mga talento ng mga lokal nito. Habang nangyayari ang festival, isang daang Pilipinong turista sa iba’t ibang panig ng mundo pati narin ang mga dayuhang nais din magtipon para saksihan ang engrandeng taunang selebrasyon. == Heograpiya == {{Main|Kalakhang Laguna}} === Pampolitika === Nahahati ang Laguna sa 24 [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at 6 [[Mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]]. ==== Mga lungsod ==== * [[Biñan]] * [[Cabuyao]] * [[Calamba City]] * [[San Pedro, Laguna|San Pedro]] * [[San Pablo, Laguna|San Pablo]] * [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]] {{Multiple image |direction = vertical |align = right |header = '''''Mga lungsod sa Laguna'''|image= | image2 =Southwoods Mall.jpg |image3 =9628Barangays Santa Rosa Laguna Landmarks 27.jpg |image4=CabuyaoHalljf7205 26.JPG |image5=Old National Hwy. (Calamba, Laguna)(2018-04-07).jpg |image6=Lagunajf5172 13.JPG |caption1 =San Pedro City, Laguna |caption2 = Biñan City, Laguna |caption3=Santa Rosa City, Laguna |caption4=Cabuyao City, Laguna |caption5= Calamba City |caption6= San Pablo City, Laguna }} ==== Mga bayan ==== <table border="0"><tr> <td valign="top"> * [[Alaminos, Laguna|Alaminos]] * [[Bay, Laguna|Bay]] * [[Calauan]] * [[Cavinti]] * [[Famy]] * [[Kalayaan, Laguna|Kalayaan]] * [[Liliw]] * [[Los Baños]] </td><td valign="top"> * [[Luisiana]] * [[Lumban]] * [[Mabitac]] * [[Magdalena, Laguna|Magdalena]] * [[Majayjay]] * [[Nagcarlan]] * [[Paete]] * [[Pagsanjan]] </td><td valign="top"> * [[Pakil]] * [[Pangil, Laguna|Pangil]] * [[Pila, Laguna|Pila]] * [[Rizal, Laguna|Rizal]] * [[Santa Cruz, Laguna|Santa Cruz]] (''kapital'') * [[Santa Maria, Laguna|Santa Maria]] * [[Siniloan]] * [[Victoria, Laguna|Victoria]] </td></tr></table> == Klima == Ang lalawigan ay tuyot mula Nobyembre hanggang Abril at basa sa nalalabing bahagi ng taon sa maliit na bahagi malapit sa katimugang hangganan. Ang ibang bahagi, sa kanluran ng bayan ng Santa Cruz, ay nakakaranas ng tuyong panahon mula Nobyembre hanggang Abril at tag-ulan sa nalalabing bahagi ng taon. Ang silangan at katimugang bahagi ay hindi katulad ang panahon, na mas madalas ang tag-ulan sa kabuuan ng taon. == Kasaysayan == Ang pangalan ng lalawigan ng Laguna ay isinunod sa [[Laguna de Bay]], isang bahagi ng katubigan na bumubuo sa hilagang hangganan ng lalawigan. Ang Laguna de Bay naman, ay isinunod sa pangalan ng bayan ng [[Bay, Laguna|Bay]] (Ang salitang ''Laguna de Bay'' ay hango sa salitang Kastila na nangangahulugang "Lawa ng Bay"), ang pinakaunang punong bayan ng lalawigan. Si Kapitan [[Juan de Salcedo]] kasama ng pulutong ng isang daang sundalong Kastilang-Mehikano at ilang bilang ng mga kakamping mga Bisaya ay sinakop ang lalawigan at ang mga nakapalibot na bahagi para sa [[Espanya]] noong 1571. Pitong taon makalipas, dalawang [[Franciscano|Fransiskanong]] mga pari ang nagsimulang binyagan ang mga tao doon. {{Largest cities | province = Laguna | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Timog Luzon | div_link = Probinsya{{!}}Probinsya | city_1 = Calamba, Laguna{{!}}Calamba City | div_1 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_1 = 539,671 | img_1 = Calamba City Skyline 2018.jpg | city_2 = Santa Rosa, Laguna{{!}}Santa Rosa | div_2 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_2 = 414,812 | img_2 = SantaRosa,Lagunajf9604 12.JPG | city_3 = Biñan{{!}}Biñan | div_3 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_3 = 407,437 | img_3 = 384Biñan City Roads Laguna Roads Landmarks 40.jpg | city_4 = Cabuyao{{!}}Cabuyao | div_4 = Calabarzon{{!}}Laguna 1st | pop_4 = 355,330 | img_4 = 4528Santa Rosa Cabuyao City Barangays Landmarks Roads 45.jpg | city_5 = San Pedro, Laguna{{!}}San Pedro | div_5 = Calabarzon{{!}}Laguna 1st | pop_5 = 326,001 | city_6 = San Pablo, Laguna{{!}}San Pablo | div_6 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_6 = 285,348 | city_7 = Santa Cruz, Laguna{{!}}Santa Cruz | div_7 = Calabarzon{{!}}Laguna 4th | pop_7 = 123,574 | city_8 = Los Baños{{!}}Los Baños | div_8 = Calabarzon{{!}}Laguna 2nd | pop_8 = 115,353 | city_9 = Calauan{{!}}Calauan | div_9 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_9 = 87,693 | city_10 = Nagcarlan{{!}}Nagcarlan | div_10 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_10 = 64,866 }} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Laguna}} {{Calabarzon}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] 0bluvsrid4r8v7lrnri7m0wvaitkwau 0 10247 2205351 2198330 2026-04-30T04:19:24Z Exec8 780 2205351 wikitext text/x-wiki :''Tungkol ang artikolong ito sa lalawigan. Para sa lungsod, tingnan [[Lungsod ng Sorsogon]].'' Ang '''Sorsogon''' ay isang [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyong]] [[Bicol]] sa [[Luzon]]. [[Lungsod ng Sorsogon]] ang kapital nito at napapaligiran ng lalawigan ng [[Albay]] sa hilaga. Nasa dulo ang Sorsogon ng [[Tanway ng Bicol]] at nakaharap sa pulo ng [[Samar (pulo)|Samar]] sa timog-silangan sa ibayo ng [[Kipot ng San Bernardino]]. {{Infobox Philippine province 2| infoboxtitle = Lalawigan ng Sorsogon | sealfile = Ph seal sorsogon.png | region = [[Bicol]] (Rehiyon V) | capital = [[Lungsod ng Sorsogon]] | founded = — | pop2000 = 650535 | pop2000rank = ika-37 pinakamalaki | popden2000 = 304 | popden2000rank= ika-19 pinakamataas| areakm2 = 2141.4 | arearank = ika-22 pinakamaliit | hucities = 0 | componentcities=1 | municipalities= 14 | barangays = 541 | districts = 2 | languages = [[Wikang Bikol|Bikol]]| governor = Raul R. Lee | locatormapfile= Ph locator map sorsogon.png | }} ==Kasaysayan== Ang ebidensya ng paninirahan ng tao ay nagmula sa mga labi na 3,000 taong gulang sa isang kuweba sa Bacon at mga sinaunang libingan na hinukay sa itaas ng mga ilog ng Sorsogon. Nakakita ang mga misyonerong Espanyol ng mga pamayanan sa parehong lugar nang dumating sila noong 1600s. Madalas nang dumaan ang mga pirata ng Moro sa mga katubigang teritoryal bago pa man dumating ang mga misyong Espanyol. Ang Bacon ay itinatag bilang isang ''visita'' ng [[Casiguran, Sorsogon|Casiguran]] habang ang Sorsogon, na orihinal na nasa Sitio Pocdol sa Capuy, ay itinatag bilang isang visita ng Bacon. Ang Sorsogon ay naging isang malaya at ganap na parokya noong 1628 dahil sa pagtaas ng populasyon. Ang dalawang parokya ay kalaunan ay naging mga sibilyang yunit pampulitika.<ref>{{Cite web|url=https://philippinescities.com/sorsogon-city-sorsogon/|title=Kasaysayan ng Lungsod ng Sorsogon &#124; Mga Lugar ng Turista, Wika at mga Pista &#124; Mga Lungsod ng Pilipinas}}</ref> Ang Pueblo Civil de Bacon ay itinatag noong 1754, kasama si Juan Elias bilang unang gobernadorcillo nito. Ang Sorsogon ay naging isang malayang pueblo noong 1864. Ang Bacon at Sorsogon ay parehong nasa ilalim ng hurisdiksyon ng lalawigan ng Albay hanggang sa pagtatatag ng malayang lalawigan ng [[Sorsogon]] noong Oktubre 17, 1894.<ref>{{Banggitin ang web|url=http://sorsogoncity.gov.ph/?page_id=48|title=Pangunahing profile &#124; LUNGSOD NG SORSOGON|access-date=Mayo 17, 2020|archive-date=Nobyembre 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201102070536/http://sorsogoncity.gov.ph/?page_id=48|url-status=dead}}</ref> Noong 1951, ang Sorsogon ay ginawang sentro ng obispo ng noo'y bagong tatag na [[Diyosesis ng Romano Katoliko ng Sorsogon]] na binubuo ng mga lalawigan ng Sorsogon at Masbate, kasama ang [[Katedral ng Sorsogon|Simbahan ng Parokya nina San Pedro at Pablo]] sa bayan ng Sorsogon bilang itinalagang [[katedral]].<ref name="gct">{{cite web |title=Sts. Katedral nina Pedro at Pablo Lungsod ng Sorsogon, Sorsogon, Bicol, Pilipinas |url=http://www.gcatholic.org/churches/asia/1896.htm |access-date=Hunyo 29, 2021 |work=GCatholic}}</ref> ===Pagiging Lungsod=== {{main|Mga Lungsod ng Pilipinas}} Ang Lungsod ng Sorsogon ay nilikha sa bisa ng Batas Republika Blg. 8806,<ref name="CorpusJuris-RA8806" /> na ipinatupad noong Agosto 16, 2000, at pinagtibay noong Disyembre 2000. == Heograpiya == Ang Lungsod ng Sorsogon ay sumasaklaw sa lawak na {{convert|31,292|ha|sqmi|abbr=out}}. Ito ay nasa pinakatimog na dulo ng Tangway ng Bicol at ng Isla ng [[Luzon]]. Ang lungsod ay napapaligiran ng [[Castilla, Sorsogon|Castilla]] sa kanluran, [[Manito, Albay|Manito]] sa hilagang-kanluran, [[Gulo ng Albay]] sa hilaga, [[Prieto Diaz]] sa silangan, [[Gubat, Sorsogon|Gubat]] sa timog-silangan, [[Casiguran, Sorsogon|Casiguran]] sa timog-kanluran, at [[Look ng Sorsogon]] sa timog. Ang Sorsogon ay nailalarawan sa pamamagitan ng hindi regular na topograpiya; mga hanay ng bundok sa hilagang-kanluran, mga dalisdis na kabundukan sa gitnang bahagi ng lungsod, mga kapatagan sa timog-kanluran at gitnang hilaga at timog-silangang bahagi, at mga latian sa timog-silangang delta. Napapaligiran din ito ng tubig, kung saan ang Sorsogon Bay sa kanluran ay ang Golpo ng Albay sa hilagang-silangan, at ang [[Dagat Pilipinas]] sa silangan. {{wide image|Sorsogon Bay.jpg|2300px|Panoramic view ng Sorsogon Bay||none}} Ang Lungsod ng Sorsogon ay {{convert|581|km}} timog-silangan ng [[Maynila]] at {{convert|60|km}} timog ng [[Legazpi, Albay|Lungsod ng Legazpi]]. Ayon sa 2015 Census, ang populasyon ng lungsod ay nasa 168,110 na may taunang rate ng paglago na 0.84%. Ang Lungsod ng Sorsogon ay niraranggo bilang ika-3 pinakamalaking lungsod sa mga tuntunin ng populasyon sa [[rehiyon ng Bicol]]. Ang tanging lungsod sa lalawigan ng [[Sorsogon]], ang Lungsod ng Sorsogon ang pinakamalaki sa mga tuntunin ng lawak ng lupa sa [[rehiyon ng Bicol]]. The [[Pan-Philippine Highway]], which runs from northwest to southeast through the city, connects Sorsogon City to the municipalities of Castilla, [[Pilar, Sorsogon|Pilar]], in the northwest towards [[Daraga, Albay|Daraga]], [[Legazpi, Albay|Legazpi City]], [[Naga, Camarines Sur|Naga City]] and the rest of Luzon. Nag-uugnay din ito sa mga munisipalidad ng Gubat, Casiguran at iba pang mga munisipalidad ng ikalawang distrito ng lalawigan ng Sorsogon sa timog-silangan. Nabibilang din ito sa mga lugar sa Pilipinas na pwedeng pagmulan ng enerhiya mula sa pagtaas at pagbaba ng tubig ng dagat (Tidal Power). === Pampolitika === Nahahati ang Sorsogon sa 14 [[munisipalidad ng Pilipinas|munisipalidad]] at 1 [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]]. ==== Lungsod ==== * [[Lungsod ng Sorsogon]] ==== Mga munisipalidad ==== <table border="0"><tr> <td valign="top"> * [[Barcelona, Sorsogon|Barcelona]] * [[Bulan, Sorsogon|Bulan]] * [[Bulusan, Sorsogon|Bulusan]] * [[Casiguran, Sorsogon|Casiguran]] * [[Castilla, Sorsogon|Castilla]] * [[Donsol, Sorsogon|Donsol]] * [[Gubat, Sorsogon|Gubat]] </td><td valign="top"> * [[Irosin, Sorsogon|Irosin]] * [[Juban, Sorsogon|Juban]] * [[Magallanes, Sorsogon|Magallanes]] * [[Matnog, Sorsogon|Matnog]] * [[Pilar, Sorsogon|Pilar]] * [[Prieto Diaz, Sorsogon|Prieto Diaz]] * [[Santa Magdalena, Sorsogon|Santa Magdalena]] </td></tr></table> ===Klima=== {{Weather box | lokasyon = Lungsod ng Sorsogon | metric first = Oo | single line = Oo | lapad = auto | Enero record high C = 35 | Pebrero record high C = 40 | Marso record high C = 35 | Abril record high C = 39 | Mayo record high C = 39 | Hunyo record high C = 39 | Hulyo record high C = 39 | Agosto record high C = 39 | Setyembre record high C = 35 | Oktubre record high C = 39 | Nobyembre record high C = 39 | Disyembre record high C = 39 | taon record high C = 40 | Enero high C = 31 | Pebrero high C = 31 | Marso high C = 32 | Abril high C = 34 | Mayo high C = 34 | Hunyo high C = 33 | Hulyo high C = 33 | Mataas noong Agosto C = 33 | Mataas noong Setyembre C = 33 | Mataas noong Oktubre C = 33 | Mataas noong Nobyembre C = 32 | Mataas noong Disyembre C = 31 | Mataas noong taon C = 34 | Mababa noong Enero C = 23 | Mababa noong Pebrero C = 23 | Mababa noong Marso C = 24 | Mababa noong Abril C = 25 | Mababa noong Mayo C = 26 | Mababa noong Hunyo C = 25 | Mababa noong Hulyo C = 24 | Mababa noong Agosto C = 25 | Mababa noong Setyembre C = 25 | Mababa noong Oktubre C = 25 | Mababa noong Nobyembre C = 25 | Mababa noong Disyembre C = 24 | Mababa noong taon C = 23 | Mababa noong Enero C = 15 | Mababa noong Pebrero C = 15 | Mababa noong Marso C = 19 | Mababa noong Abril C = 14 | Mababa noong Mayo C = 15 | Mababa noong Hunyo C = 17 | Mababa noong Hulyo C = 18 | Mababang rekord noong Agosto C = 16 | Mababang rekord noong Setyembre C = 20 | Mababang rekord noong Oktubre C = 20 | Mababang rekord noong Nobyembre C = 19 | Mababang rekord noong Disyembre C = 19 | Mababang rekord noong taon C = 14 | Kulay ng presipitasyon = berde | Presipitasyon noong Enero mm = 293 | Presipitasyon noong Pebrero mm = 227 | Presipitasyon noong Marso mm = 209 | Presipitasyon noong Abril mm = 166 | Presipitasyon noong Mayo mm = 189 | Presipitasyon noong Hunyo mm = 203 | Presipitasyon noong Hulyo mm = 231 | Presipitasyon noong Agosto mm = 196 | Presipitasyon noong Setyembre mm = 271 | Presipitasyon noong Oktubre mm = 295 | Presipitasyon noong Nobyembre mm = 387 | Presipitasyon noong Disyembre mm = 539 | Presipitasyon noong taon mm = 3206 | Mga araw ng ulan noong Enero = 21 | Mga araw ng ulan noong Pebrero = 15 | Mga araw ng ulan noong Marso = 15 | Mga araw ng ulan noong Abril = 12 | Mga araw ng ulan noong Mayo = 13 | Mga araw ng ulan sa Hunyo = 14 | Mga araw ng ulan sa Hulyo = 17 | Mga araw ng ulan sa Agosto = 16 | Mga araw ng ulan sa Setyembre = 17 | Mga araw ng ulan sa Oktubre = 18 | Mga araw ng ulan sa Nobyembre = 21 | Mga araw ng ulan sa Disyembre = 23 | Mga araw ng ulan sa taon = 202 | pinagmulan 1 = http://www.myweather2.com/City-Town/Philippines/Sorsogon/climate-profile.aspx | pinagmulan 2 = http://www.worldweatheronline.com/Sorsogon-weather-averages/Sorsogon/PH.aspx | petsa = Oktubre 2014 }} Ang Lungsod ng Sorsogon ay mayroong [[klima ng tropikal na rainforest]] na may masaganang dami ng ulan sa buong taon. Walang malinaw na tag-init, ngunit mayroon itong napakalinaw na pinakamataas na ulan mula Nobyembre hanggang Enero kung saan ang Disyembre ang pinakamabasang buwan ng taon, na nakakaranas ng 23 araw ng ulan. Ang temperatura ay pare-pareho sa buong taon. Ang karaniwang taunang ulan sa Lungsod ng Sorsogon ay mahigit lamang sa {{convert|2671|mm|1|abbr=on}}. Ang Abril ang pinakamatuyo na buwan ng taon na nakakaranas lamang ng 12 araw ng ulan at {{convert|2671|mm|1|abbr=on}} ng ulan. Ang Karaniwang Mataas na temperatura ay nasa {{convert|38.08|C|1|abbr=on}} at ang Karaniwang Mababang temperatura nito ay nasa {{convert|24.5|C|1|abbr=on}}. Ang pinakamalamig na buwan ay Enero na may pang-araw-araw na mean na {{convert|25.5|C|1|abbr=on}} at ang pinakamainit na buwan ay magkasamang Abril at Mayo na may pang-araw-araw na mean na {{convert|28|C|1|abbr=on}}. {{clear left}} ==Ekonomiya== {{Philippine poverty incidence}} [[File:Sorsogon City Centro, Rizal Street-Magsaysay (Sorsogon City; 04-23-2023).jpg|thumb|Rizal Street sa downtown area]] Ang Sorsogon City ay ang sentro ng ekonomiya ng Lalawigan ng Sorsogon at isang sentro ng kalakalan at komersiyo. Isa ito sa mga pangunahing lungsod sa Rehiyon ng Bicol pagkatapos ng [[Naga City, Camarines Sur]] at [[Legazpi City]] sa Albay. Ang lungsod ay isang mahalagang sentro ng pananalapi na naglalaman ng maraming bangko, mga institusyong pinansyal na hindi pangbangko, mga korporasyon sa pagmamanupaktura at mga tanggapan ng mga pangunahing departamento at ahensya ng gobyerno. Bagama't walang makabuluhang industriya ng pagmamanupaktura ang Sorsogon City, ang mga dinamikong sektor ng serbisyo at agrikultura nito ang nagtutulak sa ekonomiya pataas. Sa 2022 COA Report, ang Sorsogon City ay nasa ikatlong pwesto sa pitong lungsod sa Rehiyon ng Bicol na may kabuuang kita na ₱1.42 bilyong piso, kasunod lamang ng Legazpi City (₱1.84 bilyon) at Naga City (₱1.76 bilyon), kaya naman bahagi ito ng mga pangunahing sentro ng lungsod sa rehiyon. Unti-unting nagiging pangunahing sentro ng pamumuhunan ang Sorsogon City at itinuturing na isa sa mga umuusbong na lungsod para sa pagnenegosyo sa bansa. Ang mga mamumuhunan sa pagbabangko, real estate, retail, manufacturing at iba pang negosyo at industriyal na negosyo ay naaakit din sa lungsod dahil sa mabilis na pagsulong ng imprastraktura ng gobyerno at kapaligirang pangnegosyo. === Pagbabangko === Hanggang Disyembre 31, 2023, mayroong 30 tanggapan ng pagbabangko na tumatakbo sa lungsod na nag-aalok ng mga serbisyo sa pagbabangko sa mga negosyo at residente ayon sa [[Philippine Deposit Insurance Corporation]]. Ang Sorsogon ang pangatlong lungsod sa Rehiyon ng Bicol, kasunod ng Legazpi at Naga na may pinakamataas na kabuuang deposito na nagkakahalaga ng Php 17,699,836 mula sa 224,682 na account.<ref>{{Cite web| title=Pamamahagi ng sistema ng pagbabangko ng Pilipinas ng mga domestic a/ deposito | url=http://www.pdic.gov.ph/files/BSDStats/DDD_PBS_ProvinceMunicipality.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20121019111556/http://www.pdic.gov.ph/files/BSDStats/DDD_PBS_ProvinceMunicipality.htm | petsa-ng-archive=2012-10-19}}</ref> === Ari-arian === Dahil ang Lungsod ng Sorsogon ay estratehikong matatagpuan sa pinakadulong timog ng isla ng Luzon at itinuturing na isa sa mga umuusbong na lungsod sa Pilipinas. Ang sektor ng real estate ay nagsisimulang umunlad sa pagpasok ng mga lokal at pambansang developer ng real estate. Maraming lokal na developer ng estate ang nagsisimulang magtayo ng kanilang mga bakas sa lungsod. Nilalayon ng Pamahalaang Lungsod ng Sorsogon na magbigay ng pabahay at tahanan sa mga informal settler sa lungsod sa pamamagitan ng 10+1 Agenda ni Mayor Ester Hamor, Taas-Noo Ciudadano Ako Program - Mass Housing Program, isang prayoridad na programa ni Mayor Hamor sa pamamagitan ng pagtatayo ng '''Sirangan Tenements''' at '''Sampaloc Tenements''' - isang labindalawang (12) gusali na may 2-palapag na socialized housing building para sa mga pamilyang informal settler sa paligid ng mga barangay na sumasaklaw sa panloob na Sorsogon Bay Area sa Lungsod ng Sorsogon.<ref>{{cite web | url=https://brigadanews.ph/tenement-itatayo-sa-lungsod-ng-sorsogon/ | title=Tenement itatayo sa lungsod ng Sorsogon | petsa=Disyembre 2, 2021 }}</ref> === Road Network === Upang mabawasan ang pagsisikip ng [[Pan-Philippine Highway]] at upang pukawin ang mga bagong pag-unlad sa labas ng downtown area, dalawang bypass road ang ginawa sa Sorsogon City, (1) ang '''7.654 kilometro Salvador Escudero III Diversion Road''' na tumatawid sa Barangay Pangpang, Macabog, San Juan, Bibincahan at labasan ng Brgy. Cabid-an, Sorsogon City at (2) ang pinakabagong coastal road na may view ng Sorsogon Coastline, ang '''5.52 kilometers Sorsogon City Coastal Road''', isang four-lanes, na binubuo ng rock causeways at tatlong tulay na bumabagtas sa ilang barangay ng Sirangan, Sampaloc, Balogo, Pangpang, Tugos, Cambulaga City, at Talisay sa Sorsogon. Maituturing itong isa sa pinakamaringal na proyektong Build-Build-Build sa Rehiyon ng Bicol na isinagawa ng DPWH Regional Office 5 at Sorsogon First District Engineering Office sa pamamagitan ng pagsisikap ni Senador Francis "Chiz" Escudero. Bukod sa pagpapagaan ng pagsisikip ng trapiko sa pangunahing kalsada ng Lungsod ng Sorsogon, ang kalsadang ito ay itinayo upang magbigay ng proteksyon sa mga nakapalibot na lugar mula sa mga daluyong lalo na't ang Rehiyon ng Bicol ay kabilang sa pinakamadalas na dinadaanan ng mga bagyong pumapasok sa Philippine area of ​​responsibility.<ref>{{cite web | url=https://auto.yugatech.com/news/sorsogon-city-coastal-road-now-open/ | title=Bukas Na Ngayon ang Baybaying Kalsada ng Lungsod ng Sorsogon • YugaAuto: Mga Balita at Review ng Sasakyan sa Pilipinas | date=Agosto 30, 2020 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://newsinfo.inquirer.net/1590045/construction-of-sorsogon-coastal-road-improved-connectivity-better-access-for-people-villar | title=Pinahusay na koneksyon, mas maayos na daanan para sa mga tao ang konstruksyon ng Sorsogon Coastal Road — Villar | date=Abril 29, 2022 }}</ref><ref>{{Banggitin ang web | title=Bukas na ngayon ang Sorsogon City Coastal Road | url=https://sg.news.yahoo.com/sorsogon-city-coastal-road-now-000000029.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20200921201921/https://sg.news.yahoo.com/sorsogon-city-coastal-road-now-000000029.html | access-date=2024-12-25 | petsa-ng-archive=2020-09-21}}</ref> === Mga Industriya at Pagmamanupaktura === Maraming mga kumpanya ang pumili sa lungsod upang maging lugar para sa kanilang pagpapalawak ng industriya. Kabilang dito ang:{{citation needed|date=Setyembre 2024}} * Ang Peter Paul Philippines Corporation, na matatagpuan sa Diversion Road, Cabid-an, Sorsogon City, ay nagtatag ng mga pasilidad sa produksyon upang makagawa ng katas ng niyog, gatas at krema, virgin coconut oil, paring cake at langis at pinatuyong niyog.{{citation needed|date=Setyembre 2024}} * [[Pagkaing Pasipiko ng Siglo]] isa sa pinakamalaking kumpanya ng tatak sa Pilipinas ang magtatayo ng kanilang pabrika ng sardinas sa Brgy. Abuyog, Lungsod ng Sorsogon para sa kanilang mga produktong 555 at Ligo. ==Imprastraktura== [[File:Sorsogon Sports Complex kaliwang bahagi (National Road, Balago, Sorsogon City; 04-23-2023).jpg|thumb|right|[[Sorsogon Sports Complex]]]] Upang mapabilis ang pag-unlad sa lungsod, idineklara ng Toll Regulatory Board ang Toll Road 5 bilang extension ng [[South Luzon Expressway]].<ref>{{cite web|url=https://www.yugatech.com/news/slex-toll-road-5-to-connect-quezon-province-to-sorsogon/|title=SLEX Toll Road 5 ang magdudugtong sa lalawigan ng Quezon at Sorsogon|work=YugaTech|date=Agosto 18, 2020|access-date=Enero 9, 2021}}</ref> Isang 420-kilometrong, apat na linyang expressway na nagsisimula sa terminal point ng kasalukuyang ginagawa na SLEX Toll Road 4 sa Barangay Mayao, Lucena City sa Quezon patungong Matnog, Sorsogon, malapit sa Matnog Ferry Terminal. Noong Agosto 25, 2020, inanunsyo ng San Miguel Corporation na mamumuhunan sila sa proyekto na magpapaikli sa oras ng paglalakbay mula Lucena patungong Matnog mula 9 na oras patungong 5.5 oras.<ref>{{cite web|url=https://www.gmanetwork.com/news/money/companies/752828/san-miguel-investing-p122b-for-slex-toll-road-5-pasig-river-expressway-projects/story/|title=San Miguel na namumuhunan ng P122B para sa SLEX Toll Road 5, Pasig River Expressway projects|work=GMA News Online|date=Agosto 25, 2020|access-date=Enero 9, 2021}}</ref> Ang '''[[Sorsogon Sports Complex]]''' (Dating kilala bilang ''Balogo Sports Complex'') ay isang [[sports complex|complex ng mga pasilidad sa palakasan]] na matatagpuan sa Brgy. Ang Balogo at ang sentro nito ay sumasailalim pa rin sa rehabilitasyon. Ang '''Sorsogon Arena''' na siyang sentro ng complex ay may kabuuang kapasidad na 15,000 na manonood at sa kabuuang halaga na {{Philippine peso|887 Milyon}}, ang nasabing sports complex ang magiging pinakamalaking outdoor sports complex sa Southern Luzon at sa Bicol Region. Nakatakda itong magdaos ng Palarong Bicol, PRISAA National Games at Palarong Pambansa.<ref>{{cite web|url=https://www.dpwh.gov.ph/dpwh/news/17607|title=887-milyong sports complex ang itatayo sa Sorsogon|work=Department of Public Works and Highways|date=Nobyembre 13, 2019|access-date=Marso 25, 2021}}</ref> Ang Mohri & P.A. Associates ang arkitektura ng proyektong iyon na may kabuuang lawak na 56,218 sq. m. at isang 4-palapag na istadyum na inspirasyon ng Roman Colosseum.<ref>{{cite web|url=http://www.mohri-pa.com/balogo-sports-complex|title=Balogo Sports Complex|work=Mohri & P.A. Associates, Inc.}}</ref> Ang '''Sorsogon Coliseum''' ay isang iminungkahing [[indoor arena|indoor sporting arena]] na matatagpuan sa loob ng Sorsogon Capitol Compound sa Sorsogon City at nakatakdang maging isang istruktura, na kayang umupo ng 10,000 hanggang 12,000 na manonood. Ang '''Sorsogon City Convention Center (SCCC)''' ay maaari nang magdaos ng malalaking kaganapan tulad ng mga kombensiyon, eksibit, pagsasanay at mga kompetisyon. Ang pasilidad na may lawak na 4,099 metro kuwadrado ay kayang tumanggap ng hanggang 2,500 na manonood. Ito ay matatagpuan sa City Hall Complex, Brgy. Cabid-an, Sorsogon City na katabi ng Sorsogon Cultural Center for the Arts. Ang '''Sorsogon Cultural Center for the Arts''' ay isang pasilidad sa Lungsod ng Sorsogon para sa mga audio at visual na presentasyon at maglalaman ng mga exhibit room at hall para sa mga palabas at pagtatanghal pati na rin ng mga opisina. Ito ay dinisenyo upang maging pangalawang pangunahing pasilidad sa sining ng bansa kasunod ng Cultural Center of the Philippines (CCP). Ang 2,638 metro kuwadradong gusali ay nagtatampok ng panlabas na lobby, lounge lobby, vestibule, spectators’ area, orchestra pit, performance stage, at kapasidad ng upuan na 338 sa ground floor at 177 sa mid-floor level. Ang '''Sorsogon Cultural Center for the Arts''' ay magiging isang magandang lugar upang masakop ang mga sining sa pelikula at broadcast, pati na rin ang literary at visual arts.<ref>{{cite web | url=https://www.bworldonline.com/the-nation/2019/11/07/263202/sorsogon-citys-p77-6m-cultural-center-p887m-sports-complex-opening-in-2020/ | title=P77.6M na sentrong pangkultura ng Lungsod ng Sorsogon, pagbubukas ng P887M na sports complex sa 2020 | website=[[BusinessWorld]] | date=Nobyembre 7, 2019 }}</ref> Sinimulan ng Pamahalaang Lungsod ng Sorsogon ang pagtatayo ng '''4-Level Sorsogon City Public Parking''' na naglalayong tugunan ang mga isyu sa paradahan sa tabi ng kalsada at mabawasan ang pagsisikip ng trapiko. Dahil sa pagtaas ng bilang ng mga sasakyang de-motor na dumadaan sa mga kalsada ng lungsod at matugunan ang lumalalang pagsisikip ng trapiko sa lugar ng central business district sa Rizal at Magsaysay Streets. Matututugunan din nito ang mga pangangailangan sa paradahan ng mga mamimili at negosyo dahil ito ay nasa loob ng pampublikong pamilihan. Ito ay matatagpuan sa lugar na dating Plaza Bonifacio, Brgy. Sirangan, Sorsogon City. ==Mga kilalang personalidad== *[[Aldin Ayo]] - isang dating konsehal ng Lungsod ng Sorsogon na nagsanay bilang coach sa Letran Knights,<ref>{{cite web | url=https://www.spin.ph/basketball/uaap-women/letran-coach-aldin-ayo-seeking-for-a-third-term-as-councilor-of-sorsogon-city | title=Si Aldin Ayo ay nagtatakda ng ikatlong termino bilang konsehal sa Lungsod ng Sorsogon habang patuloy siyang nagtuturo sa Letran Knights sa NCAA }}</ref> [[De La Salle Green Archers]],<ref>{{cite web | url=https://www.spin.ph/basketball/uaap-men/letran-coach-aldin-ayo-confirms-move-says-switch-to-la-salle-has-nothing-to-made-with-money-or-politics | title=Opisyal na: Sinabi ni Aldin Ayo na ang paglipat mula Letran patungong La Salle ay walang kinalaman sa pera o politika }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang [[UST Growling Tigers men's basketball|Growling Tigers]] ng UST, ilan lamang sa mga halimbawa. Kasalukuyang head coach ng [[Converge FiberXers]] sa PBA. *[[Eddie Garcia]] – Aktor at direktor ng pelikula *[[Eugenia Apostol]] - isa sa mga nagtatag ng [[Philippine Daily Inquirer]] *[[Francis Escudero|Francis "Chiz" G. Escudero]] – dating kongresista (1998-2007) ng [[Unang distrito ng kongreso ng Sorsogon|Unang Distrito ng Soesogon]], dating gobernador ng [[Sorsogon]] (2019-2022), nagsilbi ng 3 termino bilang senador (2007-2019) at kasalukuyang nagsisilbi bilang Pangulo ng Senado.{{Kailangan ng sipi|i *[[Jessie Dellosa]] – dating Chief of Staff ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas. Siya ay ipinanganak sa dating bayan ng Bacon, na ngayon ay isang distrito sa lungsod. *[[Jorge Barlin]] – Unang Pilipino at Bikolano na Obispo at itinalaga bilang kura paroko at [[Bikaryo Forane]] ng Sorsogon mula 1887 hanggang 1906<ref>pahina 32, Pagsubaybay mula Solsogon hanggang Sorsogon, Ika-2 Edisyon (2007), {{ISBN|978-971-814-099-4}}</ref> *[[Loida Nicolas Lewis]] – tagapangulo at punong ehekutibong opisyal ng TLC Beatrice, LLC, ang kompanya ng pamumuhunan ng Lewis Family at siya ring tagapangulo at CEO ng TLC Beatrice (Tsina) at TLC Beatrice Foods (Pilipinas). *[[Mary Walter]] – aktres, na ang karera ay tumagal ng ilang dekada. Siya ay ipinanganak sa Bacon.<ref>{{cite web|url=https://sorsogonunited.wordpress.com/2009/09/05/dont-you-know-that-mary-walter-lino-brocka-are-sorsoganons/|title=Hindi mo ba alam na sina Mary Walter at Lino Brocka ay mga Sorsoganon?|date=Setyembre 5, 2009|access-date=Enero 4, 2017}}</ref> ==Mga kawing panlabas== *[http://dilgbicol.org/ DILG Regional Office No. 5 (Bicol Region) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100807094459/http://dilgbicol.org/directory/dilg-provincial-offices.html |date=2010-08-07 }} *[http://dilgbicol.org/lgu-profiles.html Region V Local Government Units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100806131445/http://dilgbicol.org/lgu-profiles.html |date=2010-08-06 }} *[http://dilgbicol.org/directory/dilg-provincial-offices.html DILG Region V Provincial Offices] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100807094459/http://dilgbicol.org/directory/dilg-provincial-offices.html |date=2010-08-07 }} == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Albay}} {{Bicol}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] {{stub|Pilipinas}} djozv84b4sb4th7v0f48usmeqyoeii9 2205352 2205351 2026-04-30T04:19:39Z Exec8 780 2205352 wikitext text/x-wiki :''Tungkol ang artikolong ito sa lalawigan. Para sa lungsod, tingnan [[Lungsod ng Sorsogon]].'' Ang '''Sorsogon''' ay isang [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyong]] [[Bicol]] sa [[Luzon]]. [[Lungsod ng Sorsogon]] ang kapital nito at napapaligiran ng lalawigan ng [[Albay]] sa hilaga. Nasa dulo ang Sorsogon ng [[Tanway ng Bicol]] at nakaharap sa pulo ng [[Samar (pulo)|Samar]] sa timog-silangan sa ibayo ng [[Kipot ng San Bernardino]]. {{Infobox Philippine province 2| infoboxtitle = Lalawigan ng Sorsogon | sealfile = Ph seal sorsogon.png | region = [[Bicol]] (Rehiyon V) | capital = [[Lungsod ng Sorsogon]] | founded = — | pop2000 = 650535 | pop2000rank = ika-37 pinakamalaki | popden2000 = 304 | popden2000rank= ika-19 pinakamataas| areakm2 = 2141.4 | arearank = ika-22 pinakamaliit | hucities = 0 | componentcities=1 | municipalities= 14 | barangays = 541 | districts = 2 | languages = [[Wikang Bikol|Bikol]]| governor = Raul R. Lee | locatormapfile= Ph locator map sorsogon.png | }} ==Kasaysayan== Ang ebidensya ng paninirahan ng tao ay nagmula sa mga labi na 3,000 taong gulang sa isang kuweba sa Bacon at mga sinaunang libingan na hinukay sa itaas ng mga ilog ng Sorsogon. Nakakita ang mga misyonerong Espanyol ng mga pamayanan sa parehong lugar nang dumating sila noong 1600s. Madalas nang dumaan ang mga pirata ng Moro sa mga katubigang teritoryal bago pa man dumating ang mga misyong Espanyol. Ang Bacon ay itinatag bilang isang ''visita'' ng [[Casiguran, Sorsogon|Casiguran]] habang ang Sorsogon, na orihinal na nasa Sitio Pocdol sa Capuy, ay itinatag bilang isang visita ng Bacon. Ang Sorsogon ay naging isang malaya at ganap na parokya noong 1628 dahil sa pagtaas ng populasyon. Ang dalawang parokya ay kalaunan ay naging mga sibilyang yunit pampulitika.<ref>{{Cite web|url=https://philippinescities.com/sorsogon-city-sorsogon/|title=Kasaysayan ng Lungsod ng Sorsogon &#124; Mga Lugar ng Turista, Wika at mga Pista &#124; Mga Lungsod ng Pilipinas}}</ref> Ang Pueblo Civil de Bacon ay itinatag noong 1754, kasama si Juan Elias bilang unang gobernadorcillo nito. Ang Sorsogon ay naging isang malayang pueblo noong 1864. Ang Bacon at Sorsogon ay parehong nasa ilalim ng hurisdiksyon ng lalawigan ng Albay hanggang sa pagtatatag ng malayang lalawigan ng [[Sorsogon]] noong Oktubre 17, 1894.<ref>{{Banggitin ang web|url=http://sorsogoncity.gov.ph/?page_id=48|title=Pangunahing profile &#124; LUNGSOD NG SORSOGON|access-date=Mayo 17, 2020|archive-date=Nobyembre 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201102070536/http://sorsogoncity.gov.ph/?page_id=48|url-status=dead}}</ref> Noong 1951, ang Sorsogon ay ginawang sentro ng obispo ng noo'y bagong tatag na [[Diyosesis ng Romano Katoliko ng Sorsogon]] na binubuo ng mga lalawigan ng Sorsogon at Masbate, kasama ang [[Katedral ng Sorsogon|Simbahan ng Parokya nina San Pedro at Pablo]] sa bayan ng Sorsogon bilang itinalagang [[katedral]].<ref name="gct">{{cite web |title=Sts. Katedral nina Pedro at Pablo Lungsod ng Sorsogon, Sorsogon, Bicol, Pilipinas |url=http://www.gcatholic.org/churches/asia/1896.htm |access-date=Hunyo 29, 2021 |work=GCatholic}}</ref> ===Pagiging Lungsod=== {{main|Mga Lungsod ng Pilipinas}} Ang Lungsod ng Sorsogon ay nilikha sa bisa ng Batas Republika Blg. 8806,<ref name="CorpusJuris-RA8806" /> na ipinatupad noong Agosto 16, 2000, at pinagtibay noong Disyembre 2000. == Heograpiya == Ang Lungsod ng Sorsogon ay sumasaklaw sa lawak na {{convert|31,292|ha|sqmi|abbr=out}}. Ito ay nasa pinakatimog na dulo ng Tangway ng Bicol at ng Isla ng [[Luzon]]. Ang lungsod ay napapaligiran ng [[Castilla, Sorsogon|Castilla]] sa kanluran, [[Manito, Albay|Manito]] sa hilagang-kanluran, [[Gulo ng Albay]] sa hilaga, [[Prieto Diaz]] sa silangan, [[Gubat, Sorsogon|Gubat]] sa timog-silangan, [[Casiguran, Sorsogon|Casiguran]] sa timog-kanluran, at [[Look ng Sorsogon]] sa timog. Ang Sorsogon ay nailalarawan sa pamamagitan ng hindi regular na topograpiya; mga hanay ng bundok sa hilagang-kanluran, mga dalisdis na kabundukan sa gitnang bahagi ng lungsod, mga kapatagan sa timog-kanluran at gitnang hilaga at timog-silangang bahagi, at mga latian sa timog-silangang delta. Napapaligiran din ito ng tubig, kung saan ang Sorsogon Bay sa kanluran ay ang Golpo ng Albay sa hilagang-silangan, at ang [[Dagat Pilipinas]] sa silangan. {{wide image|Sorsogon Bay.jpg|2300px|Panoramic view ng Sorsogon Bay||none}} Ang Lungsod ng Sorsogon ay {{convert|581|km}} timog-silangan ng [[Maynila]] at {{convert|60|km}} timog ng [[Legazpi, Albay|Lungsod ng Legazpi]]. Ayon sa 2015 Census, ang populasyon ng lungsod ay nasa 168,110 na may taunang rate ng paglago na 0.84%. Ang Lungsod ng Sorsogon ay niraranggo bilang ika-3 pinakamalaking lungsod sa mga tuntunin ng populasyon sa [[rehiyon ng Bicol]]. Ang tanging lungsod sa lalawigan ng [[Sorsogon]], ang Lungsod ng Sorsogon ang pinakamalaki sa mga tuntunin ng lawak ng lupa sa [[rehiyon ng Bicol]]. The [[Pan-Philippine Highway]], which runs from northwest to southeast through the city, connects Sorsogon City to the municipalities of Castilla, [[Pilar, Sorsogon|Pilar]], in the northwest towards [[Daraga, Albay|Daraga]], [[Legazpi, Albay|Legazpi City]], [[Naga, Camarines Sur|Naga City]] and the rest of Luzon. Nag-uugnay din ito sa mga munisipalidad ng Gubat, Casiguran at iba pang mga munisipalidad ng ikalawang distrito ng lalawigan ng Sorsogon sa timog-silangan. Nabibilang din ito sa mga lugar sa Pilipinas na pwedeng pagmulan ng enerhiya mula sa pagtaas at pagbaba ng tubig ng dagat (Tidal Power). === Pampolitika === Nahahati ang Sorsogon sa 14 [[munisipalidad ng Pilipinas|munisipalidad]] at 1 [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]]. ==== Lungsod ==== * [[Lungsod ng Sorsogon]] ==== Mga munisipalidad ==== <table border="0"><tr> <td valign="top"> * [[Barcelona, Sorsogon|Barcelona]] * [[Bulan, Sorsogon|Bulan]] * [[Bulusan, Sorsogon|Bulusan]] * [[Casiguran, Sorsogon|Casiguran]] * [[Castilla, Sorsogon|Castilla]] * [[Donsol, Sorsogon|Donsol]] * [[Gubat, Sorsogon|Gubat]] </td><td valign="top"> * [[Irosin, Sorsogon|Irosin]] * [[Juban, Sorsogon|Juban]] * [[Magallanes, Sorsogon|Magallanes]] * [[Matnog, Sorsogon|Matnog]] * [[Pilar, Sorsogon|Pilar]] * [[Prieto Diaz, Sorsogon|Prieto Diaz]] * [[Santa Magdalena, Sorsogon|Santa Magdalena]] </td></tr></table> ===Klima=== {{Weather box | lokasyon = Lungsod ng Sorsogon | metric first = Oo | single line = Oo | lapad = auto | Enero record high C = 35 | Pebrero record high C = 40 | Marso record high C = 35 | Abril record high C = 39 | Mayo record high C = 39 | Hunyo record high C = 39 | Hulyo record high C = 39 | Agosto record high C = 39 | Setyembre record high C = 35 | Oktubre record high C = 39 | Nobyembre record high C = 39 | Disyembre record high C = 39 | taon record high C = 40 | Enero high C = 31 | Pebrero high C = 31 | Marso high C = 32 | Abril high C = 34 | Mayo high C = 34 | Hunyo high C = 33 | Hulyo high C = 33 | Mataas noong Agosto C = 33 | Mataas noong Setyembre C = 33 | Mataas noong Oktubre C = 33 | Mataas noong Nobyembre C = 32 | Mataas noong Disyembre C = 31 | Mataas noong taon C = 34 | Mababa noong Enero C = 23 | Mababa noong Pebrero C = 23 | Mababa noong Marso C = 24 | Mababa noong Abril C = 25 | Mababa noong Mayo C = 26 | Mababa noong Hunyo C = 25 | Mababa noong Hulyo C = 24 | Mababa noong Agosto C = 25 | Mababa noong Setyembre C = 25 | Mababa noong Oktubre C = 25 | Mababa noong Nobyembre C = 25 | Mababa noong Disyembre C = 24 | Mababa noong taon C = 23 | Mababa noong Enero C = 15 | Mababa noong Pebrero C = 15 | Mababa noong Marso C = 19 | Mababa noong Abril C = 14 | Mababa noong Mayo C = 15 | Mababa noong Hunyo C = 17 | Mababa noong Hulyo C = 18 | Mababang rekord noong Agosto C = 16 | Mababang rekord noong Setyembre C = 20 | Mababang rekord noong Oktubre C = 20 | Mababang rekord noong Nobyembre C = 19 | Mababang rekord noong Disyembre C = 19 | Mababang rekord noong taon C = 14 | Kulay ng presipitasyon = berde | Presipitasyon noong Enero mm = 293 | Presipitasyon noong Pebrero mm = 227 | Presipitasyon noong Marso mm = 209 | Presipitasyon noong Abril mm = 166 | Presipitasyon noong Mayo mm = 189 | Presipitasyon noong Hunyo mm = 203 | Presipitasyon noong Hulyo mm = 231 | Presipitasyon noong Agosto mm = 196 | Presipitasyon noong Setyembre mm = 271 | Presipitasyon noong Oktubre mm = 295 | Presipitasyon noong Nobyembre mm = 387 | Presipitasyon noong Disyembre mm = 539 | Presipitasyon noong taon mm = 3206 | Mga araw ng ulan noong Enero = 21 | Mga araw ng ulan noong Pebrero = 15 | Mga araw ng ulan noong Marso = 15 | Mga araw ng ulan noong Abril = 12 | Mga araw ng ulan noong Mayo = 13 | Mga araw ng ulan sa Hunyo = 14 | Mga araw ng ulan sa Hulyo = 17 | Mga araw ng ulan sa Agosto = 16 | Mga araw ng ulan sa Setyembre = 17 | Mga araw ng ulan sa Oktubre = 18 | Mga araw ng ulan sa Nobyembre = 21 | Mga araw ng ulan sa Disyembre = 23 | Mga araw ng ulan sa taon = 202 | pinagmulan 1 = http://www.myweather2.com/City-Town/Philippines/Sorsogon/climate-profile.aspx | pinagmulan 2 = http://www.worldweatheronline.com/Sorsogon-weather-averages/Sorsogon/PH.aspx | petsa = Oktubre 2014 }} Ang Lungsod ng Sorsogon ay mayroong [[klima ng tropikal na rainforest]] na may masaganang dami ng ulan sa buong taon. Walang malinaw na tag-init, ngunit mayroon itong napakalinaw na pinakamataas na ulan mula Nobyembre hanggang Enero kung saan ang Disyembre ang pinakamabasang buwan ng taon, na nakakaranas ng 23 araw ng ulan. Ang temperatura ay pare-pareho sa buong taon. Ang karaniwang taunang ulan sa Lungsod ng Sorsogon ay mahigit lamang sa {{convert|2671|mm|1|abbr=on}}. Ang Abril ang pinakamatuyo na buwan ng taon na nakakaranas lamang ng 12 araw ng ulan at {{convert|2671|mm|1|abbr=on}} ng ulan. Ang Karaniwang Mataas na temperatura ay nasa {{convert|38.08|C|1|abbr=on}} at ang Karaniwang Mababang temperatura nito ay nasa {{convert|24.5|C|1|abbr=on}}. Ang pinakamalamig na buwan ay Enero na may pang-araw-araw na mean na {{convert|25.5|C|1|abbr=on}} at ang pinakamainit na buwan ay magkasamang Abril at Mayo na may pang-araw-araw na mean na {{convert|28|C|1|abbr=on}}. {{clear left}} ==Ekonomiya== {{Philippine poverty incidence}} [[File:Sorsogon City Centro, Rizal Street-Magsaysay (Sorsogon City; 04-23-2023).jpg|thumb|Rizal Street sa downtown area]] Ang Sorsogon City ay ang sentro ng ekonomiya ng Lalawigan ng Sorsogon at isang sentro ng kalakalan at komersiyo. Isa ito sa mga pangunahing lungsod sa Rehiyon ng Bicol pagkatapos ng [[Naga City, Camarines Sur]] at [[Legazpi City]] sa Albay. Ang lungsod ay isang mahalagang sentro ng pananalapi na naglalaman ng maraming bangko, mga institusyong pinansyal na hindi pangbangko, mga korporasyon sa pagmamanupaktura at mga tanggapan ng mga pangunahing departamento at ahensya ng gobyerno. Bagama't walang makabuluhang industriya ng pagmamanupaktura ang Sorsogon City, ang mga dinamikong sektor ng serbisyo at agrikultura nito ang nagtutulak sa ekonomiya pataas. Sa 2022 COA Report, ang Sorsogon City ay nasa ikatlong pwesto sa pitong lungsod sa Rehiyon ng Bicol na may kabuuang kita na ₱1.42 bilyong piso, kasunod lamang ng Legazpi City (₱1.84 bilyon) at Naga City (₱1.76 bilyon), kaya naman bahagi ito ng mga pangunahing sentro ng lungsod sa rehiyon. Unti-unting nagiging pangunahing sentro ng pamumuhunan ang Sorsogon City at itinuturing na isa sa mga umuusbong na lungsod para sa pagnenegosyo sa bansa. Ang mga mamumuhunan sa pagbabangko, real estate, retail, manufacturing at iba pang negosyo at industriyal na negosyo ay naaakit din sa lungsod dahil sa mabilis na pagsulong ng imprastraktura ng gobyerno at kapaligirang pangnegosyo. === Pagbabangko === Hanggang Disyembre 31, 2023, mayroong 30 tanggapan ng pagbabangko na tumatakbo sa lungsod na nag-aalok ng mga serbisyo sa pagbabangko sa mga negosyo at residente ayon sa [[Philippine Deposit Insurance Corporation]]. Ang Sorsogon ang pangatlong lungsod sa Rehiyon ng Bicol, kasunod ng Legazpi at Naga na may pinakamataas na kabuuang deposito na nagkakahalaga ng Php 17,699,836 mula sa 224,682 na account.<ref>{{Cite web| title=Pamamahagi ng sistema ng pagbabangko ng Pilipinas ng mga domestic a/ deposito | url=http://www.pdic.gov.ph/files/BSDStats/DDD_PBS_ProvinceMunicipality.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20121019111556/http://www.pdic.gov.ph/files/BSDStats/DDD_PBS_ProvinceMunicipality.htm | petsa-ng-archive=2012-10-19}}</ref> === Ari-arian === Dahil ang Lungsod ng Sorsogon ay estratehikong matatagpuan sa pinakadulong timog ng isla ng Luzon at itinuturing na isa sa mga umuusbong na lungsod sa Pilipinas. Ang sektor ng real estate ay nagsisimulang umunlad sa pagpasok ng mga lokal at pambansang developer ng real estate. Maraming lokal na developer ng estate ang nagsisimulang magtayo ng kanilang mga bakas sa lungsod. Nilalayon ng Pamahalaang Lungsod ng Sorsogon na magbigay ng pabahay at tahanan sa mga informal settler sa lungsod sa pamamagitan ng 10+1 Agenda ni Mayor Ester Hamor, Taas-Noo Ciudadano Ako Program - Mass Housing Program, isang prayoridad na programa ni Mayor Hamor sa pamamagitan ng pagtatayo ng '''Sirangan Tenements''' at '''Sampaloc Tenements''' - isang labindalawang (12) gusali na may 2-palapag na socialized housing building para sa mga pamilyang informal settler sa paligid ng mga barangay na sumasaklaw sa panloob na Sorsogon Bay Area sa Lungsod ng Sorsogon.<ref>{{cite web | url=https://brigadanews.ph/tenement-itatayo-sa-lungsod-ng-sorsogon/ | title=Tenement itatayo sa lungsod ng Sorsogon | petsa=Disyembre 2, 2021 }}</ref> === Road Network === Upang mabawasan ang pagsisikip ng [[Pan-Philippine Highway]] at upang pukawin ang mga bagong pag-unlad sa labas ng downtown area, dalawang bypass road ang ginawa sa Sorsogon City, (1) ang '''7.654 kilometro Salvador Escudero III Diversion Road''' na tumatawid sa Barangay Pangpang, Macabog, San Juan, Bibincahan at labasan ng Brgy. Cabid-an, Sorsogon City at (2) ang pinakabagong coastal road na may view ng Sorsogon Coastline, ang '''5.52 kilometers Sorsogon City Coastal Road''', isang four-lanes, na binubuo ng rock causeways at tatlong tulay na bumabagtas sa ilang barangay ng Sirangan, Sampaloc, Balogo, Pangpang, Tugos, Cambulaga City, at Talisay sa Sorsogon. Maituturing itong isa sa pinakamaringal na proyektong Build-Build-Build sa Rehiyon ng Bicol na isinagawa ng DPWH Regional Office 5 at Sorsogon First District Engineering Office sa pamamagitan ng pagsisikap ni Senador Francis "Chiz" Escudero. Bukod sa pagpapagaan ng pagsisikip ng trapiko sa pangunahing kalsada ng Lungsod ng Sorsogon, ang kalsadang ito ay itinayo upang magbigay ng proteksyon sa mga nakapalibot na lugar mula sa mga daluyong lalo na't ang Rehiyon ng Bicol ay kabilang sa pinakamadalas na dinadaanan ng mga bagyong pumapasok sa Philippine area of ​​responsibility.<ref>{{cite web | url=https://auto.yugatech.com/news/sorsogon-city-coastal-road-now-open/ | title=Bukas Na Ngayon ang Baybaying Kalsada ng Lungsod ng Sorsogon • YugaAuto: Mga Balita at Review ng Sasakyan sa Pilipinas | date=Agosto 30, 2020 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://newsinfo.inquirer.net/1590045/construction-of-sorsogon-coastal-road-improved-connectivity-better-access-for-people-villar | title=Pinahusay na koneksyon, mas maayos na daanan para sa mga tao ang konstruksyon ng Sorsogon Coastal Road — Villar | date=Abril 29, 2022 }}</ref><ref>{{Banggitin ang web | title=Bukas na ngayon ang Sorsogon City Coastal Road | url=https://sg.news.yahoo.com/sorsogon-city-coastal-road-now-000000029.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20200921201921/https://sg.news.yahoo.com/sorsogon-city-coastal-road-now-000000029.html | access-date=2024-12-25 | petsa-ng-archive=2020-09-21}}</ref> === Mga Industriya at Pagmamanupaktura === Maraming mga kumpanya ang pumili sa lungsod upang maging lugar para sa kanilang pagpapalawak ng industriya. Kabilang dito ang:{{citation needed|date=Setyembre 2024}} * Ang Peter Paul Philippines Corporation, na matatagpuan sa Diversion Road, Cabid-an, Sorsogon City, ay nagtatag ng mga pasilidad sa produksyon upang makagawa ng katas ng niyog, gatas at krema, virgin coconut oil, paring cake at langis at pinatuyong niyog.{{citation needed|date=Setyembre 2024}} * [[Pagkaing Pasipiko ng Siglo]] isa sa pinakamalaking kumpanya ng tatak sa Pilipinas ang magtatayo ng kanilang pabrika ng sardinas sa Brgy. Abuyog, Lungsod ng Sorsogon para sa kanilang mga produktong 555 at Ligo. ==Imprastraktura== [[File:Sorsogon Sports Complex kaliwang bahagi (National Road, Balago, Sorsogon City; 04-23-2023).jpg|thumb|right|[[Sorsogon Sports Complex]]]] Upang mapabilis ang pag-unlad sa lungsod, idineklara ng Toll Regulatory Board ang Toll Road 5 bilang extension ng [[South Luzon Expressway]].<ref>{{cite web|url=https://www.yugatech.com/news/slex-toll-road-5-to-connect-quezon-province-to-sorsogon/|title=SLEX Toll Road 5 ang magdudugtong sa lalawigan ng Quezon at Sorsogon|work=YugaTech|date=Agosto 18, 2020|access-date=Enero 9, 2021}}</ref> Isang 420-kilometrong, apat na linyang expressway na nagsisimula sa terminal point ng kasalukuyang ginagawa na SLEX Toll Road 4 sa Barangay Mayao, Lucena City sa Quezon patungong Matnog, Sorsogon, malapit sa Matnog Ferry Terminal. Noong Agosto 25, 2020, inanunsyo ng San Miguel Corporation na mamumuhunan sila sa proyekto na magpapaikli sa oras ng paglalakbay mula Lucena patungong Matnog mula 9 na oras patungong 5.5 oras.<ref>{{cite web|url=https://www.gmanetwork.com/news/money/companies/752828/san-miguel-investing-p122b-for-slex-toll-road-5-pasig-river-expressway-projects/story/|title=San Miguel na namumuhunan ng P122B para sa SLEX Toll Road 5, Pasig River Expressway projects|work=GMA News Online|date=Agosto 25, 2020|access-date=Enero 9, 2021}}</ref> Ang '''[[Sorsogon Sports Complex]]''' (Dating kilala bilang ''Balogo Sports Complex'') ay isang [[sports complex|complex ng mga pasilidad sa palakasan]] na matatagpuan sa Brgy. Ang Balogo at ang sentro nito ay sumasailalim pa rin sa rehabilitasyon. Ang '''Sorsogon Arena''' na siyang sentro ng complex ay may kabuuang kapasidad na 15,000 na manonood at sa kabuuang halaga na {{Philippine peso|887 Milyon}}, ang nasabing sports complex ang magiging pinakamalaking outdoor sports complex sa Southern Luzon at sa Bicol Region. Nakatakda itong magdaos ng Palarong Bicol, PRISAA National Games at Palarong Pambansa.<ref>{{cite web|url=https://www.dpwh.gov.ph/dpwh/news/17607|title=887-milyong sports complex ang itatayo sa Sorsogon|work=Department of Public Works and Highways|date=Nobyembre 13, 2019|access-date=Marso 25, 2021}}</ref> Ang Mohri & P.A. Associates ang arkitektura ng proyektong iyon na may kabuuang lawak na 56,218 sq. m. at isang 4-palapag na istadyum na inspirasyon ng Roman Colosseum.<ref>{{cite web|url=http://www.mohri-pa.com/balogo-sports-complex|title=Balogo Sports Complex|work=Mohri & P.A. Associates, Inc.}}</ref> Ang '''Sorsogon Coliseum''' ay isang iminungkahing [[indoor arena|indoor sporting arena]] na matatagpuan sa loob ng Sorsogon Capitol Compound sa Sorsogon City at nakatakdang maging isang istruktura, na kayang umupo ng 10,000 hanggang 12,000 na manonood. Ang '''Sorsogon City Convention Center (SCCC)''' ay maaari nang magdaos ng malalaking kaganapan tulad ng mga kombensiyon, eksibit, pagsasanay at mga kompetisyon. Ang pasilidad na may lawak na 4,099 metro kuwadrado ay kayang tumanggap ng hanggang 2,500 na manonood. Ito ay matatagpuan sa City Hall Complex, Brgy. Cabid-an, Sorsogon City na katabi ng Sorsogon Cultural Center for the Arts. Ang '''Sorsogon Cultural Center for the Arts''' ay isang pasilidad sa Lungsod ng Sorsogon para sa mga audio at visual na presentasyon at maglalaman ng mga exhibit room at hall para sa mga palabas at pagtatanghal pati na rin ng mga opisina. Ito ay dinisenyo upang maging pangalawang pangunahing pasilidad sa sining ng bansa kasunod ng Cultural Center of the Philippines (CCP). Ang 2,638 metro kuwadradong gusali ay nagtatampok ng panlabas na lobby, lounge lobby, vestibule, spectators’ area, orchestra pit, performance stage, at kapasidad ng upuan na 338 sa ground floor at 177 sa mid-floor level. Ang '''Sorsogon Cultural Center for the Arts''' ay magiging isang magandang lugar upang masakop ang mga sining sa pelikula at broadcast, pati na rin ang literary at visual arts.<ref>{{cite web | url=https://www.bworldonline.com/the-nation/2019/11/07/263202/sorsogon-citys-p77-6m-cultural-center-p887m-sports-complex-opening-in-2020/ | title=P77.6M na sentrong pangkultura ng Lungsod ng Sorsogon, pagbubukas ng P887M na sports complex sa 2020 | website=[[BusinessWorld]] | date=Nobyembre 7, 2019 }}</ref> Sinimulan ng Pamahalaang Lungsod ng Sorsogon ang pagtatayo ng '''4-Level Sorsogon City Public Parking''' na naglalayong tugunan ang mga isyu sa paradahan sa tabi ng kalsada at mabawasan ang pagsisikip ng trapiko. Dahil sa pagtaas ng bilang ng mga sasakyang de-motor na dumadaan sa mga kalsada ng lungsod at matugunan ang lumalalang pagsisikip ng trapiko sa lugar ng central business district sa Rizal at Magsaysay Streets. Matututugunan din nito ang mga pangangailangan sa paradahan ng mga mamimili at negosyo dahil ito ay nasa loob ng pampublikong pamilihan. Ito ay matatagpuan sa lugar na dating Plaza Bonifacio, Brgy. Sirangan, Sorsogon City. ==Mga kilalang personalidad== *[[Aldin Ayo]] - isang dating konsehal ng Lungsod ng Sorsogon na nagsanay bilang coach sa Letran Knights,<ref>{{cite web | url=https://www.spin.ph/basketball/uaap-women/letran-coach-aldin-ayo-seeking-for-a-third-term-as-councilor-of-sorsogon-city | title=Si Aldin Ayo ay nagtatakda ng ikatlong termino bilang konsehal sa Lungsod ng Sorsogon habang patuloy siyang nagtuturo sa Letran Knights sa NCAA }}</ref> [[De La Salle Green Archers]],<ref>{{cite web | url=https://www.spin.ph/basketball/uaap-men/letran-coach-aldin-ayo-confirms-move-says-switch-to-la-salle-has-nothing-to-made-with-money-or-politics | title=Opisyal na: Sinabi ni Aldin Ayo na ang paglipat mula Letran patungong La Salle ay walang kinalaman sa pera o politika }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang [[UST Growling Tigers men's basketball|Growling Tigers]] ng UST, ilan lamang sa mga halimbawa. Kasalukuyang head coach ng [[Converge FiberXers]] sa PBA. *[[Eddie Garcia]] – Aktor at direktor ng pelikula *[[Eugenia Apostol]] - isa sa mga nagtatag ng [[Philippine Daily Inquirer]] *[[Francis Escudero|Francis "Chiz" G. Escudero]] – dating kongresista (1998-2007) ng [[Unang distrito ng kongreso ng Sorsogon|Unang Distrito ng Soesogon]], dating gobernador ng [[Sorsogon]] (2019-2022), nagsilbi ng 3 termino bilang senador (2007-2019) at kasalukuyang nagsisilbi bilang Pangulo ng Senado.{{Kailangan ng sipi|i *[[Jessie Dellosa]] – dating Chief of Staff ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas. Siya ay ipinanganak sa dating bayan ng Bacon, na ngayon ay isang distrito sa lungsod. *[[Jorge Barlin]] – Unang Pilipino at Bikolano na Obispo at itinalaga bilang kura paroko at [[Bikaryo Forane]] ng Sorsogon mula 1887 hanggang 1906<ref>pahina 32, Pagsubaybay mula Solsogon hanggang Sorsogon, Ika-2 Edisyon (2007), {{ISBN|978-971-814-099-4}}</ref> *[[Loida Nicolas Lewis]] – tagapangulo at punong ehekutibong opisyal ng TLC Beatrice, LLC, ang kompanya ng pamumuhunan ng Lewis Family at siya ring tagapangulo at CEO ng TLC Beatrice (Tsina) at TLC Beatrice Foods (Pilipinas). *[[Mary Walter]] – aktres, na ang karera ay tumagal ng ilang dekada. Siya ay ipinanganak sa Bacon.<ref>{{cite web|url=https://sorsogonunited.wordpress.com/2009/09/05/dont-you-know-that-mary-walter-lino-brocka-are-sorsoganons/|title=Hindi mo ba alam na sina Mary Walter at Lino Brocka ay mga Sorsoganon?|date=Setyembre 5, 2009|access-date=Enero 4, 2017}}</ref> ==Mga kawing panlabas== *[http://dilgbicol.org/ DILG Regional Office No. 5 (Bicol Region) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100807094459/http://dilgbicol.org/directory/dilg-provincial-offices.html |date=2010-08-07 }} *[http://dilgbicol.org/lgu-profiles.html Region V Local Government Units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100806131445/http://dilgbicol.org/lgu-profiles.html |date=2010-08-06 }} *[http://dilgbicol.org/directory/dilg-provincial-offices.html DILG Region V Provincial Offices] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100807094459/http://dilgbicol.org/directory/dilg-provincial-offices.html |date=2010-08-07 }} == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Sorsogon}} {{Bicol}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] {{stub|Pilipinas}} 032pbzmxxwb9xdnkwzzgas29is1yyho 2205398 2205352 2026-04-30T05:02:00Z Exec8 780 2205398 wikitext text/x-wiki :''Tungkol ang artikolong ito sa lalawigan. Para sa lungsod, tingnan [[Lungsod ng Sorsogon]].'' Ang '''Sorsogon''' ay isang [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyong]] [[Bicol]] sa [[Luzon]]. [[Lungsod ng Sorsogon]] ang kapital nito at napapaligiran ng lalawigan ng [[Albay]] sa hilaga. Nasa dulo ang Sorsogon ng [[Tanway ng Bicol]] at nakaharap sa pulo ng [[Samar (pulo)|Samar]] sa timog-silangan sa ibayo ng [[Kipot ng San Bernardino]]. {{Infobox Philippine province 2| infoboxtitle = Lalawigan ng Sorsogon | sealfile = Ph seal sorsogon.png | region = [[Bicol]] (Rehiyon V) | capital = [[Lungsod ng Sorsogon]] | founded = — | pop2000 = 650535 | pop2000rank = ika-37 pinakamalaki | popden2000 = 304 | popden2000rank= ika-19 pinakamataas| areakm2 = 2141.4 | arearank = ika-22 pinakamaliit | hucities = 0 | componentcities=1 | municipalities= 14 | barangays = 541 | districts = 2 | languages = [[Wikang Bikol|Bikol]]| governor = Raul R. Lee | locatormapfile= Ph locator map sorsogon.png | }} ==Kasaysayan== Ang ebidensya ng paninirahan ng tao ay nagmula sa mga labi na 3,000 taong gulang sa isang kuweba sa Bacon at mga sinaunang libingan na hinukay sa itaas ng mga ilog ng Sorsogon. Nakakita ang mga misyonerong Espanyol ng mga pamayanan sa parehong lugar nang dumating sila noong 1600s. Madalas nang dumaan ang mga pirata ng Moro sa mga katubigang teritoryal bago pa man dumating ang mga misyong Espanyol. Ang Bacon ay itinatag bilang isang ''visita'' ng [[Casiguran, Sorsogon|Casiguran]] habang ang Sorsogon, na orihinal na nasa Sitio Pocdol sa Capuy, ay itinatag bilang isang visita ng Bacon. Ang Sorsogon ay naging isang malaya at ganap na parokya noong 1628 dahil sa pagtaas ng populasyon. Ang dalawang parokya ay kalaunan ay naging mga sibilyang yunit pampulitika.<ref>{{Cite web|url=https://philippinescities.com/sorsogon-city-sorsogon/|title=Kasaysayan ng Lungsod ng Sorsogon &#124; Mga Lugar ng Turista, Wika at mga Pista &#124; Mga Lungsod ng Pilipinas}}</ref> Ang Pueblo Civil de Bacon ay itinatag noong 1754, kasama si Juan Elias bilang unang gobernadorcillo nito. Ang Sorsogon ay naging isang malayang pueblo noong 1864. Ang Bacon at Sorsogon ay parehong nasa ilalim ng hurisdiksyon ng lalawigan ng Albay hanggang sa pagtatatag ng malayang lalawigan ng [[Sorsogon]] noong Oktubre 17, 1894.<ref>{{Banggitin ang web|url=http://sorsogoncity.gov.ph/?page_id=48|title=Pangunahing profile &#124; LUNGSOD NG SORSOGON|access-date=Mayo 17, 2020|archive-date=Nobyembre 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201102070536/http://sorsogoncity.gov.ph/?page_id=48|url-status=dead}}</ref> Noong 1951, ang Sorsogon ay ginawang sentro ng obispo ng noo'y bagong tatag na [[Diyosesis ng Romano Katoliko ng Sorsogon]] na binubuo ng mga lalawigan ng Sorsogon at Masbate, kasama ang [[Katedral ng Sorsogon|Simbahan ng Parokya nina San Pedro at Pablo]] sa bayan ng Sorsogon bilang itinalagang [[katedral]].<ref name="gct">{{cite web |title=Sts. Katedral nina Pedro at Pablo Lungsod ng Sorsogon, Sorsogon, Bicol, Pilipinas |url=http://www.gcatholic.org/churches/asia/1896.htm |access-date=Hunyo 29, 2021 |work=GCatholic}}</ref> ===Pagiging Lungsod=== {{main|Mga Lungsod ng Pilipinas}} Ang Lungsod ng Sorsogon ay nilikha sa bisa ng Batas Republika Blg. 8806,<ref name="CorpusJuris-RA8806" /> na ipinatupad noong Agosto 16, 2000, at pinagtibay noong Disyembre 2000. == Heograpiya == Ang Lungsod ng Sorsogon ay sumasaklaw sa lawak na {{convert|31,292|ha|sqmi|abbr=out}}. Ito ay nasa pinakatimog na dulo ng Tangway ng Bicol at ng Isla ng [[Luzon]]. Ang lungsod ay napapaligiran ng [[Castilla, Sorsogon|Castilla]] sa kanluran, [[Manito, Albay|Manito]] sa hilagang-kanluran, [[Gulo ng Albay]] sa hilaga, [[Prieto Diaz]] sa silangan, [[Gubat, Sorsogon|Gubat]] sa timog-silangan, [[Casiguran, Sorsogon|Casiguran]] sa timog-kanluran, at [[Look ng Sorsogon]] sa timog. Ang Sorsogon ay nailalarawan sa pamamagitan ng hindi regular na topograpiya; mga hanay ng bundok sa hilagang-kanluran, mga dalisdis na kabundukan sa gitnang bahagi ng lungsod, mga kapatagan sa timog-kanluran at gitnang hilaga at timog-silangang bahagi, at mga latian sa timog-silangang delta. Napapaligiran din ito ng tubig, kung saan ang Sorsogon Bay sa kanluran ay ang Golpo ng Albay sa hilagang-silangan, at ang [[Dagat Pilipinas]] sa silangan. {{wide image|Sorsogon Bay.jpg|2300px|Panoramic view ng Sorsogon Bay||none}} Ang Lungsod ng Sorsogon ay {{convert|581|km}} timog-silangan ng [[Maynila]] at {{convert|60|km}} timog ng [[Legazpi, Albay|Lungsod ng Legazpi]]. Ayon sa 2015 Census, ang populasyon ng lungsod ay nasa 168,110 na may taunang rate ng paglago na 0.84%. Ang Lungsod ng Sorsogon ay niraranggo bilang ika-3 pinakamalaking lungsod sa mga tuntunin ng populasyon sa [[rehiyon ng Bicol]]. Ang tanging lungsod sa lalawigan ng [[Sorsogon]], ang Lungsod ng Sorsogon ang pinakamalaki sa mga tuntunin ng lawak ng lupa sa [[rehiyon ng Bicol]]. The [[Pan-Philippine Highway]], which runs from northwest to southeast through the city, connects Sorsogon City to the municipalities of Castilla, [[Pilar, Sorsogon|Pilar]], in the northwest towards [[Daraga, Albay|Daraga]], [[Legazpi, Albay|Legazpi City]], [[Naga, Camarines Sur|Naga City]] and the rest of Luzon. Nag-uugnay din ito sa mga munisipalidad ng Gubat, Casiguran at iba pang mga munisipalidad ng ikalawang distrito ng lalawigan ng Sorsogon sa timog-silangan. Nabibilang din ito sa mga lugar sa Pilipinas na pwedeng pagmulan ng enerhiya mula sa pagtaas at pagbaba ng tubig ng dagat (Tidal Power). === Pampolitika === Nahahati ang Sorsogon sa 14 [[munisipalidad ng Pilipinas|munisipalidad]] at 1 [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]]. ==== Lungsod ==== * [[Lungsod ng Sorsogon]] ==== Mga munisipalidad ==== <table border="0"><tr> <td valign="top"> * [[Barcelona, Sorsogon|Barcelona]] * [[Bulan, Sorsogon|Bulan]] * [[Bulusan, Sorsogon|Bulusan]] * [[Casiguran, Sorsogon|Casiguran]] * [[Castilla, Sorsogon|Castilla]] * [[Donsol, Sorsogon|Donsol]] * [[Gubat, Sorsogon|Gubat]] </td><td valign="top"> * [[Irosin, Sorsogon|Irosin]] * [[Juban, Sorsogon|Juban]] * [[Magallanes, Sorsogon|Magallanes]] * [[Matnog, Sorsogon|Matnog]] * [[Pilar, Sorsogon|Pilar]] * [[Prieto Diaz, Sorsogon|Prieto Diaz]] * [[Santa Magdalena, Sorsogon|Santa Magdalena]] </td></tr></table> ===Klima=== {{Weather box | lokasyon = Lungsod ng Sorsogon | metric first = Oo | single line = Oo | lapad = auto | Enero record high C = 35 | Pebrero record high C = 40 | Marso record high C = 35 | Abril record high C = 39 | Mayo record high C = 39 | Hunyo record high C = 39 | Hulyo record high C = 39 | Agosto record high C = 39 | Setyembre record high C = 35 | Oktubre record high C = 39 | Nobyembre record high C = 39 | Disyembre record high C = 39 | taon record high C = 40 | Enero high C = 31 | Pebrero high C = 31 | Marso high C = 32 | Abril high C = 34 | Mayo high C = 34 | Hunyo high C = 33 | Hulyo high C = 33 | Mataas noong Agosto C = 33 | Mataas noong Setyembre C = 33 | Mataas noong Oktubre C = 33 | Mataas noong Nobyembre C = 32 | Mataas noong Disyembre C = 31 | Mataas noong taon C = 34 | Mababa noong Enero C = 23 | Mababa noong Pebrero C = 23 | Mababa noong Marso C = 24 | Mababa noong Abril C = 25 | Mababa noong Mayo C = 26 | Mababa noong Hunyo C = 25 | Mababa noong Hulyo C = 24 | Mababa noong Agosto C = 25 | Mababa noong Setyembre C = 25 | Mababa noong Oktubre C = 25 | Mababa noong Nobyembre C = 25 | Mababa noong Disyembre C = 24 | Mababa noong taon C = 23 | Mababa noong Enero C = 15 | Mababa noong Pebrero C = 15 | Mababa noong Marso C = 19 | Mababa noong Abril C = 14 | Mababa noong Mayo C = 15 | Mababa noong Hunyo C = 17 | Mababa noong Hulyo C = 18 | Mababang rekord noong Agosto C = 16 | Mababang rekord noong Setyembre C = 20 | Mababang rekord noong Oktubre C = 20 | Mababang rekord noong Nobyembre C = 19 | Mababang rekord noong Disyembre C = 19 | Mababang rekord noong taon C = 14 | Kulay ng presipitasyon = berde | Presipitasyon noong Enero mm = 293 | Presipitasyon noong Pebrero mm = 227 | Presipitasyon noong Marso mm = 209 | Presipitasyon noong Abril mm = 166 | Presipitasyon noong Mayo mm = 189 | Presipitasyon noong Hunyo mm = 203 | Presipitasyon noong Hulyo mm = 231 | Presipitasyon noong Agosto mm = 196 | Presipitasyon noong Setyembre mm = 271 | Presipitasyon noong Oktubre mm = 295 | Presipitasyon noong Nobyembre mm = 387 | Presipitasyon noong Disyembre mm = 539 | Presipitasyon noong taon mm = 3206 | Mga araw ng ulan noong Enero = 21 | Mga araw ng ulan noong Pebrero = 15 | Mga araw ng ulan noong Marso = 15 | Mga araw ng ulan noong Abril = 12 | Mga araw ng ulan noong Mayo = 13 | Mga araw ng ulan sa Hunyo = 14 | Mga araw ng ulan sa Hulyo = 17 | Mga araw ng ulan sa Agosto = 16 | Mga araw ng ulan sa Setyembre = 17 | Mga araw ng ulan sa Oktubre = 18 | Mga araw ng ulan sa Nobyembre = 21 | Mga araw ng ulan sa Disyembre = 23 | Mga araw ng ulan sa taon = 202 | pinagmulan 1 = http://www.myweather2.com/City-Town/Philippines/Sorsogon/climate-profile.aspx | pinagmulan 2 = http://www.worldweatheronline.com/Sorsogon-weather-averages/Sorsogon/PH.aspx | petsa = Oktubre 2014 }} Ang Lungsod ng Sorsogon ay mayroong [[klima ng tropikal na rainforest]] na may masaganang dami ng ulan sa buong taon. Walang malinaw na tag-init, ngunit mayroon itong napakalinaw na pinakamataas na ulan mula Nobyembre hanggang Enero kung saan ang Disyembre ang pinakamabasang buwan ng taon, na nakakaranas ng 23 araw ng ulan. Ang temperatura ay pare-pareho sa buong taon. Ang karaniwang taunang ulan sa Lungsod ng Sorsogon ay mahigit lamang sa {{convert|2671|mm|1|abbr=on}}. Ang Abril ang pinakamatuyo na buwan ng taon na nakakaranas lamang ng 12 araw ng ulan at {{convert|2671|mm|1|abbr=on}} ng ulan. Ang Karaniwang Mataas na temperatura ay nasa {{convert|38.08|C|1|abbr=on}} at ang Karaniwang Mababang temperatura nito ay nasa {{convert|24.5|C|1|abbr=on}}. Ang pinakamalamig na buwan ay Enero na may pang-araw-araw na mean na {{convert|25.5|C|1|abbr=on}} at ang pinakamainit na buwan ay magkasamang Abril at Mayo na may pang-araw-araw na mean na {{convert|28|C|1|abbr=on}}. {{clear left}} ==Ekonomiya== {{Philippine poverty incidence}} [[File:Sorsogon City Centro, Rizal Street-Magsaysay (Sorsogon City; 04-23-2023).jpg|thumb|Rizal Street sa downtown area]] Ang Sorsogon City ay ang sentro ng ekonomiya ng Lalawigan ng Sorsogon at isang sentro ng kalakalan at komersiyo. Isa ito sa mga pangunahing lungsod sa Rehiyon ng Bicol pagkatapos ng [[Naga City, Camarines Sur]] at [[Legazpi City]] sa Albay. Ang lungsod ay isang mahalagang sentro ng pananalapi na naglalaman ng maraming bangko, mga institusyong pinansyal na hindi pangbangko, mga korporasyon sa pagmamanupaktura at mga tanggapan ng mga pangunahing departamento at ahensya ng gobyerno. Bagama't walang makabuluhang industriya ng pagmamanupaktura ang Sorsogon City, ang mga dinamikong sektor ng serbisyo at agrikultura nito ang nagtutulak sa ekonomiya pataas. Sa 2022 COA Report, ang Sorsogon City ay nasa ikatlong pwesto sa pitong lungsod sa Rehiyon ng Bicol na may kabuuang kita na ₱1.42 bilyong piso, kasunod lamang ng Legazpi City (₱1.84 bilyon) at Naga City (₱1.76 bilyon), kaya naman bahagi ito ng mga pangunahing sentro ng lungsod sa rehiyon. Unti-unting nagiging pangunahing sentro ng pamumuhunan ang Sorsogon City at itinuturing na isa sa mga umuusbong na lungsod para sa pagnenegosyo sa bansa. Ang mga mamumuhunan sa pagbabangko, real estate, retail, manufacturing at iba pang negosyo at industriyal na negosyo ay naaakit din sa lungsod dahil sa mabilis na pagsulong ng imprastraktura ng gobyerno at kapaligirang pangnegosyo. === Pagbabangko === Hanggang Disyembre 31, 2023, mayroong 30 tanggapan ng pagbabangko na tumatakbo sa lungsod na nag-aalok ng mga serbisyo sa pagbabangko sa mga negosyo at residente ayon sa [[Philippine Deposit Insurance Corporation]]. Ang Sorsogon ang pangatlong lungsod sa Rehiyon ng Bicol, kasunod ng Legazpi at Naga na may pinakamataas na kabuuang deposito na nagkakahalaga ng Php 17,699,836 mula sa 224,682 na account.<ref>{{Cite web| title=Pamamahagi ng sistema ng pagbabangko ng Pilipinas ng mga domestic a/ deposito | url=http://www.pdic.gov.ph/files/BSDStats/DDD_PBS_ProvinceMunicipality.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20121019111556/http://www.pdic.gov.ph/files/BSDStats/DDD_PBS_ProvinceMunicipality.htm | petsa-ng-archive=2012-10-19}}</ref> === Ari-arian === Dahil ang Lungsod ng Sorsogon ay estratehikong matatagpuan sa pinakadulong timog ng isla ng Luzon at itinuturing na isa sa mga umuusbong na lungsod sa Pilipinas. Ang sektor ng real estate ay nagsisimulang umunlad sa pagpasok ng mga lokal at pambansang developer ng real estate. Maraming lokal na developer ng estate ang nagsisimulang magtayo ng kanilang mga bakas sa lungsod. Nilalayon ng Pamahalaang Lungsod ng Sorsogon na magbigay ng pabahay at tahanan sa mga informal settler sa lungsod sa pamamagitan ng 10+1 Agenda ni Mayor Ester Hamor, Taas-Noo Ciudadano Ako Program - Mass Housing Program, isang prayoridad na programa ni Mayor Hamor sa pamamagitan ng pagtatayo ng '''Sirangan Tenements''' at '''Sampaloc Tenements''' - isang labindalawang (12) gusali na may 2-palapag na socialized housing building para sa mga pamilyang informal settler sa paligid ng mga barangay na sumasaklaw sa panloob na Sorsogon Bay Area sa Lungsod ng Sorsogon.<ref>{{cite web | url=https://brigadanews.ph/tenement-itatayo-sa-lungsod-ng-sorsogon/ | title=Tenement itatayo sa lungsod ng Sorsogon | petsa=Disyembre 2, 2021 }}</ref> === Road Network === Upang mabawasan ang pagsisikip ng [[Pan-Philippine Highway]] at upang pukawin ang mga bagong pag-unlad sa labas ng downtown area, dalawang bypass road ang ginawa sa Sorsogon City, (1) ang '''7.654 kilometro Salvador Escudero III Diversion Road''' na tumatawid sa Barangay Pangpang, Macabog, San Juan, Bibincahan at labasan ng Brgy. Cabid-an, Sorsogon City at (2) ang pinakabagong coastal road na may view ng Sorsogon Coastline, ang '''5.52 kilometers Sorsogon City Coastal Road''', isang four-lanes, na binubuo ng rock causeways at tatlong tulay na bumabagtas sa ilang barangay ng Sirangan, Sampaloc, Balogo, Pangpang, Tugos, Cambulaga City, at Talisay sa Sorsogon. Maituturing itong isa sa pinakamaringal na proyektong Build-Build-Build sa Rehiyon ng Bicol na isinagawa ng DPWH Regional Office 5 at Sorsogon First District Engineering Office sa pamamagitan ng pagsisikap ni Senador Francis "Chiz" Escudero. Bukod sa pagpapagaan ng pagsisikip ng trapiko sa pangunahing kalsada ng Lungsod ng Sorsogon, ang kalsadang ito ay itinayo upang magbigay ng proteksyon sa mga nakapalibot na lugar mula sa mga daluyong lalo na't ang Rehiyon ng Bicol ay kabilang sa pinakamadalas na dinadaanan ng mga bagyong pumapasok sa Philippine area of ​​responsibility.<ref>{{cite web | url=https://auto.yugatech.com/news/sorsogon-city-coastal-road-now-open/ | title=Bukas Na Ngayon ang Baybaying Kalsada ng Lungsod ng Sorsogon • YugaAuto: Mga Balita at Review ng Sasakyan sa Pilipinas | date=Agosto 30, 2020 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://newsinfo.inquirer.net/1590045/construction-of-sorsogon-coastal-road-improved-connectivity-better-access-for-people-villar | title=Pinahusay na koneksyon, mas maayos na daanan para sa mga tao ang konstruksyon ng Sorsogon Coastal Road — Villar | date=Abril 29, 2022 }}</ref><ref>{{Banggitin ang web | title=Bukas na ngayon ang Sorsogon City Coastal Road | url=https://sg.news.yahoo.com/sorsogon-city-coastal-road-now-000000029.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20200921201921/https://sg.news.yahoo.com/sorsogon-city-coastal-road-now-000000029.html | access-date=2024-12-25 | petsa-ng-archive=2020-09-21}}</ref> === Mga Industriya at Pagmamanupaktura === Maraming mga kumpanya ang pumili sa lungsod upang maging lugar para sa kanilang pagpapalawak ng industriya. Kabilang dito ang:{{citation needed|date=Setyembre 2024}} * Ang Peter Paul Philippines Corporation, na matatagpuan sa Diversion Road, Cabid-an, Sorsogon City, ay nagtatag ng mga pasilidad sa produksyon upang makagawa ng katas ng niyog, gatas at krema, virgin coconut oil, paring cake at langis at pinatuyong niyog.{{citation needed|date=Setyembre 2024}} * [[Pagkaing Pasipiko ng Siglo]] isa sa pinakamalaking kumpanya ng tatak sa Pilipinas ang magtatayo ng kanilang pabrika ng sardinas sa Brgy. Abuyog, Lungsod ng Sorsogon para sa kanilang mga produktong 555 at Ligo. ==Imprastraktura== [[File:Sorsogon Sports Complex kaliwang bahagi (National Road, Balago, Sorsogon City; 04-23-2023).jpg|thumb|right|[[Sorsogon Sports Complex]]]] Upang mapabilis ang pag-unlad sa lungsod, idineklara ng Toll Regulatory Board ang Toll Road 5 bilang extension ng [[South Luzon Expressway]].<ref>{{cite web|url=https://www.yugatech.com/news/slex-toll-road-5-to-connect-quezon-province-to-sorsogon/|title=SLEX Toll Road 5 ang magdudugtong sa lalawigan ng Quezon at Sorsogon|work=YugaTech|date=Agosto 18, 2020|access-date=Enero 9, 2021}}</ref> Isang 420-kilometrong, apat na linyang expressway na nagsisimula sa terminal point ng kasalukuyang ginagawa na SLEX Toll Road 4 sa Barangay Mayao, Lucena City sa Quezon patungong Matnog, Sorsogon, malapit sa Matnog Ferry Terminal. Noong Agosto 25, 2020, inanunsyo ng San Miguel Corporation na mamumuhunan sila sa proyekto na magpapaikli sa oras ng paglalakbay mula Lucena patungong Matnog mula 9 na oras patungong 5.5 oras.<ref>{{cite web|url=https://www.gmanetwork.com/news/money/companies/752828/san-miguel-investing-p122b-for-slex-toll-road-5-pasig-river-expressway-projects/story/|title=San Miguel na namumuhunan ng P122B para sa SLEX Toll Road 5, Pasig River Expressway projects|work=GMA News Online|date=Agosto 25, 2020|access-date=Enero 9, 2021}}</ref> Ang '''[[Sorsogon Sports Complex]]''' (Dating kilala bilang ''Balogo Sports Complex'') ay isang [[sports complex|complex ng mga pasilidad sa palakasan]] na matatagpuan sa Brgy. Ang Balogo at ang sentro nito ay sumasailalim pa rin sa rehabilitasyon. Ang '''Sorsogon Arena''' na siyang sentro ng complex ay may kabuuang kapasidad na 15,000 na manonood at sa kabuuang halaga na {{Philippine peso|887 Milyon}}, ang nasabing sports complex ang magiging pinakamalaking outdoor sports complex sa Southern Luzon at sa Bicol Region. Nakatakda itong magdaos ng Palarong Bicol, PRISAA National Games at Palarong Pambansa.<ref>{{cite web|url=https://www.dpwh.gov.ph/dpwh/news/17607|title=887-milyong sports complex ang itatayo sa Sorsogon|work=Department of Public Works and Highways|date=Nobyembre 13, 2019|access-date=Marso 25, 2021}}</ref> Ang Mohri & P.A. Associates ang arkitektura ng proyektong iyon na may kabuuang lawak na 56,218 sq. m. at isang 4-palapag na istadyum na inspirasyon ng Roman Colosseum.<ref>{{cite web|url=http://www.mohri-pa.com/balogo-sports-complex|title=Balogo Sports Complex|work=Mohri & P.A. Associates, Inc.}}</ref> Ang '''Sorsogon Coliseum''' ay isang iminungkahing [[indoor arena|indoor sporting arena]] na matatagpuan sa loob ng Sorsogon Capitol Compound sa Sorsogon City at nakatakdang maging isang istruktura, na kayang umupo ng 10,000 hanggang 12,000 na manonood. Ang '''Sorsogon City Convention Center (SCCC)''' ay maaari nang magdaos ng malalaking kaganapan tulad ng mga kombensiyon, eksibit, pagsasanay at mga kompetisyon. Ang pasilidad na may lawak na 4,099 metro kuwadrado ay kayang tumanggap ng hanggang 2,500 na manonood. Ito ay matatagpuan sa City Hall Complex, Brgy. Cabid-an, Sorsogon City na katabi ng Sorsogon Cultural Center for the Arts. Ang '''Sorsogon Cultural Center for the Arts''' ay isang pasilidad sa Lungsod ng Sorsogon para sa mga audio at visual na presentasyon at maglalaman ng mga exhibit room at hall para sa mga palabas at pagtatanghal pati na rin ng mga opisina. Ito ay dinisenyo upang maging pangalawang pangunahing pasilidad sa sining ng bansa kasunod ng Cultural Center of the Philippines (CCP). Ang 2,638 metro kuwadradong gusali ay nagtatampok ng panlabas na lobby, lounge lobby, vestibule, spectators’ area, orchestra pit, performance stage, at kapasidad ng upuan na 338 sa ground floor at 177 sa mid-floor level. Ang '''Sorsogon Cultural Center for the Arts''' ay magiging isang magandang lugar upang masakop ang mga sining sa pelikula at broadcast, pati na rin ang literary at visual arts.<ref>{{cite web | url=https://www.bworldonline.com/the-nation/2019/11/07/263202/sorsogon-citys-p77-6m-cultural-center-p887m-sports-complex-opening-in-2020/ | title=P77.6M na sentrong pangkultura ng Lungsod ng Sorsogon, pagbubukas ng P887M na sports complex sa 2020 | website=[[BusinessWorld]] | date=Nobyembre 7, 2019 }}</ref> Sinimulan ng Pamahalaang Lungsod ng Sorsogon ang pagtatayo ng '''4-Level Sorsogon City Public Parking''' na naglalayong tugunan ang mga isyu sa paradahan sa tabi ng kalsada at mabawasan ang pagsisikip ng trapiko. Dahil sa pagtaas ng bilang ng mga sasakyang de-motor na dumadaan sa mga kalsada ng lungsod at matugunan ang lumalalang pagsisikip ng trapiko sa lugar ng central business district sa Rizal at Magsaysay Streets. Matututugunan din nito ang mga pangangailangan sa paradahan ng mga mamimili at negosyo dahil ito ay nasa loob ng pampublikong pamilihan. Ito ay matatagpuan sa lugar na dating Plaza Bonifacio, Brgy. Sirangan, Sorsogon City. ==Mga kilalang personalidad== *[[Aldin Ayo]] - isang dating konsehal ng Lungsod ng Sorsogon na nagsanay bilang coach sa Letran Knights,<ref>{{cite web | url=https://www.spin.ph/basketball/uaap-women/letran-coach-aldin-ayo-seeking-for-a-third-term-as-councilor-of-sorsogon-city | title=Si Aldin Ayo ay nagtatakda ng ikatlong termino bilang konsehal sa Lungsod ng Sorsogon habang patuloy siyang nagtuturo sa Letran Knights sa NCAA }}</ref> [[De La Salle Green Archers]],<ref>{{cite web | url=https://www.spin.ph/basketball/uaap-men/letran-coach-aldin-ayo-confirms-move-says-switch-to-la-salle-has-nothing-to-made-with-money-or-politics | title=Opisyal na: Sinabi ni Aldin Ayo na ang paglipat mula Letran patungong La Salle ay walang kinalaman sa pera o politika }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang [[UST Growling Tigers men's basketball|Growling Tigers]] ng UST, ilan lamang sa mga halimbawa. Kasalukuyang head coach ng [[Converge FiberXers]] sa PBA. *[[Eddie Garcia]] – Aktor at direktor ng pelikula *[[Eugenia Apostol]] - isa sa mga nagtatag ng [[Philippine Daily Inquirer]] *[[Francis Escudero|Francis "Chiz" G. Escudero]] – dating kongresista (1998-2007) ng [[Unang distrito ng kongreso ng Sorsogon|Unang Distrito ng Soesogon]], dating gobernador ng [[Sorsogon]] (2019-2022), nagsilbi ng 3 termino bilang senador (2007-2019) at kasalukuyang nagsisilbi bilang Pangulo ng Senado.{{Kailangan ng sipi|i *[[Jessie Dellosa]] – dating Chief of Staff ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas. Siya ay ipinanganak sa dating bayan ng Bacon, na ngayon ay isang distrito sa lungsod. *[[Jorge Barlin]] – Unang Pilipino at Bikolano na Obispo at itinalaga bilang kura paroko at [[Bikaryo Forane]] ng Sorsogon mula 1887 hanggang 1906<ref>pahina 32, Pagsubaybay mula Solsogon hanggang Sorsogon, Ika-2 Edisyon (2007), {{ISBN|978-971-814-099-4}}</ref> *[[Loida Nicolas Lewis]] – tagapangulo at punong ehekutibong opisyal ng TLC Beatrice, LLC, ang kompanya ng pamumuhunan ng Lewis Family at siya ring tagapangulo at CEO ng TLC Beatrice (Tsina) at TLC Beatrice Foods (Pilipinas). *[[Mary Walter]] – aktres, na ang karera ay tumagal ng ilang dekada. Siya ay ipinanganak sa Bacon.<ref>{{cite web|url=https://sorsogonunited.wordpress.com/2009/09/05/dont-you-know-that-mary-walter-lino-brocka-are-sorsoganons/|title=Hindi mo ba alam na sina Mary Walter at Lino Brocka ay mga Sorsoganon?|date=Setyembre 5, 2009|access-date=Enero 4, 2017}}</ref> ==Mga kawing panlabas== *[http://dilgbicol.org/ DILG Regional Office No. 5 (Bicol Region) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100807094459/http://dilgbicol.org/directory/dilg-provincial-offices.html |date=2010-08-07 }} *[http://dilgbicol.org/lgu-profiles.html Region V Local Government Units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100806131445/http://dilgbicol.org/lgu-profiles.html |date=2010-08-06 }} *[http://dilgbicol.org/directory/dilg-provincial-offices.html DILG Region V Provincial Offices] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100807094459/http://dilgbicol.org/directory/dilg-provincial-offices.html |date=2010-08-07 }} == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Sorsogon}} {{Bicol}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] {{stub|Pilipinas}} 5k2tz1mftd1pd5u6gaig3ckahex4xfn 0 10334 2205295 1434628 2026-04-30T00:38:18Z Jojit fb 38 ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil walang sapat na impornasyon sa matagal na panahon 2205295 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Talaan ng mga artista sa Pilipinas]] pwggwzbwy52rsqvr7xu8v9mojjzs7jt 0 11764 2205299 1434764 2026-04-30T00:40:45Z Jojit fb 38 ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil walang sapat na impornasyon sa matagal na panahon 2205299 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Talaan ng mga artista sa Pilipinas]] pwggwzbwy52rsqvr7xu8v9mojjzs7jt 0 12254 2205294 1876522 2026-04-30T00:30:14Z Jojit fb 38 ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil walang sapat na impornasyon sa matagal na panahon 2205294 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Morning Musume]] ohgdwzmljplldoly3cvpjivzshqcf6h 0 14192 2205290 2124816 2026-04-30T00:24:15Z Jojit fb 38 Ikinakarga sa [[Talaan ng mga artista sa Pilipinas]] 2205290 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Talaan ng mga artista sa Pilipinas]] pwggwzbwy52rsqvr7xu8v9mojjzs7jt 0 17749 2205426 2118130 2026-04-30T09:05:15Z Julius Santos III 139725 2205426 wikitext text/x-wiki {{About|the Japanese broadcaster}} {{distinguish|Nippon Broadcasting System}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox company | name = Japan Broadcasting Corporation<br><small>''Nippon Hōsō Kyōkai/ Nihon Hōsō Kyōkai''<br>{{nobold|{{lang|ja|日本放送協会}}}}</small> | logo = NHK logo 2020.svg | logo_size = 200px | logo_caption = Logo used since 2020 | image = NHK Broadcasting Center 2016.jpg | image_caption = Headquarters at the [[NHK Broadcasting Center]] in [[Shibuya]], [[Tokyo]] | trade_name = NHK | native_name = 日本放送協会 | romanized_name = Nippon Hōsō Kyōkai | former_names = Tokyo/Osaka/Nagoya Broadcasting Station (1925–1926)<br> Broadcasting Corporation of Japan (English name 1926–1950) | company_type = [[Statutory corporation]] chartered under the Broadcasting Act of 1950 | industry = [[Radio broadcasting|Broadcast radio]], [[television]] and [[online]] | predecessor = Tokyo Broadcasting Station | founded = 6 August {{start date and age|1926|8|6}} (original incarnation and brand)<br>{{start date and age|1950|6|1}} (current incarnation) | founder = [[Gotō Shinpei]] | hq_location = NHK Broadcasting Center | hq_location_city = Jinnan, Shibuya, Tokyo | hq_location_country = Japan | area_served = Japan<br>Worldwide ([[NHK World-Japan]]) | key_people = {{ubl|Nobuyuki Koga (chairman)|Tatsuhiko Inoue (president)|Hideo Koike (executive vice president)}} | num_employees = 10,333 (2019) | subsid = {{ubl|NHK Media Holdings|Japan International Broadcasting|NHK Publishing|NHK Technologies|NHK Culture Center}} | website = {{URL|nhk.or.jp}} | footnotes = }} [[File:NHK-Broadcasting-Center-01.jpg|thumb|[[NHK Broadcasting Center]] in [[Shibuya]]]] [[File:NHK Museum.jpg|thumb|NHK Broadcasting Museum]] [[File:NHK Osaka in 201504.JPG|thumb|NHK Osaka]] Ang '''NHK''' (日本放送協会, Nippon Hōsō Kyōkai) o ang Japan Broadcasting Corporation ang pambansang [[pampublikong brodkaster]] ng bansang [[Hapon]]. Sa ngayon, nagpapatakbo ang NHK ng dalawang serbisyong terestyal na [[telebisyon]] ('''NHK - General TV''' at '''NHK - Educational TV'''), tatlong serbisyong pang-satelayt ([[NHK BS-1]] at [[NHK BS Premium|BS Premium]]), at tatlong ugnayan ng [[radyo]] ([[NHK Radio 1]], [[NHK Radio 2]] at [[NHK FM]]). Para sa mga nasa ibayong dagat, mayroon din silang serbisyo na [[NHK World]]. Binubuo ang NHK World ng [[NHK World TV]], [[NHK World Premium]], ang [[shortwave]] na serbisyo ng radyo [[NHK Radio Japan]] at ang website nito sa [[internet]]. Kilala din ang serbisyong shortwave nito sa impormal na pangalang '''Radio Tokyo'''. Nasa [[NHK Broadcasting Center]] sa [[Shibuya]], [[Tokyo]] ang punong himpilan ng NHK. == Kasaysayan == Itinatag ang NHK noong 1926, ihinulma pareho sa [[BBC]] ng [[Inglatera]]. Inilunsad ang pangalawang ugnayan ng radyo noong 1931 at ang serbisyong shortwave noong 1935. Noong [[Nobyembre]] 1941, ininasyonalisa ng [[Hukbong Imperyal ng Hapon]] ang lahat ng pampublikong ahensiyang pambalita. Kaya't ang lahat ng nailathala at naibrodkast na mga balita noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] ay mga opisyal na anunsiyo mula sa militar. Nagsimula ang serbisyong pantelebisyon nito noong 1953. Sumahimpapawid ang unang brodkast na may kulay noong 1960. Matapos ang 1964 Tokyo Olympics, ang dating Olympic Village sa Yoyogi sa distrito ng [[Shibuya]] sa [[Tokyo]], ang siyang naging tahanan ng NHK. At noong 1965, pormal nang binuksan ang [[NHK Broadcasting Center]] sa bandang timog ng Yoyogi National Park. Bagama't NHK ang naglunsad ng pangkalakalan ''(commercial)'' na brodkast sa Hapon, binabayaran ngayon ang NHK ng mga viewer fee. Sa ilalim ng Batas ng Brodkasting, obligadong magbayad ng fee na nagkakahalaga ng USD12 o PHP5800 buwan-buwan (¥1,290.83 buwan-buwan o ¥15, 490 taon-taon) ang mga residente ng Hapon na nagmamay-ari ng telebisyon. Subalit hindi sila nagpapataw ng parusa sa sinumang hindi nakapagbayad. Sa kasalukuyan, may 1 milyong sambahayan ang tumatangging magbayad sa NHK at kinukunsidera ng pamahalaan ang mas mahigpit na sistema ng pangongolekta ng bayad, kabilang na ang paghahabla sa korte o ang paniningil ng mga 'di nabayarang halaga. Ang mga eskandalong gumimbal sa NHK kamakailan lamang na sangkot ang ilang mga ehekutibo na umano'y nagwaldas at nangurakot ng pondo kabilang pa ang ibang mga bagay, ay lalong sumira sa tiwala ng taumbayan sa NHK, at patuloy na tumataas ang bilang ng mga pagboykot sa bawat eskandalong lumilitaw. Sumahimpapawid ang '''NHK World TV''' noong 1995. Lumipat ang buong ugnayan ng NHK sa digital na brodkasting noong 2000. == Mga Programa == *Balita. Lokal, Pambansa, Pandaigdig. May serbisyong bilinggwal ang [[NHK News 7]] at [[News Watch 9]] sa NHK-General TV, NHK World TV at NHK World Premium. Mayroon ding mga espesyal na balitaan para sa mga pipi at bingi. Para naman sa mga bata, mayroon namang [[Kodomo News]]. *Paguulat sa Emerhensiya. Sa ilalim ng Batas ng Brodkasting, obligado ang NHK na magsahimpapawid ng mga maagang babala sa panahon ng kalamidad gaya ng [[lindol]] st [[tsunami]]. Nagagawa ito ng NHK sa pamamagitan ng pambansang ugnayan ng mga sismometro at mga skip-back camera na may reserbang pagkukunan ng kuryente, sakaling maputol ang suplay ng kuryente upang makunan ang buong paglindol at mabilis itong mairewind. Nagagawa ng NHK na magulat ng mga babala at abiso para sa tsunami sa loob lamang ng 2 hanggang 3 minuto matapos maganap ang lindol. Ipinagpapaliban muna ang regular na mga programa sa mga oras ng matinding sakuna gaya ng malakas na lindol at tsunami. Depende ang tagal ng pagpapaliban ng regular na mga programa sa lala ng sitwasyon. Mas malala, mas mahaba ang oras na ilalaan sa pagbabalita. *Edukasyon. Pinapanood sa mga paaralan sa buong Hapon ang mga pang-edukasyong palabas ng NHK. May angkop na mga programa mula sa mga bata hanggang sa mga matatanda. Pang-eskuwelahan, infotainment at mga trivia game shows para sa mga bata, at mga pangkabuhayan, paghahalaman, pagluluto at pagaaral ng iba't-ibang wika para naman sa mga nakakatanda. Mayroon din silang "Pamantasan sa Himpapawid" para sa mga hindi makakuha ng pormal na edukasyon. *Panahon. Mga ulat ng panahon sa loob at labas ng Hapon, bawat oras. *Pampalakasan. Isinasahimpapawid ng NHK ang anim na taunang Grand [[Sumo]] Tournament, high-school baseball mula sa Koshien Stadium, [[Olympic Games]], National Sports Festival of Japan, NHK Trophy, NHK Marathon, at iba pa. *Pagaanalisa ng Balita. Mga programang malalimang tumatalakay sa mga balita at isyung napapanahon. *Musika. Pinakatanyag na palabas sa telebisyon ang taunang [[Kohaku Uta Gassen]] tuwing bisperas ng [[Bagong Taon]]. Linggu-linggo, may patimpalak para sa mga amaturista sa "NHK Nodojiman" at mga pagtatanghal ng mga sikat na mang-aawit pagsapit ng gabi. *Dulang Pantelebisyon. Mga dula sa umaga, lingguhang jidaigeki, at ang Taiga drama. *Dokumentaryo. Tanyag ang NHK sa mga dokumentaryo nito. Unang pinasikat ng mga programang "Legacy For The Future" at "The Silk Road". *Pambata. Pinakatanyag dito ang "Okaasan to Issho" [Kasama si Nanay](1958-kasalukuyan) at [[Tensai Terebikun MAX]] [Whiz-kids TV MAX](1993-kasalukuyan) *Iba pa. Pagluluto, komedya, ehersisyo, atbp. *[[Anime]] == Mga Natatanging Programa == *BuBu ChaCha *Cardcaptor Sakura (1998-2000) *Eigo de Shabera Night (2002-kasalukuyan) *[[Kohaku Uta Gassen]] *Kyo Kara Maoh! *MAJOR *Minna no Uta (1961-kasalukuyan) *Morizzo and Kiccoro (2005 Aichi World Expo season) *Nadia: The Secret of Blue Water (1990-1991) *Planetes *Snow Princess *Tsubasa Chronicle *[[Tensai Terebikun MAX]] (1993-kasalukuyan) *UFO Baby *Zettai Shonen ("Absolute Boy") (2004-2005) == Mga Kawing Panlabas == *[http://www.nhk.or.jp/ NHK ONLINE (Nippongo)] *[http://www.nhk.or.jp/english/ NHK WORLD (Ingles)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090920123446/http://www.nhk.or.jp/english/ |date=2009-09-20 }} {{authority control}} [[Kategorya:Mga kompanya sa Hapon]] [[Kategorya:NHK| ]] 3svwnz7m9oawpb60ju7yvpy3hnv52ej 0 19330 2205276 2197374 2026-04-29T20:47:27Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205276 wikitext text/x-wiki {{Infobox economy | country = Pilipinas | image = View from Grand Hyatt Manila overlooking Bonifacio Global City and Makati skylines at sunset.jpg | image size = 310px | caption = [[Bonifacio Global City]] and [[Makati]] skylines from [[Grand Hyatt Manila]], the tallest building in the Philippines (2019) | currency = [[Philippine peso]] ([[Filipino language|Filipino]]: '''''piso'''''; [[currency sign|sign]]: ₱; [[ISO 4217|code]]: '''PHP''') | year = Calendar year | organs = [[Asia-Pacific Economic Cooperation|APEC]], [[Association of Southeast Asian Nations|ASEAN]], [[World Trade Organization|WTO]], [[East Asia Summit|EAS]], [[ASEAN Free Trade Area|AFTA]], [[Asian Development Bank|ADB]], and others | group = {{plainlist| *[[Developing country|Developing/Emerging]]<ref name="IMFDE">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=2200&sg=All+countries+%2f+Emerging+market+and+developing+economies |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=September 29, 2019}}</ref> *Lower-middle income economy<ref>{{cite web |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |title=World Bank Country and Lending Groups |publisher=[[World Bank]] |website=datahelpdesk.worldbank.org |access-date=September 29, 2019}}</ref>}} *[[Newly industrialized country]] | population = {{increase}} 109,667,682 (February 2021 POPCOM est.)<ref>{{Cite web |url=https://popcom.gov.ph/ |title=Archived copy |access-date=February 3, 2021 |archive-date=February 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203192320/https://popcom.gov.ph/ |url-status=dead }}</ref> | gdp = {{plainlist| *{{increase}} $402 billion ([[nominal GDP|nominal]], 2021 est.)<ref name="IMFWEOPH">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=566,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,&sy=2018&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2020 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=October 19, 2020}}</ref> *{{increase}} $1.12 trillion ([[Purchasing power parity|PPP]], 2021 est.)<ref name="IMFWEOPH"/>}} | gdp rank = {{plainlist| *[[List of countries by GDP (nominal)|29th (nominal, 2020)]] *[[List of countries by GDP (PPP)|25th (PPP, 2020)]]}} | growth = {{plainlist| * 6.3%&nbsp;(2018) 6.0%&nbsp;(2019)<ref>{{Cite web|url=https://www.manilatimes.net/2020/04/21/business/business-top/philippine-economic-growth-last-year-revised-upward-to-6-percent/716740/ |title=Archived copy |access-date=April 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421083920/https://www.manilatimes.net/2020/04/21/business/business-top/philippine-economic-growth-last-year-revised-upward-to-6-percent/716740/ |archive-date=April 21, 2020 |url-status=dead }}</ref> * -9.5% &nbsp;(2020) <ref>{{cite web |title=Global Economic Prospects, June 2020 |page=74 |url=https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/33748 |website=openknowledge.worldbank.org |publisher=[[World Bank]] |access-date=June 10, 2020}}</ref>}} {{increase}} 4.5 - 5.5% f (2021-2022) | per capita = {{plainlist| *{{increase}} $3,601 (nominal, 2021 est.)<ref name="IMFWEOPH"/> *{{increase}} $9,271 (PPP, 2021 est.)<ref name="IMFWEOPH"/>}} | per capita rank = {{plainlist| *[[List of countries by GDP (nominal) per capita|114th (nominal, 2019)]] *[[List of countries by GDP (PPP) per capita|113th (PPP, 2019)]]}} | sectors = {{plainlist| *[[Primary sector of the economy|Agriculture]]: 7.4% *[[Secondary sector of the economy|Industry]]: 34% *[[Tertiary sector of the economy|Services]]: 58.6% *(2018)<ref>{{cite web|url=https://www.dti.gov.ph/resources/statistics/gross-domestic-product-gdp|title=Key Indicators|publisher=DTI|access-date=August 26, 2018}}</ref>}} | inflation = 4.5% (April 2021 est.)<ref name="IMFWEOPH"/> | edbr = {{increase}} [[Ease of doing business index#Ranking|95th (easy, 2020)]]<ref>{{cite news|url=https://www.philstar.com/business/2019/10/24/1962965/philippines-climbs-95th-spot-world-banks-doing-business-rankings/|title= Philippines climbs to 95th spot in World Bank's 'Doing Business' rankings |newspaper=Philstar | access-date=November 3, 2019}}</ref> | poverty = {{plainlist| *16.6% below poverty line (2018)<ref>{{cite web |url=https://psa.gov.ph/poverty-press-releases/nid/144752 |title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=November 3, 2019}}</ref> *26.0% on less than $3.20/day (2015)<ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.LMIC?locations=PH&name_desc=false |title=Poverty headcount ratio at $3.20 a day (2011 PPP) (% of population) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=November 3, 2019 |archive-date=Disyembre 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207204152/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.LMIC?locations=PH&name_desc=false |url-status=dead }}</ref>}} | gini = {{decreasePositive}} 42.7 {{color|darkorange|medium}} (2018, [[Philippine Statistics Authority|PSA]])<ref>{{cite web |url=https://psa.gov.ph/content/annual-family-income-estimated-php-313-thousand-average-2018 |title=Annual Family Income is Estimated at PhP 313 Thousand, on Average, In 2018 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |website=psa.gov.ph|access-date=December 13, 2019}}</ref> | hdi = {{plainlist| *{{increase}} 0.718 {{color|green|high}} (2019)<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/indicators/137506 |title=Human Development Index (HDI) |publisher=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |website=hdr.undp.org |access-date=December 11, 2019}}</ref> ([[List of countries by Human Development Index|107th]]) *{{increase}} 0.587 {{color|darkorange|medium}} [[List of countries by inequality-adjusted HDI|IHDI]] (2019)<ref>{{cite web |title=Inequality-adjusted HDI (IHDI) |url=http://hdr.undp.org/en/indicators/138806 |website=hdr.undp.org |publisher=[[United Nations Development Programme|UNDP]] |access-date=May 22, 2020}}</ref>}} | labor = {{plainlist| *{{increase}} 45.9 million (July 2020p) *~10 million Filipinos work abroad<ref name="CIAWFRP"/> *{{decrease}} 57.6% employment rate (2018)<ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.EMP.TOTL.SP.NE.ZS?locations=PH&name_desc=false |title=Employment to population ratio, 15+, total (%) (national estimate) – Philippines |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=September 29, 2019 |archive-date=Oktubre 6, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006183112/https://data.worldbank.org/indicator/SL.EMP.TOTL.SP.NE.ZS?locations=PH&name_desc=false |url-status=dead }}</ref>}} | occupations = {{plainlist| *services: 58.0% *agriculture: 22.9% *industry: 19.1% *(2019 est.)<ref>{{cite web|url=https://psa.gov.ph/content/preliminary-results-2019-annual-estimates-labor-force-survey-lfs|title=Philippine Statistics Authority |access-date=December 20, 2019}}</ref>}} | unemployment = {{plainlist| *{{decreasePositive}} 7.1% (March 2021) |website= https://psa.gov.ph *{{decreasePositive}} 7.1% (March 2021p) {{cite news |date=September 3, 2020|title=Employment Situation in July 2020|url=https://psa.gov.ph/content/employment-situation-july-2020 |website=psa.gov.ph |access-date=October 25, 2020 }}</ref> *{{decreasePositive}} 22.4% youth unemployment (15 to 24 year-olds; July 2020p)<ref name="LFS"/> *{{decreasePositive}} 4.6 million unemployed (July 2020p)<ref name="LFS"/>}} | industries = [[electronics]] assembly, [[aerospace]], [[business process outsourcing]], [[food manufacturing]], [[shipbuilding]], [[chemicals]], [[textiles]], [[garments]], [[metals]], [[petroleum refining]], [[fishing]], [[steel]], [[rice]]<ref>{{cite web|url=http://www.nscb.gov.ph/sna/2015/4th2015/tables/10MFG_93SNA_Q4.pdf|title=Manufacturing|access-date=April 8, 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414011745/http://nscb.gov.ph/sna/2015/4th2015/tables/10MFG_93SNA_Q4.pdf|archive-date=April 14, 2016}}</ref> | exports = $97.8 billion (2018)<ref name="oec.world">https://oec.world/en/profile/country/phl</ref> | export-goods = [[semiconductor]]s and [[electronic product]]s, machinery and [[transport]] equipment, [[wood]] manufactures, [[chemical]]s, [[processed food]] and [[beverage]]s, [[garments]], [[coconut oil]], [[copper]] concentrates, [[seafood]], [[banana]]s/[[fruit]]s<ref name=CIAfactbookPhilEcon /> | export-partners = {{plainlist| *{{flag|United States}}(+) 15.6% *{{flag|Hong Kong}}(-) 14.2% *{{flag|Japan}}(+) 14% *{{flag|China}}(-) 12.9% *{{flag|Singapore}}(+) 6.3% *{{flag|Germany}}(+) 4.2% *{{flag|Thailand}}(+) 4% *(2018)<ref name="worldstopexports.com">{{cite web|url=http://www.worldstopexports.com/philippines-top-import-partners/|date=March 27, 2019|title=Philippines Top Trading Partners|author=Daniel Workman}}</ref>}} | imports = $135 billion (2018)<ref name="oec.world"/> | import-goods = electronic products, mineral fuels, machinery and transport equipment, iron and steel, textile fabrics, grains, chemicals, plastic<ref name=CIAfactbookPhilEcon /> | import-partners = {{plainlist| *{{flag|China}}(-) 18.6% *{{flag|Japan}}(+) 11.8% *{{flag|United States}}(+) 9% *{{flag|Thailand}}(+) 7.3% *{{flag|South Korea}}(+) 6.1% *{{flag|Singapore}}(+) 6.1% *{{flag|Indonesia}}(+) 5.1% *(2016 est.)}} | gross external debt = {{decreasePositive}} $72.36 billion (2017)<ref>{{cite web|url=http://www.manilatimes.net/ph-foreign-debt-falls-72-36b-q3-bsp/369267/|title=PH foreign debt falls to $72.36B in Q3 – BSP – The Manila Times Online|date=December 18, 2017|access-date=December 27, 2017|archive- url=https://web.archive.org/web/20171228054307/http://www.manilatimes.net/ph-foreign-debt-falls-72-36b-q3-bsp/369267/|archive-date=December 28, 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228054307/http://www.manilatimes.net/ph-foreign-debt-falls-72-36b-q3-bsp/369267/}}</ref> | debt = 37.6% of GDP (Q2 2019)<ref>{{Cite web |url=https://www.philstar.com/business/2019/12/28/1980178/debt-gdp-ratio-declines-376/|title=Debt-to-GDP ratio slides to 41.7% in Q3 — DOF |access-date=November 20, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122032926/http://www.philstar.com/business/2017/11/18/1760117/debt-gdp-ratio-slides-41.7-q3-dof |archive-date=November 22, 2017 |url-status=live }}</ref> | revenue = 49.07 billion (2017 est.)<ref name="CIAWFRP"/> | expenses = $56.02 billion (2017 est.)<ref name="CIAWFRP"/> | balance = −2.2% (of GDP) (2017 est.)<ref name="CIAWFRP"/> | reserves = {{decreaseNegative}} $104.82 billion (end of MARCH 2021)<ref>{{cite web |title=GROSS INTERNATIONAL RESERVES |url=http://www.bsp.gov.ph/statistics/sdds/table12.htm |website=bsp.gov.ph/statistics/sdds/table12.htm |access-date=Mayo 13, 2021 |archive-date=Nobiyembre 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161118021949/http://www.bsp.gov.ph/statistics/sdds/table12.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title= MSN NEWS |url=https://www.msn.com/en-ph/money/economy/bsp-philippine-foreign-reserves-settled-at-104-82b-as-of-end-march-lower-than-end-february-s/ar-BB1fIlCu?ocid=finance-verthp-feeds}}</ref> | current account = {{decrease}} −$2.518 billion (2017 est.)<ref name="CIAWFRP"/> | FDI = {{plainlist| *{{increase}} $78.79 billion (December 31, 2017 est.)<ref name="CIAWFRP">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |title=EAST ASIA/SOUTHEAST ASIA :: PHILIPPINES |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |website=CIA.gov |access-date=April 27, 2019 |archive-date=Agosto 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> *{{increase}} Abroad: $47.82 billion (December 31, 2017 est.)<ref name="CIAWFRP"/>}} | aid = $1.67 billion<ref>{{cite web|url=http://business.inquirer.net/47637/neda-foreign-aid-releases-slightly-increased-in-2011 |title=NEDA: Foreign aid releases slightly increased in 2011 &#124; Inquirer Business |publisher=Business.inquirer.net |date=March 5, 2012 |access-date=October 12, 2012}}</ref> | credit = {{plainlist| *[[Standard & Poor's]]:<ref>{{cite web |title=Sovereigns rating list |publisher=Standard & Poor's |url=http://www.standardandpoors.com/ratings/sovereigns/ratings-list/en/us/;jsessionid=8mvCP9QJRpZy1TydR4GnWF3L8TSH78jsdN0Rf11qw24CBsJjnS5t!1005972207?subSectorCode=39&start=50&range=50 |access-date=May 8, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903110505/http://www.standardandpoors.com/ratings/sovereigns/ratings-list/en/us/;jsessionid=8mvCP9QJRpZy1TydR4GnWF3L8TSH78jsdN0Rf11qw24CBsJjnS5t!1005972207?subSectorCode=39&start=50&range=50 |archive-date=September 3, 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.philstar.com/business/2018/04/28/1810047/sp-raises-philippine-credit-outlook | work=Philippine Star Business | title=S&P raises Philippine credit outlook | date=April 28, 2018}}</ref> *BBB+ (Domestic) *BBB+ (Foreign) *BBB+ (T&C Assessment) *Outlook: Positive *[[Moody's]]:<ref>{{cite web | url=https://www.moodys.com/research/Moodys-upgrades-Philippines-to-Baa2-outlook-stable--PR_314504 | title=Rating Action: Moody's upgrades Philippines to Baa2, outlook stable | publisher=[[Moody's Investors Service]] | date=December 11, 2014 | access-date=December 12, 2014}}</ref> *Baa2 *Outlook: Stable *[[Fitch Group|Fitch]]:<ref>{{cite web |title=Fitch Revises Philippines' Outlook to Positive; Affirms at 'BBB' |url=https://www.fitchratings.com/site/pr/10110445 |website=Fitch Ratings, Inc. |publisher=Fitch Ratings – Hong Kong |access-date=February 11, 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-12-11/fitch-upgrades-philippines-in-win-for-duterte-s-economic-plans| title=Fitch Revises the Philippines' Outlook to Positive; Affirms at 'BBB'| work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] | date=December 11, 2017| agency=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] | access-date=December 11, 2017}}</ref> *BBB *Outlook: Positive *[[Japan Credit Rating Agency]]: *{{increase}} A- *Outlook: Stable}} | cianame = philippines | spelling = US }} Ang '''Ekonomiya ng Pilipinas''' ang [[Talaan ng mga bansa ayon sa GDP (nominal)|ika-29 pinakamalaking ekonomiya sa buong mundo ayon sa nominal GDP]] ayon sa [[International Monetary Fund]] 2020 at ang [[Ekonomiya ng Asya|ika-13 pinakamalaking ekonomiya sa Asya]]. Ang [[Pilipinas]] ay isa sa mga umuusbong na merkado at ang ika-3 pinakamataas sa Timog-silangang Asya ng nominal na GDP pagkatapos ng [[Thailand]] at [[Indonesia]]. Pangunahing isinasaalang-alang ang Pilipinas isang [[bagong industriyalisadong bansa]], na may isang paglipat ng ekonomiya mula sa isa batay sa agrikultura patungo sa isa na higit na nakabatay sa mga serbisyo at paggawa. Hanggang noong 2021, ang GDP sa pamamagitan ng [[Kapantayan ng lakas ng pagbili|pagbili ng pagkakapareho ng kapangyarihan]] ay tinatayang nasa $1.12 trilyon, ang ika-25 sa mundo.<ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=23&pr.y=10&sy=2016&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=566&s=PPPGDP&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=imf.org}}</ref> Kabilang sa pangunahing pag-export ang mga semiconductor at elektronikong produkto, kagamitan sa transportasyon, kasuotan, produktong tanso, produktong petrolyo, [[langis ng niyog]], at prutas. Kabilang sa mga pangunahing kasosyo sa pangangalakal ang [[Hapon]], [[Tsina]], [[Estados Unidos]], [[Singapore]], [[Timog Korea]], [[Netherlands]], [[Hong Kong]], [[Alemanya]], [[Taiwan]], at [[Thailand]]. Ang Pilipinas ay pinangalanan bilang isa sa mga [[Tiger Cub Economies]] kasama ang [[Indonesia]], [[Malaysia]], [[Vietnam]], at Thailand. Kasalukuyan itong isa sa pinakamabilis na lumalagong ekonomiya ng Asya. Gayunpaman, nananatili ang mga pangunahing problema, pangunahin na kinakailangang gawin sa pagpapagaan ng malawak na pagkakaiba-iba ng kita at paglago sa pagitan ng iba't ibang mga rehiyon ng bansa at mga socioeconomic class, pagbabawas ng katiwalian, at pamumuhunan sa mga kinakailangang imprastraktura upang matiyak ang paglago sa hinaharap. Ang ekonomiya ng Pilipinas ay inaasahang magiging ika-5 pinakamalaki sa Asya at ika-16 pinakamalaking sa buong mundo noong 2050.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/pwc-ranking-of-biggest-economies-ppp-2050-2017-2|title=RANKED: These will be the 32 most powerful economies in the world by 2050|last=Martin|first=Will|website=Business Insider|access-date=February 8, 2020}}</ref> Habang tinututulan nito ang iba pang mga ulat mula sa [[HSBC Holdings PLC]], na sa taong 2050, ang Pilipinas ay masasabi sa 2050 siguro dahil sa taunang mas mataas na rate ng paglago ng GDP na 6.5%.<ref>{{cite web|title=PHL economy projected as 16th biggest by 2050 – HSBC|website=BusinessWorld|url=http://www.bworldonline.com/content.php?section=Economy&title=phl-economy-projected-as-16th-biggest-by-2050----hsbc&id=119247|access-date=2021-05-13|archive-date=2019-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921085047/http://www.bworldonline.com/content.php?section=Economy&title=phl-economy-projected-as-16th-biggest-by-2050----hsbc&id=119247|url-status=dead}}</ref> ==Panahong Kastila== Noong panahong Kastila, ang mga Kastila ay nagbigay ng malalaking lupain sa [[Simbahang Katoliko Romano]]. ==Panahong Amerikano (1900-1942)== Ang Philippine Organic Act ay nag-atas ng striktong paghihiwalay ng simbahan at estado at nag-alis sa Simbahang Katoliko Romano bilang opisyal na relihiyon ng estado. Noong 1904, ang administrasyon ay nagbayad sa Vatican ng $7.2 milyong dolyar para sa karamihan ng mga lupaing hawak ng mga orden ng relihiyon. Kalaunang ipinagbili ito sa mga Pilipino. Ang ekonomiya ng Pilipinas ay malakas na nakasalalay sa Estados Unidos. Ang ekonomiya ay nakatuon sa pagmimina at paglu[[luwas]] ng mga pananim. Nakamit ng Pilipinas ang kalayaan mula sa Estados Unidos noong Hulyo 4,1946. ==1950-1965 (Bago si Marcos)== Pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at pananakop ng mga Hapones noong 1942-1945, ang ekonomiya ng Pilipinas ay nagkaroon ng magkakahalong kasaysayan ng ekonomiya. Iniulat ng World Bank na ang Pilipinas ay isa sa pinakamayamang ekonomiya sa [[Asya]] noong mga 1950 pagkatapos ng [[Hapon]] ngunit naging isa sa pinakamahirap na bansa sa Asya ngayon.<ref>{{Cite web |url=http://www.insead.edu/facultyresearch/faculty/documents/5771.pdf |title=Archive copy |access-date=2013-03-20 |archive-date=2014-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107133528/http://www.insead.edu/facultyresearch/faculty/documents/5771.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name=marcos5>http://www.state.gov/outofdate/bgn/philippines/195236.htm</ref> ===Elpidio Quirino (1948-1953)=== Sa ilalim ng termino ni Pangulong [[Elpidio Quirino]], nagkaroon ng kahanga-hangang rekonstruksiyon ng ekonomiya pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, pangkalahatang paglago ng ekonomiya na 9.43 % at lumaking tulong pang ekonomiya mula sa Estados Unidos. Sa ilalim ni Quirino, maraming mga pabrika ang naitatag na nagpataas ng antas ng pagkakaroon ng trabaho at nagbigay sa bansa ng unang imprastrukturang industriyal. Sa pamamagitan ng mahigpit na mga patakaran ng pagtitipid, nagawa niyang patatagin ang piso at balansehin ang budget. Pinalawig ni Quirino ang mga sistemang irigasyon, ipinatayo ang mga plantang hydroelectric sa talong Maria Cristina at Bulacan upang lutasin ang problema sa kuryente sa Luzon, pinabuti ang mga lansangan, itinatag ang bangko sentral at pagbabangkong rural na nagpapautang sa mga magsasaka at negosyante. Nilikha ni Quirino ang Social Security Commission at ng President's Action Committee on Social Amelioration na nangangasiwa sa pagbibigay ng tulong, pautang, at kaginhawaan sa mga mahihirap na mamamayan. Ang kanyang programa ay kinabibilangan ng insurance para sa kawalang trabaho, pagtanda, aksidente at kapansanan, kalusugan, pang-ina at pagpapaginhawa ng estado. Nabigo si Quirino na lutasin ang pagiging hindi pantay sa lupain at kayamanan lalo nasa mga malalayong pook na rural. Ang problemang ito ang paktor na nagtulak sa paghihimagsik ng [[Hukbalahap]]. ===Ramon Magsaysay (1953-1957)=== Bilang Pangulo, nilinang ni Pangulong [[Ramon Magsaysay]] ang malapit na pakikipagugnayang ekonomiko at panseguridad ng Pilipinas sa Estados Unidos. Ang paglago ng ekonomiya ng Pilipinas ay 7.13 %.Dahil sa malubhang pagiging hindi pantay ng pamamahagi ng mga lupain at kayamanan sa mga mahihirap na mamamayan, nagpakilala siya ng mga reporma sa lupain ngunit ang mga ito ay patuloy na hinaharang mga konserbatibong kasapi ng [[Kongreso ng Pilipinas]] na may-ari ng mga lupain na kumakatawan sa kanilang pansariling interes. Gayunpaman, nagawang makakuha ni Magsaysay ng mga tirahang lupain para sa mga walang tahanang magsasaka, nagawang pabagsakin ang presyo ng mga bilihin at nagawang hatiin ang mga malalaking estadong lupain. ==1965-1986 (Pamumuno ni Ferdinand Marcos)== Ang mga taon ng maling pangangasiwa sa ekonomiya, talamak na korupsiyon at pababago-bagong kondisyon sa politika noong rehime ni [[Ferdinand Marcos]] mula 1965 hanggang 1986 ang nag-ambag sa bumagal na pag-unlad ng ekonomiya ng Pilipinas.<ref name=marcos5/> Sa ilalim ni Ferdinand Marcos nang ang ekonomiya ng Pilipinas ay ''kauna-unahang'' nakaranas ng ''negatibong pag-unlad'' mula 1984.<ref name=latimes>http://articles.latimes.com/1985-07-02/business/fi-724_1_economic-recovery</ref> Ang [[implasyon]] ay nasa 65%.<ref name=latimes/> Ang opisyal na palitan ng piso-dolyar noong 1965 ay 3.90 piso kada dolyar<ref name=rate/> ngunit bumagsak sa 19.030 kada dolyar noong 1985<ref name=rate>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://intl.econ.cuhk.edu.hk/exchange_rate_regime/index.php?cid=1 |access-date=Oktubre 12, 2013 |archive-date=Septiyembre 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130906003543/http://intl.econ.cuhk.edu.hk/exchange_rate_regime/index.php?cid=1 |url-status=dead }}</ref> at 20.53 piso kada dolyar nang mapatalsik si Marcos noong 1986.<ref name=latimes/><ref name=rate/> Ayon sa ilang sanggunian, ang taunang paglago ng [[GDP]] ng Pilipinas mula 1976 hanggang 1986 sa ilalim ng pamumuno ni Marcos ay 1.8% lamang.<ref>http://books.google.com/books?id=z1cpiEJMAi8C&pg=PA295</ref> Ang ekonomiya ng Pilipinas ay nasadlak sa krisis pang-ekonomiya noong mga 1970 dahil sa sinasabing paggastos ni Marcos ng mga pondong pampamahalaan sa kanyang muling pagtakbo bilang Pangulo.<ref name=marcos4>http://countrystudies.us/philippines/57.htm</ref> Dahil hindi mabayaran ng administrasyon ni Marcos ang utang pandayuhan ng bansa, siya ay nakipag-ayos na [[debaluwasyon|pabagsakin ang halaga ng piso]] sa ₱6.40 kada US dolyar. Noong mga 1970, ang pangkalahatang pagtaas sa mundo ng mga presyo ng hilaw na materyal ay nakatulong sa ekonomiya. Napanatili ng pagmamanupaktura ang 6 porsiyentong rate ng paglago noong mga huling 1960 ngunit mababa sa ekonomiya sa kabuuan. Ang pagluluwas ng mga produkto ay lumago rin. Ang [[pampublikong sektor]] ay gumampan ng mas malaking papel sa ekonomiya noong mga 1970 dahil sa paggastos ng pamahalaan sa GNP ng mga 40 porsiyento. Upang suportahan ang ekonomiya, si Marcos ay mabigat na [[panlabas na utang|umutang sa dayuhan]].<ref name=marcos4/> Nang maging Pangulo si Marcos noong 1965, ang utang na pandayuhan ng Pilipinas ay mababa sa dalawang bilyong dolyar. Nang mapatalsik si Marcos noong Pebrero 1986, ang utang na pandayuhan ng Pilipinas ay umabot ng 28 bilyong dolyar. Sa kasalukuyan, ang pamahalaan ng Pilipinas ay nagbabayad pa rin ng interes sa mga utang pandayuhan ng bansa na natamo noong panahon ng administrasyong Marcos hanggang sa 2025.<ref>http://www.indymedia.org.uk/en/2012/09/500590.html</ref> Ayon sa mga ulat, ang 33% ng mga utang pandayuhan na katumbas ng 8 bilyong dolyar ay napunta sa bulsa ni Marcos at kanyang mga [[crony]].<ref name=marcos2>{{Cite web |url=http://www.philippinehumanrights.org/news/statements/227-the-marcos-legacy-of-fraudulent-and-illegitimate-debts |title=Archive copy |access-date=2013-03-20 |archive-date=2013-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130127054349/http://www.philippinehumanrights.org/news/statements/227-the-marcos-legacy-of-fraudulent-and-illegitimate-debts |url-status=dead }}</ref> Sa pagpapatupad ng Bagong Lipunan, kinumpiska ni Marcos ang mga negosyo ng "oligarkiyang Tsino at Espanyol" ngunit ang mga ito ay napunta naman sa mga kasapi ng pamilya Marcos at mga malapit na kaibigan na naging ang ''bagong oligarkiya''.<ref>{{Cite web |url=http://articles.philly.com/1986-03-05/news/26083701_1_imelda-marcos-land-reform-philippine-troops |title=Archive copy |access-date=2013-11-19 |archive-date=2013-11-04 |archive-url=https://archive.today/20131104062730/http://articles.philly.com/1986-03-05/news/26083701_1_imelda-marcos-land-reform-philippine-troops |url-status=dead }}</ref><ref name=marcos3>{{Cite web |url=http://www.assetrecovery.org/kc/resources/org.apache.wicket.Application/repo?nid=62506d95-a33e-11dc-bf1b-335d0754ba85 |title=Archive copy |access-date=2013-11-19 |archive-date=2010-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216185921/http://www.assetrecovery.org/kc/resources/org.apache.wicket.Application/repo?nid=62506d95-a33e-11dc-bf1b-335d0754ba85 |url-status=dead }}</ref> Sa ilalim ng Martial Law, [[nasyonalisasyon|ginawang pambansa o pag-aari ng pamahalaan]] ni Marcos ang mga pribadong malalaking korporasyon gaya ng [[PLDT]], [[PAL]] (Philippine Airlines), Meralco, Fortune Tobacco, San Miguel Corporation at iba pa na naging mga pag-aari ng pamilyang Marcos.<ref name=marcos3/><ref>Ayon kay [[Imelda Marcos]]:"We practically own everything in the Philippines, from electricity, telecommunications, airlines, banking, beer and tobacco, newspaper publishing, television stations, shipping, oil and mining, hotels and beach resorts, down to coconut milling, small farms, real estate and insurance, Financial Times, 1998"</ref> Sinasabing ang PAL o Philippine Airlines ay ginawang virtual private commuter line para kay [[Imelda Marcos]] at mga kaibigan niya para sa kanilang mga pagshoshopping sa New York at Europa.<ref name=marcos10>http://www.zum.de/whkmla/sp/0708/chikyu/chikyu2.html</ref> Itinatag ni Marcos at kanyang mga crony ang "[[kapitalismong crony]]" at mga [[monopolyo]] sa mga mahahalagang industriya gaya ng buko, tabako, saging, pagmamanupaktura, asukal at iba pa. Sinasabing ang pagtatag ni Marcos ng mga [[monopolyo]] ang malalang nagpalumpo ng ekonomiya ng Pilipinas.<ref name=marcos4/> Ang mga magsasaka ng asukal at buko ay napilitan lamang magbenta ng kanilang mga produkto sa mga monopolyong itinatag ni Marcos sa mas mababang presyo kesa sa presyong pandaigdigan. Ang mga opiser ng militar ay inilagay ni Marcos sa lupon ng mga korporasyon at inutos niyang kontrolin ng militar ang lahat ng mga pampublikong utilidad at media.<ref name=marcos3/> Sa pagdedeklara ni Marcos ng Martial Law noong 1972, nangako siya ng reporma sa lupain ngunit nang mapatalsik siya sa pagkapangulo noong Pebrero 1986, ang 50,000 hanggang 70,000 hektarya lamang ng lupain ang naipamahagi sa mga maliliit na magsasaka mula sa 10.3 milyong hektarya ng pribadong lupain at mula sa 17 milyong hektarya ng lupaing pampubliko.Noong 1975, ang 57% ng mga pamilyang Pilipino ay iniulat na mahirap.<ref name=marcos2/> Noong 1985, ang 60% ng populasyon ng Pilipinas nasa ilalim ng [[linya ng kahirapan]].<ref name=aquino/> ==1986-1992 (Pamumuno ni Corazon Aquino)== Sa pagluklok ni [[Corazon Aquino]] bilang pangulo, agad niyang tinugunan ang utang pandayuhang 28 bilyong dolyar na nalikom ni Marcos na masamang dumungis sa katayuang internasyonal na kredito ng Pilipinas. Binayaran ng administrasyong Aquino ang 4 bilyong dolyar ng 28 bilyong utang ng Pilipinas sa dayuhan ngunit humiram rin ang administrasyong Aquino ng 9 bilyon na nagpataas ng utang ng Pilipinas ng 5 bilyong dolyar. Sa ilalim ng pamumuno ni Aquino mula 1986 hanggang 1992, ang aberaheng paglago ng [[GDP]] ay 3.4 porsiyento.<ref name=gdp>http://www.gmanetwork.com/news/story/211655/economy/ing-phl-economy-may-average-5-3-from-2010-2016</ref> Noong 1989, ang administrasyong Aquino ay pinautang ng [[IMF]] ng 1.3 bilyong dolyar sa kondisyong ang liberasyon ng ekonomiya ay ipagpapatuloy nito at pagsasapribado ng mga industriyang pag-aari ng pamahalaan. Ang ekonomiya ay lumago ng 3.4 porsiyento sa kanyang unang taon sa opisina ngunit ang pagtatangkang coup noong 1989 ay nagsanhi ng pagtigil ng paglago nito. Ang paglago ng ekonomiya ay may aberaheng paglago na 3.8 porsiyento sa buong anim na taon ng pamumuno ni Aquino. Ang mga 50 porsiyento ng populasyon ay nasa sa ilalim ng linya ng kahirapan na sinasabing pagbuti mula 1985 nang ang halos 60 porsiyento ay nasa ilalim ng kahirapan.<ref name=aquino>http://news.google.com/newspapers?nid=2209&dat=19920705&id=kZhKAAAAIBAJ&sjid=PJQMAAAAIBAJ&pg=5042,855367</ref> Hindi rin nalutas ang pagiging hindi pantay ng sahod ng mamamayan. Sa huling taon ni Aquino, ang [[implasyon]] ay nasa 17 porsiyento at ang kawalang trabaho ay 10 porsiyento. Sinikap ni Aquino na kalasin ang mga cartel, mga [[monopolyo]] at mga [[oligopolyo]] ng mga industriya na itinatag ng mga crony ni Marcos lalo na sa mga industriyang buko at asukal.<ref name=aquino/> Noong 1986, nangako si Aquino ng isang reporma sa lupain. Bago ng pagluklok ni Aquino, ang halos 20 porsiyento ng populasyon ay nagmamay-ari ng 80 porsiyento ng lupain.<ref name=aquino/> Noong 1988 ay nilagdaan ni Aquino ang ''[[Comprehensive Agrarian Reform Program]]'' na ipinasa ng [[Kongreso ng Pilipinas]] na pinanaigan ng mga kasaping mambabatas nitong nagmamayari ng mga lupain.<ref name=aquino/> Ang batas ay nagbabahagi ng mga lupain sa mga manggagawang magsasaka mula sa mga may ari ng lupain na babayaran ng pamahalaan ngunit pumapayag rin sa mga may ari ng lupain na magpanatili ng hindi higit sa 5 hektarya ng kanilang lupain. Sinasabing ang batas na ito ay kumikiling sa mga may ari ng lupain gaya ng opsiyong pagbabahagi ng stock na pumapayag sa mga may ari ng lupain na makaiwas sa pagbebenta ng kanilang lupain at sa halip ay magbabahagi ng stock sa kanilang mga manggagawa sa loob ng 30 taon. Ito ay nag-iwan pa rin sa mga may ari ng mga malalaking pribadong lupain at kanilang mga pamilya na may kontrol ng kanilang lupain. Ang [[Hacienda Luisita]] na isang 6,453-hektaryang lupain na pagmamayari ng pamilya ni Corazon Aquino sa Tarlac ay hindi ipinamahagi sa mga manggagawa nito ngunit namahagi lamang ng stock sa mga manggawa nito. Marami ring mga may ari ng lupain ay sumunggab sa pagkakataon na ipagbili ang mga hindi kanais nais nilang lupain sa pamahalaan sa labis na mataas na halaga. Inangkin ng mga administrador ni Aquino na nailipat nila ang halos isang milyong hektarya ng lupain mula 1998 hanggang 1992 ngunit ang kalahati nito ay mula sa hindi produktibong lupain at kaunti ng 2 porsiyento nito ang inaatas. Nabigo ang pamahalaan ni Aquino na makaakit ng [[pamumuhanang pandayuhan]] sa panahon ng pagsulong ng mga nito sa [[Timog Silangang Asya]].<ref name=aquino/> Ang mga karatig na bansa ay lumago mula sa mga pamumuhanang ito samantalang ang Pilipinas ay nanatiling matamlay. Sinasabing ang Pilipinas ay nalampasan ng mga [[pamumuhunang pandayuhan]] dahil sa kawalang katiyakan ng politika sa Pilipinas gayundin sa mga naglilimitang mga regulasyon ng pamahalaan ng Pilipinas hinggil sa pamumuhunang pandayuhan.<ref name=aquino/> Sa ilalim ni Aquino, ang mga sistema ng korupsiyon ng nakaraang administrasyon ay hindi rin nasugpo at ang [[cronyismo]], [[sistemang padrino]] at paboritismo ay nananatiling nasa lugar.<ref name=aquino/> ==1992-1998 (Pamumuno ni Fidel Ramos)== Ipinatupad ni Pangulong [[Fidel Ramos]] ang inatas ng IMF-World Bank na programang repormang tinatawag na "Philippines 2000" na naglalayong baguhin ang ekonomiyang batay sa agrarian tungo sa isang industriyal na pinapatakbo ng pamilihan.<ref>http://www1.umn.edu/humanrts/iwraw/publications/countries/philippines.htm</ref> Sa ilalim ng pamumuno ni Ramos mula 1992 hanggang 1998, ang aberaheng paglago ng [[GDP]] ay 3.1 porsiyento.<ref name=gdp/> Tinangka ng administrasyong Ramos na akitin ang pamumuhunan ng mga dayuhan sa pamamagitan ng mga reporma sa batas at piskal na nagpapanatili sa mga sahod na mababa at nagpapalawig ng sonang nagpoproseso ng pagluluwas. Ang mga kasuotan at elektronics ay bumubuo ng 50 porsiyento ng mga pagluluwas ng Pilipinas. Binuwag ni Ramos ang mga monopolyo at ginawang pribado ang mga mahahalagang industriya. Gaya ni Corazon Aquino, umutang si Ramos mula sa IMF upang bayaran ang utang pandayuhan ng Pilipinas. Sinasabing ang paglago ng utang pandayuhan ng Pilipinas ay kawalang kakayahan ng pamahalaan na lumikom ng mga buwis at ang Pilipinas ay may pinakamataas na rate ng pagtakas sa pagbabayad ng buwis sa Asya. Ang ekonomiya ng Pilipinas ay nakasalalay pa rin sa 4.2 milyong mga [[OFW]] na nagtatrabaho sa ibang bansa na nagpapadala ng kanilang sahod sa Pilipinas. Ang mas maraming mga Pilipino ay nagtatrabaho sa ibang bansa kesa sa buong sektor ng pagmamanupaktura sa Pilipinas. Noong 1996, ang [[GNP]] rate ay 7.2 porsiyento at ang [[GDP]] at 5.2 porsiyento. Ang [[implasyon]] ay bumagsak sa 5.9 porsiyento mula sa 9.1 porsiyento noong 1995. Ang [[Krisis sa pananalapi ng Asya noong 1997|Krisis sa Pananalapi ng Asya noong 1997]] ay muling nagpabagal ng pag-unlad ng Pilipinas. Ang [[deficit]] ng Pilipinas noong 1998 ay umabot ng P49.981 bilyong mula sa [[surplus]] na P1.564 bilyon noong 1997. Ang piso ay bumagsak sa P40.89 kada dolyar mula P29.47 kada dolyar. ==1998-2001 (Pamumuno ni Joseph Estrada)== Noong 1998, sinubukan ni Pangulong [[Joseph Estrada]](na pangulo mula 1998-2001) na ipagpatuloy ang reporma ni Ramos. Sa ilalim ng pamumuno ni Estrada, ang aberaheng paglago ng [[GDP]] ay 2.9 porsiyento mula 1998-2000.<ref name=gdp/> Ang administrasyong Estrada ay inakusahan ng [[cronyism]], [[korupsiyon]] at inkompetensiya na nagdulot ng kawalang pagtitiwala ng mga imbestor na dayuhan. Ito ay karagdagang napinsala nang sa kanyang ikalawang taon, si Estrada ay inakusahan ng paggamit ng impluwensiya niya sa imbestigasyon ng isang kaibigang nasangkot sa pagmamanipula ng stock market. Ang mga kaguluhan gaya ng mga pambobomba, mga pagdukot, mga klima at iba pa ay nag-ambag sa mga problema sa ekonomiya. Tungo sa dulo ng administrasyon ni Estrada, ang [[deficit]] ay dumoble sa 100 bilyong dolyar mula 49 bilyong dolyar noong 1998. Gayunpaman, ang rate ng [[GNP]] noong 1999 ay tumaas sa 3.6 porsiyento mula 0.1 porsiyento noong 1998 at ang rate ng paglago ng [[GDP]] ay 3.2 porsiyento mula sa -0.5 porsiyento noong 1998. Ang utang ng bansa ay umabot sa 2.1 trilyong piso noong 1999. Ang utang sa loob ng bansa ay P986.7 bilyong piso samantalang ang utang sa mga dayuhan ay umabot sa US$52.2 bilyong dolyar. Sa kadahilanan naman ng [[impeachment]] at ang pag-alis ni Pangulong Estrada ay nagdulot ng mababang pag-unlad. ==2001-2010 (Pamumuno ni Gloria Macapagal-Arroyo)== Ang administrasyon sa pamumuno ni Pangulong [[Gloria Arroyo]] ay nagtutulak ng mabilis na pag-unlad ng ekonomiya. Sa ilalim ng pamumuno ni Arroyo mula 2001 hanggang 2010, ang aberaheng paglago ng [[GDP]] ng Pilipinas ay 4.7%.<ref name=gdp/> Sa kabila ng paglago, ang kahirapan ay lumala sa ilalim ng pamumuno ni Arroyo.<ref name=cia/> Noong 2004, ang ekonomiya ng Pilipinas ay lumago ng 6.1%, na nalampasan ang estima ng pamahalaan. Noong 2005, ang Pisong Pilipino ay nag-appreciate ng 6% ang pinakamabilis sa rehiyon ng Asya. Ngunit, ang pana-panahong pagtaas ng halaga ng langis ay nagpapabagsak ng estima ng pamahalaan kada taon. Noong 2006, ang ekonomiya ay nagpakita ng 5.4% na pag-unlad, ngunit ang mga bagyong dumaan ang nagpabagsak sa sektor ng ekonomiya. Noong [[Pebrero]] 2007, nagtala ang merkado ng saping-puhunan ng pinakamataas na puntos sa kasaysayan at nasa 33 kada isang [[Dolyar ng Estados Unidos|Dolyar]] ang [[Piso]]. Pagkatapos ng pagbagal ng paglago sa 3.8% noong 2008 at 1.1% noong 2009, ang real taon-sa-taong paglago ng GDP ay umahon sa 7.6% noong 2010. Ang paglago ay bumagal noong 2011 sa 3.7 % . Ang mga [[remittance]] ng mga [[OFW]] ay nasa rate na taunang paglagong 8% at patuloy na bumubuo ng mga 10% ng GDP. ANg taunang paglago ng GDP ay may averaheng 4.6% sa loob ng nakaraang dekada ngunit nangangailangan ng isang mas mataas na pinanatiling landas ng paglago sa ekonomiya na hindi bababa sa 7%-8% kada sa karamihan ng mga pagtatantiya upang makasulong sa pagpapagaan ng kahirapan sa taunang paglago ng populasyon ng Pilipinas na isa sa may pinakamataas na populasyon sa Asya. Ang bahagi ng populasyon na mahirap ay tumaas mula 24.9% hanggang 26.5% sa pagitan ng 2003 at 2009 na katumbas ng karagdagang 3.3 milyong mga mahihirap na Pilipino.<ref name=cia>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |access-date=Marso 20, 2013 |archive-date=Hulyo 19, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150719222229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |url-status=dead }}</ref> ==2010-2016 (Pamumuno ni Benigno Aquino III)== Sa ilalim ng pamumuno ni [[Benigno Aquino III]], ang rate ng paglago ng [[GDP]] ng Pilipinas noong 2012 ay 6.8 porsiyento<ref name=bloomberg/> na sinasabing ikalawang pinakamataas sa Asya. Ang Fitch Ratings ay nagtaas ng Pilipinas sa "BBB-" with a stable outlook na unang pagkakataong ang Pilipinas ay nakatanggap ng gayong katayuan ng grado ng pamumuhunan sa Pilipinas. Itinaas rin ng World Economic Forum ang Pilipinas sa 10 punto sa itaas na kalahati ng ranggong pagiging kompetetibo nitong pandaigdigan sa unang pagkakataon sa kasaysayan ng Pilipinas. Ang mga pagbuti sa ekonomiya ay sinasabing sanhi ng mga hakbang na isinasagawa ni Noynoy upang pataasin ang pagiging bukas ng pamahalaan at sugpuin ang korupsiyon na muling nagbigay ng pagtitiwalang internasyonal sa ekonomiya ng Pilipinas. Gayunpaman, sinasabing ang mga mayayamang pamilya lamang ang nakinabang at nakikinabang sa pagbuti ng ekonomiya. Ang pagiging hindi pantay ng sahod sa pagitan ng mga mayayaman at mahihirap sa Pilipinas ay nananatiling mataas. Noong 2012, isinaad ng Forbes Asia na ang magkakasamang kayamanan ng 40 pinakamayamang pamilya sa Pilipinas ay lumago ng $13 bilyong dolyar noong 2010 hanggang 2011 sa $47.4 bilyon na pagtaas na 37.9 porsiyento. Ang pagtaas sa kayamanan ng mga pamilyang ito ay katumbas ng 76.5 porsiyento ng kabuuang pagtaas ng GDP ng Pilipinas sa panahong ito. Ang hindi pantay na sahod ng mga mamamayang Pilipino ang pinakamataas sa Asya. Sa Thailand, ang kayamanan ng 40 mga mayayamang pamilya ay tumaas lamang ng 25 porsiyento sa 2012 samantalang sa Malaysia ay 3.7 porsiyento at sa Hapon ay 2.8 porsiyento lamang. Noong 2013, ang rate ng paglago ng [[GDP]] ay 7.2 porsiyento mula 6.8 posiyento noong 2012 na ang pinakamalakas na dalawang taon ng paglago ng ekonomiya ng Pilipinas mula noong 1950.<ref name=bloomberg>http://www.bloomberg.com/news/2014-01-30/philippine-gdp-growth-slowed-last-quarter-on-impact-of-typhoon.html</ref> Ayon sa SWS Poll, ang [[kawalang trabaho]] sa Pilipinas ay tumaas mula 21.7 porsiyento (9.6 milyong katao) noong Setyembre 2013 sa 27.5 porsiyento (12.1 milyong katao) noong Disyembre 2013. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Pilipinas]] [[Kategorya:Ekonomiya ng Pilipinas| ]] [[Kategorya:Ekonomiya ayon sa bansa]] rjsrqmna4sh24kvuqxsuyc3oi4wzqu7 10 19898 2205348 1763349 2026-04-30T04:17:40Z Exec8 780 2205348 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Camarines Sur |title = Lalawigan ng [[Camarines Sur]] |state = {{{state|autocollapse}}} |above = '''[[{{wikidata|property|Q13767|P36}}]]''' (kabisera) |listclass = hlist |group1 = [[Mga bayan ng Pilipinas|Mga bayan]] |list1 = * {{wikidata|label|linked|Q208672}} <!-- Baao --> * {{wikidata|label|linked|Q208678}} <!-- Balatan --> * {{wikidata|label|linked|Q208683}} <!-- Bato --> * {{wikidata|label|linked|Q208690}} <!-- Bombon --> * {{wikidata|label|linked|Q208699}} <!-- Buhi --> * {{wikidata|label|linked|Q208712}} <!-- Bula --> * {{wikidata|label|linked|Q208717}} <!-- Cabusao --> * {{wikidata|label|linked|Q208727}} <!-- Calabanga --> * {{wikidata|label|linked|Q208738}} <!-- Camaligan --> * {{wikidata|label|linked|Q208749}} <!-- Canaman --> * {{wikidata|label|linked|Q208757}} <!-- Caramoan --> * {{wikidata|label|linked|Q208765}} <!-- Del Gallego --> * {{wikidata|label|linked|Q208769}} <!-- Gainza --> * {{wikidata|label|linked|Q208775}} <!-- Garchitorena --> * {{wikidata|label|linked|Q208782}} <!-- Goa --> * {{wikidata|label|linked|Q208792}} <!-- Lagonoy --> * {{wikidata|label|linked|Q208814}} <!-- Libmanan --> * {{wikidata|label|linked|Q208835}} <!-- Lupi --> * {{wikidata|label|linked|Q208845}} <!-- Magarao --> * {{wikidata|label|linked|Q208852}} <!-- Milaor --> * {{wikidata|label|linked|Q208864}} <!-- Minalabac --> * {{wikidata|label|linked|Q208872}} <!-- Nabua --> * {{wikidata|label|linked|Q208878}} <!-- Ocampo --> * {{wikidata|label|linked|Q208886}} <!-- Pamplona --> * {{wikidata|label|linked|Q208892}} <!-- Pasacao --> * {{wikidata|label|linked|Q208899}} <!-- Pili --> * {{wikidata|label|linked|Q208919}} <!-- Presentacion --> * {{wikidata|label|linked|Q208924}} <!-- Ragay --> * {{wikidata|label|linked|Q208937}} <!-- Sagñay --> * {{wikidata|label|linked|Q208950}} <!-- San Fernando --> * {{wikidata|label|linked|Q208966}} <!-- San Jose --> * {{wikidata|label|linked|Q208985}} <!-- Sipocot --> * {{wikidata|label|linked|Q208995}} <!-- Siruma --> * {{wikidata|label|linked|Q209011}} <!-- Tigaon --> * {{wikidata|label|linked|Q209024}} <!-- Tinambac --> |group3 = [[Mga lungsod ng Pilipinas#Klasipikasyon|Mga bahaging lungsod]] |list3 = * {{wikidata|label|linked|Q2205}} <!--Iriga --> |group4 = [[Mga lungsod ng Pilipinas#Klasipikasyon|Mga malayang bahaging lungsod]] |list4 = * {{wikidata|label|linked|Q2207}} <!--Naga, Camarines Sur--> <small>(''Administratibong malaya mula sa lalawigan ngunit ipinangkat sa Camarines Sur ng [http://psa.gov.ph/ Pangasiwaan ng Estadístika ng Pilipinas].'')</small> |group5=Mga distritong pambatas |list5= * [[Distritong_Pambatas_ng_Lalawigan_ng_Camarines Sur#Unang Distrito|Unang Distrito]] * [[Distritong_Pambatas_ng_Lalawigan_ng_Camarines Sur#Ikalawang Distrito|Ikalawang Distrito]] * [[Distritong_Pambatas_ng_Lalawigan_ng_Camarines Sur#Ikatlong Distrito|Ikatlong Distrito]] * [[Distritong_Pambatas_ng_Lalawigan_ng_Camarines Sur#Ikaapat na Distrito |Ikaapat na Distrito]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kaurian:Mga padron ng mga bayan sa Pilipinas]] [[Kaurian:Mga bayan ng Camarines Sur|^]] </noinclude> ksyuspxzz4deoow0i2hgd8xwb3ad7jg 10 20080 2205354 1763461 2026-04-30T04:21:18Z Exec8 780 2205354 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Batanes |title = Lalawigan ng [[Batanes]] |image = |state = {{{state|autocollapse}}} |above = '''[[{{wikidata|property|Q13740|P36}}]]''' (kabisera) |listclass = hlist |group1 = [[Mga bayan ng Pilipinas|Mga bayan]] |list1 = * {{wikidata|label|linked|Q43180}} <!-- Basco --> * {{wikidata|label|linked|Q43451}} <!-- Itbayat --> * {{wikidata|label|linked|Q43454}} <!-- Ivana --> * {{wikidata|label|linked|Q43458}} <!-- Mahatao --> * {{wikidata|label|linked|Q43460}} <!-- Sabtang --> * {{wikidata|label|linked|Q43469}} <!-- Uyugan --> | group2 = [[Barangay|Mga barangay]] | list2 = ''Tingnan: [[Talaan ng mga barangay sa Batanes]]'' |group3=Mga distritong pambatas |list3= *[[Distritong_Pambatas_ng_Lalawigan_ng_Batanes#Solong Distrito|Solong Distrito]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategorya:Mga padron ng mga bayan sa Pilipinas]] </noinclude> 8kbgdf2qrtzk9yk2jpg04hiqjyt7kda 2205355 2205354 2026-04-30T04:21:43Z Exec8 780 2205355 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Batanes |title = Lalawigan ng [[Batanes]] |image = |state = {{{state|autocollapse}}} |above = '''[[{{wikidata|property|Q13740|P36}}]]''' (kabisera) |listclass = hlist |group1 = [[Mga bayan ng Pilipinas|Mga bayan]] |list1 = * {{wikidata|label|linked|Q43180}} <!-- Basco --> * {{wikidata|label|linked|Q43451}} <!-- Itbayat --> * {{wikidata|label|linked|Q43454}} <!-- Ivana --> * {{wikidata|label|linked|Q43458}} <!-- Mahatao --> * {{wikidata|label|linked|Q43460}} <!-- Sabtang --> * {{wikidata|label|linked|Q43469}} <!-- Uyugan --> |group2=Mga distritong pambatas |list2= *[[Distritong_Pambatas_ng_Lalawigan_ng_Batanes#Solong Distrito|Solong Distrito]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategorya:Mga padron ng mga bayan sa Pilipinas]] </noinclude> 10utxi3cfvhtvilbu18ea4041edvm9v 0 20157 2205458 2188558 2026-04-30T11:42:38Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205458 wikitext text/x-wiki {{featured article}} {{isapanahon}} {{redirect|Accessories o Accessory|ibang gamit ng accessories o accessory|Kasangkapan (paglilinaw)}} {{Infobox OS |name = Microsoft Windows |logo = Windows_logo_and_wordmark_-_2021.svg |screenshot = |caption = |website = {{URL|windows.microsoft.com}} |company = [[Microsoft]] | source_model = ''Closed/shared source'' |released ={{Start date and age|1985|11|20}} {{small|(di-suportado)}} |family = Windows 9x, Windows CE, at Windows NT |marketing_target = Personal na kompyuter |kernel_type = {{plainlist| * Pamilya ng Windows NT: Hybrid * Windows 9x at mas maaga: Monolithic (MS-DOS) }} |ui = Windows shell |programmed_in = [[Wikang assembly|Assembly]], [[C (wikang pamprograma)|C]], [[C++]] |license = Pagmamay-aring binebentang software |language = 137 wika<ref>{{cite web|url=http://msdn.microsoft.com/goglobal/ee461121#AvailableLanguagePacks |title=Listing of available Windows 10 language packs |publisher=Msdn.microsoft.com |date= |accessdate=january 5, 2015}}</ref> |working_state = Inilabas sa publiko |supported_platforms = ARM, IA-32, Itanium, x86-64 |updatemodel = {{ubl|Windows Update|Windows Anytime Upgrade|Windows Store|Windows Software Update Services}} |package manager = Windows Installer (.msi), Windows Store (.appx) |working state = |latest release version={{Latest stable software release/Windows 10}}|latest preview version={{Latest preview software release/Windows 10}}}} {{Babala-IPA}} Ang '''Windows''' ay isang pangkat ng ilang mga pamilya ng propiyetaryong grapikal na ''[[operating system]]'' na ginawa at ibinebenta ng [[Microsoft]]. Tumutugon ang bawat pamilya sa ilang sektor ng industriya ng [[kompyuter]], halimbawa, ang [[Windows NT]] para sa mga konsyumer, ang Windows Server para sa mga server, at ang Windows IoT para sa mga ''embedded system''. Kabilang sa mga pamilya ng Windows na hindi na binebenta ang [[Windows 9x]], [[Windows Mobile]], at [[Windows Phone]]. Nailabas ang unang bersiyon ng Windows noong Nobyember 20, 1985, bilang isang grapikal na ''operating system shell'' para sa [[MS-DOS]] bilang tugon sa dumadaming interes sa mga ''[[graphical user interface]]'' (GUI).<ref name=aboutcomnov>{{cite web |url=http://inventors.about.com/od/mstartinventions/a/Windows.htm?rd=1 |title=The Unusual History of Microsoft Windows |access-date=Abril 22, 2007 |language=en }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang Windows ay ang pinakapopular na ''desktop operating system'', na mayroong 75% bahagi sa merkado {{as of|2022|April|lc=y}}, sang-ayon sa StatCounter.<ref name="pc">{{Cite web |title=Desktop Operating System Market Share Worldwide |url=https://gs.statcounter.com/os-market-share/desktop/worldwide/#monthly-202204-202204-bar |website=StatCounter Global Stats |language=en}}</ref> Bagaman, ang Windows ay hindi ang pinakaginagamit na ''operating system'' kapag isasama ang parehong OS na pang-''mobile'' at pang-''desktop'', dahil sa malaking paglago ng [[Android (operating system)|Android]].<ref>{{cite web|url=https://www.computerworld.com/article/2490008/microsoft-gets-real--admits-its-device-share-is-just-14-.html|title=Microsoft gets real, admits its device share is just 14%|last=Keizer|first=Gregg|date=Hulyo 14, 2014|website=Computerworld|publisher=IDG|quote=<nowiki>[</nowiki>Microsoft's chief operating officer<nowiki>]</nowiki> Turner's 14% came from a new forecast released last week by Gartner, which estimated Windows' share of the shipped device market last year was 14%, and would decrease slightly to 13.7% in 2014. Android will dominate, Gartner said, with a 48% share this year|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821210826/http://www.computerworld.com/article/2490008/microsoft-windows/microsoft-gets-real--admits-its-device-share-is-just-14-.html|archive-date=Agosto 21, 2016}}</ref> {{As of|2022|09}}, Windows 11 ang pinakabagong bersiyon para sa mga konsyumer, PC, at tablet, Windows 11 Enterprise para sa mga [[korporasyon]], at Windows Server 2022 para sa mga server. == Kasaysayan == {{main|Kasaysayan ng Microsoft Windows}} [[Talaksan:Windows 1.0.jpg|180px|left|thumb|Kahon ng Windows 1.0; pansining hindi pa ito nabubuksan, at nakasulat sa kahong isa itong kapaligirang pampamamalakad.]] === Mga ''[[operating environment]]'' === ==== [[1985]] — [[1990]] ==== :''Silipin din: [[Windows 1.0x]] at [[Windows 2.x|2.x]]'' Nagsimula ang Microsoft Windows bilang isang [[pakikihalubilong makikitang pantagagamit|''graphical user interface'']] at [[kapaligirang pampamamalakad|''operating environment'']] ng mga [[kompyuter]] ng [[IBM]] at iba pang mga kahalintulad na kompyuter na tumatakbo sa ilalim ng [[MS-DOS]]. Ito ay noong [[Nobyembre 20]], [[2012]], ang pagkakalabas ng [[Windows 1.0]]<ref>[http://support.microsoft.com/kb/32905/ Kasaysayang pambersiyon ng Windows]</ref>, ang pinakaunang bersiyon ng Microsoft Windows. Kailangang alalahaning ang mga unang limang bersiyon ng Microsoft Windows: [[Windows 1.0]], [[Windows 2.x|2.x]], [[Windows 3.0|3.0]] at [[Windows 3.1x|3.1x]], ay hindi mga [[kaparaanang pampamamalakad|''operating system'']] kundi mga pakikihalubilong makikitang pantagagamit at kapaligirang pampamamalakad lamang. Ang mga ito ay gumaganap lamang bilang isang pagpapalawig ng mga kakayahan ng MS-DOS, ngunit lahat pa rin ng mga paglakad ay ginaganap pa rin ng MS-DOS. Noong una, ang pagpapabuti ng Microsoft sa Windows ay mariing pinipigilan ng mga pagsasakdal ng [[Apple Inc.|Apple]]. Ito ay dahil sa hindi mailakip ng Microsoft ang mga katangiang kagaya ng mga nagpapatung-patong na [[dungawan (kompyuter)|dungawan]], at ang tapunan ng basura sa paniniwala ng Apple na ang mga istilong iyon ay dapat panghawakan ng Apple lamang dahil sila ang unang gumawa at gumamit ng ganoong istilo, at ang mga ito ay saklaw ng [[karapatang-ari]]ng sila ay tanging may-hawak. Sa lahat-lahat, inaangkin ng Apple na nalugi sila nang [[Dolyar ng Estados Unidos|USD]] 5 bilyon dahil dito.<ref>{{Cite web |title=Apple laban sa Microsoft |url=http://www.courttv.com/archive/trials/microsoft/legaldocs/maritz_full.html#6 |access-date=2008-05-23 |archive-date=2008-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201142514/http://www.courttv.com/archive/trials/microsoft/legaldocs/maritz_full.html#6 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://trillian.randomstuff.org.ph/~stephen/history/ Isang maikling kasaysayan ng panunuos]{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== [[1990]] — [[1995]] ==== :''Silipin din: [[Windows 3.x]]'' Noong [[Mayo 22]], [[1990]], inilabas ng [[Microsoft]] ang [[Windows 3.0]],<ref name="Kasaysayang pambersiyon ng Windows">[http://support.microsoft.com/kb/32905 Kasaysayang pambersiyon ng Windows]</ref> ang ikaapat na bersiyon ng Microsoft Windows. Agad itong naging isa sa mga pinakatanyag at mabiling [[kaparaanang pampamamalakad|''operating system'']] sa kasaysayan ng Microsoft Windows at ng buong pamilihang pang-OS, at ang mayroong pinakamalaking naiambag sa pagsikat ng Microsoft at Microsoft Windows sa pamilihang [[Teknolohiya|panteknolohiya]]. At malamang ang mga pangunahing dahilan nito ay ito lamang ang nag-iisang bersiyon ng Microsoft Windows na mayroong kakayahang tumakbo sa tatlong magkakaibang uri ng alaala. Ang mga katangian ng Windows 3.0 ay pinagbutihan pa noong [[Abril 6]], [[1992]],<ref name="Kasaysayang pambersiyon ng Windows"/><ref>[http://www.ibm.com/developerworks/webservices/library/co-tmline/ IBM]</ref> nang inilabas ng Microsoft ang [[Windows 3.1]], isang bagong OS ng Microsoft na batay sa Windows 3.0, na mayroong dagdag na pagsasaayos sa mga suliranin ng Windows 3.0, at pagtaguyod sa mga midya at [[TrueType]].<ref>[http://blog.wired.com/wiredphotos31/2007/01/windows_311.html Isang kasaysayan ng Microsoft Windows]</ref> Bagaman marami pa rin itong kulang na katangiang mahahalaga, katulad ng mahahabang pangalang pantalaksan, isang hapag-gawaan, o isang kaparaanang pananggalang mula sa mga talaksang mapanira, matatagpuan lahat sa katunggali nitong [[OS/2]], isang OS na tinulungan ding pagbutihin dati ng Microsoft, ng [[IBM]], naging matagumpay pa rin ito sa pamilihang pang-OS. Ang pangunahing nagdulot nito ay ang kasikatan ng nauna pa nitong bersiyon, ang Windows 3.0. Naglabas din ng mga pagpapabuti ang Microsoft alang-alang sa Windows. Ang [[Windows 3.11]] ay halos kaparang-kapara ng Windows 3.1, at nagdagdag lamang ng ilang mga talaksan. Bagaman dito, marami pa ring mga sirang matatagpuan sa Windows 3.1 ang matatagpuan pa rin sa Windows 3.11. === Mga [[kaparaanang pampamamalakad|''operating system'']] === [[Talaksan:Windows NT Logo.png|239px|right|Ang logo ng [[Windows NT]]]] ==== [[1993]] — [[1995]] ==== :''Silipin din: [[Windows NT 3.1]], [[Windows NT 3.5|3.5]] at [[Windows NT 3.51|3.51]]'' Ang pinakaunang inilabas na [[kaparaanang pampamamalakad|''operating system'']] ng [[Microsoft]] ay ang [[Windows NT 3.1]], na ginawa sa arkitekturang [[Windows NT]], isang hanay pang-OS ng Microsoft alang-alang sa pamilihang pantanggapan, ay inilabas noong [[Hulyo 27]], [[1993]],<ref>{{Cite web |url=http://www.guidebookgallery.org/guis/windows/winnt31 |title=Guidebookgallery |access-date=2007-12-25 |archive-date=2017-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002224841/http://www.guidebookgallery.org/guis/windows/winnt31 |url-status=dead }}</ref> hindi lumaon nang maghiwalay ng landas ang Microsoft at [[IBM]] sa paggawa ng kanilang sari-sariling ''operating system''. Ang arkitektura ay ginawa sa ilalim ng pamumuno ni [[Dave Cutler (Inhinyerong pansopwer)|Dave Cutler]], ang punong arkitekto sa paggawa ng Windows NT. Ginawa ang Windows NT sa utos ng Microsoft na gumawa siya ng isang bitbiting, magagamit sa iba-ibang mga arkitekturang [[kompyuter|pangkompyuter]], OS/2, at isa ring bitbiting pamalit sa Windows na nananalig sa isang [[DOS]]. Ngunit nang ang kanyang pulutong ay matapos, iba na ang kaparaanang kanilang nagawa. Noong panahong iyon, si Dave Cutler ay isa rating pinunong arkitekto ng kakatigil lamang na proyektong [[DEC PRISM|PRISM]], isang proyekto alang-alang sa pagpapabuti ng arkitekturang [[RISC]] ng [[Digital Electronics Corporation]] at Mica, ang paunang bansag sa ''operating system'' ng naturang arkitekturang pangkompyuter. At noong itinapos ng DEC ang proyekto, agad na kinuha ng Microsoft si Dave Cutler upang gawin ang ''operating system''. Marami ang naghinalang dinala ni Cutler at ng kanyang kawanian ang ilang bahagi ng kodigo alang-alang sa Mica kaya naman binantaang sakdalin ng DEC ang Microsoft kundi nila itutuloy ang pagtaguyod ng Windows NT alang-alang sa [[DEC Alpha]].<ref>{{Cite web |title=Kuru-kuro patungkol sa Windows NT |url=http://www.darryl.com/winmac/199901/0375.html |access-date=2008-01-02 |archive-date=2007-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071107030758/http://www.darryl.com/winmac/199901/0375.html |url-status=dead }}</ref> Bagaman dito, sabay ding inalis ng Microsoft at [[Compaq]], ang bahay-kalakal na bumili ng DEC noong bumagsak ito, ang pagtaguyod sa isa at isa noong [[Agosto]] [[1999]].<ref>[http://www.windowsitpro.com/Articles/Index.cfm?ArticleID=7153&Key=Alpha Pagkamatay ng Alpha sa NT]</ref> ==== [[1995]] — [[1998]] ==== :''Silipin din: [[Windows 95]], [[Windows NT 4.0|NT 4.0]] at [[Windows 98|98]]'' Noong [[Agosto 24]], [[1995]], ngunit ang kaunahang balak ay dapat [[Hulyo 11]], inilabas ng [[Microsoft]] ang [[Windows 95]], ang pinakamalaking hakbang sa pagbabago sa [[GUI]] ng Microsoft Windows simula nang inilabas ito, at ang pinakaunang ganap na pantahanang [[kaparaanang pampamamalakad|''operating system'']] na ginawa ng Microsoft; ang mga naunang OS ay nasa sa [[MS-DOS]]. Kasama sa mga malalaking pagbabago nito sa GUI ay isang ganap na [[hapag-gawaan (kompyuter)|hapag-gawaang]] hindi na alang-alang sa mga pinaliit na [[dungawan (kompyuter)|dungawan]] kundi alang-alang na sa paglalagay ng mga [[talaksan]] at iba pa, paggamit ng kanang bahagi ng [[maws]], higit na pinadaling pakikipag-ugnayan sa [[Internet]] sa tulong ng mga nakaluklok nang pagtaguyod sa iba-ibang mga [[pang-Internet na protokol]] at isang [[gawaang-baras (kompyuter)|gawaang-baras]] at [[Start Menu]]. Ngunit kailangang alalahaning ang wari ng isang ''taskbar'' ay hindi unang nagpakita sa Windows 95 kundi sa [[Windows 1.0]]; inalis lamang ito ng Microsoft sa mga sumunod na bersiyon, at ibinalik sa Windows 95. Hindi katulad ng mga naunang OS sa Windows 95, likas na tumatakbo ang Windows 95 sa [[32-bit]]; ngunit mayroon pa rin itong pagtaguyod alang-alang sa [[16-bit]], at kaya pa ring tumakbo rito.<ref>[http://www.cs.umd.edu/hcil/muiseum/systems/win95.html Windows 95]</ref> At maging kahit sa pinakabagong bersiyon ng Microsoft Windows, na ang [[Windows Vista]], ay ginagamit pa rin ang kaparang banghay ng GUI. Bagaman dito, ayon sa [[Micromart]], nasasaloob pa rin sa Windows 95 ang mababang kaligtasan ng mga naunang bersiyon ng Windows at MS-DOS. Isa rito ang mababang kaligtasan ng mga panagutang pantagagamit ng Windows 95, bagaman maaari nang magkaroon ng mga mararaming panagutan sa Windows 95, walang kahit ano mang dagdag na kaligtasan itong ibinibigay; pinapahintulutan nito ang pagkakaroon ng mga iba-ibang nais alang-alang sa bawat panagutan, ngunit pinapahintulutan din nitong pindutin ang "''[[:wikt:cancel|Cancel]]''" sa pambungad, at makapagbigay ng malayang daan sa kahit sino mang taong may-hangad na gamitin ang [[kompyuter]]. Maging sa [[Windows 98]] ay makikita pa rin ang suliraning ito.<ref>[http://www.micromart.co.uk/features/article/default.aspx?id=23152 Ang Walang XPng Pook: Ikaapat na Bahagi]</ref> <center> <gallery> Image:Windows 3.11 workspace.png|[[Windows 3.11]] Image:Windows95 desktop.png|[[Windows 95]] Image:Windows Vista work.png|[[Windows Vista]] </gallery> </center> Sumunod namang inilabas ng Microsoft Windows ang Windows 98 noong [[Hunyo 25]], [[1998]], unang ginawa noong [[Mayo 15]], [[1998]].<ref>[http://www.windowsitpro.com/Article/ArticleID/17693/17693.html Ang petsa ng paglalabas ng Windows 98 itinalaga: Hunyo 25]</ref> Walang masyadong nagbago sa GUI ng bersiyong ito. At nagdagdag lamang ng ilang katangian sa Windows 95, katulad ng higit na malawak na pagtaguyod sa mga [[hardwer (kompyuter)|hardwer]], at paggamit ng [[Internet Explorer]], kung saan sa bersiyong ito ay malawak na inilakip sa mga [[programa (kompyuter)|programa]] ng Microsoft Windows, maging sa [[Windows Explorer]]. Ngunit mayroong isang inhinyerong pangkompyuter, na si [[Shane Brooks]], na gumawa ng isang manluluklok, nagngangalang [[98Lite]], noong [[Nobyembre 22]], [[1998]] na mayroong kakayahang alisin ang nakalakip na Internet Explorer sa Windows Explorer sa iba-ibang mga bersiyon ng Windows, at nagpatunay na kayang tumakbo ng Windows 98 at iba pang mga bersiyon ng Windows nang walang Internet Explorer at iba pang inilakip na programa;<ref>[http://www.cs.umd.edu/hcil/muiseum/systems/win98.html Windows 98]</ref> pinabilis din nito ang pagtakbo ng Windows. Napasinungalingan ang mga pag-aangkin ng Microsoft na hindi maaalis ang Internet Explorer mula sa Windows 98, kung maalis man ito, hindi ito gagana, at kung gumana man ito, tatakbo ito nang napakabagal. Sa katotohanan, ang pag-aalis ng Internet Explorer ay nagbigay ng kabaligtaran ng mga sinabi ng Microsoft, bagaman sa pag-aalis na ito ay hindi na magagamit ang mga bersiyon ng [[Notepad]] at [[Wordpad]] alang-alang sa Windows 98, ngunit malulutas naman ito kung gagamitin ang Notepad at Wordpad alang-alang sa Windows 95 sa Windows 98, at mawawala rin ang [[Windows Update]], na malulutas din sa madaling paraan.<ref>[http://www.cnn.com/TECH/computing/9903/09/removeie.idg/ CNN]</ref><ref>[http://www.theregister.co.uk/2000/03/21/98lite_ie_removal_system/ The Register]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.activewin.com/articles/ie/article_5.shtml |title=Mang-aalis ng IE Nang-aalis ng Pambasa-basahin sa Windows |access-date=2008-01-06 |archive-date=2006-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060511213835/http://www.activewin.com/articles/ie/article_5.shtml |url-status=dead }}</ref> ==== [[2000]] ==== :''Silipin din: [[Windows 2000]] at [[Windows Me|Me]]'' {{Rquote|Left|50 ulit na higit na maaasahan ang Windows 2000 Professional kaysa sa Windows 98, at 17 ulit na higit na maaasahan kaysa sa Windows NT Workstation 4.0.|[[Microsoft]]|<ref>{{Cite web |url=http://www.activewin.com/faq/nt2000_faq.shtml |title=Active Network |access-date=2008-01-10 |archive-date=2008-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117223051/http://www.activewin.com/faq/nt2000_faq.shtml |url-status=dead }}</ref>}} Noong [[Pebrero 17]], [[2000]], inilabas ng [[Microsoft]] ang [[Windows 2000]], isang [[kaparaanang pampamamalakad|''operating system'']] na batay sa arkitekturang [[Windows NT|NT]].<ref>{{Cite web |title=AMD |url=http://ati.amd.com/products/faqs/windows2000faq.html |access-date=2008-01-10 |archive-date=2008-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080224170318/http://ati.amd.com/products/faqs/windows2000faq.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=CNet |url=http://www.news.com/2100-1001-231984.html |access-date=2008-01-10 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927192507/http://news.com/2100-1001-231984.html |url-status=dead }}</ref>. Bagaman noong una, pinagpipilitan ng [[Microsoft]] na ilalabas nila ang OS nang [[Oktubre 6]], [[1999]],<ref>[http://www.windowsitpro.com/Article/ArticleID/18574/18574.html Petsa ng paglalabas ng Windows 2000 itinala na]</ref> o nang alin mang petsa sa [[1999]]. Lubhang ipinagmamalaki ng Microsoft ang OS, kagaya ng nakasaad sa itaas, ngunit walang masyadong nagbago sa OS sa larangan ng [[GUI]], at ang hitsura nito ay kamukhang-kamukha pa rin ng [[Windows 98]] at [[Windows NT 4.0|NT 4.0]]. Mariin ding iginigiit ng Microsoft na ang Windows 2000 ay alang-alang sa mga tanggapan, at hindi ipinapayo alang-alang sa mga tahanan. Ang dahilang ito ay, bagaman mayroong dagdag na pagtaguyod ang Windows 2000 alang-alang sa [[hardwer]], marami pa ring mga larong pangkompyuter at hardwer ang hindi itinataguyod ng Windows 2000.<ref>[http://www.cs.umd.edu/hcil/muiseum/systems/win2000.html Windows 2000]</ref> Noong [[Setyembre 14]], [[2000]] naman, at ayon sa ilan, ang kaunahang balak ay [[Mayo 26]],<ref>[http://www.networkworld.com/news/2000/0210windowsme.html Network World Fusion]{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> inilabas ang [[Windows Me]], OS na ginawa ng Microsoft alang-alang sa mga tahanan.<ref>[http://www.microsoft.com/presspass/press/2000/Jun00/WinMeReleasePR.mspx Microsoft]</ref><ref>[http://www.pcw.co.uk/vnunet/news/2112853/windows-shipping-date-announced Petsa ng paglalabas ng Windows Me, ipinahayag]{{Dead link|date=Oktubre 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=CNN |url=http://archives.cnn.com/2000/TECH/computing/02/01/windows.me/index.html |access-date=2008-01-13 |archive-date=2009-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090208055950/http://archives.cnn.com/2000/TECH/computing/02/01/windows.me/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.whatpc.co.uk/vnunet/news/2113567/windows-launches-uk Inilabas ang Windows Me sa UK]{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.winsupersite.com/faq/millennium.asp Paul Thurrott's SuperSite for Windows]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.activewin.com/faq/millennium.shtml |title=Windows Millenium Edition |access-date=2008-01-13 |archive-date=2008-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115093632/http://www.activewin.com/faq/millennium.shtml |url-status=dead }}</ref> Walang masyadong nagbago sa Windows Me kung ihahambing sa Windows 2000 at 98, at nagkaroon lamang ito ng higit na bagong bersiyon ng [[Internet Explorer]] at [[Windows Media Player]].<ref>[http://www.theregister.co.uk/2000/06/20/windows_me_goes_gold/ The Register]</ref> Isinama rin dito ang pinakaunang bersiyon ng [[Windows Movie Maker]]. Ngunit bagaman iyon, marami ring nagsasabing ang Windows Me ay isa sa mga pinakamapanganib na bersiyon ng Windows. Ang pangungutiyang ito ay dahil mabagal daw ito, palaging namamatay, at maraming hindi pinapatakbong [[programa (kompyuter)|programa]].<ref>{{Cite web |title=Windows Me: Pinakapangit na kaparaanang pampamamalakad Magpakailanman |url=http://chris.pirillo.com/2007/06/15/windows-me-worst-operating-system-ever/ |access-date=2008-01-13 |archive-date=2008-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080702221750/http://chris.pirillo.com/2007/06/15/windows-me-worst-operating-system-ever/ |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable" align="right" style="font-size: 85%; text-align: center;" |+ Hati ng mga OS sa pamilihan<ref>[http://marketshare.hitslink.com/report.aspx?qprid=10 Hati ng mga OS sa pamilihan]</ref><br />''<small>Punong artikulo: [[Kasaysayan ng Microsoft Windows#Hati sa pamilihan]]''</small> |- ! OS ! Hati sa pamilihan |- ![[Windows XP]] | 72.12% |- ![[Windows Vista]] | 15.26% |- ![[Mac OS]] | 7.83% |- ![[Windows 2000]] | 2.25% |- ![[Linux]] | 0.68% |- ! Iba pa | 1.97% |} ==== [[2001]] — [[2006]] ==== :''Silipin din: [[Windows XP]], [[Windows Server 2003|Server 2003]] at [[Windows Fundamentals for Legacy PCs|Fundamentals for Legacy PCs]]'' Ang taong [[2001]] ang naging pinakamabuting taon sa Windows. Sa [[Oktubre 25]] ng taong ito, inilabas ng [[Microsoft]] ang pinakamabiling [[kaparaanang pampamamalakad|''operating system'']] sa kasaysayan, ang [[Windows XP]].<ref>[http://money.cnn.com/2001/05/09/technology/microsoft/index.htm CNN Money]</ref><ref>{{Cite web |title=Paglalabas ng Windows XP ng Microsoft, itinakda sa Oktubre |url=http://www.internetnews.com/bus-news/article.php/761921 |access-date=2008-01-15 |archive-date=2007-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070809020108/http://www.internetnews.com/bus-news/article.php/761921 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/1321953.stm BBC News]</ref><ref>[http://www.pcw.co.uk/vnunet/news/2115161/microsoft-sets-date-windows-xp Personal Computer World]{{Dead link|date=Oktubre 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://edition.cnn.com/2001/BUSINESS/05/09/microsoft/ |title=CNN News Europe |access-date=2008-01-15 |archive-date=2004-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041228055847/http://edition.cnn.com/2001/BUSINESS/05/09/microsoft/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Network World Fusion |url=http://www.networkworld.com/news/2001/0509xpship.html |access-date=2008-01-15 |archive-date=2012-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308191528/http://www.networkworld.com/news/2001/0509xpship.html |url-status=dead }}</ref> At maging ngayon, nananatili pa rin itong pinakamatagumpay sa pamilihan bagaman dalawang taon na mula nang inilabas ang higit na bago nitong bersiyon, ang [[Windows Vista]].<ref>{{Cite web |title=Pinakamalaking katunggali ng Windows Vista ay Windows XP |url=http://www.theinquirer.net/en/inquirer/news/2006/10/26/biggest-competitor-to-vista-is-windows-xp |access-date=2008-01-15 |archive-date=2008-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423073148/http://www.theinquirer.net/en/inquirer/news/2006/10/26/biggest-competitor-to-vista-is-windows-xp |url-status=dead }}</ref> Nagpapakita rin ng panibagong disenyo ang OS, at inilakip na [[MSN Messenger]].<ref>[http://www.cs.umd.edu/hcil/muiseum/systems/winxp.html Windows XP]</ref> <center> <gallery> Image:Windows me.jpg|[[Windows Me]] Image:Windows xp.jpg|[[Windows XP]] </gallery> </center> Noong [[Marso 28]], [[2003]], inilabas ng Microsoft ang [[Windows Server 2003]] sa mga pamilihan. Ayon sa Microsoft, ang [[kaparaanang pampamamalakad|''operating system'']] ay dalawang ulit na higit na mabilis sa lahat ng paggawa nito kung ihahambing sa ibang mga OS. Ito rin daw ay nakakatipid ng 20% sa pangkalahatang gastos, at 50% ang matitipid kung ihahambing sa [[Windows NT 4.0|Windows NT Server 4.0]].<ref>[http://www.microsoft.com/presspass/press/2003/mar03/03-28WNS2003RTMPR.mspx Microsoft]</ref> Ilan sa mga bagay na pinagbutihan dito ay ang [[Active Directory]] at mga patakarang pampamamahala nito.<ref>[http://www.windows-vista-update.com/Microsoft_Windows_2003.html Microsoft Windows 2003]</ref> Bagaman dito, maging sa pinakabagong bersiyon nito, walang pagtaguyod ang OS alang-alang sa maraming [[programa (kompyuter)|programang pangkompyuter]], lalo na sa mga programang pantagalingkod kahit sa mga gawa ng Microsoft mismo.<ref>[http://www.theinquirer.net/en/inquirer/news/2003/04/26/windows-server-2003-wont-run-major-microsoft-apps The Inquirer]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Noong [[Hulyo 12]], [[2006]] naman, inilabas ng Microsoft ang [[Windows Fundametals for Legacy PCs]]. Sa katotohanan, isa lamang itong pinamura<ref>[http://www.microsoft.com/licensing/sa/benefits/fundamentals.mspx Microsoft]</ref> at pinababang pagkakalimbag ng Windows XP.<ref>[http://www.flzone.com/ShowDetail.asp?NewsId=11727 FLzone]</ref> At dahil dito, ang hitsura nito ay totoong katulad na katulad pa rin ng Windows XP. Ginawa ng Microsoft ang bersiyong ito alang-alang sa mga luma at mababagal na mga kompyuter.<ref>{{Cite web |title=Windows Fundamentals pinatagal hanggang 2006 |url=http://www.brianmadden.com/content/article/Windows-Fundamentals-Delayed-until-late-2006 |access-date=2008-01-19 |archive-date=2008-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916191725/http://www.brianmadden.com/content/article/Windows-Fundamentals-Delayed-until-late-2006 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=ZDNet |url=http://news.zdnet.com/2100-3513_22-6093274.html |access-date=2008-01-19 |archive-date=2007-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070224235434/http://news.zdnet.com/2100-3513_22-6093274.html |url-status=dead }}</ref> ==== [[2006]] — [[2008]] ==== :''Silipin din: [[Windows Vista]], [[Windows Home Server|Home Server]] at [[Windows Server 2008|Server 2008]]'' [[Talaksan:Windows Orb.png|230px|right|thumb|Ang hitsura ng bagong [[Start Button]]]] Inilabas ang [[Windows Vista]]<ref>{{Cite web |title=Computing Market Intelligence |url=http://www.vnunet.com/vnunet/news/2140257/upcoming-windows-christened-vista |access-date=2008-07-25 |archive-date=2008-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725165545/http://www.vnunet.com/vnunet/news/2140257/upcoming-windows-christened-vista |url-status=live }}</ref> noong [[Enero 30]], [[2007]] sa buong daigdig;<ref>[http://www.nevillehobson.com/2006/12/12/windows-vista-global-release-date/ Pandaigdigang petsa ng paglalabas ng Windows Vista]</ref><ref>{{Cite web |title=About.com |url=http://windows.about.com/od/windowsvista/f/vista_release.htm |access-date=2008-01-17 |archive-date=2007-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071022110655/http://windows.about.com/od/windowsvista/f/vista_release.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.theregister.co.uk/2006/11/08/windows_vista_allchin/ The Register]</ref><ref>[http://www.techshout.com/software/2006/11/windows-vista-release-date-for-consumers-set-for-january-30-2007-by-microsoft/ TechShout.com]</ref><ref>{{Cite web |url=http://64-bit-computers.com/january-30-2007-windows-vista-release-date.html |title=64-bit Computers |access-date=2008-01-17 |archive-date=2008-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080404125959/http://64-bit-computers.com/january-30-2007-windows-vista-release-date.html |url-status=dead }}</ref> inilabas naman ito sa mga malalaking mangangalakal sa isang higit na maagang petsa ng [[Nobyembre 30]], [[2006]].<ref>{{Cite web |url=http://www.computing.co.uk/computing/news/2168232/vista-sets-sights-november |title=Computing |access-date=2008-01-17 |archive-date=2008-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081007204135/http://www.computing.co.uk/computing/news/2168232/vista-sets-sights-november |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.intelliadmin.com/blog/2006/11/vista-given-release-date.html Vista, binigyan ng petsa ng paglalabas]</ref><ref>[http://software.silicon.com/os/0,39024651,39163834,00.htm?r=1 Petsa ng paglalabas ng Vista: Nobyembre 30]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.bit-tech.net/news/2006/11/02/vista_gets_a_date/1 Vista, nakakuha ng petsa ng paglalabas]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.earthtimes.org/articles/show/10310.html |title=EarthTimes |access-date=2008-01-17 |archive-date=2012-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025090350/http://www.earthtimes.org/articles/show/10310.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.itweek.co.uk/itweek/news/2168304/windows-vista-ready-roll ItWeek]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Gadgetizer |url=http://www.gadgetizer.com/2006/11/02/windows-vista-official-release-date/ |access-date=2008-01-17 |archive-date=2007-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070124230115/http://www.gadgetizer.com/2006/11/02/windows-vista-official-release-date/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=iHotDesk |url=http://www.ihotdesk.com/article.asp?ID=17899004 |access-date=2008-01-17 |archive-date=2008-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080629182703/http://www.ihotdesk.com/article.asp?ID=17899004 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Microsoft Windows Vista |url=http://windows.edu.pl/ |access-date=2008-01-17 |archive-date=2008-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216191301/http://windows.edu.pl/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.zmong-afghanistan.com/multimedia/vista.asp |title=Windows Vista, darating nang Nobyembre 20 |access-date=2008-01-17 |archive-date=2007-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071108233224/http://www.zmong-afghanistan.com/multimedia/vista.asp |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Vistaultimate.com |url=http://www.vistaultimate.com/windows-vista-release-date.htm |access-date=2008-01-17 |archive-date=2008-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513210133/http://www.vistaultimate.com/windows-vista-release-date.htm |url-status=dead }}</ref> Bago pa ang paglalabas na ito, ilang ulit na ring ipinahayag ng [[Microsoft]] ang paglalabas ng Windows Vista nang simula pa noong [[Hulyo]] ng [[2006]],<ref>{{Cite web |url=http://www.computerworld.com/softwaretopics/os/windows/story/0,10801,105686,00.html |title=Computerworld |access-date=2008-01-17 |archive-date=2008-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115202510/http://www.computerworld.com/softwaretopics/os/windows/story/0,10801,105686,00.html |url-status=dead }}</ref> at nangako rin sila rating ilalabas nila ito nang [[Disyembre]] [[2006]]<ref>{{Cite web |title=Ang paglalabas ng Vista ay Disyembre 1? |url=http://www.windowsvistaweblog.com/2006/02/10/vista-release-on-december-1st/ |access-date=2008-01-17 |archive-date=2008-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080720034900/http://www.windowsvistaweblog.com/2006/02/10/vista-release-on-december-1st/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://software.silicon.com/os/0,39024651,39151834,00.htm?r=1 Silicon]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ngunit hindi natuparan ng Microsoft ang mga petsang ito. Naglakip ito ng mararaming pagbabago lalo na sa [[GUI]] nito. Isa na rito ang inibang [[Start Menu]], at ang bagong disenyong [[Windows Aero|Aero]] na nagbibigay ng napapaglagusang-liwanag na mga [[dungawan (kompyuter)|dungawan]], ngunit nakakabagal ito ng pagtakbo ng [[kaparaanang pampamamalakad|''operating system'']].<ref>[http://mobile.vnunet.com/computeractive/software/2171491/review-windows-vista-operating Microsoft Windows Vista]{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Bagaman dito, maraming nagsasabing pangit ang OS na ito dahil sa laki ng kinakain nitong kagamitan at alaalang pangkompyuter, at sa kawalang-pagtaguyod nito sa napakaraming [[sopwer]] at [[hardwer (kompyuter)|hardwer]].<ref>{{Cite web |title=CNet |url=http://crave.cnet.co.uk/gadgets/0,39029552,49293700-10,00.htm |access-date=2008-01-17 |archive-date=2008-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080712070102/http://crave.cnet.co.uk/gadgets/0,39029552,49293700-10,00.htm |url-status=dead }}</ref> Kasama rin sa bersiyong ito ang pangangailangan ipasugid ang Windows Vista, isang kayarian laban sa pamimirata. Kundi gagawin matapos ang 30 araw na palugit mula sa araw ng pagkaluklok sa [[kompyuter]], maraming kagamitan ng OS ang mamamatay at babagal.<ref>[http://www.microsoft.com/windows/products/windowsvista/buyorupgrade/activationfaq.mspx Microsoft]</ref> Bagaman mayroon nang ganito, madali pa ring mababaliwala ang katangiang ito sa pamamagitan ng mga napakaraming [[pangwarak]] na ipinamimigay nang libre sa [[Internet]]''.<ref>{{Cite web |title=Blorge |url=http://vista.blorge.com/2007/10/17/know-which-vista-activation-crack-microsoft-wants-to-resolve/ |access-date=2008-01-19 |archive-date=2008-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080127073031/http://vista.blorge.com/2007/10/17/know-which-vista-activation-crack-microsoft-wants-to-resolve/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.softpedia.com/news/Windows-Vista-Activation-Crack-42982.shtml |title=Windows Vista Activation Crack |access-date=2008-01-19 |archive-date=2008-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080120131416/http://news.softpedia.com/news/Windows-Vista-Activation-Crack-42982.shtml |url-status=dead }}</ref>'' Noong [[Nobyembre 5]], [[2007]] naman, naglabas ang Microsoft ng isang OS na [[tagalingkod (kompyuter)|pantagalingkod]], ngunit sa pagkakataong ito, ito ay alang-alang naman sa mga tahanan hindi sa mga tanggapan, ito ang [[Windows Home Server]],<ref>[http://www.microsoft-watch.com/content/server/windows_server_finally_comes_home.html?kc=MWMSWEMNL110707STR1 Microsoft Watch]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ang pinakaunang Windows na pantagalingkod na ginawa alang-alang sa mga tahanan. Unang ipinakilala ito ng Microsoft sa [[Consumer Electronics Show]] noong [[Enero 8]], [[2007]]. Ilan sa mga itinatampok sa bagong OS ay ang kakayahan nitong gumawa ng mga [[bak-ap (kompyuter)|bak-ap]] araw-araw ng mga [[kompyuter]] alang-alang sa madaliang pagbangon sakaling masira man, at, ayon sa Microsoft, ang pagkakaroon ng isang higit na nakapagitna at buong daan sa mga kompyuter at [[talaksan (kompyuter)|talaksan]] nitong nakaugnay sa kompyuter na mayroong Windows Home Server. Ayon din sa Microsoft, ito raw ang sagot sa panininop kung mayroong malaking katipunan ng mga retrato, musika at bidyo.<ref>[http://www.microsoft.com/windows/products/winfamily/windowshomeserver/features.mspx Microsoft Home Server]</ref><ref>{{Cite web |title=Vnunet |url=http://www.vnunet.com/vnunet/news/2171983/microsoft-unveils-windows-home |access-date=2008-05-13 |archive-date=2008-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513064918/http://www.vnunet.com/vnunet/news/2171983/microsoft-unveils-windows-home |url-status=dead }}</ref> Ngayon ang pinakabagong bersiyon ng Windows ay isang tagalingkod. Ito ang [[Windows Server 2008]], isang OS na pantagalingkod na inilabas sa ilalim ng walong pagkakalimbag<ref>[http://www.theregister.co.uk/2007/11/12/microsoft_server_2008_8_skus/ The Register]</ref> noong [[Pebrero 27]], [[2008]],<ref>[http://www.computerweekly.com/Articles/2008/02/22/229528/windows-server-2008-attracts-early-adopters.htm ComputerWeekly]</ref> bagaman ipinangako ng Microsoft na ilalabas nito ang OS sa huling bahagi ng [[2007]].<ref>{{Cite web |title=Inilabas ng Microsoft ang Windows Server 2008 |url=http://www.vnunet.com/vnunet/news/2210693/windows-server-2008-launches |access-date=2008-03-02 |archive-date=2008-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302171649/http://www.vnunet.com/vnunet/news/2210693/windows-server-2008-launches |url-status=dead }}</ref> Ang OS na ito ay ipinagbuti nang limang taon, at ang kasunod ng [[Windows Server 2003]]. Ayon sa Microsoft, nilalayon ng Server 2008 na bawasan ang ginagastos na oras sa pagtatrabaho, tulungang mabilis na makaangkop ang mga bahay-kalakal sa mga pangangailangan, at dagdagan ang kaligtasan. Maganda ang mga kritisismong natanggap ng Windows Server 2008, at totoong nagtatampok ang OS ng dagdag na kaligtasan;<ref>[http://www.computerweekly.com/Articles/2008/02/26/229570/microsoft-windows-server-2008-an-expert-view.htm ComputerWeekly]</ref> isa rito ang pangangangailangan ng pagtatakda ng isang "matatag" na hudyat, isang hudyat na naglalaman ng mga bilang, tanda at titik, bago makalagda sa isang panagutan.<ref>{{Cite web |title=ZDNet |url=http://reviews.zdnet.co.uk/software/os/0,1000001099,39348280,00.htm |access-date=2008-05-11 |archive-date=2008-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080517081430/http://reviews.zdnet.co.uk/software/os/0,1000001099,39348280,00.htm |url-status=dead }}</ref> Kahit batay ito sa Windows Vista, higit na maayos ang pagtakbo nito.<ref>[http://www.theregister.co.uk/2008/04/18/windows_server_2008_vista_desktop/ Higit na mabuti ang Windows Server 2008 kaysa sa Vista?]</ref><ref>{{Cite web |title=ZDNet |url=http://reviews.zdnet.co.uk/software/os/0,1000001098,39287246,00.htm |access-date=2008-05-11 |archive-date=2008-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516070049/http://reviews.zdnet.co.uk/software/os/0,1000001098,39287246,00.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=HP |url=http://h18004.www1.hp.com/products/servers/software/microsoft/OS/windows2008/index.html |access-date=2008-05-11 |archive-date=2008-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914095130/http://h18004.www1.hp.com/products/servers/software/microsoft/OS/windows2008/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=PCAdvisor |url=http://www.pcadvisor.co.uk/reviews/index.cfm?reviewid=1767 |access-date=2008-05-11 |archive-date=2008-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630050944/http://www.pcadvisor.co.uk/reviews/index.cfm?reviewid=1767 |url-status=dead }}</ref> == Mga bersiyon == :''Silipin din: [[Talaan ng mga bersiyon ng Microsoft Windows]]'' <imagemap> Talaksan:Windows family.svg|820px|center|Pamilya ng Microsoft Windows circle 25 36 26 [[Windows 1.0]] circle 99 36 26 [[Windows 2.0]] circle 176 37 26 [[Windows 3.0]] rect 198 143 220 157 [[Windows NT]] circle 250 37 26 [[Windows 3.1x]] circle 250 92 26 [[Windows 3.1x]] circle 270 149 26 [[Windows NT 3.1]] circle 268 232 26 [[Windows NT 3.1]] circle 316 69 26 [[Windows 95]] circle 356 149 26 [[Windows NT 4.0]] circle 356 232 26 [[Windows NT 4.0]] circle 390 69 26 [[Windows 98]] circle 462 69 26 [[Windows Me]] circle 466 150 26 [[Windows 2000]] circle 464 232 26 [[Windows 2000]] circle 534 139 26 [[Windows XP]] circle 535 183 26 [[Windows XP]] circle 572 232 26 [[Windows Server 2003]] circle 594 23 26 [[Talaan ng mga pagkakalimbag ng Windows XP#Media Center Edition]] circle 682 23 26 [[Talaan ng mga pagkakalimbag ng Windows XP#Media Center Edition]] circle 760 110 26 [[Windows Vista]] circle 762 183 26 [[Windows Vista]] circle 866 232 26 [[Windows Server 2008]] desc top-right </imagemap> == Kaligtasan == Sa mga rumaraang taon, ilan nang ulit na iginigiit ng [[Microsoft]] na ang kanilang [[kaparaanang pampamamalakad|''operating system'']] ay higit na higit na ligtas; mayroong ilang sumasang-ayon sa Microsoft ngunit totoong maraming tumututol. === Pag-aangkin === Isa sa mga pag-aangkin ng [[Microsoft]] na ang kanilang Windows ay higit na ligtas ay higit na ligtas daw ang [[Windows XP]] kaysa sa [[Linux]], at ginagawang 15 ulit na higit na ligtas ang pagkakaroon ng SP2 sa Windows XP ang OS.<ref>{{Cite web |title=Inaangkin ng Microsoft na ang Windows ay higit na ligtas kaysa sa Linux |url=http://www.vnunet.com/vnunet/news/2139585/microsoft-windows-linux-secure |access-date=2005-07-13 |archive-date=2005-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050713000619/http://www.vnunet.com/vnunet/news/2139585/microsoft-windows-linux-secure |url-status=dead }}</ref> Ayon sa Patnugot ng Estratehiyang Pangkaligatasan Jeff Jones ng Microsoft, higit na ligtas pa rin ang Microsoft kung ihahambing sa ibang mga OS, at dito ipinaghambing niya ang Linux at [[Mac OS X|Apple]] laban sa Windows;<ref>[http://www.heise-security.co.uk/news/91593 Heise Security]</ref> matinding tinutulan ito ng pamayanang Linux. Ayon sa kanila, hindi katulad ng Microsoft, na inaayos ang mga suliranin ng Windows nang patago, inilalathala ng Linux ang bawat pagsasaayos na kanila ginagawa sa Linux kaya, hindi katulad ng Linux, kakaunti lamang ang nakakaalam ng mga suliranin ng Windows, at kung ang isang OS ay ligtas na, hindi na ito nangangailangan pa ng mga pagsasaayos at dagdag mula sa manggagawa nito,<ref>[http://www.heise-security.co.uk/news/94657 Heise Security]</ref> isang bagay na sinasalungat palagi ng Microsoft sa kanilang palagiang paglalabas ng mga pagsasaayos sa Windows. Bukod pa rito, ang pinakamalaking pag-aangkin ng Microsoft sa panig ng kaligtasan ay nang sinabi nitong ang Windows Vista ang pinakaligtas na OS magpakailanman. Ang pag-aangking ito ay dahil sa pagkakaroon ng Vista ng [[User Account Control]], [[Internet Explorer 8]], [[BitLocker Drive Encryption]] at mga [[Pagsasalihim|teknolohiyang pampagsasalihim]].<ref>[http://www.betanews.com/article/Microsoft_Vista_Most_Secure_OS_Ever/1150366131 Microsoft: Vista Pinakaligtas na OS Magpakailanman]</ref> At sinabi ni [[Bill Gates (negosyante)|Bill Gates]] na ang kaligtasang ito ng Windows ay dulot ng mga mararaming [[mananadtad (kompyuter)|mananadtad]] at manunulat ng mga [[birus ng mga kompyuter|birus]], at ang Windows ay higit na magiging ligtas kung higit na marami pang mga mamimili ang magluluklok ng mga pagsasaayos.<ref>[http://www.theregister.co.uk/2004/01/27/viruses_and_hackers_make_windows/ The Register]</ref> === Pagtugon === Kagaya ng naunang sinabi, inangkin ng [[Microsoft]] na ang [[Windows]] ang pinakaligtas na [[kaparaanang pampamamalakad|''operating system'']], ito ay lubhang pinasinungalingan at tinuligsa ng iba-ibang tao at pamayanan. Ayon sa isang ulat, walang gaanong nagbago sa [[Windows Vista]] kung ihahambing sa [[Windows XP]]. Ang Vista ay katulad na katulad pa rin daw ng XP sa kaligtasan nito, na sinasabing mababa, at ang Vista ay nag-iba lamang ng hitsura. Ang Windows Vista raw ay marami pa ring mga butas sa kaligtasan nito, at walang pinagkaiba sa pagsasanggalang nito mula sa mga [[birus ng mga kompyuter|birus]].<ref>[http://arstechnica.com/news.ars/post/20070530-windows-vista-no-more-secure-than-xp-report.html Windows Vista hindi higit na ligtas kaysa sa XP]</ref> Mayroon namang isang pag-aaral na isinaliksik ni [[Nicholas Petreley]], isang manunulat ng mga patungkol sa [[Linux]], na nagsasabing ang Linux naman daw ay higit na ligtas kaysa sa Windows.<ref>{{Cite web |title=Linux, higit na ligtas kaysa sa Windows ayon sa pag-aaral |url=http://www.theinquirer.net/en/inquirer/news/2004/10/27/linux-more-secure-than-windows-says-study |access-date=2008-01-26 |archive-date=2008-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205013824/http://www.theinquirer.net/en/inquirer/news/2004/10/27/linux-more-secure-than-windows-says-study |url-status=dead }}</ref> ==== Panagutang pantagapangasiwa ==== Sa kadalian ng pagnanakaw ng mga hudyat mula sa Windows, ang naging malaking suliranin rito ay kapag nanakaw ang hudyat alang-alang sa isang panagutang pantagapangasiwa, ang pinakamakapangyarihang panagutan, lagot na ang [[kompyuter]] na pinatatakbuhan ng Windows.<ref>{{Cite web |url=http://www.windowsecurity.com/articles/Review-Security-Planning-Guides-Microsoft.html |title=Windows Security |access-date=2008-01-22 |archive-date=2008-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527091923/http://www.windowsecurity.com/articles/Review-Security-Planning-Guides-Microsoft.html |url-status=dead }}</ref>. ==== [[Windows Metafile]] ==== :''Punong artikulo: [[Kahinaan ng Windows Metafile]]'' Noong [[Enero 2]], [[2006]], napag-alamang ang mga [[Windows Metafile]] ay mga maaaring mang-aangkat ng mga [[birus ng mga kompyuter]]. Ito ay dahil laging itinuturing ng [[kaparaanang pampamamalakad|operating system]] ang mga talaksang .wmf, ang daglat ng Windows Metafile (huwag ikalito sa [[Wikimedia Foundation|'''W'''iki'''m'''edia '''F'''oundation]]), bilang mga larawan bagaman mayroong kakayahan ang mga itong magkaroon ng iba pang mga uri ng talaksan sa loob ng mga ito. Ayon sa [[McAfee]], ginagamit ang mga talaksang ito upang magpatakbo ng hanggang 30 sari ng [[Bifrose (kabayong Troyano)|Bifrose]], isang uri ng birus, at tumama rin daw ito sa 6% ng mga mamimili ng McAfee.<ref>[http://en.wikinews.org/wiki/Microsoft_Windows_metafiles_are_a_vector_for_computer_viruses Wikinews]</ref> === Mga [[programa (kompyuter)|programa]] === ==== [[User Account Control]] ==== :''Punong artikulo: [[User Account Control]]'' [[Talaksan:UAC.jpg|300px|right|thumb|Ang [[UAC]] habang humihingi ng pahintulot sa tagagamit]] Dahil sa suliranin ng mga makapangyarihang panagutang pantagapangasiwa, ang mga bersiyong [[Windows Vista]] at ang mga sumusunod dito ay niluklukan na ng [[User Account Control]]. Ito raw, ayon sa [[Microsoft]], ang nagdulot sa Windows Vista sa pagiging pinakaligtas na OS na ginawa ng Microsoft.<ref>[http://technet.microsoft.com/en-us/windowsvista/aa906021.aspx User Account Control]</ref> Bagaman nakaluklok ang UAC sa Windows Vista nang pangkaraniwan, mailuluklok din ito sa mga naunang bersiyon ng Windows mula sa websayt ng Microsoft. Pinagbabawalan ng UAC ang tahasang pagganap ng mga [[programa (kompyuter)|programang]] gumagamit ng mga kagamitan ng kaparaanan ng [[kaparaanang pampamamalakad|operating system]] nang walang pahintulot mula sa isang tagapangasiwa. Ito ay dahil pinapatakbo ng UAC ang alin mang panagutan bilang isang pangkaraniwang panagutan, maging pantagapangasiwa man ito. Ito, ayon sa Microsoft, ang bumabawas sa pangkalahatang dulot ng mga [[birus ng mga kompyuter|birus]] at iba pang banta.<ref>[http://www.microsoft.com/windows/products/windowsvista/features/details/useraccountcontrol.mspx User Account Control]</ref><ref>{{Cite web |title=Microsoft Windows Vista: isang balik-tanaw ng UAC |url=http://searchwindowssecurity.techtarget.com/tip/0,289483,sid45_gci1249037,00.html |access-date=2008-01-25 |archive-date=2008-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080618120218/http://searchwindowssecurity.techtarget.com/tip/0,289483,sid45_gci1249037,00.html |url-status=dead }}</ref> [[Talaksan:IE7.png|115px|left]] ==== [[Internet Explorer 8]] ==== ::::::''Punong artikulo: [[Internet Explorer 8]]'' Ang bagong bersiyon ng [[Internet Explorer]] na nakaluklok sa [[Windows Vista]] ay tumatakbo na sa ilalim ng "''Protected Mode''", na pumipigil sa mga [[programa (kompyuter)|programa]] at iba pang galing sa [[Internet]] sa paggagalaw sa [[kompyuter]] nang walang pahintulot mula sa tagagamit.<ref>[http://www.microsoft.com/windows/products/windowsvista/features/details/ie7protectedmode.mspx Internet Explorer Protected Mode]</ref> [[Talaksan:Defender.png|240px|right|thumb|Ang [[Windows Defender]]]] ==== [[Windows Defender]] ==== :''Punong artikulo: [[Windows Defender]]'' Ang [[Windows Defender]], dating kilala bilang Windows AntiSpyware, ay isang nakaluklok na [[programa (kompyuter)|programa]] sa [[Windows Vista]], ngunit maaari ring mailuklok sa [[Windows XP]], na punong panlaban sa mga [[adwer]], [[ispaywer]] at [[ispamwer]].<ref>{{Cite web |title=Microsoft Windows Vista: balik-tanaw ng Windows Defender |url=http://searchwindowssecurity.techtarget.com/tip/0,289483,sid45_gci1253847,00.html |access-date=2008-01-26 |archive-date=2008-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080704150208/http://searchwindowssecurity.techtarget.com/tip/0,289483,sid45_gci1253847,00.html |url-status=dead }}</ref> Ilan sa mga kagamitan nito ang [[Microsoft SpyNet]], isang [[lambat-lambat]] ng [[Microsoft]] na kumukuha ng kaalaman mula sa mga kasapi nito upang madaling makaalam ng mga bagong banta at malutas ito, at ang Software Explorer, isang bahagi ng Defender na pinapahintulutan ang mga tagagamit nitong usisain ang mga programang tumatakbo sa kasalukuyan at nang nakatakda sa kanilang [[kompyuter]]. Binansagan din ito ng [[ZDNet]] bilang pinakamabuting libreng panlabang-ispaywer.<ref>{{Cite web |title=Microsoft Windows Defender |url=http://www.zdnet.com.au/reviews/software/security/soa/Microsoft-Windows-Defender/0,139023452,339274436,00.htm |access-date=2008-01-26 |archive-date=2008-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080210064153/http://www.zdnet.com.au/reviews/software/security/soa/Microsoft-Windows-Defender/0,139023452,339274436,00.htm |url-status=dead }}</ref> Ngunit bagaman dito, mayroong ilang kabagalan ang pagtakbo nito.<ref>{{Cite web |title=Microsoft Windows Defender 7 |url=http://www.vnunet.com/vnunet/downloads/2129021/microsoft-antispyware-beta |access-date=2008-05-17 |archive-date=2008-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080517190710/http://www.vnunet.com/vnunet/downloads/2129021/microsoft-antispyware-beta |url-status=dead }}</ref> [[Talaksan:OneCare.png|194px|left|thumb|Ang [[Windows Live OneCare]]]] ==== [[Windows Live OneCare]] ==== ::::::::::''Punong artikulo: [[Windows Live OneCare]]'' Ang [[Windows Live OneCare]] ay isang [[antimalwer]], nangangahulugang pinupuksa nito ang mga [[programa (kompyuter)|programang]] hindi nakakabuti sa [[kompyuter]], at pangkalahatang pangmatyag ng buong kompyuter.<ref>{{Cite web |url=http://netsecurity.about.com/od/readproductreviews/fr/msonecarelive.htm |title=About.com |access-date=2008-01-26 |archive-date=2007-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071019175753/http://netsecurity.about.com/od/readproductreviews/fr/msonecarelive.htm |url-status=dead }}</ref> Dahil sa kakayahan nito laban sa mga [[adwer]], [[ispamwer]] at [[ispaywer]], at [[payrwol]], ang pagluluklok nito ay nangangahulugan ng pananalanta ng [[Windows Defender]] at [[Windows Firewall]]. Ito rin ay hindi nakaluklok nang nakatakda kundi binibili bilang isang bahagi ng [[Windows Live]], isang hanay ng mga yari ng [[Microsoft]]. Batay sa dalawang nagsasariling pag-aaral, ang OneCare lamang ang tanging programang bumagsak sa 17 mga [[antibirus]] na sinulit. Natagpuan lamang ng OneCare ang 82.4% sa 500,000 mga [[birus ng mga kompyuter|birus]] na iniharap.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/6418965.stm Ibinagsak ng Microsoft ang ikalawang pagsusulit ng birus]</ref> {{-}} == Pagtaguyod == :''Silipin din: [[Kasaysayan ng Microsoft Windows#Pagtaguyod]]'' Dahil sa Windows Life-Cycle Policy, isang patakaran pampagtaguyod ng [[Microsoft]], pinapatid ng Microsoft ang pagtaguyod sa mga bersiyon ng Windows matapos ang 4 na taon pagkatapos ng malawakang pagkaroon nito sa pamilihan.<ref>[http://www.microsoft.com/windows/lifecycle/default.mspx Windows Life-Cycle Policy]</ref> Bagaman mayroong ilang kataliwasan kung saan pinapahaba pa ng Microsoft ang pagtaguyod sa mga bersiyon ng Windows na totoong mabili nang ilang taon, kagaya ng [[Windows 2000]], na ang pagtaguyod mula sa Microsoft ay pinahaba hanggang [[Hunyo 30]], [[2010]].<ref>{{Cite web |title=Hewlett-Packard |url=http://h18004.www1.hp.com/products/servers/software/microsoft/OS/Windows2000_index.html |access-date=2008-01-20 |archive-date=2008-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080422060807/http://h18004.www1.hp.com/products/servers/software/microsoft/OS/Windows2000_index.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://blogs.msdn.com/ie/archive/2005/05/27/422721.aspx Blog ng MSDN]</ref> {| class="wikitable sortable" align="center" style="font-size: 90%; text-align: center; " |+<span style="font-size: smaller;">[[Lunti]] = itinataguyod ng [[Microsoft]]; [[Pula]] = hindi itinataguyod</span> |- ! Taon ! [[16-bit]] ! [[32-bit]] ! [[64-bit]] |- ! [[1985]] | {{Hindi|[[Windows 1.0]]}} | | |- ! [[1987]] | {{Hindi|[[Windows 2.0]]}} | | |- ! [[1988]] | {{Hindi|[[Windows 2.1x]]}} | | |- ! [[1990]] | {{Hindi|[[Windows 3.0]]|2}} | |- ! [[1992]] | {{Hindi|[[Windows 3.1x]]|2}} | |- ! [[1993]] | | {{Hindi|[[Windows NT 3.1]]}} | |- ! [[1994]] | | {{Hindi|[[Windows NT 3.5]]}} | |- ! [[1995]] ([[Mayo]]) | | {{hindi|[[Windows NT 3.51]]}} | |- ! [[1995]] ([[Agosto]]) | {{Hindi|[[Windows 95]]|2}} | |- ! [[1996]] | | {{Hindi|[[Windows NT 4.0]]}} | |- ! [[1998]] | {{Hindi|[[Windows 98]]|2}} | |- ! [[2000]] | | {{Hindi|[[Windows 2000]]}} | |- ! [[2001]] ([[Setyembre]]) | {{Hindi|[[Windows Me]]|2}} | |- ! [[2001]] ([[Oktubre]]) | | {{Hindi|[[Windows XP]]}} | |- ! [[2003]] ([[Marso]]) | | | {{Hindi|[[Windows XP 64-bit Edition]]}} |- ! [[2003]] ([[Abril]]) | | {{Hindi|[[Windows Server 2003]]|2}} |- ! [[2005]] | | | {{Hindi|[[Windows XP Professional x64 Edition]]}} |- ! [[2006]] ([[Hulyo]]) | | {{Hindi|[[Windows Fundamentals for Legacy PCs]]}} | |- ! [[2006]] ([[Nobyembre]]) | | {{Oo|[[Windows Vista]]|2}} |- ! [[2007]] | | {{Hindi|[[Windows Home Server]]|2}} |- ! [[2008]] | | {{Oo|[[Windows Server 2008]]|2}} |- ! [[2009]] ([[Oktubre]]) | | {{Oo|[[Windows 7]]}} |- ! [[2009]] ([[Oktubre]]) | | {{Oo|[[Windows Server 2008 R2]]|2}} |- ! [[2011]] | | | {{Oo|[[Windows Home Server 2011]]}} |- ! [[2012]] ([[Setyembre]]) | | | {{Oo|[[Windows Server 2012]]}} |- ! [[2012]] ([[Oktubre]]) | | {{Oo|[[Windows 8]]|2}} |- ! [[2013]] ([[Oktubre]]) | | {{Oo|[[Windows 8.1]]|2}} |- ! [[2013]] ([[Oktubre]]) | | | {{Oo|[[Windows Server 2012 R2]]}} |- ! [[2015]] | | {{oo|[[Windows 10]]|2}} |- ! [[2021]] | | {{oo|[[Windows 11]]|2}} |} {{-}} == Mga sanggunian == <div style="height: 270px; overflow: auto; padding: 3px; border:1px solid #AAAAAA; reflist4" > * [http://www.micromart.co.uk/features/article/default.aspx?id=23106 Ang Walang XPng Pook: Unang Bahagi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516215428/http://www.micromart.co.uk/features/article/default.aspx?id=23106 |date=2008-05-16 }} * [http://www.softwaretestingwiki.com/doku.php?id=general:microsoft_windows_releases Talaan ng mga paglalabas ng Microsoft Windows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008203251/http://www.softwaretestingwiki.com/doku.php?id=general:microsoft_windows_releases |date=2007-10-08 }} {{Reflist|4}} </div> == Panlabas na kawing == * [http://www.microsoft.com/en-ph/windows/ Pantanggapang websayt ng Microsoft Windows] {{in lang|en}} == Silipin din == {{Commonscat|Microsoft Windows}} * [[Microsoft]] * [[MS-DOS]] * [[Kaparaanang pampamamalakad|operating system]] * [[Windows CE]] * [[Mac OS]] * [[Linux]] {{Windows}} {{Windows-nilalaman}} {{Microsoft}} [[Kategorya:Microsoft Windows| ]] [[Kategorya:Operating system]] 8wfwdfo7h6xo6r4y3dl0xhe9rw0kc87 0 28838 2205407 1335023 2026-04-30T06:12:02Z ~2026-26070-90 161336 Removed redirect to [[Niel Tupas, Jr.]] 2205407 wikitext text/x-wiki {{ {{#switch:{{NAMESPACE}}|{{ns:0}}|#default=ambox|{{ns:Image}}=imbox|{{ns:Category}}=cmbox}} | type = speedy | image = none | style = font-size:95%; | text = '''[[Wikipedia:Batayan para sa mabilisang pagbura|Kandidato para sa mabilisang pagbura]] ang pahinang ito dahil sa dahilang inilahad sa ibaba:''' B18 Kung hindi ka sang-ayon sa kanyang mabilisang pagbura, paki-paliwanag kung bakit sa [[{{NAMESPACE}} talk:{{PAGENAME}}|pahinang usapan nito]] o sa [[Wikipedia:Mga mabilisang pagbura]]. Kung maliwanag na hindi nakasunod sa pamantayan ng mabilisang pagbura, o may balak kang itama ito, maaaring mong tanggalin ang paalalang ito, ngunit huwag mong tanggalin ang paalalang ito mula sa artikulo na ikaw mismo ang gumawa. ''[[Wikipedia:Mga Tagapangasiwa|Mga tagapangasiwa]] - Tandaan na tingnan [[Natatangi:Ano ang nakakawing dito/{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|kung mayroong mga nakaturo dito]] at [{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=history}} kasaysayan ng pahina] ([{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|diff=0}} huling pagbabago]) bago [{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=delete}} burahin].''}}__NOINDEX__{{#if:||[[Kategorya:Mga pahinang mabilisang buburahin]][[Kategorya:Mga mabilisang pagbura]]}} #REDIRECT [[Niel Tupas, Jr.]] lev3zk1d33pg1zw65y0nxkpk643j7p6 0 28839 2205408 1335022 2026-04-30T06:12:20Z ~2026-26070-90 161336 Removed redirect to [[Niel Tupas, Jr.]] 2205408 wikitext text/x-wiki {{ {{#switch:{{NAMESPACE}}|{{ns:0}}|#default=ambox|{{ns:Image}}=imbox|{{ns:Category}}=cmbox}} | type = speedy | image = none | style = font-size:95%; | text = '''[[Wikipedia:Batayan para sa mabilisang pagbura|Kandidato para sa mabilisang pagbura]] ang pahinang ito dahil sa dahilang inilahad sa ibaba:''' B18 Kung hindi ka sang-ayon sa kanyang mabilisang pagbura, paki-paliwanag kung bakit sa [[{{NAMESPACE}} talk:{{PAGENAME}}|pahinang usapan nito]] o sa [[Wikipedia:Mga mabilisang pagbura]]. Kung maliwanag na hindi nakasunod sa pamantayan ng mabilisang pagbura, o may balak kang itama ito, maaaring mong tanggalin ang paalalang ito, ngunit huwag mong tanggalin ang paalalang ito mula sa artikulo na ikaw mismo ang gumawa. ''[[Wikipedia:Mga Tagapangasiwa|Mga tagapangasiwa]] - Tandaan na tingnan [[Natatangi:Ano ang nakakawing dito/{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|kung mayroong mga nakaturo dito]] at [{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=history}} kasaysayan ng pahina] ([{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|diff=0}} huling pagbabago]) bago [{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=delete}} burahin].''}}__NOINDEX__{{#if:||[[Kategorya:Mga pahinang mabilisang buburahin]][[Kategorya:Mga mabilisang pagbura]]}} #REDIRECT [[Niel Tupas, Jr.]] lev3zk1d33pg1zw65y0nxkpk643j7p6 0 45985 2205227 2205084 2026-04-29T12:08:56Z ~2026-26153-51 161319 /* Mga Lider ng ASEAN */ 2205227 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geopolitical organization | native_name = Samahan ng mga Bansa sa Timog-Silangang Asya | name = {{Collapsible list | title = <center> ASEAN <center> |<center> {{lang|my|အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအသင်း}} {{in lang|my}} </center> <center> {{lang|vi|Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á}} {{in lang|vi}} </center> <center> {{lang|en|Association of Southeast Asian Nations}} {{in lang|en}} </center> <center> {{lang|id|Perhimpunan Bangsa-bangsa Asia Tenggara}} {{in lang|id}} </center> <center> {{lang|km|សមាគមន៏ប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ}} {{in lang|km}} </center> <center> {{lang|lo|ສະມາຄົມປະຊາຊາດແຫ່ງອາຊີຕະເວັນອອກສຽງໃຕ້}} {{in lang|lo}} </center> <center> {{lang|ms|Persatuan Negara-negara Asia Tenggara}} {{in lang|ms}} </center> <center> {{lang|ta|தென்கிழக்காசிய நாடுகளின் கூட்டமைப்பு}} {{in lang|ta}} </center> <center> {{lang|th|สมาคมประชาชาติแห่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้}} {{in lang|th}} </center> <center> {{lang|zh|东南亚国家联盟 / 東南亞國家聯盟}} {{in lang|zh}} </center>}} | linking_name = ASEAN | image_flag = Watawat ng ASEAN.svg | image_symbol = | motto = <small>'''"Isang Pananaw, Isang Pagkakakilanlan, Isang Pamayanan"<br>"10 Bansa, 1 Pagkakakilanlan"'''</small> | anthem = (The ASEAN Way) "[[Ang Paraan ng ASEAN]]"{{parabr}}{{center| }} | image_map = Association of Southeast Asian Nations (orthographic projection).svg | map_caption = | admin_center_type = {{nowrap|Luklukan ng Kalihiman}} | admin_center = {{flagicon|Indonesya}} [[Jakarta]] | largest_city = {{flagicon|Indonesya}} [[Jakarta]] | languages_type = [[Wikang panggawain]] | languages =[[Wikang Ingles|Ingles]]<ref>{{cite book|title=ASEAN Charter|publisher=Association of Southeast Asian Nations|pages=29|url=http://www.asean.org/archive/publications/ASEAN-Charter.pdf|quote='''Article 34.''' The working language of ASEAN shall be English.|access-date=2016-03-25|archive-date=2015-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20151109180154/http://www.asean.org/archive/publications/ASEAN-Charter.pdf|url-status=dead}}</ref> | demonym = [[Mga taong Asyano|Timog-Silangang Asyano]] | membership_type = [[Talaan ng mga bansang kasapi ng Asean|Bansang-kasapi]] | membership = {{unbulleted list |{{flag|Brunei}} |{{flag|Kambodya}} |{{flag|Indonesya}} |{{flag|Laos}} |{{flag|Malaysia}} |{{flag|Myanmar}} |{{flag|Pilipinas}} |{{flag|Singapore}} |{{flag|Taylandiya}} | {{flag|Timor-Leste}} |{{flag|Biyetnam}} |Tagamasid: {{unbulleted list |{{flag|Papua New Guinea}}}}}} | ethnic_groups = | ethnic_groups_year = | government_type = [[Kapisanang panrehiyon]] | leader_title1 = Tagapangulo | leader_name1 = {{flagicon|Philippines}} [[Bongbong Marcos|Ferdinand Marcos Jr.]] | leader_title2 = [[Talaan ng mga Kalihim-Heneral ng ng ASEAN|Kalihim]] | leader_name2 = {{flagicon|Kambodya}} [[Kao Kim Hourn]] | sovereignty_type = [[Asean#Kasaysayan|Pagtatag]] | sovereignty_note = | established_event1 = [[Deklarasyon ng ASEAN|Pagpapahayag ng Bangkok]] | established_date1 = 8 Agosto 1967 | established_event2 = [[Karta ng ASEAN|Karta]] | established_date2 = 16 Disyembre 2008 | area_km2 = 4,522,518 | area_sq_mi = 1,746,154 | percent_water = | population_estimate = 683,290,000 | population_estimate_year = 2023 | population_census = | population_census_year = | population_density_km2 = 144 | population_density_sq_mi = 373 | population_density_rank = | GDP_PPP = US$ 12.007 trilyon | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_per_capita = US$ 17,528 | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = US$ 4.248 trilyon | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_per_capita = $6,201 | GDP_nominal_per_capita_rank = | HDI = 0.736 | HDI_change = {{increase}} <!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = | HDI_rank = | HDI_year = 2022 | currency = {{unbulleted list |{{flagicon|Brunei}} [[Dolyar ng Brunei]] |{{flagicon|Kambodya}} [[Riel ng Kambodya]] |{{flagicon|Indonesya}} [[Rupiah ng Indonesya]] |{{flagicon|Laos}} [[Kip ng Laos]] |{{flagicon|Malaysia}} [[Ringgit ng Malaysia]] |{{flagicon|Myanmar}} [[Kyat ng Myanmar]] |{{flagicon|Pilipinas}} [[Piso ng Pilipinas]] |{{flagicon|Singapore}} [[Dolyar ng Singapore]] |{{flagicon|Taylandiya}} [[Baht ng Taylandiya]] |{{flagicon|Biyetnam}} [[Dong ng Biyetnam]]}} | currency_code = | time_zone = [[Karaniwang Oras ng Asean|Asean]] | utc_offset = [[UTC+9|+9]] hanggang [[UTC+6:30|+6:30]] | time_zone_DST = | DST_note = | utc_offset_DST = | cctld = {{unbulleted list |{{flagicon|Brunei}} [[.bn]] |{{flagicon|Kambodya}} [[.kh]] |{{flagicon|Indonesya}} [[.id]] |{{flagicon|Laos}} [[.la]] |{{flagicon|Malaysia}} [[.my]] |{{flagicon|Myanmar}} [[.mm]] |{{flagicon|Pilipinas}} [[.ph]] |{{flagicon|Singapore}} [[.sg]] |{{flagicon|Taylandiya}} [[.th]] |{{flagicon|Biyetnam}} [[.vn]]}} | calling_code = {{unbulleted list |{{flagicon|Brunei}} +673 |{{flagicon|Kambodya}} +855 |{{flagicon|Indonesya}} +62 |{{flagicon|Laos}} +856 |{{flagicon|Malaysia}} +60 |{{flagicon|Myanmar}} +95 |{{flagicon|Pilipinas}} +63 |{{flagicon|Singapore}} +65 |{{flagicon|Taylandiya}} +66 |{{flagicon|Biyetnam}} +84}} |official_website = [http://www.asean.org www.asean.org] |footnote1 = Kung isinaalang-alang bilang isahang entidad. |footnote2 = [http://www.asean.org/stat/Table1.pdf Napiling susi ng mga batayang tagaturol ng ASEAN] |footnote3 = [[Paglaki ng populasyon|Taunang paglaki]] 1.6% }} Ang '''Samahan ng mga Bansa sa Timog-Silangang Asya'''<ref>{{cite web|title=Ang Saligang Batas ng ASEAN|url=http://www.asean.org/storage/images/archive/AC-Philippines.pdf|publisher=Association of Southeast Asian Nations|accessdate=10 Enero 2018|archive-date=10 Enero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180110174642/http://www.asean.org/storage/images/archive/AC-Philippines.pdf|url-status=dead}}</ref>, na kadalasang dinadaglat bílang '''ASEAN''' o '''Asean''',<ref>http://www.gmanetwork.com/news/story/282707/ulatfilipino/balitangpinoy/pnoy-umalis-na-patungong-cambodia-para-sa-asean-summit-biyahe-gagastusan-ng-p11-m</ref><ref>http://www.gmanetwork.com/news/story/266003/ulatfilipino/balitangpinoy/ilang-miyembro-ng-asean-dismayado-sa-di-paglabas-ng-summit-ng-pahayag-ukol-sa-west-phl-sea{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ay isang kapisanang [[heopolitika|pang-heopolitika]], [[pang-ekonomiya]], at [[kultural|pangkultura]] ng mga bansa sa [[Timog-Silangang Asya]]. Ang Asean ay itinatag noong ika-8 ng Agosto 1967 at binuo ng [[Indonesya]], [[Malaysia]], [[Pilipinas]], [[Singapore]], at [[Taylandiya]]. Ang mga layunin ng samahang ito ay pagtaguyod ng [[paglago ng ekonomiya]], [[kaunlarang panlipunan]], pagsulong ng mga kultura sa mga kasapi, at pagpapalaganap ng kapayapaang pangrehiyon. == Kasaysayan == [[Talaksan:Bangkok declaration.jpg|thumb|200px|left|[[Deklarasyon ng Bangkok]]: Ang pagkatatag ng Asean noong 8 Agosto 1967.]] Maaaring iguhit ang pagkatatag ng Asean mula sa pagkatatag ng dalawang hiwalay na organisasyon: ang Samahan ng Timog-Silangang Asya, isang [[alyansa]] na binubuo ng mga bansang [[Pilipinas]], [[Malaysia]] at [[Taylandiya]] na itinatag noong taóng 1960, at ang [[Maphilindo]], isang iminungkahing alyansa na ibubuo ng [[Pilipinas]], [[Indonesya]] at [[Malaysia]]. Ang Asean ay itinatag noong 8 Agosto 1967, na ang mga ministro ng ugnayang panlabas ng limang bansa ay nagpulong sa Bangkok at naglagda ng Deklarasyon ng Asean, na kinikilala nang lubos na [[Deklarasyon ng Bangkok]]. Ang limang ministro ng ugnayang panlabas&nbsp;– [[Adam Malik]] ng Indonesya, [[Narciso Ramos]] ng Pilipinas, [[Abdul Razak|Tun Abdul Razak]] ng Malaysia, [[S. Rajaratnam]] ng Singapore, at [[Thanat Khoman]] ng Taylandiya&nbsp;– ay itinuring na Mga Ama ng Pagkatatag ng Organisasyon. Naging bahagi ng Asean ang [[Brunei Darussalam|Brunei]] noong 8 Enero 1984, ang araw pagkatapos ng pagkamit ng kanilang kalayaan nang isang linggo. Ang Brunei ay ang unang bansa na naging kasapi sa kalunan ng Asean. Noong 28 Hulyo 1995, nagkaroon ng isang bagong kasapi ang Asean nang sumanib ang [[Biyetnam]] bílang ikapitong kasapi. Pagkatapos ng dalawang taon, sumanib ang mga bansang [[Laos]] at [[Myanmar]] bílang kasapi ng Asean noong 23 Hulyo 1997. Kasabay dapat ang [[Kambodya]] sa araw ng pagsanib na iyon, ngunit ipinagpaliban muna sapagkat lumalaganap pa ang kaguluhang panloob sa politika. Noong 30 Abril 1999, sumanib na sa wakas ang bansang Kambodya at nakabuo ng isang matatag na samahán ang Asean. == Mga Pangunahing layunin ng Asean == Ang mga bansang-kasapi ng Asean at nakapagpatibay ng mga pangunahing prinsipyo para sa kanilang mga ugnayan ng mga bawat isa, na nabibilang sa Kasunduan ng Pagkakaibigan at Pagkikiisa sa Timog-Silangang Asya (TAC): * Paggalang sa magkabilá ng-panig ukol sa kalayaan, kapangyarihan, kapantayan, katatagang panteritoryo, at pambansang pagkakakilanlan ng lahat ng mga bansa; * Karapatan ng bawat estado na mamahala ang kanilang pambansang pamamalagi na maging malaya sa kaguluhang panlabas, lihim na pagbabagsak o pamimilit * Walang mangyayaring kaguluhan sa ugnayang panloob ng isa't isa * Pagsasaayos ng mga kakulangan o pagtatalo sa pamamagitan ng mapayapang paraan * Pagtatakwil sa mga banta o paggamit ng puwersa; at * Mabisang pakikiisa sa pagitan ng mga bansang-kasapi. == Mga kasapi == <!-- [[Talaksan:ASEAN HQ 2.jpg|thumb|250px|Ang punong tanggapan ng Asean sa [[Jakarta]], [[Indonesya]].]] --> [[Talaksan:Map of ASEAN member states.svg|thumb|307x307px|Mapang nagpapakita ng mga kasapi ng ASEAN]] === Talaan ng mga kasapi === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |[[Estado]] ! scope="col" |Araw ng pag-anib<ref>{{Cite web |title=ASEAN Member States |url=https://asean.org/member-states/ |access-date=2025-10-26 |website=asean.org}}</ref> |- ! scope="row" |{{flagicon|IDN}} [[Indonesya]] | align="right" |{{Date table sorting|1967-08-08}} |- ! scope="row" |{{flagicon|MAS}} [[Malaysia]] | align="right" |{{Date table sorting|1967-08-08}} |- ! scope="row" |{{flagicon|PHL}} [[Pilipinas]] | align="right" |{{Date table sorting|1967-08-08}} |- ! scope="row" |{{flagicon|SGP}} [[Singapore]] | align="right" |{{Date table sorting|1967-08-08}} |- ! scope="row" |{{flagicon|THA}} [[Taylandiya]] | align="right" |{{Date table sorting|1967-08-08}} |- ! scope="row" |{{flagicon|BRN}} [[Brunei]] | align="right" |{{Date table sorting|1984-01-07}} |- ! scope="row" |{{flagicon|VNM}} [[Biyetnam]] | align="right" |{{Date table sorting|1995-07-28}} |- ! scope="row" |{{flagicon|LAO}} [[Laos]] | align="right" |{{Date table sorting|1997-07-23}} |- ! scope="row" |{{flagicon|MMR}} [[Myanmar]] | align="right" |{{Date table sorting|1997-07-23}} |- ! scope="row" |{{flagicon|KHM}} [[Kambodya]] | align="right" |{{Date table sorting|1999-04-30}} |- ! scope="row" |{{flagicon|TLS}} [[Silangang Timor]] | align="right" |{{Date table sorting|2025-10-26}} |} === Papua New Guinea === Ang bansang [[Papua Bagong Guinea]] ay kasalukuyang nasa katayuang tagamasid mula 1976. == Pagtitipon ng Asean == [[Talaksan:ASEAN member states.svg|thumb|right|250px|<font color=navy>██</font> Mga likas na kasapi ng Asean<br> <font color=blue>██</font> Mga tagamasid sa Asean<br> <font color=aqua>██</font> Mga kandidatong-kasapi ng Asean<br> <font color=navy>█</font><font color=red>█</font> Asean Dagdag Tatlo<br> <font color=navy>█</font><font color=red>█</font><font color=green>█</font> Pagtitipon ng Silangang Asya<br> <font color=navy>█</font><font color=blue>█</font><font color=aqua>█</font><font color=red></font><font color=green>█</font><font color=orange>█</font> Porong Panrehiyon ng Asean]] Nagdadaos ng mga pagpupulong ang Asean na nakilalang [[Pagtitipon ng Asean]] (''Asean Summit''), kung saan nagpupulong ang mga punò ng pamahalaan ng bawat kasapi upang pag-usapan at pasyahan ang mga isyung panrehiyon, gayundin sa pagdaraos ng ibang pagpupulong kung saan kasáma ang mga bansa na nasa labas ng hanay na may hangaring magtaguyod ng mga ugnayang panlabas. {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! colspan="4" style="font-size:105%;" | Mga Pagtitipong Pormal ng Asean</tr> ! width="30px" | !! width="140px" | Petsa !! width="140px" | Bansa !! width="140px" | Punung-abala</tr> |- | Ika-1 || align="right" | Pebrero 23–24, 1976 || {{flag|Indonesya}} <td>[[Jakarta]]</td></tr> | Ika-2 || align="right" | Agosto 4–5, 1977 || {{flag|Malaysia}} ||[[Kuala Lumpur]]</tr> | Ika-3 || align="right" | Disyembre 14–15, 1987 || {{flag|Pilipinas}} ||[[Maynila]]</tr> | Ika-4 || align="right" | Enero 27–29, 1992 || {{flag|Singapore}} ||[[Singapore]]</tr> | Ika-5 || align="right" | Disyembre 14–15, 1995 || {{flag|Taylandiya}} <td>[[Bangkok]]</td></tr> | Ika-6 || align="right" | Disyembre 15–16, 1998 || {{flag|Biyetnam}} <td>[[Hanoi]]</td></tr> | Ika-7 || align="right" | Nobyembre 5–6, 2001 || {{flag|Brunei}} <td>[[Bandar Seri Begawan]]</tr> | Ika-8 || align="right" | Nobyembre 4–5, 2002 || {{flag|Kambodya}} <td>[[Phnom Penh]]</td></tr> | Ika-9 || align="right" | Oktubre 7–8, 2003 || {{flag|Indonesya}} <td>[[Bali]]</td></tr> | Ika-10 || align="right" | Nobyembre 29–30, 2004 || {{flag|Laos}} ||[[Vientiane]]</tr> | Ika-11 || align="right" | Disyembre 12–14, 2005 || {{flag|Malaysia}} ||[[Kuala Lumpur]]</tr> | Ika-12 || align="right" | Enero 11–14, 2007¹ || {{flag|Pilipinas}} ||[[Kalakhang Sugbo|Cebu]]</tr> | Ika-13 || align="right" | Nobyembre 18–22, 2007|| {{flag|Singapore}} || [[Singapore]]</tr> <tr><td>Ika-14</td><td>27 Pebrero–1 Marso, 10–11 Abril 2009</td><td rowspan="2">{{flag|Taylandiya}}</td><td rowspan="2">[[Pattaya]], [[Cha-am]], at [[Hua Hin]]</tr> |- |Ika-15 |23-25 Oktubre 2009</tr> |- |Ika-16 |8-9 Abril 2010 | rowspan="2" |{{flag|Biyetnam}} | rowspan="2" |[[Hanoi]] |- |Ika-17 |28-31 Oktubre 2010 |- |Ika-18 |7–8 Mayo 2011 | rowspan="2" |{{Flag|Indonesya}}⁴ |[[Jakarta]] |- |Ika-19 |14–19 Nobyembre 2011 |[[Bali]] |- |Ika-20 |3–4 Abril 2012 | rowspan="2" |{{Flag|Kambodya}} | rowspan="2" |[[Phnom Penh]] |- |Ika-21 |17–20 Nobyembre 2012 |- |Ika-22 |24–25 Abril 2013 | rowspan="2" |{{Flag|Brunei}} | rowspan="2" |[[Bandar Seri Begawan]] |- |Ika-23 |9–10 Oktubre 2013 |- |Ika-24 |10–11 Mayo 2014 | rowspan="2" |{{Flag|Myanmar|Myanmar}} | rowspan="2" |[[Naypyidaw]] |- |Ika-25 |12–13 Nobyembre 2014 |- |Ika-26 |26–27 Abril 2015 | rowspan="2" |{{Flag|Malaysia}} |[[Kuala Lumpur]] at [[Langkawi]] |- |Ika-27 |18–22 November 2015 |[[Kuala Lumpur]] |- |Ika-28 |6–8 Setyembre 2016 | rowspan="2" |{{Flag|Laos}} | rowspan="2" |[[Vientian|Vientiane]] |- |Ika-29 |6–8 Setyembre 2016 |- |Ika-30 |28–29 Abril 2017 | rowspan="2" |{{Flag|Pilipinas}} | rowspan="2" |[[Pasay]] |- |Ika-31 |10–14 Nobyembre 2017 |- |Ika-32 |27–28 Abril 2018 | rowspan="2" |{{Flag|Singapore}} | rowspan="2" |[[Singapore]] |- |Ika-33 |11–15 Nobyembre 2018 |- |Ika-34 |20–23 Hunyo 2019 | rowspan="2" |{{Flag|Taylandiya}} | rowspan="2" |[[Bangkok]] |- |Ika-35 |31 Oktubre–4 Nobyembre 2019 |- |Ika-36 |26 June 2020 | rowspan="2" |{{Flag|Biyetnam}} | rowspan="2" |[[Hanoi]] |- |Ika-37 |11–15 Nobyembre 2020 |- |Ika-38 |26–28 Oktubre 2021 | rowspan="2" |{{Flag|Brunei}} | rowspan="2" |[[Bandar Seri Begawan]] |- |Ika-39 |26–28 Oktubre 2021 |- |Ika-40 |10–13 Nobyembre 2022 | rowspan="2" |{{Flag|Kambodya}} | rowspan="2" |[[Nom Pen|Phnom Penh]] |- |Ika-41 |10–13 Nobyembre 2022 |- |Ika-42 |9–11 Mayo 2023 | rowspan="2" |{{Flag|Indonesya}} |[[Labuan Bajo]] |- |Ika-43 |5–7 Setyembre 2023 |[[Jakarta]] |- |Ika-44 |6–11 Oktubre 2024 | rowspan="2" |{{Flag|Laos}} | rowspan="2" |[[Vientian|Vientiane]] |- |Ika-45 |6–11 Oktubre 2024 |- |Ika-46 |26-27 Mayo 2025 | rowspan="2" |{{Flag|Malaysia}} | rowspan="2" |[[Kuala Lumpur]] |- |Ika-47 |26-28 Oktubre 2025 |- |Ika-48 | rowspan="2" |2026 | rowspan="2" |{{Flag|Pilipinas}} | rowspan="2" | |- |Ika-49 |- | colspan="4" style="font-size:95%;" | ¹ Ipinagpaliban mula Disyembre 10–14, 2006. |- | colspan="4" style="font-size:95%;" | ² Nagpunong-abala ng pagtitipon nang lumiban ang Myanmar. |- | colspan="4" style="font-size:95%;" | ³ Ang pagtitipon ay binubuo ng dalawang bahagi.<br>Ang unang bahagi ay nalipat mula 12–17 Disyembre 2008 dahil sa [[krisis pampolitika ng Taylandiya noong 2008]].<br>Ang ikalawang bahagi ay napigil noong Abril 11 dahil sa pagpasok ng mga demonstrador sa lugar ng pagdaraos ng pagtitipon. |- | colspan="4" style="font-size:95%;" | ⁴ Nagmungkahi ang bansang {{flag|Indonesya}} sa bansang {{flag|Brunei}} ng palitan na magpupunong-abala sila sa APEC (at malamang ang pagpupulong ng G20) sa 2013. |} Habang nagdaraos ang ikalimang Pagtitipon sa Bangkok, nagpasiya ang mga pinúnò na magpulong nang "di-pormal" sa pagitan ng bawat pagtitipon: {| class="wikitable" style="font-size:95%;" !colspan="4" style="font-size:105%;"| Mga Pagtitipong Di-pormal ng Asean</tr> !width="30px"| !!width="140px"| Petsa !!width="140px"| Bansa !!width="140px"| Punung-abala</tr> |- | Ika-1 || align="right" | 30 Nobyembre 1996 || {{flag|Indonesya}} || [[Jakarta]]</tr> | Ika-2 || align="right" | 14–16 Disyembre 1997 || {{flag|Malaysia}} || [[Kuala Lumpur]]</tr> | Ika-3 || align="right" | 27–28 Nobyembre 1999 || {{flag|Pilipinas}} || [[Maynila]]</tr> | Ika-4 || align="right" | 22–25 Nobyembre 2000 || {{flag|Singapore}} || [[Singapore]]</tr> |} == Ang paghahambing ng mga hanay sa mga malalaking bansa == {| class="wikitable" |- bgcolor="#ececec" | '''Organisasyon''' || '''Lawak'''<br><small>km²</small> || '''Populasyon''' || '''GDP (PPP)'''<br><small>sa EU$</small> || '''GDP (PPP)<br>bawat kapita'''<br><small>sa EU$</small> || '''Mga bansang-<br>kasapi''' |- | '''[[UE]]''' | bgcolor=#ccffcc align="right" | 4,225,104 | align="right" | 449,206,579 | align="right" | 26.308 trilyon | align="right" | 58,838 | align="right" | 27 |- | '''[[Asean|ASEAN]]''' | align="right" | 4,522,518 | align="right" | 683,290,000 | align="right" | 12,007 trilyon | align="right" | 17,528 | align="right" | 10 |- | '''[[CSN]]''' | align="right" | 17,715,335 | bgcolor=#ccffcc align="right" | 366,669,975 | align="right" | 2,635,349 | align="right" | 7,187 | align="right" | 12 |- | '''[[Unyong Aprika|AU]]''' | bgcolor="#ccffff" align="right" | 29,922,059 | bgcolor="#ccffff" align="right" | 1,494,988,668 | bgcolor="#ccffcc" align="right" | 8.990 trilyon | bgcolor="#ccffcc" align="right" | 6,330 | bgcolor="#ccffff" align="right" | 55 |- | '''Malalaking<br>bansa''' | | | | | '''Hati ng<br>politika''' |- | '''[[India]]''' | align="right" | 3,287,263 | align="right" | 1,428,627,663 | align="right" | 14.594 trillion | align="right" | 10,123 | align="right" | 36 |- | '''[[Tsina]]''' | align="right" | 9,596,961 | align="right" | 1,409,670,000 | align="right" | 35.291 trillion | align="right" | 25,015 | align="right" | 34 |- | '''[[Estados Unidos ng Amerika|EU]]'''¹ | align="right" | 9,833,520 | align="right" | 334,914,895 | align="right" | 28.781 trillion | align="right" | 85,373 | align="right" | 50 |- | '''[[Canada]]'''¹ | align="right" | 9,984,670 | align="right" | 41,288,599 | align="right" | 2.472 trillion | align="right" | 60,495 | align="right" | 13 |- | '''[[Russia]]''' | align="right" | 17,098,246 | align="right" | 143,679,916 | align="right" | 5.473 trillion | align="right" | 38,292 | align="right" | 89 |- |} <small>Itinaya sa taong 2024. Bughaw-puti para sa pinakamalaking halaga, lunting-puti para sa pinakamaliit, sa mga hanay na pinaghahambingan.</small><br> == Katayuan ng ekonomiya == Ang talahanayang GDP ay nakabatay sa PPP na itinaya noong 2024. {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse; font-size: 95%:" |- bgcolor="#efefef" | '''Bansa''' || '''GDP (PPP)'''<br><small>''angaw<br>sa [[Dolyar ng Estados Unidos|EU$]](Itinaya)''</small> || '''GDP (PPP)'''<br>'''bawat kapita'''<br><small>''sa [[Dolyar ng Estados Unidos|EU$]](Itinaya)''</small> |- | {{flag|Indonesya}} || 4.721 trilyon || 16,861 |- | {{flag|Taylandiya}} || 1.644 trilyon || 23,401 |- | {{flag|Biyetnam}} || 1.559 trilyon || 15,470 |- | {{flag|Pilipinas}} || 1.392 trilyon || 12,192 |- | {{flag|Malaysia}} || 1.306 trilyon || 39,030 |- | {{flag|Singapore}} || 794.179 bilyon || 133,737 |- | {{flag|Myanmar}} || 283.572 bilyon || 5,200 |- | {{flag|Kambodya}} || 106.714 bilyon || 6,541 |- | {{flag|Laos}} || 74.205 bilyon || 9,787 |- | {{flag|Brunei}} || 33.875 bilyon || 76,864 |} == Mga Lider ng ASEAN == <gallery class="center" widths="145"> Talaksan:His Majesty Bolkiah 20231216.jpg|{{flagicon|BRU}} '''[[Brunei Darussalam]]'''<br /> [[Sultan ng Brunei|Sultan]] <br />'''[[Hassanal Bolkiah]]''' Talaksan:Hun Manet on May 30, 2025 (cropped).jpg|{{flagicon|CAM}} '''[[Kambodya]]'''<br /> [[Punong Ministro ng Kambodya|Punong Ministro]]<br />'''[[Hun Manet]]''' Talaksan:Prabowo Subianto 2024 official portrait.jpg|{{flagicon|IDN}} '''[[Indonesya]]'''<br />[[Pangulo ng Indonesya|Pangulong]] <br />'''[[Prabowo Subianto]]''' Talaksan:Sonexay Siphandone on January 21, 2025.jpg|{{flagicon|LAO}} '''[[Laos]]'''<br />[[Punong Ministro ng Laos|Punong Ministro]]<br />'''[[Sonexay Siphandone]]''' Talaksan:20251026 Anwar Ibrahim 47th ASEAN Summit.jpg|{{flagicon|MAS}} '''[[Malaysia]]'''<br />[[Punong Ministro ng Malaysia|Punong Ministro]]<br />'''[[Anwar Ibrahim]]''' Talaksan:Min Aun Hlaing at Tianjin (2025) (cropped).jpg|{{flagicon|Burma}} '''[[Myanmar]]'''<br /> [[Pangulo ng Myanmar|Pangulong]]<br />'''[[Min Aung Hlaing]]''' Talaksan:Ferdinand R. Marcos Jr (3x4 cropped).jpg|{{flagicon|PHL}} '''[[Pilipinas]]'''<br />[[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] <br />'''[[Bongbong Marcos|Ferdinand Marcos Jr.]]''' Talaksan:Prime Minister of Singapore Lawrence Wong 250530-D-PM193-4275 (2025).jpg|{{flagicon|SGP}} '''[[Singapore]]'''<br />[[Punong Ministro ng Singapore|Punong Ministro]] <br />'''[[Lawrence Wong]]''' Talaksan:Anutin Charnvirakul in 2025.jpg|{{flagicon|THA}} '''[[Taylandiya]]'''<br />[[Punong Ministro ng Taylandiya|Punong Ministro]] <br />'''[[Anutin Charnvirakul]]''' Talaksan:PM Kishida meeting with PM Gusmão of Timor-Leste (cropped).jpg|{{flagicon|Timor-Leste}} '''[[Timor Leste]]'''<br />[[Punong Ministro ng Timor Leste|Punong Ministro]]<br />'''[[Xanana Gusmão]]''' Talaksan:Lê Minh Hưng 20260423.jpg|{{flagicon|Vietnam}} '''[[Vietnam]]'''<br />[[Punong Ministro ng Vietnam|Punong Ministro]]<br />'''[[Lê Minh Hưng]]''' </gallery> ==Tingnan din== * [[ASEAN+ 3]] * [[Sona ng Malayang Kalakalan ng ASEAN]] o AFTA * [[BIMP-EAGA]] * [[Pundasyong ASEAN]] * [[ASEAN+ 6]] * [[Awit ng Pagkakaisa ng ASEAN]] (Himno ng ASEAN) * [[Sagisag ng ASEAN]] * [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] (SEA Games) * [[Talaan ng mga lungsod sa ASEAN ayon sa populasyon]] * [[Ang Paraan ng ASEAN]] opisyal na awitin ng ASEAN ==Mga sanggunian== {{Reflist}}<ref>{{Cite web |date=9, May 2015 |title=Selected Basic ASEAN Indicators |url=https://asean.org/images/2015/January/selected_key_indicators/Summary%20table_as%20of%20December%202014_R.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904103519/http://www.asean.org/images/2015/January/selected_key_indicators/Summary%20table_as%20of%20December%202014_R.pdf |archive-date=4, September 2015}}</ref> <ref>{{Cite web |date=13, April 2023 |title=Report for selected countries and subjects |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=516,522,536,544,548,518,566,576,578,582,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,LP,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live}}</ref> ==Mga kawing panlabas== * [http://www.asean.org/ Opisyal na Pahina ng ASEAN] * [https://www.youtube.com/watch?v=ZfHJdhVdIIQ YouTube: Association of Southeast Asian Nations (ASEAN)] * [https://www.youtube.com/watch?v=tnqXEYI1yGg YouTube: ASEAN Community] * [http://www.asean.org/10921.htm ASEAN Secretariat Related Sites] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725020933/http://www.asean.org/10921.htm |date=2011-07-25 }} * [http://www.aseanregionalforum.org/ ASEAN Regional Forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725021423/http://www.aseanregionalforum.org/ |date=2013-07-25 }} * [http://www.aseanfoundation.org/ ASEAN Foundation] * [http://www.aseanfocus.com/ ASEAN Focus Group] * [http://www.aseannewsnetwork.com/ ASEAN News Network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050427131934/http://www.aseannewsnetwork.com/ |date=2005-04-27 }} {{ASEAN}} [[Kategorya:ASEAN]] [[Kategorya:Timog-silangang Asya]] [[Kategorya:Asya]] [[Kategorya:Mga pandaigdigang organisasyon]] s1e8xp8iy49ll1ijo849c9p4fp9xzvq 0 50427 2205330 2205180 2026-04-30T04:06:20Z Exec8 780 2205330 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region |name = Rehiyon IV-B |other_name = MIMAROPA |map_file = Ph_locator_region_4b.png |island_group = [[Luzon]] |regional_center = [[Lungsod ng Calapan]], [[Oriental Mindoro]] |area_km2 = 29621 |population_as_of = 2015 |population = 2,963,360 |provinces = 5 |cities = 2 |municipalities = 71 |barangays = 1458 |districts = 7 |languages = [[Wikang Tagalog|Tagalog]], [[Wikang Romblomanon|Romblomanon]], [[Wikang Asi|Bantoanon o Asi]], [[Wikang Onhan|Onhan]], [[Wikang Cuyonon|Cuyonon]] at mga wikang sinasalita ng mga [[Mangyan]] at Palawan. }} Ang '''MIMAROPA''', opisyal na tinatawag na '''Rehiyong Timog-Kanlurang Tagalog''', ay isang [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] sa [[Pilipinas]] na binubuo ng mga sumusunod na mga [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]]: [[Mindoro|'''''Mi'''''ndoro]](Occidental Mindoro at Oriental Mindoro), [[Marinduque|'''''Ma'''''rinduque]], [[Romblon|'''''Ro'''''mblon]] at [[Palawan|'''''Pa'''''lawan]]. Ang mga lalawigang ito ay mga lalawigan ng Rehiyon IV-B na mga isla sa karagatan ng [[Kanlurang Dagat Pilipinas]]. Dalawa lamang ang lungsod sa buong rehiyon na ito: ang [[Lungsod ng Calapan]] na matatagpuan sa [[Oriental Mindoro]] at ang Puerto Princesa City sa Palawan. Ang [[Palawan]] ay naging bahagi ng [[Kanlurang Visayas|Rehiyon VI]] noong 5 Hunyo 2005. Ito ay inilipat sa Kanlurang Visayas mula sa dating "MIMAROPA", sa bisa ng Executive Order No. 429, na nilagdaan noong 23 Mayo 2005. Kasunod nito ay inilabas naman ang Administrative Order No. 129 noong 19 Agosto 2005, upang bigyang pansin ang anumang epektong idudulot ng naunang kautusan at bilang pag-alalay na rin sa maayos na paraan ng paglilipat ng Palawan mula sa Kanlurang Visayas sa ilalim ng MIMAROPA. Ang [[MIMAROPA o Rehiyon IV-B]] ay isang rehiyon sa bahagi ng Luzon, na may kabuung sukat na 27,455.9 kilometro kwadrado. Ang rehiyong ito ay binubuo ng mga lalawigan ng '''Occidental Mindoro, Oriental Mindoro, Marinduque, Romblon at Palawan'''. ==Mga lalawigan== [[Talaksan:Ph MIMAROPA.png|thumb|400px| Mapang politikal ng MIMAROPA]] {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! [[Lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! Wika !! Populasyon<br>(2017)<ref name='2010 Census of Population'>{{cite web|url=https://www.psa.gov.ph/content/population-region-iv-b-mimaropa-based-2015-census-population|title=2015 Census of Population|publisher=Philippine National Statistics Office|accessdate=10 Pebrero 2017|archive-date=12 Enero 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112032014/http://psa.gov.ph/content/population-region-iv-b-mimaropa-based-2015-census-population|url-status=dead}}</ref> !! Sukat<br>([[Kilometro Kwadrado|km²]]) !! Densidad<br>(bawat km²) |- |[[Marinduque]] |[[Boac]] | [[Wikang Tagalog|Tagalog]]/[[Wikang Romblomanon|Romblomanon]] |819,400 | | |- |[[Occidental Mindoro]] |[[Mamburao, Occidental Mindoro|Mamburao]] |[[Batangas Tagalog]] |464,000 | | |- |[[Oriental Mindoro]] |[[Lungsod ng Calapan]] † |[[Batangas Tagalog]] |819,400 | | |- |[[Palawan]] |[[Lungsod ng Puerto Princesa]] |[[Wikang Cuyunon|Cuyunon]]/[[Wikang Tagalog]]/Bisaya |940,200 | | |- |[[Romblon]] |[[Romblon, Romblon|Romblon]] |[[Wikang Romblomanon]] |313,400 | | |- ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | |- |[[Lungsod ng Puerto Princesa]] |— |[[Wikang Cuyunon|Cuyunon]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | | | |} {{Mimaropa}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] [[Kategorya:Luzon]] {{pilipinas-stub}} aiqlrlu7g7baqp71t6qf9y16mar09h9 2205361 2205330 2026-04-30T04:25:18Z Exec8 780 2205361 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region |name = Rehiyon IV-B |other_name = MIMAROPA |map_file = Ph_locator_region_4b.png |island_group = [[Luzon]] |regional_center = [[Lungsod ng Calapan]], [[Oriental Mindoro]] |area_km2 = 29621 |population_as_of = 2015 |population = 2,963,360 |provinces = 5 |cities = 2 |municipalities = 71 |barangays = 1458 |districts = 7 |languages = [[Wikang Tagalog|Tagalog]], [[Wikang Romblomanon|Romblomanon]], [[Wikang Asi|Bantoanon o Asi]], [[Wikang Onhan|Onhan]], [[Wikang Cuyonon|Cuyonon]] at mga wikang sinasalita ng mga [[Mangyan]] at Palawan. }} Ang '''MIMAROPA''', opisyal na tinatawag na '''Rehiyong Timog-Kanlurang Tagalog''', ay isang [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] sa [[Pilipinas]] na binubuo ng mga sumusunod na mga [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]]: [[Mindoro|'''''Mi'''''ndoro]](Occidental Mindoro at Oriental Mindoro), [[Marinduque|'''''Ma'''''rinduque]], [[Romblon|'''''Ro'''''mblon]] at [[Palawan|'''''Pa'''''lawan]]. Ang mga lalawigang ito ay mga lalawigan ng Rehiyon IV-B na mga isla sa karagatan ng [[Kanlurang Dagat Pilipinas]]. Dalawa lamang ang lungsod sa buong rehiyon na ito: ang [[Lungsod ng Calapan]] na matatagpuan sa [[Oriental Mindoro]] at ang Puerto Princesa City sa Palawan. Ang [[Palawan]] ay naging bahagi ng [[Kanlurang Visayas|Rehiyon VI]] noong 5 Hunyo 2005. Ito ay inilipat sa Kanlurang Visayas mula sa dating "MIMAROPA", sa bisa ng Executive Order No. 429, na nilagdaan noong 23 Mayo 2005. Kasunod nito ay inilabas naman ang Administrative Order No. 129 noong 19 Agosto 2005, upang bigyang pansin ang anumang epektong idudulot ng naunang kautusan at bilang pag-alalay na rin sa maayos na paraan ng paglilipat ng Palawan mula sa Kanlurang Visayas sa ilalim ng MIMAROPA. Ang [[MIMAROPA o Rehiyon IV-B]] ay isang rehiyon sa bahagi ng Luzon, na may kabuung sukat na 27,455.9 kilometro kwadrado. Ang rehiyong ito ay binubuo ng mga lalawigan ng '''Occidental Mindoro, Oriental Mindoro, Marinduque, Romblon at Palawan'''. ==Mga lalawigan== [[Talaksan:Ph MIMAROPA.png|thumb|400px| Mapang politikal ng MIMAROPA]] {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! [[Lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! Wika !! Populasyon<br>(2017)<ref name='2010 Census of Population'>{{cite web|url=https://www.psa.gov.ph/content/population-region-iv-b-mimaropa-based-2015-census-population|title=2015 Census of Population|publisher=Philippine National Statistics Office|accessdate=10 Pebrero 2017|archive-date=12 Enero 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112032014/http://psa.gov.ph/content/population-region-iv-b-mimaropa-based-2015-census-population|url-status=dead}}</ref> !! Sukat<br>([[Kilometro Kwadrado|km²]]) !! Densidad<br>(bawat km²) |- |[[Marinduque]] |[[Boac]] | [[Wikang Tagalog|Tagalog]]/[[Wikang Romblomanon|Romblomanon]] |819,400 | | |- |[[Occidental Mindoro]] |[[Mamburao, Occidental Mindoro|Mamburao]] |[[Batangas Tagalog]] |464,000 | | |- |[[Oriental Mindoro]] |[[Lungsod ng Calapan]] † |[[Batangas Tagalog]] |819,400 | | |- |[[Palawan]] |[[Lungsod ng Puerto Princesa]] |[[Wikang Cuyunon|Cuyunon]]/[[Wikang Tagalog]]/Bisaya |940,200 | | |- |[[Romblon]] |[[Romblon, Romblon|Romblon]] |[[Wikang Romblomanon]] |313,400 | | |- ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | |- |[[Lungsod ng Puerto Princesa]] |— |[[Wikang Cuyunon|Cuyunon]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | | | |} == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Mimaropa}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] [[Kategorya:Luzon]] {{pilipinas-stub}} pwsq4g1bkp3946z8xi3rr80j14aop9u 2205383 2205361 2026-04-30T04:59:24Z Exec8 780 2205383 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region |name = Rehiyon IV-B |other_name = MIMAROPA |map_file = Ph_locator_region_4b.png |island_group = [[Luzon]] |regional_center = [[Lungsod ng Calapan]], [[Oriental Mindoro]] |area_km2 = 29621 |population_as_of = 2015 |population = 2,963,360 |provinces = 5 |cities = 2 |municipalities = 71 |barangays = 1458 |districts = 7 |languages = [[Wikang Tagalog|Tagalog]], [[Wikang Romblomanon|Romblomanon]], [[Wikang Asi|Bantoanon o Asi]], [[Wikang Onhan|Onhan]], [[Wikang Cuyonon|Cuyonon]] at mga wikang sinasalita ng mga [[Mangyan]] at Palawan. }} Ang '''MIMAROPA''', opisyal na tinatawag na '''Rehiyong Timog-Kanlurang Tagalog''', ay isang [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] sa [[Pilipinas]] na binubuo ng mga sumusunod na mga [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]]: [[Mindoro|'''''Mi'''''ndoro]](Occidental Mindoro at Oriental Mindoro), [[Marinduque|'''''Ma'''''rinduque]], [[Romblon|'''''Ro'''''mblon]] at [[Palawan|'''''Pa'''''lawan]]. Ang mga lalawigang ito ay mga lalawigan ng Rehiyon IV-B na mga isla sa karagatan ng [[Kanlurang Dagat Pilipinas]]. Dalawa lamang ang lungsod sa buong rehiyon na ito: ang [[Lungsod ng Calapan]] na matatagpuan sa [[Oriental Mindoro]] at ang Puerto Princesa City sa Palawan. Ang [[Palawan]] ay naging bahagi ng [[Kanlurang Visayas|Rehiyon VI]] noong 5 Hunyo 2005. Ito ay inilipat sa Kanlurang Visayas mula sa dating "MIMAROPA", sa bisa ng Executive Order No. 429, na nilagdaan noong 23 Mayo 2005. Kasunod nito ay inilabas naman ang Administrative Order No. 129 noong 19 Agosto 2005, upang bigyang pansin ang anumang epektong idudulot ng naunang kautusan at bilang pag-alalay na rin sa maayos na paraan ng paglilipat ng Palawan mula sa Kanlurang Visayas sa ilalim ng MIMAROPA. Ang [[MIMAROPA o Rehiyon IV-B]] ay isang rehiyon sa bahagi ng Luzon, na may kabuung sukat na 27,455.9 kilometro kwadrado. Ang rehiyong ito ay binubuo ng mga lalawigan ng '''Occidental Mindoro, Oriental Mindoro, Marinduque, Romblon at Palawan'''. ==Mga lalawigan== [[Talaksan:Ph MIMAROPA.png|thumb|400px| Mapang politikal ng MIMAROPA]] {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! [[Lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! Wika !! Populasyon<br>(2017)<ref name='2010 Census of Population'>{{cite web|url=https://www.psa.gov.ph/content/population-region-iv-b-mimaropa-based-2015-census-population|title=2015 Census of Population|publisher=Philippine National Statistics Office|accessdate=10 Pebrero 2017|archive-date=12 Enero 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112032014/http://psa.gov.ph/content/population-region-iv-b-mimaropa-based-2015-census-population|url-status=dead}}</ref> !! Sukat<br>([[Kilometro Kwadrado|km²]]) !! Densidad<br>(bawat km²) |- |[[Marinduque]] |[[Boac]] | [[Wikang Tagalog|Tagalog]]/[[Wikang Romblomanon|Romblomanon]] |819,400 | | |- |[[Occidental Mindoro]] |[[Mamburao, Occidental Mindoro|Mamburao]] |[[Batangas Tagalog]] |464,000 | | |- |[[Oriental Mindoro]] |[[Lungsod ng Calapan]] † |[[Batangas Tagalog]] |819,400 | | |- |[[Palawan]] |[[Lungsod ng Puerto Princesa]] |[[Wikang Cuyunon|Cuyunon]]/[[Wikang Tagalog]]/Bisaya |940,200 | | |- |[[Romblon]] |[[Romblon, Romblon|Romblon]] |[[Wikang Romblomanon]] |313,400 | | |- ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | |- |[[Lungsod ng Puerto Princesa]] |— |[[Wikang Cuyunon|Cuyunon]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | | | |} == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Mimaropa}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] [[Kategorya:Luzon]] {{pilipinas-stub}} mwi4kgg634qvifwyg7n7l4vj4hanahh 0 67880 2205305 2199138 2026-04-30T01:38:34Z ~2026-26245-02 161330 /* Talaan mga Pangulo ng Estados Unidos */Talaan ng mga Pangulo ng Estados Unidos 2205305 wikitext text/x-wiki {{unsourced|date=Disyembre 2024}} [[Talaksan:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|thumb|200px|Ang [[Seal of the President of the United States|sagisag ng Pangulo ng Estados Unidos]] na huling nabago nang idagdag ang ika-50 bituin para sa [[Hawaii]] noong 1959.]] Ang '''Pangulo ng Estados Unidos ng Amerika''' ay ang puno ng estado at puno ng pamahalaan ng [[Estados Unidos]]. Nalikha ang tanggapan ng [[Pangulo]] sa pamamagitan ng konstitusyon ng Estados Unidos noong [[1788]]. Ihinahalal ang pangulo sa pamamagitan ng [[Kolehiyong Panghalalan ng Estados Unidos]]. * '''Panunumpa sa katungkulan bilang Pangulo ng Estados Unidos "'' Ako si, (Pangalan ng Pangulo/Pansamantalang Pangulo), ay taimtim na nanunumpa, na tapat kong isasakatuparan ang katungkulan ng Pangulo ng Estados Unidos, at, sa abot ng aking kakayahan, aking pangangalagaan, ipagtanggol at ipagsanggalang ang Saligang-Batas ng Estados Unidos. Kasihan nawa ako ng Diyos. * '''Panunumpa sa katungkulan bilang Pangalawang-Pangulo''' Ako si, (Pangalan ng Pangalawang-Pangulo/Pansamantalang Pangalawang-Pangulo), ay taimtim na nanunumpa, na aking itataguyod at ipagsasanggalang ang Saligang-Batas ng Estados Unidos laban sa mga kaaway, lokal at banyaga; na magtataglay ako ng katapatan at pagsunod sa pareho; na aking tinatanggap ang pananagutang ito nang malaya, na walang anumang pasubali o hangaring umiwas; na aking isasagawa nang mabuti't tapat ang mga tungkulin ng itong katungkulang aking papasukan. Kasihan nawa ako ng Diyos. == Talaan mga Pangulo ng Estados Unidos == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- style="background:#cccccc" ! Blg ! colspan=2 | Pangulo !! Buwang Nagsimula !! Buwang Nagtapos !! Partido !! Pangalawang Pangulo !! Termino |- style="background:#dddddd" |- style="background:#dddddd" |- style="background:#e6e6aa" | rowspan=2 | '''1''' || rowspan=2 | [[George Washington]] (1732-1799)|| rowspan=2 | [[Talaksan:Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington (3x4 cropped).jpg|120px]] || rowspan=2 | [[Abril 30]] [[1789]] || rowspan=2 | [[Marso 3]] [[1797]] || rowspan=2 | <small>Wala <br /> (Pulisya ng Pederal)</small> || rowspan=2 | [[John Adams]] || align=center | 1 |- style="background:#dddddd" | align=center | 2 |- style="background:#e6e6aa" || '''2''' || [[John Adams]] (1735-1826)|| [[Talaksan:John Adams A18236 (cropped).jpg|120px]] || [[Marso 4]] [[1797]] || [[Marso 3]] [[1801]] || [[Partido Pederalista ng Estados Unidos|Pederalista]]|| [[Thomas Jefferson]] || align=center | 3 |- style="background:#ffddaa" | rowspan=2 | '''3''' || rowspan=2 | [[Thomas Jefferson]] (1743-1826)|| rowspan=2 | [[Talaksan:Official Presidential portrait of Thomas Jefferson (by Rembrandt Peale, 1800) (3x4 cropped).jpg|120px]] || rowspan=2 | [[Marso 4]] [[1801]] || rowspan=2 | [[Marso 3]] [[1809]] || rowspan=2 | [[Partido Demokrata-Republikano (Estados Unidos)|Demokrata-Republikano]]|| [[Aaron Burr]] || align=center | 4 |- style="background:#ffddaa" | [[George Clinton (politiko)|George Clinton]] || align=center | 5 |- style="background:#ffddaa" | rowspan=2 | '''4''' || rowspan=2 | [[James Madison]] (1751-1836)|| rowspan=2 | [[Talaksan: James Madison Portrait 1816 (3x4 cropped).jpg|120px]] || rowspan=2 | [[Marso 4]] [[1809]] || rowspan=2 | [[Marso 3]] [[1817]] || rowspan=2 | [[Partai Demokrat-Republik (Amerika Serikat)|Demokrat-Republik]] || [[George Clinton (politiko)|George Clinton]] <small>[1]</small> <br /> <small>''Wala''</small> || align=center | 6 |- style="background:#ffddaa" | [[Elbridge Gerry]] <small>[1]</small> <br /> <small>''Wala''</small> || align=center | 7 |- style="background:#ffddaa" | rowspan=2 | '''5''' || rowspan=2 | [[James Monroe]] (1758-1831)|| rowspan=2 | [[Talaksan:James Monroe White House portrait 1819 (cropped 3x4 close).jpg|120px]] || rowspan=2 | [[Marso 4]] [[1817]] || rowspan=2 | [[Marso 3]] [[1825]] || rowspan=2 | [[Partai Demokrat-Republik (Amerika Serikat)|Demokrat-Republik]] || rowspan=2 | [[Daniel Tompkins]] || align=center | 8 |- style="background:#ffddaa" | align=center | 9 |- style="background:#ffddaa" | '''6''' || [[John Quincy Adams]] (1767-1848)|| [[Talaksan:John Quincy Adams 1858 (3x4 cropped).jpg|120px]] || [[Marso 4]] [[1825]] || [[Marso 3]] [[1829]] || [[Partai Demokrat-Republik (Amerika Serikat)|Demokrat-Republik]] || [[John C. Calhoun|John Calhoun]] || align=center | 10 |- style="background:#ddeeff" | rowspan=2 | '''7''' || rowspan=2 | [[Andrew Jackson]] (1767-1845)|| rowspan=2 | [[Talaksan:Andrew jackson head (3x4 cropped).jpg|120px]] || rowspan=2 | [[Marso 4]] [[1829]] || rowspan=2 | [[Marso 3]] [[1837]] || rowspan=2 | [[Partai Demokrat (Amerika Serikat)|Demokrat]] || [[John C. Calhoun|John Calhoun]] <small>[2]</small> <br /> <small>''Wala''</small> || 11 |- style="background:#ddeeff" | [[Martin Van Buren]] || align=center | 12 |- style="background:#ddeeff" | '''8''' || [[Martin Van Buren]] (1782-1862)|| [[Talaksan:Martin Van Buren (3x4 cropped).jpg|120px]] || [[Marso 4]] [[1837]] || [[Marso 3]] [[1841]] || [[Partai Demokrat (Amerika Serikat)|Demokrat]] || [[Richard Mentor Johnson|Richard Johnson]] || 13 |- style="background:#ffffcc" <!--Note to future editors: Please leave out middle names/initials except when necessary to distinguish Adams, Bushes, or VP Stevenson. See the Talk page, for more.-->| '''9''' || [[William Henry Harrison]] (1773-1841)|| [[Talaksan:William Henry Harrison Portrait (3x4 cropped).jpg|120px]] || [[Marso 4]] [[1841]] || [[Abril 4]] [[1841]] || [[Partai Whig Amerika Serikat|Whig]] || [[John Tyler]] || rowspan=2 align=center | 14 |- style="background:#ffffcc" | '''10''' || [[John Tyler]] (1790-1862)|| [[Talaksan:John Tyler (cropped 3x4) (cropped)(2).png|120px]] || [[Abril 4]] [[1841]] || [[Marso 3]] [[1845]] || [[Partai Whig Amerika Serikat|Whig]] <small>[3]</small> ||<small>''Wala''</small> |- style="background:#ddeeff" <!--Note to future editors: Please leave out middle names/initials except when necessary to distinguish Adams, Bushes, or VP Stevenson. See the Talk page, for more.-->| '''11''' || [[James K. Polk]] (1795-1849)|| [[Talaksan:James K Polk (3x4 cropped).jpg|120px]] || [[Marso 4]] [[1845]] || [[Marso 3]] [[1849]] || [[Partai Demokrat (Amerika Serikat)|Demokrat]] || [[George M. Dallas|George Dallas]] || align=center | 15 |- style="background:#ffffcc" | '''12''' || [[Zachary Taylor]] (1784-1850)|| [[Talaksan:Zachary Taylor cropped.jpg|120px]] || [[Marso 4]] [[1849]] || [[Hulyo 9]] [[1850]] <small>[1]</small> || [[Partai Whig Amerika Serikat|Whig]] || [[Millard Fillmore]] || rowspan=2 align=center | 16 |- style="background:#ffffcc" | '''13''' || [[Millard Fillmore]] (1880-1874)|| [[Talaksan:Fillmore Alt Crop.jpg|120px]] || [[Hulyo 9]] [[1850]] || [[Marso 3]] [[1853]] || [[Partai Whig Amerika Serikat|Whig]] || <small>''Wala''</small> |- style="background:#ddeeff" | '''14''' || [[Franklin Pierce]] (1804-1869)|| [[Talaksan:Mathew Brady - Franklin Pierce - alternate crop (cropped).jpg|120px]] || [[Marso 4]] [[1853]] || [[Marso 3]] [[1857]] || [[Partai Demokrat (Amerika Serikat)|Demokrat]] || [[William R. King|William King]] <small>[1]</small> <br /> <small>''Wala''</small> || align=center | 17 |- style="background:#ddeeff" | '''15''' || [[James Buchanan]] (1791-1868)|| [[Talaksan:James Buchanan (cropped 3x4).jpg|120px]] || [[Marso 4]] [[1857]] || [[Marso 3]] [[1861]] || [[Partai Demokrat (Amerika Serikat)|Demokrat]] || [[John C. Breckinridge|John Breckinridge]] || align=center | 18 |- style="background:#ffe1e1" | rowspan=2 | '''16''' || rowspan=2 | [[Abraham Lincoln]] (1809-1865)|| rowspan=2 | [[Talaksan:Abraham Lincoln 1863 Portrait (3x4 cropped).jpg|120px]] || rowspan=2 | [[Marso 4]] [[1861]] || rowspan=2 | [[Abril 15]] [[1865]] <small>[4]</small> || rowspan=2 | [[Partido Republikano (Estados Unidos)|Republikano]] || [[Hannibal Hamlin]] || align=center | 19 |- style="background:#ffe1e1" | [[Andrew Johnson]] <small>[5]</small> || rowspan=2 align=center | 20 |- style="background:#ddeeff" | '''17''' || [[Andrew Johnson]] (1808-1875)|| [[Talaksan:President Andrew Johnson.jpg|120px]] || [[Abril 15]] [[1865]] || [[Marso 3]] [[1869]] || [[Partido Demokrata (Estados Unidos)|Demokrata]] <small>[5]</small> || <small>''Wala''</small> |- style="background:#ffe1e1" <!--Note to future editors: Please leave out middle names/initials except when necessary to distinguish Adams, Bushes, or VP Stevenson. See the Talk page, for more.-->| rowspan=2 | '''18''' || rowspan=2 | [[Ulysses S. Grant]] (1822-1885)|| rowspan=2 | [[Talaksan:Ulysses S Grant by Brady c1870-restored (3x4 cropped).jpg|120px]] || rowspan=2 | [[Marso 4]] [[1869]] || rowspan=2 | [[Marso 3]] [[1877]] || rowspan=2 | [[Partido Republikano (Estados Unidos)|Republikano]] || [[Schuyler Colfax]] || align=center | 21 |- style="background:#ffe1e1" | [[Henry Wilson]] <small>[1]</small> <br /> <small>''Wala''</small> || align=center | 22 |- style="background:#ffe1e1" <!--Note to future editors: Please leave out middle names/initials except when necessary to distinguish Adams, Bushes, or VP Stevenson. See the Talk page, for more.-->| '''19''' || [[Rutherford B. Hayes]] (1822-1893)|| [[Talaksan:President Rutherford Hayes 1870 - 1880 (3x4 cropped).jpg|120px]] || [[Marso 4]] [[1877]] || [[Marso 3]] [[1881]] || [[Partido Republikano (Estados Unidos)|Republikano]] || [[William A. Wheeler|William Wheeler]] || align=center | 23 |- style="background:#ffe1e1" | '''20''' || [[James A. Garfield]] (1831-1881)|| [[Talaksan:James Abram Garfield, photo portrait seated (3x4 cropped b).jpg|120px]] || [[Marso 4]] [[1881]] || [[Setyembre 19]] [[1881]] <small>[4]</small> || [[Partido Republikano (Estados Unidos)|Republikano]] || [[Chester A. Arthur]] || rowspan=2 align=center | 24 |- style="background:#ffe1e1" <!--Note to future editors: Please leave out middle names/initials except when necessary to distinguish Adams, Bushes, or VP Stevenson. See the Talk page, for more.-->| '''21''' || [[Chester A. Arthur]] (1829-1886)|| [[Talaksan:Chester A. Arthur by Abraham Bogardus (B&W) (cropped and B&W) (2).jpg|120px]] || [[Setyembre 19]] [[1881]] || [[Marso 3]] [[1885]] || [[Partido Republikano (Estados Unidos)|Republikano]] || <small>''Wala''</small> |- style="background:#ddeeff" | '''22''' || [[Grover Cleveland]] <br /> <small>''(Panahon ika-1)'' (1837-1908)</small> || [[Talaksan:StephenGroverCleveland.png|120px]] || [[Marso 4]] [[1885]] || [[Marso 3]] [[1889]] || [[Partai Demokrat (Amerika Serikat)|Demokrata]]|| [[Thomas A. Hendricks|Thomas Hendricks]] <small>[1]</small> <br /> <small>''Wala''</small> || align=center | 25 |- style="background:#ffe1e1" | '''23''' || [[Benjamin Harrison]] (1833-1901)|| [[Talaksan:Benjamin Harrison, head and shoulders bw photo, 1896 (4x5 cropped).jpg|120px]] || [[Marso 4]] [[1889]] || [[Marso 3]] [[1893]] || [[Partido Republikano (Estados Unidos)|Republikano]] || [[Levi Morton]] || align=center | 26 |- style="background:#ddeeff" | '''24''' || [[Grover Cleveland]] <br /> <small>''(Panahon ika-2)'' (1837-1908)</small> || [[Talaksan:StephenGroverCleveland.png|120px]] || [[Marso 4]] [[1893]] || [[Marso 3]] [[1897]] || [[Partai Demokrat (Amerika Serikat)|Demokrata]]|| [[Adlai E. Stevenson]] || align=center | 27 |- style="background:#ffe1e1" | rowspan=2 | '''25''' || rowspan=2 | [[William McKinley]] (1843-1901)|| rowspan=2 | [[Talaksan:William McKinley Portrait (3x4 cropped).jpg|120px]] || rowspan=2 | [[Marso 4]] [[1897]] || rowspan=2 | [[Setyembre 4]] [[1901]] <small>[4]</small> || rowspan=2 | [[Partido Republikano (Estados Unidos)|Republikano]] || [[Garret A. Hobart|Garret Hobart]] <small>[1]</small> <br /> <small>''Wala''</small> || align=center | 28 |- style="background:#ffe1e1" | [[Theodore Roosevelt]] || rowspan=2 align=center | 29 |- style="background:#ffe1e1" | rowspan=2 | '''26''' || rowspan=2 | [[Theodore Roosevelt]] (1858-1919)|| rowspan=2 | [[Talaksan:President Roosevelt - Pach Bros - black and white (cropped).jpg|120px]] || rowspan=2 | [[Setyembre 14]] [[1901]] || rowspan=2 | [[Marso 3]] [[1909]] || rowspan=2 | [[Partido Republikano (Estados Unidos)|Republikano]] || <small>''Wala''</small> |- style="background:#ffe1e1" | [[Charles Fairbanks]] || align=center | 30 |- style="background:#ffe1e1" <!--Note to future editors: Please leave out middle names/initials except when necessary to distinguish Adams, Bushes, or VP Stevenson. See the Talk page, for more.-->| '''27''' || [[William Howard Taft]] (1857-1930)|| [[Talaksan:William Howard Taft Portrait (3x4 cropped).jpg|120px]] || [[Marso 4]] [[1909]] || [[Marso 3]] [[1913]] || [[Partido Republikano (Estados Unidos)|Republikano]] || [[James S. Sherman|James Sherman]] <small>[1]</small> <br /> <small>''Wala''</small> || align=center | 31 |- style="background:#ddeeff" | rowspan=2 | '''28''' || rowspan=2 | [[Woodrow Wilson]] (1856-1924)|| rowspan=2 | [[Talaksan:Thomas Woodrow Wilson, Harris & Ewing bw photo portrait, 1919 (cropped 3x4).jpg|120px]] || rowspan=2 | [[Marso 4]] [[1913]] || rowspan=2 | [[Marso 3]] [[1921]] || rowspan=2 | [[Partai Demokrat (Amerika Serikat)|Demokrat]] || rowspan=2 | [[Thomas R. Marshall|Thomas Marshall]] || align=center | 32 |- style="background:#ddeeff" | align=center | 33 |- style="background:#ffe1e1" <!--Note to future editors: Please leave out middle names/initials except when necessary to distinguish Adams, Bushes, or VP Stevenson. See the Talk page, for more.-->| '''29''' || [[Warren G. Harding|Warren G. Harding]] (1865-1923)|| [[Talaksan:Warren G Harding-Harris & Ewing (3x4 cropped).jpg|120px]] || [[Marso 4]] [[1921]] || [[Agosto 2]] [[1923]] <small>[1]</small> || [[Partido Republikano (Estados Unidos)|Republikano]] || [[Calvin Coolidge]] || rowspan=2 align=center | 34 |- style="background:#ffe1e1" | rowspan=2 | '''30''' || rowspan=2 | [[Calvin Coolidge]] (1872-1933)|| rowspan=2 | [[Talaksan:President Calvin Coolidge, 1924 head-and-shoulders portrait, facing slightly right (2).jpeg|120px]] || rowspan=2 | [[Agosto 2]] [[1923]] || rowspan=2 | [[Marso 3]] [[1929]] || rowspan=2 | [[Partido Republikano (Estados Unidos)|Republikano]] || <small>''Wala''</small> |- style="background:#ffe1e1" | [[Charles Dawes]] || align=center | 35 |- style="background:#ffe1e1" | '''31''' || [[Herbert Hoover]] (1874-1964)|| [[Talaksan:Unsuccessful 1932.jpg|120px]] || [[Marso 4]] [[1929]] || [[Marso 3]] [[1933]] || [[Partido Republikano (Estados Unidos)|Republikano]] || [[Charles Curtis]] || align=center | 36 |- style="background:#ddeeff" <!--Note to future editors: Please leave out middle names/initials except when necessary to distinguish Adams, Bushes, or VP Stevenson. See the Talk page, for more.-->| rowspan=4 | '''32''' || rowspan=4 | [[Franklin D. Roosevelt]] (1882-1945) || rowspan=4 | [[Talaksan:FDR-1944-Campaign-Portrait (cropped).jpg|120px]] || rowspan=4 | [[Marso 4]] [[1933]] || rowspan=4 | [[Abril 12]] [[1945]] <small>[1]</small> || rowspan=4 | [[Partai Demokrat (Amerika Serikat)|Demokrat]] || rowspan=2 | [[John Nance Garner|John Garner]] || align=center | 37 |- style="background:#ddeeff" | align=center | 38 |- style="background:#ddeeff" | [[Henry A. Wallace|Henry Wallace]] || align=center |39 |- style="background:#ddeeff" | [[Harry Truman]] || rowspan=2 align=center | 40 |- style="background:#ddeeff" <!--Note to future editors: Please leave out middle names/initials except when necessary to distinguish Adams, Bushes, or VP Stevenson. See the Talk page, for more.-->| rowspan=2 | '''33''' || rowspan=2 | [[Harry S. Truman]] (1884-1972)|| rowspan=2 | [[Talaksan:TRUMAN 58-766-06 (cropped).jpg|120px]] || rowspan=2 | [[Abril 12]] [[1945]] || rowspan=2 | [[Enero 20]] [[1953]] || rowspan=2 | [[Partai Demokrat (Amerika Serikat)|Demokrat]] || <small>''Wala''</small> |- style="background:#ddeeff" | [[Alben Barkley]] || align=center | 41 |- style="background:#ffe1e1" | rowspan=2 | '''34''' || rowspan=2 | [[Dwight Eisenhower|Dwight D. Eisenhower]] (1890-1969)|| rowspan=2 | [[Talaksan:Dwight D. Eisenhower, official photo portrait, May 29, 1959 (cropped)(3).jpg|120px]] || rowspan=2 | [[Enero 20]] [[1953]] || rowspan=2 | [[Enero 20]] [[1961]] || rowspan=2 | [[Partido Republikano (Estados Unidos)|Republikano]] || rowspan=2 | [[Richard Nixon]] || align=center | 42 |- style="background:#ffe1e1" | align=center | 43 |- style="background:#ddeeff" <!--Note to future editors: Please leave out middle names/initials except when necessary to distinguish Adams, Bushes, or VP Stevenson. See the Talk page, for more.-->| '''35''' || [[John F. Kennedy]] (1917-1963)|| [[Talaksan:John F. Kennedy, White House color photo portrait (3x4) (cropped).jpg|120px]] || [[Enero 20]] [[1961]] || [[Nobyembre 22]] [[1963]] <small>[4]</small> || [[Partai Demokrat (Amerika Serikat)|Demokrat]] || [[Lyndon Johnson]] || rowspan=2 align=center | 44 |- style="background:#ddeeff" <!--Note to future editors: Please leave out middle names/initials except when necessary to distinguish Adams, Bushes, or VP Stevenson. See the Talk page, for more.-->| rowspan=2 | '''36''' || rowspan=2 | [[Lyndon B. Johnson]] (1908-1973)|| rowspan=2 | [[Talaksan:37 Lyndon Johnson 3x4.jpg|120px]] || rowspan=2 | [[Nobyembre 22]] [[1963]] || rowspan=2 | [[Enero 20]] [[1969]] || rowspan=2 | [[Partai Demokrat (Amerika Serikat)|Demokrat]] || <small>''Wala''</small> |- style="background:#ddeeff" | [[Hubert Humphrey]] || align=center | 45 |- style="background:#ffe1e1" | rowspan=2 | '''37''' || rowspan=2 | [[Richard Nixon|Richard M. Nixon]] (1913-1994)|| rowspan=2 | [[Talaksan:RichardNixoncrop.jpg|120px]] || rowspan=2 | [[Enero 20]] [[1969]] || rowspan=2 | [[Agosto 9]] [[1974]]<small>[2]</small> || rowspan=2 | [[Partido Republikano (Estados Unidos)|Republikano]] || [[Spiro Agnew]] || align=center | 46 |- style="background:#ffe1e1" | [[Spiro Agnew]] <small>[R]</small> <br /> <small>''Wala''</small> <br /> [[Gerald Ford]] || rowspan=2 align=center | 47 |- style="background:#ffe1e1" | '''38''' || [[Gerald Ford|Gerald R. Ford]] (1913-2006)|| [[Talaksan:Gerald Ford, second official portrait of the President of the United States, February 1976 (cropped 3).jpg|120px]] || [[Agosto 9]] [[1974]] || [[Enero 20]] [[1977]] || [[Partido Republikano (Estados Unidos)|Republikano]] || <small>''Wala''</small> <br /> [[Nelson Rockefeller]] |- style="background:#ddeeff" | '''39''' || [[Jimmy Carter]] (1924-2024)|| [[Talaksan:Jimmy Carter presidential portrait (cropped 1).jpg|120px]] || [[Enero 20]] [[1977]] || [[Enero 20]] [[1981]] || [[Partai Demokrat (Amerika Serikat)|Demokrat]] || [[Walter Mondale]] || align=center | 48 |- style="background:#ffe1e1" | rowspan=2 | '''40''' || rowspan=2 | [[Ronald Reagan]] (1911-2004)|| rowspan=2 | [[Talaksan:Official Portrait of President Reagan 1981-cropped.jpg|120px]] || rowspan=2 | [[Enero 20]] [[1981]] || rowspan=2 | [[Enero 20]] [[1989]] || rowspan=2 | [[Partido Republikano (Estados Unidos)|Republikano]] || rowspan=2 | [[George H. W. Bush]] || align=center | 49 |- style="background:#ffe1e1" | align=center | 50 |- style="background:#ffe1e1" | '''41''' || [[George H. W. Bush]] (1924-2018)|| [[Talaksan:George H. W. Bush presidential portrait (cropped 2).jpg|120px]]|| [[Enero 20]] [[1989]] || [[Enero 20]] [[1993]] || [[Partido Republikano (Estados Unidos)|Republikano]] || [[Dan Quayle]] || align=center | 51 |- style="background:#ddeeff" | rowspan=2 | '''42''' || rowspan=2 | [[Bill Clinton|William J. Clinton]] (1946-)|| rowspan=2 | [[Talaksan:Bill Clinton 1999.jpg|120px]] || rowspan=2 | [[Enero 20]] [[1993]] || rowspan=2 | [[Enero 20]] [[2001]] || rowspan=2 | [[Partai Demokrat (Amerika Serikat)|Demokrat]] || rowspan=2 | [[Al Gore]] || align=center | 52 |- style="background:#ddeeff" | align=center | 53 |- style="background:#ffe1e1" | rowspan=2 | '''43''' || rowspan=2 | [[George W. Bush]] (1946-)|| rowspan=2 | [[Talaksan:George-W-Bush.jpeg|120px]] || rowspan=2 | [[Enero 20]] [[2001]] || rowspan=2 | [[Enero 20]] [[2009]] || rowspan=2 | [[Partido Republikano (Estados Unidos)|Republikano]] || rowspan=2 | [[Dick Cheney]] || align=center | 54 |- style="background:#ffe1e1" | align=center | 55 |- style="background:#ddeeff" | rowspan=2 | '''44''' || rowspan=2 | [[Barack Obama]] (1961-)|| rowspan=2 |[[Talaksan:Obama portrait crop.jpg|120px]] || rowspan=2 | [[Enero 20]] [[2009]] || rowspan=2 | [[Enero 20]] [[2017]] || rowspan=2 | [[Partai Demokrat (Amerika Serikat)|Demokrat]] || rowspan=2 | [[Joe Biden]] || align=center | 56 |- style="background:#ddeeff" | align=center | 57 |- style="background:#ffe1e1" | '''45''' || [[Donald Trump]] <br /> <small>''(Panahon ika-1)'' (1945-)|| [[Talaksan:Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg|120px]] || [[Enero 20]] [[2017]] || [[Enero 20]] [[2021]] || [[Partido Republikano (Estados Unidos)|Republikano]] || [[Mike Pence]] || align=center | 58 |- style="background:#ddeeff" | '''46''' || [[Joe Biden]] (1942-)|| [[Talaksan:Joe Biden presidential portrait (cropped).jpg|120px]] || [[Enero 20]] [[2021]] || [[Enero 20]] [[2025]] || [[Partai Demokrat (Amerika Serikat)|Demokrat]] || [[Kamala Harris]] || align=center | 59 |- style="background:#ffe1e1" | '''47''' || [[Donald Trump]] <br /> <small>''(Panahon ika-2)'' (1945-)|| [[Talaksan:Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg|120px]] || [[Enero 20]] [[2025]] || Kasalukuyan || [[Partido Republikano (Estados Unidos)|Republikano]] || [[JD Vance]] || align=center | 60 |} <!-- BLM DITERJEMAHKAN * Left office early: : {{ref A}} Assassinated. : {{ref D}} Died in office of natural causes. : {{ref R}} Resigned. * Ran on other party's ticket: : {{ref U}} Democrat who ran on Union ticket with Republican Lincoln. : {{ref W}} Former Democrat who ran for Vice President on Whig ticket. Clashed with Whig congressional leaders and was expelled from the Whig party in 1841. ^[1] Meninggal ketika masih menjabat sebagai wakil presiden.{{br}} ^[2] Mengundurkan diri sebagai wakil presiden.{{br}} ^[3] Meninggal ketika masih menjabat sebagai presiden.{{br}} ^[4] Seorang anggota partai Demokrat yang 'menumpang' partai Whig.{{br}} ^[5] Meninggal ketika menjabat sebagai wakil, tak diganti.{{br}} ^[6] Dibunuh.{{br}} ^[7] Seorang anggota partai Demokrat yang berdampingan dengan Lincoln, seorang anggota partai Republican.{{br}} ^[8] Mengundurkan diri.{{br}} ^[9] Tidak dilantik sesuai dengan jadwal.{{br}} ^[10] Masa jabatan lebih dari dua masa bakti. --> ==Mga buhay na dating pangulo== <gallery mode="packed"> Talaksan:Bill Clinton February 2023.jpg|[[Bill Clinton]] (edad {{age|1946|8|19}})<br />magmula noong [[Pampangulong pagpapasinaya ni George W. Bush|2001]] Talaksan:George W. Bush 2018.jpg|[[George W. Bush]] (edad {{age|1946|7|6}})<br />magmula noong [[Pampangulong pagpapasinaya 2009 ni Barack Obama|2009]] Talaksan:Barack Obama 2022 (52068967580) (cropped).jpg|[[Barack Obama]] (edad {{age|1961|8|4}})<br />magmula noong [[Pampangulong pagpapasinaya ni Donald Trump|2017]] Talaksan:Joe Biden in November 2023 (cropped).jpg|[[Joe Biden]] (edad {{age|1942|11|20}})<br />magmula noong [[Ikalawang Pampangulong pagpapasinaya ni Donald Trump|2025]] </gallery> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Mga Pangulo ng Estados Unidos}} [[Kategorya:Pangulo]] [[Kategorya:Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga pangulo ng Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga pinuno ng estado|Estados Unidos]] [[Kategorya:Puno ng pamahalaan|Estados Unidos]] g18p7k6hn93dcyyf4sc7nbf81e66a2b 0 83164 2205286 2084292 2026-04-29T23:35:21Z Aubreyjanev 159817 Nagdagdag ng impormasyon na may sanggunian 2205286 wikitext text/x-wiki [[File:Buchdrucker-1568.png|thumb|Pag-imprinta noong ika-16 dantaon]] Ang '''paglilimbag''' o '''pag-imprenta ng dyaryo''' ay isang proseso para sa muling pagsasagawa ng mga teksto at larawan, karaniwang sa tinta sa [[papel]] na ginagamit ang isang palimbagan. Gumagamit ang proseso ng pangunahing huwaran o porma para makagawa ng imprenta. Kadalasang ginagawa ito sa isang malawakang prosesong pang-[[industriya]], at isa sa mga mahahalagang bahagi ng paglilimbag at transaksyong paglilimbag. Ang pinakaunang hindi [[papel]] na mga produkto na kinakasangkutan ng paglilimbag ay kinabibilangan ng mga selyong silindro (o ''cylinder seal'') at bagay tulad ng [[Silindro ni Ciro|Silindrong Ciro]] at Silindrong Nabonido. Ang pinakaunang kilalang anyo ng pag-imprenta na nilalapat sa papel ay ang pag-imprenta sa bloke ng [[kahoy]], na lumitaw sa Tsina bago ang 220 AD para sa pag-imprenta ng tela. Bagaman, hindi pa ito nailalapat sa papel hanggang noong [[Ika-7 dantaon|ikapitong dantaon]].<ref name="cave">Shelagh Vainker in Anne Farrer (ed), "Caves of the Thousand Buddhas", 1990, British Museum publications, {{ISBN|0-7141-1447-2}} (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga sumunod ng pagsulong sa teknolohiya ng pag-imprenta ang tipong lumilipat (o ''movable type'') na inimbento ni Bi Sheng noong mga 1040 AD<ref name="Great Chinese Inventions">{{cite web |url=http://www.minnesota-china.com/Education/emSciTech/inventions.htm |title=Great Chinese Inventions |publisher=Minnesota-china.com |access-date=Hulyo 29, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203213025/http://www.minnesota-china.com/education/emSciTech/inventions.htm |archive-date=Disyembre 3, 2010 |df=mdy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203213025/http://www.minnesota-china.com/education/emSciTech/inventions.htm |date=Disyembre 3, 2010 }}</ref> at ang palimbagan na inimbento ni [[Johannes Gutenberg]] noong ikalabing-limang dantaon. Gumanap ng susing papel; ang teknolohiya ng pag-imprenta sa pag-unlad ng [[Renasimyento]] at [[Rebolusyong Siyentipiko]] at inilatag ang batayang materyal para sa makabagong [[ekonomiya]]ng nakabatay sa [[kaalaman]] at ang pagkalat ng pag-aaral sa masa.<ref>Rees, Fran. ''[https://books.google.com/books?id=RQpDvuRgF9oC&printsec=frontcover&dq=gutenberg+printing+press&hl=en&ei=WMh8Tcz6FcHYgQeeqqCyDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC8Q6AEwAA#v=onepage&q&f=false Johannes Gutenberg: Inventor of the Printing Press]'' (sa Ingles)</ref> Nagsimula naman ang paglilimbag sa mga tela or kasuotan sa Asya kung saan ito ay tinawag na silk screen printing<ref>{{Cite web |title=A Brief History of T-Shirt Screen Printing |url=https://everpress.com/creator-toolkit/a-brief-history-of-t-shirt-screen-printing/ |access-date=2026-04-29 |website=Everpress |language=en-GB}}</ref>. Noong 2005, ang pag-imprentang dihital (tulad ng [[thermal printing|''thermal printer'']]) ay tinatayang nasa 9% ng 45&nbsp;trilyong pahina na nailimbag kada taon sa buong mundo.<ref name="vj_ipg2-0_keynote">"[http://h20325.www2.hp.com/blogs/scaglia/archive/2007/08/30/4314.html When 2% Leads to a Major Industry Shift] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216032849/http://h20325.www2.hp.com/blogs/scaglia/archive/2007/08/30/4314.html |date=February 16, 2008 }}" Patrick Scaglia, August 30, 2007.</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kaurian:Paglilimbag]] 32yy3mo5ihwqzng1fqzvdyslmfw6jui 0 83789 2205288 2204563 2026-04-29T23:43:06Z Aubreyjanev 159817 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 2205288 wikitext text/x-wiki {{Infobox event|image=Anonymous - Prise de la Bastille.jpg|image_name=Ang Pagsalakay sa Bastille, ika-14 ng Hulyo 1789|Event_Name=Himagsikang Pranses|partof=Mga Himagsikang Atlantiko|result=*Pagkalansag ng ''Ancien Régime'' at pagkalikha ng konstitusyonal na monarkiya *Pagpapahayag ng Unang Republikang Pranses sa Setyembre 1792 *Paghahari ng Kilabot at Pagbitay kay Louis XVI *Mga Digmaang Panghimagsik Pranses *Pagkakatayo ng Konsuladong Pranses sa Nobyembre 1799|date=ika-5 Mayo 1789 – ika-9 November 1799|duration=(10 taon, 6 buwan, at 4 araw)|native_name=''Révolution française''|native_name_lang=Pranses|Location=Kaharian ng Pransiya|Image_Caption=Ang Pagsalakay sa Bastille, ika-14 ng Hulyo 1789|caption=Ang Pagsalakay sa Bastille, ika-14 ng Hulyo 1789}} Ang '''Himagsikang Pranses''' ({{Lang-fr|Révolution française}} {{IPA-fr|ʁevɔlysjɔ̃ fʁɑ̃sɛːz|}}) ay isang yugto ng masukdol na pagbabago sa pulitika at lipunan sa [[Pransiya]] na nagsimula sa [[Estados Heneral]] ng 1789, at nagwakas sa pagkatatag ng [[Konsuladong Pranses]] noong Nobyembre 1799. Marami sa mga kaisipan nito ay itinuturing na panimulang-ugat at saligang-batayan ng umiiral na pampulitikang hulwagang [[demokrasyang liberal]].{{Sfn|Livesey|2001}} Samantala, ang mga pariralang tulad ng ''[[liberté, égalité, fraternité]]'' (Tagalog: ''kalayaan, kapantayan, kapatiran'') ay muling lumitaw sa iba pang mga pag-aaklas at himagsikan, tulad ng [[Himagsikang Ruso (1917)|Himagsikang Ruso]] ng 1917,{{Sfn|Shlapentokh|1996}} at mga napukaw na kilusan para sa [[Paglansag ng pang-aalipin|paglansag ng pangaalipin]] at [[pangkalahatang karapatan sa paghalal]]. {{Sfn|Desan|Hunt|Nelson|2013}} Ang mga [[pagpapahalaga]] at katatagang samahan na nilikha nito ay nangingibabaw sa pulitika ng Pransiya hanggang ngayon.{{Sfn|Fehér|1990}} Ang mga [[Mga Dahilan ng Rebolusyong Pranses|sanhi]] nito ay karaniwang pinagkakasunduan ng mga mananalaysay na isang pagkasasama ng mga salik na panlipunan, pampolitika at pang-ekonomiya, na nagpatunay sa kawalang-kakayanan sa pamamahala ng ''[[Ancien Régime]]'' (Tagalog'': Sinaunang Kailaran''). Noong Mayo 1789, ang malawakang panlipunang pagkabalisa ay humantong sa pagpupulong ng Estados-Heneral, na pinalitan tungo sa Pambansang Kapulungan noong Hunyo. Ang patuloy na saligawsaw at kaguluhan ay sumukdol sa [[Pagsalakay ng Bastille]] noong Hulyo 14, na humantong pa sa sunod-sunod ng mga sukdulang hakbang ng Kapulungan, kabilang ang paglansag ng pyudalismo, ang paglapat ng himansaang panupil sa Simbahang Katoliko sa Pransiya, at pagpapalawig ng karapatang bumoto. Nangibabaw sa sumunod na tatlong taon ang pagsisikap at pakikibaka para sa politikal na panupil, na pinalala pa ng pangekonomiyang depresyon at pambayanang ligalig. Hinangad at sinubok ng Austria, [[Kaharian ng Gran Britanya|Britanya]], [[Kaharian ng Prusya|Prusya]] at iba pang labas na kapangyarihan na ibalik ang ''Ancien Régime'' sa pamamagitan ng dahas. Samantala, nakita ng maraming pulitikong Pranses na digmaan ang pinakamahusay na paraan para mapag-isa ang bayan at mapanatili ang diwa at kaluluwa ng himagsikan sa pamamagitan ng pagluwas sa iba pang mga bansa. Nagbunga ang mga salik na ito sa pagsiklab ng Panghimagsikang Digaang Pranses noong Abril 1792 at pagpapahayag Unang Republikang Pranses noong Setyembre, na sinundan ng Pagbitay kay Louis XVI noong Enero 1793. Pinalitan ang pag-aalsang nakabase sa [[Paris]] na noong 31 Mayo - 2 Hunyo 1973 ng mga [[Girondista|Girondin]] na nangibabaw sa Pambansang Kalipunan kasama ng Lupon ng Pangmadlang Kaligtasan, na pinamumunuan ni [[Maximilien de Robespierre|Maximilien Robespierre]]. Nagbunsod ito ng Paghahari ng Kilabot, isang pagtatangka na puksain ang diumano'y "mga laban-himagsikan "; sa panahon na ito ay natapos noong Hulyo 1794, mahigit 16,600 ang pinatay sa Paris at sa mga lalawigan. Maliban pa sa mga panlabas na kaaway nito, ang Republika ay humarap sa maraming panloob na pagsalungat mula sa mga Royalista at Jacobins. Upang harapin ang mga banta na ito, ang Tagapagtungong Pranses ay sumunggab ng kapangyarihan noong Nobyembre 1795. Sa kabila ng sunod-sunod na mga tagumpay sa sandatahan, karamihan sa mga ito na napanalunan ni [[Napoleon I ng Pransiya|Napoleon Bonaparte]], ang mga salungatan at pampulitikang pagkakahati, at pagwawalang-kilos ng ekonomiya ay humantong sa paglalansag ng Tagpagtungong Pranses at pagkakapalit nito ng Konsulado noong Nobyembre 1799. Ito ay karaniwang nakikita bilang palatandaan ng pagwawakas ng panahong Himagsikan. == Mga Sanhi == Ang mga saligang pinagmulan ng Himagsikang Pranses ay karaniwang nakikita na nagmula sa kabiguan ng ''[[Ancien Régime]]'' na pamahalaan ang panlipunan at panekonomiyang di-pagkakapantay. Ang mabilis na paglaki ng populasyon at ang kawalang kakayahang tustusan ang utang ng pamahalaan ay nagbunga sa panekonomiyang depresyon, kawalan ng trabaho at mataas na halaga ng bilihing pagkain.{{Sfn|Sargent|Velde|1995}} Kasama ng isang paurong na sistemang pambuwis, at pagtutol sa reporma ng umiiral na nanunungkulang kapilian, nagresulta ito sa isang pagdarahop at kagipitan na napatunayang hindi kayang pamahalaanan ni [[Louis XVI ng Pransiya|Louis XVI]].{{Sfn|Baker|1978}} {{Sfn|Jordan|2004}} [[Talaksan:Antoine-François_Callet_-_Louis_XVI,_roi_de_France_et_de_Navarre_(1754-1793),_revêtu_du_grand_costume_royal_en_1779_-_Google_Art_Project.jpg|left|thumb| [[Louis XVI ng Pransiya|Louis XVI]], na naluklok sa trono noong 1774]] Kasabay sa panahong ito, ang mga paguusap at pagtatalakay sa mga paksang ito at ang pulitikal na pagtatalo at pagtutol ay naging bahagi ng mas malawak na lipunang Europeo, sa halip na nakakulong o nakatakda lamang sa isang maliit na kapilian. Nagkaroon ito ng iba't ibang anyo, gaya na lamang ng Ingles na 'kalinangang kapihan', at lumawak sa mga lugar na sinakop ng mga Europeo, lalo na sa Hilagang Lupalop Amerika, na bahagi noon ng Britanya. Ang mga pakikipag-ugnayan sa pagitan ng magkakaibang pangkat sa mga lungsod ng [[Edinburgh]], [[Geneva]], [[Boston]], [[Amsterdam]], [[Paris]], [[Londres|London]] o [[Viena|Vienna]] ay higit kaysa madalas na pinahahalagahan.{{Sfn|Jourdan|2007}} Hindi na bago ang mga namamagitnang-bansang kapilian na nagbahagi ng mga kaisipan at istilo; ang nagbago ay ang kanilang lawak at ang mga bilang na nasasangkot. {{Sfn|Jourdan|2007}} Sa ilalim ni [[Luis XIV ng Pransiya|Louis XIV]], ang Korte sa [[Palasyo ng Versailles|Versailles]] ang sentro ng kalinangan, moda, at pampulitikang kapangyarihan. Ang mga pagpapabuti sa pagpapanuto at karunungang pagbasa't pagsulat sa paglipas ng yugtong ika-18 siglo ay nangangahulugan ng mas malaking madlang tagapanood at tagapakinig para sa mga diyaryo at pahayagan, mga Masonic lodge, kapihan at samahang pambasa na nagbibigay ng mga lugar kung saan ang mga tao ay maaaring makipagusap, makisang-ayon, makipag-talo, makipag-katwiran at magtalakay ng mga kaisipan. Ang paglitaw ng "[[pangmadlang kalipunan]]" (''public sphere'') na ito ay nagdulot upang mapalitan ang Versailles ng Paris bilang tampulan ng kalinangan at kaisipan, na nag-iwan sa Korte ng Hari na ilang o nakahiwalay at hindi gaanong nakakaimpluwensya sa pangmadlang pagpapalagay.{{Sfn|Blanning|1997}} Karagdagan pa sa mga panlipunang pagbabagong ito, ang populasyon ng Pransya ay dumami mula 18&nbsp;milyon noong 1700 hanggang 26&nbsp;milyon noong 1789, na ginawa itong pinakamataong bansa Europa; Ang Paris ay may higit sa 600,000 mga naninirahan, kung saan humigit-kumulang isang-katlo ay alinman sa walang hanap-buhay o walang regular na trabaho. {{Sfn|Garrioch|1994}} Ang di-mahusay na pamamaraan ng pagsasaka ay nangahulugan na ang mga magsasaka ay nagpupumilit na magtanim ng sapat na pagkain upang suportahan ang mga bilang na ito at ang mga sinaunang pamamaraan ng transportasyon ay nagpahirap sa pagpapamahagi ang kanilang gawang produkto. Bilang resulta ng kawalang-timbang na ito, ang halaga ng pagkaing bilihin ay tumaas ng 65 bahagdan sa pagitan ng 1770 at 1790 ngunit ang sahod ay tumaas lamang ng 22 bahagdan.{{Sfn|Hufton|1983}} Ang ganitong mga kakapusan ay ipinagkapinsala para sa umiiral na nanunungkulang pamahalaan, dahil maraming mamamayan ang isinisisi ang pagtaas ng presyo sa kabiguan ng gobyerno na pigilan ang mga mapamsamantalang panghuhuthot na nagdulot ng pagkakaitan ng mga kapos at dukha. {{Sfn|Tilly|1983}} Ang mga salat na ani sa buong taon ng 1780, na nagtapos sa pinakamatinding taglamig sa loob ng maraming dekada noong 1788/1789, ay lumikha ng mga tagalalawigang magsasaka sa mga kanayunan na walang anumang maibebenta, at mga [[Proletariat|proletaryo]] sa lungsod na ang kakayahang bumili ay bumagsak.{{Sfn|Tilly|1983}} Ang isa pang malaking pabigat sa ekonomiya ay utang ng himansaan. Ang mga nakaugalian na pananaw sa Himagsikang Pranses ay kadalasang iniuugnay ang pagdarahop sa pananalapi sa mga gastos ng Digmaang Anglo-Pranses noong 1778-1783 ngunit ipinapakita ng mga modernong pag-aaral sa ekonomiya na ito ay bahagyang paliwanag lamang. Noong 1788, ang tumbasan ng utang sa [[kabuuang pambansang kita]] sa France ay 55.6 bahagdan, kumpara sa 181.8% sa Britanya, at bagama't mas mataas ang mga gastos sa paghiram sa France, ang bahagdan ng kita na inilaan sa mga pagbabayad ng interes ay halos pareho lang sa bawat bansa.{{Sfn|Weir|1989}} Ang isang mananalaysay ang nagpalagay sa paghinuha na "ang antas ng utang ng estado ng Pransya noong 1788, o ang nakaraang kasaysayan nito, ay hindi maituturing na paliwanag para sa pagsiklab ng himagsikan noong 1789".{{Sfn|Weir|1989}} [[Talaksan:Europe_1783-1792_en.png|right|thumb| Noong 1789, ang Pransiya ang pinakamataong bansa sa Europa.]] Ang ugat ng suliranin ay nasa sistema ng pagbubuwis na ginamit para pondohan ang paggasta ng pamahalaan. Bagama't iminumungkahi madalas sa pananaliksik na ang maginoo at [[klero]] ay kadalasang hindi nagbabayad sa mga buwis, ang mas kamakailang nagawang mga pananaliksik ay nangangatwiran na ang pasanin sa buwis, sa katunayan ay naihagi nang mas pantay sa pagitan ng mga panlipunan-ekonomikong uri kaysa sa dating pagkakaunawa ngunit ang pagtatasa at pagiipon nito ay "isang sakuna". Malawak na nag-iiba ang mga singil ng buwis ay mula sa isang rehiyon patungo sa isa pa, kadalasang may kaunti o walang kaugnayan sa mga alituntuning itinakda sa mga opisyal na kautusan at nakolekta nang pabago-bago; ito ay ang "nakalilitong pagiging magulo ng sistema" na nagdulot ng kapootan sa bawat antas.{{Sfn|Chanel|2015}} Ang mga pagtatangkang gawing mas malinaw ang tuntuning sistema ay hinarangan ng mga rehiyonal na ''Parlements'' na may panupil sa patakarang pananalapi. Ang nagbungang pagkakabagabag sa harap ng malawakang paghihirap sa ekonomiya ay humantong sa pagtawag sa Estados-Heneral, na naging mapagsukdol sa pamamagitan ng pakikibaka para sa panupil ng pampublikong pananalapi. {{Sfn|Weir|1989}} Bagaman hindi nagwalang-bahala sa pagdarahop, at handang isaalang-alang ang mga pagbabago, madalas na umatras si Louis XVI kapag nahaharap sa pagsalungat mula sa mga mapaninggal na salik sa loob ng mga maginoo.{{Sfn|Doyle|1990}} Dahil dito, ang trono at korte ay tinudla ng galit ng madla, lalo na si Reyna [[Marie Antoinette|Marie-Antoinette]], na itinuring na isang maaksayang gastador na batyaw ng Austria, at sinisi sa pagpapaalis sa mga 'mapagunlad' o 'progresibong' kagawad-bansa tulad ni Jacques Necker. Para sa kanilang mga kalaban, ang mga kaisipan ng [[Panahon ng Kaliwanagan|Kaliwanagan]] sa pagkakapantay-pantay at demokrasya ay nagbigay ng pangkaisipang balangkas para sa pakikitungo sa mga paksang ito, habang ang Himagsikang Amerikano ay nakita bilang patibay ng kanilang pasaayos na kagamitan.{{Sfn|Doyle|1990}} == Pagdarahop ng ''Ancien Régime'' == === Pagdarahop sa pananalapi === [[Talaksan:Parliaments_and_Sovereign_Councils_of_the_Kingdom_of_France_in_1789_(fr).png|left|thumb| Ang mga rehiyonal na mga ''Parlement'' noong 1789; matyagan ang lawak na sakop ng Parlement de Paris]] Ang himansaan ng Pransya ay humarap sa isang sunod-sunod na mga paghihirap ukol sa laang-gugugulin noong ika-18 siglo, na pangunahing sanhi ng mga kakulangan sa istruktura sa halip na kakulangan ng mga mapagkukunan. Hindi tulad ng Britain, kung saan tinatakda ng [[Parlamento ng Gran Britanya|Parliament]] pareho ang mga paggasta at buwis, sa Pransya sinusupil ng Korona ang paggasta, ngunit hindi ang kita.{{Sfn|White|1995}} Ang mga pambansang buwis ay maaari lamang maaprubahan ng Estados-Heneral, na hindi naupo mula noong 1614; ang mga tungkulin nito ay ginamppanan ng mga rehiyonal na ''parlement'', ang pinakamakapangyarihan ay ang ''Parlement de Paris'' (tingnan ang Map).{{Sfn|Schama|1989}} Bagama't handang pagtibayin ang buwisang isang beses, ang mga katawan na ito ay nag-aatubili na magpasa ng mga pangmatagalang hakbang. Samantala, ang pagiipon ay ginampanan ng mga pribadong indibidwal. Ito ay nagdulot ng malaking pagbawas nang kita mula sa mga opisyal na tagaipon, at bilang resulta, ang Pransiya ay nagpupumilit na bayaran ang utang nito sa kabila ng pagiging mas malaki at mas mayaman kaysa sa Britanya.{{Sfn|White|1995}} Kasunod ng bahagyang di-pagbayad ng utang noong 1770, sa loob ng limang taon ay naging balanse ang badyet salamat sa mga repormang pinasimulan ni Turgot, ang Punong-Tagasupil ng Pananalapi. Binawasan nito ang mga gastos sa paghiram ng gobyerno mula 12% bawat taon hanggang sa mas mababa sa 6%, ngunit siya ay pinaalis noong Mayo 1776 matapos makipagtalo na hindi kayang makialam ng Pransiya sa [[Digmaang Mapanghimagsik sa Amerika]].{{Sfn|White|1995}} Dalawang kagawad-bansa ang sumunod bago ang bangkerong Suwiso na si Necker ang pumalit noong Hulyo 1777. Nagawa niyang pondohan ang digmaan sa pamamagitan ng mga pautang sa halip na buwis, ngunit ang kanyang matinding babala tungkol sa epekto sa pambansang pananalapi ay humantong sa kanyang kapalit noong 1781 ni Charles Alexandre de Calonne.{{Sfn|Hibbert|1982}} Ang patuloy na pakikialam ng Pransya sa Amerika at ang nauugnay na 1778 hanggang 1783 Digmaang Anglo-Pranses ay maaari lamang mapondohan sa pamamagitan ng pagbibigay ng malaking dami ng bagong utang ng himansaan. Lumikha ito ng malaking uring nagpapaupa na namumuhay ayon sa interes ng kanilang ari-arian, pangunahin sa kanila ang mga kasapi ng maginoong Pranses, o ang gitnang-uring nangangalakal. Noong 1785, ang pamahalaan ay naghirap upang matabunan ang mga bayarin na ito; dahil ang di-pagbayad sa utang ay negatibong makakaapekto sa karamihan ng lipunang Pranses, ang tanging ibang pagpipilian ay ang pagpapataas ng mga buwis. Nang tumanggi ang mga ''parlements'' na kolektahin ang mga ito, hinikayat ni Calonne si Louis na ipatawag ang Kalipunan ng mga Kilala, isang pampayong lupon na pinangungunahan ng nakatataas na maginoo. Sa pamumuno ni de Brienne, isang dating arsobispo ng Toulouse,{{Efn|Noong 1781, diumano'y tinutulan ni Louis na hirangin siya bilang Arsobispo ng Paris sa pangangatwiran na 'ang Arsobispo man lamang ay naniniwala sa Diyos'.{{sfn|Bredin|1988|p=42}}}} tumanggi din ang konseho na pagtibayin ang mga bagong buwis, na nangangatwiran na ito ay magagawa lamang ng mga Estate.{{Sfn|Schama|1989}} Pagsapit ng 1788, ang kabuuang utang ng estado ay lumobo sa walang ulirang 4.5 bilyong livres. Ang humalili kay Calonne, si De Brienne ay sinubukang tugunan noong Mayo 1787 ang mga pagtatalo ukol sa laang-gugulin sa paraang hindi nagtataas ng mga buwis sa pamamagitan ng pagpapababa ng halaga sa halip; ang bunga ay di-mapigil na pamimintog ng antas ng presyo ng bilihin ng mga kalakal na nagpalala sa kalagayan ng mga magsasaka at maralitang tagalungsod.{{Sfn|Gershoy|1957}} Sa isang huling pagtatangka na lutasin ang krisis, bumalik si Necker bilang Kagawad ng Pananalapi noong Agosto 1788 ngunit hindi siya nakipagkasundo kung paano mapataas ang kita. Noong Mayo 1789, ipinatawag ni Louis ang Estados-Heneral sa unang pagkakataon sa loob ng mahigit isang daan at limampung taon.{{Sfn|Doyle|1990}} === Estados-Heneral ng 1789 === [[Talaksan:Troisordres.jpg|right|thumb| Katawawa-tawa na paglalarawan ng Ikatlong Estado na nagdadala ng Unang Estado (klero) at Ikalawang Estado (maginoo) sa likod nito]] Ang Estatdos-Heneral ay nahahati sa tatlong bahagi: ang Una para sa mga kasapi ng klero; Pangalawa para sa maginoo; at Pangatlo para sa "pankaraniwan".{{Sfn|Hunt|1984}} Ang bawat isa ay hiwalay na nagkaupo, na nagbibigay-daan sa Una at Pangalawang Estado na lampasan ang Ikatlo, sa kabila ng kumakatawan sa mas mababa sa 5% ng populasyon, habang ang dalawa ay higit na walang bayad sa buwis.{{Sfn|Schama|1989}} Noong halalan ng 1789, ibinalik ng Unang Estado ang 303 kinatawan, na kumakatawan sa 100,000 klerong Katoliko; halos sampung bahagdan ng mga lupain sa Pransya ay direktang pagmamay-ari ng mga indibidwal na obispo at monasteryo. Karagdagan pa dito ang mga [[pahunos]] na binabayaran ng mga magsasaka.{{Sfn|Doyle|1990}} Mahigit sa dalawang-katlo ng mga klero ang nabubuhay sa mas mababa sa 500 livres bawat taon, at kadalasang mas malapit sa mga maralitang taga-lungsod at kanayunan kaysa sa mga nahalal para sa Third Estate, kung saan ang pagboto ay limitado sa mga lalaking [[nagbabayad ng buwis]] na Pranses, na may edad na 25 o tapos na.{{Sfn|Schama|1989}} Bunga nito, kalahati ng 610 na kinatawan na nahalal sa Ikatlong Estado noong 1789 ay mga abogado o lokal na may katungkulan, at halos isang ikatlong bahagdan nito ay binubuo ng mga negosyante, habang limampu't isa ang mayayamang may-ari ng lupa.{{Sfn|Doyle|1990}} Ang Ikalawang Estado ay naghalal ng 291 na kinatawan, na kumakatawan sa humigit-kumulang 400,000 lalaki at babae, na nagmamay-ari ng humigit-kumulang 25 bahagdan ng lupain at tumitipon at ng mga pampanginoong paningil, at bayad-upahan mula sa kanilang mga nangungupahan. Katulad ng klero, hindi ito isang nagkaisang katawan, at ito'y nahahati sa ''noblesse d'épée'', o ang sinaunang aristokrasya, at ''noblesse de robe'' . Ang huli ay nagmula sa ranggo mula sa hudisyal o administratibong mga katungkulan at malimit na mga masisipag na propesyonal, na nangingibabaw sa mga panrehiyong ''parlement'' at madalas ay masidhing mapaninggil sa panlipunang mga paksa.{{Sfn|Schama|1989}} [[Talaksan:David - Emmanuel Joseph Sieyès.png|left|thumb| Si Abbé Emmanuel Joseph Sieyès, na nagmungkahi na ang Ikatlong Estado ay tumindig at bumukod upang buuin ang sarili nito lamang bilang ang Pambansang Kalipunan]] Upang tulungan ang mga sugong-kinatawan, bumuo at pumuno ang bawat rehiyon ang isang talaan ng mga kairingan, na kilala bilang ''Cahiers de doléances.''{{Sfn|Frey|Frey|2004}} Bagama't naglalaman ang mga ito ng mga kaisipan na tila masukdol o radikal ilang buwan lamang ang nakalipas, karamihan ay sumuporta sa monarkiya, at ipinapalagay na ang Estados-Heneral ay sasang-ayon sa mga reporma sa pananalapi, sa halip na pangunahing pagbabago sa saligang-batas. {{Sfn|Doyle|2001}} Ang pag-alis ng pagsensura sa mga palimbagan ay nagbigay-daan sa malawakang pamamahagi ng mga pampulitikang sulatin, karamihan ay isinulat ng mga liberal na kasapi ng aristokrasya at itaas panggitnang-uri.{{Sfn|Neely|2008}} Si Abbé Sieyès, isang tagaisip pulitikal at pari na inihalal sa Ikatlong Estado, ay nangatuwiran na dapat itong unahin kaysa sa iba pang dalawa dahil ito ay kumakatawan sa 95 bahagdan ng dami ng mamamayan.{{Sfn|Furet|1995}} Ang Estatados-Heneral ay nagpulong sa Menus-Plaisirs du Roi noong Mayo 5 1789, malapit sa [[Palasyo ng Versailles]] sa halip na sa Paris. Binigyang kahulugan ng madla ang pagpili ng lugar ng kaganapan bilang isang pagtatangkang masupil ang kanilang mga pagtatalo. Gaya ng nakaugalian, ang bawat Estado ay nagtipun-tipon sa magkahiwalay na mga silid, na ang mga muwebles at palamuti pati mga seremonya ng pagbubukas ay sadyang binibigyang-diin ang kataasan ng Una at Pangalawang Estado. Iginiit din nila na ipatupad ang panuntunan na ang mga may-ari lamang ng lupa ang maaaring maluklok bilang mga kinatawan para sa Ikalawang Estado, at sa gayon ay ibinukod at di-naksasama ang napakapopular na Comte de Mirabeau.{{Sfn|Schama|1989}} [[Talaksan:Estatesgeneral.jpg|right|thumb| Pagpupulong ng Estados-Heneral noong Mayo 5 1789 sa Versailles]] Dahil ang hiwalay na mga kapulungan ay nangangahulugan na ang Ikatlong Estado ay maaaring palaging matatalo sa botohan ng dalawang iba, sinikap ni Sieyès na pagsamahin ang tatlo. Ang kanyang pamamaraan ay kailanganin na ang lahat ng mga kinatawan ay pagtibayin ng kabuoang Estados-Heneral, sa halip na ang bawat Estado ay magpapatunay ng sarili nitong mga kasapi. Dahil nangangahulugan ito ng pagkalehitimo ng mga kinatawan na nagmula sa Estados-Heneral, kailangan nilang magpatuloy sa pag-upo bilang isang katawan.{{Sfn|Hibbert|1982}} Pagkatapos ng pinalawig na kawalang-kilos, noong Hunyo 10 ang Ikatlong Estado ay nagpatuloy sa pagpatibay at pagpatunay ng sarili nitong mga kinatawan, isang hakbang na natapos noong Hunyo 17. Makalipas ang dalawang araw, sinamahan sila ng mahigit isandaang kasapi ng Unang Estado, at ipinahayag nila ang kanilang sarili bilang [[Pambansang Kapulungan]] . Ang natitirang mga kinatawan mula sa iba pang dalawang Estado ay pinaanyayahan na sumali, ngunit nilinaw ng Kapulungan na nilalayon nilang gumawa ng batas na mayroon man o wala ang kanilang pagtulong.{{Sfn|Schama|1989}} Sa pagtatangkang pigilan ang pagpupulong ng Pambansang Kapulungan, inutusan ni Louis XVI ang ''Salle des États'' na ito'y isara, at sinabing kailangan itong maghanda para sa isang talumpating panghari. Noong Hunyo 20, nagpulong ang Kapulungan sa isang tennis court sa labas ng Versailles at nanumpa na hindi humawan at magkakawatak-watak hangga't hindi napagkasunduan ang isang bagong saligang-batas. Bumuhos ang paghatid ng kalatas ng pagkatig mula sa Paris at iba pang mga lungsod; pagsapit ng Hunyo 27, sinamahan na sila ng karamihan ng Unang Estado, kasama ang apatnapu't pitong kasapi ng Pangalawang Estado, at umatras si Louis.{{Sfn|Schama|1989}} == Konstitusyonal na monarkiya (Hulyo 1789 – Setyembre 1792) == === Paglansag ng ''Ancien Regime'' === Kahit na ang mga limitadong mga pagbabago at repormang ito ay hindi sumang-ayon kay Marie Antoinette at sa nakababatang kapatid ni Louis na Comte d'Artois; sa kanilang payo, itiniwalag muli ni Louis si Necker bilang punong kagawad noong Hulyo 11.{{Sfn|Schama|1989}} Noong Hulyo 12, ang Pambansang Kapulungan ay pumasok sa isang walang tigil at mahaba na pagpupulong-talakayan pagkatapos kumalat ang mga alingawngaw na pinaplano ni Louis na gamitin ang [[Guwardiyang Suwisa]] upang sapilitan itong isara sa paggamit ng karahasan. Nagdala ang balita na ito ng dagsa ng mga umpukan ng mamamayan na nagprotesta sa mga lansangan, at ang mga piling-hukbong rehimyento ng ''Gardes Françaises'' ay tumanggi na ipakalat sila.{{Sfn|Schama|1989}} Sa ika-14, marami sa mga sundalong ito ang sumama sa mga dagsang mandurumog sa pagsalakay sa Bastille, isang muog-tanggulan ng hari na may malalaking imbak ng mga armas at balang-pulbura. Sumuko ng gubernador nito, si Bernard-René de Launay, pagkatapos ng maraming oras na pakikipaglaban na ikinasawi ng 83 na umatake. Dinala siya ''Hôtel de Ville'', pinatay, at ang kanyang ulo ay sinibat sa sa isang tulos, at ipinarada sa mga kalye ng lungsod. Pagkatapos, giniba ng dagsa ng mamamayan ang muog-tanggulan sa napakaikling panahon. Bagama't nabali-balitaang humahawak ito ng maraming bilanggo, pito lamang ang nadatnang hawak ng Bastille: apat na manghuhuwad, dalawang maginoo na ikinulong dahil sa "imoral na pag-uugali", at isang pinaghihinalaan sa pagpaslang. Gayunpaman, bilang isang makapangyarihang sagisag ng ''[[Ancien Régime]]'', ang pagkawasak nito ay itinuturing na isang pagtatagumpay, at ang [[Araw ng Bastille]] ay ipinagdiriwang pa rin taun-taon.{{Sfn|Schama|1989}} Ang pagbagsak nito ay itinuturing ng ilan sa kalinangang Pranses bilang hudyat ng simula ng Himagsikan.{{Sfn|Davidson|2016}} [[Talaksan:Prise_de_la_Bastille.jpg|right|thumb| The Ang Pagsalakay sa Bastille noong Hulyo 14 1789; ang tanyag na sagisag na kaganapan ng buong Himagsikan, na ginugunita pa rin bawat taon bilang [[Araw ng Bastille]] ]] Napangamba sa pagkamaari na buong mawalan ng kakayanang panupil sa kabisera, hinirang ni Louis ang Marquis de Lafayette na punong tagautos ng [[Pambansang Pananggol]], kasama si Jean-Sylvain Bailly bilang pinuno ng isang bagong-tayong pangangasiwa na kilala bilang [[Komyun sa Paris (Rebolusyong Pranses)|Commune]] . Noong Hulyo 17, binisita ni Louis ang Paris na kasama ng 100 mga kinatawan, kung saan siya ay binati ni Bailly at tinanggap ang isang tatlong-kulay na cockade sa malakas na pagpapalakpak. Gayunpaman, malinaw na ang kapangyarihan ay lumipat mula sa kanyang korte; tinanggap siya bilang 'Louis XVI, ama ng mga Pranses at hari ng isang malayang sambayanan.'{{Sfn|Schama|1989}} Ang panandaliang pagkakaisa na ipinatupad sa Pambansang Kapulunagn sa pamamagitan ng isang karaniwang banta ay mabilis na nawala. Nagtalo ang mga kinatawan sa kung ano ang dapat na anyo ng saligang-batas, habang ang nanunungkulang lungsudning ay mabilis na nanghina. Noong Hulyo 22, ang dating Kagawad ng Pananalapi na si Joseph Foullon at ang kanyang anak ay kinuyog mandurumog na daluhunging taga-Paris, at hindi ito napigilan ni Bailly o Lafayette. Sa mga kanayunan, ang ligaw na alingawngaw at matinding silakbo sa takot ng mga mamamayan ay nagbunga sa pagkabuo ng mga hukbong-mamamayan at isang pangsakang pag-aalsa na kilala bilang ''la Grande Peur'' . {{Sfn|Hibbert|1982}} Ang panlulupaypay at pagkawasak ng tuntunin ng batas at kaayusan, at ang madalas na pagsalakay sa mga ari-arian ng mga maginoo ay nagbunsod sa karamihan ng mga maginoo na tumakas sa ibang bansa. Sa kanilang pagdayo, pindohan nila ang mga isig sa loob ng Pransiya na ibig bumalik sa dating kailralan, at hinimok din nila ang mga monarko sa ibang bansa na suportahan ang salungat-himagsikan.{{Sfn|Lefebvre|1962}} Bilang ganti, inilathala ng Pambansang Kalipunan ang mga [[Atas Agosto|Atas Agusto]], na naglansag ng pyudalismo at iba pang pribilehiyong hawak ng mga maginoo, lalo na ang kawalan ng buwis. Ilan pang mga kautusan ang pagkakapantay ng lahat sa harap ng batas, ang pagbubukas ng pampublikong panunungkulan sa lahat, ang kalayaan sa pagsamba at pananampalataya, at pagpapawalang-bisa ng mga naiibang pribilehiyong hawak ng mga lalawigan at bayan. {{Sfn|Lefebvre|1962}} Mahigit sa dalawamput-limang bahagdan ng lupang maaararo sa Pransiya ang napapasailalim sa [[manoryalismo]], na nagbigay ng karamihan sa kita para sa malalaking may-ari ng lupa. Ipinasawalang-bisa ang mga ito, kasama ang mga [[pahunos]] sa simbahan. Ang nilalayon ay para sa mga nangungupahan na magbayad ng uyan para sa mga kawalan na mga ito, ngunit ang karamihan ay tumanggi na sumunod at ang tungkuling ito ay pinawalang-bisa noong 1793.{{Sfn|Forster|1967}} Sa pagpatigil ng 13 rehiyonal na mga ''parlement'' noong Nobyembre, ang mga pangunahing pantayong haligi ng lumang rehimen ay nawala sa hindi pa apat na buwan. Sa gayon, mula sa unang yugto nito, ang Himagsikan ay nagpakita ng mga palatandaan ng pagiging masukdol o radikal ; ang nanatiling hindi malinaw ay ang na sigmo ng saligang batas upang gawing lapat panangkap ang mga layunin.{{Sfn|Furet|Ozouf|1989}} === Paglikha ng bagong saligang-batas === Sa tulong ni [[Thomas Jefferson]], na sa panahong iyon ay embahador ng Amerika sa Pransiya, naghanda si Lafayette ng isang bbalangkas na saligang-batas na kilala bilang [[Pamamahayag ng Karapatan ng Tao at ng Mamamayan]], na kahawig sa ilan sa mga probisyon ng Pamamahayag ng Kasarinlan. Gayunpaman, walang pinagkasunduan ang Pransiya sa gampanin ng Korona, at hanggang sa nalutas ang katanungan na ito, walang may kakayahan upang lumikha ng mga institusyong pampulitika. Nang iharap ang balangkas ng saligang-batas sa lupon ng mga mambabatas noong Hulyo 11, tinanggihan ito ng mga pragmatista tulad ni Jean Joseph Mounier, Pangulo ng Asembleya, na may pangamba sa paglikha ng mga pag-asa na hindi maibibigay. {{Sfn|Schama|1989}} [[Talaksan:Declaration_of_Human_Rights.jpg|left|thumb| Ang [[Pamamahayag ng Karapatan ng Tao at ng Mamamayan]] noong Agosto 26, 1789]] Matapos pamatnugutan ni Mirabeau, inilathala ito noong 26 Agosto bilang tuntuning pahayag.{{Sfn|Baker|1995}} Naglalaman ito ng mga probisyon na itinuturing na masukdol sa anumang lipunang Europeo, lalo pa noong 1789 France, at habang patuloy na pinagtatalunan ng mga mananalaysay ang pananagutan para sa mga pagbaybay sa mga pananalita nito, karamihan ay sang-ayon na sa katotohanan to ay isang tipon ng maraming may-akda. Bagama't gumawa si Jefferson ng malaking ambag sa balangkas ni Lafayette, siya mismo ay kinikilala ang kanyang utang-kaisipan kay [[Montesquieu]], at ang huling burador ay may malaking pagkakaiba.{{Sfn|Ludwikowski|1990}} Ang Pranses na mananalaysay na si Georges Lefebvre ay nangangatwiran na kasama ng pag-aalis ng pribilehiyo at [[Piyudalismo|pyudalismo]], ito ay "sumasalungguhit ng pagkakapantay-pantay sa paraang hindi ginawa ng (Amerikanong Pamamahayag ng Kasarinlan)".{{Sfn|Lefebvre|1962}} Higit sa lahat, magkaiba ang layunin ng dalawa; Nakita ni Jefferson ang [[Saligang Batas ng Estados Unidos]] at Bill of Rights bilang pag-aayos ng sistemang pampulitika sa isang tiyak na punto ng panahon, na sinasabing 'wala silang orihinal na kaisipan...ngunit ipinahayag ang kaisipang Amerikano' sa yugtong iyon. {{Sfn|Jefferson|1903}} Ang 1791 Pranses na Saligan Batas ay tiningnan bilang isang panimulang punto, ang Pamamahayag ng Karapatan ay nagbibigay ng isang pangitaing hangarin, isang pangunahing pagkakaiba sa pagitan ng dalawang Himagsikan. Naka-ugnay bilang panimulang pambungas sa Saligang Batas ng Pransiya ng 1791, at ng 1870 hanggang sa 1940 Ikatlong Republikang Pranses ito ay isinama sa kasalukuyang Salihang Batas ng France noong 1958. {{Sfn|Fremont-Barnes|2007}} Nagpatuloy ang mga talakayan. Si Mounier, na tinutulungan ng mga mapaninggal tulad ni Gérard de Lally-Tollendal, ay nagnanais ng isang sistemang bikameralidad, na may mataas na kapulungan na hinirang ng hari, na magkakaroon ng karapatan sa pag-beto. Noong ika-10 ng Setyembre, tinanggihan ito ng mayorya na pinamumunuan nina Sieyès at Talleyrand pabor sa isang pagpupulong, habang pinanatili lamang ni Louis ang isang " [[Beto|pansumansalang veto]] "; nangangahulugan ito na maaari niyang ipagpaliban ang pagpapatupad ng isang batas, ngunit hindi ito hadlangan. Sa batayan na ito, isang bagong lupon ang ipinatawag upang magkasundo sa isang saligang-batas; ang pinakapinagtatalunan na paksa ay ukol sa ang [[pagkamamamayan]], na nauugnay sa katanungan tungkol sa balanse sa pagitan ng mga pansariling karapatan at tungkulin. Sa huli, ang 1791 Saligang Batas ay nagtatangi sa pagitan ng 'mga tahas na mamamayan' na humahawak na mga karapatang pampulitika, na tinukoy bilang mga lalaking Pranses na higit sa 25 taong gulang, na nagbabayad ng mga direktang buwis na katumbas ng tatlong araw na paggawa, at 'mga balintiyak na mamamayan', na tasado at natakdaan sa 'mga karapatang sibil'. Dahil dito, hindi ito ganap na tinanggap ng mga masukdol na radikal sa Samahang Jacobin.{{Sfn|Ludwikowski|1990}} [[Talaksan:Sansculottes.jpg|right|thumb| Mga ''sans-culottes'', mga manggagawa ng lungsod ng Paris, 1789]] Nagdulot ang mga kakulangan sa pagkain at ang lumulubhang katayuan ng ekonomiya ng pagkabigo sa kakulangang pag-unlad, at ang uring manggagawa sa Paris, na tinaguriang "mga walang-salawal" o ''sans-culottes'', ay naging lalong hindi mapakali. Humantong ito sa huling bahagi ng Setyembre, nang ang Rehimiyentong Flandes ay dumating sa Versailles upang palakasin ang Panharing Taliba, at alinsunod sa nakaugaliang pagsasanay ay tinanggap ng isang pormal na piging. Ang popular na galit ay pinalakas ng mga paglalarawan ng press tungkol dito bilang isang 'masibang kahalayan, at sinasabing ang tatlong-kulay na cockade ay pinahamak. Itinuring ang pagdating ng mga hukbong ito bilang isang pagtatangka na takutin ang Pambansang Kapulungan.{{Sfn|Schama|1989}} Sa Oktubre 5 1789, nagtipon ang mga dagsa ng kababaihan sa labas ng Hôtel de Ville, sa panhihimok ng pagkilos na bawasan ang mga halaga ng bilihin, at pagbutihin ang mga panustos ng tinapay. {{Sfn|Doyle|1990}} Ang mga protestang ito ay mabilis na naging politikal, at pagkatapos kunin ang mga armas na nakaimbak sa Hôtel de Ville, humigit-kumulang 7,000 ang nagmartsa sa Versailles, kung saan sila ay pumasok sa Kapulungan upang iharap ang kanilang mga hinaing. Sinundan sila ng 15,000 kasapi ng Pambansang Pananggol sa ilalim ni Lafayette, na sinubukan silang himukon upan tumigil, ngunit nagutos nang naging malinaw na aalis sila kung hindi niya pagbibigyan ang kanilang kahilingan. {{Sfn|Schama|1989}} Sa pagdating ng Pambansang Pananggol noong gabing iyon, nagmungkahi si Lafayette kay Louis na ang kaligtasan ng kanyang pamilya ay nangangailangan ng kanilang paglipat sa Paris. Kinaumagahan, pumasok ang ilan sa mga nagprotesta sa mga silid ng hari, na hinahanap si Marie Antoinette, na nakatakas. Hinalughog nila ang palasyo, napatay ang ilang guwardiya. Bagaman ang sitwasyon ay nanatiling tensiyonado, sa kalaunan ay naibalik ang kaayusan, at ang Royal family at Assembly ay umalis patungong Paris, na sinamahan ng Pambansang Pananggol.{{Sfn|Doyle|1990}} Sa pagpapahayag sa kanyang pagtanggap sa mga Atas Agosto at Pamamahayag ng Karapatan, nangako si Louis sa katapatan sa [[monarkiyang konstitusyonal]], at ang kanyang tungkuling titulo ay binago mula sa 'Hari ng Pransiya' patungo sa 'Hari ng mga Pranses'. {{Sfn|Schama|1989}} === Himagsikan at ang simbahan === Nangangatwiran ang mananalaysay na John McManners na "sa ika-labingwalong siglo ng Pransiya, ang trono at altar ay karaniwang binabanggit na tila nasa malapit na pagkakaanib; ang kanilang sabay na pagbagsak ... sa isang araw ay magbibigay ng huling patibnay ng kanilang pag-iral pakikipagtutulungan." Ang isang mungkahi ay tumuturo na pagkatapos ng isang siglo ng pagkakausig, ang ilang [[Huguenot|Protetanteng Pranses]] ay matahas na tumaguyod at tumulong sa isang rehimeng laban sa mga Katoliko, isang hinanakit na pinalakas ng mga nag-iisip ng Panahon ng Kaliwanagan kagaya ni [[Voltaire]].{{Sfn|Censer|Hunt|2001}} Isinulat ng pilosopo na si [[Jean-Jacques Rousseau]] na ito ay "hayag na salungat sa batas ng kalikasan ... na ang kaunting bilang ng mga tao ay nagpapakataba sa kanilang sariling lalamunan sa kalabisan, habang ang nagugutom na karamihan ay nahantong sa kakapusan ng mga pangangailangan."{{Sfn|Hunt|Martin|Rosenwein|2003}} [[Talaksan:Decret_de_l'Assemblée_National_qui_supprime_les_Ordres_Religieux_et_Religieuses.jpg|right|thumb| Sa katawa-tawang paglalarawan na ito, tinatamasa ng mga monghe at madre ang kanilang bagong kalayaan pagkatapos ng atas noong Pebrero 16, 1790.]] Nagdulot ang Himagsikan ng pagkalaki-laki na paglipat ng kapangyarihan mula sa Simbahang Katoliko patungo sa himansaan o estado. Bagama't ang lawak ng paniniwala sa relihiyon ay isang katanungan, ang pag-aalis ng pagpaparaya para sa mga kaunting pananampalataya ay nangahulugan na noong 1789 ay ang pagiging Pranses ay katumbas na nangangahulugan din nang pagiging Katoliko.{{Sfn|Betros|2010}} Ang simbahan ay ang pinakamalaking katawan na nagmamay-ari ng lupa sa Pransiya, na sumusupil sa halos sampung bahagdan ng lahat ng pagmamay-aring lupa at napataw na [[pahunos]], isang bahagdang sampu na buwis sa kita ng mga mamamayan, na natitipon mula sa mga magsasaka sa anyo ng mga naaning pananim. Bilang kapalit, nagbigay ang simbahan ng kaunting antas ng tulong sa lipunan.{{Sfn|Censer|Hunt|2001}} Pinawi ng mga atas ng Agosto ang mga pahunos, at noong ika-2 ng Nobyembre, sinamsam ng Pambansang Kalipunan ang lahat ng ari-arian ng simbahan, at ang halaga ng kayamanang ito ay ginamit upang patibayin ang isang bagong salaping papel na kilala bilang mga ''assignat.'' Bilang kapalit, inako ng estado ang mga katungkulan tulad ng pagbabayad sa mga klero at paglingap sa mga dukha, mga may sakit, at mga ulila.{{Sfn|McManners|1969}} Noong Pebrero 13, 1790, ang mga relihiyosong orden at monasteryo ay binuwag, habang ang mga monghe at madre ay hinimok na bumalik sa pribadong buhay.{{Sfn|Censer|Hunt|2001}} Ginawa silang mga empleyado ng estado sa bisa ng Saligang Batas Sibil ng Klerigo noong Hulyo 12, 1790, at gayundin itinakda ang bayaran ng suweldo at isang pamamaraan sistema para sa paghalal ng mga pari at obispo. Tinutulan ito ni [[Papa Pío VI|Papa Pius VI]] at ng maraming Katolikong Pranses dahil itinanggi nito ang awtoridad ng [[Papa]] sa Simbahang Pranses. Noong Oktubre, tatlumpung [[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]] ang naghain ng isang pamamahayag nasulat na tumuligsa sa batas, na lalong nagpasidhi sa pagsasalungat. {{Sfn|Shusterman|2013}} Nang ang mga klero ay kinailangang manumpa ng katapatan sa Konstitusyon ng Sibil noong Nobyembre 1790, hinati nito ang mga kasapi simbahan sa pagitan ng dalawamput-apat na bahagdan na sumunod sa bagong patakaran, at ang karamihang klero na tumanggi.{{Sfn|Kennedy|1989}} Pinatigas nito ang popular na pagtutol laban sa panghihimasok ng estado, lalo na sa námihasang na mga lugar na Katoliko tulad ng [[Normandiya|Normandy]], Brittany at Vendée, kung saan iilan lamang ang mga pari na nanumpa, at ang karamihang mamamayang sibilyan ay tumalikod sa himagsikan.{{Sfn|Shusterman|2013}} Ang bunga ay pamumuno ng estado sa pag-usig sa mga "sutil na klero", marami sa kanila ay pinilit na ipinatapon, pinalayas, o pinaslang.{{Sfn|Censer|Hunt|2001}} === Pampulitikang pagkakahati-hati === Ang yugto mula Oktubre 1789 hangang tagsibol ng 1791 ay karaniwang tinuturing panahon ng himaymay at katiwasayan, kung kailan ang ilan sa pinakamahalagang pagbabagong pambatas ang naisakatuparan. Habang tiyak naman na totoo, maraming mga pook sa kalalawiganan ang nakaranas ng labanan tungkol sa mulaan ng lehitimong kapangyarihan, lalo na sa mga lugar kung saan ang mga opisyal at nanungkulan ng ''Ancien Régime'' ay naiwaksi, ngunit ang mga bagong panlipunang banghay ay hindi pa naisaayos. Ang suliranin na ito ay hindi gaanong halata sa Paris, dahil ang pagkabuo ng Pambansang Pananggol ay ginawa ito na pinakamahusay na nababantayang lungsod sa Europa, ngunit ang kumakalat na kaguluhan sa mga lalawigan tiyak na nakaapekto sa mga kasapi ng Pambansang Kapulungan.{{Sfn|Scott|1975}} [[Talaksan:Federation.jpg|left|thumb| Ipinagdiwang ang ''Fête de la Fédération'' noong 14 Hulyo 1790, na gumunita sa pagkatatag ng konstitusyonal na monarkiya.]] Lumikha ng mayorya ang mga gitnaan (''centrist'') na pinamumunuan nina Sieyès, Lafayette, Mirabeau at Bailly sa pamamagitan ng pagpanday ng pagkasundo-sundo sa mga tagasuporta ng monarkiya (''monarchien'') tulad ng Mounier, at mga independyente kabilang sina Adrien Duport, Barnave at Alexandre Lameth. Sa isang dulo ng pampulitikang gradasyon o espektro, tinuligsa ng mga reaksyunaryo tulad nina Cazalès at Maury ang Himagsikan sa lahat ng anyo nito, samantala nasa kabilang dako ng espektro ang mga ekstremista tulad ni [[Maximilien de Robespierre|Maximilien Robespierre]]. Nakakuha siya, at si Jean-Paul Marat ng lumalakas na suporta para sa pagsalungat sa pamantayan para sa 'tahas na mga mamamayan', na nag-alis ng karapatan sa karamihan ng proletaryo ng Paris. Noong Enero 1790, sinubukan ng Pambansang Pananggol na dakpin si Marat para sa pagtuligsa kina Lafayette at Bailly bilang 'mga kaaway ng sambayanan'.{{Sfn|Schama|1989}} Noong 14 Hulyo 1790, ginanap ang mga pagdiriwang sa buong Pransiya bilang paggunita sa pagbagsak ng Bastille, at ang mga kalahok na nanunumpa ng katapatan sa 'bansa, ang batas, at ang hari.' Ang ''Fête de la Fédération'' (Piyesta ng Pederasyon) sa Paris ay dinaluhan ni Louis XVI at ng kanyang pamilya, kasama si Talleyrand na nagdaos ng [[Misa|pagmimisa]]. Sa kabila ng pagpapakitang ng pagkakaisa nito, ang Pambansang Kapulungan ay unti-unti nahati, habang ang mga panlabas na mga pangkat tulad ng Kaniigang Paris at Pambansang Pananggol ay nakipagtagisan para sa kapangyarihan. Isa sa pinakamahalaga ay ang Samahang Jacobin; nagsimula bilang isang pagtitipon o forum para sa pangkalahatan at pampublikong pakikipagtalo at talakayan, ngunit noong Agosto 1790 mayroon na itong mahigit 150 kasapi, nahati sa iba't ibang paksyon.{{Sfn|Schama|1989}} Nagpatuloy ang Pambansang Kapulungan sa pagbuo ng mga bagong institusyon; noong Setyembre 1790, inalis ang mga rehiyonal namga ''Parlements,'' at ang kanilang mga legal na tungkulin ay pinalitan ng isang bagong may kasarinlang hudikatura, na may mga paglilitis sa hurado para sa mga kasong kriminal. Gayunpaman, ang mga katamtamang kinatawan ay hindi mapalagay sa mga popular na kahilingan at hinaing para sa pangkalahatan na karapatan upang humalal, mga kapisanan ng manggagawa, at abot-kayang tinapay. Sa taglamig ng 1790 at 1791, nagpasa sila ng isang serye ng mga hakbang na nilayon upang wakasan ang popular na kasukdulan o radikalismo. Kabilang dito ang pagbubukod ng mga mas mahihirap na mamamayan mula sa Pambansang Pananggol, mga pagtatakda upang limitahan sa paggamit ng mga petisyon, paskil at talastasan, at ng Hunyo 1791 ang Batas Le Chapelier ay sumawata sa mga samahang kalakalan at anumang anyo ng samahan o kapisanan ng mga manggagawa.{{Sfn|Tackett|2003}} Ang kinámihasnán na isig para sa pagpapanatili ng batas at kaayusan ay ang hukbong sandatahan, na lalong nahati sa pagitan ng mga opisyal, karamihan sa kanila ba nagmula sa mga maginoo, at mga ordinaryong sundalo. Noong Agosto 1790, pinigilan ng loyalistang si Heneral Bouillé ang isang seryosong pag-aalsa kay Nancy; bagama't binati ng Kalipunan, binatikos siya ng mga radikal na Jacobin dahil sa matinding kalupitan ng kanyang mga kilos. Nangangahulugan na ang lumalagong kaguluhan na maraming propesyonal na opisyal ang umalis o dumayo sa ibang bansa, na lalong nagpahina sa institusyon.{{Sfn|Doyle|2009}} === Varennes at kasunod === Hinawakan sa Tuileries Palace sa ilalim halos pagkakabilanggo sa sariling bahay, si Louis XVI ay hinimok ng kanyang kapatid na lalaki at asawa na muling igiit ang kanyang kasarinlan sa pamamagitan ng pakikikanlong kay Bouillé, na nakakuta sa Montmédy kasama ang 10,000 sundalo na itinuturing na tapat sa Korona.{{Sfn|Price|2003}} Umalis sa palasyo na nagbabalatkayo ang pamilya noong gabi ng Hunyo 20, 1791. Kinabukasan, nakita at nakilala si Louis nang dumaan siya sa Varennes, at dinampot sila at dinala pabalik sa Paris. Ang tangkang pagtakas ay nagkaroon ng malalim na epekto sa pananaw ng publiko. Dahil malinaw na si Louis ay naghahanap ng kanlungang matataguan sa Austria, ang Pambansang Kalipunan ngayon ay humingi ng mga panunumpa ng katapatan sa rehimen, at nagsimulang maghanda para sa digmaan, habang ang katatakutan sa 'mga batyaw at mga taksil' ay naging malaganap. {{Sfn|Tackett|2003}} [[Talaksan:Retour_Varennes_1791.jpg|right|thumb| Pagkatapos madampot sa Paglikas patungong Varennes ; ang maginoong pamilya ay inihatid pabalik sa Paris]] Sa kabila ng mga masidhing panawagan na palitan ang monarkiya ng isang republika, napanatili ni Louis ang kanyang katayuan, ngunit sa pangkalahatan ay itinuturing na may matinding paghihinala at pinilit siyang na manumpa ng katapatan sa saligang-batas. Ang isang bagong batas ay nagsasaad na ang pagbawi sa sumpang ito, ang pakikipagdigma sa bansa, o pagpapahintulot sa sinuman na gawin ito sa kanyang pangalan ay ituturing na pagbibitiw o pagwaksi. Gayunpaman, naghanda ng petisyon ang mga radikal na pinamumunuan ni Jacques Pierre Brissot ay na humihingi sa kanyang pagpapatalsik, at noong ika-17 ng Hulyo, isang napakalaking madla ng mga tao ang nagtipon sa Champ de Mars upang lagdaan ito. Sa pangunguna ni Lafayette, inutusan ang Pambansang Pananggol na "panatilihinang kaayusan ng publiko" at tinugunan nila ang pamamato sa pamamagitan ng pagpapaputok sa mga tao, na ikinamatay ng 13-50 katao.{{Sfn|Tackett|2004}} Winasak ng lubos ng pamumuksa ang karangalan ni Lafayette; tumugon ang mga nanunungkulan sa pamamagitan ng pagsasara ng mga radikal na samahan at pahayagan, habang ang kanilang mga pinuno ay nagpatapon o nagtatago, kasama na si Marat. {{Sfn|Conner|2012}} Noong Agosto 27, inilabas ni Emperor Leopold II at Frederick William II ng Prussia ang Pagpapahayag ng Pillnitz na nagpahayag ng kanilang ibig pagtulong kay Louis, at nagpapahiwatig ng pakanang lusubin ang Pransiya para sa kanya. Ngunit, sa katotohanan, ang pagpupulong sa pagitan nina Leopold at Frederick ay pangunahing talakayin ang mga Partisyon ng Poland ; ang Deklarasyon ay nilayon upang bigyang-kasiyahan ang Comte d'Artois at iba pang mga French emigrés - ngunit ang bantang ito ay nagdulot ng masigasig na pagtulong ng mga mamamayan sa likod ng rehimen.{{Sfn|Soboul|1975}} Alinsunod sa kilos na iminungkahi ni Robespierre, pinagbawalan ang mga kasalukuyang kinatawan sa mga halalan na ginanap noong unang bahagi ng Setyembre para sa Kalipunang Mambabatas Pranses . Bagama't si Robespierre ay isa rin sa mga hindi kasama, ang kanyang mga kasapi sa mga samahan ay nagbigay sa kanya ng kapangyarihang politikal na na wala sina Lafayette at Bailly, na parehong nagbitiw ayon sa pagkakabanggit bilang pinuno ng Pambansang Pananggol at ng Paris Commune. Ang mga bagong batas ay tinipon sa 1791 Saligang Batas, at inihain kay Louis XVI, na nangako na ipagtanggol ito "mula sa mga kaaway sa loob at labas ng bansa". Noong ika-30 ng Setyembre, ang Pagtitipong Manghahalal (Constituent Assembly) ay binuwag, at ang Kalipunang Mambabatas ay nagpulong sa kinabukasan. {{Sfn|Lefebvre|1962}} === Pagbagsak ng monarkiya === Ang Kalipunang Mambabatas ay ay madalas na itinatakwil ng mga mananalaysay bilang isang hindi mahusay na katawan, na napilitang makipagkasundo sa mga pagkakahati sa gampanin ng monarkiya na pinalala ng pagsalungat ni Louis sa mga hangganan sa kanyang mga kapangyarihan at mga pagtatangka na baligtarin ang mga ito gamit ang tulong-panlabas.{{Sfn|Lyons|1975}} Ang paghihigpit sa prangkisa sa mga nagbayad ng pinakamababang halaga ng buwis ay nangangahulugan lamang ng 4 na milyon lamang sa 6&nbsp;milyong Pranses na mahigit 25 ang nakaboto. Ibinukod rin nito ang mga ''sans culottes'' o uring manggagawang tagalungsod, na unti-unting tinanaw ang bagong rehimen na hindi nakatutugon sa kanilang mga kairingan para sa tinapay at trabaho.{{Sfn|Mitchell|1984}} Nangahulugan ito na ang bagong saligang-batas ay sinalungat ng mga mahahalagang salik sa loob at labas ng Kalipunan, na siya rin mismong nahati sa tatlong pangunahing grupo. 245 miyembro ay kaanib sa samahang ''Feuillants'' ni Barnave, mga konstitusyonal-monarkista na sa kanilang pananaw na ang Himagsikan ay sapat na ang narating, habang ang isa pang 136 ay tagakaliwang Jacobin na tagakatig sa isang republika, na pinamumunuan ni Brissot at karaniwang tinatawag bilang ''Brissotins''.{{Sfn|Schama|1989}} Ang natitirang 345 ay kabilang sa ''La Plaine'', isang paksyong nangingitna at na nagpalipat-lipat ng mga boto depende sa paksa; marami sa kanila ang nagbahagi ng mga paghihinala ng ''Brissotins'' tungkol sa panunumpa ni Louis sa Himagsikan. {{Sfn|Schama|1989}} Matapos opisyal na tanggapin ni Louis ang bagong Konstitusyon, isang tugon ang naitala bilang " ''Vive le roi, s'il est de bon foi!'' ", o "Mabuhay ang hari – kung tutuparin niya ang kanyang salita".{{Sfn|Thompson|1932}} Bagama't kakaunti lamang, ang panupil ng mga ''Brissotins'' sa mga mahalagang lupon ay nakapahintulot sa kanilang tumuon sa dalawang paksa, parehong nilalayon na ilarawan si Louis bilang salungat sa Himagsikan sa pamamagitan ng pag-udyok sa kanya sa paggamit ng kanyang kapangyarihang beto. Ang una ay ukol sa mga humayong maginoo at dating mamamayan; sa pagitan ng Oktubre at Nobyembre, inaprubahan ng Kalipunan ang mga hakbang sa pagsamsam sa kanilang ari-arian at pagbabanta sa kanila ng parusang kamatayan.{{Sfn|Schama|1989}} Ang pangalawa ay ang mga di-huradong pari, na ang pagsalungat sa Saligang Batas Sibil ay humantong sa isang katayuan ng malapit na digmaang sibil sa katimugang France, na sinubukan ni Bernave na sugpuin sa pamamagitan ng pagpapaluwag sa marahas na mga probisyon. Noong ika-29 ng Nobyembre, ang Kalipunan ay nagpasa ng isang kautusan na nagbibigay ng nagmamatigas na klero ng walong araw upang sumunod, o haharapin nila ang mga sakdal paratang ng 'pakikipagsabwatan laban sa bansa', na kahit si Robespierre ay tiningnan na masyadong malayo, masyadong maaga.<ref>{{Cite journal |last=Gershoy |first=Leo |date=1933 |editor-last=Hazen |editor-first=Charles D. |title=The French Revolution |url=https://www.jstor.org/stable/45337195 |journal=Current History |volume=38 |issue=3 |pages=IV–VI |issn=2641-080X |jstor=45337195}}</ref> Tulad ng inaasahan at talagang nilalayon ng kanilang mga may-akda, pareho silang ibineto ni Louis na ngayon ay inilalarawan bilang laban sa pangkalahatang pagbabago.{{Sfn|Schama|1989}} [[Talaksan:Jacques_Bertaux_-_Prise_du_palais_des_Tuileries_-_1793.jpg|left|thumb| Ang pagsalakay sa Tuileries Palace, Agosto 10, 1792]] Kasama nito ang isang planong paglusob para makidigmaan laban sa Austria at Prusya, na pinamunuan din ni Brissot, na siyang mga layunin ay pinakahulugan bilang isang pinaghalong sinikong pagtutuos at mapanghimagsikang pangunguliran. Habang pinagsamantalahan nito ang popular na damdamin laban sa mga Austriyan, ito ay sumasalamin rin sa isang tunay na paniniwala sa pagluwas ng mga pagpapahalagahan ng pampulitikang kalayaan at popular na kasarinlan.{{Sfn|Lalevée|2019}} Sa kabalintunaan, pinamunuan ni Marie Antoinette ang isang paksyon sa loob ng korte na nais din ang digmaan, na nakikita ito bilang isang paraan upang makuha ang kontrol sa militar, at ibalik ang kapangyarihan ng hari. Noong Disyembre 1791, nagbigay talumpati si Louis sa Kalipunan na nagbibigay ng mga dayuhang kapangyarihan ng isang buwan upang buwagin ang mga emigrante o humarap sa isang digmaan, na sinalubong ng masigasig ng kanyang mga tagasuporta at paghihinala kanyang mga kalaban.{{Sfn|Schama|1989}} Ang kawalang kakayahan ni Bernave na bumuo ng isang pagkakasundong pagtutulungan sa Kalipunan ay nagdulot sa pagtalaga ng isang bagong pamahalaan, na ang karamihan ay binubuo ng mga ''Brissotins''. Noong Abril 20, 1792 nagsimula ang Mga Digmaang Panghimagsikang Pranses nang salakayin ng mga hukbong Pranses ang mga isigang-hukbong Austriyan at Prusyan sa kanilang mga hangganan, bago makadanas ng serye ng mga mapaminsalang pagkatalo. Kalakip ng pagsisikap na pakilusin ang sambayanan pagtulong, nagpataw ng utos ang pamahalaan na lahat na mga di-huradong mga pari na manumpa o, kung hindi ay sila'y ipapatapon. Binuwag rin ng pamahalaan ang Saligang Pananggol at pinalitan ito ng 20,000 ''fédérés''; Habang sumuko si Louis sa pagkakabuwag ng Pananggol, ngunit bineto ang iba pang dalawang panukala, habang tinawag ni Lafayette ang Kalipunan upang sugpuin ang mga samahan.{{Sfn|Shusterman|2013}} Nadagdagan ang kapootan ng madla nang ang mga salaysay ng Manipestong Brunswick ay umabot sa Paris noong Agosto 1, na nagbabanta ng 'di malilimutang paghihiganti' kung may sumalungat sa mga Magkaanib sa paghahangad na ibalik ang kapangyarihan ng monarkiya. Sa umaga ng Agosto 10, sinalakay ng pinagsamang puwersa ng Paris Pambansang Pananggol at panlalawigang fédérés ang Tuileries Palace, na ikinamatay ng marami sa mga [[Guwardiyang Suwisa]] na nagbabantay doon.{{Sfn|Dwyer|2008}} Sumilong si Louis at ang kanyang pamilya ay sa Kalipunan at pagkaraan ng 11:00 ng umaga, ang mga kinatawan na naroroon ay bumoto para sa 'pansamantalang pagpapaalis ng hari', na epektibong sinugpo ang monarkiya.{{Sfn|McPhee|2012}} == Unang Republika (1792–1795) == === Pagpapahayag ng Unang Republika === [[Talaksan:Execution_of_Louis_XVI.jpg|right|thumb| Pagbitay kay Louis XVI sa Place de la Concorde, nakaharap sa bakanteng pedestal kung saan dating nakatayo ang rebulto ng kanyang lolo, si Louis XV .]] Sa huling Agosto, idinaos ang mga halalan para sa Pambansang Kombensiyon. Ang mga paghihigpit sa kinakailangan upang maging botante ay nangahulugang bumaba ang dami mula sa 3.3&nbsp;milyon, laban sa 4&nbsp;milyon noong 1791, habang sa kasagsagan nito ay laganap ang pananakot.{{Sfn|Crook|1996}} Nahati ang mga dating ''Brissotins'' sa panahong ito sa dalawang kampo, una, ang mga katamtamang ''[[Girondista|Girondin]]'' na pinamumunuan ni Brissot, at mga masukdol at radikal na ''Montagnards'', pinangungunahan ni [[Maximilien de Robespierre|Maximilien Robespierre]], Georges Danton, at Jean-Paul Marat. Habang patuloy na nagbabago ang katapatan, humigit-kumulang 160 sa 749 na kinatawan ay mga Girondin, 200 Montagnards at 389 na miyembro ng ''La Plaine'' . Pinangunahan nina Bertrand Barère, Pierre Joseph Cambon at Lazare Carnot, tulad ng dati ang sentral na paksyon na ito ay kumilos bilang isang swing vote.{{Sfn|Shusterman|2013}} Sa Pamumuksa ng Setyembre, nasa pagitan ng 1,100 at 1,600 na mga bilanggo na nakakulong sa mga kulungan ng Paris ay biglaang pinatay, ang karamihan kanila ay karaniwang mga kriminal.{{Sfn|Lewis|2002}} Ang kilos na ito ay tugon sa paghuli kay Longwy at Verdun ng Prusya, at ang mga karamihan sa mga salarin ay sa mga kasapi ng Pambansang Pananggol at ''fédérés'' patungo sa harapan. Pinagtatalunan kung sino ang nananagutan sa mga gawaing iti, ngunit kahit na ang mga makatamtaman ay nagpahayag ng pakikiramay sa karumal-dumal na kilos, na hindi nagtagal ay kumalat sa mga lalawigan; ang mga patayan ay sumasalamin sa malawakang pangangamba sa panlipunang ligalig.{{Sfn|Tackett|2011}} Noong Setyembre 20, nanalo ang hukbong-sandatahang Pranses ng nakamamanghang tagumpay laban sa mga Prusyan sa Valmy. Napanatag at nakatatag ng loob dahil dito pinalitan ng Kumbensyon ang monarkiya ng Unang Republikang Pranses at ipinakilala ang isang bagong kalendaryo, kung saan ang 1792 ay naging "Unang Taon" noong Setyembre 22. {{Sfn|Bakker|2008}} Sa mga sumunod na ilang buwan ay kinuha sa paglilitis kay ''Citoyen Louis Capet'' ("Kabayan Louis Capet"), dating Louis XVI. Habang ang kombensiyon ay pantay na nahati sa katanungan ng kanyang pagkakasala, ang mga miyembro ay lalong naimpluwensyahan ng mga radikal na nakasentro sa mga Samahang Jacobin at Paris Commune. Pinadali ng Brunswick Manipesto ang paglalarawan kay Louis bilang isang banta sa Himagsikan, na tila napatunayan nang ang mga sipi mula sa kanyang personal na sulat ay nailathala na inilahad na siya ay nakikipagsabwatan sa mga Royalista na destiyero na naglilingkod sa mga hukbong Prusyan at Austrian. {{Sfn|Barton|1967}} Noong Enero 17, 1793, hinatulan ng Kalipunan ng kamatayan si Louis para sa "pagsasabwatan laban sa kalayaan ng sambayanan at pangkalahatang kaligtasan", sang-ayon 361 na bilang, at tutol 288; dumagdag pa ang 72 na kasapi ang bumoto para bitayin siya na napapailalim sa iba't ibang mga kasunduan na pagaantala. Ang pagahatol ng parusa ay isinagawa noong 21 Enero sa ''Place de la Révolution'', ngayon ay Place de la Concorde.{{Sfn|Doyle|1990}} Nanawagan ang takot na mga mapaninggil sa buong Europa na wasakin ang mapanghimagsik na Pransiya; noong Pebrero ang Kumbensyon ay inunahan ito sa pamamagitan ng pagpapahayag ng digmaan sa [[Kaharian ng Gran Britanya|Britain]] at Republickang Olandes; ang mga bansang ito kinalaunan ay sinalihan ng Espanya, Portugal, [[Kaharian ng Napoles|Naples]] at [[Toscana|Tuscany]] sa Digmaan ng Unang Pagsasanib.{{Sfn|Wasson|2009}} === Krisis sa politika at pagbagsak ng mga Girondista === Inasahan ng mga Girondin na ang digmaan ay magiisa sa mga mamamayan sa likod ng pamahalaan at magbibigay ng katwiran para sa pagtaas ng mga presyo at kakulangan sa pagkain, ngunit natagpuan nila ang kanilang mga sarili na pinatatamaan ng galit ng karamihan. Marami ang umalis papuntang lalawigan. Ang unang pagtatala sa panhukbong tungkulin o ''levée en masse'' noong ika-24 ng Pebrero ay nagdulot ng mga kaguluhan sa Paris at iba pang mga sentrong pangrehiyon. Bukod s pagkalito na sa mga pagbabagong ipinataw sa simbahan, noong Marso ang kinámihasnán na manininggal at royalista sa rehiyon ng Vendée ay bumangon sa pag-aalsa. Noong ika-18, natalo si Dumouriez sa labanan sa Neerwinden at kumalas patungo sa mga Austriyan. Sumunod ang mga pag-aalsa sa [[Burdeos|Bordeaux]], [[Lyon]], [[Tolon|Toulon]], [[Marsella|Marseilles]] at Caen . Ang Republika ay tila nasa bingit ng pagkabagsak.{{Sfn|Shusterman|2013}} Ang ligalig at pagdarahop ay nagdulot sa pagkalikha noong ika-6 ng Abril 1793 ng Lupon ng Pampublikong Kaligtasan, isang tagapagpaganap na lupon na nananagutan sa Kumbensyon.{{Sfn|Shusterman|2013}} Ang mga Girondin ay gumawa ng isang nakakasawi na pagkakamali sa sa pamamagitan ng pagsakdal kay Marat sa harap ng Panghimagsikang Hukuman para sa diumano'y pamamahala sa mga pamumuksa at patayan noong Setyembre; siya ay mabilis na napawalang-sala, na higit na nagpabukod sa mga Girondin mula sa mga ''sans-culottes'' . Nang tumawag si Jacques Hébert para sa isang popular na pag-aalsa laban sa "mga alipores ni Louis Capet" noong 24 Mayo, siya ay inaresto ng Lupon ng Labindalawa, isang tribunal na pinangungunahan ni Girondin na itinatag upang ilantad ang 'mga pakanang sabwatan'. Bilang tugon sa mga protesta ng Commune, ang Lupon ng Pampublikong Kligtasan ay nagbabala "kung sa pamamagitan ng iyong walang humpay na pag-aalasa ay may nangyari sa mga kinatawan ng bansa,. . . Mawawasak ang Paris".{{Sfn|Shusterman|2013}} [[Talaksan:Jacques-Louis_David_-_La_Mort_de_Marat.jpg|left|thumb| ''Ang Kamatayan ng Marat'' ni Jacques-Louis David (1793)]] Dahil sa lumalalang ligalig, ay nagbunga sa mga samahan upang kumilos laban sa Girondins. Kasama ang tulong ng Commune at ilang bahagi ng Pambansang Pananggol, nagtangka sila noong Mayo 31 na agawin ang kapangyarihan sa isang kudeta. Bagama't nabigo ang pagpapatalsik na ito, noong ika-2 ng Hunyo ang kombensiyon ay napaliligiran ng dagsa humigit-kumulang hanggang 80,000 ka tao, na humihingi ng murang tinapay, bayad sa kawalan ng trabaho, at mga pampulitika pagbabago, kabilang ang tungkol paghihigpit ng boto sa mga ''sans-culottes'', at ang karapatang tanggalin ang mga kinatawan.{{Sfn|Schama|1989}} Sampung kasapi ng komisyon at isa pang dalawampu't siyam na miyembro ng pangkat ng Girondin ang dinampot, at noong Hunyo 10, kinuha ng mga Montagnards ang Lupon ng Pampublikong Kaligtasan.{{Sfn|Schama|1989}} Samantala, isang lupon na pinamumunuan ng malapit na kaanib ni Robespierre na si Saint-Just ang naatasang maghanda ng bagong Saligang Batas. Natapos sa loob lamang ng walong araw, pinagtiby ito ng kombensiyon noong Hunyo 24, at naglalaman ng mga masukdol na pagbabago, kabilang ang karapatang bumoto ng lahat na lalaki at paglansag ng pang-aalipin sa mga sinakop na kolonya ng Pransya. Gayunpaman, pinatigil ang mga karaniwang prosesong pambatas kasunod ng pagpatay kay Marat noong Hulyo 13 ng Girondist na si Charlotte Corday, na ginamit ng Lupon ng Pampublikong Kaligtasan bilang dahilan para humawak sa kapangyarihan. Ang Saligang Batas ng 1793 ay sinuspinde nang walang katiyakan panahon kung kailan matatapos noong Oktubre.{{Sfn|Kennedy|2000}} Kabilang sa mga pangunahing pinagtutuunang-pansin ng bagong pamahalaan ang paglikha ng bagong panhimansaang ideolohiya, pang-ekonomiyang pamamalakad at pagkapanalo sa digmaan.{{Sfn|Schama|1989}} Natulungan sila ng mga pagkakawatak-watak sa kanilang mga kalaban sa loob ng bansa; habang ang mga lugar tulad ng Vendée at [[Bretanya|Brittany ay]] gustong ibalik ang monarkiya, karamihan ng mga rehiyon at lalawigan ay sumuporta sa Republika ngunit salunagt sa rehimen sa Paris. Noong Agosto 17, bumoto ang Kumbensyon ng pangalawang ''levée en masse''; sa kabila ng mga paunang suliranin sa pagbibigay sadata, sat iba pang kailangan ng mga sundalo, at pagtustos ng ganoong kalaking bilang. Sa kalagitnaan ng Oktubre ay muling nasakop ng mga Republikanong pwersa ang Lyon, Marseilles at Bordeaux, habang natalo nila ang mga hukbo ng Pagsasanib sa Hondschoote at Wattignies.{{Sfn|Schama|1989}} Kasama sa bagong uri ng mga pinunong militar ang isang batang koronel na nagngangalang [[Napoleon I ng Pransiya|Napoleon Bonaparte]], na hinirang na kumander ng artilerya sa Pagkubkob sa Toulon dahil sa kanyang pakikipagkaibigan kay Augustin Robespierre. Ang kanyang tagumpay sa gampaning iyon ay nagdulot sa pagtaas ng ranggo sa Hukbo ng Italy noong Abril 1794, at ang simula ng kanyang pagtaas ng kanyang militar at pampulitikang kapangyarihan.{{Sfn|McLynn|1997}} === Paghahari ng Kilabot === [[Talaksan:Octobre_1793,_supplice_de_9_émigrés.jpg|right|thumb| Siyam na dayuhan ay binitay sa pamamagitan ng guillotine, 1793]] [[Talaksan:Robespierre.jpg|right|thumb|Larawan ni Maximilien de Robespierre, pininta 1793, mula Musée Carnavalet]] Sinimulan ang Paghahari ng Kilabot bilang isang paraan upang magamit ang panghimagsikang sigasig, ngunit mabilis na sumama ito sa pagsasaayos lamang ng mga pansariling karaingan. Sa katapusan ng Hulyo, ang Convention ay nagtakda ng mga kontrol sa presyo sa isang malawak na hanay ng mga kalakal, na may parusang kamatayan para sa mga nag-iimbak, at noong Setyembre 9 ay itinatag ang 'mga mapanghimagsik na pangkat' upang ipatupad ang mga ito. Noong ika-17, ipinag-utos ng Batas ng mga Hinihilaan ang pag-aresto sa mga pinaghihinalaang "kaaway ng kalayaan", na nagpasimula ng tinawag na "Kilabot". Ayon sa mga talaan, mula Setyembre 1793 hanggang Hulyo 1794 may 16,600 katao ang pinatawan ng bitay sa mga paratang na pagkilos laban sa himagsikan; dagdag pa ang 40,000 ang maaaring pinatay o namatay habang naghihintay ng paglilitis.{{Sfn|Gough|1998}} Ang mga nakapirming halaga ng bilihin, hatol na bitay para sa mga 'mag-iimbak' o 'manghuhuthot', at pagsamsam ng mga inimbak ng butil ng mga pangkat ng mga may sandatang manggagawa ay nangahulugan lahat na sa simula ng Setyembre, ang Paris ay dumaranas ng matinding kakapusan sa pagkain. Gayunpaman, ang pinakamalaking hamon ng Pransiya ay ang pagbabayad sa napakalaking pampublikong utang na tinanggap mula sa dating rehimen, na patuloy na lumobo dahil sa digmaan. Sa una, ang pambansang utang ay tinustusan ng pagbebenta ng mga nasamsam na ari-arian, ngunit ito ay lubhang hindi epektibo; dahil kakaunti ang bibili ng mga ari-arian na maaaring bawiin, makakamit lamang ang katatagan ng pananalapi sa pamamagitan ng pagpapatuloy ng digmaan hanggang sa matalo ang mga kontra-himagsikang Pranses. Habang dumarami ang panloob at panlabas na banta sa Republika, lumala ang katayuan nito; ang hinarap nila ito sa pamamagitan ng pag-imprenta ng ''assignat'' humantong sa pagkakapintog at mas mataas na halaga ng bilihin.{{Sfn|White|1995}} Noong 10 Oktubre, kinilala ng Kumbensyon ang Lupon ng Pampublikong Kaligtasan bilang ang pinakamataas na Pamahalaang Panghimagsikan, at binimbin ang Saligang Batas hanggang sa pagkakamit ang kapayapaan.{{Sfn|Kennedy|2000}} Sa kalagitnaang Oktubre, si Marie Antoinette ay pinatunayang nagkasala ng mahabang listahan ng mga krimen at pinugutan; makalipas ang dalawang linggo, ang mga pinuno ng Girondista na dinampot noong Hunyo ay hinatulan rin ng kamatayan, kasama [[Louis Philippe II, Duke ng Orleans|si Philippe Égalité]]. Ang Paghahari ng Kilabot ay hindi lamang umiral sa Paris. Matapos ng pagkabawi ng Lyons, mahigit 2,000 ang napaslang.{{Sfn|Schama|1989}} [[Talaksan:Georges_Danton.jpg|left|thumb| si [[Georges Danton]]; malapit na kaibigan ni Robespierre at isa sa mga pinuno ng samahang ''Montagnard'', ay pinatay noong Abril 5, 1794]] Nagwagi sa Cholet noong 17 Oktubre, ang hukbong Republikano ng isang napakahalagang tagumpay laban sa mga mag-aalsang Vendée, at tumakas ang mga nakaligtas patungo sa Brittany. Ang isa pang pagkatalo sa Le Mans noong Disyembre 23 ay nagtapos sa pagaaklas para iturin naisang malaking banta, bagama't nagpatuloy ang mga pag-aaklas hanggang 1796. Ang lawak ng malupit na panunupil na sumunod ay pinagtatalunan ng mga mananalaysay na Pranses mula noong kalagitnaan ng ika-19 na siglo.{{Sfn|Cough|1987}} Mula Nobyembre 1793 hanggang Pebrero 1794, mahigit 4,000 ang nilunod sa Loire sa Nantes sa ilalim ng pangangasiwa ni Jean-Baptiste Carrier. Sinasabi ng mananalaysay na si Reynald Secher na kasing dami ng 117,000 ang napatay sa mula 1793 hanggang 1796. Bagama't ang mga bilang na iyon ay pinagdududahan, naghinuha si François Furet na "hindi lamang nagpapahayag ng patayang pamumuksa at pagkawasak sa mga sukat na dati'y di pa naganap, ngunit isang napakarahas na pagkasigagsig na ibinigay nito bilang pamana nito ang karamihan sa pagkakakilanlan ng rehiyon."{{Sfn|Furet|Ozouf|1989}} {{Efn|Other estimates of the death toll range from 170,000 {{sfn|Hussenet|2007|p=148}} to 200,000–250,000 {{sfn|Martin|1987|p=?}}}} Sa kasagsagan ng Paghahari ng Kilabot, ang pinakamaliit na pagpapahiwatig ng pagkasalungat sa himagsikang pag-iisip ay maaaring maglagay sa sarili sa ilalim ng paghihinala, at maging ang mga tagasuporta nito ay hindi ligtas dito. Sa ilalim ng pagkatindi ng mga kaganapan, lumitaw ang mga pagkakabiyak sa loob ng paksyong ''Montagnard'', na may marahas na hindi pagkakasundo sa pagitan ng mga radikal na <nowiki><i id="mwAwU">Hébertist</i></nowiki> at mga katamtamang kalagitnaan na pinamumunuan ni Danton.{{Efn|In one exchange, a Hébertist named Vadier threatened to 'gut that fat [[turbot]], Danton', who replied that if he tried, he (Danton) would 'eat his brains and shit in his skull'.{{sfn|Schama|1989|p=814}}}} Nakita ni Robespierre ang kanilang pagtatalo bilang nakakabuwag sa rehimen, at, bilang isang [[Deismo|deista]], tumutol siya sa mga kontra-relihiyosong patakaran na itinaguyod ng [[Ateismo|ateistang]] si Hébert, na inaresto at pinatay noong 24 Marso kasama ang 19 sa kanyang mga kasamahan, kasama ang Carrier.{{Sfn|Schama|1989}} Si Danton ay inaresto din at pinatay noong 5 Abril kasama si Camille Desmoulins, pagkatapos ng isang palabas na paglilitis na malamang na gumawa ng higit na pinsala sa Robespierre kaysa sa anumang iba pang aksyon sa panahong ito upang mapanatili ang katapatan ng mga natitirang Hébertist.{{Sfn|Schama|1989}} Pinagkaitan ng Batas ng ika-22 Prairial (Hunyo 10) ay ng "mga kalaban ng mga tao" ang karapatang ipagtanggol ang kanilang sarili. Ang mga dinakip sa mga lalawigan ay ipinadadala na ngayon sa Paris para hatulan; at mula Marso hanggang Hulyo, ang mga pagbitay sa Paris ay tumaas mula lima hanggang dalawampu't anim bawat araw.{{Sfn|Schama|1989}} Kinutya ng maraming Jacobin ang pagdiriwang ng Kulto ng Kataas-taasan noong 8 Hunyo, isang marangya at magastos na seremonya na pinamunuan ni Robespierre, at pinaratangan din siya sa papakalat ng paggiiit na diumano'y siya ay pangalawang Mesiyas. Ang pagpapaluwag ng mga [[Mga kontrol sa presyo|kontrol sa presyo]] at talamak na pamimintog ng halaga ng bilihonay nagdulot ng pagtaog ng kaguluhan sa mga ''sans-culotte'', ngunit dahil sa pinahusay na katayuan ng hukbong-sandatahan, nabawasan ang pangamba na nasa panganib ang Republika. Maraming natakot na ang kanilang sariling kaligtasan ay nakasalalay sa pagtanggal kay Robespierre; sa isang pagpupulong noong Hunyo 29, tinawag siyang diktador ng tatlong kasapi ng Lupon ng Pampublikong Kaligtasan.{{Sfn|Schama|1989}} [[Talaksan:Execution_robespierre,_saint_just....jpg|right|thumb| Ang pagkabitay kay Robespierre noong Hulyo 28, 1794 ay naghudyat ng pagtatapos ng Paghahari ng Kilabot.]] Tumugon si Robespierre sa pamamagitan ng hindi pagdalo sa mga pagtitipon, isang pasya na nakapagpahintulot sa kanyang mga kalaban na bumuo ng isang koalisyon laban sa kanya. Sa isang talumpati na ginawa sa kombensiyon noong Hulyo 26, iginiit niya na may ilang kasapi ang nakipagsabwatan laban sa Republika, isang halos tiyak na pagkakahatol ng kamatayan kung mapapatunyan. Nang tumanggi siyang magbigay ng mga pangalan, naputol ang pagtitipon sa kagitlahanan. Nang gabing iyon, binigkas niya ang parehong talumpati sa Samahang Jacobin, kung saan ito ay binati ng napakalaking palakpakan at mga kahilingan para sa pagpatay sa mga 'taksil'. Malinaw kung hindi kikilos ang kanyang mga kalaban, ay siya ang kikilos; sa Kumbensiyon sa kinaumagahan, si Robespierre at ang kanyang mga kaalyado ay pinagsisigawan. Nabigo ang kanyang boses nang sinubukan niyang magsalita, humiyaw ang isang kasaping kinatawan na "Ang dugo ni Danton ay sumasakal sa kanya!"{{Sfn|Schama|1989}} Matapos pahintulutan ng Kumpensiyon [[Maximilien de Robespierre|ang pagkadakip]] sa kanya, siya at ang kanyang mga tagasuporta ay sumilong sa Hotel de Ville, na ipinagtanggol ng mga salik ng Pambansang Panaggol. Nilusob ng ibang mga pangkat nito na tapat sa Kumbensiyon ang gusali nang gabing iyon at kinulong si Robespierre, na malubhang nasugatan ang sarili sa pagtatangkang magpakatiwakal. Siya ay pinatay noong ika-28 Hulyo kasama ang 19 niyang kasamahan, kabilang sina Saint-Just at Georges Couthon, na sinundan ng 83 miyembro ng Commune.{{Sfn|Schama|1989}} Ang Batas ng Ika-22 Prairial ay pinawalang-bisa, at lahat na nakaligtas na mga Girondista ay ibinalik sa kanilang mga panunungkulan bilang kinatawan, at ang Samahang Jacobin ay ipinapinid at ipinagbawal.{{Sfn|Soboul|1975}} Mayroong iba't ibang mga pagdadalumat ukol sa Paghahari ng Kilabot, at ng kawaksing karahasan sa pagpapasagawa nito; Tinanaw ng Marxistang mananalaysay na si Albert Soboul ang malubhang kahalagahan na ipagtanggol ang Himagsikan mula sa panlabas at panloob na mga banta. Ipinapangatuwiran ni François Furet ang sukdulang katindihan ng ideolohikal na pagpupunyagi ng mga manghihimagsik, at ang kanilang mga layuning napakamapanguliran na lubusang nangailangan ng pagkakalipol sa anumang pagsalungat.{{Sfn|Furet|1989}} Isang pagpapalagay na nasa gitna ay nagmumungkahi na ang karahasan ay hindi maiiwasan ngunit ang naganap na mga pangyayari ay dulot ng mga serye ng magkakasangkot-sangkot na panloob na mga kaganapan, na lalong pinalubha ng digmaan.{{Sfn|Hanson|2009}} === Reaksyong Thermidoryan === Hindi natapos ang pagdanak ng dugo sa pagkamatay ni Robespierre. Nasaksihan ng Timog Pransiya ang alon ng paghihiganti na mga pagpatay, na nakatutok laban sa di-umano'y mga Jacobin, mga nanunungkulang Republikano at mga Protestante. Bagama't ang mga nagwagi sa Thermidor ay tumindig sa pagsupil sa Commune sa pamamagitan ng pagbitay sa kanilang mga pinuno, napanatili ng ilan sa mga malapit na sangkot sa "Kilabot" ang kanilang mga kinatatayuan. Kasama sa kanila si Paul Barras, na kalaunan ay punong ehekutibo ng Tagapagtungong Pranses, at si Joseph Fouché, pinuno ng mga pagpatay sa Lyon na nagsilbi bilang Kagawad ng Pulisya sa ilalim ng Tagapagtungo, Konsulado at [[Unang Imperyong Pranses|Imperyo]].{{Sfn|Andress|2006}} Sa kabila ng kanyang pagkakaugnay kay Augustin Robespierre, ang pagtatagumpay ng hukbo sa Italya ay nangangahulugan na nakatakas si [[Napoleon I ng Pransiya|Napoleon Bonaparte]] sa pagsisiyasat.{{Sfn|McLynn|1997}} [[Talaksan:Paul_Barras_directeur.jpg|left|thumb| Dating Viscount at Montagnard Paul Barras, na nakibahagi sa Thermidorian reaction at nang maglaon ay namuno sa French Directory]] Ang Kasunduan ng La Jaunaye noong Disyembre 1794 ay nagwakas sa pag-aalsang Chouannerie sa kanlurang Pransiya, na nagpapahintulot sa kalayaan sa pagsamba at pagbabalik ng mga di-huradong pari.{{Sfn|Andress|2006}} Sinamahan din ito ng pagtatagumpay ng hukbong-sandatahan; noong Enero 1795, tinulungan ng mga pwersang Pranses ang Makbayang Olandes na itayo ang Republikang Batavian, na nagpatitibay at nagpaligtas sa katayuan sa ang kanilang hilagang hangganan.{{Sfn|Schama|1977}} Ang pakikidigmaan sa Prusya ay nagwakas sa pagkalamang ng Pransiya sa pamamagitan ng Kapayapaan ng Basel noong Abril 1795, habang ang Espanya ay nakipagpayapa sa kanila pagkatapos noon.{{Sfn|Hargreaves-Mawdsley|1968}} Gayunpaman, ang Republika ay nahaharap pa rin sa isang krisis sa kanilang tahanan. Ang mga kakulangan sa pagkain na nagmula pa sa mahihinang anihan noong 1794 ay pinalubha sa Hilagang Pransiya dahil sa pangangailangang magbigay ng hukbo sa [[Flandes|Flanders]], habang ang naganap na taglamig ang pinakamasama mula pa noong 1709.{{Sfn|Lyons|1975}} Noong Abril 1795, napuspos sa pagkagutom ang karamihang mamamayan at ang salaping ''assignat'' ay nagkakahalaga na lamang ng 8 bahagdan ng dapat nitong halaga. Dahil sa kanilang malubhang kagipitan, muling bumangon sa pag-aalsa ang mga dukhang taga-Paris.{{Sfn|Woronoff|1984}} Mabilis silang pinakalat ng hukbo ng pamahalaan at ang pangunahing bunga nito ay isa pang yugto ng pagdaramputan. Sa kasagsagan nito, pinagbibitay at pinagpapaslang ang mga nakabilanggong Jacobin sa kulungan ng Lyon.{{Sfn|Woronoff|1984}} Isang lupon ang bumalangkas ng bagong saligang batas, na pinagtibay ng isang [[Reperendum|plebisito]] noong ika-23 Setyembre 1795 at ipinatupad noong ika-27. {{Sfn|Doyle|1989}} Pinanukala nina Pierre Daunou at Boissy d'Anglas, nagtatag ito ng isang bikameral na lehislatura, na naglalayon na pabagalin ang pambatasang pagyayari, at upang mawakasan ang mababangis na pagbabago ng patakaran sa ilalim ng mga nakaraang sistemang unikameral. Ang Konseho ng Limandaan ay may pananagutan sa pagbalangkas ng batas, na sinuri at inaprubahan ng Konseho ng Matatanda, isang mataas na kapulungan na naglalaman ng 250 lalaki sa edad na 40. Ang kapangyarihang tagapagpaganap ay nasa kamay ng limang Tagapagtungo, na pinili ng Konseho ng Matatanda mula sa isang listahang ibinigay ng mababang kapulungan, na may limang taong mandato. {{Sfn|Lyons|1975}} Ang mga kinatawan ay pinili sa pamamagitan ng di-direktang halalan. Dahil isinailalim rin sa mahigpit na pagkamarapatang pangari-arian, idinulot nito ang pagbalik sa kapangyarihan ng mga mapaninggil at katamtamang kinatawan. Dagdag pa, dahil sa "batas ng 2/3" ay 150 lamang na bagong kinatawan anf maihahalal sa bawat taon. Ang natitirang 600 ''Conventionnel'' ay naluklok pa rin sa kanilang mga katungkulan, isang pagpapasya na sinadya upang mapanatili ang katatagan ng Republika. == Tagapagtungo (1795–1799) == [[Talaksan:Attaque_de_la_Convention_nationale,_1790.jpg|right|thumb| Ang mga hukbo sa ilalim ni [[Napoleon I ng Pransiya|Napoleon ay]] nagpaputok sa mga Royalistang nag-aklas sa Paris, Oktubre 5, 1795]] Ang Tagapagtungo ay may hindi maputing reputasyon sa mga mananalaysay; para sa mga nakikisimpatya sa mga Jacobin, kinakatawan nito ang pagtataksil sa Himagsikan, habang binigyang-diin ng mga Bonapartist ang katiwalian nito upang mailarawan si [[Napoleon I ng Pransiya|Napoleon]] sa mas mabuti.{{Sfn|Lyons|1975}} Bagama't tiyak na wasto ang mga pagpunang ito, nahaharap din ito sa panloob na kaguluhan, isang tumitimik na ekonomiya at isang magastos na digmaan, habang hinahadlangan ng di-praktikal na saligang batas. Dahil kinokontrol ng Konseho ng 500 ang pambabatas at pananalapi, maaari nilang malumpo ang pamahalaan kung gugustuhin nila, at dahil walang kapangyarihan ang mga Tagapagtungo na tumawag ng mga bagong halalan, ang tanging paraan upang masira ang kawalang pagkakasundo ay ang mamuno sa pamamagitan ng mando o paggamit ng dahas. Bunga nito, ang Tagapagtungo ay nailalarawan sa pamamagitan ng "talamak na karahasan, makatigalawang na anyo ng katarungan, at paulit-ulit na pagdulog sa mabigat na panunupil."{{Sfn|Brown|2006}} [[Talaksan:Bouchot_-_Le_general_Bonaparte_au_Conseil_des_Cinq-Cents.jpg|left|thumb| [[Napoleon I ng Pransiya|Napoléon Bonaparte]] sa harap ng Konseho ng Limandaan noong ika-18 Brumaire, 9 Nobyembre 1799]] Tiniyak ng pagpapanatili ng mga ''Conventionnel'' na ang mga Thermidorian ay mayroong mayorya sa lehislatura at tatlo sa limang Tagapagtungo, ngunit humarap sila sa dumaraming hamon mula sa kanan. Noong ika-5 ng Oktubre, ang mga tropa ng Kombensiyon na pinamumunuan ni Napoleon ay sinugpo ang isang royalista na pagaaklas sa Paris; nang idinaos ang unang halalan makalipas ang dalawang linggo, mahigit 100 sa 150 bagong kinatawan ang mga royalista ng ilang uri.{{Sfn|Lyons|1975}} Nawasak ang kapangyarihan ng mga ''san culottes'' ng Paris dahil sa pagsupil sa pag-aalsa noong Mayo 1795; at ngayong maginhawa na sa panggigipit mula sa ibaba, ang mga Jacobin ay naging natural na mga tagasuporta ng Tagapagtungo laban sa mga naghahangad na ibalik ang monarkiya. {{Sfn|Lyons|1975}} Ang pag-alis ng mga panunupil sa presyo at ang pagbagsak sa halaga ng ''assignat'' ay humantong sa pamimintog at pagtaas ng presyo ng pagkain. Pagsapit ng Abril 1796, mahigit 500,000 Parisian ang naiulat na nangangailangan ng tulong, na nagdulot sa insureksyon sa Mayo na kilala bilang Pagsasabwatan ng Mga Pantay. Sa pangunguna ng manghihimagsik na si François-Noël Babeuf, ipinadinig nila ang kanilang kanilang mga kairingan para sa pagpapatupad ng 1793 Constitution at isang mas pantay na pamamahagi ng kayamanan. Sa kabila ng bahagyang suporta mula sa mga bahagi ng sandatahang-lakas, madali itong nadurog, at ikinabitay si Babeuf at iba pang mga pinuno.{{Sfn|Lyons|1975}} Gayunpaman, noong 1799 ang ekonomiya ay napatatag na at ang mahahalagang pagbabago sa patakaran ay nagdulot sa patuloy na pagpapalawak ng gamlangang Pranses; marami sa mga pagbabagong itoang nanatili sa hanggang halos kabuuan ika-19 na siglo.{{Sfn|Lyons|1975}} Bago ang 1797, tatlo sa limang Tagapagtungo ay totoongna Republikano; Barras, Révellière-Lépeaux at Jean-François Rewbell, gayundin ang humigit-kumulang 40% ng kinatawang mambabatas. Ang parehong bahagdan ay karamihang nakasentro o walang pampartidong kaugnayan, kasama ang dalawang Tagapagtungo, sina Étienne-François Letourneur at Lazare Carnot . Bagamat 20 bahagdan lamang ang masigasig na Royalista, maraming mga nanggigitna ang sumuporta sa pagpapanumbalik ng ipinatapon na si Louis XVIII ng France sa paniniwalang ito ang magwawakas sa Digmaan ng Unang Pagsasanib kasama ang Britanya at Austriya.{{Sfn|McLynn|1997}} Ang mga halalan noong Mayo 1797 ay nagdulot sa malalaking tagumpay para sa nasa Kanan, kung saan ang mga Royalista na si Jean-Charles Pichegru ay nahalal na Pangulo ng Konseho ng 500, at si Barthélemy ay nagtalaga bilang Tagapagtungo.{{Sfn|McLynn|1997}} [[Talaksan:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|right|thumb|Ang Unang Konsul, si Napoleon Bonaparte]] Dahil ang mga Royalista ay tila mapapasakamay na ang ugit ng kapangyarihan, nagsagawa ng kudeta ang mga Republikano noong Setyembre 4 . Gamit ang mga tropa mula sa Hukbo ng Italya ni Bonaparte sa ilalim ni Pierre Augereau, napilitan ang Konseho ng 500 na pagtibayin ang pagkadakip kay Barthélemy, Pichegru at Carnot. Kinansela ang mga resulta ng halalan, at may animnapu't tatlong nangungunang royalista ang ipinatapon sa [[French Guiana]] at mga bagong batas na ipinasa laban sa mga emigrés, Royalists at ultra-Jacobins. Bagama't nawasak ang kapangyarihan ng mga monarkista, nagbukas ito ng daan para sa direktang hidwaan sa pagitan ni Barras at ng kanyang mga kalaban sa kaliwa.{{Sfn|McLynn|1997}} Sa kabila ng pangkalahatang pagkapagod sa digmaan, nagpatuloy ang sagupaan at ang halalan noong 1798 ay nagpakita ng muling pagkabuhay sa lakas ng Samahang Jacobin. Ang paglusob sa Ehipto noong Hulyo 1798 ay nagpatunay sa mga takot sa Europa sa pagpapalawak ng kapangyarihang Pranses, at nagsimula ang Digmaan ng Ikalawang Pagsasanib noong Nobyembre. Nang walang nanaig na mayorya sa lehislatura, ang mga Tagapagtungo ay umasa sa hukbo sa pagpapatupad ng mga atas at pagkuha ng kita mula sa mga nasakop na teritoryo. Dahil dito, ang mga heneral tulad nina Bonaparte at Joubert ay naging mahalagang mga manlalaro sa pulitika, habang ang hukbo at ang Tagapagtungo ay naging bantog sa kanilang talamak na katiwalian.{{Sfn|McLynn|1997}} Hinahaka na ang Tagapagtungo ay hindi bumagsak dahil sa mga kadahilanang pang-ekonomiya o militar, ngunit dahil noong 1799, marami ang mas ginusto ang mga "kawalang katiyakan ng awtoritaryan na pamumuno kaysa sa patuloy na kalabuan ng parlyamentaryong pulitika".{{Sfn|Hunt|Lansky|Hanson|1979}} Ang tagapagbalangkas ng pagwawakas nito ay si Sieyès, na nang tanungin kung ano ang kanyang ginawa noong Paghahari ng Kilabot ay sumagot umano ng "Nakaligtas ako". Nominado sa Tagpagtungo, ang kanyang unang kilos ay ang pagtanggal sa Barras, gamit ang isang pagaanib na kinabibilangan ni Talleyrand at dating Jacobin na si Lucien Bonaparte, kapatid ni Napoleon at pangulo ng Konseho ng 500.{{Sfn|McLynn|1997}} Noong 9 Nobyembre 1799, pinalitan ng Kudeta ng 18 Brumaire ang limang Mga Tagapagtungo sa Konsuladong Pranses, na binubuo ng tatlong kasapi, sina Bonaparte, Sieyès, at Roger Ducos ; itinuturing ng karamihan sa mga mananalaysay na ito ang pagwawakas ng Himagsikang Pranses.{{Sfn|McLynn|1997}} == Ideolohiyang Jacobin == Ang ilang mga mananalaysay, tulad ni François Furet, sa ''Interpreting the French Revolution'', at Marisa Linton, sa ''Choosing Terror'', ay tumalakay ng ideolohiyang Jacobin nang hindi ito binigyang-kahulugan. Ang mga paksang may kaugnayan sa ideolohiyang ito, tulad ng pang-aalipin at imperyalismo, ay hindi pinapansin sa dalawang akdang ito. Dahil sa himagsikan, ang hari ay tumigil sa pagiging "soberano" ng imperyo. Ang bagong "sovereign" ay ngayon ang "mamamayan." Ang mga manghihimagsik, gayunpaman, ay kinilala ang pagkakaroon ng isang katauhan lamang, ang mga Pranses, habang mayroong ilang mga bansa sa kanilang imperyo. Ang pagkilala sa ibang mga tao ay nangangahulugan ng pagkakaroon ng pagkilala sa kanilang sariling soberanya at sa gayon ang kanilang karapatan sa kalayaan. Sa kabila ng kanilang propaganda para sa kalayaan, hindi kailanman kinilala ng mga manghihimagsik ang karapatang ito, o maging ang karapatan sa awtonomiya. Sa paglilitis sa mga Girondista, isa sa mga pangunahing sakdal laban sa kanila ay ang kanilang diumano'y pederalismo, na itinuturing ng mga Jacobin bilang isang krimen. == Digmaang Panghimagsikang Pranses == {{Pangunahin|Mga Digmaang Panghimagsikang Pranses}} [[Talaksan:Valmy_Battle_painting.jpg|right|thumb| Ang tagumpay ng Pransya sa Labanan ng Valmy noong 20 Setyembre 1792 ay nagpatunay sa Panghimagsikang kaisipan ng mga hukbong binubuo ng mga mamamayan]] Nagpasimula ang Himagsikan ng isang pagkasunod-sunod ng mga tunggalian at labanan na nagsimula noong 1792 at natapos lamang sa pagkatalo ni Napoleon sa Waterloo noong 1815. Sa mga unang yugto nito, ito ay tila hindi malamang magpapatuloy; tumutukoy sa pagtutol ang Saligang Batas ng 1791 ng mga "digmaan para sa layunin ng pananakop", at bagama't muling umusbong ang mga kinámihasnán na tensyon sa pagitan ng Pransiya at Austriya noong 1780s, maingat na tinanggap ni Emperador Joseph ang mga pagbabago. Ang Austriya ay nakikipagdigma sa mga Ottoman, gayundin sa mga Ruso, habang parehong nakipag-ayos sa Prusya tungkol sa paghahati sa Poland . Higit sa lahat, ginusto ng Britanya ang kapayapaan, at gaya ng sinabi ni Emperor Leopold pagkatapos ng Pamamahayag ng Pillnitz, "kung wala ang England, walang kaso".{{Sfn|Rothenberg|1988}} == Pang-aalipin - Imperyalismo - Ang Himagsikang Haiti == Bagama't ang Himagsikang Pranses ay may mabigat na epekto sa maraming lugar sa Europa,<ref>{{Cite web |title=The National Archives – Homepage |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/french-revolution/ |access-date=25 January 2021 |website=The National Archives}}</ref> ang mga sinakop na kolonya ng Pransya ay nakadama ng natatanging impluwensya. Tulad ng sinabi ng may-akda ng [[Martinika|Martinic]] na si Aimé Césaire, "mayroong sa bawat kolonya ng Pransya ang isang himagsikan, na naganap sa kasabay ng Higagsikang Pranses, na naaayon dito."{{Sfn|Dorginy|2003}} Ang Himagsikan sa Saint-Domingue ay ang pinakakilalang halimbawa ng mga paghihimagsik ng mga alipin sa mga kolonya ng France. Noong 1780s, ang Saint-Domingue ang pinakamayamang pag-aari ng France, na lumilikha ng mas maraming asukal kaysa sa pinagsama-samang lahat ng mga isla ng British West Indies . Ang mga manghihimagsik ay nanatiling imperyalista na nagpapanatili ng sistema ng pang-aalipin hanggang sa ito ay nilansag sa Saint-Domingue, kasunod ng pag-aalsang alipin na nagsimula noong Agosto 1791. Si Sonthonax at Polverel ay ang dalawang komisyoner na opisyal na nagpahayag ng pagkakalansag ng pangalipin noong 1793. Ang Pambansang Kumbensiyon ay hindi bumoto upang alisin ang pang-aalipin hanggang Pebrero 1794 matapos dumating ang tatlong kinatawan mula sa Saint-Domingue sa Pransiya upang ipaliwanag kung bakit inalis ang pang-aalipin sa kolonya.<ref>[https://independent.academia.edu/HOELWA Hoel, ''La Révolution française, Saint-Domingue et l’esclavage'']</ref> Gayunpaman, Naipatupad lamang ang 1794 decree sa Saint-Domingue, [[Guadalupe (Pransya)|Guadeloupe]] at [[French Guiana|Guyane]], at isanghindi maihatid na sulat sa [[Senegal]], [[Mauritius]], [[Réunion]] at [[Martinika|Martinique]], na nahuli ng mga Briton, at dahil dito ay nanatiling hindi maimpluwensiyahan ng batas ng Pransiya.<ref>Sue Peabody, ''French Emancipation'' https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199730414/obo-9780199730414-0253.xml Accessed 27 October 2019.</ref> Hindi kinilala ng mga manghihimagsik ang karapatan sa [[kalayaan]], o ang [[kasarinlan]], sa mga mamamayan ng imperyong Pranses. Si Toussaint Louverture, na naging bantog sa pakikibaka laban sa hukbo ng Pransya bilang isang pinuno ng militar, ay nakakuha ng kasarinlan, na naging isang panimula at paghahanda para sa hinaharap na pagkakalaya.<ref>Laurent Dubois, ''Avengers of the New World: The Story of the Haitian Revolution''</ref> == Talastasan at palasagisagan == === Mga Pahayagan === Ang mga pahayagan at polyeto ay may mahalagang ginampanan sa pagpapasigla at pagkakatukoy sa Himagsikan. Bago ang 1789, mayroong maliliit na bilang ng mga pahayagan na lubhang sinuring pansensura na nangangailangan ng isang lisensya mula sa hari upang magpatuloy, ngunit ang Estados-Heneral ay lumikha ng isang napakalaking kagustuhan para sa magbasa ng balita, at higit sa 130 mga pahayagan ang lumitaw sa pagtatapos ng taon. Kabilang sa mga pinakamahalaga ay ang ''L'Ami du peuple'' ni Marat at ang ''{{Interlanguage link|Revolutions de Paris|fr}}'' ni Elysée Loustallot.<ref>{{Cite web |date=24 January 2014 |title=Illustrations from Révolutions de Paris |url=https://history.dartmouth.edu/research/student-research/illustrations-revolutions-de-paris |access-date=25 January 2021 |website=Department of History |language=en |archive-date=29 Enero 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129211310/https://history.dartmouth.edu/research/student-research/illustrations-revolutions-de-paris |url-status=dead }}</ref> Sa sumunod na dekada, mahigit 2,000 pahayagan ang naitatag, at 500 sa mga ito ay sa Paris lamang. Karamihan sa mga pahayagang ito ay nagtagal ng iilang linggo lamang, ngunit sila ang naging pangunahing pamamaraan ng pagpapatalastas, kasama ang napakaraming panitikang polyeto. {{Sfn|Chisick|1993}} Binasa ang mga pahayagan ay nang malakas sa mga pahay-panuluyan, inuman at anumang samahan, at ipinapaikot mano-mano. Nagkaroon ng malawakang pagpapalagay na ang pagsulat ay isang pananawagan o bokasyon, hindi isa lamang negosyo, at ang gampanin ng pamamahayag ay ang pagsulong ng makabayang republikanismo. {{Sfn|Chapman|2005}} Pagsapit ng 1793 ang mga radikal ay pinakaaktibo ngunit sa simula ay binaha ng mga royalista ang bansa ng kanilang inilathalang " {{Interlanguage link|L'Ami du Roi|fr}} " (Mga Kaibigan ng Hari) hanggang sa sila ay naisupil at nasugpo.{{Sfn|Chisick|1988}} === Mga Panghimagsikang sagisag === Upang maipakita at mapahayag ang mga pagkakaiba sa pagitan ng bagong Republika at ng lumang rehimen, ang mga pinuno ay kailangang magpatupad ng isang bagong pangkat ng mga sagisag na ipagdiwang, sa halip na ang mga lumang simbolo ng pananampalataya at paghahari. Sa layuning ito, ang mga sagisag ay hiniram mula sa mga makasaysayang kalinangan at binigyan ng mga bagong kahulugan, habang ang mga sa lumang rehimen ay winasak o binago patungo sa mga katanggap-tanggap na katangian. Ang mga binagong sagisag na ito ay ginamit upang itanim sa publiko ang isang bagong pakahulugan ng kámihasnán at paggalang sa [[Panahon ng Kaliwanagan]] at sa Republika.<ref name="autogenerated1">Censer and Hunt, "How to Read Images" LEF CD-ROM</ref> ==== ''La Marseillaise'' ==== [[Talaksan:Marche-des-marseillois.jpg|left|thumb| Marche des Marseillois, 1792, mapantuyang guhit, mula London<ref>{{Cite web |last=Richard Newton |year=1792 |title=Marche des Marseillois, satirical etching |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/P_1988-1001-4 |access-date=9 April 2022 |website=[[British Museum]]}} The text is from the French original, but Newton invented the images of the dancing soldiers himself.</ref>]] [[Talaksan:La Marseillaise.ogg|thumb|Nakuha ng panghimagsikang awit na ''La Marseillaise'' ang palayaw nito matapos kantahin sa Paris ng mga boluntaryo mula sa Marseille na nagmamartsa patungo sa kabisera.]] Ang "''[[La Marseillaise]]"'' ( {{IPA-fr|la maʁsɛjɛːz}} ) ay naging pambansang awit ng France. Naisulat at naakda ang awit noong 1792 ni Claude Joseph Rouget de Lisle, at kaunaunahang pinamagatang "''Chant de guerre pour l'Armée du Rhin'' ". Pinagtibay ito ng Pambansang Pranses na Kumbensiyon bilang awit ng Unang Republika noong 1795. Nakuha nito ang palayaw pagkatapos kantahin sa Paris ng mga nagpahingungod mula sa [[Marsella|Marseille]] na nagmamartsa sa kabisera. Ang kanta ang unang halimbawa ng pangawit na istilo ng "Martsang Europeo", habang ang nakapupukaw na himig at liriko ay nagdulot sa malawakang paggamit nito bilang isang kanta ng himagsikan at pagsasama sa maraming piraso ng klasikal at sikat na musika. Inutusan si De Lisle na 'gumawa ng isang himno na naghahatid sa kaluluwa ng mga tao ng sigasig na ipinapabatid (nang musika).'{{Sfn|Cerulo|1993}} ==== Gilotina ==== Ang gilotina ay nananatiling "ang pangunahing sagisag ng Paghahari ng Kilabot sa Himagsikang Pranses." {{Sfn|Hanson|2007}} Kinatha at linikha ng isang manggagamot sa panahon ng Himagsikan bilang isang mas mabilis, mas mahusay at mas natatanging paraan ng pagpapataw-bitay, ang gilotina ay naging bahagi ng kulturang popular at makasaysayang alaala. Ito ay ipinagdiriwang ng pampulitikang kaliwa bilang tagapaghiganti ng mga mamamayan, halimbawa sa panghimagsikang awit na ''La guillotine permanente'',{{Sfn|Delon|Levayer|1989}} at tinungayaw bilang sagisag ng Kilabot ng nasa kanan.{{Sfn|Hunt|Martin|Rosenwein|2003}} Ang pagpapatuloy nito ay naging isang tanyag na libangan na umakit ng malaking pulutong ng mga manonood. Nagbenta ang mga tindero ng mga programang naglilista ng mga pangalan ng mga nakatakdang mamatay. Maraming tao ang dumating araw-araw at nag-aagawan para sa pinakamabuting tayuan at upuan kung saan tatanawin ang mga paglilitis; ang mga kababaihang nananahi (<nowiki><i>tricoteuses</i></nowiki>) ay bumuo ng isang pangkat na palagiang pumupunta, na ikinagalit ng karamihan ng tao. Madalas dinala ng mga magulang ang kanilang mga anak. Sa pagtatapos ng Kilabot, kaunti na lamang ang pumunta. Ang pag-uulit ay pinalipas kahit na ang pinakakasuklam-suklam na mga kalibangan, at ang mga manonood ay nainip.<ref>R.F. Opie, ''Guillotine'' (2003)</ref> ==== Cockade, ''tricolore'' at ang liberty cap==== [[Talaksan:Sans-culotte.jpg|right|thumb| Isang ''sans-culotte'' at ang ''tricolore'']] Maraming nagsuot ng mga cockade na mga manghihimagsik simula noong 1789. Inipit na nila ngayon ang asul-at-pula na cockade ng Paris sa puting cockade ng Ancien Régime. Hiniling ni Camille Desmoulins sa kanyang mga tagasunod na magsuot ng berdeng cockade noong 12 Hulyo 1789. Ang hikbong-mamamayan ng Paris, na nabuo noong 13 Hulyo, ay nagpatibay ng asul at pulang cockade. Ang asul at pula ang mga kinámihasnáng kulay ng Paris, at ginagamit ang mga ito sa eskudo ng lungsod. Ang mga cockade na may iba't ibang mga scheme ng kulay ay ginamit noong storming ng Bastille noong ika-14 Hulyo.{{sfn|Crowdy|2004|p=42}} Ang takip ng Liberty, na kilala rin bilang ''Phrygian cap'', o pileus, ay walang paldiyas, pyeltro na hugis balisungsong na ang dulo ay hinila pasulong. Sinasalamin nito ang republikanismo at kalayaan ng mga Romano, na tumutukoy sa ritwal ng Romano ng pagpapalaya o pagtutubos, kung saan ang isang pinalayang alipin ay tumatanggap ng takip sa ulo bilang sagisag ng kanyang bagong kalayaan.{{sfn|Harden|1995|pp=66–102}} == Gampanin ng kababaihan == [[Talaksan:Chérieux_-_Club_des_femmes_patriotes_dans_une_église_-_1793.jpg|left|thumb| Samahan ng mga makabayang kababaihan]] Ang ginampanan ng kababaihan sa Himagsikan ay matagal nang paksa ng pagtatalo. Sila ay inalisan ng mga karapatang pampulitika sa ilalim ng ''Ancien Régime'', inuri sila ng 1791 Constitution bilang "balintiyak" na mga mamamayan, na humantong sa mga kahilingan para sa panlipunan at pampulitikang pagkakapantay-pantay para sa mga kababaihan at pagwawakas sa pangingibabawng lalaki. Ipinahayag nila ang mga kahilingang ito gamit ang mga polyeto at samaahan tulad ng ''Cercle Social'', na ang karamihan sa mga miyembrong lalaki ay tinitingnan ang kanilang sarili bilang mga kontemporaryong peminista. {{Sfn|Hunt|1996}} Gayunpaman, noong Oktubre 1793, ipinagbawal ng Pambansang Kalipunan ang lahat ng mga samahan ng kababaihan, na siyang ikinadurog ng kilusan; ito ay dinulot ng pagbibigay-diin sa pagkalalaki sa isang sitwasyon sa panahon ng digmaan, ang tunggalian ukol sa "panghihimasok" ng pagkababae sa mga tungkulin ng estado dahil kay Marie Antoinette, at kinámihasnán na nakaugaliang sa pangingibabaw ng lalaki.{{Sfn|Devance|1977}} Pagkaraan ng isang dekada, kinumpirma at pinananatili ng Napoleonikong Batas ang pagkapangalawang-uri na katayuan ng kababaihan.{{Sfn|Abray|1975}} [[Talaksan:Olympe_de_Gouges.png|right|thumb| Olympe de Gouges, isang Girondistang manunulat ng ''Pamamahayag ng Mga Karapatan ng Babae at ng Babaeng Mamamayan'', na pinatay noong Nobyembre 1793]] Ang Lipunan ng Mapanghimagsik na Kababaihang Republikano, isang militanteng grupo sa dulong kaliwa, ay humingi ng batas noong 1793 na magpipilit sa lahat ng kababaihan na magsuot ng tricolor cockade upang ipakita ang kanilang katapatan sa Republika. Hiniling din nila ang mahigpit na pagsupil sa halaga ng bilihin upang hindi maging masyadong mahal ang tinapay – ang pangunahing pagkain ng mga mahihirap na tao. Matapos maipasa ng Convention ang batas noong Setyembre 1793, hiniling ng Mapanghimagsik na Kababaihang Republikano ang mahigpit na pagpapatupad, ngunit tinutulan sila ng mga babaeng nagtitinda sa palengke, mga dating tagapaglingkod, at mga babaeng nanampalataya na mahigpit na sumalungat sa mga panunupil sa presyo (na magpapaalis sa kanila sa negosyo) at nagalit sa mga pag-atake sa maginoo at sa pananampalataya. Sumiklab ang suntukan sa mga lansangan sa pagitan ng dalawang paksyon ng kababaihan. Samantala, itinuring ng mga kalalakihang sumusupil sa mga Samahang Jacobin ang katipunan ng Republikanong Panghimagsikang Kababaihan bilang mga mapanganib na pamukaw-madla. Sa puntong ito kontrolado ng mga Jacobin ang pamahalaan; binuwag nila ang Katipunan ng Republikanong Panghimagsikang Kababaihan, at ipinag-utos na ang lahat ng samahan at pagtitipon ng kababaihan ay labag sa batas. Mahigpit nilang pinaalalahanan ang mga kababaihan na manatili sa bahay at alagaan ang kanilang mga pamilya sa pamamagitan ng pagpapaubaya ng mga pampublikong gawain sa mga lalaki. Ang mga organisadong kababaihan ay tuluyang maisara sa Himagsikang Pranses pagkatapos ng ika-30 Oktubre 1793.{{sfn|Levy|Applewhite |Johnson|1979|pp=143–149}} === Mga kilalang babae === Sumulat si Olympe de Gouges ng maraming dula, maikling kwento, at nobela. Binigyang-diin ng kanyang mga katha na magkaiba ang babae at lalaki, ngunit hindi nito dapat pigilan ang pagkakapantay-pantay sa ilalim ng batas. Sa kanyang ''Pamamahayag ng Mga Karapatan ng Babae at ng Babaeng Mamamayan,'' iginiit niya na ang mga kababaihan ay karapat-dapat may karapatan, lalo na sa mga lugar na may kinalaman sa kanila, tulad ng diborsyo at pagkilala sa mga anak sa labas.<ref name="De Gouges Writings 564–568">De Gouges "Writings" 564–68</ref> == Mga Patakarang pang-ekonomiya == [[Talaksan:France-500Livres-1790-uni.jpg|thumb| Unang ''Assignat'' ng 29 Setyembre 1790: katumbas ng 500 livres]] == Pangmatagalang kinahinatnan == Nagkaroon ng napakamalaking epekto sa kasaysayan ng Europa at Kanluraning kasaysayan ang Himagsikang Pranses, sa pamamagitan ng pagwawakas sa pyudalismo at paglikha ng landas para sa hinaharap na pagsulong sa siyang malawak na tinukoy na mga pangsariling kalayaan o karapatan.{{Sfn|Palmer|Colton|1995}} {{Sfn|Fehér|1990}} Ang epekto nito sa nasyonalismong Pranses ay malalim, habang pinasigla din ang mga kilusang nasyonalista sa buong Europa.{{Sfn|Dann|Dinwiddy|1988}} Ikinakatwiran ng mga makabagong mananalaysay na ang kaisipan ng "bansang estado" ay direktang bunga ng Himagsikan.{{Sfn|Keitner|2007}} === Pransiya === Ang idinulot ng Himagsikan sa lipunang Pranses ay napakalaki at humantong sa maraming pagbabago, ang ilan ay lubusang tinanggap, habang ang iba ay patuloy na pinagtatalunan.{{Sfn|Stewart|1951}} Sa ilalim ni Louis XIV, ang kapangyarihang pampulitika ay sentralisado sa Versailles at nasa kamay ng monarko, na siyang kapangyarihan ay nagmula sa napakalaking personal na yaman, pagsupil sa hukbong sandatahan at paghirang ng mga pari, mga gobernador ng lalawigan, mga abogado at mga hukom.{{Sfn|Thompson|1952}} Sa wala pang isang taon, ang hari ay naging isang tau-tauhan, ang maginoo ay pinagkaitan ng mga titulo at ari-arian, at ang simbahan ng mga monasteryo at ari-arian nito. Ang mga klero, mga hukom at mahistrado ay pinamahalaan ng estado, at ang hukbo ay pinatagilid, na may kapangyarihang militar na inilagay na hawak ng mapanghimagsikang Pambansang Pananggol. Ang mga pangunahing salik ng 1789 ay ang slogan na "Kalayaan, Kapantayan at Kapatiran" at ang "[[Pamamahayag ng Karapatan ng Tao at ng Mamamayan|Pamamahayag ng Karapatan ng Tao at ng Mamamayan"]], na tinawag ni Lefebvre na "ang pagkakatawang-tao ng kabuuang Himagsikan"{{Sfn|Lefebvre|1947}} Ang pangmatagalang epekto sa France ay malalim, at patuloy na humuhubog sa pulitika, lipunan, pananampalataya at mga kaisipan, at pinagsukdol ang pagkakahati-hati sa pulitika para sa higit sa isang siglo. Ayon sa sulat ng mananalaysay na si François Aulard:<blockquote>"Mula sa panlipunang pananaw, ang Himagsikan ay nabuo sa pagsugpo sa kung ano ang tinatawag na sistemang pyudal, sa pagpapalaya ng indibidwal, sa higit na paghahati ng lupang pag-aari, ang paglansag ng mga pribilehiyo ng maginoong kapanganakan, ang pagtatatag ng pagkakapantay-pantay, ang pagpapapayak ng buhay. . . . Ang Himagsikang Pranses ay naiiba sa iba pang mga himagsikan sa pagiging hindi lamang pansambayanan, sapagkat ito ay naglayong maghandog sa buong sangkatauhan."<ref>Aulard in Arthur Tilley, ed. (1922) p. 115</ref></blockquote> ==== Katayuan ng simbahang Katoliko ==== Isa sa pinakamainit na pinagtatalunan sa kasagsagan ng Himagsikan ay ang katayuan ng Simbahang Katoliko.{{Sfn|Kennedy|1989}} Noong 1788, mayroon itong nangingibabaw na kinatatayuan sa loob ng lipunan; kasingkahulugan ng pagiging Pranses ang maging isang Katoliko. Pagsapit ng 1799, karamihan sa mga ari-arian at mga institusyon nito ay sinamsam at ang mga pinunong nakatataas nito ay patay na o pinatapon. Ang kapangyarihang pangkalinangan nito ay linulusob rin, sahil sa may mga pagsisikap upang alisin ang buhay sibil ng mga salik ng relihiyon tulad ng Linggo, mga banal na araw, mga santo, mga panalangin, mga ritwal at mga seremonya. Sa huli, ang mga pagtatangkang ito ay hindi lamang nabigo, ngunit pumukaw ng masidhing kilos mula sa mga nanampalataya; Ang pagsalungat sa mga pagbabagong ito ay isang pangunahing salik sa likod ng pag-aalsa sa Vendée. {{Sfn|Kennedy|1989}} [[Talaksan:Le_Bataillon_Carré,_Affaire_de_Fougères_1793_(Square_Battalion).jpg|left|thumb| Ang Digmaan noong 1793 sa Vendée ay bahagyang pinasimulan ng pagsalungat sa pag-uusig ng estado sa simbahang Katoliko]] Sa paglipas ng mga siglo, ang mga samahang katatagan ng pagkakawanggawa ay naitayo upang maglaan ng panustos ang mga ospital, paglingap at kalinga sa mahihirap, at mga paaralan; nang ang mga ito ay sinamsamat ibinenta, ang paglalaan ay hindi pinalitan, na nagdulot ng malaking pagkagambala sa mga sistemang ito ng suporta.{{Sfn|Sutherland|2002}} Sa ilalim ng ''Ancien Régime'', ang tulong pangkalusugan para sa mahihirap sa kanayunan ay madalas na ibinibigay ng mga madre, na kumikilos bilang mga nars ngunit gayundin ng mga manggagamot, at maninistis; inalis ng Himagsikan ang karamihan sa mga samahang ito nang hindi pinapalitan ang organisadong suporta sa pag-kalinga.{{Sfn|McHugh|2012}} Nanatiling malakas ang pangangailangan, at pagkaraan ng 1800, ipinagpatuloy ng mga madre ang kanilang gawain sa mga ospital at sa mga nayon sa lalawigan. Sila ay pinahintulutan ng mga nanunungkulan dahil sila ay may malawak na suporta at isang ugnayan sa pagitan ng mga piling lalaking manggagamot at mga magsasakang walang tiwala na nangangailangan ng tulong.{{Sfn|Léonard|1977}} ==== Ekonomika ==== ==== Konstitusyonalismo ==== Ang Himagsikan ay nangahulugan ng pagwawakas sa hindi makatwirang pamumuno ng hari at ipinangako ng pamumunong umaalitunton ayon sa batas, na nasa ilalim ng isang kaayusang nababatay sa saligang-batas o konstitusyon, ngunit hindi nito ibinukod ang posibilidad ng isang monarko. Bilang emperador, si Napoleon ay nagtayo ng isang sistemang konstitusyonal (bagaman nanatili siyang ganap na nasa kontrol), at ang mga naibalik na Bourbon ay napilitang sumama sa ganito. Pagkatapos ng pagbibitiw ni Napoleon III noong 1871, malamang na ang mga monarkista ay may mayorya ng pagboto, ngunit sila ay napakabuwag-buwag sa maraming pangkat, at hindi sila magkasundo kung sino ang dapat maging hari, at sa halip ay ang Ikatlong Republikang Pranses ay inilunsad na may malalim na pangako na itaguyod ang mga mithiin ng Himagsikan.<ref>Furet, ed., ''A Critical Dictionary of the French Revolution,'' pp. 479–93</ref> <ref>Robert Tombs, "Inventing politics: from Bourbon Restoration to republican monarchy," in Martin S. Alexander, ed., ''French history since Napoleon'' (1999), pp. 59–79</ref> Ang mga mapaninggal o makalumang Katolikong mga kaaway ng Himagsikan ay naluklok sa kapangyarihan sa panahong [[Pransiyang Vichy]] (1940–44), at sinubukanna bawiin ang pamana ng himagsikan, ngunit pinanatili nila itong isang republika. Itinanggi ni Vichy ang prinsipyo ng pagkakapantay-pantay at sinubukang palitan ang mga mapanghimagsikang sawikaing " Kalayaan, Kapantayan, Kapatiran" nang "Trabaho, Pamilya, at Amang Bayan." Gayunpaman, walang mga pagsisikap ang mga Bourbon, Vichy o sinuman na ibalik ang mga kapangyarihan at pribilehiyong inalis mula sa mga maginoo noong 1789. Ang Pransiya ay napanatili ang pagiging lipunan ng pagkakapantay sa ilalim ng batas.{{Sfn|Hanson|2009}} === Komunismo === Ang layuning Jacobin ay hinawakan ng mga [[Marxismo|Marxist]] noong kalagitnaan ng ika-19 na siglo, at naging salik ng [[Komunismo|kaisipang komunista]] sa buong mundo. Noon sa [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]], si "Gracchus" Babeuf ay itinuring na isang bayani. === Europa bukod sa France === Inilarawan ng mga panekonomikong mananalaysay na sina Dan Bogart, Mauricio Drelichman, Oscar Gelderblom, at Jean-Laurent Rosenthal ang na-lipong batas bilang ang "pinaka malaking iniluwas" ng Himagsikang Pranses. Sulat nila, "Habang isinauli ng restorasyon ang karamihan sa kanilang kapangyarihan sa mga monarkong ganap na pinatalsik ni Napoleon, ang mga pinaka-mapangahas, tulad ni Ferdinand VII ng Espanya, ang nagabala na ganap na baligtarin ang mga pambatas na pagbabago na dala ng mga Pranses."<ref name=":0">{{Cite journal |date=June 2010 |title=State and private institutions (Chapter 3) – The Cambridge Economic History of Modern Europe |doi=10.1017/CBO9780511794834.005}}</ref> Napansin din nila na ang Himagsikag Pranses at ang Digmaang Napoleoniko ay naging sanhi ng Inglatera, Espanya, Prusya at Republikang Olandes na isentralisa ang kanilang mga sistema ng pananalapi sa isang kaantasan hindi pa naganap upang tustusan ang mga kampanyang militar ng Digmaang Napoleoniko.<ref name=":0" /> Nalaman ng isang pag-aaral noong 2016 sa ''European Economic Review'' na ang mga lugar ng Alemanya kung saan sinakop ng Pransiya noong ika-19 na siglo at nalapat sa pagpapatupad ng Napoleonikong Batas ay mas may mataas na antas ng pagtitiwala at pakikipagtulungan ngayon.<ref>{{Cite journal |last=Buggle |first=Johannes C. |date=1 August 2016 |title=Law and social capital: Evidence from the Code Napoleon in Germany |url=http://www.diw.de/documents/publikationen/73/diw_01.c.424945.de/diw_sp0566.pdf |journal=European Economic Review |volume=87 |issue=Supplement C |pages=148–75 |doi=10.1016/j.euroecorev.2016.05.003}}</ref> ==== Alemanya ==== Ang Aleman na sagot sa Himagsikan ay tumayuntayon mula sa pagsangayon patungo sa pagsalungat. Sa una ay nagdala ito ng liberal at demokratikong mga kaisipan, ang pagwawakas ng mga guild, pamumusabos, at ng ghetto ng mga Hudyo. Nagdala ito ng mga panekonomiyang kalayaan at repormang pansaka at pambatas na pagbabago. Higit sa lahat, ang tunggalian ay nakatulong sa pagpapasigla at paghubog ng nasyonalismong Aleman. ==== Switzerland ==== Sinakop ng mga Pranses ang mga Suwiso at ginawa itong "Republika Helvetiko" (1798–1803), isang papet na estado ng Pransya. Ang pakikialam ng Pransya sa lokalismo at mga nakaugalian ay labis na ikinapoot sa Switzerland, bagama't ang ilang mga reporma ay tumagal at nakaligtas sa huling panahon ng pagpapanumbalik . <ref>Marc H. Lerner, "The Helvetic Republic: An Ambivalent Reception of French Revolutionary Liberty," ''French History'' (2004) 18#1 pp. 50–75.</ref> <ref>Palmer, ''The Age of the Democratic Revolution'' 2:394–421</ref> ==== Scandinavia ==== Nagpatibay ng hangong pagbabago ang Kaharian ng Dinamarka na alinsunod sa Himagsikang Pranses, kahit sa kawalang tuluyang pakikipag-ugnayan. Ang pagbabagong ito ay paunti-unti at ang rehimen mismo ang nagsagawa ng mga [[repormang pansakahan]] na nagbunga sa pagpapahina ng absolutismo sa pamamagitan ng paglikha ng isang uri ng mga independiyenteng magsasaka na freeholder . Karamihan sa mga pagkilos ay nagmula sa mabuting-organisadong mga liberal na nangunang pinagpatungo ang pagbabagong pulitika sa unang kalahati ng ika-19 na siglo.{{Sfn|Horstboll|Ostergård|1990}} Halaw ang Saligang batas ng Noruwega ng 1814 sa Himagsikang Pranses,<ref>{{Cite web |date=24 May 2013 |title=The Bicentenary of the Norwegian Constitution |url=https://www.stortinget.no/nn/In-English/About-the-Storting/News-archive/Front-page-news/2012-2013/The-Bicentenary-of-the-Norwegian-Constitution-2014/}}</ref> at itinuturing ito na isa sa pinaka liberal at demokratikong saligang batas noong panahong yaon.<ref>{{Cite web |title=The Norwegian Constitution: from autocracy to democracy |url=https://www.uib.no/en/news/79930/norwegian-constitution-autocracy-democracy |access-date=2022-12-20 |archive-date=2021-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210729061204/https://www.uib.no/en/news/79930/norwegian-constitution-autocracy-democracy |url-status=dead }}</ref> === Hilagang Amerika === ==== Estados Unidos ==== Lubos na ikinahati ng Himagsikang Pranses ang talakayang pulitikal ng Amerika, at ang pagkakahati o polarisasyong ito ay humantong sa paglikha ng Unang Sistema Pampartido. Sa pagsiklab ng digmaan sa Europa noong 1793, ang Partido Demokratiko-Republikan na pinamunuan ng dating kagawad ng Amerika sa Pransiya na si [[Thomas Jefferson]] ay pinaboran ang mapanghimagsik na Pransiya at itinuro ang 1778 treaty na may bisa pa rin. Si [[George Washington]] at ang kanyang nagkakaisang gabinete, kabilang si Jefferson, ay nagpasya na ang kasunduan ay hindi nagbigkis sa Estados Unidos na pumasok sa digmaan. Sa halip, si Washington ay nagpahayag ng neutralidad. <ref>Susan Dunn, ''Sister Revolutions: French Lightning, American Light'' (2000)</ref> Sa ilalim ni Pangulong [[John Adams]], isang Pederalista, may isang di-idineklarang digmaang-pandagat ang naganap sa pagitan nila at ng Pransiya mula 1798 hanggang 1799, na kadalasang tinatawag na " Quasi War ". Si Jefferson ay naging pangulo noong 1801, ngunit naging masidhi kay Napoleon bilang isang diktador at emperador. Gayunpaman, ang dalawa ay pumasok sa mga negosasyon sa Teritoryong Louisiana at sumang-ayon sa Pagbili sa Louisiana noong 1803, isang pagkatamo na lubos na nagpalaki sa laki ng Estados Unidos. == Talasaysayan == Nakatanggap-pansin ang Himagsikang Pranses ng lubusang napakalaking laki ng makasaysayang alumanahin, kapwa mula sa pangkalahatang madla, pati na rin sa mga dalubhasa at talisikan. Samantala, ang mga pananaw sa kahalagahan nito at mga pangunahing pangyayari ay madalas na nailalarawan bilang nahahati sa mga ideolohikal na panig.{{Sfn|Rude|1991}} Sa pangkalahatan, ang mga pag-aaral sa Himagsikan ay unang tumuon sa mga pampulitikal na kaisipan at kaganapan, ngunit unti-unting nagbago ang mga ito ang patungo sa kasaysayang panlipunan na sinusuri ang epekto nito sa mga indibidwal.{{Sfn|Rude|1991}} Katwiran ng mga kapanahong mapaninggal tulad nina [[Edmund Burke]] at Friedrich von Gentz na ito ay yari ng ilang mga nagsasabwatang mga tao na nilinlang ang masa upang sirain ang lumang kaayusan, isang palagay na nag-ugat sa paniniwala na ang mga manghihimagsik ay walang mga makatarungang hinaing.{{Sfn|Rude|1991}} Sa ika-19 na siglo, ang Himagsikan ay masinsinang sinuri ng mga ekonomista at dalubhasang pampulitika tulad ni Alexis de Tocqueville, na nagmungkahi na ito ay bunga ng isang mas masaganang gitnang uri na may kamalayan sa kahalagahan nito sa lipunan.{{Sfn|Rude|1991}} Marahil ang pinaka-maimpluwensya ay si [[Karl Marx]], na kinilala ang pagkalikas ng [[Uring panlipunan|uring panlipunang]] sa Himagsikan bilang saligan at batayan sa pag-unawa sa mismong panlipunang kasunlaran ng katauhan. Nangatwiran siya na ang mga pagpapahalagang makapantay na sinimulan nitong ipinakilala, ay nagbunga ng isang padron o banghay ng isang walang uri at malatulungin na lipunan, na tinatawag na "[[sosyalismo]]", na nakatagpo ng tuluyang pagpapahayag noong 1870 hanggang 1871 sa Kaniigang Paris.{{Sfn|Marx|1983}} Noong ika-20 siglo, binigyang-diin ng mga mananalaysay na naimpluwensyahan ni Marx, lalo na si Albert Soboul, ang gampanin ng mga magsasaka at manggagawa sa lungsod sa Himagsikan at ipinakita ito bilang [[tunggalian ng uri]] . {{Sfn|Rude|1991}} Ang pangunahing tema ng katwirang ito ay ang Himagsikan ay lumitaw mula sa lumalambo at umuusbong na burgesya, na may suporta mula sa mga <nowiki><i>sans-culottes</i></nowiki>, na nagkaisa upang sirain ang uring maginoo o aristokrasya.{{Sfn|Comninel|1987}} Ngunit, ang mga Kanluraning paham ay unti-unting tinalikuran ang mga Marxismo na pagdadalumat noong dekada 1990; habang para sa marami ang ang tema ng tunggalian ng uri ay na napawalang-saysay, ngunit walang bagong paliwanag na modelo ang nakapalit dito na nakakuha ng malawakang suporta.{{Sfn|Spang|2003}} {{Sfn|Bell|2004}} Gayunpaman, sa Kanluraning kasaysayan, ang Himagsikang Pranses ay nakikita pa rin bilang isang mahalagang punto ng paghahati sa pagitan ng [[Makabagong kasaysayan|maagang pagkakabagong yugto ng kasaysayan]] at huling modernong mga panahon, at sa gayon ay isa sa pinakamahahalagang mga kaganapan nito.{{Sfn|Spang|2003}} Sa loob ng Pransiya, ang Himagsikan ay pangmatagalang pinilayan ang kagamhanan ng maginoo, at pinatuyo patigang ang kayamanan ng Simbahan, bagaman ang parehong institusyon ay nakaligtas sa kabila ng pinsalang natamo nila. Matapos ang pagbagsak ng [[Unang Imperyong Pranses|Unang Imperyo ng Pransya]] noong 1815, nawalan ng maraming karapatan at kalayaan ang masa o publikong Pranses mula noong Himagsikan, ngunit naalala ang pasalihang pulitika na naging katangian ng panahon. Ayon sa isang mananalaysay: "Libu-libong lalaki at kahit maraming babae ang nagkaroon ng karanasan sa larangan ng pulitika: sila ay nagsalita, nagbasa, at nakinig sa mga bagong pamamaraan; sila ay bumoto; sila ay sumapi sa mga bagong organisasyon; at sila ay lumakad para sa kanilang pampulitikang layunin. Ang Himagsikan ay naging isang nakaugalian (o kinámihasnán), at ang republikanismo ay isang pangmatagalang patalaga."{{Sfn|Hanson|2009}} === Mga pagkiling sa makasaysayang pagsulat ng Himagsikang Pranses === Ang kasaysayan ng Himagsikang Pranses ay karaniwang naisulat na may tatlong malalakas na pagkiling: ang puting pagkiling", ang pagkiling Pranses, at ang pagkiling Jacobin. Gayunpaman, may nananatiling mga mananalaysay na lumalaban sa pagkiling Jacobin. Kabilang na sa kanila ay ang mga nagpapakilala sa kanilang mga sarili sa mga di-Jacobin na manghihimagsik, lalo na si Brissot at ang kanyang partido. Bagaman isang pangunahing mukha sa mga rmanghihimagsik, si Brissot ay bihirang pinahahalagahan ng mga mananalaysay. Ang isang kapansin-pansing bumukod dito ay J. Israel sa ''Revolutionary Ideas''. Bilang resulta, inatake siya ng mga kapanig ni Robespierre. Si Israel ay interesado hindi lamang kay Brissot kundi sa lahat ng nakapaligid sa kanya, tulad na lamang ni Condorcet, na nag-uugnay sa lahat ng mga manghihimagsik ito sa mga intelektuwal na Europeo na tinatawag niyang "radical enlighteners". Sa 'A Response to Chappey and Missé', sumulat ang Israel: "Gusto kong ipakita na patungkol sa makarepublikang demokratikong ubod ng Himagsikang Pranses, si Robespierre ay hindi sa anumang paraan ang "La révolution incarnée" (engkarnasyon ng himagsikan), halos kabaligtaran pa nga. Malinaw, ang aking libro ay tuluyang sumasalungat sa kamakailang nauuso sa talasaysayan ng Himagsikang Pranses, mula noong 2000, na ang ilan ngayon ay matagumpay na itinalaga ang "retour de Robespierre." [. . . ] Binibigyang-kahulugan nina Belissa at Bosc ang mga naminsala at nanira kay Robespierre bilang "contra-revolutionnaire" ngunit ang terminong iyon ay bahagya na nalalapat sa mga radikal tagapaliwanag na tinututukan ko..." Salungat sa mga mananalaysay na nakikiisa sa mga manghihimagsik ay ang mga kritikal na mananalaysay na tumitingin sa labas ng himagsikan, sa nakámihasnán ni Tocqueville at sa kanyang aklat na ''L'Ancien régime et la Révolution''. Kabilang sa mga mananalaysay na radikal na di sang-ayon sa mga pagkiling Jacobin, Pranses at, mas bihira, mga puti , ay sina Taine,<ref>''Les origines de la France contemporaine''</ref> Cochin,<ref>''Les sociétés de pensée et la démocratie''</ref> Sorel,<ref>''L'Europe et la Révolution française''</ref> Cobban,<ref>''The Social Interpretation of the French Revolution''</ref> Doyle,<ref>''The Oxford History of the French Revolution''</ref> Bénot,<ref>''La Révolution française et la fin des colonies''</ref> Blanning<ref>''The origins of the French revolutionary wars''</ref> at Hoel.<ref>[https://independent.academia.edu/HOELWA Hoel, ''La Révolution française, Saint-Domingue et l’esclavage'']</ref> Para sa mga mananalaysay na ito, ang Himagsikang Pranses ay hindi gaanong isang himagsikan kaysa sa isang pagpapatulin ng isang pagsunlad na nagaganap sa ilalim ng monarkiya. Ang himagsikan ay hindi makikita sa ideolohikal na mga termino, ngunit sa sa diwa nito bilang isang "pangkapangyarihan pakikibaka", maging sa sandaigdigang antas o sa loob ng Imperyong Pranses. Kagaya na lamang ng sinabi ni Cobban: "Totoo, ang pangmadlang pananaw sa lahat ng mga bansa ay nakita ang pakikibaka bilang isang ideolohikal na pakikibaka sa pagitan ng himagsikan at nanunungkulang kapangyarihan; ngunit ang mga tunay na nagpasiya ng mga pandaigdigang patakaran ay malaya mula sa guniguning ito, bagama't kailangan nilang payagan at handa silang gamitin ito sa iba. Ang kasaysayan ng Digmaang Panghimagsikan at Napoleoniko ay maaaring ikwento halos tungkol lamang sa kapangyarihang pampulitika at ipinaliwanag sa pamamagitan ng mga nakámihasnán ng mga bansang kasangkot at ang mga kakanyahan ng kanilang mga pinuno at mga ministro. [. . . ] Ang lantad na pagkilala sa pangingibabaw ng kapangyarihan sa mga ugnayang pandaigdig ay hindi naging walang pagbubunga sa pagsulat ng pambansang kasaysayang Pranses." <ref>''Aspects of the French Revolution''</ref> == Tingnan din == <references group="lower-alpha" responsive="1"></references> == Mga Sanggunian == <references responsive="0"></references> == Pinagbatayan == {{refbegin}} === Mga pagsisyasat at masasanggunian === * Andress, David, ed. ''The Oxford Handbook of the French Revolution'' (Oxford University Press, 2015). [https://www.amazon.com/Oxford-Handbook-French-Revolution-Handbooks/dp/0199639744/ excerpt], 714 pp; 37 articles by experts * Aulard, François-Alphonse. ''The French Revolution, a Political History, 1789–1804'' (4 vol. 1910); famous classic; [https://archive.org/details/frenchrevolutio02mialgoog volume 1 1789–1792 online]; [https://archive.org/details/bub_gb_UJMJAQAAIAAJ Volume 2 1792–95 online] * [[Joxe Azurmendi|Azurmendi, Joxe]] (1997). [https://web.archive.org/web/20160303184957/http://basque.criticalstew.org/wp-content/uploads/The-democrats-and-the-violent.pdf ''The democrats and the violent. Mirande's critique of the French Revolution'']. Philosophical viewpoint. (Original: ''Demokratak eta biolentoak'', Donostia: Elkar {{ISBN|978-84-7917-744-7}}). * Ballard, Richard. ''A New Dictionary of the French Revolution'' (2011) [https://www.amazon.com/New-Dictionary-French-Revolution/dp/184885465X/ excerpt and text search] * Bosher, J.F. ''The French Revolution'' (1989) 365 pp * Davies, Peter. ''The French Revolution: A Beginner's Guide'' (2009), 192 pp * Gershoy, Leo. ''The French Revolution and Napoleon'' (1945) 585 pp * Gershoy, Leo. ''The Era of the French Revolution, 1789–1799'' (1957), brief summary with some primary sources * Gottschalk, Louis R. ''The Era of the French Revolution'' (1929), cover 1780s to 1815 * Hanson, Paul R. ''The A to Z of the French Revolution'' (2013) ** Hanson, Paul R. ''Historical dictionary of the French Revolution'' (2015) [https://archive.org/details/historicaldictio0ed2hans online] * {{cite book |last=Jaurès |first=Jean |author-link=Jean Jaurès |title=A Socialist History of the French Revolution |year=1903 |publisher=[[Pluto Press]] |edition=2015 |isbn=978-0-7453-3500-1}}; inspiration for Soboul and Lefebvre, one of the most important accounts of the Revolution in terms of shaping perspectives; * Jones, Colin. ''The Longman Companion to the French Revolution'' (1989) * Jones, Colin. ''The Great Nation: France from Louis XV to Napoleon'' (2002) [https://www.amazon.com/Great-Nation-Napoleon-Penguin-History/dp/0140130934/ excerpt and text search] * {{cite book |editor=McPhee, Peter |title=A Companion to the French Revolution |url=https://books.google.com/books?id=Hj9dY-JAzw0C&pg=PR15 |year=2012 |publisher=Wiley |isbn=978-1-118-31641-2 }} * [[Louis Madelin|Madelin, Louis.]] ''The French Revolution'' (1916); textbook by leading French scholar. [https://archive.org/details/cu31924024309704 online] * Paxton, John. ''Companion to the French Revolution'' (1987), 234 pp; hundreds of short entries. * Popkin, Jeremy D. ''A Short History of the French Revolution'' (5th ed. 2009) 176 pp * {{cite journal|last=Popkin|first=Jeremy D|title=The Press and the French Revolution after Two Hundred Years|url=https://archive.org/details/sim_french-historical-studies_spring-1990_16_3/page/664|journal=French Historical Studies|year=1990|volume=16|issue=3|pages=664–683|doi=10.2307/286493|jstor=286493}} * Scott, Samuel F. and Barry Rothaus, eds. ''Historical Dictionary of the French Revolution, 1789–1799'' (2 vol 1984), short essays by scholars [https://www.questia.com/library/1349250/historical-dictionary-of-the-french-revolution-1789-1799 vol. 1 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200505194248/https://www.questia.com/library/1349250/historical-dictionary-of-the-french-revolution-1789-1799 |date=2020-05-05 }}; [https://www.questia.com/read/71902167/historical-dictionary-of-the-french-revolution-1789-1799 vol 2 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150710075751/https://www.questia.com/read/71902167/historical-dictionary-of-the-french-revolution-1789-1799 |date=2015-07-10 }} * Sutherland, D.M.G. ''France 1789–1815. Revolution and Counter-Revolution'' (2nd ed. 2003, 430 pp [https://www.amazon.com/French-Revolution-Empire-Quest-Civic/dp/0631233636/ excerpts and online search from Amazon.com] === Kasaysayang Europeo at Atlantiko === * Amann, Peter H., ed. ''The eighteenth-century revolution: French or Western?'' (Heath, 1963) readings from historians * Brinton, Crane. ''A Decade of Revolution 1789–1799'' (1934) the Revolution in European context * Desan, Suzanne, et al. eds. ''The French Revolution in Global Perspective'' (2013) * Fremont-Barnes, Gregory. ed. ''The Encyclopedia of the French Revolutionary and Napoleonic Wars: A Political, Social, and Military History'' (ABC-CLIO: 3 vol 2006) * Goodwin, A., ed. '' The New Cambridge Modern History, Vol. 8: The American and French Revolutions, 1763–93'' (1965), 764 pp * Palmer, R.R. "The World Revolution of the West: 1763–1801," ''Political Science Quarterly'' (1954) 69#1 pp.&nbsp;1–14 {{JSTOR|2145054}} * Palmer, Robert R. ''The Age of the Democratic Revolution: A Political History of Europe and America, 1760–1800.'' (2 vol 1959), highly influential comparative history; [https://www.questia.com/read/22790906 vol 1 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513020725/http://www.questia.com/read/22790906 |date=2012-05-13 }} * Rude, George F. and Harvey J. Kaye. ''Revolutionary Europe, 1783–1815'' (2000), scholarly survey [https://www.amazon.com/Revolutionary-Europe-Blackwell-Classic-Histories/dp/0631221905/ excerpt and text search] === Politika at digmaan === * Andress, David. ''The terror: Civil war in the French revolution'' (2006). * ed. [[Baker, Keith M.]] ''The French Revolution and the Creation of Modern Political Culture'' (Oxford, 1987–94) ''vol 1: The Political Culture of the Old Regime,'' ed. K.M. Baker (1987); ''vol. 2: The Political Culture of the French Revolution,'' ed. C. Lucas (1988); ''vol. 3: The Transformation of Political Culture, 1789–1848,'' eds. F. Furet & M. Ozouf (1989); ''vol. 4: The Terror,'' ed. K.M. Baker (1994). [https://www.amazon.com/French-Revolution-Creation-Political-Culture/dp/0080413870/ excerpt and text search vol 4] * [[Blanning, T.C.W.]] ''The French Revolutionary Wars 1787–1802'' (1996). * [[Desan, Suzanne]]. "Internationalizing the French Revolution," ''[[French Politics, Culture & Society]]'' (2011) 29#2 pp.&nbsp;137–60. * [[William Doyle (historian)|Doyle, William]]. ''Origins of the French Revolution'' (3rd ed. 1999) [https://www.questia.com/library/book/origins-of-the-french-revolution-by-william-doyle.jsp online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513171829/http://www.questia.com/library/book/origins-of-the-french-revolution-by-william-doyle.jsp |date=2012-05-13 }} * Englund, Steven. ''Napoleon: A Political Life.'' (2004). 575 pp; emphasis on politics [https://www.amazon.com/Napoleon-Political-Life-Steven-Englund/dp/0674018036/ excerpt and text search] * Fremont-Barnes, Gregory. ''The French Revolutionary Wars'' (2013), 96 pp; [https://www.amazon.com/French-Revolutionary-Wars-Essential-Histories-ebook/dp/B00DSLXXKM/ excerpt and text search] * [[Griffith, Paddy]]. ''The Art of War of Revolutionary France 1789–1802,'' (1998); 304 pp; [https://www.amazon.com/Art-War-Revolutionary-France-1789-1802/dp/1853673358/ excerpt and text search] * Hardman, John. ''Louis XVI: The Silent King'' (2nd ed. 2016) 500 pp; much expanded new edition; now the standard scholarly biography; (1st ed. 1994) 224; older scholarly biography * [[Schroeder, Paul]]. ''The Transformation of European Politics, 1763–1848.'' 1996; Thorough coverage of diplomatic history; hostile to Napoleon; [https://www.questia.com/library/book/the-transformation-of-european-politics-1763-1848-by-paul-w-schroeder.jsp online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513035458/http://www.questia.com/library/book/the-transformation-of-european-politics-1763-1848-by-paul-w-schroeder.jsp |date=2012-05-13 }} * {{cite book |last1=Wahnich |first1=Sophie |date=2016 |title=In Defence of the Terror: Liberty or Death in the French Revolution |publisher=Verso |edition=Reprint |isbn=978-1-78478-202-3}} === Ekonomiya at lipunan === * Anderson, James Maxwell. ''Daily life during the French Revolution'' (2007) * Andress, David. ''French Society in Revolution, 1789–1799'' (1999) * Kennedy, Emmet. ''A Cultural History of the French Revolution'' (1989) * McPhee, Peter. "The French Revolution, Peasants, and Capitalism," ''American Historical Review'' (1989) 94#5 pp.&nbsp;1265–80 {{JSTOR|906350}} * Tackett, Timothy, "The French Revolution and religion to 1794," and Suzanne Desan, "The French Revolution and religion, 1795–1815," in Stewart J. Brown and Timothy Tackett, eds. ''The Cambridge History of Christianity'' vol. 7 (Cambridge UP, 2006). ==== Kababaihan ==== * Dalton, Susan. "Gender and the Shifting Ground of Revolutionary Politics: The Case of Madame Roland." ''Canadian journal of history'' (2001) 36#2 * Godineau, Dominique. ''The Women of Paris and Their French Revolution'' (1998) 440 pp 1998 * Hufton, Olwen. "Women in Revolution 1789–1796" ''Past & Present'' (1971) No. 53 pp.&nbsp;90–108 {{JSTOR|650282}} * {{cite book|last=Hufton |first=Olwen |chapter=In Search of Counter-Revolutionary Women. |title=The French Revolution: Recent debates and New Controversies |editor-last=Kates |editor-first=Gary |editor-link=Gary Kates |year=1998 |pages=302–36}} * Kelly, Linda. ''Women of the French Revolution'' (1987) 192 pp. biographical portraits or prominent writers and activists * Landes, Joan B. ''Women and the Public Sphere in the Age of the French Revolution'' (Cornell University Press, 1988) [https://www.amazon.com/Women-Public-Sphere-French-Revolution/dp/0801494818/ excerpt and text search] * Melzer, Sara E., and Leslie W. Rabine, eds. ''Rebel daughters: women and the French Revolution'' (Oxford University Press, 1992) * Proctor, Candice E. ''Women, Equality, and the French Revolution'' (Greenwood Press, 1990) [https://www.questia.com/read/14219316/women-equality-and-the-french-revolution online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706115607/https://www.questia.com/read/14219316/women-equality-and-the-french-revolution |date=2017-07-06 }} * Roessler, Shirley Elson. ''Out of the Shadows: Women and Politics in the French Revolution, 1789–95'' (Peter Lang, 1998) [https://www.questia.com/read/53103857/out-of-the-shadows-women-and-politics-in-the-french online] === Talasaysayan at alaala === * Andress, David. "Interpreting the French Revolution," ''Teaching History'' (2013), Issue 150, pp.&nbsp;28–29, very short summary * Censer, Jack R. "Amalgamating the Social in the French Revolution." ''Journal of Social History 2003'' 37(1): 145–50. [http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/journal_of_social_history/v037/37.1censer.html online] * Cox, Marvin R. ''The Place of the French Revolution in History'' (1997) 288 pp * Desan, Suzanne. "What's after Political Culture? Recent French Revolutionary Historiography," ''French Historical Studies'' (2000) 23#1 pp.&nbsp;163–96. * Furet, François and Mona Ozouf, eds. ''A Critical Dictionary of the French Revolution'' (1989), 1120 pp; long essays by scholars; strong on history of ideas and historiography (esp pp.&nbsp;881–1034 [https://www.amazon.com/Critical-Dictionary-French-Revolution/dp/0674177282/ excerpt and text search] * Furet, François. ''Interpreting the French revolution'' (1981). * Germani, Ian, and Robin Swayles. ''Symbols, myths and images of the French Revolution''. University of Regina Publications. 1998. {{ISBN|978-0-88977-108-6}} * Geyl, Pieter. ''Napoleon for and Against'' (1949), 477 pp; summarizes views of major historians on controversial issues * Hanson, Paul R. ''Contesting the French Revolution'' (2009). 248 pp. * Kafker, Frank A. and James M. Laux, eds. ''The French Revolution: Conflicting Interpretations'' (5th ed. 2002), articles by scholars * Kaplan, Steven Laurence. ''Farewell, Revolution: The Historians' Feud, France, 1789/1989'' (1996), focus on historians [https://www.amazon.com/Farewell-Revolution-Historians-Feud-France/dp/0801482712/ excerpt and text search] * Kaplan, Steven Laurence. ''Farewell, Revolution: Disputed Legacies, France, 1789/1989'' (1995); focus on bitter debates re 200th anniversary [https://www.amazon.com/Farewell-Revolution-Disputed-Legacies-France/dp/0801427185/ excerpt and text search] * [[Kates, Gary]], ed. ''The French Revolution: Recent Debates and New Controversies'' (2nd ed. 2005) [https://www.amazon.com/French-Revolution-Controversies-Rewriting-Histories/dp/0415358337/ excerpt and text search] * Landes, Joan B. 1991. “More than Words: The Printing Press and the French Revolution.” ''Eighteenth-Century Studies'' 25: 85–98. * Lewis, Gwynne. ''The French Revolution: Rethinking the Debate'' (1993) [https://www.questia.com/library/103416378/the-french-revolution-rethinking-the-debate online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820123545/https://www.questia.com/library/103416378/the-french-revolution-rethinking-the-debate |date=2020-08-20 }}; 142 pp. * {{cite book |editor=McPhee, Peter |title=A Companion to the French Revolution |url=https://books.google.com/books?id=Hj9dY-JAzw0C&pg=PR15 |year=2012 |publisher=Wiley |isbn=978-1-118-31641-2 }}; 540 pp; 30 essays by experts; emphasis on historiography and memory * Reichardt, Rolf: [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-2012082703 ''The French Revolution as a European Media Event''], [[European History Online]], Mainz: [[Institute of European History]], 2010, retrieved: 17 December 2012. * Ross, Steven T., ed. ''The French Revolution: conflict or continuity?'' (1971) 131 pp; excerpt from historians [http://trove.nla.gov.au/work/11449740?selectedversion=NBD535017 table of contents] === Pangunahing Sanggunian === * {{cite book |author=Anderson, F.M. |title=The constitutions and other select documents illustrative of the history of France, 1789–1901 |publisher=The H. W. Wilson company 1904. |url=https://archive.org/details/constitutionsan02andegoog |year=1904 }}, complete text online * {{cite journal |last1=Burke |first1=Edmund |title=Reflections on the Revolution in France |journal=The Physics Teacher |volume=25 |issue=2 |page=72 |date=1790 |title-link=Reflections on the Revolution in France |bibcode=1987PhTea..25...72F |doi=10.1119/1.2342155}} * Dwyer, Philip G. and Peter McPhee, eds. '' The French Revolution and Napoleon: A Sourcebook'' (2002) 235 pp; [https://www.questia.com/library/108790015/the-french-revolution-and-napoleon-a-sourcebook online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820124453/https://www.questia.com/library/108790015/the-french-revolution-and-napoleon-a-sourcebook |date=2020-08-20 }} * Legg, L.G. Wickham, ed. ''Select Documents Illustrative of the History of the French Revolution'' (2 Volumes, 1905) 630 pp [https://archive.org/details/cu31924024309985 vol 1 online free]; in French (not translated) * Levy, Darline Gay, et al. eds. ''Women in Revolutionary Paris, 1789–1795'' (1981) 244 pp [https://www.amazon.com/Women-Revolutionary-Paris-1789-1795-Darline/dp/0252008553/ excerpt and text search] * Mason, Laura, and Tracey Rizzo, eds. ''The French Revolution: A Document Collection'' (1998) 334 pp [https://www.amazon.com/The-French-Revolution-Document-Collection/dp/0669417807/ excerpt and text search] * Stewart, John Hall, ed. ''A Documentary Survey of the French Revolution'' (1951), 818 pp * Thompson, J.M., ed. ''The French revolution: Documents, 1789–94'' (1948), 287 pp {{refend}} == Panlabas na kawing == {{Library resources box|onlinebooks=yes|label=Himagsikang Pranses}} * [http://www.domaine-vizille.fr/ Museum of the French Revolution|Museo ng Himagsikang Pranses]. (Wikang Pranses) * [http://www.fordham.edu/halsall/mod/modsbook13.html Primary source documents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410080619/http://www.fordham.edu/halsall/mod/modsbook13.html |date=2008-04-10 }} from The Internet Modern History Sourcebook. (Wikang Ingles) * [http://chnm.gmu.edu/revolution/ Liberty, Equality, Fraternity: Exploring the French Revolution], a sayt bunga ng pakikipagtulungan ng Center for History and New Media (George Mason University) and the American Social History Project (City University of New York). (Wikang Ingles) * Vancea, S. [https://web.archive.org/web/20151114165139/http://cliojournal.wikispaces.com/The%20Cahiers%20de%20Doleances%20of%201789 The Cahiers de Doleances of 1789], Clio History Journal, 2008. (Wikang Pranses) * [https://web.archive.org/web/20140130232229/http://frda-stage.stanford.edu/en/images French Revolution Digital Archive] isang pakikipagtulungan ng Stanford University Libraries at ng ''Bibliothèque nationale de France'', na naglalaman ng 12000 na na-digitize na mga larawan * [http://les.guillotines.free.fr/ The guillotined of the French Revolution] talaan tungkol sa lahat ng hinatulan ng kamatayan ng Himagsikang Pranses * [http://hdl.library.upenn.edu/1017/d/ead/upenn_rbml_MsColl515 Jean-Baptiste Lingaud papers], Kislak Center for Special Collections, Rare Books and Manuscripts, University of Pennsylvania. Kasama ang isang malawak na bilang ng mga listahan ng pangalan at mga lihim na talaan ng pagsubaybay pati na rin ang mga utos ng pagpapa-rakip para sa mga maginoo at kanilang mga tagatulong. Ang pinaka-kapansin-pansin sa bahaging ito ng koleksyon ay mga liham at dokumento mula sa Revolutionary Committee at sa Surveillance Committee. * [http://purl.lib.ua.edu/18375 French Revolution Pamphlets], Division of Special Collections, University of Alabama Libraries. Higit sa 300 na-digitise na polyeto, mula sa mga manunulat kabilang ni Robespierre, St. Juste, Desmoulins, at Danton. * [http://www.bbc.co.uk/programmes/p00547gg "The French Revolution's Legacy"] (Wikang Ingles)isang talakayan BBC Radio 4 nina Stefan Collini, Anne Janowitz and Andrew Roberts (''In Our Time'', 14 June 2001, Wikang Ingles) a1o6s4bkzwxdh0e7tj1gqyus9og70kj 0 102770 2205293 2102727 2026-04-30T00:28:39Z Jojit fb 38 2205293 wikitext text/x-wiki {{orphan|date=Setyembre 2009}} {{Infobox person/Wikidata}} Si '''Melba Padilla Maggay''' ay isang Pilipinong [[manunulat]] at [[antropolohiya|antropologo]]. ==Personal na buhay== Nakatapos si Melba Padilla Maggay ng doktorado sa ''Philippine Studies'' at masteral sa ''English literature''.<ref>{{Cite web |title=Author Bio |url=https://langhamliterature.org/author-bio?author_id=6307 |url-status=live |access-date=2024-03-19 |website=langhamliterature.org}}</ref> ==Mga gawa== Isinulat ni Melba Padilla Maggay ang "''Global Kingdom, Global People''" na tumatalakay sa kagandahan ng mga kakaibang kultura gaano man kaliit ang nagagawa nitong tatak sa mundo at ang "''Dark Days of Authoritarianism''" na nagsasaad ng pamumuhay sa ilalim ng batas militar noong panahon ni Pangulong Ferdinand Marcos mula 1972 hanggang 1981, at hanggang sa mapayapang pag-aalsa na naganap noong 1986.<ref>{{Cite web |title=Global Kingdom, Global People |url=https://langhamliterature.org/global-kingdom-global-people |url-status=live |access-date=2024-03-19 |website=Langham Publishing |language=}}</ref><ref>{{Cite web |title=Dark Days of Authoritarianism |url=https://langhamliterature.org/dark-days-of-authoritarianism |url-status=live |access-date=2024-03-19 |website=Langham Publishing |language=}}</ref> Itinatag niya ang ''Institute for Studies in Asian Church and Culture'' (ISACC) na matatagpuan sa [[Lungsod Quezon|Lungsod ng Quezon]] sa Pilipinas.<ref>{{Cite web |last=Hill |first=Graham Joseph |date=2023-12-15 |title=7 Inspiring Women: Melba Padilla Maggay – Graham Hill |url=https://grahamjosephhill.com/12-inspiring-women-melba-padilla-maggay/ |url-status=live |access-date=2024-03-19 |website=Graham Joseph Hill |language=en-AU}}</ref> Pinamumunuan niya bilang presidente ang ''Micah Global'' na isang alyansa ng mahigit sa 700 mga pagpapaunlad na organisasyon sa buong mundo na nakabatay sa pananampalataya.<ref>{{Cite web |last=College |first=Wheaton |title=Melba Padilla Maggay |url=https://www.wheaton.edu/academics/academic-centers/human-needs-and-global-resources-hngr/symposium/2016-symposium/melba-padilla-maggay/ |url-status=live |access-date=2024-03-20 |website=Wheaton College |language=}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga manunulat mula sa Pilipinas]] {{BD|1950||Maggay, Melba Padilla}} ewfhl22839ep7ka651fufu0ygmzlah4 0 110091 2205289 2204692 2026-04-30T00:14:50Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205289 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Pierre-Auguste Renoir - Suzanne Valadon - La Natte - Girl Braiding Her Hair.jpg|thumb|''Suzanne Valadon'', larawang ipininta ni Renoir, 1885. Ipinakikita sa larawang ito ang anyo o hubog ng hati sa pagitan ng dalawang mga suso ng isang babae mula sa pagtanaw na patagilid.]] [[Talaksan:Aria Giovanni DSC 1310.JPG|thumb|Ang erotikang artistang Amerikano na si Aria Giovanni na nagpapakita ng hati sa pagitan ng dibdib.]] Ang '''hati sa pagitan ng dibdib''' (Ingles: ''[[cleavage]]'', literal na "kahatiang nakabuka", mula sa ''[[cleave]]'', "buksan sa pamamagitan ng paghati" o "ibuka sa pamamagitan ng paghati"<ref name=Hammond>{{cite-Hammond|''Cleave'', ''cleavage''}}, pahina 45.</ref>) ay ang biyak o gatla sa gitna ng mga [[suso (anatomiya)|suso]] ng isang [[babae]] na nakahimlay sa ibabaw ng isternum, na ipinapakita o pinalilitaw ng isang kasuotan na may mababang "leeg" o mababang butas na pangleeg ng isang baro. Kaugnay ito ng mababang gupit sa damit ng mga kababaihan, katulad ng pormal na mahabang damit o balintawak, [[damit panglangoy]] o [[damit pangligo]], mga pang-itaas na kasuotang pangkasuwal, at iba pang mga kasuotang dinisenyo upang mabigyang-diin ang pagpapansin sa mga suso. Ang itaas na bahagi ng hati sa dibdib ay maaaring higit na mabigyang-diin ng pananamit tulad ng mababang bukas na kuwelyo na naglalantad sa paghahating ito, at kadalasan ay ginagamit ang termino upang ilarawan ang mismong mababang hiwa ng kuwelyo, sa halip na ang terminong ''décolletage''. Si Joseph Breen, ang pinuno ng Production Code Administration (o Pamamahala ng Kodigong Pamproduksyon) ng industriya ng pelikula sa [[Estados Unidos]], ang nagpanukala ng termino sa kasalukuyang kahulugan nito habang sinusuri ang pelikulang ''The Outlaw'' noong 1943 na pinagbidahan ni [[Jane Russell]]. Ipinaliwanag ang termino sa magasin na ''Time'' noong Agosto 5, 1946. Pinakakaraniwan itong ginagamit sa wika ng Kanluraning [[moda]] ng kababaihan upang tukuyin ang mga hiwa ng kuwelyo na naglalantad o nagbibigay-diin sa ''décolletage'' (pagpapakita ng itaas na bahagi ng dibdib). May ilang mga taong tumuturing sa paggamit ng hati sa pagitan ng mga dibdib bilang isang anyo ng pambabaeng [[ligaw-biro]] o [[pang-uupat]] sa loob ng hangganan ng pamayanan, pangkat ng mga taong kaalinsabay o kauri, at personal na mga pamantayan ng [[kayumian]], pati na para sa epektong [[estetiko]] at [[erotiko]] nito. Maraming mga babae ang gumagamit ng pagitan ng mga dibdib upang dagdagan o pag-igihin ang kanilang pagiging [[kaakit-akit]] o [[kariktang seksuwal]]. May ilang mga taong nakakaramdam ng kasiyahang [[Erotisismo|erotiko]] mula sa pagtingin sa pagitan ng mga suso ng isang babae, may ilan namang nasisiyahan mula sa paglalantad ng pagitan ng mga suso ng kanilang kaparehang babae, at may ilang mga babaeng nagpapakita ng pagitan ng kanilang mga suso para sa kasiyahan ng kanilang mga katambal. == Tipolohiya == [[File:Cleavage_of_a_woman.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cleavage_of_a_woman.jpg|thumb|240x240px|Hati sa dibdib ng isang babae]] Bagaman maraming pag-aaral na ang naisagawa upang uriin ang mga dibdib batay sa kanilang mga hugis, kurba, at laki, kakaunti pa rin ang naisagawang pananaliksik upang uriin ang hati sa dibdib,<ref>{{Cite journal |last1=D. v. Heimburg |last2=K. Exner |last3=G. Lemperle |year=1996 |title=The tuberous breast deformity: classification and treatment |url=https://www.jprasurg.com/article/S0007-1226(96)90000-4/pdf |journal=British Journal of Plastic Surgery |language=en |volume=49 |issue=6 |pages=339{{ndash}}345 |doi=10.1016/S0007-1226(96)90000-4 |pmid=8881778 |doi-access=free}}</ref><ref name="MAAK2" /> sa kabila ng pagiging mahalaga nito sa pagtukoy ng kaanyuang [[Estetika|estetiko]].<ref name="MAAK2">{{Cite journal |last1=Muhammad Adil Abbas Khan |last2=Ammar Asrar Javed |last3=Nigel Mercer |date=15 January 2016 |title=Cleavage classification: categorizing a vital feminine aesthetic landmark |url=https://parjournal.net/article/view/1262#B3 |journal=Plastic and Aesthetic Research |volume=3 |issue=1 |page=36 |doi=10.20517/2347-9264.2015.84 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Adam R. Kolker |last2=Meredith S. Collins |year=2015 |title=Treatment Strategy for Improving Consistency in Aesthetic Correction |journal=Plastic and Reconstructive Surgery |language=en |volume=136 |issue=2 |pages=269e–270e |doi=10.1097/PRS.0000000000001429 |pmid=25909297 |doi-access=free |s2cid=22386643}}</ref> == Kultura == Sa karamihan ng mga [[kultura]], karaniwang itinuturing ng kalalakihan na kaakit-akit ang dibdib ng kababaihan.<ref>{{Cite book |last=Buss |first=David |url=https://books.google.com/books?id=Sn6JDwAAQBAJ |title=Evolutionary Psychology: The New Science of the Mind |date=2019 |publisher=Routledge |isbn=978-0429590061 |edition=6 |language=en |chapter=Men's Long-Term Mating Strategies}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jan Havlíček |last2=Vít Třebický |last3=Jaroslava Varella Valentova |last4=Karel Kleisner |last5=Robert Mbe Akoko |last6=Jitka Fialová |last7=Rosina Jash |last8=Tomáš Kočnar |last9=Kamila Janaina Pereira |last10=Zuzana Štěrbová |last11=Marco Antonio Correa Varella |year=2017 |title=Men's preferences for women's breast size and shape in four cultures |url=https://dspace.stir.ac.uk/bitstream/1893/24421/1/EHB-15-265R1.pdf |journal=Evolution and Human Behavior |language=en |volume=38 |issue=2 |pages=217–226 |bibcode=2017EHumB..38..217H |doi=10.1016/j.evolhumbehav.2016.10.002 |hdl-access=free |last12=Jana Vokurková |last13=Ernest Vunan |last14=S Craig Roberts |hdl=1893/24421}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Barnaby J Dixson |last2=Paul L Vasey |last3=Katayo Sagata |last4=Nokuthaba Sibanda |last5=Wayne L Linklater |last6=Alan F Dixson |year=2011 |title=Men's preferences for women's breast morphology in New Zealand, Samoa, and Papua New Guinea |url=https://www.researchgate.net/publication/46404564 |journal=Archives of Sexual Behavior |language=en |volume=40 |issue=6 |pages=1271–1279 |doi=10.1007/s10508-010-9680-6 |pmid=20862533 |s2cid=34125295}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Frank W. Marlowe |year=2004 |title=Mate preferences among Hadza hunter-gatherers |url=https://www.unl.edu/rhames/courses/readings/Marlowe-hadza-mate-selection-criteria.pdf |journal=Human Nature |language=en |volume=15 |issue=4 |pages=365–376 |doi=10.1007/s12110-004-1014-8 |pmid=26189412 |s2cid=9584357 |access-date=2026-01-02 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214043330/https://www.unl.edu/rhames/courses/readings/Marlowe-hadza-mate-selection-criteria.pdf |url-status=dead }}</ref> Minsan ay gumagamit ang mga babae ng ''décolletage'' na naglalantad ng hati sa dibdib upang mapahusay ang kanilang kakitang pisikal at seksuwal, at upang mapalakas ang kanilang pakiramdam ng pagiging babae. Ang pagpapakita ng hati sa dibdib sa pamamagitan ng mababang hiwa ng kuwelyo ay madalas ituring na isang anyo ng [[pakikipaglandian]] o panunukso, bukod pa sa estetiko o erotikong epekto nito. Ayon sa Kinsey Reports, karamihan sa mga lalaki ay nakararamdam ng erotikong kasiyahan sa pagtingin sa hati sa dibdib ng isang babae.<ref>{{Cite book |last1=Alfred C. Kinsey |title=Sexual Behaviour in the Human Male |url=https://archive.org/details/bwb_P8-AYC-364 |last2=Wardell B. Pomeroy |last3=Clyde E. Martin |publisher=Saunders |year=1948 |isbn=978-0253334121 |language=en}}</ref> Sa pagdidisenyo ng mga kasuotan, ang paglikha ng mga hugis na humihila ng pansin sa mukha o sa dibdib ay nakatutulong upang mailihis ang tingin mula sa mga bahagi ng katawan na itinuturing na hindi gaanong kaaya-aya.<ref>{{Cite book |last1=Cole |first1=Holly |url=https://books.google.com/books?id=nenbAAAAMAAJ&pg=PA81 |title=Costuming for Film: The Art and the Craft |last2=Burke |first2=Kristin |publisher=Silman-James Press |year=2005 |isbn=978-1879505803 |page=81 |language=en}}</ref> Ang mga lalaking nagko-''cross-dress'' (o pagbibihis kabaligtaran sa kasarian) at mga [[Transgender|babaeng trans]] ay madalas ding nagnanais ng anyong-hating-dibdib na kahawig ng sa babae upang magmukhang mas pambabae ang kanilang katawan. Ang kapani-paniwalang hati sa dibdib ay maaaring maglihis ng pansin mula sa mga aspektong hindi gaanong pambabae ng anyo at mapabuti ang kakayahang makapasa o mapagkamalang babae.<ref>{{Cite web |year=2007 |title=Creating Cleavage |url=http://www.malebreastenlargement.net/howtocreatecleavage.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071017114351/http://malebreastenlargement.net/howtocreatecleavage.html |archive-date=2007-10-17 |website=Male Breast Enlargement |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Boyd |first=Helen |url=https://books.google.com/books?id=NsM_BAAAQBAJ&pg=PA126 |title=She's Not the Man I Married: My Life with a Transgender Husband |publisher=Basic Books |year=2007 |isbn=978-1580051934 |pages=126 |language=en}}</ref>{{multiple image | align = left | direction = horizontal | total_width = 500 | image1 = E1275480 (4315537281) crop.jpg | caption1 = Isang [[modelo]] ang nakasuot ng damit-gabing may mababang hati sa dibdib o ''décolleté'' sa isang palabas ng moda. | image2 = Parvathy Omanakuttan at SNDT Chrysalis 2012 fashion show (4).jpg | caption2 = Si Parvathy Omanakuttan na nakasuot ng [[sari (damit)|sari]] na may mababang hati sa dibdib o ''décolleté'' sa isang palabas ng moda. | footer = | alt1 = | image3 = Janine Gutierrez at 81st International Film Festival.jpg | caption3 = Si [[Janine Gutierrez]] na may kasuotang na may mababang hati sa dibdib o ''décolleté'' sa ika-81 Internasyunal na Pistang Pelikula ng [[Venecia]] }} Malaki ang pagkakaiba-iba sa pagitan ng mga kultura at lipunan hinggil sa antas ng pagpapakita ng hati sa dibdib na katanggap-tanggap sa publiko.<ref>{{Cite web |last=Salmansohn |first=Karen |date=Oktubre 29, 2007 |title=The Power of Cleavage |url=https://www.huffingtonpost.com/karen-salmansohn/the_power_of_cleavage_b_70260.html |website=The Huffington Post |language=en}}</ref> Sa kontemporaryong lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], ang lawak ng pagpapakita ng dibdib ng isang babae ay nakadepende sa panlipunan at kultural na konteksto. Ang pagpapakita ng alinmang bahagi ng dibdib ng babae ay maaaring ituring na hindi naaangkop at maaaring ipagbawal sa ilang itinuturing na sensitibong lugar, gaya ng mga lugar ng [[Hanapbuhay|trabaho]], [[simbahan]], at [[paaralan]], samantalang sa ibang espasyo tulad ng mga salu-salo, [[dalampasigan]], at mga palanguyan, maaari namang pahintulutan ang mas malawak na pagpapakita ng hati sa dibdib.<ref name="LedD">{{Cite book |last=Leder |first=D. |title=The Body in Medical Thought and Practice |url=https://archive.org/details/bodyinmedicaltho0000unse |publisher=Springer Science+Business Media |year=1992 |isbn=978-0792316572 |page=[https://archive.org/details/bodyinmedicaltho0000unse/page/222 223] |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Stuart Macadam |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=a7esQgAACAAJ&pg=PA175 |title=Breastfeeding: Biocultural Perspectives |last2=Dettwyler |first2=Katherine A. |publisher=Routledge |year=1995 |isbn=978-0202011929 |page=175 |language=en}}</ref> Napansin ng historyador ng [[sining]] na si James Laver na ang nagbabagong pamantayan hinggil sa hati sa dibdib ay karaniwang mas naaangkop sa kasuotang panggabi kaysa sa kasuotang pang-araw. Ang paglalantad ng mga [[utong]] at [[bilutong]] ay halos palaging itinuturing na [[malaswa]] at, sa ilang pagkakataon, ay itinuturing na lantad na [[kahubaran]].<ref name="LedD2">{{Cite book |last=Leder |first=D. |title=The Body in Medical Thought and Practice |url=https://archive.org/details/bodyinmedicaltho0000unse |publisher=Springer Science+Business Media |year=1992 |isbn=978-0792316572 |page=[https://archive.org/details/bodyinmedicaltho0000unse/page/222 223] |language=en}}</ref> == Mga kontrobersiya == Sa kabila ng mahabang kasaysayan nito, nananatiling kontrobersyal ang pagpapakita ng hati sa dibdib.<ref>{{Cite news |last=Stinson |first=Lashonda |date=2007-08-03 |title=Cleavage seems to be spilling over into everyday fashion |language=en |work=Ocala StarBanner |url=https://www.ocala.com/story/news/2007/08/03/cleavage-seems-to-be-spilling-over-into-everyday-fashion/31213481007/}}</ref> Iniulat ng magasin ng kababaihan sa UK na ''Stylist'' noong 2017 at ng pahayagang Indiyano na ''Mid-Day'' noong 2019 na laganap ang “c''leavage shaming''” (o pagpapahiya sa nagpapakita ng hati sa dibdib) sa balita at sa [[hatirang pangmadla]].<ref>{{Cite news |last=Dray |first=Kayleigh |year=2017 |title=Susanna Reid's absolutely flawless response to "cleavage-shaming" headlines |language=en |work=Stylist |url=https://www.stylist.co.uk/people/susanna-reid-good-morning-britain-cleavage-shaming-piers-morgan-dress-boobs-breasts/34669}}</ref><ref>{{Cite news |last=Shiware |first=Shweta |date=2019-11-10 |title=To Show And Tell |language=en |work=Mid-Day |url=https://www.mid-day.com/articles/to-show-and-tell/22063165 }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang mga aktres ng Bollywood na sina Disha Patani, [[Deepika Padukone]], Priyanka Chopra, Nargis Fakhri, at iba pa ay na-''troll'' at pinahiya dahil sa pagsusuot ng mga kasuotang naglalantad ng hati sa dibdib sa hatirang pangmadla at pangunahing balita, kabilang na sa ''The Times of India''.<ref>{{Unbulleted list|{{Cite news |last=DNA Web Team |date=2018-02-10 |title=Not just Priyanka Chopra, here are other actresses who were dragged into controversy over a little cleavage-show |url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-not-just-priyanka-chopra-here-are-other-actresses-who-were-dragged-into-controversy-over-a-little-cleavage-show-2586853 |work=DNA |language=en }}|{{cite news |title=Disha Patani, Deepika Padukone and now Priyanka Chopra has courted cleavage controversies |author=News Desk |work=Asianet Newsable |date=2018-03-31 |url=https://newsable.asianetnews.com/entertainment/disha-patani-deepika-padukone-and-now-priyanka-chopra-has-courted-cleavage-controversies |language=en |access-date=2026-01-01 |archive-date=2025-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250225015859/https://newsable.asianetnews.com/entertainment/disha-patani-deepika-padukone-and-now-priyanka-chopra-has-courted-cleavage-controversies |url-status=dead }}|{{cite news |title=Disha Patani's epic answer to slut shaming, says her idea of 'Indian girl' is different |author=Express Web Desk |work=The Indian Express |date=2017-02-23 |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/disha-patani-slut-shamin-4540354/ |language=en }}|{{cite news |title=Dear TOI, it's 2014: Slut-shaming Deepika Padukone over her cleavage is so passe |last=Dasgupta |first=Piyasree |work=First Post |date=2014-10-23 |url=https://www.firstpost.com/living/dear-toi-its-2014-slut-shaming-deepika-padukone-over-her-cleavage-is-so-passe-1724023.html |language=en }}|{{cite news |title=Priyanka Chopra looks super hot in bold dress, but Twitteratti can't stop laughing |author=News Desk |work=Deccan Chronicle |date=2018-05-05 |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/050518/priyanka-chopra-dress-blazer-trolled-twitter-cut-out-breast-funny-meme.html |language=en }}}}</ref> Naging pambihira rin ang atensiyong ibinigay ng midya nang magsuot ng mga kasuotang naglalantad ng hati sa dibdib ang mga politiko na sina [[Angela Merkel]], [[Hillary Clinton]], at Jacqui Smith, maging mula sa mga pahayagang ''The Washington Post'' at ''The New York Times''.<ref>{{Cite news |date=15 Abril 2008 |title=Merkel 'Surprised' by Attention to Low-cut Dress |language=en |work=Der Spiegel |url=http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,547512,00.html}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 Abril 2008 |title=Angela Merkel Raises Eyebrows with Cleavage Display |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,3269347,00.html |publisher=Deutsche Welle |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Palmer |first1=Barbara |title=Breaking the Political Glass Ceiling: Women and Congressional Elections |last2=Simon |first2=Dennis |publisher=Routledge |year=2010 |isbn=978-1135891756 |page=138 |language=en}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Babae]] [[Kategorya:Anyo ng tao]] [[br:Krubuilh dispak]] [[Kategorya:Anatomiya ng dibdib]] 45ehp29gexqemso49u70651vb6941d5 0 124478 2205228 2205085 2026-04-29T12:11:37Z ~2026-26153-51 161319 /* Lider ng East Asia Summit */ 2205228 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" border="1" cellpadding="4" style="float: right; margin: 0 0 1em 1em; width: 20em; border-collapse: collapse; font-size: 90%; clear: right" |- !East Asia Summit |- |[[File:East Asian Community.PNG|220px|Mapa ng mga kasapi at kandidato ng EAS]] <hr /> '''Mga kasapi ng [[ASEAN]]''' ; {{flagcountry|Indonesia}} : [[Pangulo ng Indonesia|Pangulo]] [[Prabowo Subianto]] ; {{flagcountry|Malaysia}} : [[Punong Ministro ng Malaysia|Punong Ministro]] [[Anwar Ibrahim]] ; {{flagcountry|Philippines}} : [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] [[Bongbong Marcos|Ferdinand R. Marcos Jr.]] ; {{flagcountry|Singapore}} : [[Punong Ministro ng Singgapur|Punong Ministro]] [[Lawrence Wong]] ; {{flagcountry|Thailand}} : [[Punong Ministro ng Taylandiya| Punong Ministro]] [[Anutin Charnvirakul]] ; {{flagcountry|Brunei}} : [[Tala ng mga Sultan ng Brunay|Sultan]] [[Hassanal Bolkiah]] ; {{flagcountry|Vietnam}} : [[Punong Ministro ng Biyetnam|Punong Ministro]] [[Lê Minh Hưng]] ; {{flagcountry|Laos}} : [[Punong Ministro ng Laos|Punong Ministro]] [[Sonexay Siphandone]] ; {{flagicon|Myanmar}} [[Burma|Myanmar]] : [[Punong Ministro ng Myanmar|Punong Ministro]] [[Nyo Saw]] ; {{flagcountry|Cambodia}} : [[Punong Ministro ng Cambodia|Punong Ministro]] [[Hun Manet]] ; {{flagcountry|Timor Leste}} : [[Punong Ministro ng Timor Leste|Punong Ministro]] [[Xanana Gusmão]] '''Mga kasapi ng [[ASEAN Dagdag Tatlo]]''' ; {{flagcountry|China}} : [[Premier ng Konsehong Estado ng People's Republic of ChinaRepublikang Popular ng Tsina|Premier]] [[Li Qiang]] ; {{flagcountry|Japan}} : [[Punong Ministro ng Hapon|Punong Ministro]] [[Sanae Takaichi]] ; {{flagcountry|South Korea}} : [[Pangulo ng Timog Korea|Pangulo]] [[Lee Jae-myung]] '''Karagdagang mga kasapi''' ; {{flagcountry|India}} : [[Punong Ministro ng India|Punong Ministro]] [[Narendra Modi]] ; {{flagcountry|Australia}} : [[Punong Ministro ng Australya|Punong Ministro]] [[Anthony Albanese]] ; {{flagcountry|New Zealand}} : [[Punong Ministro ng Bagong Selanda|Punong Ministro]] [[Christopher Luxon]] ; {{flagcountry|Russia}} : [[Punong Ministro ng Rusya|Punong Ministro]] [[Mikhail Mishustin]] ; {{flagcountry|United States}} : [[Pangulo ng Estados Unidos|Pangulo]] [[Donald Trump]] |} Ang '''East Asia Summit''' (EAS) ay isang pagpupulong na ginaganap taun-taon ng mga pinuno ng 18 na bansa sa rehiyong [[Silangang Asya]]. == Lider ng East Asia Summit == <gallery class="center" widths="145"> Talaksan:Anthony Albanese election infobox.jpg|{{flagicon|AUS}} '''[[Australia]]'''<br />[[Punong Ministro ng Australia|Punong Ministro]] '''[[Anthony Albanese]]''' Talaksan:His Majesty Bolkiah 20231216.jpg|{{flagicon|BRU}} '''[[Brunei Darussalam]]'''<br /> [[Sultan ng Brunei|Sultan]] '''[[Hassanal Bolkiah]]''' Talaksan:Hun Manet on May 30, 2025 (cropped).jpg|{{flagicon|CAM}} '''[[Cambodia]]'''<br /> [[Punong Ministro ng Cambodia|Punong Ministro]] '''[[Hun Manet]]''' Talaksan:Li Qiang meets Keir Starmer Jan 2026.jpg|{{flagicon|CHN}} '''[[China]]'''<br />[[Premier ng Tsina|Premier]] '''[[Li Qiang]]''' Talaksan:The official portrait of Shri Narendra Modi, the Prime Minister of the Republic of India.jpg|{{flagicon|IND}} '''[[India]]'''<br />[[Punong Ministro ng India|Punong Ministro]] '''[[Narendra Modi]]''' Talaksan:Prabowo Subianto 2024 official portrait.jpg|{{flagicon|IDN}} '''[[Indonesia]]'''<br />[[Pangulo ng Indonesia|Pangulong]] '''[[Prabowo Subianto]]''' Talaksan:Sanae Takaichi 20251021 (cropped) 1.jpg|{{flagicon|JPN}} '''[[Japan]]'''<br />[[Punong Ministro ng Hapon|Punong Ministro]] '''[[Sanae Takaichi]]''' Talaksan:Sonexay Siphandone on January 21, 2025.jpg|{{flagicon|LAO}} '''[[Laos]]'''<br />[[Punong Ministro ng Laos|Punong Ministro]] '''[[Sonexay Siphandone]]''' Talaksan:20251026 Anwar Ibrahim 47th ASEAN Summit.jpg|{{flagicon|MAS}} '''[[Malaysia]]'''<br />[[Punong Ministro ng Malaysia|Punong Ministro]] '''[[Anwar Ibrahim]]''' Talaksan:Min Aun Hlaing at Tianjin (2025) (cropped).jpg|{{flagicon|Burma}} '''[[Myanmar]]'''<br /> [[Pangulo ng Myanmar|Pangulong]] '''[[Min Aung Hlaing]]''' Talaksan:LUXON, Christopher - Botany (cropped).jpg|{{flagicon|NZL}} '''[[New Zealand]]'''<br />[[Punong Ministro ng Bagong Zilandya|Punong Ministro]] '''[[Christopher Luxon]]''' Talaksan:Ferdinand R. Marcos Jr (3x4 cropped).jpg|{{flagicon|PHL}} '''[[Pilipinas]]'''<br />[[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] '''[[Bongbong Marcos|Ferdinand Marcos Jr.]]''' Talaksan:Mikhail Mishustin (2024-01-11) cropped.jpg|{{flagicon|RUS}} '''[[Rusya]]'''<br />[[Punong Ministro ng Rusya|Punong Ministro]] '''[[Mikhail Mishustin]]''' Talaksan:Prime Minister of Singapore Lawrence Wong 250530-D-PM193-4275 (2025).jpg|{{flagicon|SGP}} '''[[Singapore]]'''<br />[[Punong Ministro ng Singapore|Punong Ministro]] '''[[Lawrence Wong]]''' Talaksan:Lee Jae-myung 20250823.jpg|{{flagicon|KOR}} '''[[Timog Korea]]'''<br />[[Pangulo ng Timog Korea|Pangulong]] '''[[Lee Jae-myung]]''' Talaksan:Anutin Charnvirakul in 2025.jpg|{{flagicon|THA}} '''[[Thailand]]'''<br />[[Punong Ministro ng Thailand|Punong Ministro]] '''[[Anutin Charnvirakul]]''' Talaksan:PM Kishida meeting with PM Gusmão of Timor-Leste (cropped).jpg|{{flagicon|Timor-Leste}} '''[[Timor Leste]]'''<br />[[Punong Ministro ng Timor Leste|Punong Ministro]] '''[[Xanana Gusmão]]''' Talaksan:Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg|{{flagicon|USA}} '''[[Estados Unidos ng Amerika]]'''<br />[[Pangulo ng Estados Unidos|Pangulong]] '''[[Donald Trump]]''' Talaksan:Lê Minh Hưng 20260423.jpg|{{flagicon|Vietnam}} '''[[Vietnam]]'''<br />[[Punong Ministro ng Vietnam|Punong Ministro]] '''[[Lê Minh Hưng]]''' </gallery> [[Kategorya:ASEAN]] 9vp0dv94m9m6drua0zp8wo9scz4wwn2 0 136044 2205303 2095548 2026-04-30T00:49:18Z Jojit fb 38 ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil walang sapat na impornasyon sa matagal na panahon 2205303 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Lalawigan ng Pistoia]] 8uou67fr5dr399lgpr16stbswccrxbc 0 136481 2205410 2037471 2026-04-30T06:19:22Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205410 wikitext text/x-wiki :''Para sa lungsod, tingnan ang [[Lungsod ng Asti]].'' {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = Lalawigan ng Asti | native_name = Provincia di Asti | native_name_lang = it<!-- ISO 639-2 code e.g. "it" for Italian --> | settlement_type = [[Provinces of Italy|Province]] | image_skyline = Provincia di Asti.jpg | image_alt = | image_caption = Palasyo ng Lalawigan ng Asti | image_flag = | flag_alt = | image_shield = | shield_alt = | image_map = Asti in Italy.svg | map_alt = | map_caption = Map highlighting the location of the province of Asti in Italy | coordinates = {{coord|44|53|56|N|8|12|28|E|region:IT|display=inline, title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{flag|Italy}} | subdivision_type1 = Rehiyon | subdivision_name1 = [[Piedmont]] | established_title = | established_date = | seat_type = {Mga) Kabisera | seat = [[Asti]] | parts_type = [[Comune|Comuni]] | parts_style = para | p1 = 118 | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = Pangulo | leader_name = Marco Gabusi | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1504.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 218933 | population_as_of = 28 Pebrero 2015 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = Postal code | postal_code = 14010-14026, 14030, 14032-14037, 14039-14055, 14057-14059, 14100 | area_code_type = Telephone prefix | area_code = 011, 0141, 0144 | iso_code = | registration_plate = [[Italian car number plates|AT]] | blank_name_sec1 = [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]] | blank_info_sec1 = 005 | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} [[File:Piedmont Provinces.png|thumb|250px|right|Isang mapang nagpapakita ng posisyon ng mga lalawigan ng Piemonte.]] Ang '''Lalawigan ng Asti''' ({{lang-it|Provincia di Asti}}) ay isang lalawigan sa rehiyon ng [[Piemonte]] sa [[Italya]]. Ang [[lungsod ng Asti]] ang [[kabisera]] nito. == Kasaysayan == [[Talaksan:Moscato_d'asti.jpg|link=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fd/Moscato_d%27asti.jpg/220px-Moscato_d%27asti.jpg|left|thumb|Isang Moscato d'Asti.]] Ang Lalawigan ng Asti ay muling itinatag noong Abril 1, 1935 sa pamamagitan ng Maharlikang Dekreto No. 297 ni Haring [[Victor Manuel III]]. Ito ay hiwalay mula sa umiiral na [[Lalawigan ng Alessandria]] kung saan ito ay nakuha sa paglikha ng lalawigang iyon noong 1859. Ang Lalawigan ng Asti ay kabilang sa mga institusyong ginawaran ng Gintong Medalya para sa Kagitingang Militar (''Medaglia d'Oro al Valor Militare'') para sa kontribusyon nito sa partidistang pakikibaka noong huling dalawang taon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. == Mga munisipalidad == Mayroong 118 munisipalidad (isahan: ''[[comune]]'') sa lalawigan.<ref>{{Cite web |title=Provincia di Asti |url=http://www.comuni-italiani.it/005/index.html |access-date=2022-09-14 |archive-date=2017-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171118115137/http://www.comuni-italiani.it/005/index.html |url-status=dead }}</ref> ang pinakamalaki ayon sa populasyon<ref>{{Cite web |title=Elenco Comuni Provincia di Asti - Piemonte |url=http://www.comuni-italiani.it/005/lista.html}}</ref> ay: {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Lungsod !Populasyon |- |[[Asti]] |76,174 |- |[[Canelli]] |10,465 |- |[[Nizza Monferrato]] |10,369 |- |[[San Damiano d'Asti]] |8,342 |- |[[Costigliole d'Asti]] |5,865 |- |[[Villanova d'Asti]] |5,667 |- |[[Castagnole delle Lanze]] |3,772 |- |[[Castelnuovo Don Bosco]] |3,235 |- |[[Villafranca d'Asti]] |3,064 |- |[[Moncalvo]] |2,998 |} == Tingnan din == * [[Talaan ng mga comune ng Lalawigan ng Asti]] == Mga sanggunian == <references />{{Piemonte}} {{Stub|Italya}} [[Kaurian:Asti]] [[Kaurian:Mga lalawigan ng Italya]] o9nxamar4wp5ddavz5yocm1381ka42t 0 137740 2205235 2044396 2026-04-29T13:38:02Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205235 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Borgosesia|official_name=Città di Borgosesia|native_name=|image_skyline=Sacro_Monte_Montrigone.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Sacro Monte ng Montrigone, kasama ang Santuwaryo ng Sant'Anna.|image_shield=Borgosesia-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|43|N|8|16|E|type:city(13,755)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Piamonte]]|province=[[Lalawigan ng Vercelli|Vercelli]] (VC)|frazioni=Agnona, Albergate, Aranco, Bastia, Bettole, Brina, Cà di Rondo, Cadegatti, Caggi, Calco di mezzo, Calco inferiore, Calco superiore, Caneto, Cardolino, Cartiglia, Cascina Agnona, Cesolo, Costa di Foresto, Costa inferiore, Costa superiore, Cravo, Fenera Annunziata, Fenera di mezzo, Fenera San Giulio, Ferruta, Foresto, Fornace, Frasca, Gianinetta, Guardella, Isolella, Lovario, Marasco, Molino delle Piode, Orlongo, Pianaccia, Pianezza, Plello, Rozzo, Sella, Torame, Trebbie, Vanzone, Valbusaga, Valmiglione, Villa San Giovanni|mayor_party=Civic List|mayor=Paolo Tiramani|area_footnotes=|area_total_km2=41.09|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Borgosesiani|elevation_footnotes=|elevation_m=354|saint=San Pedro at San Pablo|day=Hunyo 29|postal_code=13011|area_code=0163|website={{official website|http://www.comune.borgosesia.vercelli.it/}}|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Borgosesia''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Vercelli]], rehiyon ng [[Piamonte]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|80|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Turin]] at mga {{Convert|45|km|mi}} hilaga ng [[Vercelli]]. Ang pinakamalaking bayan sa [[Valsesia]], ito ay tinatawid ng Ilog [[Sesia]]. == Kasaysayan == [[Talaksan:Borgosesia_panorama.jpg|left|thumb| Borgosesia mula sa Monte Fenera.]] Ang bayan ay itinatag noong 14 BK ng katutubong populasyon, at kalaunan ay tinawag na '''Seso''' ng mga [[Sinaunang Roma|Romano]] pagkatapos ng kanilang pananakop. Noong Gitnang Kapanahunan ito ay pag-aari ng mga Duke ng [[Biandrate]] at, noong ika-17 siglo, ng España. == Mga pangunahing tanawin == * Santuwaryo ng Sant'Anna, isang bahagi ng [[Sacro Monte ng Piamonte at Lombardia|Sacro Monte]] * Simbahang Parokya ng San Pedro at San Pablo * Museo Arkeolohiko at Paleontolohiko "Carlo Conti" * Likas na Liwasan ng Monte Fenera == Sport == Ang sport ng lungsod ay kinakatawan ng [[Borgosesia Calcio]] ([[Serie D]]), ng Eagles Barberi Valsesia (regional Serie D) sa basketball, at ng Valsesia Team Volley para sa volleyball. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.borgosesia.vercelli.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315014423/http://www.comune.borgosesia.vercelli.it/ |date=2019-03-15 }} {{Authority control}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Piedmont]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] 1268o5z18oyqffuymlp4bgbuqapv5nv 0 153108 2205312 2205163 2026-04-30T03:00:02Z ~2026-24487-69 161203 2205312 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Mayo 2021}} {{Infobox animanga/Header | name = Trapp Family Story | image = Sonrisas y lagrimas.JPG | caption = | ja_kanji = トラップ一家物語 | ja_romaji = Torappu Ikka Monogatari | genre = [[Drama]] }} {{Infobox animanga/Anime | title = | director = [[Kôzô Kusuha]] | studio = [[Nippon Animation]] | network = [[RTL 2]] | first = 13 Enero 1991 | last = 28 Disyembre 1991 | episodes = 40 }} {{Infobox animanga/Footer}} Ang {{nihongo|'''''Trapp Family Story'''''|トラップ一家物語|Torappu Ikka Monogatari}} ay isang [[Hapon]]es na seryeng [[anime]] ng [[Nippon Animation]]. Ito ay nakabase sa nobelang ''[[The Story of the Trapp Family Singers]]'' ni [[Maria von Trapp]], na kung saan ay nagbigay inspirasyon sa sikat na buong mundo na awit manunulat Richard Rogers at Oscar Hammerstien II (Ang Tunong ng Musika) ''[[The Sound of Music]]'' Ibinida ni Dane Julie Andrews, Christopher Plummer, Charmain Carr, Nicholas Hamond, Heather Menzies, Duane Chase, Angela Cartwright, Debbie Turner at Kym Karath. == Boses Talento sa Haponesa at Filipino Tagalog == * '''Maria Agusta Kutschera von Trapp''' (boses ni: Masako Katsu sa Haponesa, Gloria De Guzman at Rowena Benavidez sa Tagalog) edad 18 taon gulang Madre sa Nonberg Abbey sa Salzburg Austria pangunahing mang-aawit bokalista at Guitarista. * '''Captain Baron Georg von Trapp''' (boses ni: Katsunosuke Hori sa Haponesa at Richie Padilia at Danny Deopante sa Tagalog) edad 38 taon gulang Submarino Austriano Hukbong Dagat at nag alaga ng 7 bata bago siya namatay ang ina Agathe Whitehead von Trapp. * '''Rupert von Trapp''' (boses ni: Shinobu Adachi sa Haponesa at Rafael Miranda sa Tagalog) edad 14 taon gulang nag aral sa Austria sa Unibersidad ng Innsbruck sa kurso gamot at lumipat sa Estados Unidos ng Amerika at nagtapos Digri sa Medisina sa Unibersidad ng Vermont bokalista bass unang instrumento accordion. * '''Hedwig von Trapp''' (boses ni: Maria Kawamura sa Haponesa at Vilma Borromeos sa Tagalog) edad 13 taon gulang Poot ang bago mga governess Madrasta at alto bokalista. * '''Werner von Trapp''' (boses ni: Yōko Matsuoka sa Haponesa) edad 10 taon gulang he is a very mapaglaro lalaki mga instrumento recorders, viola da gamba at spinet. * '''Maria Agatha Franziska Gorbethina''' '''<nowiki/>'<nowiki/>'''<nowiki/>'''Mitzi'''<nowiki/>'''<nowiki/>'''' '''von Trapp''' (boses ni: Yuri Shiratori sa Haponesa at Charvie Abelete sa Tagalog) Edad 8 taon gulang Anak na Babae kasama si '''Maria Agusta Kutschera von Trapp''' Madrasta unang pangunahin instrumeto '''<nowiki/>Violin'''<nowiki/>, piano, c<nowiki/>ello, clarinet, recorder at accordion. * '''Johanna von Trapp''' (boses ni: Hiromi Ishikawa) edad 6 taon gulang na madalas tumawa at isinailalim din sa pangangalaga ni Maria at soprano mang-aawit. * '''Martina von Trapp''' (boses ni: Saori Suzuki sa Haponesa) 4 taon gulang Laging niyang dinala<nowiki/> ang Teddy Oso niyang si Nikola kahit saan at mang-aawit ikalawa suprano. * '''Agathe von Trapp''' (boses ni: Naoto Watanabe) 3 taon gulang ang bunsong anak na babae ni Baron von Trapp at mang-aawit unang suprano at gutarista. ==Musika== ===Pambungad na Tema=== Ang pambungad na tema ay naiiba sa batay sa pagpapalabas. Ang unang ginamit ng serye ay ang "Doremi no Uta (Doremi Song)" bilang unang kanta, subalit, ang dvd at ang bersiyong bidyo ng serye ay ginamit ang "Hohemi no Mahou (Smile Magic)" bilang bagong pambungad na kanta. #"''Doremi Song'' [ドレミのうた] (Do-Re-Mi no Uta)" ni Eri Itoh at Children's Choir of the Forest (bersiyon ng unang pagpapalabas) manunulat ng kanta Richard Rogers at Oscar Hammerstein II. #"''Magic of the Smile'' [ほほえみの魔法](Hohoemi no Mahou)" ni Eri Itoh (bidyo, dvd, at huling bersiyon ng pagpapalabas) ===Pangwakas na Tema=== # ''"With Outstretched Hands'''' [両手を広げて](Ryoute wo hirogete)" ni Eri Itoh == Ugnay Panlabas == *{{ann|anime|1758}} [[Kategorya:Dramang anime at manga]] [[Kategorya:Anime ng 1991]] [[Kategorya:Mga serye sa telebisyon]] {{anime-series-stub}} oroy59mm54pk7bwv6x1a7eosd145ab6 2205313 2205312 2026-04-30T03:12:19Z ~2026-24487-69 161203 2205313 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Mayo 2021}} {{Infobox animanga/Header | name = Trapp Family Story | image = Sonrisas y lagrimas.JPG | caption = | ja_kanji = トラップ一家物語 | ja_romaji = Torappu Ikka Monogatari | genre = [[Drama]] }} {{Infobox animanga/Anime | title = | director = [[Kôzô Kusuha]] | studio = [[Nippon Animation]] | network = [[RTL 2]] | first = 13 Enero 1991 | last = 28 Disyembre 1991 | episodes = 40 }} {{Infobox animanga/Footer}} Ang {{nihongo|'''''Trapp Family Story'''''|トラップ一家物語|Torappu Ikka Monogatari}} ay isang [[Hapon]]es na seryeng [[anime]] ng [[Nippon Animation]]. Ito ay nakabase sa nobelang ''[[The Story of the Trapp Family Singers]]'' ni [[Maria von Trapp]], na kung saan ay nagbigay inspirasyon sa sikat na buong mundo na awit manunulat Richard Rogers at Oscar Hammerstien II (Ang Tunong ng Musika) ''[[The Sound of Music]]'' Ibinida ni Dane Julie Andrews, Christopher Plummer, Charmain Carr, Nicholas Hamond, Heather Menzies, Duane Chase, Angela Cartwright, Debbie Turner at Kym Karath. == Boses Talento sa Haponesa at Filipino Tagalog == * '''Maria Agusta Kutschera von Trapp''' (boses ni: Masako Katsu sa Haponesa, Gloria De Guzman at Rowena Benavidez sa Tagalog) edad 18 taon gulang Madre sa Nonberg Abbey sa Salzburg Austria pangunahing mang-aawit bokalista at Guitarista. * '''Captain Baron Georg von Trapp''' (boses ni: Katsunosuke Hori sa Haponesa at Richie Padilia at Danny Deopante sa Tagalog) edad 38 taon gulang Submarino Austriano Hukbong Dagat at nag alaga ng 7 bata bago siya namatay ang ina Agathe Whitehead von Trapp. * '''Rupert von Trapp''' (boses ni: Shinobu Adachi sa Haponesa at Rafael Miranda sa Tagalog) edad 14 taon gulang nag aral sa Austria sa Unibersidad ng Innsbruck sa kurso gamot at lumipat sa Estados Unidos ng Amerika at nagtapos Digri sa Medisina sa Unibersidad ng Vermont bokalista bass unang instrumento accordion. * '''Hedwig von Trapp''' (boses ni: Maria Kawamura sa Haponesa at Vilma Borromeos sa Tagalog) edad 13 taon gulang Poot ang bago mga governess Madrasta at alto bokalista. * '''Werner von Trapp''' (boses ni: Yōko Matsuoka sa Haponesa) edad 10 taon gulang he is a very mapaglaro lalaki mga instrumento recorders, viola da gamba at spinet. * '''Maria Agatha Franziska Gorbethina''' '''<nowiki/>'<nowiki/>'''<nowiki/>'''Mitzi'''<nowiki/>'''<nowiki/>'''' '''von Trapp''' (boses ni: Yuri Shiratori sa Haponesa at Charvie Abelete sa Tagalog) Edad 8 taon gulang Anak na Babae kasama si '''Maria Agusta Kutschera von Trapp''' Madrasta unang pangunahin instrumeto '''<nowiki/>Violin'''<nowiki/>, piano, c<nowiki/>ello, clarinet, recorder at accordion. * '''Johanna von Trapp''' (boses ni: Hiromi Ishikawa) edad 6 taon gulang na madalas tumawa at isinailalim din sa pangangalaga ni Maria at soprano mang-aawit. * '''Martina von Trapp''' (boses ni: Saori Suzuki sa Haponesa) 4 taon gulang Laging niyang dinala<nowiki/> ang Teddy Oso kanya si Nikola kahit saan at mang-aawit ikalawa suprano. * '''Agathe von Trapp''' (boses ni: Naoto Watanabe) 3 taon gulang ang bunsong anak na babae ni Baron von Trapp at mang-aawit unang suprano, piano at gutarista. ==Musika== ===Pambungad na Tema=== Ang pambungad na tema ay naiiba sa batay sa pagpapalabas. Ang unang ginamit ng serye ay ang "Doremi no Uta (Doremi Song)" bilang unang kanta, subalit, ang dvd at ang bersiyong bidyo ng serye ay ginamit ang "Hohemi no Mahou (Smile Magic)" bilang bagong pambungad na kanta. #"''Doremi Song'' [ドレミのうた] (Do-Re-Mi no Uta)" ni Eri Itoh at Children's Choir of the Forest (bersiyon ng unang pagpapalabas) manunulat ng kanta Richard Rogers at Oscar Hammerstein II. #"''Magic of the Smile'' [ほほえみの魔法](Hohoemi no Mahou)" ni Eri Itoh (bidyo, dvd, at huling bersiyon ng pagpapalabas) ===Pangwakas na Tema=== # ''"With Outstretched Hands'''' [両手を広げて](Ryoute wo hirogete)" ni Eri Itoh == Ugnay Panlabas == *{{ann|anime|1758}} [[Kategorya:Dramang anime at manga]] [[Kategorya:Anime ng 1991]] [[Kategorya:Mga serye sa telebisyon]] {{anime-series-stub}} oibzafhiqfbfrkgqhjh7dpx9p09cnjm 0 160460 2205409 2088882 2026-04-30T06:12:48Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205409 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian inhabited locality |en_name=Labytnangi |ru_name=Лабытнанги |other_name=лапыт нангк |other_lang=Khanty |image_skyline= Labitnangi3.jpg |image_caption= |coordinates = {{coord|66|39|26|N|66|25|06|E|display=inline,title}} |map_label_position=bottom |image_flag=Flag_of_Labytnangi_(Yamal_Nenetsia).png |flag_caption= |image_coa=Coat of Arms of Labytnangi (Yamal Nenetsia).png |coa_caption= |anthem= |anthem_ref= |holiday= |holiday_ref= <!----ADMINISTRATIVE STATUS----> |federal_subject=[[Yamalo-Nenets Autonomous Okrug]] |federal_subject_ref=<ref name="Ref928">Law #42-ZAO</ref> |adm_data_as_of=September 2009 |adm_city_jur=[[Lungsod ng halagang kasakupang pederal|Lungsod ng kahalagahang okrug]] ng Labytnangi |adm_city_jur_ref=<ref name="Ref928" /> |adm_ctr_of=Lungsod ng kahalagahang okrug ng Labytnangi |adm_ctr_of_ref=<ref name="Ref928" /> |inhabloc_cat=Lungsod |inhabloc_cat_ref=<ref name="Ref928" /> |inhabloc_type= |inhabloc_type_ref= <!----MUNICIPAL STATUS----> |mun_data_as_of=December 2004 |urban_okrug_jur=Labytnangi Urban Okrug |urban_okrug_jur_ref=<ref name="Ref929">Law #105-ZAO</ref> |mun_admctr_of=Labytnangi Urban Okrug |mun_admctr_of_ref=<ref name="Ref929" /> |leader_title=Pinuno |leader_title_ref=<ref name="About" /> |leader_name=Leonid Savchenko |leader_name_ref=<ref name="About" /> |representative_body= |representative_body_ref= <!----STATISTICS----> |area_of_what= |area_as_of= |area_km2= |area_km2_ref= |pop_2010census=26936 |pop_2010census_ref=<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |pop_density= |pop_density_as_of= |pop_density_ref= |pop_latest= |pop_latest_date= |pop_latest_ref= <!----HISTORY----> |established_date=1890 |established_title= |established_date_ref=<ref name="About" /> |current_cat_date=1975 |current_cat_date_ref=<ref name="About" /> |prev_name1= |prev_name1_date= |prev_name1_ref= <!----MISCELLANEA----> |postal_codes= |postal_codes_ref= |dialing_codes= |dialing_codes_ref= |website=http://adminlbt.ru/ |website_ref |commonscat= |date=December 2012 }} Ang '''Labytnangi''' ({{lang-ru|Лабытна́нги}}; mula sa [[Wikang Khanty|Khanty]]: {{lang|kca|лапыт нангк}}; literal na "pitong mga alerses" o "''seven larches''") ay isang [[Mga uri ng tinitirhang pook sa Rusya|lungsod]] sa [[Yamalo-Nenets Autonomous Okrug]], [[Rusya]]. Matatagpuan ito sa kaliwang pampang ng [[Ilog Ob]], 20 kilometro (12 milya) hilagang-kanluran ng [[Salekhard]]. ==Kasaysayan== Itinatag ito noong 1890.<ref name="About">Opisyal na websayt ng Yamalo-Nenets Autonomous Okrug. [http://www.adm.yanao.ru/135/ Information about Labytnangi] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705181541/http://www.adm.yanao.ru/135/ |date=July 5, 2007 }}</ref> Ginawaran ito ng katayuang [[Pamayanang uring-urbano|pampamayanang uring-urbano]] noong 1952{{citation needed|date=Marso 2012}} at katayuang panlungsod noong 1975.<ref name="About" /> Naka-ugnay ang Labytnangi sa Europeong Rusya sa pamamagitan ng isang sangay ng daambakal ng [[Konosha]]-[[Vorkuta]]. Ito ay ang dulong estasyon ng maikling usbong na sangay na ito. Ngunit itinayo ito ng mga bilanggo ng [[Gulag]] noong unang bahagi ng dekada-1950 bilang bahagi ng unang yugto ng [[Daambakal ng Salekhard–Igarka|isang malaking proyekto]] kung saang daraan sana ang daambakal sa hilaga ng [[Tyumen Oblast]] at umabot sana sa [[Igarka]] sa [[Ilog Yenisei]]. Hindi itinuloy ang proyekto kasunod ng pagkamatay ni [[Joseph Stalin]]. ==Demograpiya== {{Historical populations |align=left |1989 |31501 |2002 |27304 |2010 |26936 |align-fn=center |footnote=Senso 2010: <ref name="2010Census"/>; Senso 2002: <ref>{{ru-pop-ref|2002census}}</ref>; Senso 1989: <ref>{{ru-pop-ref|1989census}}</ref> }} {{clear}} ==Mga sanggunian== ===Talababa=== {{Reflist}} ===Mga pinagmulan=== *{{RussiaAdmMunRef|yan|adm|law}} *{{RussiaAdmMunRef|yan|mun|list|labytnangi}} ==Mga kawing panlabas== *{{Ru icon}} [http://adminlbt.ru/ Opisyal na websayt ng Labytnangi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110902151325/http://adminlbt.ru/ |date=2011-09-02 }} *Opisyal na websayt ng Yamalo-Nenets Autonomous Okrug. [https://web.archive.org/web/20070705181541/http://www.adm.yanao.ru/135/ Kabatiran tungkol sa Labytnangi] {{Yamalo-Nenets Autonomous Okrug}} {{Authority control}} [[Kategorya:Mga lungsod sa Yamalo-Nenets Autonomous Okrug]] [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Rusya]] e6lfe47rociqaqvnhtlfdqq03hclbyw 0 160619 2205413 2193171 2026-04-30T07:15:44Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205413 wikitext text/x-wiki <!-- To update casualty numbers, visit: http://en.wikipedia.org/wiki/Template:2011_Sendai_earthquake_and_tsunami_casualties_dead http://en.wikipedia.org/wiki/Template:2011_Sendai_earthquake_and_tsunami_casualties_missing --> {{Infobox earthquake | title = Lindol at tsunami sa Sendai (2011) | image = SH-60B helicopter flies over Sendai.jpg | imagecaption = | map = | map alt = | image name = | map2 = {{Location map+|Japan|relief=1|width=260|float=right|border=yes|caption=|places= {{Location map~|Japan|lat=38.322|long=142.369|mark=Bullseye1.png|marksize=40|position=top}} {{Location map~|Japan|lat=35.7|long=139.715|label=Tokyo|position=left|mark=Green pog.svg}} {{Location map~|Japan|lat=38.26|long=140.87|label=Sendai|position=left|mark=Green pog.svg}}}} | mapsize = | date={{Start date|2011|03|11|14|46|23|+09:00|df=yes}} | duration = 5 minuto<ref>''[[NBC News|NBC Nightly News]]'' (11 Mar. 2011)</ref> | magnitude = 9.0<!--(please see talk page before editing) -->&nbsp;[[moment magnitude scale|M_W]]<ref name="USGS9.0">{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqinthenews/2011/usc0001xgp/neic_c0001xgp_wmt.php |title=USGS analysis as of 2011-03-12 |publisher=Earthquake.usgs.gov |date= |accessdate=2011-03-13 |archive-date=2011-03-13 |archive-url=https://www.webcitation.org/5x9dgiIL8?url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqinthenews/2011/usc0001xgp/neic_c0001xgp_wmt.php |url-status=dead }}</ref> | depth = {{convert|24.4|km|abbr=on|sp=us}} | location = {{Coord|38.321|N|142.369|E|type:event_scale:50000000|display=inline,title}} | type = [[Megathrust earthquake]] | countries affected = [[Japan]] (pangunahin)<br /> [[Pacific Rim]] (tsunami) | damage = pagbaha, pagguho ng lupa, sunog, pagkasira ng mga estruktura at insidenteng nukleyar | intensity = | PGA = 0.35g | tsunami = Oo | landslide = Oo | aftershocks = humigit kumulang 315 (30 pataas abf 6.0&nbsp;M_W) <!-- Do not edit casualty numbers here. To update casualty numbers, visit: http://en.wikipedia.org/wiki/Template:2011_Sendai_earthquake_and_tsunami_casualties_dead http://en.wikipedia.org/wiki/Template:2011_Sendai_earthquake_and_tsunami_casualties_missing --> | casualties (preliminary) = {{2011 Tōhoku earthquake and tsunami casualties injured}} {{2011 Sendai earthquake and tsunami casualties dead}} {{2011 Sendai earthquake and tsunami casualties missing}}<ref name=newscom>{{cite news|title=10,000 missing in Japanese town|url=http://www.news.com.au/world/missing-in-japanese-town/story-fn6sb9br-1226020512318|accessdate=12 Marso 2011|newspaper=news.com.au|date=12 Marso 2011|archive-date=14 Marso 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110314050513/http://www.news.com.au/world/missing-in-japanese-town/story-fn6sb9br-1226020512318|url-status=dead}}</ref> }} Ang {{Nihongo|'''Lindol at tsunami sa Tōhoku'''|東北地方太平洋沖地震|Tōhoku Chihō Taiheiyō-oki Jishin<ref name="JMA1">{{cite web|author=気象庁 Japan Meteorological Agency |url=http://www.jma.go.jp/jma/press/1103/11c/201103111620.html |title=平成23年3月11日14時46分頃の三陸沖の地震について（第２報） 気象庁 &#124; 平成２３年報道発表資料 | publisher=JMA | place = JP | language = Hapon |date= |accessdate=11 Marso 2011}}</ref>|literal na "Lindol sa pampang ng [[Karagatang Pasipiko]] sa [[Rehiyon ng Tōhoku]]"}} ay isang 9.0[[moment magnitude scale|M_W]]<ref name="USGS9.0"/><ref>NHK World, television broadcast, Marso 13, 2011, 03:30 UTC</ref> [[megathrust earthquake]] sa baybayin ng [[Hapon]] na nangyari noong 05:46 [[UTC]] (14:46 [[Japan Standard Time|lokal na oras]]) noong 11&nbsp;Marso&nbsp;2011.<ref name="New Scientist">{{cite journal |url = http://www.newscientist.com/blogs/shortsharpscience/2011/03/powerful-japan-quake-sparks-ts.html |title = Japan's quake updated to magnitude 9.0 |journal = [[New Scientist]] |date = 11 Marso 2011 |first = Michael |last = Reilly |accessdate = 11 Marso 2011 |archive-date = 13 Marso 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110313030515/http://www.newscientist.com/blogs/shortsharpscience/2011/03/powerful-japan-quake-sparks-ts.html |url-status = dead }}</ref><ref name=staradvertiser>{{cite web |url=http://www.staradvertiser.com/news/breaking/Tsunami_warning_center_raises_magnitude_of_Japan_quake_to_91.html |title=Tsunami warning center raises magnitude of Japan quake to 9.1 |publisher=''[[Honolulu Star-Advertiser]]'' |location=US |accessdate=11 Marso 2011 |archive-date=8 Pebrero 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/65IoYjGVh?url=http://www.staradvertiser.com/news/breaking/Tsunami_warning_center_raises_magnitude_of_Japan_quake_to_91.html |url-status=dead }}</ref> Ang [[sentro]] ay naiulat sa {{convert|130|km|sp=us}} silangang baybayin ng [[Tangway ng Oshika]], [[Rehiyong Tōhoku|Tōhoku]], kasama ang [[hypocenter]] sa ilalim na {{convert|24.4|km|abbr=off|sp=us}}.<ref>{{cite news|title=Séisme et tsunami dévastateurs: plus de 1000 morts et disparus au Japon|url=http://www.leparisien.fr/tsunami-pacifique/seisme-et-tsunami-devastateurs-plus-de-1000-morts-et-disparus-au-japon-11-03-2011-1352998.php|newspaper=[[Le Parisien]]|date=11 Marso 2011|accessdate=12 Marso 2011|language=Pranses|trans-title=Devastating quake and tsunami: more than 1,000 deaths and many more missing in Japan|archive-date=15 Marso 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110315023314/http://www.leparisien.fr/tsunami-pacifique/seisme-et-tsunami-devastateurs-plus-de-1000-morts-et-disparus-au-japon-11-03-2011-1352998.php|url-status=dead}}</ref><ref name="BBC1">{{cite news|url = http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-12709598|work=[[BBC News]]|title=Tsunami hits north-eastern Japan after massive quake| date =11 Marso 2011| location = UK | accessdate= 11 Marso 2011}}</ref> [[File:Map of Sendai Earthquake 2011.jpg|250px|thumb|Ang Mapa ng Sendai, Lindol noong 2011]] Naging tanda ang lindol para magkaroon ng babala ukol sa [[tsunami]] at paglikas ng karamihang Hapones sa baybaying [[Karagatang Pasipiko|Pasipiko]] at humigit kumulang 20&nbsp;na bansa, kasama na buong baybaying Pasipiko ng [[Hilagang Amerika]] at [[Timog Amerika]].<ref name="autogenerated2">{{cite web|url=http://www.weather.gov/ptwc/text.php?id=pacific.2011.03.11.073000|title=Tsunami bulletin number 3|publisher=Pacific Tsunami Warning Center/NOAA/NWS|date=11 Marso 2011|accessdate=11 Marso 2011}}</ref><ref name="autogenerated3">{{cite web |author=Wire Staff |url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/asiapcf/03/11/tsunami.warning/index.html |title=Tsunami warnings issued for at least 20 countries after quake |publisher=CNN |date=11 Marso 2011 |accessdate=11 Marso 2011 |archive-date=25 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120725071656/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/asiapcf/03/11/tsunami.warning/index.html |url-status=dead }}</ref><ref name="autogenerated4">{{cite web| url= http://www.weather.gov/ptwc/text.php?id=pacific.2011.03.11.103059 |title=PTWC warnings complete list |date= | accessdate=11 Marso 2011}}</ref> Nakagawa ng tsunami ang mga lindol na may taas na {{convert|10|m|sp=us}} na nakasalanta sa buong bansa, kasama na ang mga maliliit na alon na dumating sa iba pang mga bansa <ref name=staradvertiser/>, kasama na ang mga kinakailangang alon at nakaapekto hanggang sa Chile, na kung saan ay nasa kabilang panig pa ng mundo mula sa Hapon. Sa Hapon, ang mga alon ay iniulat na mayroong nalakbay na {{convert|10|km|sigfig=1|sp=us}} papasok sa interyor ng bansa.<ref>{{cite web|author=Roland Buerk |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-12709598 |title= Japan earthquake: Tsunami hits north-east |publisher=BBC | work = News | location = UK |date= |accessdate=12 Marso 2011}}</ref> <!-- PLEASE STOP editing the dead/missing totals manually here and removing the templates; edit the template pages if there is a verifiable change. See talk page before changing. --> Mayroon na itong napatay na {{2011 Sendai earthquake and tsunami casualties dead}} at humigit kumulang na {{2011 Sendai earthquake and tsunami casualties missing}} mga katao ang iniulat na nawawala sa anim na [[Prepektura ng Hapon|prepektura]].<ref>{{cite web|last=Hiyama|first=Hiroshi|title=Blast at Japan nuke plant; quake leaves 10,000 missing|url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jtFJee871dFaHEGDeKMeB5H567Dw?docId=CNG.19d12e5647311a6750cb654cad6306f8.9f1|work=AFP|accessdate=12 Marso 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110316002648/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jtFJee871dFaHEGDeKMeB5H567Dw?docId=CNG.19d12e5647311a6750cb654cad6306f8.9f1|archivedate=2011-03-16|url-status=live}}</ref> Nagsanhi ang lindol ng malawakang pagkasira sa Hapon, kasama na ang mabigat na pagkasira sa mga daan at daanang bakal kasama na rin ang mga malawakang sunog sa maraming lugar, at isang dam ang bumigay. Nagawa ng lindol na tantiya sa [[Sendai]]sa [[List of earthquakes in Japan|isa sa mga lindol na tumama sa Hapon]] at isa sa limang [[Largest earthquakes#Largest earthquakes by magnitude|pinakamalalakas na lindol sa buong mundo]] simula na magsimula ang pagtatala ng mga ito.<ref name="USGS1">{{cite web|url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/usc0001xgp.php|title=Magnitude 8.9&nbsp;– NEAR THE EAST COAST OF HONSHU, JAPAN 2011&nbsp;March&nbsp;11 05:46:23 UTC|publisher=[[United States Geological Survey]] (USGS)|accessdate=11 Marso 2011|archive-date=12 Marso 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110312174548/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/usc0001xgp.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theworldreporter.com/2011/03/89-earthquake-in-japan-tsunami-warning.html|title=8.9 Earthquake in Japan, Tsunami Warning to Russia, Taiwan and South East Asia|accessdate=11 Marso 2011|date=11 Marso 2011|archive-date=14 Marso 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110314044711/http://www.theworldreporter.com/2011/03/89-earthquake-in-japan-tsunami-warning.html|url-status=dead}}</ref><ref name="3news">{{cite web|url=http://www.3news.co.nz/Japan-quake---7th-largest-in-recorded-history/tabid/417/articleID/201998/Default.aspx|title=Japan quake&nbsp;– 7th largest in recorded history|accessdate=11 Marso 2011|date=11 Marso 2011|archive-date=12 Abril 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/5xtOn8fYs?url=http://www.3news.co.nz/Japan-quake---7th-largest-in-recorded-history/tabid/417/articleID/201998/Default.aspx|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{Reflist|colwidth=30em}} == Mga kawing panlabas == {{wikinews2|8.9 magnitude earthquake hits Japan, causes tsunami|Explosion at earthquake-damaged Fukushima nuclear power plant}} {{Commons category|2011 Sendai earthquake}} * [http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/usc0001xgp.php Earthquake Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110312174548/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/usc0001xgp.php |date=2011-03-12 }} from [[United States Geological Survey|United States Geological Survey (USGS)]] * [http://ptwc.weather.gov/ Pacific Tsunami Warning Center]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314083716/http://ptwc.weather.gov/ |date=2011-03-14 }} at [[National Oceanic and Atmospheric Administration|National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA)]] * [http://wcatwc.arh.noaa.gov/ West Coast and Alaska Tsunami Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080819180835/http://wcatwc.arh.noaa.gov/ |date=2008-08-19 }} at [[National Oceanic and Atmospheric Administration|National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA)]] * [http://www.iris.edu/seismon/ Seismic Monitor] at [[IRIS Consortium|Incorporated Research Institutions for Seismology (IRIS)]] * [http://www.iibc.in/itws/ Integrated Tsunami Watcher Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024152320/http://www.iibc.in/itws/ |date=2020-10-24 }} * [http://www.esri.com/eqjp Japan Earthquake & Tsunami] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110316002508/http://www.esri.com/eqjp |date=2011-03-16 }} at [[Esri]] * [http://www.boston.com/bigpicture/2011/03/massive_earthquake_hits_japan.html Images of affected areas] from ''[[Boston.com]]'' * [http://www.abc.net.au/news/events/japan-quake-2011/beforeafter.htm Japan Earthquake: before and after] aerial and satellite images from ABC News, credited to [http://google-latlong.blogspot.com/2011/03/post-earthquake-images-of-japan.html Google] * [http://wiki.esipfed.org/index.php/110311_JapanEarthquake 110311 JapanEarthquake] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190120132845/http://wiki.esipfed.org/index.php/110311_JapanEarthquake |date=2019-01-20 }} at the [[Federation of Earth Science Information Partners (ESIP Federation)]] * [http://www.google.com/crisisresponse/japanquake2011.html 2011 Japanese Earthquake and Tsunami] at [[Google Crisis Response]] * [http://www.gdacs.org/japan.htm Red Earthquake and Tsunami Alert in Japan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314190753/http://www.gdacs.org/japan.htm |date=2011-03-14 }} at the [[Global Disaster Alert and Coordination System]] ;Live media coverage * [http://blogs.aljazeera.net/live/asia/live-blog-japan-earthquake Japan earthquake] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110313083649/http://blogs.aljazeera.net/live/asia/live-blog-japan-earthquake |date=2011-03-13 }} live coverage at ''[[Al Jazeera English]]'' * [http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12307698 Japan earthquake live coverage] at ''[[BBC News]]'' * [http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/11/japan-tsunami-earthquake-live-coverage Japan tsunami and earthquake] live coverage at ''[[The Guardian]]'' * [http://thelede.blogs.nytimes.com/2011/03/11/video-of-the-earthquake-and-tsunami-in-japan/?hp Quake and tsunami] live coverage at ''[[The New York Times]]'' * [http://live.reuters.com/Event/Japan_earthquake2 Japan Earthquake] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324222402/http://live.reuters.com/Event/Japan_earthquake2 |date=2011-03-24 }} live coverage at ''[[Reuters]]'' * [http://www3.nhk.or.jp/nhkworld/r0/high.asx NHK WORLD English] live coverage at ''[[NHK|Japan Broadcasting Corporation (NHK)]]'' [[Kategorya:2011 Sendai earthquake and tsunami| ]] [[Kategorya:Lindol sa Hapon]] [[Kategorya:2011 sa Hapon]] [[Kategorya:Tsunamis]] [[Kategorya:Rehiyong Tōhoku]] [[Kategorya:Kasaysayan ng Tokyo]] [[Kategorya:Lindol]] bbqea6xh3wyiy0dcckinfbxfz445s6z 0 160926 2205432 1881809 2026-04-30T10:20:11Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205432 wikitext text/x-wiki Isang aspekto ng pag-aaral tungkol sa midya ay ang epekto nito sa mga tagatangkilik nito. Pinag-aaralan dito kung paano nakakaapekto ang panonood at pakikinig sa midya sa pang araw-araw na kabuhayan ng mga audience. Ang sumusunod ay mga teoryang binuo ng mga iskolar ng midya ukol sa epekto ng midya sa lipunan: ==Hypodermic Needle Theory== Sinasabi nito na ang lahat ng naririnig at nakikita ng audience sa midya ay tinatanggap nito nang buong-buo. ==Two-step flow of media== Sinasabi nito na ang mga audience na may direktang access sa midya ang siyang nagpapalaganap ng mga bagay na pinapahayag ng midya, ayon sa kanyang sariling pagkaunawa dito. ==Uses and Gratifications Theory== Kinukuha lamang ng audience ang mga bagay na makakatulong sa kanya habang siya ay nanonood o nakikinig sa midya. Ang mga bagay na nakikitang niyang walang maaaring itulong sa kanya ay hindi niya binibigyan ng halaga. ==Reception Theory== Ini-interpret ng audience ang nakikita at naririnig nila sa midya ayon sa kanilang mga pinagdaanan at kulturang kinalakhan. ===Mga Sanggunian=== *http://www.mediaed.org.uk/posted_documents/Audience.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408214152/http://www.mediaed.org.uk/posted_documents/Audience.html |date=2011-04-08 }} *http://www.mediaknowall.com/as_alevel/alevkeyconcepts/alevelkeycon.php?pageID=audience{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{stub}} [[Kategorya:Mga midya]] egtqyuapcgzr8ifs2ch84xj20banqpi 0 165989 2205236 2185020 2026-04-29T13:39:49Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205236 wikitext text/x-wiki {{Infobox Album <!-- See Wikipedia:WikiProject Albums --> | Name = Born This Way | Type = Studio | Artist = [[Lady Gaga]] | Cover = Born This Way.jpg | Border = yes | Alt = | Released = {{Start date|2011|5|23}} | Recorded = 2010 | Genre = [[Pop music|Pop]], [[Electronic music|electronic]], [[Electronic dance music|dance]] | Length = 61:12 | Label = [[Interscope Records|Interscope]], Streamline, [[Kon Live]], [[Cherrytree Records|Cherrytree]] | Last album = ''[[The Fame Monster]]''<br />(2009) | This album = '''''Born This Way'''''<br />(2011) | Next album = | Misc ={{Singles | Name = Born This Way | Type = studio | Single 1 = [[Born This Way (awit)|Born This Way]] | Single 1 date = {{Start date|2011|2|11}} | Single 2 = [[Judas (awit)|Judas]] | Single 2 date = {{Start date|2011|4|15}} | Single 3 = [[The Edge of Glory]] | Single 3 date = {{Start date|2011|5|9}} | Single 4 = [[Yoü and I]] | Single 4 date = {{Start date|2011|8|23}} | Single 5 = [[Marry the Night]] | Single 5 date = {{Start date|2011|11|15}} }} }} Ang '''Born This Way''' ay ang ikalawang album{{fact}} ng [[Estados Unidos|Amerikanang]] [[mang-aawit]] na si [[Lady Gaga]]. Ito ay inilabas noong 23 Mayo 2011&nbsp;ng Interscope Records. Ito ang kasunod na album ng matagumpay na mga album na ''[[The Fame]]'' (2008) at ''[[The Fame Monster]]'' (2009). Bilang kasamang prodyuser ng bawat awitin sa album, nakipagtulungan si Gaga sa iba't ibang mga prodyuser, kasama sina [[RedOne]] at [[Fernando Garibay]], na kanya rin na nakasama sa kanyang unang album, at sa mga bagong prodyuser gaya nina DJ Snake, DJ White Shadow, [[Jeppe Laursen]], [[Robert John "Mutt" Lange]] at [[Clinton Sparks]]. Sinama rin niya ang mga artistang gaya ng ''saxophonist'' ng [[E Street Band]] na si [[Clarence Clemons]] at ang gitarista ng [[Queen (banda)|Queen]] na si [[Brian May]] sa mga awitin sa album. == Talaan ng mga Awit == {{Tracklist | music_credits = yes | headline = Disc 1 | extra_column = Producer(s) | writing_credits = yes | title1 = [[Marry the Night]] | writer1 = Lady Gaga, Garibay | extra1 = Lady Gaga, Garibay | length1 = 4:25 | title2 = [[Born This Way (awit)|Born This Way]] | writer2 = Lady Gaga, Laursen | extra2 = Lady Gaga, Laursen, Garibay,<br />DJ White Shadow | length2 = 4:20 | title3 = Government Hooker | writer3 = Lady Gaga, Garibay, DJ White Shadow | extra3 = Lady Gaga, DJ White Shadow, Garibay*, DJ Snake* | length3 = 4:14 | title4 = [[Judas (awit)|Judas]] | writer4 = Lady Gaga, RedOne | extra4 = Lady Gaga, RedOne | length4 = 4:09 | title5 = Americano | writer5 = Lady Gaga, Garibay, DJ White Shadow, Alara | extra5 = Lady Gaga, Garibay, DJ White Shadow | length5 = 4:06 | title6 = [[Hair]] | writer6 = Lady Gaga, RedOne | extra6 = Lady Gaga, RedOne | length6 = 5:08 | title7 = Scheiße | writer7 = Lady Gaga, RedOne | extra7 = Lady Gaga, RedOne | length7 = 3:45 | title8 = Bloody Mary | writer8 = Lady Gaga, Garibay, DJ White Shadow | extra8 = Lady Gaga, DJ White Shadow, Garibay*, Sparks* | length8 = 4:05 | title9 = Black Jesus † Amen Fashion | writer9 = Lady Gaga, DJ White Shadow | extra9 = Lady Gaga, DJ White Shadow | length9 = 3:36 | title10 = Bad Kids | writer10 = Lady Gaga, Laursen, Garibay, DJ White Shadow | extra10 = Lady Gaga, Laursen, Garibay,<br />DJ White Shadow | length10 = 3:51 | title11 = Fashion of His Love | writer11 = Lady Gaga, Garibay | extra11 = Lady Gaga, Garibay | length11 = 3:39 | title12 = Highway Unicorn (Road to Love) | writer12 = Lady Gaga, RedOne, Garibay, DJ White Shadow | extra12 = Lady Gaga, RedOne, Garibay,<br />DJ White Shadow | length12 = 4:16 | title13 = Heavy Metal Lover | writer13 = Lady Gaga, Garibay | extra13 = Lady Gaga, Garibay | length13 = 4:13 | title14 = Electric Chapel | writer14 = Lady Gaga, DJ White Shadow | extra14 = Lady Gaga, DJ White Shadow | length14 = 4:12 | title15 = The Queen | writer15 = Lady Gaga, Garibay | extra15 = Lady Gaga, Garibay | length15 = 5:17 | title16 = Yoü and I | writer16 = Lady Gaga | extra16 = Lady Gaga, Lange | length16 = 5:07 | title17 = The Edge of Glory | writer17 = Lady Gaga, Garibay, DJ White Shadow | extra17 = Lady Gaga, Garibay | length17 = 5:21 | total_length = 73:39 }} {{Tracklist | collapsed = yes | headline = Disc 2 | extra_column = Remixer(s) | music_credits = yes | title1 = Born This Way | note1 = Country Road Version | writer1 = Lady Gaga, Laursen | extra1 = Lady Gaga, Garibay | length1 = 4:21 | title2 = Judas | note2 = DJ White Shadow Remix | writer2 = Lady Gaga, RedOne | extra2 = DJ White Shadow | length2 = 4:07 | title3 = Marry the Night | note3 = Zedd Remix | writer3 = Lady Gaga, Garibay | extra3 = Zedd | length3 = 4:21 | title4 = Scheiße | note4 = DJ White Shadow Mugler | writer4 = Lady Gaga, RedOne | extra4 = DJ White Shadow | length4 = 9:35 | title5 = Fashion of His Love | note5 = Fernando Garibay Remix | writer5 = Lady Gaga, Garibay | extra5 = Garibay | length5 = 3:45 | total_length = 23:28 }} {{Tracklist | collapsed = yes | headline = Bonus tracks | extra_column= Remixer(s) | music_credits = yes | title6 = Born This Way | note6 = Jost & Naaf Remix (international bonus track) | writer6 = Lady Gaga, Laursen | extra6 = Jost & Naaf | length6 = 5:58 | title7 = Born This Way | note7 = LLG vs. GLG Radio Remix (Japanese bonus track) | writer7 = Lady Gaga, Laursen | extra7 = Guéna LG | length7 = 3:50 }} {{Tracklist | collapsed = yes | headline = Costco digital download card bonus tracks<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.amplified.com/lgcostco/page.aspx |access-date=2011-09-08 |archive-date=2011-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110531234726/http://www.amplified.com/lgcostco/page.aspx |url-status=dead }}</ref> | music_credits = yes | title1 = Born This Way | note1 = Bimbo Jones Club Remix | writer1 = Lady Gaga, Laursen | length1 = 6:45 | title2 = Born This Way | note2 = Zedd Remix | writer2 = Lady Gaga, Laursen | length2 = 6:30 }} === Pagtatanghal na Live === {{Main|The Born This Way Ball}} [[File:Lady Gaga performing Born This Way on The Monster Ball Tour, Sacramento, March 2011.jpg|thumb|left|Si Gaga habang itinatanghal ang "Born This Way" sa [[The Monster Ball Tour]]]] Nagsimula ang promosyunal na paglilibot at pagtatanghal ng ''Live'' para sa ''Born This Way'' kasama ang mga single nito sa Europa, Asya, at sa Hilagang Amerika. Nagsimula ang promosyon sa isang ''live'' na pagtatanghal ng pangunahing single nito noong 13 Pebrero 2011 sa, [[53rd Grammy Awards]] sa Los Angeles.<ref name="mtvgrammy">{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1657848/lady-gaga-born-this-way-grammys.jhtml|title=Lady Gaga Emerges From Egg To Perform 'Born This Way' At The Grammys|last=Vena|first=Jocelyn|date=2011-02-13|accessdate=2011-04-23|publisher=MTV. MTV Networks|archive-date=2011-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110424132622/http://www.mtv.com/news/articles/1657848/lady-gaga-born-this-way-grammys.jhtml|url-status=dead}}</ref> Pagkatapos nig anim na araw ng [[Te Monster Ball Tour]] sa Lungsod ng Atlantic, itinanghal ni Gaga ang "Born This Way" bilang ikalawang encore, gamit ang katulad na kasuotan at koreograpiya sa pagtatanghal sa Grammy.<ref>{{cite web|url =http://www.mtv.com/news/articles/1658379/lady-gaga-atlantic-city.jhtml|title =Lady Gaga Has Her 'Way' With Atlantic City|accessdate =2011-04-24|date =2011-02-20|first =Vaughn|last =Schoonmaker|publisher =MTV. MTV Networks|archive-date =2011-02-21|archive-url =https://web.archive.org/web/20110221210010/http://www.mtv.com/news/articles/1658379/lady-gaga-atlantic-city.jhtml|url-status =dead}}</ref> Ang awitin ay lumaon na isinama sa talaan ng mga awitin sa konsiyerto. Pagkatapos ng dalawang buwan, itinanghal ni Gaga ang "Judas" sa Kennedy Lounge sa [[Tampa, Florida]], pagkatapos matapos ang kanyang palabas sa kalapit na [[St. Pete Times Forum]] bilang bahagi ng "The Monster Ball Tour.<ref>{{cite web|url=http://www.radaronline.com/exclusives/2011/04/video-photos-lady-gaga-surprises-club-goers-performing-judas|title=VIDEO & PHOTOS: Lady Gaga Surprises Club Goers By Performing Judas |author=Radar Staff|date=2011-04-17|accessdate=2011-04-17|work=[[RadarOnline]]|publisher=American Media, Inc.}}</ref> Itinanghal ang "Judas" sa pambansang telebisyon sa kauna-unahang pagkakataon sa ''[[The Ellen Degeneres Show|Ellen]]'' (Abril 28), at muli noong 2011 sa [[Cannes Film Festival]] (Mayo 12).<ref>{{cite web|url=http://ellen.warnerbros.com/2011/04/lady_gaga_-_thursday_april_28_2011.php|title=Lady Gaga – Thursday, 28 Abril 2011|date=2011-04-22|accessdate=2011-04-25|publisher=[[Warner Bros. Television]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/5zPl6jZlq?url=http://ellen.warnerbros.com/2011/04/lady_gaga_-_thursday_april_28_2011.php|archivedate=2011-06-13|url-status=dead}}</ref><ref name=Cannes>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1663727/lady-gaga-cannes-film-festival-2011.jhtml|title=Lady Gaga Steals Spotlight At Cannes Film Festival|last=Garibaldi|first=Christina|date=2011-05-12|accessdate=2011-05-12|publisher=MTV. MTV Networks|archive-date=2011-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110515053646/http://www.mtv.com/news/articles/1663727/lady-gaga-cannes-film-festival-2011.jhtml|url-status=dead}}</ref> Sa kabuuan ng buwan ng Mayo, itinanghal ni Gaga ang "Born This Way" sa ''[[The Oprah Winfrey Show|Oprah]]'' (Mayo 6), ''[[The Graham Norton Show]]'' (Mayo 13), at sa [[Saturday Night Live (season 36)|season finale]] ng ''[[Saturday Night Live]]'' (Mayo 21), kung saan nakasuot ang mang-aawit ng isang metalikong damit at isang [[ponytail]].<ref name=oprah>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1663366/lady-gaga-performs-you-and-i-oprah.jhtml|title=Lady Gaga Performs New Version Of 'You And I' On 'Oprah'|accessdate=2011-05-06|date=2011-05-05|first=Jocelyn|last=Vena|publisher=MTV. MTV Networks|archive-date=2012-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107041301/http://www.mtv.com/news/articles/1663366/lady-gaga-performs-you-and-i-oprah.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.metro.co.uk/showbiz/863205-lady-gaga-im-single-and-miserably-pathetic|title=Lady Gaga: I'm single and miserably pathetic in a wedding dress |last=Duncan|first=Amy|date=2011-05-12|accessdate=2011-05-13|work=[[Metro (British newspaper)|Metro]]|publisher=[[Associated Newspapers]]}}</ref><ref name=SNL>{{cite web|url=http://www.nbcnewyork.com/entertainment/television/Lady-Gaga-Rocked-SNL-122408504.html|title=Lady Gaga rocked SNL|date=2011-05-22|accessdate=2011-05-22|last=Chiu|first=David|publisher=[[NBC News]]}}</ref> Kasama rin dito ang pagtatanghal akustiko ng "Judas" at ng "The Edge of Glory".<ref name=SNL/> Dumalo si gaga sa [[Europride|EuroPride 2011]] sa [[Roma|Roma, Italya]], kung saan inawit niya ang ilang mga kanta mula sa album at kinondena ang diskriminasyon laban sa komunidad ng LGBT.<ref name=euro>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/life/topstories/2011-06-11-2133495294_x.htm|title=Lady Gaga sings 'Born This Way' at Rome gay rally|last=D'Emillio|first=Francis|date=2011-06-13|accessdate=2011-06-15|work=USA Today|publisher=[[Gannett Company]]}}</ref> ==Mga Tsarts at mga sertipikasyon== {{col-begin}} {{col-2}} ===Mga Tsart=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col"| Tsart (2011) ! scope="col"| Rurok na<br/>posisyon |- !scope="row"|[[Argentine Chamber of Phonograms and Videograms Producers|Album Tsart ng Argentina]]<ref>{{cite web|url=http://adminlic.capif.org.ar/sis_resultados_rankings_web.aspx|title=CAPIF rankings for 22/05/2011|publisher=[[Argentine Chamber of Phonograms and Videograms Producers]]|accessdate=2011-09-09|archive-date=2013-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20130409233933/http://adminlic.capif.org.ar/sis_resultados_rankings_web.aspx|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[ARIA Charts|Album Tsart ng Australia]]<ref name="bornthiswayaustralian-charts.com">{{cite web|url=http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Lady+GaGa&titel=Born+This+Way&cat=a|title=LADY GAGA – BORN THIS WAY (ALBUM)|publisher=Hung Medien|accessdate=2011-10-31}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[International Federation of the Phonographic Industry|Album Tsart ng Austria]]<ref name="bornthiswayaustralian-charts.com"/> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Ultratop|Belgian Albums Chart]] (Flanders)<ref name="bornthiswayaustralian-charts.com"/> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Ultratop|Belgian Albums Chart]] (Wallonia)<ref name="bornthiswayaustralian-charts.com"/> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Album Tsart ng Kanada]]<ref>{{cite web|title=Gaga's 'Born' has monster debut |url=http://jam.canoe.ca/Music/Artists/L/Lady_GaGa/2011/06/01/18222871.html|publisher=JAm.canoe.ca|accessdate=2011-06-02}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[International Federation of the Phonographic Industry|Croatian International Albums Chart]]<ref name="btwcroatia">{{cite web|archiveurl=https://www.webcitation.org/5z9EeqMfJ?url=http://www.hdu-toplista.com/index.php?what=arhiva|archivedate=2011-06-02|title=TOP KOMBINIRANIH – TJEDAN 21. 2011|publisher=hdu-toplista.com, HDU; webcitation.org|language=[[Croatian language|Croatian]]|accessdate=2011-06-02|url=http://www.hdu-toplista.com/index.php?what=arhiva&w=details&id=855|url-status=live}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[International Federation of the Phonographic Industry|Czech Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.ifpicr.cz/hitparada/index.php?a=titul&hitparada=14&titul=149233&sec=ea97a3cbda07dae0f83f6462e52921a0|title=Lady Gaga – Born This Way|accessdate=2010-06-02|work=[[International Federation of the Phonographic Industry]]|language=Czech}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Danish Albums Chart]]<ref name="bornthiswayaustralian-charts.com"/> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[MegaCharts|Dutch Albums Chart]]<ref name="bornthiswayaustralian-charts.com"/> | style="text-align:center;"|5 |- !scope="row"|[[Finland's Official List|Finnish Albums Chart]]<ref name="bornthiswayaustralian-charts.com"/> | style="text-align:center;"|2 |- !scope="row"|[[Syndicat National de l'Édition Phonographique|Album Tsart ng Pransiya]]<ref>{{cite web|title=Lady GaGa: n°1 des ventes d'albums en France|url=http://www.chartsinfrance.net/Lady-GaGa/news-73906.html|publisher=Chartsinfrance|accessdate=2011-05-31}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Media Control Charts|Album Tsart ng Alemanya]]<ref name="ger">{{cite web|url=http://www.charts.de/album.asp?artist=Lady+GaGa&title=Born+This+Way&country=de|title=Lady GaGa, Born This Way|accessdate=2011-06-01|work=[[Media Control Charts]]|language=German|date=2011-05-31|archive-date=2012-05-10|archive-url=https://www.webcitation.org/67XtXAZNI?url=http://www.charts.de/album.asp?artist=Lady+GaGa|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[IFPI Greece|Greek Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.ifpi.gr/chart01.htm|archivedate=2011-06-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/5zIw1ViV8?url=http://www.ifpi.gr/chart01.htm|title=Greek Album Chart – Week 22 – 2011|accessdate=2011-06-09|work=[[IFPI Greece]]|date=2011-05-31|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[MAHASZ|Hungarian Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.mahasz.hu/?menu=slagerlistak&menu2=archivum&lista=top40&ev=2011&het=21&submit_=Keres%E9s|title=MAHASZ – Magyar Hanglemezkiadók Szövetsége |publisher=mahasz.hu |accessdate=2011-06-02}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|Album Tsart ng ng Irlanda{{fact}} | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Federation of the Italian Music Industry|Italian Albums Chart]]<ref>{{cite web|title=Classifica albuma FIMI|url=http://www.fimi.it/classifiche_result_artisti.php?anno=2011&mese=05&id=373|language=Italian|publisher=ACNielsen|accessdate=2011-06-03|archive-date=2011-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110613100216/http://www.fimi.it/classifiche_result_artisti.php?anno=2011&mese=05&id=373|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Oricon|Album Tsart ng Hapon]]<ref>{{cite web|title=レディー・ガガ、日本デビュー2年で初首位|url=http://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/88250/full/|language=Japanese|publisher=[[Oricon]]|accessdate=2011-05-30}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Top 100 Mexico|Mexican Albums Chart]]<ref name="mexplatinum">{{cite web|url=http://mexicancharts.com/showitem.asp?interpret=Lady+GaGa&titel=Born+This+Way&cat=a|title=Top 100 Mexico|date=2011-05-29|accessdate=2011-06-09|publisher=[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/5zJUKMWu8?url=http://greaves.tv/amprofon3/Top100.pdf|archivedate=2011-06-09|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Recording Industry Association of New Zealand|New Zealand Albums Chart]]<ref name="bornthiswayaustralian-charts.com"/> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[VG-lista|Norwegian Albums Chart]]<ref name="bornthiswayaustralian-charts.com"/> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Polish Music Charts|Polish Albums Chart]]<ref>{{cite web |url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=675&lang=en |title=Oficjalna lista sprzedaży |publisher=[[OLiS]] |date=2011-06-07 |accessdate=2011-06-03}}</ref> | style="text-align:center;"|3 |- !scope="row"|[[Associação Fonográfica Portuguesa|Portuguese Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.artistas-espectaculos.com/topafp/pt/201122.htm|title=TOP OFICIAL AFP|publisher=A&E|accessdate=2011-06-02|archive-date=2012-05-10|archive-url=https://www.webcitation.org/67XtxdpUE?url=http://www.artistas-espectaculos.com/topafp/pt/201122.htm|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Russian Music Charts|Album Tsart ng Rusya]]<ref name="ruschart">{{cite web |url=http://lenta.ru/articles/2011/06/17/chart/ |title=Леди Гага возглавила российский чарт: Трижды платиновая|accessdate= 2011-06-21|language=Russian|publisher=lenta.ru}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Scottish Singles and Albums Chart|Scottish Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.theofficialcharts.com/archive-chart/_/23/2011-06-04/|title= Scottish Albums Chart Archive|publisher=The Official Charts Company|accessdate=2011-06-08}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[International Federation of the Phonographic Industry|Slovenian Albums Chart]]<ref>{{cite web|author=Steffen Hung|url=http://www.rtvslo.si/val202/news/article/34|archiveurl=https://www.webcitation.org/5z8z90StG?url=http://www.rtvslo.si/val202/news/article/34|archivedate=2011-06-02|title=Slovay Album Chart-23. 05. 2011 do 29. 05. 2011|publisher=RTVSLO|accessdate=2011-06-02|url-status=live}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Productores de Música de España|Album Tsart ng Espanya]]<ref>{{cite web|url=http://www.promusicae.org/files/listassemanales/albumes/historial/TOP%20100%20ALBUMES%2011_21.pdf|title=PROMUSICAE – TOP 100 ALBUMES SEMANA 21: del 23.05.2011 al 29.05.2011|publisher=[[Productores de Música de España]]|language=Spanish|accessdate=2011-06-02|archive-date=2012-07-06|archive-url=https://www.webcitation.org/68xfTpAcm?url=http://www.promusicae.org/files/listassemanales/albumes/historial/TOP%20100%20ALBUMES%2011_21.pdf|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center;"|2 |- !scope="row"|[[Sverigetopplistan|Swedish Albums Chart]]<ref name="bornthiswayaustralian-charts.com"/> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Swiss Music Charts|Swiss Albums Chart]]<ref name="bornthiswayaustralian-charts.com"/> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|Album Tsart ng Taiwan<ref>{{cite web|url=http://www.g-music.com.tw/GMusicBillboard2.aspx|title=Western Weekly Top 20, Week 21, 2011|publisher=G-Music.com|language=Chinese|accessdate=2011-06-12|archive-date=2011-07-10|archive-url=https://www.webcitation.org/605DIfOQd?url=http://www.g-music.com.tw/GMusicBillboard2.aspx|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|Album Tsart ng Reino Unido<ref>{{cite web|title=Archive Chart|url=http://www.theofficialcharts.com/archive-chart/_/3/2011-06-04/|work=[[UK Albums Chart]]|publisher=[[The Official Charts Company]]|accessdate=2011-05-29}}</ref> |style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Billboard 200|''Billboard'' 200]] ng Estados Unidos{{fact}} | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|Mga Dance/Electronic Album ng Estados Unidos<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/charts/dance-electronic-albums?chartDate=2011-06-11|title=Dance/Electronic Albums: Week Ending 11 Hunyo 2011|date=2011-06-02|accessdate=2011-06-02|work=Billboard|publisher=Prometheus Global Media}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |} {{col-2}} ===Mga Sertipikasyon=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col"| Bansa ! scope="col"| Mga Sertipikasyon |- !scope="row"|[[Australian Recording Industry Association|Australia]] |2× Platinum{{fact}} |- !scope="row"| [[International Federation of the Phonographic Industry|Belgium]] | Platinum<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/en/certifications.asp?year=2011 |title=Ultratop Belgian Charts |publisher=ultratop.be |accessdate=2011-08-08}}</ref> |- !scope="row"|[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|Brasil]] |2× Platinum<ref>{{cite web|url=http://abpd.org.br/certificados_interna.asp?sArtista=Lady%20Gaga |title=Associaусo Brasileira de Produtores de Disco |publisher=ABPD |accessdate=2011-08-08}}</ref> |- !scope="row"|[[Canadian Recording Industry Association|Kanada]] | 3× Platinum<ref name="criasales">{{cite web|url=http://www.cria.ca/goldplat.php|title=CRIA – Gold & Platinum certifications – Hunyo 2011|work=[[Canadian Recording Industry Association]]|accessdate=2011-07-01|archive-date=2012-03-22|archive-url=https://www.webcitation.org/66LOhF0YV?url=http://www.musiccanada.com/GoldPlatinum.aspx|url-status=dead}}</ref> |- !scope="row"| [[International Federation of the Phonographic Industry|Denmark]] | Ginto<ref>{{cite web|title=Certificeringer {{!}} ifpi.dk|url=http://ifpi.dk/?q=certificeringer&page=5|publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]]|accessdate=15 Hulyo 2011|language=Danish|archive-date=18 Abril 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120418143750/http://ifpi.dk/?q=certificeringer&page=5|url-status=dead}}</ref> |- !scope="row"| [[International Federation of the Phonographic Industry|Europa]] | Platinum<ref>{{cite web|url=http://www.ifpi.org/content/section_news/plat_month_20110713.html|title=IFPI Platinum Europe Awards – Q2 2011|publisher=International Federation of the Phonographic Industry|accessdate=2011-08-04|archive-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016033406/http://www.ifpi.org/content/section_news/plat_month_20110713.html|url-status=dead}}</ref> |- !scope="row"|[[Musiikkituottajat – IFPI Finland|Finland]] |Ginto<ref>{{cite web|url=http://ifpi.fi/tilastot/artistit/lady+gaga|title=Lady Gaga|publisher=[[Musiikkituottajat – IFPI Finland]]|language=Finnish|accessdate=2011-08-25|archive-date=2015-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920071643/http://www.ifpi.fi/tilastot/artistit/Lady+Gaga|url-status=dead}}</ref> |- !scope="row"|[[Syndicat National de l'Édition Phonographique|Pransiya]] |2× Platinum{{fact}} |- !scope="row"|[[Bundesverband Musikindustrie|Alemanya]] |Platinum<ref>{{cite certification|region=Germany|artist=Lady Gaga|accessdate=2012-01-03}}</ref> |- !scope="row"|[[Mahasz|Hungary]] |Ginto<ref>{{cite web|url=http://www.mahasz.hu/?menu=arany_es_platinalemezek&menu2=adatbazis&ev=2011|title=Hungarian Top 40 – Certification|publisher=[[Mahasz]]|year=2011|accessdate=2011-07-08|language=Hungarian}}</ref> |- !scope="row"| [[Irish Recorded Music Association|Irlanda]] |2× Platinum<ref>{{cite web|url=http://www.irishcharts.ie/awards/multi_platinum11.htm|title=2011 Certification Awards: Multi-Platinum|publisher=[[Irish Recorded Music Association]]|accessdate=2012-04-25}}</ref> |- !scope="row"|[[FIMI|Italy]] |Platinum<ref>{{cite web|url=http://www.fimi.it/temp/cert_Gfk_week4411.pdf|title=ARTISTI – Dalla settimana 1 del 2009 alla settimana 44 del 2011|publisher=FIMI|accessdate=2011-11-11|archive-date=2012-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120529050636/http://www.fimi.it/temp/cert_Gfk_week4411.pdf|url-status=dead}}</ref> |- !scope="row"|[[Recording Industry Association of Japan|Hapon]] |3× Platinum<ref name="riaj">{{cite web | title=Works Receiving Certifications List (Gold, etc) (Hunyo 2011) | url=http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201111.html#list4 | work=[[RIAJ]] | language=Japanese | date=10 Hunyo 2011 | accessdate=8 Hulyo 2011 | archive-date=11 Septiyembre 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120911194415/http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201111.html#list4 | url-status=dead }}</ref> |- !scope="row"|[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|Mexico]] |Platinum<ref name="mexplatinum"/> |- !scope="row"|[[Recording Industry Association of New Zealand|New Zealand]] |Platinum{{fact}} |- !scope="row"|[[ZPAV|Poland]] |Platinum<ref>{{cite web|url=http://zpav.pl/rankingi/wyroznienia/platynowe/index.php|title=TOP 100 ALBUMES|publisher=ZPAV|accessdate=2011-09-07|archive-date=2014-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20140818055932/http://www.zpav.pl/rankingi/wyroznienia/platynowe/index.php|url-status=dead}}</ref> |- !scope="row"|[[Associação Fonográfica Portuguesa|Portugal]] |4× Platinum<ref>{{Cite web|url=http://www.artistas-espectaculos.com/topafp/pt/201124.htm|title=Top Official AFP|language=Portuguese|publisher=[[Associação Fonográfica Portuguesa]]|accessdate=2012-05-03|archive-date=2011-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110703060818/http://www.artistas-espectaculos.com/topafp/pt/201124.htm|url-status=dead}}</ref> |- !scope="row"|[[Rusya]] |4× Platinum<ref name="lenta">{{cite web|url=http://lenta.ru/i/music/rmi2011.pdf|title=Russian Year End Chart|accessdate=2011-03-10|language=Russian|publisher=lenta.ru|format=pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/666alX1Ce?url=http://lenta.ru/i/music/rmi2011.pdf|archivedate=2012-03-12|url-status=live}}</ref> |- !scope="row"|[[PROMUSICAE|Espanya]] |Ginto<ref>{{cite web|url=http://www.promusicae.org/files/listassemanales/albumes/historial/TOP%20100%20ALBUMES%2011_23.pdf|title=TOP 100 ALBUMES|publisher=PROMUSICAE|accessdate=2011-08-03|archive-date=2013-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730130823/http://www.promusicae.org/files/listassemanales/albumes/historial/TOP%20100%20ALBUMES%2011_23.pdf|url-status=dead}}</ref> |- !scope="row"|[[IFPI|Suwisa]] |Platinum<ref>{{cite web|author=Steffen Hung |url=http://hitparade.ch/weekchart.asp?cat=a |title=Schweizer Hitparade – Alben Top 100 04.12.2011 |publisher=hitparade.ch |accessdate=2011-12-05}}</ref> |- !scope="row"|[[British Phonographic Industry|Reino Unido]] |Platinum<ref name=bpi>{{cite web|url=http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx|title=BPI Certified Awards|publisher=[[British Phonographic Industry]]|accessdate=2011-08-20|archive-date=2011-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511120001/http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx|url-status=dead}}</ref> |- !scope="row"|[[Recording Industry Association of America|Estados Unidos]] |2× Platinum<ref name="riaasearch">{{cite web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH|title=RIAA Certifications Search|publisher=[[Recording Industry Association of America]]|accessdate=2011-11-28}}</ref> |} ===Year-end charts=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !scope="col"|Tsart(2011) !scope="col"|Posisyon |- !scope="row"|Album Tsart ng Australia<ref>{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-100-albums-2011.htm |title=ARIA Charts – End Of Year Charts – Top 100 Albums 2011 |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=2012-01-04}}</ref> |align="center"|6 |- !scope="row"|Album Tsart ng Austria<ref>{{cite web |url=http://www.austriancharts.at/year.asp?id=2011&cat=a |title=Jahreshitparade Alben 2011 |language=German |publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI Austria]]. Hung Medien |accessdate=2012-01-03}}</ref> |align="center"|15 |- !scope="row"|Belgian Albums Chart (Flanders)<ref>{{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2011&cat=a |title=Jaaroverzichten 2011 |language=Dutch |publisher=[[Ultratop]]. Hung Medien |accessdate=2011-12-25}}</ref> |align="center"|23 |- !scope="row"|Belgian Albums Chart (Wallonia)<ref>{{cite web |url=http://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2011&cat=a |title=Rapports annuels 2011 |language=French |publisher=[[Ultratop]]. Hung Medien |accessdate=2011-12-25}}</ref> |align="center"|13 |- !scope="row"|[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|Brazilian Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=236|title=Mercado fonográfico brasileiro em 2011|language=Brazilian Portuguese|publisher=[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos]]|accessdate=2011-03-21|archive-date=2012-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326032243/http://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=236|url-status=dead}}</ref> |align="center"|13 |- !scope="row"|Canadian Albums Chart<ref>{{cite web |url=http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/yearendcharts/2011/canadian-albums|title=2011 Year End Charts – Top Canadian Albums |work=Billboard |publisher=Prometheus Global Media |accessdate=2011-12-09}}</ref> |align="center"|3 |- !scope="row"|Danish Albums Chart<ref>{{cite web |url=http://www.hitlisterne.dk/yearlist2011.asp?list=Album%20100 |title=Album Top-100 |language=Danish |publisher=Hitlisten.NU. [[IFPI Denmark]] |archiveurl=https://www.webcitation.org/64uMyOSLI?url=http://www.hitlisterne.dk/yearlist2011.asp?list=Album%20100 |archivedate=2012-01-23 |accessdate=2012-01-24 |url-status=dead }}</ref> |align="center"|38 |- !scope="row"|Album Tsart ng ng Olandes<ref>{{cite web |url=http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2011&cat=a |title=Jaaroverzichten 2011 |language=Dutch |publisher=[[MegaCharts]]. Hung Medien |accessdate=2011-12-25}}</ref> |align="center"|40 |- !scope="row"|Finnish Albums Chart<ref>{{cite web|url=http://www.ifpi.fi/tilastot/myydyimmat/2011/kotimaiset/albumit|title=Myydyimmät kotimaiset albumit vuonna 2011|language=Finnish|publisher=[[Musiikkituottajat – IFPI Finland]]|accessdate=2012-02-13|archive-date=2012-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502174822/http://www.ifpi.fi/tilastot/myydyimmat/2011/kotimaiset/albumit|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ifpi.fi/tilastot/myydyimmat/2011/ulkomaiset/albumit|title=Myydyimmät ulkomaiset albumit vuonna 2011|language=Finnish|publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland|accessdate=2012-02-13|archive-date=2012-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20121231064932/http://www.ifpi.fi/tilastot/myydyimmat/2011/ulkomaiset/albumit|url-status=dead}}</ref> |align="center"|23 |- !scope="row"|Album Tsart ng Pransiya<ref>{{cite web|url=http://www.disqueenfrance.com/fr/pag-259376-Classements-Annuels.html?year=&type=2|title=Classement Albums – année 2011|accessdate=2012-01-31|publisher=Syndicat National de l'Édition Phonographique|language=French|archive-date=2010-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101224191326/http://www.disqueenfrance.com/fr/pag-259376-Classements-Annuels.html?year=&type=2|url-status=dead}}</ref> |style="text-align:center;"|18 |- !scope="row"|Album Tsart ng Alemanya<ref>{{cite web |url=http://www.mtv.de/charts/Album_Jahrescharts_2011 |title=Album Jahrescharts 2011 |language=German |publisher=[[Media Control Charts|Media Control]]. [[MTV Central|MTV Germany]] |date=2011-12-31 |accessdate=2012-01-05 |archive-date=2012-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120212143805/http://www.mtv.de/charts/Album_Jahrescharts_2011 |url-status=dead }}</ref> |align="center"|17 |- !scope="row"|Hungarian Albums Chart<ref>{{cite web|url=http://www.mahasz.hu/?menu=slagerlistak&menu2=eves_osszesitett_listak&id=album_db&ev=2011|title=Best selling albums in 2011 of Hungary|publisher=Mahasz|accessdate=2012-02-22}}</ref> |align="center"|30 |- !scope="row"|Irish Albums Chart<ref>{{cite web|url=http://www.irma.ie/best2011.htm|title=Best of 2011|publisher=Irish Recorded Music Association|accessdate=2012-01-16}}</ref> |align="center"|17 |- !scope="row"|Album Tsart ng Italya<ref>{{cite web|url=http://www.fimi.it/dett_ddmercato.php?id=66|title=Classifiche annuali Fimi-GfK: Vasco Rossi con "Vivere o Niente" e' stato l'album piu' venduto nel 2011 – scarica l'allegato|publisher=Federation of the Italian Music Industry|accessdate=2012-01-16|archive-date=2012-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120121002856/http://www.fimi.it/dett_ddmercato.php?id=66|url-status=dead}}</ref> |align="center"|21 |- !scope="row"|Album Tsart ng Hapon<ref>{{cite web |url=http://www.oricon.co.jp/rank/ja/y/2011/|title=2011 Year End Charts – Oricon CD Albums Top 100 |language=Japanese |publisher=[[Oricon]] |accessdate=2011-12-20}}</ref> |align="center"|4 |- !scope="row"|Mexican Albums Chart<ref name="Amprofon2011">{{cite web |title=Top 100 Mexico – Los Más Vendidos 2011 |url=http://www.amprofon.com.mx/Archivos/PDF/top_anual/Top_100_Album_2011.pdf |accessdate=19 Enero 2012 |year=2011 |work=[[Top 100 Mexico]] |publisher=[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas]] |archive-date=31 Enero 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120131103352/http://www.amprofon.com.mx/Archivos/PDF/top_anual/Top_100_Album_2011.pdf |url-status=dead }}</ref> |align="center"|13 |- !scope="row"|New Zealand Albums Chart<ref>{{cite web |url=http://tvnz.co.nz/entertainment-news/adele-dominates-nz-end-year-charts-4652026 |title=Adele dominates NZ end of year charts |work=[[One News (New Zealand)|One News]] |publisher=[[Television New Zealand]] |date=2011-12-16 |accessdate=2011-12-21 |archive-date=2013-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921083104/http://tvnz.co.nz/entertainment-news/adele-dominates-nz-end-year-charts-4652026 |url-status=dead }}</ref> |align="center"|3 |- !scope="row"|Polish Albums Chart<ref>{{cite web |url=http://zpav.pl/rankingi/listy/top100/roczna.php?lang=2 |title=Top 100 – annual chart – 2011 |publisher=[[Polish Society of the Phonographic Industry]] |accessdate=2012-01-26 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927134131/http://zpav.pl/rankingi/listy/top100/roczna.php?lang=2 |url-status=dead }}</ref> |align="center"|33 |- !scope="row"|[[Russian Music Charts|Russian Albums Chart]]<ref name="lenta" /> | style="text-align:center;"|6 |- !scope="row"|Album Tsart ng Espanya<ref name="spainyear">{{cite web|url=http://promusicae.es/files/listasanuales/albumes/Top%2050%20ALBUMES%202011.pdf|title=Top 50 Albums 2011|publisher=Productores de Música de España|language=Spanish|accessdate=2012-01-27|archive-date=2012-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120412173429/http://promusicae.es/files/listasanuales/albumes/Top%2050%20ALBUMES%202011.pdf|url-status=dead}}</ref> |align="center"|23 |- !scope="row"|Swedish Albums Chart<ref>{{cite web |url=http://www.hitlistan.se/netdata/ghl002.mbr/lista?liid=83&dfom=20110001&navi=no |title=Årslista Album – År 2011 |language=Swedish |publisher=[[Sverigetopplistan]]. [[Swedish Recording Industry Association]] |accessdate=2012-01-25 |archive-date=2016-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202125635/http://www.hitlistan.se/netdata/ghl002.mbr/lista?liid=83&dfom=20110001&navi=no |url-status=dead }}</ref> |align="center"|14 |- !scope="row"|Swiss Albums Chart<ref>{{cite web|url=http://swisscharts.com/year.asp?key=2011 |title=Swiss Year-end Charts 2011 |publisher=Hung Medien |accessdate=2012-01-02}}</ref> |align="center"|10 |- !scope="row"|UK Albums Chart<ref name="ukyearend">{{cite web|url=http://www.theofficialcharts.com/chart-news/the-top-20-biggest-selling-albums-of-2011-revealed/|title=The Top 20 biggest selling albums of 2011 revealed!|publisher=The Official Charts Company|date=2012-01-02|accessdate=2012-01-25}}</ref> |align="center"|7 |- !scope="row"|US ''Billboard'' 200<ref>{{cite web |url=http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/yearendcharts/2011/the-billboard-200 |title=2011 Year End Charts – Top Billboard 200 Albums |work=Billboard |publisher=Prometheus Global Media |accessdate=2011-12-09}}</ref> |align="center"|3 |- !scope="row"|US Dance/Electronic Albums<ref>{{cite web |url=http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/yearendcharts/2011/dance-electronic-albums |title=2011 Year End Charts – Dance/Electronic Albums |work=Billboard |publisher=Prometheus Global Media |accessdate=2011-12-09}}</ref> |align="center"|1 |} {{col-end}} == Mga sanggunian == {{reflist|colwidth=30em}} {{Lady Gaga}} [[Kategorya:Mga album ni Lady Gaga]] {{stub}} 9wr6cyj4xset464lihje0zsafuteyvw 0 166537 2205411 2167433 2026-04-30T06:45:05Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205411 wikitext text/x-wiki {{about|biswal na katunayan o pagpapalabas}} {{redirect|Imahe}} [[Image:Raster to Vector Mechanical Example.jpg|thumb|right|Ang larawan ay nakuhanan gamit ang [[potograpiya]].]] [[Image:Image created with a mobile phone.png|thumb|left|Larawan]] [[Image:Faust bei der Arbeit.JPG|thumb|left|]] Ang isang '''larawan''' (mula sa {{lang-la|imago}}) ay isang biswal na katunayan, o yaong katunayan na nakikita ng tao, na may kahalintulad na anyo sa ibang paksa&mdash;kadalasang isang bagay o isang [[tao]]. Isang halimbawa nito ang [[Espasyong dalawang-dimensiyon|dalawahang dimesyonal]] na larawan, tulad ng [[Pagguhit|larawang-guhit]], [[pinta]], o [[retrato]]. Isa pang halimbawa ng larawan ang [[Espasyong tatlong-dimensiyon|tatluhang dimesyonal]] na larawan, tulad ng [[Pag-ukit|ukit]] o [[lilok]]. Maaaring ipakita ang mga larawan sa pamamagitan ng ibang midya, kabilang ang [[Projektor|pagtatanghal nito sa isang rabaw o iskrin]], pagpapaandar ng elektronikong mga signal, o mga [[Kagamitang dihital|dihital na displey]]. Maaari ding paramihin ang mga ito gamit ang mekanikal na mga pamamaraan, tulad ng [[potograpiya]], [[estampa]], o pagkokopya gamit ang ''[[photocopier]]''. Maaari ding bigyan ng buhay ang mga larawan sa pamamagitan ng mga prosesong dihital at pisikal. ==Mga kawing panlabas== {{wiktionary|image}} * [http://www.apple.com/science/insidetheimage/bzreaction/ The B-Z Reaction: The Moving or the Still Image?] * [http://www.csusa.org/face/home.htm FACE: Friends of Active Copyright Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210044215/http://www.csusa.org/face/home.htm |date=2011-12-10 }} * [http://www.digitalpreservation.gov/formats/fdd/still_fdd.shtml Library of Congress - Format Descriptions for Still Images]{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorya:Potograpiya]] [[Kategorya:Potograpiyang dihital]] [[Kategorya:Paningin]] {{stub}} d0j1uuf2jnaqcgur2x29f3o5uopljq7 0 172308 2205285 1975784 2026-04-29T23:33:38Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205285 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:CentralEurope.png|thumb|300px|right|Mga estado sa Gitnang Europa at mga lupaing makasaysayan na pana-panahong may kaugnayan sa rehiyon.]] Ang '''Gitnang Europa''' (Ingles, ''Central Europe'' o kaya ''Middle Europe'') ay isang rehiyon sa [[kontinente]] ng [[Europa]] na nakahimlay sa pagitan ng may pagkakasamu't saring tiniyak na mga pook ng [[Silangang Europa|Silangan]] at [[Kanlurang Europa]]. Ang katawagan at malawakang pagbibigay ng pansin sa rehiyon mismo ay nanumbalik<ref name=Economist>{{cite web|title=Central Europe — The future of the Visegrad group|url=http://www.economist.com/displayStory.cfm?Story_ID=E1_PRSTNSV|work=[[The Economist]]|date=2005-04-14|accessdate=2009-03-07}}</ref> pagsapit ng wakas ng [[Digmaang Malamig]], na pampolitikang naghati sa Europa sa Silangan at Kanluran, na naghati ng Gitnang Europa sa dalawa.<ref>{{cite web |url=http://science.jrank.org/pages/11016/Regions-Regionalism-Eastern-Europe-Future-Eastern-Europe.html |title=Regions, Regionalism, Eastern Europe by Steven Cassedy |publisher=New Dictionary of the History of Ideas, Charles Scribner's Sons |year=2005 |accessdate=2010-01-31 |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029190603/http://science.jrank.org/pages/11016/Regions-Regionalism-Eastern-Europe-Future-Eastern-Europe.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.historyguide.org/europe/lecture14.html Lecture 14: The Origins of the Cold War]. Historyguide.org. Nakuha noong 2011-10-29.</ref> Ang diwa ng Gitnang Europa, at ng isang karaniwang [[Pagkakakilanlang pangkalinangan|pagkakakilanlan]], ay tila mailap.<ref>{{harvnb|Agh|1998|pages=2–8}} </ref><ref>{{cite web|url=http://www.pehe.cz/prednasky/2002/central-european-identity-in-politics |title=Central European Identity in Politics — Jiří Pehe |language=Czech|publisher=Conference on Central European Identity, Central European Foundation, Bratislava |year=2002 |accessdate=2010-01-31}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.culturelink.org/conf/cultid01/index.html |title=Europe of Cultures: Cultural Identity of Central Europe |publisher=Europe House Zagreb, Culturelink Network/IRMO |date=1996-11-24 |accessdate=2010-01-31}}</ref> Subalit, pinagdirinan ng mga dalubhasa na maaaring umiiral ang namumukod-tanging [[kultura]] ng Gitnang Europa, bagaman [[kontrobersiyal]] at pinagtatalunan ang kawariang ito.<ref name="books.google.com">{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=k9IwimrMIQgC |title=Comparative Central European culture |publisher=Purdue University Press |year=2002|isbn=9781557532404|accessdate=2010-01-31}}</ref><ref>{{cite web|title=An Introduction to Central Europe: History, Culture, and Politics – Preparatory Course for Study Abroad Undergraduate Students at CEU|url=http://ceu.bard.edu/academic/documents/MandatorycourseonCentralEurope.pdf|work=[[Central European University]]|location=[[Budapest]]|date=Fall 2006|access-date=2012-01-06|archive-date=2010-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100617165111/http://ceu.bard.edu/academic/documents/MandatorycourseonCentralEurope.pdf|url-status=dead}}</ref> Ibinatay ito sa mga pagkakahalintulad na nagbubuhat mula sa mga [[pamanang pangkalinangan|katangiang]] pangkasaysayan, panlipunan, at pangkultura,<ref name="books.google.com"/><ref>{{cite web |author=Ben Koschalka – content, Monika Lasota – design and coding |url=http://www.ces.uj.edu.pl/fiut/culture.htm |title=To Be (or Not To Be) Central European: 20th Century Central and Eastern European Literature |publisher=Centre for European Studies of the Jagiellonian University |accessdate=2010-01-31 |archive-date=2001-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010303043837/http://www.ces.uj.edu.pl/fiut/culture.htm |url-status=dead }}</ref> at kinikilala ito bilang isa sa dating naging pinakamayamang napagkukunan ng malikhaing talento sa pagitan ng ika-17 at ika-20 mga daantaon.<ref name="h-net.org">{{cite web|url=http://www.h-net.org/~habsweb/occasionalpapers/untaughtlessons.html |title=Ten Untaught Lessons about Central Europe-Charles Ingrao |publisher=HABSBURG Occasional Papers, No. 1. |year=1996 |accessdate=2010-01-31}}</ref> Binigyang katangian ng ''Cross Currents: A Yearbook of Central European Culture'' (maisasalin na "Salungatang-Daloy: Isang Taunang Aklat ng Kultura ng Gitnang Europa") ang Gitnang Europa bilang isang iniwan at pinabayaang Kanluran o isang lugar kung saan nagbabanggaan ang Silangan at Kanluran.<ref>{{cite web|url=http://quod.lib.umich.edu/c/crossc/intro.html |title=Introduction to the electronic version of Cross Currents |publisher=Scholarly Publishing Office of the University of Michigan Library |accessdate=2010-01-31}}</ref> Binigyang kahulugan ng ''Constant Committee for Geographical Names'' ng [[Alemanya]] ang Gitnang Europa kapwa bilang isang namumukod-tanging [[pook ng kalinangan]] at isang rehiyong pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://141.74.33.52/stagn/JordanEuropaRegional/tabid/71/Default.aspx |title=StAGN-Empfehlung zur Großgliederung Europas |publisher=StAGN.de |accessdate=2011-01-31}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.docstoc.com/docs/53115069/A-Subdivision-of-Europe-into-Larger-Regions-by-Cultural | title=A Subdivision of Europe into Larger Regions by Cultural Criteria | accessdate=2011-01-15}}</ref> Ipinagmamatuwid ni [[George Schöpflin]] at ng mga iba pa na ang Gitnang Europa ay binibigyang kahulugan bilang isang bahagi ng [[Kanluraning Kristiyanismo]],<ref>History of the literary cultures of East-Central Europe: junctures and disjunctures in the 19th and 20th centuries, Volume 2 [http://books.google.com/books?id=5pAwqsSyTlsC&pg=PA3&lpg=PA3&dq=George+Sch%C3%B6pflin+western+christianity&source=bl&ots=3VoR5q9GoR&sig=u26ochQIqarz0uvndPBT6ZAv0fg&hl=en&ei=zwi_TobmAsfDswbri4GFAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CB8Q6AEwAg#v=onepage&q=George%20Sch%C3%B6pflin%20western%20christianity&f=false]</ref> habang matatag namang inilagay ni [[Samuel P. Huntington]] ang rehiyon sa loob ng [[kulturang Kanluranin]].<ref>When identity becomes an alibi (Institut Ramon Llull) [www.llull.cat/rec_transfer/webt1/transfer01_essa05.pdf]</ref> Mula sa [[dekada 2000]] at pasulong pa, ang Gitnang Europa ay dumaraan sa isang yugto ng "paggising na may estratehiya",<ref>{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/europe/0,1518,610019,00.html |title=The Mice that Roared: Central Europe Is Reshaping Global Politics|publisher=Spiegel.de |date=26 Pebrero 2006 |accessdate=2010-01-31}}</ref> na may pag-agap o inisyatibong katulad ng [[Central European Initiative|CEI]], [[Centrope]] o [[Pangkat Visegrád|V4]]. Habang ang ekonomiya ay nagpapakita ng mga kaibahan hinggil sa kinikita,<ref>{{cite web |url=http://www.central2013.eu/about-central/regions/ |title=Which regions are covered? |publisher=European Regional Development Fund |accessdate=2010-01-31 |archive-date=2010-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100403224316/http://www.central2013.eu/about-central/regions |url-status=dead }}</ref> ang lahat ng mga bansa sa Gitnang Europa ay tinatala ng [[Talatuntunan ng Kaunlaran ng Tao]] bilang mga bansang may [[maunlad na bansa|may napakataas na kaunlaran]].<ref name="hdi">[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf 2010 Human Development Index] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101121150504/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf |date=2010-11-21 }}. (PDF). Nakuha noong 2011-10-29.</ref> == Mga bansa == Isang pinagmulan ng tuluyang kontrobersiya ang pag-unawa sa konsepto ng "Gitnang Europa",<ref>{{cite web |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1124570.html?refid=gg_x_02 |title=For the Record – The Washington Post – HighBeam Research |publisher=Highbeam.com |date=1990-05-03 |accessdate=2010-01-31 }}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ngunit kinikilala nang ''[[de facto]]'' ang mga bansa ng [[Pangkat Visegrád]] bilang bahagi ng rehiyon.<ref name="From Visegrad to Mitteleuropa">{{cite news| url=http://www.economist.com/node/3871275?Story_ID=E1_PRSTNSV | work=The Economist | title=From Visegrad to Mitteleuropa | date=14 Abril 2005}}</ref> Gayunpaman, karaniwa'y kinikilala ang Gitnang Europa bilang rehiyong binubuo ng sumusunod na bansa: *{{flag|Alemanya}} *{{flag|Austria}} *{{flag|Eslobakya}} (kasapi ng Pangkat Visegrád) *{{flag|Eslobenya}} (kontrobersiyal; may ilang naniniwala na mas angkop ang Eslobenya sa [[Timog-silangang Europa]] dahil sa pagkabahagi nito sa [[Yugoslabya]]) *{{flag|Liechtenstein}} *{{flag|Polonya}} (kasapi ng Pangkat Visegrád) *{{flag|Republikang Tseko}} (kasapi ng Pangkat Visegrád) *{{flag|Suwisa}} *{{flag|Unggarya}} (kasapi ng Pangkat Visegrád) Kasama rin sa kahulugan ng "Gitnang Europa" ang ilang teritoryong sakop ng sumusunod na bansa: *{{flag|Croatia}} (mga teritoryo sa hilaga ng bansa, kasama ang kabisera, [[Zagreb]]) *{{flag|Rumanya}} (mga rehiyon ng [[Transilbanya]] at [[Bukovina]]) *{{flag|Serbia}} (ang rehiyon ng [[Vojvodina]]) Sa tradisyong Aleman, kasama rin ang mga estadong napapaligiran ng [[Dagat Baltiko]] (ang [[Estonya]], [[Latbiya]] at [[Litwaniya]]) sa kahulugan ng "Gitnang Europa", kahit kung mas angkop ang kanilang lokasyong heograpikal sa kahulugan ng [[Hilagang Europa]]. Kasama na rin sa tradisyong ito ang mga teritoryong sakop ng sumusunod na bansa: *{{flag|Belarus}} (kanlurang bahagi, kasama ang mga lungsod ng [[Brest]] at [[Grodno]]) *{{flag|Italya}} (ilang bahagi sa hilaga ng bansa, o minsan ang buong bahagi na ito) *{{flag|Pransiya}} (ang [[Alsace]] at ilang bahagi ng [[Lorraine]]) *{{flag|Rusya}} (ang [[Oblast ng Kaliningrad]]) *{{flag|Ukraine}} (kanlurang bahagi, kasama ang lungsod ng [[Lviv]]) == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Gitnang Europa| ]] [[Kategorya:Mga rehiyon ng Europa]] 6vd5f82sl37oisun4rktvuq7ym1nmw2 0 189268 2205437 2197451 2026-04-30T10:29:55Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205437 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{copyedit}} {{better translation}} {{need a citation}} }}{{Infobox islands|name=Melanesia|nickname="Isla ng itim [na mga tao]" ([[Tagalog]])<br>"Island of black [people]" ([[Ingles]]) |etymology=Antiguong Griyegong "μέλας" (''mélas'') at <br>"νήσος" (''nísos'')|archipelago='''Melanesia'''<br>[[Kapuluang Solomon]]<br>[[Kapuluang Bismarck]]<br>[[Vanuatu]]<br>[[Kapuluang Louisiade]]<br>[[Kapuluang Trobriand]]<br>[[Kapuluang D'entrecasteaux]]<br>[[Kapuluang Admiralty]]<br>[[Grupong Viti Levu]]<br>[[Kapuluang Loyalty]]||major_islands=[[Bagong Ginea]]<br>[[Bagong Britanya]]<br>[[Grande Terre]]<br>[[Bagong Ireland]]<br>[[Isla ng Bougainville]]<br>[[Guadalcanal]]<br>[[Malaita]]<br>[[Isla ng Santa Isabel|Santa Isabel]]<br>[[Viti Levu]]<br>[[Vanua Levu]]<br>[[Isla ng Espiritu Santo|Espiritu Santo]]<br>[[Malekula]]|image=Melanesian Cultural Area.png|image_caption=Mapa ng timog-kanlurang [[Karagatang Pasipiko]] (Melanesya ay kulay-bughaw na malilim)|waterbody= [[Kipot ng Torres]]<br>[[Dagat Arafura]]<br>[[Look ng Cenderawasih]]<br>[[Dagat Bismarck]]<br>[[Dagat Solomon]]<br>[[Karagatang Pasipiko]]|area_sqmi=386000|area_footnotes=<ref>{{Cite web |title=Melanesia - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Melanesia |access-date=2024-04-12 |website=www.newworldencyclopedia.org}}</ref>|highest_mount=[[Puncak Jaya]] (16,024ft.)|country1=Papua New Guinea|country1_capital_and_largest_city=[[Port Moresby]]|country1_largest_city_population=364,145 (2011)<ref>{{Cite web |title=2011 CENSUS REPORT {{!}} Papua New Guinea Environment Data Portal |url=https://png-data.sprep.org/dataset/2011-census-report |access-date=2024-04-12 |website=png-data.sprep.org }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|country1_area_km2=462,840|country2=Kapuluang Solomon|country2_capital_and_largest_city=[[Honiara]]|country2_largest_city_population=84,520 (2017)<ref>{{Cite web |title=Honiara Population 2024 |url=https://worldpopulationreview.com/world-cities/honiara-population |access-date=2024-04-13 |website=worldpopulationreview.com}}</ref>|country2_area_km2=28,896|country3=Fiji|country3_capital_and_largest_city=[[Suva]]|country3_largest_city_population=93,970 (2017)<ref>{{Cite web |title=Fiji: Divisions and Provinces, Major Urban Areas & Urban Areas - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/fiji/cities/ |access-date=2024-04-13 |website=www.citypopulation.de}}</ref>|country4_area_km2=12,189|country4=Vanuatu|country4_capital_and_largest_city=[[Port Vila]]|country4_largest_city_population=49,034 (2020)<ref>{{cite web |url=https://vnso.gov.vu/images/Pictures/Census/2020_census/Census_Volume_1/2020NPHC_Volume_1_-_Version_2.pdf |title=2020 National Population and Housing Census - Basic Tables Report, Volume 1, Version 2 |date=2021-11-17 |website=vnso.gov.vu |publisher=[[Vanuatu National Statistics Office]] |access-date=2023-09-05 |archive-date=2023-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230905022046/https://vnso.gov.vu/images/Pictures/Census/2020_census/Census_Volume_1/2020NPHC_Volume_1_-_Version_2.pdf |url-status=dead }}</ref>|country3_area_km2=18,274|country5=[[Kanlurang Papua]], [[Indonesya]]|country6=Bagong Kaledonya (Teritoryo ng [[Pransiya]])|country5_largest_city_population=303,760 (2020)<ref>{{Cite web |title=Jayapura |url=https://artsandculture.google.com/entity/0005/m029bfb |access-date=2024-04-13 |website=Google Arts & Culture}}</ref>|country5_area_km2=412,215|country5_largest_city=[[Jayapura]]|country6_largest_city_population=94,285 (2019)<ref>{{Cite web |title=Nouméa (Commune, New Caledonia) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/newcaledonia/admin/sud/98818__noum%C3%A9a/ |access-date=2024-04-13 |website=www.citypopulation.de}}</ref>|country6_area_km2=18,576|country6_capital_and_largest_city=[[Nouméa]]|country6_capital_type=[[commune]]|demonym=Melanesyan<br>Melanesyano|population_as_of=2020|population=17,396,848|population_footnotes=<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=2024-04-13 |website=World Bank Open Data}}</ref>{{citation needed}}|density_km2=17.4|languages='''Mga Pambansang Wika''':<br>[[Papuan Malay]]<br>[[Tok Pisin]]<br>[[Hiri Motu]]<br>[[Bislama]]<br>[[Fijian]]<br>'''Mga Pandayuhang Wika''':<br>[[Ingles]]<br>[[Pranses]]<br>[[Hindi]]|ethnic_groups=[[:en:Indigenous_people_of_New_Guinea|Mga Pangkat-Etniko ng Bagong Ginea (listahan)]]<br>[[:en:Melanesians|Melanesyano]]<br>[[:en:Ni-Vanuatu|Ni-Vanuatu]]<br>[[Fijian]]<br>[[:en:Kanak|Kanak]]|timezone1=[[UTC]]+9 (Western New Guinea)<br>UTC+10 (Papua New Guinea, except Bougainville Region)<br>UTC+11 (New Caledonia, Solomon Islands, Vanuatu, and Bougainville Region)<br>UTC+12 (Fiji)<br>UTC+13 (Fiji ([[Daylight Saving Time]]))|iso_code=QX<ref>{{Cite web |last=Flad |first=Régis |date=June 22, 2021 |title=List of ISO 3166 Country Codes |url=https://support.isan.org/hc/en-us/articles/360012636280-List-of-ISO-3166-Country-Codes |access-date=2024-04-13 |website=ISAN |archive-date=2024-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221183323/https://support.isan.org/hc/en-us/articles/360012636280-List-of-ISO-3166-Country-Codes |url-status=dead }}</ref>|iso_code_type=[[ISO 3166]]}} Ang '''Melanesia''' o '''Melanesya''' ay isang rehiyon na matatagpuan sa timog ng [[Micronesia]], kanluran ng [[Polynesia]], hilagang-silangan ng [[Australya]], at silangan ng [[Kapuluang Malay]]. Ito ay matatagpuan sa bandang timog-kanlurang bahagi ng Pasipiko. Ang mga pangunahing bahagi nito ay ang [[Bagong Ginea|Isla ng Bagong Ginea]], [[Bagong Kaledonia|Bagong Kaledonya]], [[Fiji]], [[Kapuluang Solomon]], [[Kapuluan sa Kipot ng Torres]] sa [[Australya]] at [[Vanuatu]]. Ang rehiyon ay matatagpuan sa timog-kanluran ng [[Pacific Ring of Fire|Singsing na Apoy ng Pasipiko]]. Ang mga unang tao sa Melanesya ay [[Asyatiko]].<ref>{{Cite journal |last=Shutler |first=Mary Elizabeth |last2=Shutler |first2=Richard |date=1967 |title=Origins of the Melanesians |url=https://www.jstor.org/stable/40386005 |journal=Archaeology & Physical Anthropology in Oceania |volume=2 |issue=2 |page=36 |issn=0003-8121 |via=}}</ref> Ang unang paglapag ng mga tao sa rehiyon ay noong 50,000 hanggang 60,000 taong nakalipas, sa isla ng Bagong Ginea.<ref>{{Cite web |title=History |url=https://papuanewguinea.travel/history-tours/ |access-date=2024-04-15 |website=Papua New Guinea |language=en-AU}}</ref> Ang mga unang taong nanirahan doon ay mga [[Papuan]].<ref>{{Cite web |title=New Guinea people |url=https://wwf.panda.org/discover/knowledge_hub/where_we_work/new_guinea_forests/area_forests_new_guinea/people_new_guinea_forests |access-date=2024-04-15 |website=wwf.panda.org |language=en}}</ref> Sumunod na nakarating ang mga tao sa Kapuluang Solomon mula sa Isla ng Bismarck, mahigit 30000 BC hanggang 28000 BC ng mga taong Papuan.<ref>{{Cite web |title=Solomon Islands |url=https://www.dfat.gov.au/geo/solomon-islands/solomon-islands-country-brief |access-date=2024-04-15 |website=[[Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade]]}}</ref> Noong mahigit 1600 BC, nakaabot sa Bagong Kaledonya ng mga taong Lapita.<ref>{{Cite web |title=New Caledonia - 2022 World Factbook Archive |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2022/countries/new-caledonia/ |access-date=2024-04-15 |website=www.cia.gov |archive-date=2024-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190415/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2022/countries/new-caledonia/ |url-status=dead }}</ref> Noong mahigit 1500 BC ay dumating sila sa Vanuatu<ref>{{Cite web |title=History of Vanuatu |url=https://thehavannah.com/history-of-vanuatu |access-date=2024-04-15 |website=The Havannah Vanuatu {{!}} Multi-Award Winning Resort |language=en-US}}</ref> at Fiji, pareho ng mga taong Lapita.<ref>{{Cite web |title=Land Use History - Soils of Fiji |url=https://fiji-psp.landcareresearch.co.nz/soil-formation/land-use-history/ |access-date=2024-05-07 |website=fiji-psp.landcareresearch.co.nz}}</ref> Ang rehiyong ito ay naglalaman ng isa sa pinakamalaking natitirang rainforest na lugar sa mundo sa bansang Papua Bagong Ginea.<ref>{{Cite web |title=Melanesia - WCS.org |url=https://www.wcs.org/our-work/regions/melanesia |access-date=2024-05-09 |website=www.wcs.org |language=en}}</ref> Naglalaman ito ng 2000 isla, kasama na ang pinakamalaking isla sa rehiyon, ang [[Bagong Ginea]], na itinuturing bilang ikalawa sa pinakamalaking isla sa buong mundo, na pinapangunahan ng [[Greenland]].<ref>{{Cite web |title=New Guinea & Surrounding Islands (AU13) |url=https://www.oneearth.org/bioregions/new-guinea-surrounding-islands-au13/ |access-date=2024-05-09 |website=One Earth |language=en}}</ref> == Etimolohiya == Ang pangalang Melanesya ay nagmula sa salitang Antiguong Griyegong ''μέλας'' (mélas) na nagmula sa Proto-Helenikong salita na [[wiktionary:Reconstruction:Proto-Hellenic/mélās|*mélās]] na ang ibig-sabihin ay "itim", at ''νῆσος'' (nísos) na ang ibig-sabihin naman ay "isla", na nangangahulugang "mga isla ng itim [na mga tao]",<ref>{{Citation |title=Introduction |url=http://dx.doi.org/10.1057/9781137305893.0007 |work=Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511-1850 |publisher=Palgrave Macmillan |access-date=2024-01-30}}</ref> bilang pantukoy sa maitim na balat ng mga naninirahang tao rito. == Mga Sanggunian == {{usbong|Heograpiya}} [[Kategorya:Heograpiya]] rbj9seagumsxin3e1giq3iqtroxtfkk 0 194732 2205279 2201253 2026-04-29T21:35:39Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205279 wikitext text/x-wiki {{BLP unsourced|date=Setyembre 2017}} {{Infobox person | name = Enrique Gil | image = Enrique Gil in Toronto 2014 02.jpg | birth_date = {{birth date and age|mf=yes|1992|03|30}} | other_names = Quen, Quenito | birth_place = [[Cebu]], [[Pilipinas]] | occupation = [[Aktor]], Modelo, mananayaw | years_active = 2008–kasalukuyan | height = {{height|m=1.78}} | homepage = | notable role = |agent=[[Star Magic]] <br/> (2009–present)}} Si '''Enrique Mari Gil ''' na mas kilala bilang '''Enrique Gil''' (ipinanganak noong 30 Marso 1992) ay isang [[Mga Pilipino|Pilipinong]] aktor.<ref>{{Cite web |title=SS |url=https://www.abs-cbn.com/Weekdays/cast/article/9059/shoutout/Shoutout-.aspx |access-date=2026-04-04 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=2015-02-09 |title=Cebuano Cutie Enrique Gil - Everything Cebu |language=en-US |work=Everything Cebu |url=https://www.everythingcebu.com/lifestyle/people/cebuano-cutie-enrique-gil/ |access-date=2026-04-04 |archive-date=2021-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513132542/https://www.everythingcebu.com/lifestyle/people/cebuano-cutie-enrique-gil/ |url-status=dead }}</ref> Isa rin siyang mananayaw at nakilala sa kakaibang pagsayaw niya ng awiting ''“Teach Me How to Dougie”''. Naging sikat siya sa pagganap bilang ''Tenten/Simon'' sa teleseryeng ''[[Dolce Amore]]'' at bilang ''Prince Jao / Dasho Jao'' sa teleseryeng ''[[Princess and I]]''. Sakalukoyan bilang gumaganap sa Pelikulang ''[[Dolce Amore]]'' mas lalo pang nadedibelop ang kanyang kakayahan sa pag-arte. ==Mga kawing na panlabas== *{{IMDb name|3193433}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1992]] [[Kategorya:Mga Pilipino]] [[Kategorya:Mga Bisaya]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga personalidad sa telebisyon]] [[Kategorya:Mga lalaking modelo sa Pilipinas]] {{stub|Pelikula|Telebisyon|Pilipinas}} jxsf9y3jvyzworere370blmo3gxspw7 0 199146 2205300 2099654 2026-04-30T00:46:27Z Jojit fb 38 ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil walang sapat na impornasyon sa matagal na panahon 2205300 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Talaan ng mga artista sa Pilipinas]] pwggwzbwy52rsqvr7xu8v9mojjzs7jt 0 216451 2205406 1334656 2026-04-30T06:11:29Z ~2026-26070-90 161336 Removed redirect to [[Niel Tupas, Jr.]] 2205406 wikitext text/x-wiki {{ {{#switch:{{NAMESPACE}}|{{ns:0}}|#default=ambox|{{ns:Image}}=imbox|{{ns:Category}}=cmbox}} | type = speedy | image = none | style = font-size:95%; | text = '''[[Wikipedia:Batayan para sa mabilisang pagbura|Kandidato para sa mabilisang pagbura]] ang pahinang ito dahil sa dahilang inilahad sa ibaba:''' B18 Kung hindi ka sang-ayon sa kanyang mabilisang pagbura, paki-paliwanag kung bakit sa [[{{NAMESPACE}} talk:{{PAGENAME}}|pahinang usapan nito]] o sa [[Wikipedia:Mga mabilisang pagbura]]. Kung maliwanag na hindi nakasunod sa pamantayan ng mabilisang pagbura, o may balak kang itama ito, maaaring mong tanggalin ang paalalang ito, ngunit huwag mong tanggalin ang paalalang ito mula sa artikulo na ikaw mismo ang gumawa. ''[[Wikipedia:Mga Tagapangasiwa|Mga tagapangasiwa]] - Tandaan na tingnan [[Natatangi:Ano ang nakakawing dito/{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|kung mayroong mga nakaturo dito]] at [{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=history}} kasaysayan ng pahina] ([{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|diff=0}} huling pagbabago]) bago [{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=delete}} burahin].''}}__NOINDEX__{{#if:||[[Kategorya:Mga pahinang mabilisang buburahin]][[Kategorya:Mga mabilisang pagbura]]}} #REDIRECT [[Niel Tupas, Jr.]] lev3zk1d33pg1zw65y0nxkpk643j7p6 0 222793 2205418 2205190 2026-04-30T08:02:12Z Julius Santos III 139725 2205418 wikitext text/x-wiki {{Infobox television channel | name = Venevisión | logo = Venevisi%C3%B3n2007.svg | logo_size = 175px | caption = Logo used since 2006 | type = [[Free-to-air]] [[television network]] | country = Venezuela | headquarters = Caracas | language = [[Wikang Espanyol|Espanyol]] | picture_format = [[HDTV]] 1080i<br>(downscaled to [[480i]] for the SD feed) | owner = [[Cisneros Media]]<br>([[Grupo Cisneros]]) | key_people = Jonathan Blum (president of Cisneros Media)<br>Andrés Badra (vice president and general manager of Venevisión Media) | founded = {{start date and age|1961|3|1}} | founder = [[Diego Cisneros]] | replaced = [[TeleVisa]] (1953-1960) | former_names = Corporación Venezolana de Televisión (1961-1966) | website = {{url|www.venevision.com|www.venevision.com}} | terr_serv_1 = [[Very high frequency|Analog VHF]] | terr_chan_1 = Channel 4 (Caracas and other states, listings may vary) | terr_serv_2 = [[Digital terrestrial television|Digital UHF]] | terr_chan_2 = Channel 23.4 }} Ang '''Venevisión''' ({{IPA|es|beneβiˈsjon}}) ay isang Venezuelan [[free-to-air]] na channel sa telebisyon at isa sa pinakamalaking network ng telebisyon sa [[Venezuela]], na pag-aari ng [[Cisneros Media]] division ng [[Grupo Cisneros]].<ref>{{cite web|title=Lo Mejor de Venevisión desde 1961|url=https://www.flickr.com/photos/112682086@N07/31045311067|website=[[Flickr]]|accessdate=2024-03-18|date=2018-11-21}}</ref> Ito ay itinatag noong 1961 ni [[Diego Cisneros]]. <ref>{{cite web|title=VENEVISIÓN EN SU 60 ANIVERSARIO: UNA HISTORIA QUE HABLA POR SÍ SOLA.|url=https://www.lamovidaenvenezuela.com/2021/03/01/venevision-en-su-60-aniversario-una-historia-que-habla-por-si-sola/|website=La Movida Venezuela|accessdate=2024-05-09|date=2021-03-01|archive-date=May 11, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240511085943/https://www.lamovidaenvenezuela.com/2021/03/01/venevision-en-su-60-aniversario-una-historia-que-habla-por-si-sola/|url-status=dead}}</ref> Isa ito sa mga pangunahing producer ng telenovela sa mundo, kasama ang [[TelevisaUnivision]], [[TV Azteca]], [[Telemundo]], [[TV Globo]], [[Caracol Televisión]], [[RCN Televisión]], [[ABS-CBN]], [[GMA Network]] at [[Channel 3 HD (Thailand)|Channel 3]]. <ref name="cisneros-nyt" /> ==Venevisión Play== ==Logos== ==Mga Sanggunian== {{reflist}} {{Telebisyon sa Venezuela}} [[Kategorya:Venezuela]] [[Kategorya:Mga network pantelebisyon]] qysmszto8o5wlru2ml8y8epqprqpqvy 2205423 2205418 2026-04-30T08:42:54Z Julius Santos III 139725 2205423 wikitext text/x-wiki {{Infobox television channel | name = Venevisión | logo = Venevisi%C3%B3n2007.svg | logo_size = 175px | logo_caption = Logo used since 2006 | type = [[Free-to-air]] [[television network]] | country = Venezuela | headquarters = Caracas | language = [[Wikang Espanyol|Espanyol]] | picture_format = [[HDTV]] 1080i<br>(downscaled to [[480i]] for the SD feed) | owner = [[Cisneros Media]]<br>([[Grupo Cisneros]]) | key_people = Jonathan Blum (president of Cisneros Media)<br>Andrés Badra (vice president and general manager of Venevisión Media) | founded = {{start date and age|1961|3|1}} | founder = [[Diego Cisneros]] | replaced = [[TeleVisa]] (1953-1960) | former_names = Corporación Venezolana de Televisión (1961-1966) | website = {{url|www.venevision.com|www.venevision.com}} | terr_serv_1 = [[Very high frequency|Analog VHF]] | terr_chan_1 = Channel 4 (Caracas and other states, listings may vary) | terr_serv_2 = [[Digital terrestrial television|Digital UHF]] | terr_chan_2 = Channel 23.4 }} Ang '''Venevisión''' ({{IPA|es|beneβiˈsjon}}) ay isang Venezuelan [[free-to-air]] na channel sa telebisyon at isa sa pinakamalaking network ng telebisyon sa [[Venezuela]], na pag-aari ng [[Cisneros Media]] division ng [[Grupo Cisneros]].<ref>{{cite web|title=Lo Mejor de Venevisión desde 1961|url=https://www.flickr.com/photos/112682086@N07/31045311067|website=[[Flickr]]|accessdate=2024-03-18|date=2018-11-21}}</ref> Ito ay itinatag noong 1961 ni [[Diego Cisneros]]. <ref>{{cite web|title=VENEVISIÓN EN SU 60 ANIVERSARIO: UNA HISTORIA QUE HABLA POR SÍ SOLA.|url=https://www.lamovidaenvenezuela.com/2021/03/01/venevision-en-su-60-aniversario-una-historia-que-habla-por-si-sola/|website=La Movida Venezuela|accessdate=2024-05-09|date=2021-03-01|archive-date=May 11, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240511085943/https://www.lamovidaenvenezuela.com/2021/03/01/venevision-en-su-60-aniversario-una-historia-que-habla-por-si-sola/|url-status=dead}}</ref> Isa ito sa mga pangunahing producer ng telenovela sa mundo, kasama ang [[TelevisaUnivision]], [[TV Azteca]], [[Telemundo]], [[TV Globo]], [[Caracol Televisión]], [[RCN Televisión]], [[ABS-CBN]], [[GMA Network]] at [[Channel 3 HD (Thailand)|Channel 3]]. <ref name="cisneros-nyt" /> ==Venevisión Play== ==Logos== <gallery> Logotipo de Venevisi%C3%B3n_(1966-1970).png|1966-1970 Venevisi%C3%B3n2007.svg|1970-present (with variations created over the decades) </gallery> ==Mga Sanggunian== {{reflist}} {{Telebisyon sa Venezuela}} [[Kategorya:Venezuela]] [[Kategorya:Mga network pantelebisyon]] 3erz7i9l3gm9da5cygs23fgjn3jd1zc 0 224344 2205425 2008704 2026-04-30T08:56:59Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205425 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name = Mamnoon Hussain<br>{{small|{{Unicode|{{Nastaliq|ممنون حسین}}}}}} |image = Mamnoon Hussain 2014.jpg |caption = Mamnoon Hussain (2014) |office = [[Pangulo ng Pakistan]] | primeminister = {{ubl|[[Nawaz Sharif]]|[[Shahid Khaqan Abbasi]]|[[Nasirul Mulk]] (tagapangalaga)|[[Imran Khan]]}} | term_start = 9 Setyembre 2013 | term_end = 9 Setyembre 2018 | predecessor = [[Asif Ali Zardari]] | successor = [[Arif Alvi]] |office1 = ika-27 [[Gobernador ng Sindh]] |term_start1 = 19 Hunyo 1999 |term_end1 = 12 Oktubre 1999 |predecessor1 = [[Moinuddin Haider]] |successor1 = [[Azim Daudpota]] |birth_date = {{birth date|1940|12|23|df=y}}<ref>{{cite web|last=Khattak |first=Sohail |url=http://tribune.com.pk/story/584392/mamnoon-hussain-a-man-of-principles/ |title=Mamnoon Hussain: A man of principles |work=The Express Tribune }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2013/20130731/world.htm |title=World |work=The Tribune }}</ref> |birth_place = [[Agra]], [[British Raj]]<br>{{small|(ngayo'y Indiya)}} | death_date = {{death date and age|df=yes|2021|07|14|1940|12|23}} | death_place = [[Karachi, Sindh]], [[Pakistan]] |party = [[Pakistan Muslim League (N)]] <!-- |residence = [[Aiwan-e-Sadr]] {{small|(Official)}} --> |alma_mater = [[Institute of Business Administration, Karachi]]<ref>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/world/2013-07/30/c_132588105.htm |title=Profile of Pakistan's president-elect Mamnoon Hussain |agency=Xinhua News Agency |date=2013-07-30}}</ref> <!-- |website = [http://www.presidentofpakistan.gov.pk/ Government website] --> }} Si '''Mamnoon Hussain''' ({{lang-ur|{{Nastaliq|ممنون حسین}}}} (Disyembre 23, 1940 – 14 Hulyo 2021) ay isang negosyante sa larangan ng mga tela at politiko<ref>[http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/184789-Profile-of-presidential-candidate-Mamnoon-Hussain Profile of presidential candidate Mamnoon Hussain] *[http://tribune.com.pk/story/581249/presidential-elections-pml-n-picks-mamnoon-hussain-for-top-job/ Presidential elections: PML-N picks Mamnoon Hussain for top job]. ''The Express Tribune'' (Pakistan)</ref> na nahalal bilang Pangulo ng [[Pakistan]] noong 2013. Si Hussain ay naupo bilang Gobernador ng [[Sindh]] noong 1999, natapos ang kanyang panununkulan noong sumiklab ang kudetang militar noong Oktubre 1999. Siya ay nahalal bilang ika-12 Pangulo ng Pakistan noong Hulyo 30, 2013 at magsisimulang maupo sa Setyembre 8, 2013, pinalitan niya si [[Asif Ali Zardari]]. Noong Pebrero 2020, Si Hussain ay nasuri na may sakit na [[kanser]]. Namatay siya mula rito noong 14 Hulyo 2021 sa isang ospital sa [[Karachi]], edad 80.<ref>{{cite news |title=Former president Mamnoon Hussain passes away in Karachi at 80 |url=https://www.dawn.com/news/1635068/former-president-mamnoon-hussain-passes-away-in-karachi-at-80 |work=Dawn |date=14 July 2021}}</ref> Kilala siya bilang isang pangulong nagpanatili ng kanyang ''low-key profile'', at bihira siyang makita sa mga aktibidades [[Politika|pampolitika]] sa Pakistan. Si Hussain ay nagkaroon lamang ng pansin sa politika dahil sa kanyang paglahok sa programang pampaalis [[polio]] ng bansa.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26014164|title=Mamnoon Hussain: Pakistan's 'invisible' president|last=Rashid|first=Haroon|date=3 March 2014|work=BBC News|access-date=21 September 2016}}</ref> ==Sanggunian== {{reflist|colwidth=30em}} ==Kawing panlabas== * [http://urdu.islamabadpolitics.com/?p=1509 Profile page (in Urdu)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150601174355/http://urdu.islamabadpolitics.com/?p=1509 |date=2015-06-01 }} * [http://www.thenews.com.pk/article-110750-Mamnoon-Hussain-submits-nomination-papers-for-presidential-election- Mamnoon Hussain submits nomination papers for presidential election] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725002041/http://www.thenews.com.pk/article-110750-Mamnoon-Hussain-submits-nomination-papers-for-presidential-election- |date=2013-07-25 }} * [http://www.thenews.com.pk/article-110651-PML-N-nominates-Mamnoon-Hussain-as-presidential-candidate- Mamnoon Hussain nomination as PML-N presidential candidate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723141416/http://www.thenews.com.pk/article-110651-PML-N-nominates-Mamnoon-Hussain-as-presidential-candidate- |date=2013-07-23 }} {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[Moinuddin Haider]]}} {{s-ttl|title=[[Governor of Sindh]]|years=1999}} {{s-aft|after=[[Azim Daudpota]]}} |- {{s-bef|before=[[Asif Ali Zardari]]}} {{s-ttl|title=[[President of Pakistan]]|years=2013–2018}} {{s-aft|after=[[Arif Alvi]]}} {{s-end}} {{Presidents of Pakistan}} {{Persondata <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]]. --> | NAME =Mamnoon, Mamnoon Hussain | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = | DATE OF BIRTH = 2 March 1930 | PLACE OF BIRTH = [[Agra]], [[British Raj]] | DATE OF DEATH = | PLACE OF DEATH = }} {{BD|1940||Mamnoon, Mamnoon Hussain}} [[Category:Businesspeople from Karachi]] [[Category:Governors of Sindh]] [[Category:Institute of Business Administration, Karachi alumni]] [[Category:Living people]] [[Category:Muhajir people]] [[Category:Pakistan Muslim League (N) politicians]] [[Category:Pakistani businesspeople]] [[Category:Pakistani politicians]] [[Category:People from Agra]] [[Category:People from Karachi]] [[Category:Politicians from Karachi]] [[Category:Presidents of Pakistan]] fwh7knkoc5rtf75rs3f93fsb01gf1s1 0 228377 2205306 2056006 2026-04-30T02:15:10Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205306 wikitext text/x-wiki {{Featured article}} {{Infobox person | name = Janet Jackson | image = JanetJacksonUnbreakableTourSanFran2015.jpg | caption = Jackson performing on her [[Unbreakable World Tour (Janet Jackson tour)|Unbreakable Tour]] in 2015 | birth_name = Janet Damita Jo Jackson | birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1966|5|16}} | birth_place = [[Gary, Indiana]], U.S. | spouse = {{marriage|[[James DeBarge]]<br />|1984|1985|reason=ann.}}<br />{{marriage|[[René Elizondo, Jr.]]<br />|1991|2000|reason=div.}}<br />{{marriage|[[Wissam Al Mana]]|2012|2017|reason=sep.}} | children = 1 | occupation = {{flat list | * mang-aawit * panunulat ng kanta * mang-nanayaw * aktres * record producer * film producer * businesswoman * philanthropist * author }} | years_active = 1973-kasalukuyan | module = {{Infobox musical artist|embed=yes | background = solo_singer | genre = {{flat list | * [[Contemporary R&B|R&B]] * [[Pop music|pop]] * [[Hip hop music|hip hop]] * [[Dance music|dance]] }} | instrument = {{flat list | * Vocals * keyboards }} | label = {{flat list | * [[A&M Records|A&M]] * [[Virgin Records|Virgin]] * [[Island Records|Island]] * [[BMG Rights Management|Rhythm Nation]] }} }} | website = {{URL|janetjackson.com}} }} Si '''Janet Damita Jo Jackson''' (Mayo 16, 1966) ay isang Amerikanong recording artist at aktres. Siya ang nakakabatang kapatid ni [[Michael Jackson]] at kasapi ng pamilya Jackson. Siya ay lumabas sa seryeng''[[The Jacksons (TV series)|The Jacksons]]'' noong 1976 at sa ibang mga palabas sa telebisyon noong mga 1970 hanggang 1980 kabilang ang ''[[Good Times]]'' at ''[[Fame (1982 TV series)|Fame]]''. Siya ay lumagda ng kontrata sa A&M noonh 1982 at sumikat sa paglabas ng kanyang ikatlong studio album na ''[[Control (Janet Jackson album)|Control]]'' (1986). Noong 1991, siya ay lumagda sa una sa dalawang multimilyong dolyar na kontratar sa [[Virgin Records]] na gumawa sa kanyang isa sa pinamataas na binayarang artist sa industrriya. Ang kanyang debut album sa ilalim ng label ang ''[[Janet (album)|Janet]]'' (1993) na nakakita ng kanyang pag-unlad sa imaheng pampubliko bilang isang sex symbol. Sa parehong siya ay lumabas sa pelikulang ''[[Poetic Justice (film)|Poetic Justice]]''. Sa huli ng mga dekada nobenta, pinangalanan siya ng ''Billboard'' bilang ang ikalawang pinakamatagumpay na recording artist kasunod ni [[Mariah Carey]]. Siya ay kilala sa kanyang mga hit na [[Nasty (song)|Nasty]]", "[[Rhythm Nation]]", "[[That's the Way Love Goes (Janet Jackson song)|That's the Way Love Goes]]", "[[Together Again (Janet Jackson song)|Together Again]]" at "[[All for You (Janet Jackson song)|All for You]]" . Siya ay nakapagbenta ng higit 100 milyong record at nirarangguhan bilang isa sa pinakabumentang mga artista sa kasaysayan ng kontemporaryong musika.<ref name="PR">[http://www.prnewswire.com/news-releases/janet-jacksons-greatest-hits-celebrated-on-number-ones-64079852.html "Janet Jackson's Greatest Hits Celebrated on Number Ones"], [[Universal Music Enterprises]]: [[PR Newswire]], 2009-10-14, retrieved 2009-10-14.</ref> Siya ay itinala ng [[Recording Industry Association of America]] (RIAA) bilang ikalabing isa sa mga pinakabumentang babaeng artist sa Estados Unidos na may 26 milyong [[RIAA certification|certified]] album.<ref>{{Citation | title = Top Selling Artists | publisher=[[Recording Industry Association of America]] | url = http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=tblTopArt | accessdate = 2008-09-03}}</ref> Noong 2008, siya ay itinala ng ''Billboard'' magazine bilang Hot 100 [[Billboard Hot 100 All-Time Top Artists|All-Time Top Artists]] bilang ikapito. Noong 2010, inanunsiyo ng magazine ang "Top 50 R&B / Hip-Hop Artists of the Past 25 Years" na nagtala sa kanya bilang ikalima. == Pilmograpiya == === Pelikula === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center;" ! rowspan="2" scope="col" |Taon ! rowspan="2" scope="col" style="width: 20em;" |Titulo ! rowspan="2" scope="col" style="width: 17em;" |Papel ! rowspan="2" scope="col" style="width: 17em;" |Direktor ! scope="col" style="width: 6em;" |Halaga ! scope="col" style="width: 6em;" |Box office<!-- This is for worldwide box office gross only --> ! rowspan="2" scope="col" style="width: 2em;" class="unsortable" |Ref |- class="unsortable" ! colspan="2" class="unsortable" |USD$ Worldwide |- ! scope="row" |1993 |''[[Poetic Justice (film)|Poetic Justice]]'' |Justice |[[John Singleton]] |$14 million |$27.5 million |<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0107840/?ref_=nm_aiv_t4|title=Poetic Justice (1993) - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2000 |''[[Nutty Professor II: The Klumps]]'' |Professor Denise Gaines |[[Peter Segal]] |$65 million |$175 million |<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0144528/?ref_=_29|title=Nutty Professor II: The Klumps (2000) - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2007 |''[[Why Did I Get Married?]]'' |Dr. Patricia Agnew |[[Tyler Perry]] |$15 million |$55.9 million |<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0906108/?ref_=nm_tv_tt_2|title=Why Did I Get Married? (2007) - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=whydidigetmarried.htm|title=Tyler Perry's Why Did I Get Married? (2007) - Box Office Mojo|work=[[Box Office Mojo]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2010 |''[[Why Did I Get Married Too?]]'' |Dr. Patricia Agnew |[[Tyler Perry]] |$20 million |$60.7 million |<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1391137/?ref_=nm_aiv_t3|title=Why Did I Get Married Too? (2010) - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=whydidigetmarriedtoo.htm|title=Tyler Perry's Why Did I Get Married Too? (2010) - Box Office Mojo|work=[[Box Office Mojo]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2010 |''[[For Colored Girls]]'' |Joanna / Red |[[Tyler Perry]] |$19 million |$37.7 million |<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1405500/?ref_=nm_flmg_act_1|title=For Colored Girls (2010) - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |} === Telebisyon === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center;" ! scope="col" |Taon ! scope="col" style="width: 20em;" |Titulo ! scope="col" style="width: 14em;" |Papel ! scope="col" style="width: 14em;" |Manlilikha ! scope="col" style="width: 20em;" class="unsortable" |Mga Serye ! scope="col" style="width: 2em;" class="unsortable" |Ref |- ! scope="row" |1975 |''[[Cher (TV series)|Cher]]'' |Herself |[[George Schlatter]] |1 episode (Season 1, Episode 6) |<ref>{{cite web|url=http://www.tv.com/shows/cher/show-6-190354/|title=Archive copy|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406104555/http://www.tv.com/shows/cher/show-6-190354/|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |1976–77 |''[[The Jacksons (TV series)|The Jacksons]]'' |Herself | |12 episodes | |- ! scope="row" |1977–78 |''[[Good Times]]'' |Penny Woods |[[Eric Monte]] & [[Mike Evans (actor)|Mike Evans]] |48 episodes |<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/character/ch0021596/?ref_=ttfc_fc_cl_t8|title=Millicent 'Penny' Gordon (Character)|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014|archive-date=June 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610113015/http://www.imdb.com/character/ch0021596/?ref_=ttfc_fc_cl_t8|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |1979 |''[[A New Kind of Family]]'' |Jojo Ashton |[[Robert Illes|Bob Illes]] & [[James R. Stein]] |3 episodes |<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0078664/?ref_=nm_flmg_act_12|title=A New Kind of Family (TV Series 1979–1980) - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |1980–84 |''[[Diff'rent Strokes]]'' |Charlene Duprey |Jeff Harris & [[Bernie Kukoff]] |10 episodes |<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0077003/fullcredits?ref_=tt_cl_sm#cast|title=Diff'rent Strokes (TV Series 1978–1986) - Full Cast & Crew - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |1984–85 |''[[Fame (1982 TV series)|Fame]]'' |Cleo Hewitt |Christopher Gore |7 episodes |<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/character/ch0204515/?ref_=nm_flmg_act_8|title=Cleo Hewitt (Character)|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014|archive-date=Hunyo 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610113120/http://www.imdb.com/character/ch0204515/?ref_=nm_flmg_act_8|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |1985 |''[[The Love Boat]]'' |Delia Parks |Jeraldine Saunders |2 episodes |<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0075529/?ref_=nm_flmg_act_9|title=The Love Boat (TV Series 1977–1987) - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |1989 |[[Rhythm Nation 1814|''Rhythm Nation 1814'' Film]] |Herself |Janet Jackson & [[Dominic Sena]] |Televised short film / musical |<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0239142/?ref_=nm_knf_t4|title=Rhythm Nation 1814 (1990) - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2004 |''[[Saturday Night Live]]'' |Herself |[[Beth McCarthy-Miller]] |Host and musical guest; seven sketches (Season 29, episode 17) |<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0694855/|title="Saturday Night Live" Janet Jackson (TV Episode 2004) - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2004 |''[[Will & Grace]]'' |Herself |[[David Kohan]] & [[Max Mutchnick]] |"[[Back Up, Dancer]]" (Season 7, episode 2) |{{fact}} |} === Mga Komersyal === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center;" ! scope="col" |Taon ! scope="col" style="width: 14em;" |Sponsor ! scope="col" style="width: 47em;" | ! scope="col" style="width: 2em;" class="unsortable" |Ref |- ! scope="row" |1984–85 |[[National (brand)|National]] / [[Panasonic]] | * |<ref name="Halstead">{{cite news|title=Jackson Number Ones|publisher=Halstead, Craig|year=2003}}</ref> |- ! scope="row" |1990 |[[Japan Airlines]] | * |<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/?id=Ph7UAAAAMAAJ&dq=janet|title=Look Japan|publisher=Indiana University|accessdate=August 30, 2014|year=1990}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ceihollywood.com/ceiproductions.html|title=CEI - Productions|work=CEIHollywood.com|accessdate=August 30, 2014|archive-date=Septiyembre 2, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140902114128/http://ceihollywood.com/ceiproductions.html|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |1993 |[[Virgin Records]] | * |<ref>{{cite news|url=http://popcrush.com/jennifer-lopez-things/|title=10 Things You Didn't Know About Jennifer Lopez|work=PopCrush.com|publisher=Maher, Cristin|date=July 24, 2011|accessdate=August 30, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=rco5gDOMBCY|title="That's the Way Love Goes" Promotional Ad|work=Jackson, Janet|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |1993–94 |[[KDDI|KDDI TU-KA]] | * |<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=-VYSrKL76ZY|title=Japanese Cell Phone Commercials|work=[[KDDI]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sJqzok4FAOQ|title=Japanese Cell Phone Commercials|work=[[KDDI]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |1998 |[[MTV]] | * |<ref>{{cite news|url=http://www.tinalandononline.com/resume.shtml|title=Tina Landon Online|publisher=TinaLandonOnline.com|accessdate=August 30, 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040414141300/http://www.tinalandononline.com/resume.shtml|archivedate=April 14, 2004}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wxSLpywEfDc|title=Dance with Janet Ad|work=[[MTV]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |1998 |[[HBO]] | * |<ref>{{cite news|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/picture-vision-production-janet-the-velvet-rope-beats-the-competition-77112597.html|title=Picture Vision Production 'Janet: The Velvet Rope' Beats the Competition|work=[[PRNewswire]]|date=October 22, 1998|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |1998–99 |[[Pepsi]] | * |<ref>{{cite news|url=http://www.miss-janet.com/index.phtml?go=pepsi|title=JANET JACKSON IN COMMERCIAL DEBUT FOR PEPSI|work=Janet Official Fan Club|date=1998|accessdate=August 30, 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060515170638/http://www.miss-janet.com/index.phtml?go=pepsi|archivedate=May 15, 2006}}</ref><ref>{{cite news|url=http://miss-janet.com/index.phtml?go=pepsi&sub=commercial&bg=ff6666|title=JANET JACKSON IN COMMERCIAL DEBUT FOR PEPSI|work=Janet Official Fan Club|date=1998|accessdate=August 30, 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060502050931/http://miss-janet.com/index.phtml?go=pepsi&sub=commercial&bg=ff6666|archivedate=May 2, 2006}}</ref> |- ! scope="row" |2001 |[[MTV Icon|MTV Icon: Janet Jackson]] | * |<ref>{{cite news|url=http://vimeo.com/39069849|title=MTV Icon "Janet Jackson"|work=[[Vimeo]]|date=January 2001|accessdate=August 30, 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.melissasilverman.tv/index.php?detectqt=false&left=&linksort=&newssort=&sortcat=&center=archive&vidsort=&right=&photosort=#|title=Melissa Silverman|work=MelissaSilverman.com|date=2001|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2001 |[[Jaguar X-Type]] | * |<ref>{{cite news|url=http://idobi.com/news/2001/07/jaguars-xtype-and-janet-jackson-go-on-tour/|title=Jaguar's X-Type And Janet Jackson Go On Tour|work=[[Idobi Radio]]|publisher=Flasco, Lance|date=July 11, 2001|accessdate=August 30, 2014|archive-date=Marso 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194106/http://idobi.com/news/2001/07/jaguars-xtype-and-janet-jackson-go-on-tour/|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |2002 |[[HBO]] | * |<ref>{{cite news|url=https://www.youtube.com/watch?v=aleldwm0w_8|title=Live in Hawaii HBO Ad|work=[[HBO]]|date=2001|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2004 |[[CBS]] | * |<ref>{{cite news|url=http://repertoire.bmi.com/title.asp?blnWriter=True&blnPublisher=True&blnArtist=True&keyID=0&ShowNbr=407400000&ShowSeqNbr=7&querytype=WorkID|archive-url=https://archive.today/20141121082455/http://repertoire.bmi.com/title.asp?blnWriter=True&blnPublisher=True&blnArtist=True&keyID=0&ShowNbr=407400000&ShowSeqNbr=7&querytype=WorkID|url-status=dead|archive-date=November 21, 2014|title=BMI - Repertoire Search|work=[[Broadcast Music, Inc.|BMI]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2004 |[[Black Entertainment Television|BET]] | * |<ref>{{cite news|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/bet-shines-bright-with-black-history-month-programming-58884332.html|title=BET Shines Bright With Black History Month Programming|work=[[PRNewswire]]|date=January 9, 2004|accessdate=August 30, 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/janet-jackson-featured-in-10-part-vignette-series-on-bet-network-for-black-history-month-58851462.html|title=Janet Jackson Featured in 10-Part Vignette Series on BET Network for Black History Month|work=[[PRNewswire]]|date=February 5, 2004|accessdate=August 30, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.d-word.com/people/LG|title=The D-Word|publisher=D-Word.com|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2008 |[[MTV]] | * |<ref>{{cite news|url=http://www.shereeshu.com/promos/janet-jackson-02.php|title=sheree shu : producer|work=Shereeshu.com|date=2008|accessdate=August 30, 2014|archive-date=Nobiyembre 29, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129101148/http://www.shereeshu.com/promos/janet-jackson-02.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.newnownext.com/janet-jackson-spoofs-super-sweet-sixteen-and-brooke-from-real-world/02/2008/|title=Janet Jackson Spoofs Super Sweet Sixteen and Brooke from Real World|work=[[Logo TV]]|date=February 28, 2008|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2008 |[[LOGO (TV channel)|LOGO]] | * |<ref>{{cite news|url=http://www.towleroad.com/2008/03/logo-airs-celeb.html|title=LOGO Airs Celebrity PSA Response to Lawrence King Murder|work=[[LOGO (TV channel)|LOGO]]|date=March 10, 2008|accessdate=August 30, 2014|archive-date=Marso 31, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150331145538/http://www.towleroad.com/2008/03/logo-airs-celeb.html|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |2008 |[[Nivea|Nivea Cosmetics]] | * |<ref>{{cite news|url=http://niveausa.com/highlights/local_highlight/local_naturaltonevideng|title=WATCH THE NATURAL TONE TELEVISION COMMERCIAL|work=[[Nivea]]|date=August 3, 2008|accessdate=August 30, 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090219170710/http://niveausa.com/highlights/local_highlight/local_naturaltonevideng|archivedate=February 19, 2009}}</ref><ref>{{cite news|url=https://books.google.com/books?id=nTsDAAAAMBAJ&lpg=PA19&vq=janet&pg=PA19|title=Jet Eye|work=[[Jet (magazine)|Jet]]|date=September 1, 2008|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2010 |[[The Trevor Project]] | * |<ref>{{cite web|url=http://www.janetjackson.com/story/all/janet-jackson-psa-for-the-trevor-project--it-gets-better|title=Janet Jackson PSA for The Trevor Project - It Gets Better|work=JanetJackson.com|date=December 1, 2010|accessdate=August 30, 2014|archive-date=Nobiyembre 29, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129110550/http://www.janetjackson.com/story/all/janet-jackson-psa-for-the-trevor-project--it-gets-better|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |2012 |[[Nutrisystem]] | * |<ref>{{cite web|url=http://vimeo.com/42453487|title=ICONIC SUPERSTAR JANET JACKSON UNVEILED AS THE NEW FACE OF NUTRISYSTEM|work=[[Vimeo]]|publisher=Colella, Tom|date=2012|accessdate=August 30, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://vimeo.com/42453487|title=Nutrisystem - Janet Jackson "Success" Commercial|work=[[Vimeo]]|publisher=Colella, Tom|date=2012|accessdate=August 30, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://vimeo.com/50630857|title=NUTRISYSTEM JANET JACKSON|work=[[Vimeo]]|publisher=Best, Erika|date=2012|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2012 |[[amfAR]] | * |<ref>{{cite web|url=http://www.janetjackson.com/story/news/janet-jackson-amfar-psa-for-world-aids-day|title=JANET JACKSON amfAR PSA for World AIDS Day|publisher=JanetJackson.com|date=December 1, 2012|accessdate=August 30, 2014|archive-date=Nobiyembre 29, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129110711/http://www.janetjackson.com/story/news/janet-jackson-amfar-psa-for-world-aids-day|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.janetjackson.com/story/news/janet-to-be-honored-at-amfars-new-york-gala|title=Janet to be honored at amfAR's New York Gala|publisher=JanetJackson.com|date=January 15, 2013|accessdate=August 30, 2014|archive-date=Nobiyembre 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104205622/http://www.janetjackson.com/story/news/janet-to-be-honored-at-amfars-new-york-gala|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.janetjackson.com/story/news/janet-co-chairs-amfars-cinema-against-aids-xx|title=JANET Co-chairs amfAR's Cinema Against AIDS XX|publisher=JanetJackson.com|date=January 15, 2013|accessdate=August 30, 2014|archive-date=Nobiyembre 29, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129110824/http://www.janetjackson.com/story/news/janet-co-chairs-amfars-cinema-against-aids-xx|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |2013 |[[UNICEF]] | * Public service announcement for humanitarian assistance for world hunger relief |<ref>{{cite web|url=http://www.janetjackson.com/story/news/janet-jackson-lifts-her-voice-to-help-kids-in-west-and-central-africa|title=Janet Jackson Lifts Her Voice to Help Kids in West and Central Africa|publisher=JanetJackson.com|date=June 3, 2013|accessdate=August 30, 2014|archive-date=Agosto 6, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130806175420/http://www.janetjackson.com/story/news/janet-jackson-lifts-her-voice-to-help-kids-in-west-and-central-africa|url-status=dead}}</ref> |} == Diskograpiya == * ''[[Janet Jackson (album)|Janet Jackson]]'' (1982) * ''Dream Street'' (1984) * ''Control'' (1986) * ''Janet Jackson's Rhythm Nation 1814'' (1989) * ''janet.'' (1993) * ''The Velvet Rope'' (1997) * ''All for You'' (2001) * ''Damita Jo'' (2004) * ''20 Y.O.'' (2006) * ''Discipline'' (2008) * ''Unbreakable'' (2015) == Mga Tour == * Rhythm Nation World Tour (1990) * Janet World Tour (1993–95) * The Velvet Rope World Tour (1998–99) * All for You Tour (2001–02) * Rock Witchu Tour (2008) * Number Ones, Up Close and Personal (2011) * Unbreakable Tour (2015-16) * State Of The World Tour (2017) == Mga sanggunian == {{reflist}} {{BD|1966||Jackson, Janet}} [[Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga kompositor mula sa Estados Unidos]] hkhvf7nx3g7znpoako5otord7g1ujbj 0 234377 2205245 2138215 2026-04-29T15:34:16Z Senior Forte 115868 2205245 wikitext text/x-wiki [[File:The great Stalin.jpg|thumb|right|250px|Propagandang poster pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Unyong Sobyetiko]] na pinupuri si Dakilang Stalin. Siya ang namahala ng USSR mula sa pagkamatay ni [[Vladimir Lenin]].]] Ang '''Stalinismo''' ({{lang-ru|Сталинизм}}) ay ang interpretasyong ideolohikal ng [[Marxismo–Leninismo]] at pamamaraan ng pamamahala na ipinatupad ni [[Josef Stalin]] sa [[Unyong Sobyetiko]] mula 1927 hanggang 1953 bilang [[totalitaryong]] [[unipartidistang]] [[estado]]. Inilalarawan ang kanyang diktadura sa mga patakaran tulad ng sapilitang kolektibisasyon, etnikong panunupil, malawakang pagbabantay, pagpapalakas ng [[tunggalian ng uri]], pagpapalaganap ng labis na [[kulto ng personalidad]], at pangingibabaw ng [[Partido Komunista ng Unyong Sobyetiko]] sa mga estadong satelite ng USSR, na itinaguriang taliba ng pandaigdigang himagsikan. Lumaho ito sa pagpanaw ni Stalin at pagsimula ng Pagtunaw ng Khruschev, kung saan inilunsad ang isang alon ng [[De-Stalinisasyon]]. ==Balangkas at Pundasyon== Tinitingnan ng ilang mananalaysay ang Stalinismo bilang repleksyon ng mga ideolohiya ng Marxismo at Leninismo, ngunit ang ilan ay nangangatwiran na ito ay hiwalay sa mga sosyalistang mithiin na pinanggalingan nito. Pagkatapos ng pampolitikang pakikibaka na nagtapos sa pagkatalo ng mga Bukharinista, ang Kanang Tendensya ng Partido, ang Stalinismo ay malayang hubugin ang patakaran nang walang pagsalungat, na nag-udyok sa isang panahon ng malupit na totalitarianismo na tumungo sa mabilis na industriyalisasyon kapalit ang buhay ng tao. Mula 1917 hanggang 1924, bagaman madalas na lumitaw na nagkakaisa, sina Stalin, Vladimir Lenin, at Leon Trotsky ay may nakikitang pagkakaiba sa ideolohiya. Sa kanyang pakikipagtalo kay Trotsky, inalis ni Stalin ang tungkulin ng mga manggagawa sa mga maunlad na kapitalistang bansa. Itinuturing ng ibang pinunong Bolshebista ng Himagsikang Oktubre 1917 ang kanilang rebolusyon na simula pa lamang, kung saan ang Rusya ang pambuwelo sa daan patungo sa pandaigdigang paghihimagsik. Ipinakilala ni Stalin ang ideya ng sosyalismo sa isang bansa noong taglagas ng 1924, isang teorya na kabaligtaran ng permanenteng rebolusyon ni Trotsky at lahat ng naunang sosyalistikong mga tesis. Ang rebolusyon ay hindi lumaganap sa labas ng Rusya gaya ng inakala ni Lenin na ito ay malapit nang lumaganap. Ang rebolusyon ay hindi nagtagumpay kahit sa loob ng ibang mga dating teritoryo ng Imperyong Ruso—tulad ng [[Polonya]], [[Pinlandiya]], [[Litwanya]], [[Letonya]], at [[Estonya]]. Sa kabaligtaran, ang mga bansang ito ay bumalik sa kapitalistang burges na paghahari. Sa kabila nito, noong taglagas ng 1924, ang ideya ni Stalin tungkol sa sosyalismo sa Sobyetikong Rusya ay una nang itinuturing na kasunod ng kalapastanganan ng ibang mga miyembro ng Politburo, kabilang sina Zinoviev at Kamenev sa kaliwang intelektwal; Rykov, Bukharin, at Tomsky sa pragmatikong kanan; at ang makapangyarihang Trotsky, na hindi kabilang sa kanyang sarili. Walang sinuman ang magtuturing na ang konsepto ni Stalin ay isang potensyal na karagdagan sa ideolohiyang komunista. Ang sosyalismo ni Stalin sa isang bansang doktrina ay hindi maipapataw hanggang sa siya ay malapit nang maging awtokratikong pinuno ng Unyong Sobyetiko noong 1929. Si Bukharin at ang Kanang Oposisyon ay nagpahayag ng kanilang suporta sa pagpapataw ng mga ideya ni Stalin, dahil si Trotsky ay ipinatapon, at sina Zinoviev at Kamenev ay pinatalsik sa partido. Sa isang panayam noong 1936 sa Amerikanong mamamahayag na si Roy W. Howard, ipinahayag ni Stalin ang kanyang pagtanggi sa rebolusyong pandaigdig at sinabing, "Hindi kami nagkaroon ng ganoong mga plano at intensyon" at "Ang pagluluwas ng rebolusyon ay walang kapararakan". ==Patakaran== ===Ideolohikong Panunupil at Pagsensura=== Sa ilalim ni Stalin, ang panunupil ay pinalawak sa akademikong iskolarsip, mga likas na agham, at mga larangang pampanitikan. Sa partikular, ang teorya ng relatibidad ni Einstein ay napapailalim sa pampublikong pagtuligsa, marami sa kanyang mga ideya ay tinanggihan sa ideolohikal na batayan at hinatulan bilang ideyalismong burges sa panahon ni Stalin. Ang isang patakaran ng ideolohikal na panunupil ay nakaapekto sa iba't ibang larangan ng disiplina gaya ng genetika, sibernetika, biyolohiya, linggwistika, pisika, sosyolohiya, sikolohiya, pedolohiya, matematika, ekonomika, at estadistika. Ang mga pseudosiyentipikong teorya ng [[Trofim Lysenko]] ay pinaboran kaysa sa iba pang mga siyentipikong disiplina noong panahon ni Stalin. Napilitan ang mga Sobyetikong dalub-agham na tuligsain ang anumang gawaing sumasalungat sa Lysenko. Mahigit sa 3,000 biologist ang ikinulong, sinibak, o pinatay dahil sa pagtatangkang tutulan ang mga ideya ni Lysenko at ang henetikong pananaliksik ay epektibong nawasak hanggang sa pagkamatay ni Stalin noong 1953. Dahil sa ideolohikal na impluwensya ng Lysenkoismo, ang mga ani ng pananim sa USSR ay humina. Ipinatupad ang ortodoksiya sa larangan ng kultura. Bago ang pamumuno ni Stalin, ang mga kinatawan sa panitikan, relihiyon at pambansa ay may ilang antas ng awtonomiya noong 1920s ngunit ang mga grupong ito ay mahigpit na sinupil noong panahong Stalinista. Ang sosyalistang reyalismo ay ipinataw sa masining na produksyon at iba pang malikhaing industriya tulad ng musika, pelikula kasama ang mga isports ay napapailalim sa matinding antas ng kontrol sa pulitika.Ang makasaysayang palsipikasyon ng mga kaganapang pampulitika tulad ng Himagsikang Oktubre at ang Brest-Litovsk Treaty ay naging isang natatanging elemento ng rehimen ni Stalin. Ang isang kapansin-pansing halimbawa ay ang publikasyon noong 1938, Kasaysayan ng Partido Komunista ng Unyong Sobyetiko (Bolshebista), kung saan ang kasaysayan ng namamahalang partido ay makabuluhang binago at binago kabilang ang kahalagahan ng mga nangunguna sa panahon ng rebolusyong Bolshebista. Sa pagbabalik-tanaw, ang mga pangunahing kasamahan ni Lenin tulad nina Zinoviev, Trotsky, Radek at Bukharin ay ipinakita bilang "nag-aalinlangan", "mga oportunista" at "mga dayuhang espiya" samantalang si Stalin ay inilalarawan bilang pangunahing disiplina sa panahon ng rebolusyon. Gayunpaman, sa katotohanan, si Stalin ay itinuturing na isang medyo hindi kilalang pigura na may pangalawang kahalagahan sa oras ng kaganapan. ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Komunismo]] [[Kategorya:Unyong Sobyet]] 7lj1amog5d1y6v25m0o0czyk3ohmprd 0 239605 2205281 2090407 2026-04-29T22:10:34Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205281 wikitext text/x-wiki {{update|reason=Artikulo|date=Agosto 2023}} Ang '''Fandom''' (dating '''Wikicities''') ay isang serbisyo para sa pag-''host'' ng mga websayt at [[wiki]]. Ang [[websayt]] ay libre,<ref>Henry K. Lee (Agosto 29, 2014). [http://www.sfgate.com/crime/article/Boyfriend-charged-with-murder-in-Bernal-Heights-5719381.php "''Boyfriend charged with murder in Bernal Heights death''"]. SFGate. Nakuha noong Abril 29, 2015.</ref><ref>John K Waters and John Lester (2010). [http://books.google.ca/books?id=Jrqmi1cHuu4C&pg=PA171&dq=Wikia+is+free&hl=en&sa=X&ei=kgsaVLO5IpD4yQS-7oDgAg&ved=0CCQQ6AEwAjgK#v=onepage&q=Wikia%20is%20free&f=false ''The Everything Guide to Social Media: All you need to know about participating in today's most popular online communities'']. Adams Media. p. 171. Nakuha noong Abril 29, 2015.</ref> nakakakuha ng kita mula sa [[pagpapatalastas]], at naglilimbag ang mga kontribusyon na binibigay ng mga tao sa ilalim ng lisensyang ''copyleft''. Nagho-''host'' ang Wikia ng maraming mga wiki gamit ang [[MediaWiki]], isang wiki ''[[software]]'' na ''open-source'' (bukas na pinagmulan). Ang nagpapagana nito, ang Wikia, Inc., ay isang kumpanyang kumikita na nakabase sa [[Delaware]] na tinatag noong huling bahagi ng 2004<ref>Pink, Daniel H. (2005-03-13). [http://www.wired.com/wired/archive/13.03/wiki.html "The Book Stops Here"]. Wired (13.03). Nakuha 2015/04/29.</ref> nina [[Jimmy Wales]] at Angela Beesley &mdash; ang mga ''Chairman Emeritus'' (Emeritus na Tagapangulo) at ''Advisory Board'' (Konsehong Tagapayo) ng [[Pundasyong Wikimedia]] &mdash; at si Craig Palmer ang ''Chief Executive Officer'' (Punong Ehekutibong Opisyal).<ref>Marlowe, C. (2011-10-13). [http://www.dmwmedia.com/news/2011/10/13/wikia-names-ex-gracenote-craig-palmer-as-ceo "Wikia names ex-Gracenote Craig Palmer as CEO"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016020401/http://www.dmwmedia.com/news/2011/10/13/wikia-names-ex-gracenote-craig-palmer-as-ceo |date=2011-10-16 }}. Digital Media Wire. Nakuha 2015/04/29.</ref> ==Mga sanggunian== <references /> [[Kategorya:Internet]] [[Kategorya:Mga kompanya]] {{Stub}} ot4znokip12fjbsa82cwp19290mfie7 0 239885 2205331 2197653 2026-04-30T04:07:14Z Exec8 780 2205331 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision <!-- Basic info -->| name = Rehiyon ng Pulo ng Negros | official_name = <i> Negros Island Region (NIR) </i> | native_name =<small>''Rehiyon sang Isla sang Negros'' <small>([[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]])</small><br>''Rehiyon sa Isla sa Negros'' <small>([[Wikang Cebuano|Cebuano]])</small></small> | settlement_type = [[Regions of the Philippines|Rehiyon]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 260 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Mt. Kanlaon view from Don Salvador Benedicto.jpg | image2 = Bacolod New Government Center 2023-08-06.jpg | image3 = Siquijor Church 2.jpg | image4 = WaterFalls2021.jpg | image5 = The Ruins Mansion of Bacolod.jpg }} '''Paikot-kaliwa mula sa itaas''': [[Bulkang Kanlaon]], Simbahan ng St. Francis of Assisi ([[Siquijor]]), [[The Ruins]], [[Bayawan|Talon ng Niludhan]] | established_title = Pagkatatag | established_date = Mayo 29, 2015 (una)<br />Hunyo 11, 2024 (ikalawa) <!-- Motto -->| nickname = | motto = <!-- Location --> | image_map = Negros Island Region in Philippines.svg | map_caption = Lokasyon sa loob ng&nbsp;Pilipinas | coordinates = | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{PHL}} | subdivision_type1 = Pangkat pulo | subdivision_name1 = [[Kabisayaan]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government -->| seat_type = Mga Sentrong Pang-rehiyon | seat = [[Bacolod]] at [[Dumaguete]] (''pansamantala/kinikilala'') | seat1_type = Pinakamalaking lungsod | seat1 = [[Bacolod]] <!-- Politics -->| leader_title = | leader_name = <!-- Area --> | area_total_km2 = 13,525.56 | area_footnotes = | elevation_max_ft = 8,087 | elevation_max_point = [[Bulkang Kanlaon]] <!-- Population -->| population_as_of = 2020 senso | population_total = 4,760,340 | population_rank = | population_footnotes = {{PH census|2020}} | population_density_rank = | population_density_km2 = auto <!-- General information -->| timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | iso_code = <!-- Others -->| blank_name_sec1 = [[Mga lalawigan ng Pilipinas|Mga lalawigan]] | blank_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = 3&nbsp;provinces&nbsp;and&nbsp;1&nbsp;highly-urbanized&nbsp;city | [[Negros Occidental]] | [[Negros Oriental]] | [[Siquijor]] }} | blank1_name_sec1 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Malayang lungsod]] | blank1_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 1 | [[Bacolod]] }} | blank2_name_sec1 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Nakapaloob na lungsod]] | blank2_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 18 | [[Bago, Negros Occidental|Bago]] | [[Bais, Negros Oriental|Bais]] | [[Bayawan]] | [[Cadiz, Negros Occidental|Cadiz]] | [[Canlaon]] | [[Dumaguete]] | [[Escalante, Negros Occidental|Escalante]] | [[Guihulngan]] | [[Himamaylan]] | [[Kabankalan]] | [[La Carlota, Negros Occidental|La Carlota]] | [[Sagay, Negros Occidental|Sagay]] | [[San Carlos, Negros Occidental|San Carlos]] | [[Silay]] | [[Sipalay]] | [[Talisay, Negros Occidental|Talisay]] | [[Tanjay]] | [[Victorias]] }} | blank3_name_sec1 = [[Mga bayan ng Pilipinas|Bayan]] | blank3_info_sec1 = 44 | blank4_name_sec1 = [[Barangay]] | blank4_info_sec1 = 1,353 | blank5_name_sec1 = | blank5_info_sec1 = | blank_name_sec2 = [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]] | blank_info_sec2 = {{hlist | item-style=white-space:nowrap; | [[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]] | [[Wikang Cebuano|Cebuano]] | [[Wikang Tagalog|Tagalog]] | [[Wikang Ingles|Ingles]] }} | image_map1 = {{hidden begin|title=OpenStreetMap|ta1=center}}{{Infobox mapframe|frame-width=250|zoom=7}}{{hidden end}} }} Ang '''Rehiyon ng Pulo ng Negros''' ({{lang-en|Negros Island Region}}) ay isang [[rehiyon sa Pilipinas|pampangasiwaang rehiyon]] sa [[Pilipinas]] na kinapapalooban ng mga [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Negros Occidental]], [[Negros Oriental]], [[Siquijor]], at ng lubos na urbanisadong lungsod ng [[Lungsod ng Bacolod|Bacolod]]. Noong ika-29 ng Marso 2015, nagpalabas ng Kautusang Tagapagpaganap Blg. 183 si Pangulong [[Benigno Aquino III]] na pormal na nagtatatag sa rehiyon.<ref>{{cite web|title=Pahayag ni Kalihim Roxas ukol sa Executive Order 183 na lumilikha ng Negros Island Region|url=http://www.gov.ph/2015/06/05/pahayag-ni-kalihim-roxas-ukol-sa-executive-order-183-na-lumilikha-ng-negros-island-region/|website=Official Gazette|publisher=Republic of the Philippines|accessdate=5 Hunyo 2015|archive-date=7 Hunyo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150607083718/http://www.gov.ph/2015/06/05/pahayag-ni-kalihim-roxas-ukol-sa-executive-order-183-na-lumilikha-ng-negros-island-region/|url-status=dead}}</ref> Itinatag muli ang rehiyon noong Hunyo 12, 2024 sa pamamagitan ng pagsasabatas ng Republic Act No. 12000 na ipinirma ng kasalukuyang pangulo ng Pilipinas, Bongbong Marcos Jr.<ref>{{cite web|title=Marcos signs law creating new Negros Island Region|url=https://www.philstar.com/headlines/2024/06/13/2362599/marcos-signs-law-creating-new-negros-island-region|website=Philstar|publisher=Republic of the Philippines|accessdate=12 Abril 2025}}</ref> ==Sangay Pampulitika== {| class="wikitable sortable" style="background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 class="unsortable" | Lalawigan {{font|{{small|o}} {{abbr|''HUC''|Highly urbanized city; pinangangasiwaan nang malaya mula sa alinmang lalawigan}}|css=font-weight:normal}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kabisera ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2020)}}{{PH census|2020}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Lawak<ref name="PSA-NSCB-ProvinceList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Provinces|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp|website=[[Philippine Statistics Authority]]|access-date=March 29, 2016|archive-date=Septiyembre 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160912160311/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp|url-status=dead}}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Kapal ng Populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{Abbr|Muni.|Munisipalidad o bayan}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Bgy.|Barangay}} |- ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 |Negros Occidental | [[Bacolod]] | {{percent and number|2623172|4159557|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|7,802.54|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2623172/7,802.54|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} |12<!-- maliban sa Bacolod --> | 19 | 601 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 |Negros Oriental | [[Dumaguete]] | {{percent and number|1432990|4159557|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5,385.53|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1432990/5,385.53|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} |6 | 19 | 557 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 |Siquijor | [[Siquijor, Siquijor|Siquijor]] | {{percent and number|103395|4159557|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|337.49|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|103395/337.49|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} |0 | 6 | 134 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;border-right:0;font-weight:normal;" | [[Bacolod]] | style="text-align:right;border-left:0;" | † | — | {{percent and number|600783|4159557|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|162.67|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|600783/162.67|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | — | — | 61 |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=4 style="text-align:left;" | Total ! scope="col" style="text-align:right;" | 4,760,340 ! scope="col" style="text-align:right;" | 14,140.74 ! scope="col" | {{convert|14,140.74|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|4760340/14,140.74|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|4760340/14,140.74|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 19 ! scope="col" | 44 ! scope="col" | 1,353 |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey" | colspan="13" style="padding-left:1em;" | {{Color box|#FDFDFD|†|border=darkgray}} Ang Bacolod ay isang lubos na urbanisadong lungsod, kaya ang bilang ng tao ay hindi isinasama sa Negros Occidental |} Ang Negros Occidental ay nahahatì sa 19 bayan at 13 lungsod. Ito ay ang may pinakamaraming lungsod sa lahat ng mga lalawigan sa Pilipinas. Bagama't ang Bacolod ay ang ulunlungsod, ito ay pinamamahalaan na hiwalay sa lalawigan bílang lubos na urbanisadong lungsod. Ang Negros Oriental ay nahahati sa 19 bayan at 6 na lungsod, na nahahatì rin sa 557 na barangay. Samantalang ang Siquijor ay isang pulong lalawigan na nahahati sa 6 na bayan, na nahahati rin sa 134 na barangay. ===Mga nakapaloob na lungsod=== ;Negros Occidental *[[Bago, Negros Occidental|Bago]] *[[Cadiz, Negros Occidental|Cadiz]] *[[Escalante, Negros Occidental|Escalante]] *[[Himamaylan]] *[[Kabankalan]] *[[La Carlota, Negros Occidental|La Carlota]] *[[Sagay, Negros Occidental|Sagay]] *[[San Carlos, Negros Occidental|San Carlos]] *[[Silay]] *[[Sipalay]] *[[Talisay, Negros Occidental|Talisay]] *[[Victorias]] ;Negros Oriental *[[Bais, Negros Oriental|Bais]] *[[Bayawan]] *[[Canlaon]] *[[Dumaguete]] *[[Guihulngan]] *[[Tanjay]] {{bar box |title=Wikang Sinasalita, 2000<ref>[https://psa.gov.ph/content/negros-occidental-fourth-most-populated-province-philippines-results-2000-census-population Table 4. Household Population by Ethnicity and Sex: Negros Occidental, 2000]</ref><ref>[https://psa.gov.ph/content/negros-oriental-more-one-third-houses-were-built-latter-90s-results-2000-census-population Table 4. Household Population by Ethnicity and Sex: Negros Oriental, 2000]</ref><ref>[https://psa.gov.ph/content/bacolod-city-nine-ten-had-attended-school-results-2000-census-population-and-housing-nso Table 4. Household Population by Ethnicity and Sex: Bacolod City, 2000]</ref> |titlebar=#f99 |left1=Wika |right1=Nagsasalita '000 |float=right |bars= {{bar pixel|[[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]]|Indigo|57.0||2,107}} {{bar pixel|[[Wikang Cebuano|Cebuano]]|Blue|41.0||1,513}} }} ==Kasaysayan== ===Mga unang kurukuro=== Ang pagtutulak na magkaroon ng iisang islang rehiyon ay sinimulan sa usapan ng dáting Gobernador Bitay Lacson at ang yumaong dáting Gobernador Emilio Macias pagkatapos ang Himagsikan ng Lakas ng Bayan o Rebolusyong EDSA. Naganap ang usapan sa pagitan nang mga taóng 1986 at hulihan ng kanilang mga panunungkulan ng 1992. Ang sumunod sa kanilang sina dáting Gobernador Rafael Coscoluella at dáting Gobernador ngayo'y Kinatawang George Arnaiz ay nagtulak ng hakbang at tinukoy na ang Lungsod Kabankalan sa Negros Occidental at ang kalapit nitong bayan ng Mabinay sa Negros Orriental ang ang maging kambal-lunsuran ng rehiyon. ===Pagkatatag=== Noong ika-29 ng Marso 2015, ang Pangulong [[Benigno Aquino III]] ang naglagda ng Kautusang Tagapagpaganap Blg. 183, na pagsamahin ang dalawang lalawigan ng Negros sa iisang rehiyon. Hinihiwalay nito ang Negros Occidental sa Rehiyon VI at ang Negros Oriental sa Rehiyon VII. Kayâ naging 18 ang bílang ng mga rehiyon sa Pilipinas. ===Pagpawalang-bisa=== Ipinapawalang-bisa ng Pangulong [[Rodrigo Duterte]] ang Kautusang Tagapagpaganap Blg. 183 ni Benigno Aquino III, sa pamamagitan ng paglagda ng Kautusang Tagapagpaganap Blg. 38 sa kadahilanan ng dating kalihim ng [[Kagawaran ng Badyet at Pamamahala (Pilipinas)|Kagawaran ng Badyet at Pamahala]] na si [[Benjamin Diokno]] ng pagpanatili ng rehiyon na umaabot ng higit ₱19 bilyon. Ikinadismaya at ikinalulungkot ito ng mga opisyal ng Negros dahil sa pagpawalang-bisa ng rehiyon. ===Muling pagkatatag=== Noong Hunyo 11, 2024, ang Senate Bill No. 2507 ng senador na si JV Ejercito ay nilagdaan ni Pangulong [[Ferdinand Marcos Jr.]] bilang Republic Act No. 12000. Ang muling itinatag na rehiyon, sa pagkakataong ito, ay kasama ang kalapit na isla ng Siquijor, sa kahilingan ng mga awtoridad ng probinsiya; Ang Siquijor, na dating bahagi ng Rehiyon VII kasama ang Negros Oriental, ay bahagi ng Negros Oriental hanggang sa naging malayang lalawigan ito noong 1971. Labing-anim na tanggapan ng pamahalaang panrehiyon ang itatayo sa Dumaguete, habang labing-apat ang itatayo sa Bacolod. Nagsusumamo si Wilfredo Capundag Jr., ang alkalde ng San Juan, Siquijor, na palitan ang pangalan ng rehiyon sa Negros Island-Siquijor Administrative Region (NISAR) upang kilalanin ang pagsasama ng kanyang lalawigan. == Ekonomiya == Nakasalalay sa produksiyon ng [[asukal]] ang ekonomiya ng rehiyon. == Transportasyon == [[Talaksan:Bacolod-Silay City International Airport exterior.jpg|250px|thumbnail|right|Paliparan ng Bacolod-Silay]] Ang [[Paliparang Pandaigdig ng Bacolod–Silay]] at [[Paliparan ng Sibulan]] sa [[Dumaguete]] ang dalawang paliparan ng rehiyon. Konektado ang mga ito ng mga regular na komersiyal na lipad mula [[Maynila]] at [[Cebu]], habang ang Bacolod–Silay ay may regular na koneksiyon sa [[Davao]]. == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Rehiyon ng Pulo ng Negros}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] jtmsct186ljh01vnebbo0ghliy1vqb5 2205384 2205331 2026-04-30T04:59:32Z Exec8 780 2205384 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision <!-- Basic info -->| name = Rehiyon ng Pulo ng Negros | official_name = <i> Negros Island Region (NIR) </i> | native_name =<small>''Rehiyon sang Isla sang Negros'' <small>([[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]])</small><br>''Rehiyon sa Isla sa Negros'' <small>([[Wikang Cebuano|Cebuano]])</small></small> | settlement_type = [[Regions of the Philippines|Rehiyon]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 260 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Mt. Kanlaon view from Don Salvador Benedicto.jpg | image2 = Bacolod New Government Center 2023-08-06.jpg | image3 = Siquijor Church 2.jpg | image4 = WaterFalls2021.jpg | image5 = The Ruins Mansion of Bacolod.jpg }} '''Paikot-kaliwa mula sa itaas''': [[Bulkang Kanlaon]], Simbahan ng St. Francis of Assisi ([[Siquijor]]), [[The Ruins]], [[Bayawan|Talon ng Niludhan]] | established_title = Pagkatatag | established_date = Mayo 29, 2015 (una)<br />Hunyo 11, 2024 (ikalawa) <!-- Motto -->| nickname = | motto = <!-- Location --> | image_map = Negros Island Region in Philippines.svg | map_caption = Lokasyon sa loob ng&nbsp;Pilipinas | coordinates = | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{PHL}} | subdivision_type1 = Pangkat pulo | subdivision_name1 = [[Kabisayaan]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government -->| seat_type = Mga Sentrong Pang-rehiyon | seat = [[Bacolod]] at [[Dumaguete]] (''pansamantala/kinikilala'') | seat1_type = Pinakamalaking lungsod | seat1 = [[Bacolod]] <!-- Politics -->| leader_title = | leader_name = <!-- Area --> | area_total_km2 = 13,525.56 | area_footnotes = | elevation_max_ft = 8,087 | elevation_max_point = [[Bulkang Kanlaon]] <!-- Population -->| population_as_of = 2020 senso | population_total = 4,760,340 | population_rank = | population_footnotes = {{PH census|2020}} | population_density_rank = | population_density_km2 = auto <!-- General information -->| timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | iso_code = <!-- Others -->| blank_name_sec1 = [[Mga lalawigan ng Pilipinas|Mga lalawigan]] | blank_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = 3&nbsp;provinces&nbsp;and&nbsp;1&nbsp;highly-urbanized&nbsp;city | [[Negros Occidental]] | [[Negros Oriental]] | [[Siquijor]] }} | blank1_name_sec1 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Malayang lungsod]] | blank1_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 1 | [[Bacolod]] }} | blank2_name_sec1 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Nakapaloob na lungsod]] | blank2_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 18 | [[Bago, Negros Occidental|Bago]] | [[Bais, Negros Oriental|Bais]] | [[Bayawan]] | [[Cadiz, Negros Occidental|Cadiz]] | [[Canlaon]] | [[Dumaguete]] | [[Escalante, Negros Occidental|Escalante]] | [[Guihulngan]] | [[Himamaylan]] | [[Kabankalan]] | [[La Carlota, Negros Occidental|La Carlota]] | [[Sagay, Negros Occidental|Sagay]] | [[San Carlos, Negros Occidental|San Carlos]] | [[Silay]] | [[Sipalay]] | [[Talisay, Negros Occidental|Talisay]] | [[Tanjay]] | [[Victorias]] }} | blank3_name_sec1 = [[Mga bayan ng Pilipinas|Bayan]] | blank3_info_sec1 = 44 | blank4_name_sec1 = [[Barangay]] | blank4_info_sec1 = 1,353 | blank5_name_sec1 = | blank5_info_sec1 = | blank_name_sec2 = [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]] | blank_info_sec2 = {{hlist | item-style=white-space:nowrap; | [[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]] | [[Wikang Cebuano|Cebuano]] | [[Wikang Tagalog|Tagalog]] | [[Wikang Ingles|Ingles]] }} | image_map1 = {{hidden begin|title=OpenStreetMap|ta1=center}}{{Infobox mapframe|frame-width=250|zoom=7}}{{hidden end}} }} Ang '''Rehiyon ng Pulo ng Negros''' ({{lang-en|Negros Island Region}}) ay isang [[rehiyon sa Pilipinas|pampangasiwaang rehiyon]] sa [[Pilipinas]] na kinapapalooban ng mga [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Negros Occidental]], [[Negros Oriental]], [[Siquijor]], at ng lubos na urbanisadong lungsod ng [[Lungsod ng Bacolod|Bacolod]]. Noong ika-29 ng Marso 2015, nagpalabas ng Kautusang Tagapagpaganap Blg. 183 si Pangulong [[Benigno Aquino III]] na pormal na nagtatatag sa rehiyon.<ref>{{cite web|title=Pahayag ni Kalihim Roxas ukol sa Executive Order 183 na lumilikha ng Negros Island Region|url=http://www.gov.ph/2015/06/05/pahayag-ni-kalihim-roxas-ukol-sa-executive-order-183-na-lumilikha-ng-negros-island-region/|website=Official Gazette|publisher=Republic of the Philippines|accessdate=5 Hunyo 2015|archive-date=7 Hunyo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150607083718/http://www.gov.ph/2015/06/05/pahayag-ni-kalihim-roxas-ukol-sa-executive-order-183-na-lumilikha-ng-negros-island-region/|url-status=dead}}</ref> Itinatag muli ang rehiyon noong Hunyo 12, 2024 sa pamamagitan ng pagsasabatas ng Republic Act No. 12000 na ipinirma ng kasalukuyang pangulo ng Pilipinas, Bongbong Marcos Jr.<ref>{{cite web|title=Marcos signs law creating new Negros Island Region|url=https://www.philstar.com/headlines/2024/06/13/2362599/marcos-signs-law-creating-new-negros-island-region|website=Philstar|publisher=Republic of the Philippines|accessdate=12 Abril 2025}}</ref> ==Sangay Pampulitika== {| class="wikitable sortable" style="background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 class="unsortable" | Lalawigan {{font|{{small|o}} {{abbr|''HUC''|Highly urbanized city; pinangangasiwaan nang malaya mula sa alinmang lalawigan}}|css=font-weight:normal}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kabisera ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2020)}}{{PH census|2020}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Lawak<ref name="PSA-NSCB-ProvinceList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Provinces|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp|website=[[Philippine Statistics Authority]]|access-date=March 29, 2016|archive-date=Septiyembre 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160912160311/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp|url-status=dead}}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Kapal ng Populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{Abbr|Muni.|Munisipalidad o bayan}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Bgy.|Barangay}} |- ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 |Negros Occidental | [[Bacolod]] | {{percent and number|2623172|4159557|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|7,802.54|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2623172/7,802.54|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} |12<!-- maliban sa Bacolod --> | 19 | 601 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 |Negros Oriental | [[Dumaguete]] | {{percent and number|1432990|4159557|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5,385.53|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1432990/5,385.53|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} |6 | 19 | 557 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 |Siquijor | [[Siquijor, Siquijor|Siquijor]] | {{percent and number|103395|4159557|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|337.49|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|103395/337.49|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} |0 | 6 | 134 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;border-right:0;font-weight:normal;" | [[Bacolod]] | style="text-align:right;border-left:0;" | † | — | {{percent and number|600783|4159557|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|162.67|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|600783/162.67|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | — | — | 61 |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=4 style="text-align:left;" | Total ! scope="col" style="text-align:right;" | 4,760,340 ! scope="col" style="text-align:right;" | 14,140.74 ! scope="col" | {{convert|14,140.74|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|4760340/14,140.74|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|4760340/14,140.74|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 19 ! scope="col" | 44 ! scope="col" | 1,353 |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey" | colspan="13" style="padding-left:1em;" | {{Color box|#FDFDFD|†|border=darkgray}} Ang Bacolod ay isang lubos na urbanisadong lungsod, kaya ang bilang ng tao ay hindi isinasama sa Negros Occidental |} Ang Negros Occidental ay nahahatì sa 19 bayan at 13 lungsod. Ito ay ang may pinakamaraming lungsod sa lahat ng mga lalawigan sa Pilipinas. Bagama't ang Bacolod ay ang ulunlungsod, ito ay pinamamahalaan na hiwalay sa lalawigan bílang lubos na urbanisadong lungsod. Ang Negros Oriental ay nahahati sa 19 bayan at 6 na lungsod, na nahahatì rin sa 557 na barangay. Samantalang ang Siquijor ay isang pulong lalawigan na nahahati sa 6 na bayan, na nahahati rin sa 134 na barangay. ===Mga nakapaloob na lungsod=== ;Negros Occidental *[[Bago, Negros Occidental|Bago]] *[[Cadiz, Negros Occidental|Cadiz]] *[[Escalante, Negros Occidental|Escalante]] *[[Himamaylan]] *[[Kabankalan]] *[[La Carlota, Negros Occidental|La Carlota]] *[[Sagay, Negros Occidental|Sagay]] *[[San Carlos, Negros Occidental|San Carlos]] *[[Silay]] *[[Sipalay]] *[[Talisay, Negros Occidental|Talisay]] *[[Victorias]] ;Negros Oriental *[[Bais, Negros Oriental|Bais]] *[[Bayawan]] *[[Canlaon]] *[[Dumaguete]] *[[Guihulngan]] *[[Tanjay]] {{bar box |title=Wikang Sinasalita, 2000<ref>[https://psa.gov.ph/content/negros-occidental-fourth-most-populated-province-philippines-results-2000-census-population Table 4. Household Population by Ethnicity and Sex: Negros Occidental, 2000]</ref><ref>[https://psa.gov.ph/content/negros-oriental-more-one-third-houses-were-built-latter-90s-results-2000-census-population Table 4. Household Population by Ethnicity and Sex: Negros Oriental, 2000]</ref><ref>[https://psa.gov.ph/content/bacolod-city-nine-ten-had-attended-school-results-2000-census-population-and-housing-nso Table 4. Household Population by Ethnicity and Sex: Bacolod City, 2000]</ref> |titlebar=#f99 |left1=Wika |right1=Nagsasalita '000 |float=right |bars= {{bar pixel|[[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]]|Indigo|57.0||2,107}} {{bar pixel|[[Wikang Cebuano|Cebuano]]|Blue|41.0||1,513}} }} ==Kasaysayan== ===Mga unang kurukuro=== Ang pagtutulak na magkaroon ng iisang islang rehiyon ay sinimulan sa usapan ng dáting Gobernador Bitay Lacson at ang yumaong dáting Gobernador Emilio Macias pagkatapos ang Himagsikan ng Lakas ng Bayan o Rebolusyong EDSA. Naganap ang usapan sa pagitan nang mga taóng 1986 at hulihan ng kanilang mga panunungkulan ng 1992. Ang sumunod sa kanilang sina dáting Gobernador Rafael Coscoluella at dáting Gobernador ngayo'y Kinatawang George Arnaiz ay nagtulak ng hakbang at tinukoy na ang Lungsod Kabankalan sa Negros Occidental at ang kalapit nitong bayan ng Mabinay sa Negros Orriental ang ang maging kambal-lunsuran ng rehiyon. ===Pagkatatag=== Noong ika-29 ng Marso 2015, ang Pangulong [[Benigno Aquino III]] ang naglagda ng Kautusang Tagapagpaganap Blg. 183, na pagsamahin ang dalawang lalawigan ng Negros sa iisang rehiyon. Hinihiwalay nito ang Negros Occidental sa Rehiyon VI at ang Negros Oriental sa Rehiyon VII. Kayâ naging 18 ang bílang ng mga rehiyon sa Pilipinas. ===Pagpawalang-bisa=== Ipinapawalang-bisa ng Pangulong [[Rodrigo Duterte]] ang Kautusang Tagapagpaganap Blg. 183 ni Benigno Aquino III, sa pamamagitan ng paglagda ng Kautusang Tagapagpaganap Blg. 38 sa kadahilanan ng dating kalihim ng [[Kagawaran ng Badyet at Pamamahala (Pilipinas)|Kagawaran ng Badyet at Pamahala]] na si [[Benjamin Diokno]] ng pagpanatili ng rehiyon na umaabot ng higit ₱19 bilyon. Ikinadismaya at ikinalulungkot ito ng mga opisyal ng Negros dahil sa pagpawalang-bisa ng rehiyon. ===Muling pagkatatag=== Noong Hunyo 11, 2024, ang Senate Bill No. 2507 ng senador na si JV Ejercito ay nilagdaan ni Pangulong [[Ferdinand Marcos Jr.]] bilang Republic Act No. 12000. Ang muling itinatag na rehiyon, sa pagkakataong ito, ay kasama ang kalapit na isla ng Siquijor, sa kahilingan ng mga awtoridad ng probinsiya; Ang Siquijor, na dating bahagi ng Rehiyon VII kasama ang Negros Oriental, ay bahagi ng Negros Oriental hanggang sa naging malayang lalawigan ito noong 1971. Labing-anim na tanggapan ng pamahalaang panrehiyon ang itatayo sa Dumaguete, habang labing-apat ang itatayo sa Bacolod. Nagsusumamo si Wilfredo Capundag Jr., ang alkalde ng San Juan, Siquijor, na palitan ang pangalan ng rehiyon sa Negros Island-Siquijor Administrative Region (NISAR) upang kilalanin ang pagsasama ng kanyang lalawigan. == Ekonomiya == Nakasalalay sa produksiyon ng [[asukal]] ang ekonomiya ng rehiyon. == Transportasyon == [[Talaksan:Bacolod-Silay City International Airport exterior.jpg|250px|thumbnail|right|Paliparan ng Bacolod-Silay]] Ang [[Paliparang Pandaigdig ng Bacolod–Silay]] at [[Paliparan ng Sibulan]] sa [[Dumaguete]] ang dalawang paliparan ng rehiyon. Konektado ang mga ito ng mga regular na komersiyal na lipad mula [[Maynila]] at [[Cebu]], habang ang Bacolod–Silay ay may regular na koneksiyon sa [[Davao]]. == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Rehiyon ng Pulo ng Negros}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] 701ml28mbhc1ye9vcmhcaojtnbsupbq 0 245545 2205224 2205223 2026-04-29T12:01:49Z Jojit fb 38 2205224 wikitext text/x-wiki {{Decadebox|193}} Ang '''dekada 1930''' (binibigkas na "labinsiyam na tatlumpu"; pinaikli bilang '''d. 19230''' o '''dekada '30''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada Bente''' ay ang panahong nagsimula noong Enero 1, 1930 at nagtapos noong Disyembre 31, 1939. Sa [[Estados Unidos]], ang ''Dust Bowl'' ang nagbigay sa dekadang ito ng bansag na "''Dirty Thirties''". Tinukoy ang dekadang ito ng pandaigdigang krisis sa ekonomiya at pulitika na nauwi sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Naranasan ang pagbagsak ng pandaigdigang sistemang pinansyal, na nagsimula sa pagguho ng [[pamilihan ng sapi]] sa ''Wall Street'' (o Kalyeng Wall) noong 1929, ang pinakamalaking pagbagsak ng pamilihan ng sapi sa kasaysayan ng Amerika. Ang sumunod na pagbagsak ng ekonomiya, na tinawag na [[Malawakang Depresyon]], ay nagdulot ng matinding panlipunang epekto sa buong mundo, na humantong sa malawakang kahirapan at kawalan ng trabaho, lalo na sa makapangyarihang ekonomiya ng Estados Unidos at sa [[Alemanya]], na nahihirapan na noon sa pagbabayad ng danyos para sa [[Unang Digmaang Pandaigdig]]. Ang ''Dust Bowl'' sa Estados Unidos (na nagbigay ng bansag na "''Dirty Thirties''") ay lalo pang nagpalala sa kakulangan ng yaman. Ang [[Pangulo ng Estados Unidos|Pangulo ng]] [[Pangulo ng Estados Unidos|Estados Unidos]] na si [[Franklin D. Roosevelt]], na nanungkulan noong 1933, ay naglunsad ng malawakang mga repormang panlipunan at mga planong pampasigla na tinawag na ''New Deal'' o Bagong Kasunduan bilang tugon sa krisis. Ang ikalawang limang-taóng plano ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ay nagbigay-priyoridad sa mabigat na industriya, na naglapit dito sa Alemanya bilang isa sa mga pangunahing tagapagprodyus ng bakal sa mundo, habang pinahusay din ang komunikasyon. Umusad ang unang alon ng [[peminismo]], kung saan nakamit ng kababaihan ang karapatang bumoto sa [[Timog Aprika]] (1930, para lamang sa [[Mga puting tao|mga puti]]), [[Brasil]] (1933), at [[Cuba]] (1933). Kasunod ng pag-angat ni [[Adolf Hitler]] at ang paglitaw ng [[NSDAP]] bilang tanging legal na partido sa bansa noong 1933, nagpataw ang Alemanya ng serye ng mga batas na nagtatangi laban sa [[mga Hudyo]] at iba pang minoryang etniko. Nagpatupad ang Alemanya ng agresibong patakarang panlabas, muling pinasandatahan ang [[Renania]] (1936), isinama ang [[Austria|Austriya]] (1938) at ang [[Sudetenland]] (1938), bago salakayin ang [[Polonya]] (1939) at simulan ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig sa pagtatapos ng dekada. Ang [[Italya]] ay nagpatuloy din sa agresibong patakarang panlabas, tinalo ang paglaban sa Libya (1932) bago salakayin ang Ethiopia (1935) at pagkatapos ay ang [[Albanya]] (1939). Parehong nakialam ang Alemanya at Italya sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na sumuporta sa mga Nasyonalista na pinamunuan ni Francisco Franco laban sa mga Republikano, na sinuportahan naman ng Unyong Sobyet. Nahinto ang Digmaang Sibil sa Tsina dahil sa pangangailangang harapin ang ambisyong [[Imperyo ng Hapon|imperyal ng Hapon]], kung saan bumuo ang [[Kuomintang]] at ang [[Partido Komunista ng Tsina]] ng [[Ikalawang Nagkakaisang Prente]] upang labanan ang [[Hapon]] sa [[Ikalawang Digmaang Sino-Hapones]], na pinakamalaking digmaang Asyano ng ika-20 dantaon.<ref>{{cite journal |author=Bix, Herbert P. |year=1992 |title=The Showa Emperor's 'Monologue' and the Problem of War Responsibility |journal=Journal of Japanese Studies |language=en |volume=18 |issue=2 |pages=295–363 |doi=10.2307/132824 |jstor=132824}}</ref> Kabilang sa iba pang mga labanan ang mga digmaang interstate tulad ng Digmaang [[Kolombya]]–[[Peru]] (1932–1933), Digmaang Chaco (1932–1935), at Digmaang Saudi–Yemen (1934), pati na rin ang mga panloob na tunggalian sa Brasil (1932), [[Ecuador|Ekwador]] (1932), [[El Salvador]] (1932), Austriya (1934), at Palestinang Briton (1936–1939). Ang buong dekada ay minarkahan ng malawakang kawalan ng [[trabaho]] at [[kahirapan]], bagaman ang [[deplasyon]] (ibig sabihin, pagbaba ng mga presyo) ay nalimitahan lamang sa mga taong 1930–32 at 1938–39.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1930–1939 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1930-1939/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504110518/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1930-1939/ |archive-date=2014-05-04 |language=en}}</ref> Bumaba ang mga presyo ng 7.02% noong 1930, 10.06% noong 1931, 9.79% noong 1932, 1.41% noong 1938, at 0.71% noong 1939. Naganap ang matinding taggutom sa mga pangunahing rehiyong tagapagprodyus ng butil sa Unyong Sobyet mula 1930 hanggang 1933, na nagdulot ng 5.7 hanggang 8.7 milyong pagkamatay. Kabilang sa mga pangunahing sanhi nito ang sapilitang kolektibisasyon ng agrikultura bilang bahagi ng Unang Limang-Taóng Plano, sapilitang pagkuha ng butil, mabilis na industriyalisasyon, pagbawas ng lakas-paggawang agrikultural, at ilang matitinding tagtuyot. Isang katulad na taggutom ang naganap sa Tsina mula 1936 hanggang 1937, na pumatay ng humigit-kumulang 5 milyong tao. Ang mga pagbaha sa Tsina noong 1931 ay nagdulot ng 422,499 hanggang 4,000,000 pagkamatay. Kabilang sa mga malalaking lindol sa dekadang ito ang lindol sa Quetta noong 1935 (30,000–60,000 pagkamatay) at ang lindol sa Erzincan noong 1939 (32,700–32,968 pagkamatay). Sa pagdating ng pelikulang may tunog noong 1927, ang musikal ang naging pinakapopular na uri ng pelikula sa mga manonood, dahil ito ang anyong pinakamainam upang ipakita ang bagong teknolohiya. Ang animatasyong musikal na pantasya na ''Snow White and the Seven Dwarfs'' (1937) ang naging pinakamalaking kumita sa dekadang ito batay sa renta ng distribusyon. Sa usapin ng kita mula sa distribusyon, ang epikong romantikong historikal na pelikula na ''Gone with the Wind'' (1939) ang nanguna at nananatiling may pinakamataas na kita (kapag inangkop sa implasyon) hanggang sa kasalukuyan. Lumago rin ang kasikatan ng mga pelikulang komedya matapos ang Panahong Tahimik, sa tulong ng mga komedyanteng tulad ng The Three Stooges at [[Marx Brothers]]. Kabilang sa mga tanyag na nobela ng dekadang ito ang ''The Good Earth'', ''Anthony Adverse'', at ''Gone with the Wind'', na pawang naging pinakamabentang aklat sa Estados Unidos sa loob ng dalawang magkasunod na taon. Si Cole Porter ay isang tanyag na musikero noong Dekada 1930, kung saan ang dalawa niyang awit na "Night and Day" at "Begin the Beguine" ay naging numero unong hit noong 1932 at 1935. Ang huling awit ay kabilang sa ''[[Uri ng musika|genre]]'' na Swing, na umusbong bilang pinakapopular na anyo ng musika sa Estados Unidos mula 1933. Sa huling bahagi ng dekada, dalawa sa pinakatanyag na [[Superhero fiction|superhero]] at pinakakilalang mga kathang-isip na tauhan sa mundo ang ipinakilala sa mga [[komiks]]; unang lumitaw si [[Superman]] noong 1938, at si [[Batman]] noong 1939. Lumaki ang populasyon ng mundo mula 2.05 bilyon hanggang 2.25 bilyong tao sa loob ng dekada, na may humigit-kumulang 750 milyong kapanganakan at 550 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Dekada 1930| ]] [[Kategorya:Ika-20 siglo]] hyltl6zmrsl5zcjr5kve6hjwsbrgjxm 2205226 2205224 2026-04-29T12:05:01Z Jojit fb 38 2205226 wikitext text/x-wiki {{Decadebox|193}} Ang '''dekada 1930''' (binibigkas na "labinsiyam na tatlumpu"; pinaikli bilang '''d. 19230''' o '''dekada '30''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada Bente''' ay ang panahong nagsimula noong Enero 1, 1930 at nagtapos noong Disyembre 31, 1939. Sa [[Estados Unidos]], ang ''Dust Bowl'' ang nagbigay sa dekadang ito ng bansag na "''Dirty Thirties''". Tinukoy ang dekadang ito ng pandaigdigang krisis sa ekonomiya at pulitika na nauwi sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Naranasan ang pagbagsak ng pandaigdigang sistemang pinansyal, na nagsimula sa pagguho ng [[pamilihan ng sapi]] sa ''Wall Street'' (o Kalyeng Wall) noong 1929, ang pinakamalaking pagbagsak ng pamilihan ng sapi sa kasaysayan ng Amerika. Ang sumunod na pagbagsak ng ekonomiya, na tinawag na [[Malawakang Depresyon]], ay nagdulot ng matinding panlipunang epekto sa buong mundo, na humantong sa malawakang kahirapan at kawalan ng trabaho, lalo na sa makapangyarihang ekonomiya ng Estados Unidos at sa [[Alemanya]], na nahihirapan na noon sa pagbabayad ng danyos para sa [[Unang Digmaang Pandaigdig]]. Ang ''Dust Bowl'' sa Estados Unidos (na nagbigay ng bansag na "''Dirty Thirties''") ay lalo pang nagpalala sa kakulangan ng yaman. Ang [[Pangulo ng Estados Unidos|Pangulo ng]] [[Pangulo ng Estados Unidos|Estados Unidos]] na si [[Franklin D. Roosevelt]], na nanungkulan noong 1933, ay naglunsad ng malawakang mga repormang panlipunan at mga planong pampasigla na tinawag na ''New Deal'' o Bagong Kasunduan bilang tugon sa krisis. Ang ikalawang limang-taóng plano ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ay nagbigay-priyoridad sa mabigat na industriya, na naglapit dito sa Alemanya bilang isa sa mga pangunahing tagapagprodyus ng bakal sa mundo, habang pinahusay din ang komunikasyon. Umusad ang unang alon ng [[peminismo]], kung saan nakamit ng kababaihan ang karapatang bumoto sa [[Timog Aprika]] (1930, para lamang sa [[Mga puting tao|mga puti]]), [[Brasil]] (1933), at [[Cuba]] (1933). Kasunod ng pag-angat ni [[Adolf Hitler]] at ang paglitaw ng [[NSDAP]] bilang tanging legal na partido sa bansa noong 1933, nagpataw ang Alemanya ng serye ng mga batas na nagtatangi laban sa [[mga Hudyo]] at iba pang minoryang etniko. Nagpatupad ang Alemanya ng agresibong patakarang panlabas, muling pinasandatahan ang [[Renania]] (1936), isinama ang [[Austria|Austriya]] (1938) at ang [[Sudetenland]] (1938), bago salakayin ang [[Polonya]] (1939) at simulan ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig sa pagtatapos ng dekada. Ang [[Italya]] ay nagpatuloy din sa agresibong patakarang panlabas, tinalo ang paglaban sa Libya (1932) bago salakayin ang Ethiopia (1935) at pagkatapos ay ang [[Albanya]] (1939). Parehong nakialam ang Alemanya at Italya sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na sumuporta sa mga Nasyonalista na pinamunuan ni Francisco Franco laban sa mga Republikano, na sinuportahan naman ng Unyong Sobyet. Nahinto ang Digmaang Sibil sa Tsina dahil sa pangangailangang harapin ang ambisyong [[Imperyo ng Hapon|imperyal ng Hapon]], kung saan bumuo ang [[Kuomintang]] at ang [[Partido Komunista ng Tsina]] ng [[Ikalawang Nagkakaisang Prente]] upang labanan ang [[Hapon]] sa [[Ikalawang Digmaang Sino-Hapones]], na pinakamalaking digmaang Asyano ng ika-20 dantaon.<ref>{{cite journal |author=Bix, Herbert P. |year=1992 |title=The Showa Emperor's 'Monologue' and the Problem of War Responsibility |journal=Journal of Japanese Studies |language=en |volume=18 |issue=2 |pages=295–363 |doi=10.2307/132824 |jstor=132824}}</ref> Kabilang sa iba pang mga labanan ang mga digmaang interstate tulad ng Digmaang [[Kolombya]]–[[Peru]] (1932–1933), Digmaang Chaco (1932–1935), at Digmaang Saudi–Yemen (1934), pati na rin ang mga panloob na tunggalian sa Brasil (1932), [[Ecuador|Ekwador]] (1932), [[El Salvador]] (1932), Austriya (1934), at Palestinang Briton (1936–1939). Ang buong dekada ay minarkahan ng malawakang kawalan ng [[trabaho]] at [[kahirapan]], bagaman ang [[deplasyon]] (ibig sabihin, pagbaba ng mga presyo) ay nalimitahan lamang sa mga taong 1930–32 at 1938–39.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1930–1939 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1930-1939/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504110518/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1930-1939/ |archive-date=2014-05-04 |language=en}}</ref> Bumaba ang mga presyo ng 7.02% noong 1930, 10.06% noong 1931, 9.79% noong 1932, 1.41% noong 1938, at 0.71% noong 1939. Naganap ang matinding taggutom sa mga pangunahing rehiyong tagapagprodyus ng butil sa Unyong Sobyet mula 1930 hanggang 1933, na nagdulot ng 5.7 hanggang 8.7 milyong pagkamatay. Kabilang sa mga pangunahing sanhi nito ang sapilitang kolektibisasyon ng agrikultura bilang bahagi ng Unang Limang-Taóng Plano, sapilitang pagkuha ng butil, mabilis na industriyalisasyon, pagbawas ng lakas-paggawang agrikultural, at ilang matitinding tagtuyot. Isang katulad na taggutom ang naganap sa Tsina mula 1936 hanggang 1937, na pumatay ng humigit-kumulang 5 milyong tao. Ang mga pagbaha sa Tsina noong 1931 ay nagdulot ng 422,499 hanggang 4,000,000 pagkamatay. Kabilang sa mga malalaking lindol sa dekadang ito ang lindol sa Quetta noong 1935 (30,000–60,000 pagkamatay) at ang lindol sa Erzincan noong 1939 (32,700–32,968 pagkamatay). Sa pagdating ng pelikulang may tunog noong 1927, ang musikal ang naging pinakapopular na uri ng pelikula sa mga manonood, dahil ito ang anyong pinakamainam upang ipakita ang bagong teknolohiya. Ang animatasyong musikal na pantasya na ''Snow White and the Seven Dwarfs'' (1937) ang naging pinakamalaking kumita sa dekadang ito batay sa renta ng distribusyon. Sa usapin ng kita mula sa distribusyon, ang epikong romantikong historikal na pelikula na ''Gone with the Wind'' (1939) ang nanguna at nananatiling may pinakamataas na kita (kapag inangkop sa implasyon) hanggang sa kasalukuyan. Lumago rin ang kasikatan ng mga pelikulang komedya matapos ang Panahong Tahimik, sa tulong ng mga komedyanteng tulad ng The Three Stooges<ref>{{Cite web |date=2021-10-27 |title=History of The Three Stooges: Pop-Culture Icons Forever |url=https://tedium.co/2021/10/22/three-stooges-history/ |access-date=2023-12-27 |website=Tedium: The Dull Side of the Internet. |language=en}}</ref> at [[Marx Brothers]]. Kabilang sa mga tanyag na nobela ng dekadang ito ang ''The Good Earth'', ''Anthony Adverse'', at ''Gone with the Wind'', na pawang naging pinakamabentang aklat sa Estados Unidos sa loob ng dalawang magkasunod na taon. Si Cole Porter ay isang tanyag na musikero noong Dekada 1930, kung saan ang dalawa niyang awit na "Night and Day" at "Begin the Beguine" ay naging numero unong hit noong 1932 at 1935. Ang huling awit ay kabilang sa ''[[Uri ng musika|genre]]'' na Swing, na umusbong bilang pinakapopular na anyo ng musika sa Estados Unidos mula 1933. Sa huling bahagi ng dekada, dalawa sa pinakatanyag na [[Superhero fiction|superhero]] at pinakakilalang mga kathang-isip na tauhan sa mundo ang ipinakilala sa mga [[komiks]]; unang lumitaw si [[Superman]] noong 1938, at si [[Batman]] noong 1939. Lumaki ang populasyon ng mundo mula 2.05 bilyon hanggang 2.25 bilyong tao sa loob ng dekada, na may humigit-kumulang 750 milyong kapanganakan at 550 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Dekada 1930| ]] [[Kategorya:Ika-20 siglo]] f7eojs9hp3wvbwdz9y43q28f9kcx7zp 2205239 2205226 2026-04-29T14:29:26Z Jojit fb 38 2205239 wikitext text/x-wiki {{Decadebox|193}} Ang '''dekada 1930''' (binibigkas na "labinsiyam na tatlumpu"; pinaikli bilang '''d. 19230''' o '''dekada '30''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada Bente''' ay ang panahong nagsimula noong Enero 1, 1930 at nagtapos noong Disyembre 31, 1939. Sa [[Estados Unidos]], ang ''Dust Bowl'' ang nagbigay sa dekadang ito ng bansag na "''Dirty Thirties''". Tinukoy ang dekadang ito ng pandaigdigang krisis sa ekonomiya at pulitika na nauwi sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Naranasan ang pagbagsak ng pandaigdigang sistemang pinansyal, na nagsimula sa pagguho ng [[pamilihan ng sapi]] sa ''Wall Street'' (o Kalyeng Wall) noong 1929, ang pinakamalaking pagbagsak ng pamilihan ng sapi sa kasaysayan ng Amerika. Ang sumunod na pagbagsak ng ekonomiya, na tinawag na [[Malawakang Depresyon]], ay nagdulot ng matinding panlipunang epekto sa buong mundo, na humantong sa malawakang kahirapan at kawalan ng trabaho, lalo na sa makapangyarihang ekonomiya ng Estados Unidos at sa [[Alemanya]], na nahihirapan na noon sa pagbabayad ng danyos para sa [[Unang Digmaang Pandaigdig]]. Ang ''Dust Bowl'' sa Estados Unidos (na nagbigay ng bansag na "''Dirty Thirties''") ay lalo pang nagpalala sa kakulangan ng yaman. Ang [[Pangulo ng Estados Unidos|Pangulo ng]] [[Pangulo ng Estados Unidos|Estados Unidos]] na si [[Franklin D. Roosevelt]], na nanungkulan noong 1933, ay naglunsad ng malawakang mga repormang panlipunan at mga planong pampasigla na tinawag na ''New Deal'' o Bagong Kasunduan bilang tugon sa krisis. Ang ikalawang limang-taóng plano ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ay nagbigay-priyoridad sa mabigat na industriya, na naglapit dito sa Alemanya bilang isa sa mga pangunahing tagapagprodyus ng bakal sa mundo, habang pinahusay din ang komunikasyon. Umusad ang unang alon ng [[peminismo]], kung saan nakamit ng kababaihan ang karapatang bumoto sa [[Timog Aprika]] (1930, para lamang sa [[Mga puting tao|mga puti]]), [[Brasil]] (1933), at [[Cuba]] (1933). Kasunod ng pag-angat ni [[Adolf Hitler]] at ang paglitaw ng [[NSDAP]] bilang tanging legal na partido sa bansa noong 1933, nagpataw ang Alemanya ng serye ng mga batas na nagtatangi laban sa [[mga Hudyo]] at iba pang minoryang etniko. Nagpatupad ang Alemanya ng agresibong patakarang panlabas, muling pinasandatahan ang [[Renania]] (1936), isinama ang [[Austria|Austriya]] (1938) at ang [[Sudetenland]] (1938), bago salakayin ang [[Polonya]] (1939) at simulan ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig sa pagtatapos ng dekada. Ang [[Italya]] ay nagpatuloy din sa agresibong patakarang panlabas, tinalo ang paglaban sa Libya (1932) bago salakayin ang Ethiopia (1935) at pagkatapos ay ang [[Albanya]] (1939). Parehong nakialam ang Alemanya at Italya sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na sumuporta sa mga Nasyonalista na pinamunuan ni Francisco Franco laban sa mga Republikano, na sinuportahan naman ng Unyong Sobyet. Nahinto ang Digmaang Sibil sa Tsina dahil sa pangangailangang harapin ang ambisyong [[Imperyo ng Hapon|imperyal ng Hapon]], kung saan bumuo ang [[Kuomintang]] at ang [[Partido Komunista ng Tsina]] ng [[Ikalawang Nagkakaisang Prente]] upang labanan ang [[Hapon]] sa [[Ikalawang Digmaang Sino-Hapones]], na pinakamalaking digmaang Asyano ng ika-20 dantaon.<ref>{{cite journal |author=Bix, Herbert P. |year=1992 |title=The Showa Emperor's 'Monologue' and the Problem of War Responsibility |journal=Journal of Japanese Studies |language=en |volume=18 |issue=2 |pages=295–363 |doi=10.2307/132824 |jstor=132824}}</ref> Kabilang sa iba pang mga labanan ang mga digmaang interstate tulad ng Digmaang [[Kolombya]]–[[Peru]] (1932–1933), Digmaang Chaco (1932–1935), at Digmaang Saudi–Yemen (1934), pati na rin ang mga panloob na tunggalian sa Brasil (1932), [[Ecuador|Ekwador]] (1932), [[El Salvador]] (1932), Austriya (1934), at Palestinang Briton (1936–1939). Noong dekada 1930 sa Pilipinas, naging panahon ito ng transisyon mula sa pamamahala ng [[Estados Unidos ng Amerika]] tungo sa paghahanda para sa kasarinlan. Ipinasa ang [[Batas Tydings–McDuffie]] noong 1934 na naglatag ng 10 taong transisyon, na sinundan ng pagtatatag ng Pamahalaang [[Komonwelt ng Pilipinas]] noong 1935 sa ilalim ni [[Manuel L. Quezon]]. Pinagtibay rin ang [[Saligang Batas ng Pilipinas|Saligang Batas ng 1935]] bilang balangkas ng pamahalaan. Gayunpaman, naapektuhan ang bansa ng [[Malawakang Depresyon]], na nagdulot ng pagbagsak ng presyo ng mga produktong [[Agrikultura|agrikultural]], kahirapan, at kawalan ng trabaho. Kasabay nito, isinulong ang paghahanda sa pambansang depensa sa pamamagitan ng pagbuo ng sandatahang lakas sa tulong ni [[Douglas MacArthur]], habang pinalawak ang demokrasya sa pagbibigay ng karapatang bumoto sa kababaihan noong 1937. Sa huling bahagi ng dekada, lumalakas ang tensyon sa rehiyon dahil sa paglawak ng Hapon, na nagbabadya ng paparating na digmaan. Ang buong dekada ay minarkahan ng malawakang kawalan ng [[trabaho]] at [[kahirapan]], bagaman ang [[deplasyon]] (ibig sabihin, pagbaba ng mga presyo) ay nalimitahan lamang sa mga taong 1930–32 at 1938–39.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1930–1939 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1930-1939/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504110518/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1930-1939/ |archive-date=2014-05-04 |language=en}}</ref> Bumaba ang mga presyo ng 7.02% noong 1930, 10.06% noong 1931, 9.79% noong 1932, 1.41% noong 1938, at 0.71% noong 1939. Naganap ang matinding taggutom sa mga pangunahing rehiyong tagapagprodyus ng butil sa Unyong Sobyet mula 1930 hanggang 1933, na nagdulot ng 5.7 hanggang 8.7 milyong pagkamatay. Kabilang sa mga pangunahing sanhi nito ang sapilitang kolektibisasyon ng agrikultura bilang bahagi ng Unang Limang-Taóng Plano, sapilitang pagkuha ng butil, mabilis na industriyalisasyon, pagbawas ng lakas-paggawang agrikultural, at ilang matitinding tagtuyot. Isang katulad na taggutom ang naganap sa Tsina mula 1936 hanggang 1937, na pumatay ng humigit-kumulang 5 milyong tao. Ang mga pagbaha sa Tsina noong 1931 ay nagdulot ng 422,499 hanggang 4,000,000 pagkamatay. Kabilang sa mga malalaking lindol sa dekadang ito ang lindol sa Quetta noong 1935 (30,000–60,000 pagkamatay) at ang lindol sa Erzincan noong 1939 (32,700–32,968 pagkamatay). Sa pagdating ng pelikulang may tunog noong 1927, ang musikal ang naging pinakapopular na uri ng pelikula sa mga manonood, dahil ito ang anyong pinakamainam upang ipakita ang bagong teknolohiya. Ang animatasyong musikal na pantasya na ''Snow White and the Seven Dwarfs'' (1937) ang naging pinakamalaking kumita sa dekadang ito batay sa renta ng distribusyon. Sa usapin ng kita mula sa distribusyon, ang epikong romantikong historikal na pelikula na ''Gone with the Wind'' (1939) ang nanguna at nananatiling may pinakamataas na kita (kapag inangkop sa implasyon) hanggang sa kasalukuyan. Lumago rin ang kasikatan ng mga pelikulang komedya matapos ang Panahong Tahimik, sa tulong ng mga komedyanteng tulad ng The Three Stooges<ref>{{Cite web |date=2021-10-27 |title=History of The Three Stooges: Pop-Culture Icons Forever |url=https://tedium.co/2021/10/22/three-stooges-history/ |access-date=2023-12-27 |website=Tedium: The Dull Side of the Internet. |language=en}}</ref> at [[Marx Brothers]]. Kabilang sa mga tanyag na nobela ng dekadang ito ang ''The Good Earth'', ''Anthony Adverse'', at ''Gone with the Wind'', na pawang naging pinakamabentang aklat sa Estados Unidos sa loob ng dalawang magkasunod na taon. Si Cole Porter ay isang tanyag na musikero noong Dekada 1930, kung saan ang dalawa niyang awit na "Night and Day" at "Begin the Beguine" ay naging numero unong hit noong 1932 at 1935. Ang huling awit ay kabilang sa ''[[Uri ng musika|genre]]'' na Swing, na umusbong bilang pinakapopular na anyo ng musika sa Estados Unidos mula 1933. Sa huling bahagi ng dekada, dalawa sa pinakatanyag na [[Superhero fiction|superhero]] at pinakakilalang mga kathang-isip na tauhan sa mundo ang ipinakilala sa mga [[komiks]]; unang lumitaw si [[Superman]] noong 1938, at si [[Batman]] noong 1939. Lumaki ang populasyon ng mundo mula 2.05 bilyon hanggang 2.25 bilyong tao sa loob ng dekada, na may humigit-kumulang 750 milyong kapanganakan at 550 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Dekada 1930| ]] [[Kategorya:Ika-20 siglo]] s2nnnc5zeqfp3ltfxunxp6co68wacyd 2205440 2205239 2026-04-30T10:44:58Z Jojit fb 38 2205440 wikitext text/x-wiki {{Decadebox|193}} Ang '''dekada 1930''' (binibigkas na "labinsiyam na tatlumpu"; pinaikli bilang '''d. 19230''' o '''dekada '30''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada Bente''' ay ang panahong nagsimula noong Enero 1, 1930 at nagtapos noong Disyembre 31, 1939. Sa [[Estados Unidos]], ang ''Dust Bowl'' ang nagbigay sa dekadang ito ng bansag na "''Dirty Thirties''". Tinukoy ang dekadang ito ng pandaigdigang krisis sa ekonomiya at pulitika na nauwi sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Naranasan ang pagbagsak ng pandaigdigang sistemang pinansyal, na nagsimula sa pagguho ng [[pamilihan ng sapi]] sa ''Wall Street'' (o Kalyeng Wall) noong 1929, ang pinakamalaking pagbagsak ng pamilihan ng sapi sa kasaysayan ng Amerika. Ang sumunod na pagbagsak ng ekonomiya, na tinawag na [[Malawakang Depresyon]], ay nagdulot ng matinding panlipunang epekto sa buong mundo, na humantong sa malawakang kahirapan at kawalan ng trabaho, lalo na sa makapangyarihang ekonomiya ng Estados Unidos at sa [[Alemanya]], na nahihirapan na noon sa pagbabayad ng danyos para sa [[Unang Digmaang Pandaigdig]]. Ang ''Dust Bowl'' sa Estados Unidos (na nagbigay ng bansag na "''Dirty Thirties''") ay lalo pang nagpalala sa kakulangan ng yaman. Ang [[Pangulo ng Estados Unidos|Pangulo ng]] [[Pangulo ng Estados Unidos|Estados Unidos]] na si [[Franklin D. Roosevelt]], na nanungkulan noong 1933, ay naglunsad ng malawakang mga repormang panlipunan at mga planong pampasigla na tinawag na ''New Deal'' o Bagong Kasunduan bilang tugon sa krisis. Ang ikalawang limang-taóng plano ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ay nagbigay-priyoridad sa mabigat na industriya, na naglapit dito sa Alemanya bilang isa sa mga pangunahing tagapagprodyus ng bakal sa mundo, habang pinahusay din ang komunikasyon. Umusad ang unang alon ng [[peminismo]], kung saan nakamit ng kababaihan ang karapatang bumoto sa [[Timog Aprika]] (1930, para lamang sa [[Mga puting tao|mga puti]]), [[Brasil]] (1933), at [[Cuba]] (1933). Kasunod ng pag-angat ni [[Adolf Hitler]] at ang paglitaw ng [[NSDAP]] bilang tanging legal na partido sa bansa noong 1933, nagpataw ang Alemanya ng serye ng mga batas na nagtatangi laban sa [[mga Hudyo]] at iba pang minoryang etniko. Nagpatupad ang Alemanya ng agresibong patakarang panlabas, muling pinasandatahan ang [[Renania]] (1936), isinama ang [[Austria|Austriya]] (1938) at ang [[Sudetenland]] (1938), bago salakayin ang [[Polonya]] (1939) at simulan ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig sa pagtatapos ng dekada. Ang [[Italya]] ay nagpatuloy din sa agresibong patakarang panlabas, tinalo ang paglaban sa Libya (1932) bago salakayin ang Ethiopia (1935) at pagkatapos ay ang [[Albanya]] (1939). Parehong nakialam ang Alemanya at Italya sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na sumuporta sa mga Nasyonalista na pinamunuan ni Francisco Franco laban sa mga Republikano, na sinuportahan naman ng Unyong Sobyet. Nahinto ang Digmaang Sibil sa Tsina dahil sa pangangailangang harapin ang ambisyong [[Imperyo ng Hapon|imperyal ng Hapon]], kung saan bumuo ang [[Kuomintang]] at ang [[Partido Komunista ng Tsina]] ng [[Ikalawang Nagkakaisang Prente]] upang labanan ang [[Hapon]] sa [[Ikalawang Digmaang Sino-Hapones]], na pinakamalaking digmaang Asyano ng ika-20 dantaon.<ref>{{cite journal |author=Bix, Herbert P. |year=1992 |title=The Showa Emperor's 'Monologue' and the Problem of War Responsibility |journal=Journal of Japanese Studies |language=en |volume=18 |issue=2 |pages=295–363 |doi=10.2307/132824 |jstor=132824}}</ref> Kabilang sa iba pang mga labanan ang mga digmaang interstate tulad ng Digmaang [[Kolombya]]–[[Peru]] (1932–1933), Digmaang Chaco (1932–1935), at Digmaang Saudi–Yemen (1934), pati na rin ang mga panloob na tunggalian sa Brasil (1932), [[Ecuador|Ekwador]] (1932), [[El Salvador]] (1932), Austriya (1934), at Palestinang Briton (1936–1939). Noong dekada 1930 sa Pilipinas, naging panahon ito ng transisyon mula sa pamamahala ng [[Estados Unidos ng Amerika]] tungo sa paghahanda para sa kasarinlan. Ipinasa ang [[Batas Tydings–McDuffie]] noong 1934 na naglatag ng 10 taong transisyon, na sinundan ng pagtatatag ng Pamahalaang [[Komonwelt ng Pilipinas]] noong 1935 sa ilalim ni [[Manuel L. Quezon]]. Pinagtibay rin ang [[Saligang Batas ng Pilipinas|Saligang Batas ng 1935]] bilang balangkas ng pamahalaan. Gayunpaman, naapektuhan ang bansa ng [[Malawakang Depresyon]], na nagdulot ng pagbagsak ng presyo ng mga produktong [[Agrikultura|agrikultural]], kahirapan, at kawalan ng trabaho. Kasabay nito, isinulong ang paghahanda sa pambansang depensa sa pamamagitan ng pagbuo ng sandatahang lakas sa tulong ni [[Douglas MacArthur]], habang pinalawak ang demokrasya sa pagbibigay ng karapatang bumoto sa kababaihan noong 1937. Sa huling bahagi ng dekada, lumalakas ang tensyon sa rehiyon dahil sa paglawak ng Hapon, na nagbabadya ng paparating na digmaan. Ang buong dekada ay minarkahan ng malawakang kawalan ng [[trabaho]] at [[kahirapan]], bagaman ang [[deplasyon]] (ibig sabihin, pagbaba ng mga presyo) ay nalimitahan lamang sa mga taong 1930–32 at 1938–39.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1930–1939 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1930-1939/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504110518/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1930-1939/ |archive-date=2014-05-04 |language=en}}</ref> Bumaba ang mga presyo ng 7.02% noong 1930, 10.06% noong 1931, 9.79% noong 1932, 1.41% noong 1938, at 0.71% noong 1939. Naganap ang matinding taggutom sa mga pangunahing rehiyong tagapagprodyus ng butil sa Unyong Sobyet mula 1930 hanggang 1933, na nagdulot ng 5.7 hanggang 8.7 milyong pagkamatay. Kabilang sa mga pangunahing sanhi nito ang sapilitang kolektibisasyon ng agrikultura bilang bahagi ng Unang Limang-Taóng Plano, sapilitang pagkuha ng butil, mabilis na industriyalisasyon, pagbawas ng lakas-paggawang agrikultural, at ilang matitinding tagtuyot. Isang katulad na taggutom ang naganap sa Tsina mula 1936 hanggang 1937, na pumatay ng humigit-kumulang 5 milyong tao. Ang mga pagbaha sa Tsina noong 1931 ay nagdulot ng 422,499 hanggang 4,000,000 pagkamatay. Kabilang sa mga malalaking lindol sa dekadang ito ang lindol sa Quetta noong 1935 (30,000–60,000 pagkamatay) at ang lindol sa Erzincan noong 1939 (32,700–32,968 pagkamatay). Sa pagdating ng pelikulang may tunog noong 1927, ang musikal ang naging pinakapopular na uri ng pelikula sa mga manonood, dahil ito ang anyong pinakamainam upang ipakita ang bagong teknolohiya. Ang animatasyong musikal na pantasya na ''Snow White and the Seven Dwarfs'' (1937) ang naging pinakamalaking kumita sa dekadang ito batay sa renta ng distribusyon. Sa usapin ng kita mula sa distribusyon, ang epikong romantikong historikal na pelikula na ''Gone with the Wind'' (1939) ang nanguna at nananatiling may pinakamataas na kita (kapag inangkop sa implasyon) hanggang sa kasalukuyan. Lumago rin ang kasikatan ng mga pelikulang komedya matapos ang Panahong Tahimik, sa tulong ng mga komedyanteng tulad ng The Three Stooges<ref>{{Cite web |date=2021-10-27 |title=History of The Three Stooges: Pop-Culture Icons Forever |url=https://tedium.co/2021/10/22/three-stooges-history/ |access-date=2023-12-27 |website=Tedium: The Dull Side of the Internet. |language=en}}</ref> at [[Marx Brothers]]. Kabilang sa mga tanyag na nobela ng dekadang ito ang ''The Good Earth'', ''Anthony Adverse'', at ''Gone with the Wind'', na pawang naging pinakamabentang aklat sa Estados Unidos sa loob ng dalawang magkasunod na taon. Si Cole Porter ay isang tanyag na musikero noong Dekada 1930, kung saan ang dalawa niyang awit na "Night and Day" at "Begin the Beguine" ay naging numero unong hit noong 1932 at 1935. Ang huling awit ay kabilang sa ''[[Uri ng musika|genre]]'' na Swing, na umusbong bilang pinakapopular na anyo ng musika sa Estados Unidos mula 1933. Sa huling bahagi ng dekada, dalawa sa pinakatanyag na [[Superhero fiction|superhero]] at pinakakilalang mga kathang-isip na tauhan sa mundo ang ipinakilala sa mga [[komiks]]; unang lumitaw si [[Superman]] noong 1938, at si [[Batman]] noong 1939. Sa Pilipinas, sumigla ang industriya ng [[pelikula]] bilang [[negosyo]] at [[Libangan (gawain)|libangan]]—lumitaw ang mga unang studio at kalaunan ay pinamunuan ng malalaking kumpanya ang produksyon ng pelikula. Nailabas ang pelikulang ''Punyal na Guinto'' ni Jose Nepomuceno noong 1933 na siyang tinuturing na unang pelikula sa Pilipinas na may tunog. Lumaki ang populasyon ng mundo mula 2.05 bilyon hanggang 2.25 bilyong tao sa loob ng dekada, na may humigit-kumulang 750 milyong kapanganakan at 550 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Dekada 1930| ]] [[Kategorya:Ika-20 siglo]] orsvl2cu9utxh68jxxjut6h6sumowt2 2205441 2205440 2026-04-30T10:45:55Z Jojit fb 38 2205441 wikitext text/x-wiki {{Decadebox|193}} Ang '''dekada 1930''' (binibigkas na "labinsiyam na tatlumpu"; pinaikli bilang '''d. 19230''' o '''dekada '30''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada Bente''' ay ang panahong nagsimula noong Enero 1, 1930 at nagtapos noong Disyembre 31, 1939. Sa [[Estados Unidos]], ang ''Dust Bowl'' ang nagbigay sa dekadang ito ng bansag na "''Dirty Thirties''". Tinukoy ang dekadang ito ng pandaigdigang krisis sa ekonomiya at pulitika na nauwi sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Naranasan ang pagbagsak ng pandaigdigang sistemang pinansyal, na nagsimula sa pagguho ng [[pamilihan ng sapi]] sa ''Wall Street'' (o Kalyeng Wall) noong 1929, ang pinakamalaking pagbagsak ng pamilihan ng sapi sa kasaysayan ng Amerika. Ang sumunod na pagbagsak ng ekonomiya, na tinawag na [[Malawakang Depresyon]], ay nagdulot ng matinding panlipunang epekto sa buong mundo, na humantong sa malawakang kahirapan at kawalan ng trabaho, lalo na sa makapangyarihang ekonomiya ng Estados Unidos at sa [[Alemanya]], na nahihirapan na noon sa pagbabayad ng danyos para sa [[Unang Digmaang Pandaigdig]]. Ang ''Dust Bowl'' sa Estados Unidos (na nagbigay ng bansag na "''Dirty Thirties''") ay lalo pang nagpalala sa kakulangan ng yaman. Ang [[Pangulo ng Estados Unidos|Pangulo ng]] [[Pangulo ng Estados Unidos|Estados Unidos]] na si [[Franklin D. Roosevelt]], na nanungkulan noong 1933, ay naglunsad ng malawakang mga repormang panlipunan at mga planong pampasigla na tinawag na ''New Deal'' o Bagong Kasunduan bilang tugon sa krisis. Ang ikalawang limang-taóng plano ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ay nagbigay-priyoridad sa mabigat na industriya, na naglapit dito sa Alemanya bilang isa sa mga pangunahing tagapagprodyus ng bakal sa mundo, habang pinahusay din ang komunikasyon. Umusad ang unang alon ng [[peminismo]], kung saan nakamit ng kababaihan ang karapatang bumoto sa [[Timog Aprika]] (1930, para lamang sa [[Mga puting tao|mga puti]]), [[Brasil]] (1933), at [[Cuba]] (1933). Kasunod ng pag-angat ni [[Adolf Hitler]] at ang paglitaw ng [[NSDAP]] bilang tanging legal na partido sa bansa noong 1933, nagpataw ang Alemanya ng serye ng mga batas na nagtatangi laban sa [[mga Hudyo]] at iba pang minoryang etniko. Nagpatupad ang Alemanya ng agresibong patakarang panlabas, muling pinasandatahan ang [[Renania]] (1936), isinama ang [[Austria|Austriya]] (1938) at ang [[Sudetenland]] (1938), bago salakayin ang [[Polonya]] (1939) at simulan ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig sa pagtatapos ng dekada. Ang [[Italya]] ay nagpatuloy din sa agresibong patakarang panlabas, tinalo ang paglaban sa Libya (1932) bago salakayin ang Ethiopia (1935) at pagkatapos ay ang [[Albanya]] (1939). Parehong nakialam ang Alemanya at Italya sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na sumuporta sa mga Nasyonalista na pinamunuan ni Francisco Franco laban sa mga Republikano, na sinuportahan naman ng Unyong Sobyet. Nahinto ang Digmaang Sibil sa Tsina dahil sa pangangailangang harapin ang ambisyong [[Imperyo ng Hapon|imperyal ng Hapon]], kung saan bumuo ang [[Kuomintang]] at ang [[Partido Komunista ng Tsina]] ng [[Ikalawang Nagkakaisang Prente]] upang labanan ang [[Hapon]] sa [[Ikalawang Digmaang Sino-Hapones]], na pinakamalaking digmaang Asyano ng ika-20 dantaon.<ref>{{cite journal |author=Bix, Herbert P. |year=1992 |title=The Showa Emperor's 'Monologue' and the Problem of War Responsibility |journal=Journal of Japanese Studies |language=en |volume=18 |issue=2 |pages=295–363 |doi=10.2307/132824 |jstor=132824}}</ref> Kabilang sa iba pang mga labanan ang mga digmaang interstate tulad ng Digmaang [[Kolombya]]–[[Peru]] (1932–1933), Digmaang Chaco (1932–1935), at Digmaang Saudi–Yemen (1934), pati na rin ang mga panloob na tunggalian sa Brasil (1932), [[Ecuador|Ekwador]] (1932), [[El Salvador]] (1932), Austriya (1934), at Palestinang Briton (1936–1939). Noong dekada 1930 sa Pilipinas, naging panahon ito ng transisyon mula sa pamamahala ng [[Estados Unidos ng Amerika]] tungo sa paghahanda para sa kasarinlan. Ipinasa ang [[Batas Tydings–McDuffie]] noong 1934 na naglatag ng 10 taong transisyon, na sinundan ng pagtatatag ng Pamahalaang [[Komonwelt ng Pilipinas]] noong 1935 sa ilalim ni [[Manuel L. Quezon]]. Pinagtibay rin ang [[Saligang Batas ng Pilipinas|Saligang Batas ng 1935]] bilang balangkas ng pamahalaan. Gayunpaman, naapektuhan ang bansa ng [[Malawakang Depresyon]], na nagdulot ng pagbagsak ng presyo ng mga produktong [[Agrikultura|agrikultural]], kahirapan, at kawalan ng trabaho. Kasabay nito, isinulong ang paghahanda sa pambansang depensa sa pamamagitan ng pagbuo ng sandatahang lakas sa tulong ni [[Douglas MacArthur]], habang pinalawak ang demokrasya sa pagbibigay ng karapatang bumoto sa kababaihan noong 1937. Sa huling bahagi ng dekada, lumalakas ang tensyon sa rehiyon dahil sa paglawak ng Hapon, na nagbabadya ng paparating na digmaan. Ang buong dekada ay minarkahan ng malawakang kawalan ng [[trabaho]] at [[kahirapan]], bagaman ang [[deplasyon]] (ibig sabihin, pagbaba ng mga presyo) ay nalimitahan lamang sa mga taong 1930–32 at 1938–39.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1930–1939 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1930-1939/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504110518/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1930-1939/ |archive-date=2014-05-04 |language=en}}</ref> Bumaba ang mga presyo ng 7.02% noong 1930, 10.06% noong 1931, 9.79% noong 1932, 1.41% noong 1938, at 0.71% noong 1939. Naganap ang matinding taggutom sa mga pangunahing rehiyong tagapagprodyus ng butil sa Unyong Sobyet mula 1930 hanggang 1933, na nagdulot ng 5.7 hanggang 8.7 milyong pagkamatay. Kabilang sa mga pangunahing sanhi nito ang sapilitang kolektibisasyon ng agrikultura bilang bahagi ng Unang Limang-Taóng Plano, sapilitang pagkuha ng butil, mabilis na industriyalisasyon, pagbawas ng lakas-paggawang agrikultural, at ilang matitinding tagtuyot. Isang katulad na taggutom ang naganap sa Tsina mula 1936 hanggang 1937, na pumatay ng humigit-kumulang 5 milyong tao. Ang mga pagbaha sa Tsina noong 1931 ay nagdulot ng 422,499 hanggang 4,000,000 pagkamatay. Kabilang sa mga malalaking lindol sa dekadang ito ang lindol sa Quetta noong 1935 (30,000–60,000 pagkamatay) at ang lindol sa Erzincan noong 1939 (32,700–32,968 pagkamatay). Sa pagdating ng pelikulang may tunog noong 1927, ang musikal ang naging pinakapopular na uri ng pelikula sa mga manonood, dahil ito ang anyong pinakamainam upang ipakita ang bagong teknolohiya. Ang animatasyong musikal na pantasya na ''Snow White and the Seven Dwarfs'' (1937) ang naging pinakamalaking kumita sa dekadang ito batay sa renta ng distribusyon. Sa usapin ng kita mula sa distribusyon, ang epikong romantikong historikal na pelikula na ''Gone with the Wind'' (1939) ang nanguna at nananatiling may pinakamataas na kita (kapag inangkop sa implasyon) hanggang sa kasalukuyan. Lumago rin ang kasikatan ng mga pelikulang komedya matapos ang Panahong Tahimik, sa tulong ng mga komedyanteng tulad ng The Three Stooges<ref>{{Cite web |date=2021-10-27 |title=History of The Three Stooges: Pop-Culture Icons Forever |url=https://tedium.co/2021/10/22/three-stooges-history/ |access-date=2023-12-27 |website=Tedium: The Dull Side of the Internet. |language=en}}</ref> at [[Marx Brothers]]. Kabilang sa mga tanyag na nobela ng dekadang ito ang ''The Good Earth'', ''Anthony Adverse'', at ''Gone with the Wind'', na pawang naging pinakamabentang aklat sa Estados Unidos sa loob ng dalawang magkasunod na taon. Si Cole Porter ay isang tanyag na musikero noong Dekada 1930, kung saan ang dalawa niyang awit na "Night and Day" at "Begin the Beguine" ay naging numero unong hit noong 1932 at 1935. Ang huling awit ay kabilang sa ''[[Uri ng musika|genre]]'' na Swing, na umusbong bilang pinakapopular na anyo ng musika sa Estados Unidos mula 1933. Sa huling bahagi ng dekada, dalawa sa pinakatanyag na [[Superhero fiction|superhero]] at pinakakilalang mga kathang-isip na tauhan sa mundo ang ipinakilala sa mga [[komiks]]; unang lumitaw si [[Superman]] noong 1938, at si [[Batman]] noong 1939. Sa Pilipinas, sumigla ang industriya ng [[pelikula]] bilang [[negosyo]] at [[Libangan (gawain)|libangan]]—lumitaw ang mga unang studio at kalaunan ay pinamunuan ng malalaking kumpanya ang produksyon ng pelikula. Nailabas ang pelikulang ''Punyal na Guinto'' ni Jose Nepomuceno noong 1933 na siyang tinuturing na unang pelikula sa Pilipinas na may tunog.<ref>{{Cite web |title=History of Philippine Cinema |url=http://sdfilipinocinema.org/philippine-cinema-history/ |access-date=2026-04-30 |website=San Diego Filipino Cinema |language=en-US}}</ref> Lumaki ang populasyon ng mundo mula 2.05 bilyon hanggang 2.25 bilyong tao sa loob ng dekada, na may humigit-kumulang 750 milyong kapanganakan at 550 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Dekada 1930| ]] [[Kategorya:Ika-20 siglo]] ndktj0n60bpssfl6fcceyb8rfaq55wf 2205442 2205441 2026-04-30T10:46:22Z Jojit fb 38 2205442 wikitext text/x-wiki {{Decadebox|193}} Ang '''dekada 1930''' (binibigkas na "labinsiyam na tatlumpu"; pinaikli bilang '''d. 19230''' o '''dekada '30''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada Bente''' ay ang panahong nagsimula noong Enero 1, 1930 at nagtapos noong Disyembre 31, 1939. Sa [[Estados Unidos]], ang ''Dust Bowl'' ang nagbigay sa dekadang ito ng bansag na "''Dirty Thirties''". Tinukoy ang dekadang ito ng pandaigdigang krisis sa ekonomiya at pulitika na nauwi sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Naranasan ang pagbagsak ng pandaigdigang sistemang pinansyal, na nagsimula sa pagguho ng [[pamilihan ng sapi]] sa ''Wall Street'' (o Kalyeng Wall) noong 1929, ang pinakamalaking pagbagsak ng pamilihan ng sapi sa kasaysayan ng Amerika. Ang sumunod na pagbagsak ng ekonomiya, na tinawag na [[Malawakang Depresyon]], ay nagdulot ng matinding panlipunang epekto sa buong mundo, na humantong sa malawakang kahirapan at kawalan ng trabaho, lalo na sa makapangyarihang ekonomiya ng Estados Unidos at sa [[Alemanya]], na nahihirapan na noon sa pagbabayad ng danyos para sa [[Unang Digmaang Pandaigdig]]. Ang ''Dust Bowl'' sa Estados Unidos (na nagbigay ng bansag na "''Dirty Thirties''") ay lalo pang nagpalala sa kakulangan ng yaman. Ang [[Pangulo ng Estados Unidos|Pangulo ng]] [[Pangulo ng Estados Unidos|Estados Unidos]] na si [[Franklin D. Roosevelt]], na nanungkulan noong 1933, ay naglunsad ng malawakang mga repormang panlipunan at mga planong pampasigla na tinawag na ''New Deal'' o Bagong Kasunduan bilang tugon sa krisis. Ang ikalawang limang-taóng plano ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ay nagbigay-priyoridad sa mabigat na industriya, na naglapit dito sa Alemanya bilang isa sa mga pangunahing tagapagprodyus ng bakal sa mundo, habang pinahusay din ang komunikasyon. Umusad ang unang alon ng [[peminismo]], kung saan nakamit ng kababaihan ang karapatang bumoto sa [[Timog Aprika]] (1930, para lamang sa [[Mga puting tao|mga puti]]), [[Brasil]] (1933), at [[Cuba]] (1933). Kasunod ng pag-angat ni [[Adolf Hitler]] at ang paglitaw ng [[NSDAP]] bilang tanging legal na partido sa bansa noong 1933, nagpataw ang Alemanya ng serye ng mga batas na nagtatangi laban sa [[mga Hudyo]] at iba pang minoryang etniko. Nagpatupad ang Alemanya ng agresibong patakarang panlabas, muling pinasandatahan ang [[Renania]] (1936), isinama ang [[Austria|Austriya]] (1938) at ang [[Sudetenland]] (1938), bago salakayin ang [[Polonya]] (1939) at simulan ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig sa pagtatapos ng dekada. Ang [[Italya]] ay nagpatuloy din sa agresibong patakarang panlabas, tinalo ang paglaban sa Libya (1932) bago salakayin ang Ethiopia (1935) at pagkatapos ay ang [[Albanya]] (1939). Parehong nakialam ang Alemanya at Italya sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na sumuporta sa mga Nasyonalista na pinamunuan ni Francisco Franco laban sa mga Republikano, na sinuportahan naman ng Unyong Sobyet. Nahinto ang Digmaang Sibil sa Tsina dahil sa pangangailangang harapin ang ambisyong [[Imperyo ng Hapon|imperyal ng Hapon]], kung saan bumuo ang [[Kuomintang]] at ang [[Partido Komunista ng Tsina]] ng [[Ikalawang Nagkakaisang Prente]] upang labanan ang [[Hapon]] sa [[Ikalawang Digmaang Sino-Hapones]], na pinakamalaking digmaang Asyano ng ika-20 dantaon.<ref>{{cite journal |author=Bix, Herbert P. |year=1992 |title=The Showa Emperor's 'Monologue' and the Problem of War Responsibility |journal=Journal of Japanese Studies |language=en |volume=18 |issue=2 |pages=295–363 |doi=10.2307/132824 |jstor=132824}}</ref> Kabilang sa iba pang mga labanan ang mga digmaang interstate tulad ng Digmaang [[Kolombya]]–[[Peru]] (1932–1933), Digmaang Chaco (1932–1935), at Digmaang Saudi–Yemen (1934), pati na rin ang mga panloob na tunggalian sa Brasil (1932), [[Ecuador|Ekwador]] (1932), [[El Salvador]] (1932), Austriya (1934), at Palestinang Briton (1936–1939). Noong dekada 1930 sa Pilipinas, naging panahon ito ng transisyon mula sa pamamahala ng [[Estados Unidos ng Amerika]] tungo sa paghahanda para sa kasarinlan. Ipinasa ang [[Batas Tydings–McDuffie]] noong 1934 na naglatag ng 10 taong transisyon, na sinundan ng pagtatatag ng Pamahalaang [[Komonwelt ng Pilipinas]] noong 1935 sa ilalim ni [[Manuel L. Quezon]]. Pinagtibay rin ang [[Saligang Batas ng Pilipinas|Saligang Batas ng 1935]] bilang balangkas ng pamahalaan. Gayunpaman, naapektuhan ang bansa ng [[Malawakang Depresyon]], na nagdulot ng pagbagsak ng presyo ng mga produktong [[Agrikultura|agrikultural]], kahirapan, at kawalan ng trabaho. Kasabay nito, isinulong ang paghahanda sa pambansang depensa sa pamamagitan ng pagbuo ng sandatahang lakas sa tulong ni [[Douglas MacArthur]], habang pinalawak ang demokrasya sa pagbibigay ng karapatang bumoto sa kababaihan noong 1937. Sa huling bahagi ng dekada, lumalakas ang tensyon sa rehiyon dahil sa paglawak ng Hapon, na nagbabadya ng paparating na digmaan. Ang buong dekada ay minarkahan ng malawakang kawalan ng [[trabaho]] at [[kahirapan]], bagaman ang [[deplasyon]] (ibig sabihin, pagbaba ng mga presyo) ay nalimitahan lamang sa mga taong 1930–32 at 1938–39.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1930–1939 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1930-1939/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504110518/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1930-1939/ |archive-date=2014-05-04 |language=en}}</ref> Bumaba ang mga presyo ng 7.02% noong 1930, 10.06% noong 1931, 9.79% noong 1932, 1.41% noong 1938, at 0.71% noong 1939. Naganap ang matinding taggutom sa mga pangunahing rehiyong tagapagprodyus ng butil sa Unyong Sobyet mula 1930 hanggang 1933, na nagdulot ng 5.7 hanggang 8.7 milyong pagkamatay. Kabilang sa mga pangunahing sanhi nito ang sapilitang kolektibisasyon ng agrikultura bilang bahagi ng Unang Limang-Taóng Plano, sapilitang pagkuha ng butil, mabilis na industriyalisasyon, pagbawas ng lakas-paggawang agrikultural, at ilang matitinding tagtuyot. Isang katulad na taggutom ang naganap sa Tsina mula 1936 hanggang 1937, na pumatay ng humigit-kumulang 5 milyong tao. Ang mga pagbaha sa Tsina noong 1931 ay nagdulot ng 422,499 hanggang 4,000,000 pagkamatay. Kabilang sa mga malalaking lindol sa dekadang ito ang lindol sa Quetta noong 1935 (30,000–60,000 pagkamatay) at ang lindol sa Erzincan noong 1939 (32,700–32,968 pagkamatay). Sa pagdating ng pelikulang may tunog noong 1927, ang musikal ang naging pinakapopular na uri ng pelikula sa mga manonood, dahil ito ang anyong pinakamainam upang ipakita ang bagong teknolohiya. Ang animatasyong musikal na pantasya na ''Snow White and the Seven Dwarfs'' (1937) ang naging pinakamalaking kumita sa dekadang ito batay sa renta ng distribusyon. Sa usapin ng kita mula sa distribusyon, ang epikong romantikong historikal na pelikula na ''Gone with the Wind'' (1939) ang nanguna at nananatiling may pinakamataas na kita (kapag inangkop sa implasyon) hanggang sa kasalukuyan. Lumago rin ang kasikatan ng mga pelikulang komedya matapos ang Panahong Tahimik, sa tulong ng mga komedyanteng tulad ng The Three Stooges<ref>{{Cite web |date=2021-10-27 |title=History of The Three Stooges: Pop-Culture Icons Forever |url=https://tedium.co/2021/10/22/three-stooges-history/ |access-date=2023-12-27 |website=Tedium: The Dull Side of the Internet. |language=en}}</ref> at [[Marx Brothers]]. Kabilang sa mga tanyag na nobela ng dekadang ito ang ''The Good Earth'', ''Anthony Adverse'', at ''Gone with the Wind'', na pawang naging pinakamabentang aklat sa Estados Unidos sa loob ng dalawang magkasunod na taon. Si Cole Porter ay isang tanyag na musikero noong Dekada 1930, kung saan ang dalawa niyang awit na "Night and Day" at "Begin the Beguine" ay naging numero unong hit noong 1932 at 1935. Ang huling awit ay kabilang sa ''[[Uri ng musika|genre]]'' na Swing, na umusbong bilang pinakapopular na anyo ng musika sa Estados Unidos mula 1933. Sa huling bahagi ng dekada, dalawa sa pinakatanyag na [[Superhero fiction|superhero]] at pinakakilalang mga kathang-isip na tauhan sa mundo ang ipinakilala sa mga [[komiks]]; unang lumitaw si [[Superman]] noong 1938, at si [[Batman]] noong 1939. Sa Pilipinas, sumigla ang industriya ng [[pelikula]] bilang [[negosyo]] at [[Libangan (gawain)|libangan]]—lumitaw ang mga unang studio at kalaunan ay pinamunuan ng malalaking kumpanya ang produksyon ng pelikula. Nailabas ang pelikulang ''Punyal na Guinto'' ni [[José Nepomuceno|Jose Nepomuceno]] noong 1933 na siyang tinuturing na unang pelikula sa Pilipinas na may tunog.<ref>{{Cite web |title=History of Philippine Cinema |url=http://sdfilipinocinema.org/philippine-cinema-history/ |access-date=2026-04-30 |website=San Diego Filipino Cinema |language=en-US}}</ref> Lumaki ang populasyon ng mundo mula 2.05 bilyon hanggang 2.25 bilyong tao sa loob ng dekada, na may humigit-kumulang 750 milyong kapanganakan at 550 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Dekada 1930| ]] [[Kategorya:Ika-20 siglo]] l93mv9nnypqalqufgw1cripmrrqsr2z 2205443 2205442 2026-04-30T10:47:19Z Jojit fb 38 2205443 wikitext text/x-wiki {{Decadebox|193}} Ang '''dekada 1930''' (binibigkas na "labinsiyam na tatlumpu"; pinaikli bilang '''d. 19230''' o '''dekada '30''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada Bente''' ay ang panahong nagsimula noong Enero 1, 1930 at nagtapos noong Disyembre 31, 1939. Sa [[Estados Unidos]], ang ''Dust Bowl'' ang nagbigay sa dekadang ito ng bansag na "''Dirty Thirties''". Tinukoy ang dekadang ito ng pandaigdigang krisis sa ekonomiya at pulitika na nauwi sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Naranasan ang pagbagsak ng pandaigdigang sistemang pinansyal, na nagsimula sa pagguho ng [[pamilihan ng sapi]] sa ''Wall Street'' (o Kalyeng Wall) noong 1929, ang pinakamalaking pagbagsak ng pamilihan ng sapi sa kasaysayan ng Amerika. Ang sumunod na pagbagsak ng ekonomiya, na tinawag na [[Malawakang Depresyon]], ay nagdulot ng matinding panlipunang epekto sa buong mundo, na humantong sa malawakang kahirapan at kawalan ng trabaho, lalo na sa makapangyarihang ekonomiya ng Estados Unidos at sa [[Alemanya]], na nahihirapan na noon sa pagbabayad ng danyos para sa [[Unang Digmaang Pandaigdig]]. Ang ''Dust Bowl'' sa Estados Unidos (na nagbigay ng bansag na "''Dirty Thirties''") ay lalo pang nagpalala sa kakulangan ng yaman. Ang [[Pangulo ng Estados Unidos|Pangulo ng]] [[Pangulo ng Estados Unidos|Estados Unidos]] na si [[Franklin D. Roosevelt]], na nanungkulan noong 1933, ay naglunsad ng malawakang mga repormang panlipunan at mga planong pampasigla na tinawag na ''New Deal'' o Bagong Kasunduan bilang tugon sa krisis. Ang ikalawang limang-taóng plano ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ay nagbigay-priyoridad sa mabigat na industriya, na naglapit dito sa Alemanya bilang isa sa mga pangunahing tagapagprodyus ng bakal sa mundo, habang pinahusay din ang komunikasyon. Umusad ang unang alon ng [[peminismo]], kung saan nakamit ng kababaihan ang karapatang bumoto sa [[Timog Aprika]] (1930, para lamang sa [[Mga puting tao|mga puti]]), [[Brasil]] (1933), at [[Cuba]] (1933). Kasunod ng pag-angat ni [[Adolf Hitler]] at ang paglitaw ng [[NSDAP]] bilang tanging legal na partido sa bansa noong 1933, nagpataw ang Alemanya ng serye ng mga batas na nagtatangi laban sa [[mga Hudyo]] at iba pang minoryang etniko. Nagpatupad ang Alemanya ng agresibong patakarang panlabas, muling pinasandatahan ang [[Renania]] (1936), isinama ang [[Austria|Austriya]] (1938) at ang [[Sudetenland]] (1938), bago salakayin ang [[Polonya]] (1939) at simulan ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig sa pagtatapos ng dekada. Ang [[Italya]] ay nagpatuloy din sa agresibong patakarang panlabas, tinalo ang paglaban sa Libya (1932) bago salakayin ang Ethiopia (1935) at pagkatapos ay ang [[Albanya]] (1939). Parehong nakialam ang Alemanya at Italya sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na sumuporta sa mga Nasyonalista na pinamunuan ni Francisco Franco laban sa mga Republikano, na sinuportahan naman ng Unyong Sobyet. Nahinto ang Digmaang Sibil sa Tsina dahil sa pangangailangang harapin ang ambisyong [[Imperyo ng Hapon|imperyal ng Hapon]], kung saan bumuo ang [[Kuomintang]] at ang [[Partido Komunista ng Tsina]] ng [[Ikalawang Nagkakaisang Prente]] upang labanan ang [[Hapon]] sa [[Ikalawang Digmaang Sino-Hapones]], na pinakamalaking digmaang Asyano ng ika-20 dantaon.<ref>{{cite journal |author=Bix, Herbert P. |year=1992 |title=The Showa Emperor's 'Monologue' and the Problem of War Responsibility |journal=Journal of Japanese Studies |language=en |volume=18 |issue=2 |pages=295–363 |doi=10.2307/132824 |jstor=132824}}</ref> Kabilang sa iba pang mga labanan ang mga digmaang interstate tulad ng Digmaang [[Kolombya]]–[[Peru]] (1932–1933), Digmaang Chaco (1932–1935), at Digmaang Saudi–Yemen (1934), pati na rin ang mga panloob na tunggalian sa Brasil (1932), [[Ecuador|Ekwador]] (1932), [[El Salvador]] (1932), Austriya (1934), at Palestinang Briton (1936–1939). Noong dekada 1930 sa Pilipinas, naging panahon ito ng transisyon mula sa pamamahala ng [[Estados Unidos ng Amerika]] tungo sa paghahanda para sa kasarinlan. Ipinasa ang [[Batas Tydings–McDuffie]] noong 1934 na naglatag ng 10 taong transisyon, na sinundan ng pagtatatag ng Pamahalaang [[Komonwelt ng Pilipinas]] noong 1935 sa ilalim ni [[Manuel L. Quezon]]. Pinagtibay rin ang [[Saligang Batas ng Pilipinas|Saligang Batas ng 1935]] bilang balangkas ng pamahalaan. Gayunpaman, naapektuhan ang bansa ng [[Malawakang Depresyon]], na nagdulot ng pagbagsak ng presyo ng mga produktong [[Agrikultura|agrikultural]], kahirapan, at kawalan ng trabaho. Kasabay nito, isinulong ang paghahanda sa pambansang depensa sa pamamagitan ng pagbuo ng sandatahang lakas sa tulong ni [[Douglas MacArthur]], habang pinalawak ang demokrasya sa pagbibigay ng karapatang bumoto sa kababaihan noong 1937. Sa huling bahagi ng dekada, lumalakas ang tensyon sa rehiyon dahil sa paglawak ng Hapon, na nagbabadya ng paparating na digmaan. Ang buong dekada ay minarkahan ng malawakang kawalan ng [[trabaho]] at [[kahirapan]], bagaman ang [[deplasyon]] (ibig sabihin, pagbaba ng mga presyo) ay nalimitahan lamang sa mga taong 1930–32 at 1938–39.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1930–1939 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1930-1939/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504110518/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1930-1939/ |archive-date=2014-05-04 |language=en}}</ref> Bumaba ang mga presyo ng 7.02% noong 1930, 10.06% noong 1931, 9.79% noong 1932, 1.41% noong 1938, at 0.71% noong 1939. Naganap ang matinding taggutom sa mga pangunahing rehiyong tagapagprodyus ng butil sa Unyong Sobyet mula 1930 hanggang 1933, na nagdulot ng 5.7 hanggang 8.7 milyong pagkamatay. Kabilang sa mga pangunahing sanhi nito ang sapilitang kolektibisasyon ng agrikultura bilang bahagi ng Unang Limang-Taóng Plano, sapilitang pagkuha ng butil, mabilis na industriyalisasyon, pagbawas ng lakas-paggawang agrikultural, at ilang matitinding tagtuyot. Isang katulad na taggutom ang naganap sa Tsina mula 1936 hanggang 1937, na pumatay ng humigit-kumulang 5 milyong tao. Ang mga pagbaha sa Tsina noong 1931 ay nagdulot ng 422,499 hanggang 4,000,000 pagkamatay. Kabilang sa mga malalaking lindol sa dekadang ito ang lindol sa Quetta noong 1935 (30,000–60,000 pagkamatay) at ang lindol sa Erzincan noong 1939 (32,700–32,968 pagkamatay). Sa pagdating ng pelikulang may tunog noong 1927, ang musikal ang naging pinakapopular na uri ng pelikula sa mga manonood, dahil ito ang anyong pinakamainam upang ipakita ang bagong teknolohiya. Ang animatasyong musikal na pantasya na ''Snow White and the Seven Dwarfs'' (1937) ang naging pinakamalaking kumita sa dekadang ito batay sa renta ng distribusyon. Sa usapin ng kita mula sa distribusyon, ang epikong romantikong historikal na pelikula na ''Gone with the Wind'' (1939) ang nanguna at nananatiling may pinakamataas na kita (kapag inangkop sa implasyon) hanggang sa kasalukuyan. Lumago rin ang kasikatan ng mga pelikulang komedya matapos ang Panahong Tahimik, sa tulong ng mga komedyanteng tulad ng The Three Stooges<ref>{{Cite web |date=2021-10-27 |title=History of The Three Stooges: Pop-Culture Icons Forever |url=https://tedium.co/2021/10/22/three-stooges-history/ |access-date=2023-12-27 |website=Tedium: The Dull Side of the Internet. |language=en}}</ref> at [[Marx Brothers]]. Kabilang sa mga tanyag na nobela ng dekadang ito ang ''The Good Earth'', ''Anthony Adverse'', at ''Gone with the Wind'', na pawang naging pinakamabentang aklat sa Estados Unidos sa loob ng dalawang magkasunod na taon. Si Cole Porter ay isang tanyag na musikero noong Dekada 1930, kung saan ang dalawa niyang awit na "Night and Day" at "Begin the Beguine" ay naging numero unong hit noong 1932 at 1935. Ang huling awit ay kabilang sa ''[[Uri ng musika|genre]]'' na Swing, na umusbong bilang pinakapopular na anyo ng musika sa Estados Unidos mula 1933. Sa huling bahagi ng dekada, dalawa sa pinakatanyag na [[Superhero fiction|superhero]] at pinakakilalang mga kathang-isip na tauhan sa mundo ang ipinakilala sa mga [[komiks]]; unang lumitaw si [[Superman]] noong 1938, at si [[Batman]] noong 1939. Sa Pilipinas, sumigla ang industriya ng [[pelikula]] bilang [[negosyo]] at [[Libangan (gawain)|libangan]]—lumitaw ang mga unang studio at kalaunan ay pinamunuan ng malalaking kumpanya ang produksyon ng pelikula.<ref>{{Cite web |date=2019-02-19 |title=A Filipino in America: 1930s Pelikulang Filipino, Amerikanong Kolonialismo, at Negosiasyon ng Kolonyalidad - University of the Philippines |url=https://up.edu.ph/pelikula-lektura-up-film-institute-philippine-cinema-centennial-lecture-series/ |access-date=2026-04-30 |language=en-US}}</ref> Nailabas ang pelikulang ''Punyal na Guinto'' ni [[José Nepomuceno|Jose Nepomuceno]] noong 1933 na siyang tinuturing na unang pelikula sa Pilipinas na may tunog.<ref>{{Cite web |title=History of Philippine Cinema |url=http://sdfilipinocinema.org/philippine-cinema-history/ |access-date=2026-04-30 |website=San Diego Filipino Cinema |language=en-US}}</ref> Lumaki ang populasyon ng mundo mula 2.05 bilyon hanggang 2.25 bilyong tao sa loob ng dekada, na may humigit-kumulang 750 milyong kapanganakan at 550 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Dekada 1930| ]] [[Kategorya:Ika-20 siglo]] cdaiiefhsf631q07n9zyq5wh7s4d6md 0 249943 2205422 2047048 2026-04-30T08:35:31Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205422 wikitext text/x-wiki Ang '''Maharlikang Unibersidad ng Bhutan''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''Royal University of Bhutan''; [[Wikang Dzongkha|Dzongkha]]: འབྲུག་རྒྱལ་འཛིན་གཙུག་ལག་སློབ་སྡེ་; Wylie: ''brug rgyal-'dzin gtsug-lag-slob-sde''),<ref>{{Cite web|url=http://www.rub.edu.bt/images/attachments/admission/2011_criteria.pdf|title=Admission into Tertiary Education Programmes for 2011 Academic Year|format=PDF|publisher=Royal University of Bhutan|access-date=2011-02-11}}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ay itinatag noong Hunyo 2, 2003 sa pamamagitan ng isang maharlikang kautusan, ay ang pambansang [[pamantasan|unibersidad]] ng bansang [[Bhutan]]. Ang unibersidad ay itinatag upang mapagsama-sama ang pamamahala ng mga kolehiyo sa tersiyaryong edukasyon sa Bhutan. Ito ay isang desentralisadong universidad na may walong mga kaanib na kolehiyo at isang kolehiyong afilyeyt na<ref name="eleven">{{Cite web|url=http://www.rub.edu.bt/index.php?option=com_content&view=article&id=57&Itemid=66|title=Member Colleges|publisher=Royal University of Bhutan|access-date=2011-03-25|archive-date=2010-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100207175418/http://www.rub.edu.bt/index.php?option=com_content&view=article&id=57&Itemid=66|url-status=dead}}</ref> nakakalat sa buong kaharian. Ang prinsipyong nakaimpluwensya sa pagbuo ng unibersidad ay ang priyoridad ng pamahalaan para sa pantay-pantay na pag-unlad. Ang mga kolehiyo ng Unibersidad ay ang mga sumusunod: * College of Natural Resources (CNR) sa Lobesa, [[Thimphu]]<ref name="cnr">{{Cite web|url=http://www.cnr.edu.bt/|title=College of Natural Resources|access-date=2011-03-25}}</ref> * College of Science and Technology (CST) sa Rinchhending, Phuntsholing<ref name="cst">{{Cite web|url=http://www.cst.edu.bt/|title=College of Science and Technology|access-date=2011-03-25}}</ref> * Gaeddu College of Business Studies (GCBS) sa Gedu, Chukha<ref name="gcbs">{{Cite web|url=http://www.gcbs.edu.bt/|title=Gaeddu College of Business Studies|access-date=2011-03-25|archive-date=2011-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706162637/http://www.gcbs.edu.bt/|url-status=dead}}</ref> * Institute of Language and Culture Studies (ILCS) sa Taktse, Trongsa.<ref name="ilcs">{{Cite web|url=http://www.rub.edu.bt/index.php?option=com_content&view=article&id=58%3Ainstitute-of-language-and-culture-studies&catid=40%3Amember-colleges&Itemid=98|title=Institute of Language and Culture Studies|access-date=2011-03-25|archive-date=2011-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706162804/http://www.rub.edu.bt/index.php?option=com_content&view=article&id=58:institute-of-language-and-culture-studies&catid=40:member-colleges&Itemid=98|url-status=dead}}</ref>. Ang pangunahing gawain ng ILCS ay ang pagpapanatili at pag-promote ng [[Wikang Dzongkha|Dzongkha]], ang pambansang wika sa Bhutan. * Jigme Namgyel Engineering College (JNEC) sa Dewathang, Samdrup Jongkhar<ref name="jnp">{{Cite web|url=http://www.jnp.edu.bt/|title=Jigme Namgyel Polytechnic|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100731153201/http://www.jnp.edu.bt/|archivedate=Hulyo 31, 2010}}</ref> * Paro College of Education (PCE) sa Paro<ref name="pce">{{Cite web|url=http://www.pce.edu.bt/|title=Paro College of Education|access-date=2011-03-25|archive-date=2012-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120329210820/http://www.pce.edu.bt/|url-status=dead}}</ref> * Royal Thimphu College (RTC) sa Ngabiphu, Thimphu (kaakibat na kolehiyo) <ref name="rtc">{{Cite web|url=http://www.rub.edu.bt/index.php/colleges/affiliated-colleges|title=Royal Thimphu College|access-date=2015-05-07|archive-date=2015-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20150516113957/http://www.rub.edu.bt/index.php/colleges/affiliated-colleges|url-status=dead}}</ref> * Samtse College of Education (SCE) sa Samtse<ref name="sce">{{Cite web|url=http://www.sce.edu.bt/|title=Samtse College of Education|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100716015923/http://www.sce.edu.bt/|archivedate=Hulyo 16, 2010}}</ref> * Sherubtse College sa Kanglung, Trashigang<ref name="sherubtse">{{Cite web|url=http://www.sherubtse.edu.bt/|title=Sherubtse College|access-date=2011-03-25|archive-date=2012-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414111531/http://www.sherubtse.edu.bt/|url-status=dead}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Mga pamantasan]] [[Kategorya:Edukasyon sa Bhutan]] 34oy6t2vvesq76h3j84pnpx7uf9cmk1 0 251360 2205247 2193043 2026-04-29T15:42:19Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205247 wikitext text/x-wiki {{about|tatak na Colgate|pangkalahatang kahulugan ng toothpaste|Kremang pansipilyo}} [[File:Colgate (logo).png|thumb|''Logo'' ng Colgate.]] [[File:Colgate Dental Cream ca 1950s.jpg|thumb|Colgate ''Dental Cream'' (''Toothpaste'') na may Gardol noong dekada 1950]] Ang '''Colgate''' ay isang pamilya ng mga tatak na pangunahing ginagamit sa mga produktong may kaugnayan sa kalinisan ng [[bibig]] tulad ng [[Kremang pansipilyo|''toothpaste'']], sipilyo, ''mouthwash'', at ''dental floss'' na ginawa ng Amerikanong konglomerateng [[Colgate-Palmolive]]. Unang binenta ang mga produktong Colgate noong 1873, labing-anim na taon pagkatapos ng pagkamatay ni William Colgate, ang tagapagtatag nito. Orihinal na nagtitinda ang kompanya ng sabon. Sang-ayon sa ulat ng 2015&nbsp;ng Kantar Worldpanel, isang kompanyang nanaliksik ng merkado, ang Colgate lamang ang [[tatak]] sa buong mundo na binibili ng higit sa kalahati ng kabahayan sa buong sanlibutan.<ref>{{Cite web|url=http://www.kantarworldpanel.com/global/News/Colgate-bought-by-over-half-of-the-worlds-households|title=Colgate bought by over half of the world's households - Global site - Kantar Worldpanel|website=www.kantarworldpanel.com|access-date=Enero 12, 2016|language=Ingles|archive-date=Oktubre 20, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020065454/https://www.kantarworldpanel.com/global/News/Colgate-bought-by-over-half-of-the-worlds-households|url-status=dead}}</ref> Mayroon ang Colgate ng pandaigdigang pagpasok sa merkado ng 67.7% at pandaigdigang bahagi sa merkado ng 45%.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.colgate.com/us/en/annual-reports/2015/common/pdf/Colgate-Palmolive_2015-Annual-Report.pdf|title=Colgate-Palmolive Company 2015 Annual Report|last=|first=|date=|website=|publisher=The Colgate-Palmolive Company|access-date=Enero 12, 2016|language=Ingles|archive-date=Abril 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418110848/http://www.colgate.com/us/en/annual-reports/2015/common/pdf/Colgate-Palmolive_2015-Annual-Report.pdf|url-status=dead}}</ref> Sa kabila nito, napanatili nito ang pinakamataas na tulin ng paglago ng lahat na mga tatak sa nasiyasat, na may 40 milyong kabahayan ang bumibili ng produktong Colgate noong 2014.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.brandfootprint-ranking.com/#/brands-in-action/global-brands/colgate|title=Brand Footprint|website=www.brandfootprint-ranking.com|access-date=Enero 12, 2017|language=Ingles}}</ref> Ang pandaigdigang pagpasok sa merkado nito ay halos 50%; mas mataas sa ikalawang puwestong tatak sa pag-aaral, ang [[Coca-Cola]] na may 43.3% na pagpasok. Sa [[Pilipinas]], ang paggamit ng katawagang colgate ay kasingkahulugan ng ''toothpaste''.<ref>{{Cite web|title=Most Pinoys go for trusted brands, not cheap alternatives|url=https://news.abs-cbn.com/business/07/12/12/most-pinoys-go-trusted-brands-not-cheap-alternatives|website=ABS-CBN News|access-date=2019-07-10|first=|last=|date=2012-07-12|archive-url=|archive-date=|language=Ingles}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga tatak ng Colgate-Palmolive]] h4hokyvxb0hw1b7fq2typg3pdpm74b7 0 251882 2205302 2092897 2026-04-30T00:48:08Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205302 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Oktubre 2021}} {{Infobox person/Wikidata}} Si {{nihongo|'''Hiroshi Sekiguchi'''|関口 宏|Sekiguchi Hiroshi|13 Hulyo 1943}}<ref>{{cite web|url=http://www.sankeipro.co.jp/talent/関口　宏/|title=関口　宏|language=Hapones|publisher=Sankei|accessdate=9 Pebrero 2017}}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ay isang artista, ''tarento'', tagapagbalita, [[negosyo|negosyante]] at tagapamahala sa bansang [[Hapon]]. Kinakatawan siyang ahensiyang pantalento na Sankei. Nakatira siya sa [[Setagaya]], [[Tokyo]] ay siya ang panganay sa nag-iisa niyang kapatid. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1943|Sekiguchi, Hiroshi]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Hapon]] {{stub}} g6s3fj5m6bz6vch4n5hgc5rcm5aon9h 0 276486 2205415 2094644 2026-04-30T07:41:05Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205415 wikitext text/x-wiki {{superherobox| <!--Wikipedia:WikiProject Comics--> |caption=The Lobster |character_name=The Lobster |real_name= |publisher=[[Dark Horse Comics]] |debut=''Hellboy: Box of Evil'' #1 |creators=[[Mike Mignola]] |alliances= }} Si '''Lobster Johnson''' (mas kilala rin bilang ''The Lobster'') ay isang karakter na [[superhero]] sa [[komiks]] na nilathala ng [[Dark Horse Comics]]. Siya ay kinatha ni [[Mike Mignola]] at tinampok siya sa ''[[Hellboy]]'' at ''Bureau for Paranormal Research and Defense'' na mga [[Komiks (magasin o aklat)|aklat na komiks]]. ==Serye ng publikasyon== ===Mga isyu=== {|class="wikitable" style="text-align: center" !style="background:#152967; color:#fff;"|Isyu !style="background:#152967; color:#fff;"|Pamagat !style="background:#152967; color:#fff;"|Petsa !style="background:#152967; color:#fff;"|Kuwento !style="background:#152967; color:#fff;"|Sining !style="background:#152967; color:#fff;"|Mga kulay !style="background:#152967; color:#fff;"|Pabalat !style="background:#152967; color:#fff;"|Koleksyon |- !'''#1''' |rowspan=5|''The Iron Prometheus'' |Setyembre 5, 2007 |rowspan=5|[[Mike Mignola]] |rowspan=5|[[Jason Armstrong]] |rowspan=5|[[Dave Stewart (artist)|Dave Stewart]] |rowspan=5|Mike Mignola |rowspan=5| * ''Lobster Johnson – Volume 1:<br>The Iron Prometheus'' |- !'''#2''' |Oktubre3, 2007 |- !'''#3''' |Nobyembre 7, 2007 |- !'''#4''' |Disyembre 5, 2007 |- !'''#5''' |Enero 2, 2008 |- !'''#6''' |rowspan=5|''The Burning Hand'' |Enero 11, 2012 |rowspan=5|Mike Mignola<br/>at [[John Arcudi]] |rowspan=5|[[Tonci Zonjic]] |rowspan=5|Dave Stewart |[[Dave Johnson (comics)|Dave Johnson]]<br>Mike Mignola (variant) |rowspan=5| * ''Lobster Johnson – Volume 2:<br>The Burning Hand'' |- !'''#7''' |Pebrero 8, 2012 |rowspan=2|Dave Johnson |- !'''#8''' |Marso 14, 2012 |- !'''#9''' |Abril 11, 2012 |Dave Johnson<br>Mike Mignola (variant) |- !'''#10''' |Mayo 9, 2012 |Dave Johnson |- !'''#11''' |''The Prayer of Neferu'' |Agosto 22, 2012 |Mike Mignola<br/>at John Arcudi |[[Wilfredo Torres]] |Dave Stewart |Tonci Zonjic |rowspan=5| * ''Lobster Johnson – Volume 3:<br>Satan Smells a Rat'' |- !'''#12''' |''Caput Mortuum'' |Setyembre19, 2012 |Mike Mignola<br/>at John Arcudi |Tonci Zonjic |Dave Stewart |Tonci Zonjic |- !'''#13''' |''Satan Smells a Rat'' |Mayo 22, 2013 |Mike Mignola<br/>at John Arcudi |colspan=3|Kevin Nowlan |- !'''#14''' |rowspan=2|''A Scent of Lotus'' |Hulyo 24, 2013 |rowspan=2|Mike Mignola<br/>at John Arcudi |rowspan=2|[[Sebastián Fiumara]] |rowspan=2|Dave Stewart |rowspan=2|Tonci Zonjic |- !'''#15''' |Agosto 21, 2013 |- !'''#16''' |rowspan=5|''Get the Lobster'' |Pebrero 5, 2014 |rowspan=5|Mike Mignola<br/>at John Arcudi |rowspan=5|Tonci Zonjic |rowspan=5|Dave Stewart |rowspan=5|Tonci Zonjic |rowspan=5| * ''Lobster Johnson – Volume 4:<br>Get the Lobster'' |- !'''#17''' |Marso 5, 2014 |- !'''#18''' |Abril 2, 2014 |- !'''#19''' |Hunyo 4, 2014 |- !'''#20''' |Agosto 13, 2014 |- !rowspan=2|'''#21''' |rowspan=2|''A Chain Forged In Life'' |rowspan=2|Hulyo 29, 2015 |rowspan=2|Mike Mignola<br />at John Arcudi |Troy Nixey |Dave Stewart |rowspan=2|Tonci Zonjic |rowspan=4| |- |colspan=2|Kevin Nowlan (framing sequence) |- !'''#22''' |''The Glass Mantis'' |Disyembre 30, 2015 |Mike Mignola<br />at John Arcudi |Toni Fejzula |Dave Stewart |Tonci Zonjic |- !'''#23''' |''The Forgotten Man'' |Abril 6, 2016 |Mike Mignola<br />at John Arcudi |Peter Snejbjerg |Dave Stewart |Tonci Zonjic |- !'''#24''' |rowspan=3|''Metal Monsters of Midtown'' |Mayo 25, 2016 |rowspan=3|Mike Mignola<br />at John Arcudi |rowspan=3|Tonci Zonjic |rowspan=3|Dave Stewart |rowspan=3|Tonci Zonjic |rowspan=3| |- !'''#25''' |Hunyo 29, 2016 |- !'''#26''' |Hulyo 27, 2016 |- !'''#27''' |''Garden of Bones'' |Enero 11, 2017 |Mike Mignola<br />at John Arcudi |Stephen Green |Dave Stewart |Tonci Zonjic | |- !'''#28''' |rowspan=3|''The Pirate's Ghost'' |Marso 29, 2017 |rowspan=3|Mike Mignola<br />at John Arcudi |colspan=3 rowspan=3|Tonci Zonjic |rowspan=3| |- !'''#29''' |Abril 26, 2017 |- !'''#30''' |Mayo 31, 2017 |- !'''#31''' |''Mangekyō'' |Agosto 2, 2017 |Mike Mignola<br />at John Arcudi |Ben Stenbeck |Dave Stewart |Tonci Zonjic |} ===Mga ''paperback'' na pang-''trade''=== {|class="wikitable" style="text-align: center" !style="background:#152967; color:#fff;"|Bilang !style="background:#152967; color:#fff;"|Pamagat !style="background:#152967; color:#fff;"|Koleksyon !style="background:#152967; color:#fff;"|Nailathala !style="background:#152967; color:#fff;"|ISBN |- !1 |''Lobster Johnson: The Iron Prometheus'' | * ''The Iron Prometheus''<br/>(5-isyung miniserye) |Hunyo 18, 2008 |{{ISBNT|9781593079758}} |- !2 |''Lobster Johnson: The Burning Hand'' | * ''The Burning Hand''<br/>(5-isyung miniserye) |Nobyembre 14, 2012 |{{ISBNT|9781616550318}} |- !3 |''Lobster Johnson: Satan Smells a Rat'' | * ''Caput Mortuum''<br/>(isang ''shot'') * ''Satan Smells a Rat''<br/>(isang ''shot'') * ''Tony Masso’s Finest Hour''<br/>(maikling kuwento) * ''A Scent of Lotus''<br/>(2-isyung miniserye) * ''The Prayer of Neferu''<br/>(isang ''shot'') |Pebrero 12, 2014 |{{ISBNT|9781616552039}} |- !4 |''Lobster Johnson: Get the Lobster'' | * ''Get the Lobster''<br/>(5-isyung miniserye) |Disyembre 17, 2014 |{{ISBNT|9781616551995}} |- !5 |''Lobster Johnson: The Pirate's Ghost and Metal Monsters of Midtown'' | * ''Metal Monsters of Midtown''<br/>(3-isyung miniserye) * ''The Pirate's Ghost''<br/>(3-isyung miniserye) |Disyembre 13, 2017 |{{ISBNT|9781506702063}} |- !6 |''Lobster Johnson: A Chain Forged in Life'' | * ''A Chain Forged In Life''<br/>(isang ''shot'') * ''The Glass Mantis''<br/>(isang ''shot'') * ''The Forgotten Man''<br/>(isang ''shot'') * ''Garden of Bones''<br/>(isang ''shot'') * ''Mangekyō''<br/>(isang ''shot'') |Marso 7, 2018 |{{ISBNT|9781506701783}} |} ==Sa ibang midya== ===Pelikula=== ====''Hellboy: Blood and Iron'' (2007)==== May maikling kameyo si Lobster Johnson sa ikalawang animasyong pelikula ng Hellboy, ang ''Blood and Iron'' na lumabas sa isang eksenang pagbabalik alaala o ''flashback'' na ipinapakita ang kapanganakan ni Hellboy at ang reaksyon ni Malcome Frost sa nilalang.<ref>{{cite news|title= Hellboy Animated: Blood and Iron|work= IGN|date= |url= http://uk.dvd.ign.com/articles/795/795906p1.html|accessdate= 2010-11-15|language= Ingles}}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Pagkatapos ng mga kredito, may isang patikim para sa hindi pa nagagawang ikatlong pelikula, ang ''The Phantom Claw'', kung saan tutulungan niya sina Hellboy at Kate Corrigan sa paglaban sa multo ni Rasputin. ====''Hellboy II: The Golden Army'' (2008) at ''Hellboy III''==== Lalabas sana si Johnson sa ''Hellboy II: The Golden Army'', ngunit naputol dahil sa hiling ni Mike Mignola na manatiling totoo ito sa pinagmulan ng karakter. Bagaman, sinabi ni Guillermo del Toro na lalabas sana si Johnson sa hindi pa nagagawang ''Hellboy III'' at nais niyang si Bruce Campbell ang gaganap.<ref> [http://hellboyanimated.typepad.com/hellboy_animated/2007/03/the_phantom_cla.html Hellboy Animated: The Phantom Claw] (sa Ingles)</ref> ====''Hellboy'' (2019)==== Lumabas si Johnson sa ''[[Hellboy (pelikula ng 2019)|Hellboy]]'' (2019),<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2018/10/hellboy-new-york-comic-con-first-look-footage-david-harbour-1202477717/|title='Hellboy’ Unleashes Footage On Comic Con Crowd; Star David Harbour Praises Practical Monsters|website=Deadline Hollywood|last=Evans|first=Greg|date=Oktubre 6, 2018|accessdate=Oktubre 6, 2018}}</ref> na ginampanan ni Thomas Haden Church.<ref>{{cite web|url=https://people.com/movies/david-harbour-hellboy-first-trailer/|title=From Stranger Things to Cult Superhero: David Harbour Is Hellboy in the First Bloody Trailer|website=People|last=Fernandez|first=Alexia|date=Disyembre 19, 2018|accessdate=Disyembre 22, 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://discussingfilm.wordpress.com/2018/11/04/thomas-haden-church-cast-as-lobster-johnson-in-hellboy-exclusive/|title=Thomas Haden Church Cast As Lobster Johnson In ‘Hellboy’|last=C.|first=Jake|website=Discussing Film|date=Nobyembre 4, 2018|accessdate=November 5, 2018}}</ref> Lumabas din siya sa kalagitnaang kredito na eksena. ==Mga sanggunian== {{Reflist}} ==Mga panlabas na link== * [http://www.comicsbulletin.com/reviews/118930702526920.htm Review of ''Lobster Johnson: The Iron Prometheus'' #1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185855/http://www.comicsbulletin.com/reviews/118930702526920.htm |date=2016-03-03 }}, Comics Bulletin * [https://web.archive.org/web/20080515220157/http://www.comicsbulletin.com/features/119328804331009.htm Jason Armstrong Cooks with Lobster Johnson], Comics Bulletin, Oktubre 24, 2007 * [http://www.killer-works.com/viewarticle.asp?ID=122 Review of Lobster Johnson The Satan Factory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713150347/http://www.killer-works.com/viewarticle.asp?ID=122 |date=2011-07-13 }}, Killer-Works {{DEFAULTSORT:Johnson, Lobster}} [[Kaurian:Mga karakter ng Dark Horse Comics]] [[Kaurian:Mga karakter sa pelikulang pantasya]] [[Kaurian:Mga karakter sa pelikulang superhero]] bn5x2oc21fmpmvje5iavk7yddxyjv8f 0 276550 2205304 2161029 2026-04-30T01:34:14Z Jojit fb 38 ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil walang sapat na impornasyon sa matagal na panahon 2205304 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Disney Channel]] oviix8ltqjo01g1z3wt5rhdf67lf3wf 0 279977 2205237 2093037 2026-04-29T13:49:47Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205237 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Brothers | image = | caption = | director = [[Karan Malhotra]] | producer = Hiroo Yash Johar<br>[[Karan Johar]]<br>Endemol India | writer = Siddharth-Garima | story = Gavin O'Connor<br />Cliff Dorfman | based_on = | starring = [[Akshay Kumar]]<br>[[Sidharth Malhotra]]<br>[[Jacqueline Fernandez]]<br>[[Jackie Shroff]]<ref>{{cite news|url=http://www.mid-day.com/articles/akshay-kumar-and-sidharth-malhotra-to-share-screen-space-in-warrior/15289183|title=Akshay Kumar and Sidharth Malhotra to share screen space in 'Warrior'|work=[[Mid Day]]|access-date=2018-05-05|archive-date=2017-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801233431/http://www.mid-day.com/articles/akshay-kumar-and-sidharth-malhotra-to-share-screen-space-in-warrior/15289183|url-status=dead}}</ref> | music = [[Ajay-Atul]] | cinematography = [[Hemant Chaturvedi]] | editing =[[Akiv Ali]] | studio = [[Dharma Productions]]<br/>[[Lionsgate Films]]<br/>[[Endemol India]]<ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/screen/endemol-india-and-lionsgate-to-remake-warrior-in-hindi/|title=Endemol India and Lionsgate to remake Warrior in Hindi|work=[[The Indian Express]]|publisher=[[Indian Express Limited]]}}</ref> | distributor = [[Fox Star Studios]] | released = {{Film date|df=yes|2015|8|14|ref1=<ref name="release">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/745117|publisher=[[Bollywood Hungama]]|title=Brothers (2015)|accessdate=6 February 2015}}</ref>}} | runtime = 155 min<ref>[http://www.bbfc.co.uk/releases/brothers-film Brothers - BBFC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170801193759/http://www.bbfc.co.uk/releases/brothers-film |date=2017-08-01 }}. [[BBFC]]</ref> | country = India | language = [[Wikang Hindi|Hindi]]<ref>{{cite news|url=http://www.mid-day.com/articles/american-film-warrior-to-be-remade-in-hindi/15253051|title=American film 'Warrior' to be remade in Hindi|work=[[Mid Day]]|access-date=2018-05-05|archive-date=2014-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140508063203/http://www.mid-day.com/articles/american-film-warrior-to-be-remade-in-hindi/15253051|url-status=dead}}</ref> }} Ang '''''Brothers''''' (international title: '''''Brothers: Blood Against Blood''''')<ref>[http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-brothers-blood-against-review-20150815-story.html 'Brothers' remake of 'Warriors' offers a beefier version aimed at India market]. [[Los Angeles Times]]. Martin Tsai. August 14, 2015</ref> ay isang pelikula ng 2015 na pampalakasan na drama,<ref>{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/review/brothers-film-review-815601|title='Brothers': Film Review|author=Lisa Tsering|work=The Hollywood Reporter}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-reviews/brothers-movie-review-unintentionally-nostalgic/article7544369.ece|title=Brothers movie review: Unintentionally nostalgic|author=Vishal Menon|work=The Hindu}}</ref> na nakabase sa Mixed Martial arts (MMA) na dinerekta ni [[Karan Malhotra]] ay sa produksyon ng [[Dharma Productions]], [[Lionsgate Films]] at [[Endemol India]].<ref>{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/siddharth-malhotra-warrior-martial-arts/1/366660.html |title=Sidharth to train in mixed martial arts for Warrior remake |work=[[India Today]]|publisher=[[Living Media]] |date=13 June 2014 |accessdate=17 June 2014}}</ref> ==Plot== Ang pelikula na ito ay nakabukas sa [[in medias res]] habang ang [[street fighting]] ay lumago sa [[Mumbai]]. Ang sports chairman na si Peter Braganza ([[Kiran Kumar]]) ay nagdesisyon na gumawa ng legal na street fighting at nagbukas ng isang liga na tinatawag na Right 2 Fight (R2F). Samantala, ang nakulong na si Garson "Gary" Fernandes ([[Jackie Shroff]]), ay nakuhang nalasing at dating [[MMA]] expert sa ilalim ng kanyang rehabilitasyon, ay nilabas mula sa kulungan at ang kanyang mas matandang anak na si Monty ([[Sidharth Malhotra]]) ay kinuha siya. Si Monty ay nag-alala habang ang kanyang ama ay tinanong tungkol sa mas matandang anak na si David at kinuha sa bahay. Sa bahay na si Gary na gumawa ng proteksyon ng mga gamit ng kanyang asawang si Maria, na namatay ng maraming taon. Si David ([[Akshay Kumar]]), ay isa nang guro ng pisika, na may kapatid na babae na may sakit sa puso. == Cast == *[[Akshay Kumar]] bilang David Fernandes *[[Sidharth Malhotra]] bilang Monty Fernandes *[[Jacqueline Fernandez]] bilang Jenny Fernandes *[[Jackie Shroff]] bilang Garson "Gary" Fernandes *[[Shefali Shah]] bilang Maria Fernandes *[[Meghan Jadhav]] bilang David Fernandes (as a teenager) *Prateik Bhanushali bilang teenager Monty *[[Ashutosh Rana]] bilang Suleiman Pasha *[[Kiran Kumar]] bilang Peter Braganza *[[Kulbhushan Kharbanda]] bilang Principal Shobhit Desai *[[Raj Zutshi]] bilang Baaz Raut, ex-fighter - commentator 1 *[[Kavi Shastri]] bilang Sachin Nehra, a sports journalist - commentator 2 *[[Ashok Lokhande]] bilang Gary's best friend and Monty's coach *[[Harssh A. Singh]] bilang Santosh Desai, News Anchor *Naisha Khanna bilang Maria aka Poopoo *Zubin Vicky Driver bilang Swami *Abbas Hyder bilang Suleman *Honey Sharma bilang Mustafa *Ramneeka Dhillon Lobo bilang Suzan *[[Kareena Kapoor]] sa espesyal na paglabas sa kantang "Mera Naam Mary Hai" ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga pelikula mula sa India]] [[Kategorya:Mga pelikula ng 2015]] gvw4yp5bar94rd3x750544shmr4ucj0 0 280992 2205287 2093464 2026-04-29T23:40:31Z Aubreyjanev 159817 Nagdagdag ng impormasyon na may sanggunian 2205287 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Zysman_Hall_jeh.jpg|thumb|David H. Zysman Hall]] Ang '''Pamantasang Yeshiva''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''Yeshiva University'') ay isang pribadong, [[Samahang hindi pangkalakalan|d]]<nowiki/>i-pantubong unibersidad sa pananaliksik na matatagpuan sa [[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]], na may apat na kampus sa lungsod.<ref name="about">[http://www.yu.edu/about/ "About YU] on the Yeshiva University website</ref> Mayroon silang apat na kampus: Wilf Campus, Israel Henry Beren Campus, Brookdale at Jack and Pearl Resnick<ref>{{Cite web |title=About |url=https://www.yu.edu/about |access-date=2026-04-29 |website=Yeshiva University |language=en}}</ref>. Ang mga paaralang ''undergraduate'' ng unibersidad—Yeshiva College, Stern College for Women, at Syms School of Negosyo—ay nag-aalok ng dual na kurikulum na inspirado ng ''hashkafa'' (pilosopiya) ng Torah Umadda'' ("Torah at sekular na kaalaman")'' sa Hudaismo na nagsasanib sa akademikong pag-aaral at pag-aaral ng [[Torah]].<ref name="missionstatement">{{Cite web|title=Mission Statement|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100527113714/http://www.yu.edu/MissionStatement/index.aspx|deadurl=yes|url=http://www.yu.edu/MissionStatement/index.aspx|access-date=Agosto 27, 2010|publisher=Yeshiva University|archivedate=Mayo 27, 2010}}</ref> Habang ang karamihan ng mga mag-aaral sa Unibersidad ay mga Hudyo, maraming mga mag-aaral, lalo na sa Paaralan ng Batas, ang Paaralan ng Negosyo, ang Graduate School of Psychology, Paaralang Medikal, ay hindi mga Hudyo. ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{coord|format=dms|display=title}} {{Stub|Edukasyon}} [[Kategorya:Mga pamantasan sa Estados Unidos]] 2y8sdonq66yf59kjxkr8zpob4l9coay 0 281099 2205273 2091156 2026-04-29T19:21:10Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205273 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Dabangg 2 | image = | caption = | director = [[Arbaaz Khan]] | producer = Arbaaz Khan<br />[[Malaika Arora Khan]] | writer = Dilip Shukla<ref>{{cite web|title=Dabangg 2 Cast & Crew|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/542696|publisher=[[Bollywood Hungama]]}}</ref> | starring = [[Salman Khan]]<br />[[Sonakshi Sinha]]<br />[[Prakash Raj]]<br />Arbaaz Khan<br />[[Vinod Khanna]] | music = '''Songs:'''<br>[[Sajid-Wajid]]<br>'''Score:'''<br>[[Sandeep Shirodkar]] | cinematography = [[Aseem Mishra]]<br>Mahesh Limaye | editing = Hemal Kothari | studio = [[Arbaaz Khan Productions]] | distributor = [[Eros International]] | released = {{Film date|df=yes|2012|12|21}} | runtime = 125 minutes<ref>{{cite web|title=''DABANGG 2'' (12A)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/dabangg-2-2012-0|work=[[British Board of Film Classification]]|accessdate=20 Disyembre 2012}}</ref> | country = India | language = [[Hindi]] | budget = {{INR}}84 [[crore]] <ref name="BoxOfficeIndia">{{Cite web|url=http://boxofficeindia.com/Movies/movie_detail/dabangg_2 |title=Dabangg 2 |website=[[Box Office India]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150801050545/http://boxofficeindia.com/Movies/movie_detail/dabangg_2#.VtCZkvkrKUl|archivedate=1 Agosto 2015|url-status=dead}}</ref> | gross = <!--Do not remove-->{{Estimation}}<!--per WT:ICTF consensus-->{{INR}}202.65 [[crore]]<ref name="BoxOfficeIndia" /> }} Ang '''''Dabangg 2''''' ay isang pelikulang Indiyano ng 2012 sa direksyon at produksyon ni [[Arbaaz Khan (Indian actor)|Arbaaz Khan]] sa ilalim ng Arbaaz Khan Productions. Ito ay ang pangalawang pelikula sa ''[[Dabangg]]''. ==Cast== * [[Salman Khan]] as Inspector Chulbul Pandey * [[Sonakshi Sinha]] as Rajjo Pandey * [[Arbaaz Khan (Indian actor)|Arbaaz Khan]] as Makhanchand "Makkhi" Pandey * [[Vinod Khanna]] as Prajapati Pandey * [[Mahi Gill]] as Nirmala Pandey * [[Prakash Raj]] as Thakur Bachcha Singh * [[Nikitin Dheer]] as Chunni * [[Deepak Dobriyal]] as Genda * [[Gireesh Sahedev]] as Inspector Siddique * [[Manoj Pahwa]] as Commissioner * [[Asha Saini|Flora Asha Saini]] in a cameo<ref>{{cite news |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-21/news-interviews/35952706_1_dabangg-2-flora-saini-telugu-film |title=Flora Saini's comeback with Dabangg 2 – Times Of India |publisher=Timesofindia.indiatimes.com |date=21 Disyembre 2012 |accessdate=26 Disyembre 2012 |archive-date=2013-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130413150718/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-21/news-interviews/35952706_1_dabangg-2-flora-saini-telugu-film |url-status=dead }}</ref> * [[Sandeepa Dhar]] as Anjali<ref>{{cite web |url=http://www.mid-day.com/entertainment/2012/dec/121212-Sandeepa-Dhar-on-sharing-screen-space-with-Salman.htm |title=Sandeepa Dhar on sharing screen space with Salman |publisher=Mid-day.com |date=12 Disyembre 2012 |accessdate=26 Disyembre 2012 |archive-date=5 Nobiyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105223119/http://www.mid-day.com/entertainment/2012/dec/121212-Sandeepa-Dhar-on-sharing-screen-space-with-Salman.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-17/news-interviews/35868428_1_dabangg-cameo-sandeepa-dhar |title=Sandeepa’s cameo in Dabangg 2 – Times Of India |publisher=Timesofindia.indiatimes.com |date=17 Disyembre 2012 |accessdate=26 Disyembre 2012 |archive-date=2013-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215705/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-17/news-interviews/35868428_1_dabangg-cameo-sandeepa-dhar |url-status=dead }}</ref> * [[Malaika Arora Khan]] in a special appearance in song "[[Pandeyji Seeti]]" * [[Kareena Kapoor]] bilang item number [[Fevicol Se]] * [[Rashami Desai]] in cameo appearance in song "Dagabaaz Re" * [[Nandish Sandhu]] in cameo appearance in song "Dagabaaz Re" * [[Tinu Anand]] as master in special appearance * [[Manoj Joshi (actor)|Manoj Joshi]] as a shopkeeper in special appearance * [[Nitesh Pandey]] as doctor in special appearance *[[Pankaj Tripathi]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga pelikula mula sa India]] {{stub|Pelikula}} 7xy16oqzozryp2pcgil6hnu2cd8ak2f 0 281963 2205231 2152723 2026-04-29T12:55:42Z Eurohunter 22726 /* Mga Single */ +"Ja eller nej" with [[Käärijä]] 2205231 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Basshunter | image = Basshunter, 20 april 2008 in Halmstad.jpg | caption = Basshunter (2008) | background = solo_singer | birth_name = Jonas Erik Altberg | alias = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1984|12|22}} | birth_place = [[Halmstad]] | origin = | relationships = | instrument = | genre = {{flatlist| * [[Eurodance]] }} | occupation = {{flatlist| * [[pag-awit|mang-aawit]] * [[prodyuser]] * [[DJ]] }} | years_active = 1998–kasalukuyan | label = {{flatlist| * [[Extensive Music]] * [[Warner Music Sweden]] * [[Ultra Records]] * [[Broma 16]] * [[Warner Music Japan]] * [[3 Beat Records]] * [[Dance Nation]] * Warner Music Germany * Alex Music }} | associated_acts = {{flatlist| * Patrik och Lillen * [[Mental Theo|DJ Mental Theo]] * [[Stunt]] * Lauren Dyson * [[Big Brother]] * [[Sandra Gee|Sandra]] * [[Dulce María]] }} | website = {{URL|https://basshunter.se}} | notable_instruments = }} Si '''Basshunter''', '''Jonas Erik Altberg''' (ipinanganak noong 22 Disyembre 1984) ay isang Swedish na [[pag-awit|mang-aawit]], [[prodyuser]] at [[DJ]]. == Diskograpiya == === Studio album === * ''[[The Bassmachine]]'' (2004) * ''[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]'' (2006) * ''[[Now You're Gone – The Album]]'' (2008) * ''[[Bass Generation]]'' (2009) * ''[[Calling Time]]'' (2013) === Compilation albums === * ''[[The Old Shit]]'' (2006) * ''[[The Early Bedroom Sessions]]'' (2012) === Mga Single === * "The Big Show" (2004) * "[[Welcome to Rainbow]]" (2006) * "[[Boten Anna]]" (2006) * "[[Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA]]" (2006) * "[[Jingle Bells]]" (2006) * "[[Vifta med händerna]]" (2006) * "[[Now You're Gone]]" (2007) * "[[Please Don't Go]]" (2008) * "[[All I Ever Wanted]]" (2008) * "[[Angel in the Night]]" (2008) * "Russia Privjet (Hardlanger Remix)" (2008) * "[[I Miss You]]" (2008) * "[[Walk on Water]]" (2009) * "Al final" (2009) * "[[Every Morning]]" (2009) * "[[I Promised Myself]]" (2009) * "[[Saturday]]" (2010) * "[[Fest i hela huset]]" (2011) * "[[Northern Light]]" (2012) * "[[Dream on the Dancefloor]]" (2012) * "[[Crash & Burn]]" (2013) * "Calling Time" (2013) * "Elinor" (2013) * "Masterpiece" (2018) * "Home" (2019) * "Angels Ain't Listening" (2020) * "Life Speaks to Me" (2021) * "End the Lies" <small>(& Alien Cut)</small> (2022) * "[[Boten Anna|Ingen kan slå (Boten Anna)]]" {{Small|([[Victor Leksell]])}} (2023) * "Ja eller nej" {{Small|(x [[Käärijä]])}} (2026) == Mga kawing panlabas == {{Commonscat}} * [https://basshunter.se Opisyal na websayt] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1984]] [[Kategorya:Mga Swedish]] [[Kategorya:Mga mang-aawit]] l6c4yw608hlxusgs71cqk6c8j14ppxf 0 285904 2205316 2128941 2026-04-30T03:58:57Z Exec8 780 . 2205316 wikitext text/x-wiki {{Isapanahon|reason=Wala na ang Sulu sa Bangsamoro.}} {{Infobox settlement | name = Bangsamoro | official_name = Rehiyong Awtonomo ng Bangsamoro sa Muslim Mindanao<br />{{lang-ar|منطقة بانجسامورو ذاتية الحكم فى مسلمى مينداناو}} | native_name = {{Script|Jawi|باڠسامورو}} | settlement_type = [[Rehiyon ng Pilipinas|Awtonomong Rehiyon]] <!-- Skyline --> |image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Bulingan Falls Lamitan.jpg{{!}}Bulingan Falls, Lamitan city, Basilan | photo1b = Sulu Provincial Capitol building.JPG{{!}}Sulu Provincial Capitol | photo2a = Panampangan Island.jpg{{!}}Panampangan Island, Sapa-sapa, Tawi-Tawi | photo2b = Polloc Port.jpg{{!}}Polloc Port, Parang, Maguindanao | photo3a = Lake Lanao Marawi City.jpg{{!}}Lanao Lake at Marawi City | photo3b = PC Hill Cotabato City.jpg{{!}}PC Hill Cotabato City | size = 250 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = Pakanan, paibaba: Talon ng Bulingan, [[Lamitan, Basilan]]; Kapitolyo ng Lalawigan ng Sulu; Pulo ng Panampangan, [[Sapa-Sapa, Tawi-Tawi]]; Daungang Polloc, [[Parang, Maguindanao]]; [[Lawa Lanao]] mula sa Lungsod Marawi; at PC Hill, [[Lungsod Cotabato]] | }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Bangsamoro.svg <!--- Parliament Bill No. 7 has been approved and signed by the Chief Minister last august 28, 2019---> | flag_alt = | image_seal = Seal of Bangsamoro.svg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_alt = |map_caption = Kinaroroonan sa Pilipinas | coordinates = {{coord|region:PH|format=dms|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{flagicon|Philippines}} [[Pilipinas]] | established_title = [[Plebisito sa pagbuo ng Awtonomong Rehiyon ng Bangsamoro, 2019|Plebisito ng Pagbubuo]] | established_date = Ika-21 ng Enero 2019 | established_title2 = Pagbuo ng [https://en.wikipedia.org/wiki/Bangsamoro_Transition_Authority Bangsamoro Transition Authority] | established_date2 = Ika-22 ng Pebrero 2019 | established_title3 = Paglipat-kapangyarihan ng ARMM sa BARMM | established_date3 = Ika-26 ng Pebrero 2019 | established_title4 = Inagurasyon | established_date4 = Ika-29 ng Marso 2019 | government_type = Nakabahaging Rehiyonal na Parlamentaryong Pamamahala sa loob ng isang Unitaryong Republikang Konstitusyonal | seat_type = Sentrong Panrehiyon | seat = [[Lungsod Cotabato]]<ref name="armmturns">{{cite news |last1=Unson |first1=John |title=ARMM turns over power to Bangsamoro authority|url=https://www.philstar.com/headlines/2019/02/27/1897169/armm-turns-over-power-bangsamoro-authority |accessdate=27 February 2019 |work=The Philippine Star |date=27 February 2019}}</ref> | government_footnotes = | governing_body = [[Bangsamoro Transition Authority]] | leader_party = | leader_title1 = [[Wali ng Bangsamoro|Wali]] | leader_name1 = Sheikh Kalifa Usman Nando | leader_title2 = [[Punong Ministro ng Bangsamoro|Punong Ministro]] | leader_name2 = [[Murad Ebrahim]] | leader_title3 = Mga Pangalawang Ministro<ref name=muradvows>{{cite news |last1=Arguilas |first1=Carolyn |title=Murad vows a government “free of all the ills of governance;” names 10 ministers |url=https://www.mindanews.com/peace-process/2019/02/murad-vows-a-government-free-of-all-the-ills-of-governance-names-10-ministers/ |accessdate=27 February 2019 |work=MindaNews |date=27 February 2019}}</ref> | leader_name3 = Ali Solaiman<br>{{small|(Kinatawan ng Kalupaan)}}<br>''Bakante''<br>{{small|(Kinatawan ng Kapuluan)}} | leader_title4 = [[Parlamento ng Bangsamoro|Tagapagsalita ng Parlamento]]<ref name=muradvows/> | leader_name4 = Pangalian M. Balindong | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = | population_as_of = | population_density_km2 = | population_demonym = Bangsamoro | population_note = |blank_name_sec1 = [[Lalawigan]] |blank_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 5 | [[Basilan]] | [[Lanao del Sur]] | [[Maguindanao]] | [[Sulu]] | [[Tawi-tawi]] }} |blank1_name_sec1 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Mga Lungsod]] |blank1_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 3 | [[Cotabato City]] | [[Lamitan]] | [[Marawi]] }} |blank2_name_sec1 = [[Municipalities of the Philippines|Mga Bayan]] |blank2_info_sec1 = 116 |blank3_name_sec1 = [[Barangay|Mga Barangay]] |blank3_info_sec1 = 2,590 |blank4_name_sec1 = [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas| Mga Distrito]] |blank4_info_sec1 = 8 |blank_name_sec2 = [[Wika sa Pilipinas|Wika]] |blank_info_sec2 = {{hlist |[[Arabe]] | [[Wikang Mëranaw|Mëranaw]] | [[Wikang Sebwano|Sugbuanon]] | [[Wikang Yakan|Yakan]] |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | [[Wikang Tausug|Tausug]] | [[Wikang Iranun|Iranon]] | [[Tsabakano]] | [[Wikang Tiruray|Tiruray]] | [[Wikang Maguindanao|Magindanawon]] }} | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +08:00 | postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP code]] | postal_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in the Philippines|Dialing code]] | area_code = {{PH wikidata|area_code}} | iso_code = | website = | footnotes = {{note|a}} Sa iba't ibang wikang lokal na nakasulat sa [[Jawi script|Jawi]] |anthem=[[Himno ng Bangsamoro]] }} Ang '''Rehiyong Awtonomo ng Bangsamoro''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: Bangsamoro Autonomous Region [[Wikang Arabe|Arabo]]: منطقة بانجسامورو ذاتية الحكم Munṭiqah banjisāmūrū dhātiyyah al-ḥukm), kilala sa opisyal na pangalang '''Rehiyong Awtonomo ng Bangsamoro sa Muslim Mindanao''' (ingles: Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao) (BARMM) at kilala rin bilang simpleng '''Bangsamoro''', o sa iba ay '''Moroland''', ay isang autonomous na rehiyon sa loob ng [[Pilipinas]]. Ito ay bahagi ng Framework Agreement sa Bangsamoro, isang paunang kasunduan sa kapayapaan na pinirmahan sa pagitan ng Moro Islamic Liberation Front at ng pamahalaan. Nang si [[Rodrigo Duterte]] ay nanalo bilang Pangulo ng Pilipinas noong 2016, inihayag ng kanyang administrasyon na ang bill ng Bangsamoro Basic Law (BBL) ay liliko sa halip na makuha ng 17th Congress of the Philippines. Gayunpaman, noong 2018, ang panukalang ito ay binuhay muli bilang Organic Law para sa Bangsamoro Autonomous Region sa Muslim Mindanao (BARMM) o Bangsamoro Organic Law, isang binagong bersyon ng BBL. Pagkatapos ma-ratify ng Kongreso, ang panukalang batas ay nilagdaan. Ang pinalitan ng umiiral na [[Awtonomong Rehiyon sa Muslim Mindanao|Awtonomong Rehiyon sa Muslim Mindanao (ARMM)]], ang Bangsamoro Autonomous Region ay nabuo matapos magpasya ang mga botante na ratify ang Bangsamoro Organic Law sa isang plebisito sa Enero 21. Ang pagpapatibay ay inihayag noong Enero 25, 2019 ng Komisyon sa mga Halalan. Ang isa pang plebisito ay gaganapin sa mga kalapit na rehiyon na nagsisikap na sumali sa lugar sa Pebrero 6, 2019. ==Kasaysayan== {{Main|Rehiyong Awtonomo ng Muslim Mindanao}} Regional Autonomous Governments in Mindanao Ang gobyerno ng Pilipinas at mga rebeldeng Moro ay nagkakasalungat laban sa isa't isa sa loob ng maraming dekada. Noong dekada ng 1970, sinimulan ni Pangulong Ferdinand Marcos na harapin ang isyu. Noong Disyembre 23, 1976, ang kasunduan ng Tripoli ay nilagdaan sa pagitan ng gubyerno ng Pilipinas at ng [[Moro Islamic Liberation Front|Moro National Liberation Front (MNLF)]] sa pakikitungo ng pinuno ng mamamayang Libyan na si Muammar Gaddafi. Sa ilalim ng isang deal isang rehiyon ng autonomiya ay nilikha sa Mindanao. Ang Moro Islamic Liberation Front na itinatag ni Ustadz Salamat Hashim pagkatapos ay pinagputul-putol mula sa MNLF bilang resulta ng deal. Pagkatapos ay ipatupad ni Marcos ang mga kasunduan sa halip na 1 sa pamamagitan ng paglikha ng dalawang rehiyong awtonom sa rehiyon sa Rehiyon 9 at 12 na sumasakop sa sampung (sa halip na labintatlo) lalawigan. Ito ang humantong sa pagbagsak ng kasunduan sa kapayapaan at pagpapatuloy ng labanan sa pagitan ng MNLF at pwersa ng pamahalaan ng Pilipinas. ===ARMM at pakikitungo sa kapayapaan sa MILF=== Ang isang plebisito ay ginanap noong 1989 para sa pagpapatibay ng charter na lumikha ng Autonomous Region in Muslim Mindanao (ARMM) sa Zacaria Candao, isang payo ng MNLF bilang unang nahalal na Regional Governor. Noong Setyembre 2, 1996, isang kasunduang pangkapayapaan ang pinirmahan sa pagitan ng MNLF at ng pamahalaan ng Pilipinas sa ilalim ni Pangulong Fidel Ramos. Ang pinuno at tagapagtatag ng MNLF na si Nur Misuari ay inihalal na panrehiyong gobernador tatlong araw pagkatapos ng kasunduan. Noong 1997 ang usapang pangkapayapaan sa pagitan ng gobyerno ng Pilipinas at karibal na grupo ng MNLF, nagsimula ang MILF. Ang unang pakikitungo sa pagitan ng pambansang pamahalaan at ng MILF ay ginawa noong 2008; ang Memorandum of Agreement sa Ancestral Domain. Ang kasunduan ay ipinahayag na labag sa saligang-batas ng Korte Suprema ng maraming linggo na laters. Sa ilalim ng administrasyon ni Pangulong [[Benigno Aquino III]], dalawang kasunduan ang pinagkasunduan sa pagitan ng pambansang pamahalaan at ng MILF; ang Framework Agreement sa Bangsamoro na nilagdaan noong Oktubre 15, 2012 at ang Comprehensive Agreement sa Bangsamoro noong Marso 27, 2014. Na kinabibilangan ng mga plano hinggil sa pagtatag ng isang bagong rehiyon na nagsasarili. ===Mga pagtatangkang lumikha ng isang rehiyon ng Autonomous Bangsamoro=== {{See|Republikang Bangsamoro}} Nais ni Aquino na magtatag ng isang bagong autonomous na pampulitikang entidad sa ilalim ng pangalang Bangsamoro upang palitan ang Autonomous Region sa Muslim Mindanao kung saan siya ay tinatawag na isang "nabigo na eksperimento." Sa ilalim ng kanyang administrasyon, isang draft para sa Bangsamoro Basic Law (BBL) ay ginawa ngunit nabigo upang makakuha ng traksyon upang maging batas sa Mamasapano clash ng Enero 2015 na kinasasangkutan ng pagpatay ng 44 tauhan ng Special Action Force (SAF) sa pamamagitan ng pinagsamang mga pinagsamang pwersa ng MILF at Bangsamoro Islamic Freedom Fighters (BIFF) pagkatapos ng operasyon pumatay ng Malaysian militanteng si Zulkifli Abdhir na kilala ng alyas Marwan. ===Bangsamoro Organic Law at 2019 plebisito=== {{Main|Plebisito sa pagbuo ng Awtonomong Rehiyon ng Bangsamoro, 2019}} Hinahanap ng mga botante ang kanilang mga pangalan sa isang presinto sa Marawi sa panahon ng plebisito ng Enero 21 BOL. Sa ilalim ng pagkapangulo ng kahalili ni Aquino, si Pangulong Rodrigo Duterte ay nagsagawa ng bagong draft para sa BBL at naging batas bilang Batas ng Bangsamoro Organic (BOL) sa 2018. Ang isang plebisito ay ginanap noong Enero 21, 2019 upang patibayin ang BOL na may karami ng mga botante ng ARMM na nagpapasiya para sa pagpapatibay ng batas na nangangahulugang pormal na pagpawi ng ARMM at pagtatatag ng Awtonomong Rehiyon ng Bangsamoro. Ang mga botante sa Cotabato City ay bumoto rin na sumali sa bagong autonomous na rehiyon habang ang Isabela City na bahagi ng Basilan ngunit hindi bahagi ng ARMM na bumoto laban sa pagsasama nito. Ipinahayag ng Komisyon sa mga Halalan na ang BOL ay "itinuturing na pinatibay" noong Enero 25, 2019. Sa parehong lungsod ang mga lokal na pamahalaan ay laban sa BOL at kumikilos nang mabigat laban sa pagpapatibay ng batas. Ang pamahalaang panlalawigan ng Sulu ay hindi rin pabor sa batas sa gobernador nito na hinahamon ang konstitusyunalidad ng batas bago ang Korte Suprema. Sa Pebrero 2019, ang ikalawang round ng plebisito ay gaganapin sa mga karagdagang barangay sa probinsya ng [[North Cotabato]] at anim na munisipalidad sa [[Lanao del Norte]] na posibleng sumali sa Bangsamoro Autonomous Region. Ang Bangsamoro Trasition Authority ay inaasahang itinatatag sa loob ng buwan upang manguna sa autonomous na rehiyon bilang isang interim na lokal na pamahalaan. ==Administratiyong dibisyon== Ang Bangsamoro ay binubuo ng 4 kaugnay na lungsod, 166 mga bayan, at 2,590 mga baranggay. Ang Lungsod Isabela, datapwat bahagi ng Basilan, ay hindi maisasailalim ng pamamahala ng rehiyong awtonomo. Katulad din ng 63 mga baranggay sa Hilagang Kotabato, na datapwat, kabilang sa nasabing lalawigan at sa kanilang kabayanan ay hindi kabilang sa rehiyon.<ref>{{cite news |last1=Arguilas |first1=Carolyn |title=Pikit’s fate: 20 barangays remain with North Cotabato, 22 joining BARMM |url=https://www.mindanews.com/peace-process/2019/02/pikits-fate-20-barangays-remain-with-north-cotabato-22-joining-barmm/ |accessdate=February 9, 2019 |work=Minda News |date=February 8, 2019}}</ref> [[File:Ph Bangsamoro Autonomous Region.png|thumb|upright=2.5|center|Ang Awtonomong Rehiyon ng ''Bangsamoro''.]] {| class="wikitable sortable" style="margin:auto; background:#fdfdfd; text-align:center; font-size:90%; border:1pt solid gray;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 class="unsortable" | Lalawigan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kabesira ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]] ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasiyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Lapad<ref>{{cite document |title=Bangsamoro Development Plan Integrative Report, Chapter 10 |url=http://bangsamorodevelopment.org/wp-content/uploads/2015/05/CHAPTER-10_BDP-Integrative-Report.pdf |accessdate=May 31, 2016 |work=Bangsamoro Development Agency |year=2015 |quote=[[Talk:Autonomous Region in Muslim Mindanao#Area|talk page]]. |archive-date=Marso 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304141740/http://bangsamorodevelopment.org/wp-content/uploads/2015/05/CHAPTER-10_BDP-Integrative-Report.pdf |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Dami ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Bayan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Baranggay |- ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;" colspan="2"| [[Basilan]] | style="text-align:left;" | [[Lamitan]] | [[Wikang Yakan]] | {{percent and number|346579|3781387|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1103.50|km2|abbr=values|disp=table}} <!-- 1,327.23 − 223.73 for Isabela City --> | {{convert|{{sigfig|346579/1103.5|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 11 | 210 |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;" colspan="2"| [[Lanao del Sur]] | style="text-align:left;" | [[Marawi]] | [[Wikang Mëranaw]] | {{percent and number|1045429|3781387|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3872.89|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1045429/3872.89|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 39 | 1,159 |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;" colspan="2"| [[Maguindanao]] | style="text-align:left;" | [[Buluan, Maguindanao|Buluan]] | [[Wikang Maguindanao]] | {{percent and number|1173933|3781387|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|4871.60|km2|abbr=values|disp=table}} <!-- 5,047.60 − 176.00 for Cotabato City --> | {{convert|{{sigfig|1173933/4871.6|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 36 | 508 |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;" colspan="2"| [[Sulu]] | style="text-align:left;" | [[Jolo, Sulu|Jolo]] | [[Wikang Tausug]] | {{percent and number|824731|3781387|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1600.40|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|824731/1600.4|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 19 | 410 |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;" colspan="2"| [[Tawi-Tawi]] | style="text-align:left;" | [[Bongao, Tawi-Tawi|Bongao]] | [[Wikang Tausug]] | {{percent and number|390715|3781387|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1087.40|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|390715/1087.4|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 11 | 203 |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial; border-right:0; font-weight:normal; font-style:italic;"|[[Lungsod ng Kotabato|Lungsod Kotabato]] | style="text-align:right;border-left:0;" | ‡ | — | [[Wikang Maguindanao|Maguindanao]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]/[[Wikang Sebwano|Sebwano]] | {{percent and number|299438|4545276|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|176.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|299438/176.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | — | 37 |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial; border-right:0; font-weight:normal; font-style:italic;"| Kabaranggayan ng [[Hilagang Cotabato|Hilagang Kotabato]] | style="text-align:right;border-left:0;" | ‡‡ | — | [[Wikang Maguindanao]]/[[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]] | — | — | — | — | — | — | — | — | 63 |- class="sortbottom" ! scope="row" colspan=4 style="text-align:left;" | Total ! scope="col" style="text-align:right;" | 4,080,825 ! scope="col" style="text-align:right;" | 12,711.79 ! scope="col" | {{convert|12711.79|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|4080825/12711.79|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|4080825/12711.79|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 3 ! scope="col" | 116 ! scope="col" | 2,590 |- class="sortbottom" style="text-align:left; background:#f2f2f2; border-top:double gray;" | colspan=13 style="padding-left:1em;" | {{unbulleted list | {{Color box|#FDFDFD|‡|border=darkgray}} Ang [[Lungsod Kotabato]] ay isang ''malayang kaugnay na lungsod''; ang bilang nito ay hindi sakop sa anumang lalawigan.}} |- | colspan=13 style="padding-left:1em;" | {{Color box|#FDFDFD|‡‡|border=darkgray}} 67 barangays are part of the region while their parent municipalities and parent province North Cotabato are not part of Bangsamoro; Total population and area figures for the whole Bangsamoro is yet to into account of these barangays. |} ==Pamahalaan== Sa pagitan ng pagpapatibay ng Bangsamoro Organic Law at ang inagurasyon ng kanyang unang permanenteng gobyerno sa 2022, magkakaroon ng dalawang pampulitikang entidad na mamamahala sa rehiyon sa interim. Ang kasalukuyang namamahala na katawan ay ang Bangsamoro Transition Commission (BTC), na orihinal na nilikha upang mag-draft ng kasalukuyang-ratified Bangsamoro Organic Law. Sa pagtatapos ng ikalawang round ng BOL plebisito sa Pebrero 6, ito ay supersede ng Bangsamoro Transition Authority, na bubuuin ng mga miyembro ng BTC at ang kasalukuyang wala na pamahalaan ng Autonomous Region sa Muslim Mindanao. ===Istraktura ng Organisasyon=== Batay sa Organic Law, ang sistemang gobyerno ng autonomiya ng Bangsamoro ay parlyamentaryo-demokratikong katulad ng isang ensayado sa United Kingdom na batay sa isang sistema ng partidong pampulitika. ===Seremonyal na Pinuno ng Bangsamoro=== Ang seremonyal na pinuno ng rehiyon ay isang ''Wali''. Ang hinaharap ng Parlamentong Bangsamoro ay pipiliin at ituturo ang Wali. Ang Wali ay magkakaroon ng mga seremonyal na tungkulin at kapangyarihan tulad ng moral na pangangalaga ng teritoryo at pagpupulong at pagpapawalang bisa ng kanyang iminungkahing lehislatura. ===Tagapagpaganap=== Ang pangrehiyong pamahalaan ay pamunuan ng isang Punong Ministro ng Bangsamoro. Ang pansamantalang Punong Ministro ay itatalaga ng Pangulo ng Pilipinas upang manguna sa Bangsamoro Transition Authority. Sa sandaling ang Parlamento ng Bangsamoro ay nilikha ang Punong Ministro ay ihahalal ng mga miyembro ng Parlamentong Bangsamoro. Ang Punong Ministro ng Bangsamoro ay ang punong tagapagpaganap ng pamahalaang pampook, at tinutulungan ng isang gabinete na hindi lalampas sa 10 miyembro. Inatasan niya ang mga miyembro ng gabinete, napapailalim sa pagkumpirma ng Parlamentong Bangsamoro. May kontrol siya sa lahat ng pampook na komisyon ng ehekutibo, mga ahensya, mga lupon, mga tanggapan, at mga tanggapan. ====Gabinete ng Bangsamoro==== Pinapayuhan ng Gabinete ng Bangsamoro ang Punong Ministro sa mga usapin ng pamumuno ng autonomous na rehiyon. Ito ay binubuo ng punong ministro, 1 pangrehiyong bise gobernador, at 3 deputy regional governors (bawat kumakatawan sa mga Kristiyano, mga Muslim, at mga katutubong kultural na komunidad). Ang punong ministro at pangrehiyong bise gobernador ay may 3-taong termino, pinakamataas na 3 termino; Ang mga termino ng deputies ay kapwa sa termino ng gobernador ng rehiyon na nagtalaga sa kanila. ===Tagapagbatas=== Sa ilalim ng Bangsamoro Organic Law, ang [[Parlamento ng Bangsamoro]] ay maglilingkod bilang lehislatura ng autonomous na rehiyon at binubuo ng 80 miyembro. Ito ay pamunuan ng Punong Ministro. Ang Wali ay maaaring bumuwag sa parlamento. Ang mga lokal na ordinansa ay nilikha sa pamamagitan ng Parlamento ng Bangsamoro, na binubuo ng mga Assemblyman, na inihalal din ng direktang boto. Ang halalan sa rehiyon ay karaniwang gaganapin isang taon pagkatapos ng pangkalahatang halalan (pambansa at lokal) depende sa batas mula sa Kongreso. Ang mga opisyal ng rehiyon ay may isang nakapirming termino ng tatlong taon, na maaaring mapalawak ng isang gawa ng Kongreso. Ang Bangsamoro Transition Authority na itinatag noong minsan sa Pebrero 2019 ay magkakaroon ng kapangyarihan sa pambatasan sa rehiyon. Ito ay pamunuan ng isang pansamantalang Punong Ministro. ===Kaugnayan sa Sentral na Pamahalaan=== Ang Bangsamoro Organic Law ay nagsasaad na ang BARMM "ay mananatiling isang mahalagang bahagi at hindi maaaring paghiwalayin ang bahagi ng pambansang teritoryo ng Republika." Ang Pangulo ay nagsasagawa ng pangkalahatang pangangasiwa sa Rehiyonal na Punong Ministro. Ang Pamahalaang Pangrehiyon ay may kapangyarihang lumikha ng sarili nitong mga pinagkukunan ng mga kita at magpataw ng mga buwis, bayad, at mga singil, na napapailalim sa mga probisyon ng Constitutional at mga probisyon ng No. 11054. Ang Sharia ay nalalapat lamang sa mga Muslim; Ang mga application nito ay limitado sa pamamagitan ng mga probisyon ng konstitusyon na may kinalaman (pagbabawal laban sa malupit at hindi karaniwang kaparusahan). ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Bangsamoro}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] [[Kategorya:Rehiyong Awtonomo ng Muslim Mindanao|*]] [[Kategorya:Bangsamoro| ]] cqlms8fumjroos04z92v7o3adija9pp 2205371 2205316 2026-04-30T04:56:13Z Exec8 780 2205371 wikitext text/x-wiki {{Isapanahon|reason=Wala na ang Sulu sa Bangsamoro.}} {{Infobox settlement | name = Bangsamoro | official_name = Rehiyong Awtonomo ng Bangsamoro sa Muslim Mindanao<br />{{lang-ar|منطقة بانجسامورو ذاتية الحكم فى مسلمى مينداناو}} | native_name = {{Script|Jawi|باڠسامورو}} | settlement_type = [[Rehiyon ng Pilipinas|Awtonomong Rehiyon]] <!-- Skyline --> |image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Bulingan Falls Lamitan.jpg{{!}}Bulingan Falls, Lamitan city, Basilan | photo1b = Sulu Provincial Capitol building.JPG{{!}}Sulu Provincial Capitol | photo2a = Panampangan Island.jpg{{!}}Panampangan Island, Sapa-sapa, Tawi-Tawi | photo2b = Polloc Port.jpg{{!}}Polloc Port, Parang, Maguindanao | photo3a = Lake Lanao Marawi City.jpg{{!}}Lanao Lake at Marawi City | photo3b = PC Hill Cotabato City.jpg{{!}}PC Hill Cotabato City | size = 250 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = Pakanan, paibaba: Talon ng Bulingan, [[Lamitan, Basilan]]; Kapitolyo ng Lalawigan ng Sulu; Pulo ng Panampangan, [[Sapa-Sapa, Tawi-Tawi]]; Daungang Polloc, [[Parang, Maguindanao]]; [[Lawa Lanao]] mula sa Lungsod Marawi; at PC Hill, [[Lungsod Cotabato]] | }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Bangsamoro.svg <!--- Parliament Bill No. 7 has been approved and signed by the Chief Minister last august 28, 2019---> | flag_alt = | image_seal = Seal of Bangsamoro.svg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_alt = |map_caption = Kinaroroonan sa Pilipinas | coordinates = {{coord|region:PH|format=dms|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{flagicon|Philippines}} [[Pilipinas]] | established_title = [[Plebisito sa pagbuo ng Awtonomong Rehiyon ng Bangsamoro, 2019|Plebisito ng Pagbubuo]] | established_date = Ika-21 ng Enero 2019 | established_title2 = Pagbuo ng [https://en.wikipedia.org/wiki/Bangsamoro_Transition_Authority Bangsamoro Transition Authority] | established_date2 = Ika-22 ng Pebrero 2019 | established_title3 = Paglipat-kapangyarihan ng ARMM sa BARMM | established_date3 = Ika-26 ng Pebrero 2019 | established_title4 = Inagurasyon | established_date4 = Ika-29 ng Marso 2019 | government_type = Nakabahaging Rehiyonal na Parlamentaryong Pamamahala sa loob ng isang Unitaryong Republikang Konstitusyonal | seat_type = Sentrong Panrehiyon | seat = [[Lungsod Cotabato]]<ref name="armmturns">{{cite news |last1=Unson |first1=John |title=ARMM turns over power to Bangsamoro authority|url=https://www.philstar.com/headlines/2019/02/27/1897169/armm-turns-over-power-bangsamoro-authority |accessdate=27 February 2019 |work=The Philippine Star |date=27 February 2019}}</ref> | government_footnotes = | governing_body = [[Bangsamoro Transition Authority]] | leader_party = | leader_title1 = [[Wali ng Bangsamoro|Wali]] | leader_name1 = Sheikh Kalifa Usman Nando | leader_title2 = [[Punong Ministro ng Bangsamoro|Punong Ministro]] | leader_name2 = [[Murad Ebrahim]] | leader_title3 = Mga Pangalawang Ministro<ref name=muradvows>{{cite news |last1=Arguilas |first1=Carolyn |title=Murad vows a government “free of all the ills of governance;” names 10 ministers |url=https://www.mindanews.com/peace-process/2019/02/murad-vows-a-government-free-of-all-the-ills-of-governance-names-10-ministers/ |accessdate=27 February 2019 |work=MindaNews |date=27 February 2019}}</ref> | leader_name3 = Ali Solaiman<br>{{small|(Kinatawan ng Kalupaan)}}<br>''Bakante''<br>{{small|(Kinatawan ng Kapuluan)}} | leader_title4 = [[Parlamento ng Bangsamoro|Tagapagsalita ng Parlamento]]<ref name=muradvows/> | leader_name4 = Pangalian M. Balindong | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = | population_as_of = | population_density_km2 = | population_demonym = Bangsamoro | population_note = |blank_name_sec1 = [[Lalawigan]] |blank_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 5 | [[Basilan]] | [[Lanao del Sur]] | [[Maguindanao]] | [[Sulu]] | [[Tawi-tawi]] }} |blank1_name_sec1 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Mga Lungsod]] |blank1_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 3 | [[Cotabato City]] | [[Lamitan]] | [[Marawi]] }} |blank2_name_sec1 = [[Municipalities of the Philippines|Mga Bayan]] |blank2_info_sec1 = 116 |blank3_name_sec1 = [[Barangay|Mga Barangay]] |blank3_info_sec1 = 2,590 |blank4_name_sec1 = [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas| Mga Distrito]] |blank4_info_sec1 = 8 |blank_name_sec2 = [[Wika sa Pilipinas|Wika]] |blank_info_sec2 = {{hlist |[[Arabe]] | [[Wikang Mëranaw|Mëranaw]] | [[Wikang Sebwano|Sugbuanon]] | [[Wikang Yakan|Yakan]] |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | [[Wikang Tausug|Tausug]] | [[Wikang Iranun|Iranon]] | [[Tsabakano]] | [[Wikang Tiruray|Tiruray]] | [[Wikang Maguindanao|Magindanawon]] }} | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +08:00 | postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP code]] | postal_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in the Philippines|Dialing code]] | area_code = {{PH wikidata|area_code}} | iso_code = | website = | footnotes = {{note|a}} Sa iba't ibang wikang lokal na nakasulat sa [[Jawi script|Jawi]] |anthem=[[Himno ng Bangsamoro]] }} Ang '''Rehiyong Awtonomo ng Bangsamoro''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: Bangsamoro Autonomous Region [[Wikang Arabe|Arabo]]: منطقة بانجسامورو ذاتية الحكم Munṭiqah banjisāmūrū dhātiyyah al-ḥukm), kilala sa opisyal na pangalang '''Rehiyong Awtonomo ng Bangsamoro sa Muslim Mindanao''' (ingles: Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao) (BARMM) at kilala rin bilang simpleng '''Bangsamoro''', o sa iba ay '''Moroland''', ay isang autonomous na rehiyon sa loob ng [[Pilipinas]]. Ito ay bahagi ng Framework Agreement sa Bangsamoro, isang paunang kasunduan sa kapayapaan na pinirmahan sa pagitan ng Moro Islamic Liberation Front at ng pamahalaan. Nang si [[Rodrigo Duterte]] ay nanalo bilang Pangulo ng Pilipinas noong 2016, inihayag ng kanyang administrasyon na ang bill ng Bangsamoro Basic Law (BBL) ay liliko sa halip na makuha ng 17th Congress of the Philippines. Gayunpaman, noong 2018, ang panukalang ito ay binuhay muli bilang Organic Law para sa Bangsamoro Autonomous Region sa Muslim Mindanao (BARMM) o Bangsamoro Organic Law, isang binagong bersyon ng BBL. Pagkatapos ma-ratify ng Kongreso, ang panukalang batas ay nilagdaan. Ang pinalitan ng umiiral na [[Awtonomong Rehiyon sa Muslim Mindanao|Awtonomong Rehiyon sa Muslim Mindanao (ARMM)]], ang Bangsamoro Autonomous Region ay nabuo matapos magpasya ang mga botante na ratify ang Bangsamoro Organic Law sa isang plebisito sa Enero 21. Ang pagpapatibay ay inihayag noong Enero 25, 2019 ng Komisyon sa mga Halalan. Ang isa pang plebisito ay gaganapin sa mga kalapit na rehiyon na nagsisikap na sumali sa lugar sa Pebrero 6, 2019. ==Kasaysayan== {{Main|Rehiyong Awtonomo ng Muslim Mindanao}} Regional Autonomous Governments in Mindanao Ang gobyerno ng Pilipinas at mga rebeldeng Moro ay nagkakasalungat laban sa isa't isa sa loob ng maraming dekada. Noong dekada ng 1970, sinimulan ni Pangulong Ferdinand Marcos na harapin ang isyu. Noong Disyembre 23, 1976, ang kasunduan ng Tripoli ay nilagdaan sa pagitan ng gubyerno ng Pilipinas at ng [[Moro Islamic Liberation Front|Moro National Liberation Front (MNLF)]] sa pakikitungo ng pinuno ng mamamayang Libyan na si Muammar Gaddafi. Sa ilalim ng isang deal isang rehiyon ng autonomiya ay nilikha sa Mindanao. Ang Moro Islamic Liberation Front na itinatag ni Ustadz Salamat Hashim pagkatapos ay pinagputul-putol mula sa MNLF bilang resulta ng deal. Pagkatapos ay ipatupad ni Marcos ang mga kasunduan sa halip na 1 sa pamamagitan ng paglikha ng dalawang rehiyong awtonom sa rehiyon sa Rehiyon 9 at 12 na sumasakop sa sampung (sa halip na labintatlo) lalawigan. Ito ang humantong sa pagbagsak ng kasunduan sa kapayapaan at pagpapatuloy ng labanan sa pagitan ng MNLF at pwersa ng pamahalaan ng Pilipinas. ===ARMM at pakikitungo sa kapayapaan sa MILF=== Ang isang plebisito ay ginanap noong 1989 para sa pagpapatibay ng charter na lumikha ng Autonomous Region in Muslim Mindanao (ARMM) sa Zacaria Candao, isang payo ng MNLF bilang unang nahalal na Regional Governor. Noong Setyembre 2, 1996, isang kasunduang pangkapayapaan ang pinirmahan sa pagitan ng MNLF at ng pamahalaan ng Pilipinas sa ilalim ni Pangulong Fidel Ramos. Ang pinuno at tagapagtatag ng MNLF na si Nur Misuari ay inihalal na panrehiyong gobernador tatlong araw pagkatapos ng kasunduan. Noong 1997 ang usapang pangkapayapaan sa pagitan ng gobyerno ng Pilipinas at karibal na grupo ng MNLF, nagsimula ang MILF. Ang unang pakikitungo sa pagitan ng pambansang pamahalaan at ng MILF ay ginawa noong 2008; ang Memorandum of Agreement sa Ancestral Domain. Ang kasunduan ay ipinahayag na labag sa saligang-batas ng Korte Suprema ng maraming linggo na laters. Sa ilalim ng administrasyon ni Pangulong [[Benigno Aquino III]], dalawang kasunduan ang pinagkasunduan sa pagitan ng pambansang pamahalaan at ng MILF; ang Framework Agreement sa Bangsamoro na nilagdaan noong Oktubre 15, 2012 at ang Comprehensive Agreement sa Bangsamoro noong Marso 27, 2014. Na kinabibilangan ng mga plano hinggil sa pagtatag ng isang bagong rehiyon na nagsasarili. ===Mga pagtatangkang lumikha ng isang rehiyon ng Autonomous Bangsamoro=== {{See|Republikang Bangsamoro}} Nais ni Aquino na magtatag ng isang bagong autonomous na pampulitikang entidad sa ilalim ng pangalang Bangsamoro upang palitan ang Autonomous Region sa Muslim Mindanao kung saan siya ay tinatawag na isang "nabigo na eksperimento." Sa ilalim ng kanyang administrasyon, isang draft para sa Bangsamoro Basic Law (BBL) ay ginawa ngunit nabigo upang makakuha ng traksyon upang maging batas sa Mamasapano clash ng Enero 2015 na kinasasangkutan ng pagpatay ng 44 tauhan ng Special Action Force (SAF) sa pamamagitan ng pinagsamang mga pinagsamang pwersa ng MILF at Bangsamoro Islamic Freedom Fighters (BIFF) pagkatapos ng operasyon pumatay ng Malaysian militanteng si Zulkifli Abdhir na kilala ng alyas Marwan. ===Bangsamoro Organic Law at 2019 plebisito=== {{Main|Plebisito sa pagbuo ng Awtonomong Rehiyon ng Bangsamoro, 2019}} Hinahanap ng mga botante ang kanilang mga pangalan sa isang presinto sa Marawi sa panahon ng plebisito ng Enero 21 BOL. Sa ilalim ng pagkapangulo ng kahalili ni Aquino, si Pangulong Rodrigo Duterte ay nagsagawa ng bagong draft para sa BBL at naging batas bilang Batas ng Bangsamoro Organic (BOL) sa 2018. Ang isang plebisito ay ginanap noong Enero 21, 2019 upang patibayin ang BOL na may karami ng mga botante ng ARMM na nagpapasiya para sa pagpapatibay ng batas na nangangahulugang pormal na pagpawi ng ARMM at pagtatatag ng Awtonomong Rehiyon ng Bangsamoro. Ang mga botante sa Cotabato City ay bumoto rin na sumali sa bagong autonomous na rehiyon habang ang Isabela City na bahagi ng Basilan ngunit hindi bahagi ng ARMM na bumoto laban sa pagsasama nito. Ipinahayag ng Komisyon sa mga Halalan na ang BOL ay "itinuturing na pinatibay" noong Enero 25, 2019. Sa parehong lungsod ang mga lokal na pamahalaan ay laban sa BOL at kumikilos nang mabigat laban sa pagpapatibay ng batas. Ang pamahalaang panlalawigan ng Sulu ay hindi rin pabor sa batas sa gobernador nito na hinahamon ang konstitusyunalidad ng batas bago ang Korte Suprema. Sa Pebrero 2019, ang ikalawang round ng plebisito ay gaganapin sa mga karagdagang barangay sa probinsya ng [[North Cotabato]] at anim na munisipalidad sa [[Lanao del Norte]] na posibleng sumali sa Bangsamoro Autonomous Region. Ang Bangsamoro Trasition Authority ay inaasahang itinatatag sa loob ng buwan upang manguna sa autonomous na rehiyon bilang isang interim na lokal na pamahalaan. ==Administratiyong dibisyon== Ang Bangsamoro ay binubuo ng 4 kaugnay na lungsod, 166 mga bayan, at 2,590 mga baranggay. Ang Lungsod Isabela, datapwat bahagi ng Basilan, ay hindi maisasailalim ng pamamahala ng rehiyong awtonomo. Katulad din ng 63 mga baranggay sa Hilagang Kotabato, na datapwat, kabilang sa nasabing lalawigan at sa kanilang kabayanan ay hindi kabilang sa rehiyon.<ref>{{cite news |last1=Arguilas |first1=Carolyn |title=Pikit’s fate: 20 barangays remain with North Cotabato, 22 joining BARMM |url=https://www.mindanews.com/peace-process/2019/02/pikits-fate-20-barangays-remain-with-north-cotabato-22-joining-barmm/ |accessdate=February 9, 2019 |work=Minda News |date=February 8, 2019}}</ref> [[File:Ph Bangsamoro Autonomous Region.png|thumb|upright=2.5|center|Ang Awtonomong Rehiyon ng ''Bangsamoro''.]] {| class="wikitable sortable" style="margin:auto; background:#fdfdfd; text-align:center; font-size:90%; border:1pt solid gray;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 class="unsortable" | Lalawigan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kabesira ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]] ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasiyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Lapad<ref>{{cite document |title=Bangsamoro Development Plan Integrative Report, Chapter 10 |url=http://bangsamorodevelopment.org/wp-content/uploads/2015/05/CHAPTER-10_BDP-Integrative-Report.pdf |accessdate=May 31, 2016 |work=Bangsamoro Development Agency |year=2015 |quote=[[Talk:Autonomous Region in Muslim Mindanao#Area|talk page]]. |archive-date=Marso 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304141740/http://bangsamorodevelopment.org/wp-content/uploads/2015/05/CHAPTER-10_BDP-Integrative-Report.pdf |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Dami ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Bayan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Baranggay |- ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;" colspan="2"| [[Basilan]] | style="text-align:left;" | [[Lamitan]] | [[Wikang Yakan]] | {{percent and number|346579|3781387|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1103.50|km2|abbr=values|disp=table}} <!-- 1,327.23 − 223.73 for Isabela City --> | {{convert|{{sigfig|346579/1103.5|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 11 | 210 |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;" colspan="2"| [[Lanao del Sur]] | style="text-align:left;" | [[Marawi]] | [[Wikang Mëranaw]] | {{percent and number|1045429|3781387|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3872.89|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1045429/3872.89|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 39 | 1,159 |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;" colspan="2"| [[Maguindanao]] | style="text-align:left;" | [[Buluan, Maguindanao|Buluan]] | [[Wikang Maguindanao]] | {{percent and number|1173933|3781387|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|4871.60|km2|abbr=values|disp=table}} <!-- 5,047.60 − 176.00 for Cotabato City --> | {{convert|{{sigfig|1173933/4871.6|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 36 | 508 |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;" colspan="2"| [[Sulu]] | style="text-align:left;" | [[Jolo, Sulu|Jolo]] | [[Wikang Tausug]] | {{percent and number|824731|3781387|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1600.40|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|824731/1600.4|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 19 | 410 |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;" colspan="2"| [[Tawi-Tawi]] | style="text-align:left;" | [[Bongao, Tawi-Tawi|Bongao]] | [[Wikang Tausug]] | {{percent and number|390715|3781387|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1087.40|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|390715/1087.4|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 11 | 203 |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial; border-right:0; font-weight:normal; font-style:italic;"|[[Lungsod ng Kotabato|Lungsod Kotabato]] | style="text-align:right;border-left:0;" | ‡ | — | [[Wikang Maguindanao|Maguindanao]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]/[[Wikang Sebwano|Sebwano]] | {{percent and number|299438|4545276|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|176.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|299438/176.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | — | 37 |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial; border-right:0; font-weight:normal; font-style:italic;"| Kabaranggayan ng [[Hilagang Cotabato|Hilagang Kotabato]] | style="text-align:right;border-left:0;" | ‡‡ | — | [[Wikang Maguindanao]]/[[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]] | — | — | — | — | — | — | — | — | 63 |- class="sortbottom" ! scope="row" colspan=4 style="text-align:left;" | Total ! scope="col" style="text-align:right;" | 4,080,825 ! scope="col" style="text-align:right;" | 12,711.79 ! scope="col" | {{convert|12711.79|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|4080825/12711.79|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|4080825/12711.79|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 3 ! scope="col" | 116 ! scope="col" | 2,590 |- class="sortbottom" style="text-align:left; background:#f2f2f2; border-top:double gray;" | colspan=13 style="padding-left:1em;" | {{unbulleted list | {{Color box|#FDFDFD|‡|border=darkgray}} Ang [[Lungsod Kotabato]] ay isang ''malayang kaugnay na lungsod''; ang bilang nito ay hindi sakop sa anumang lalawigan.}} |- | colspan=13 style="padding-left:1em;" | {{Color box|#FDFDFD|‡‡|border=darkgray}} 67 barangays are part of the region while their parent municipalities and parent province North Cotabato are not part of Bangsamoro; Total population and area figures for the whole Bangsamoro is yet to into account of these barangays. |} ==Pamahalaan== Sa pagitan ng pagpapatibay ng Bangsamoro Organic Law at ang inagurasyon ng kanyang unang permanenteng gobyerno sa 2022, magkakaroon ng dalawang pampulitikang entidad na mamamahala sa rehiyon sa interim. Ang kasalukuyang namamahala na katawan ay ang Bangsamoro Transition Commission (BTC), na orihinal na nilikha upang mag-draft ng kasalukuyang-ratified Bangsamoro Organic Law. Sa pagtatapos ng ikalawang round ng BOL plebisito sa Pebrero 6, ito ay supersede ng Bangsamoro Transition Authority, na bubuuin ng mga miyembro ng BTC at ang kasalukuyang wala na pamahalaan ng Autonomous Region sa Muslim Mindanao. ===Istraktura ng Organisasyon=== Batay sa Organic Law, ang sistemang gobyerno ng autonomiya ng Bangsamoro ay parlyamentaryo-demokratikong katulad ng isang ensayado sa United Kingdom na batay sa isang sistema ng partidong pampulitika. ===Seremonyal na Pinuno ng Bangsamoro=== Ang seremonyal na pinuno ng rehiyon ay isang ''Wali''. Ang hinaharap ng Parlamentong Bangsamoro ay pipiliin at ituturo ang Wali. Ang Wali ay magkakaroon ng mga seremonyal na tungkulin at kapangyarihan tulad ng moral na pangangalaga ng teritoryo at pagpupulong at pagpapawalang bisa ng kanyang iminungkahing lehislatura. ===Tagapagpaganap=== Ang pangrehiyong pamahalaan ay pamunuan ng isang Punong Ministro ng Bangsamoro. Ang pansamantalang Punong Ministro ay itatalaga ng Pangulo ng Pilipinas upang manguna sa Bangsamoro Transition Authority. Sa sandaling ang Parlamento ng Bangsamoro ay nilikha ang Punong Ministro ay ihahalal ng mga miyembro ng Parlamentong Bangsamoro. Ang Punong Ministro ng Bangsamoro ay ang punong tagapagpaganap ng pamahalaang pampook, at tinutulungan ng isang gabinete na hindi lalampas sa 10 miyembro. Inatasan niya ang mga miyembro ng gabinete, napapailalim sa pagkumpirma ng Parlamentong Bangsamoro. May kontrol siya sa lahat ng pampook na komisyon ng ehekutibo, mga ahensya, mga lupon, mga tanggapan, at mga tanggapan. ====Gabinete ng Bangsamoro==== Pinapayuhan ng Gabinete ng Bangsamoro ang Punong Ministro sa mga usapin ng pamumuno ng autonomous na rehiyon. Ito ay binubuo ng punong ministro, 1 pangrehiyong bise gobernador, at 3 deputy regional governors (bawat kumakatawan sa mga Kristiyano, mga Muslim, at mga katutubong kultural na komunidad). Ang punong ministro at pangrehiyong bise gobernador ay may 3-taong termino, pinakamataas na 3 termino; Ang mga termino ng deputies ay kapwa sa termino ng gobernador ng rehiyon na nagtalaga sa kanila. ===Tagapagbatas=== Sa ilalim ng Bangsamoro Organic Law, ang [[Parlamento ng Bangsamoro]] ay maglilingkod bilang lehislatura ng autonomous na rehiyon at binubuo ng 80 miyembro. Ito ay pamunuan ng Punong Ministro. Ang Wali ay maaaring bumuwag sa parlamento. Ang mga lokal na ordinansa ay nilikha sa pamamagitan ng Parlamento ng Bangsamoro, na binubuo ng mga Assemblyman, na inihalal din ng direktang boto. Ang halalan sa rehiyon ay karaniwang gaganapin isang taon pagkatapos ng pangkalahatang halalan (pambansa at lokal) depende sa batas mula sa Kongreso. Ang mga opisyal ng rehiyon ay may isang nakapirming termino ng tatlong taon, na maaaring mapalawak ng isang gawa ng Kongreso. Ang Bangsamoro Transition Authority na itinatag noong minsan sa Pebrero 2019 ay magkakaroon ng kapangyarihan sa pambatasan sa rehiyon. Ito ay pamunuan ng isang pansamantalang Punong Ministro. ===Kaugnayan sa Sentral na Pamahalaan=== Ang Bangsamoro Organic Law ay nagsasaad na ang BARMM "ay mananatiling isang mahalagang bahagi at hindi maaaring paghiwalayin ang bahagi ng pambansang teritoryo ng Republika." Ang Pangulo ay nagsasagawa ng pangkalahatang pangangasiwa sa Rehiyonal na Punong Ministro. Ang Pamahalaang Pangrehiyon ay may kapangyarihang lumikha ng sarili nitong mga pinagkukunan ng mga kita at magpataw ng mga buwis, bayad, at mga singil, na napapailalim sa mga probisyon ng Constitutional at mga probisyon ng No. 11054. Ang Sharia ay nalalapat lamang sa mga Muslim; Ang mga application nito ay limitado sa pamamagitan ng mga probisyon ng konstitusyon na may kinalaman (pagbabawal laban sa malupit at hindi karaniwang kaparusahan). ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Bangsamoro}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] [[Kategorya:Rehiyong Awtonomo ng Muslim Mindanao|*]] [[Kategorya:Bangsamoro| ]] cqh34pet1wh3k7i3m3i6l47u646x5ow 0 287778 2205278 2203663 2026-04-29T21:32:37Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205278 wikitext text/x-wiki Inilalarawan ng '''enerhiya sa Aserbayan''' ang produksyon, pagkonsumo, at pagluwas ng [[World energy resources and consumption|enerhiya]] at [[Electricity generation|kuryente]] sa [[Azerbaijan|Aserbayan]]. == Kasaysayan == Itinayo ang plantang hidroelektriko ng Araz na may kabuuang kapasidad na 22 MW noong 1970, ang plantang hidroelektriko ng Tartar na may kabuuang kapasidad ng 50 MW noong 1976 at plantang hidroelektriko ng Shamkir na may kabuuang kapasidad na 380 MW noong 1982.<ref>{{Cite web|url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12619535/index.pdf|title=ROLE OF ENERGY IN AZERBAIJAN’S FOREIGN POLICY DURING ILHAM ALIYEV ERA|last=|first=|date=|access-date=}}</ref> Noong panahong iyon, sistematikong binuo ang mga elektrikong kalagatan, kasama ang pagtatayo ng mga planta dekuryente, at nilikha ang sistema ng napapanatiling enerhiya ng bansa. Sa mga taong iyon, naipatakbo ang "Ali Bayramli" plantang initan na may 330 kV – "Aghdam – Ganja – Aghstafa", "Ali Bayramli – Yashma – Derbent", Ika-5 Mingachevir, 500kV Ika-1 at Ika-2 Absheron, "Mukhranis – Vali" at ibang linya ng kuryente, "Yashma", "Ganja", "Agstafa" na may 330/110/10 kV, Imishli na may 330/110/10 kV, Absheron na may 500/330/220 kV, "Hovsan", "Nizami", "Mushfig", "Sangachal", "Masalli", "Agsu" at "Babek" na may 220/110/10 elektrikong kubhimpilan.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://anl.az/down/meqale/azerbaycan/azerbaycan_oktyabr2009/93256.htm|title=Azerbaijan has an independent energy system|last=Official webpage of Azerbaijan National library|first=|date=|language=az|access-date=2018-04-24|archive-date=2016-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224164033/http://anl.az/down/meqale/azerbaycan/azerbaycan_oktyabr2009/93256.htm|url-status=dead}}</ref> Ipinagkaloob ang utang na may halagang $53 milyon sa Azerbaijan ng [[European Bank for Reconstruction and Development|Europeong Bangko ng Mulinyari at Kaunlaran]] para sa pagtatayo ng plantang hidroelektriko ng Yenikend (HPD ng Yenikend) noong Disyembre 1995, at itinayo ang HPD ng Yenikend na may kabuuang kapasidad ng 150 MW.<ref>{{Cite web|url=http://www.ebrd.com/publications/annual-report|title=EBRD Annual Report 1995|last=|first=|date=|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> Isinakatuparan ang mulinyari ng plantang hidroelektriko ng Mingachevir, kubhimpilang 330 kV Aghjabadi at 110 kV Barda, at 330kV Plantang Initan ng Azerbaijan - 330 kV linya ng paghahatid ng "Agjabadi-Imishli" sa gastos ng [[European Bank for Reconstruction and Development|Europeong Bangko ng Mulinyari at Kaunlaran]] at ang [[Islamic Development Bank|Islamikong Bangko sa Pag-uunlad]].{{fact}} Kinomisyon noong 2002 ang dalawang yunit ng turbinang gasolina na may tig-53.5 MW na kapasidad sa plantang initan ng Baku sa gastos ng Alemanong bangko - ''Bayerische Landesbank Girozentrale'', at isang plantang singaw na gas na 400MW ng "Shimal" sa gastos ng Haponesang Bangko ng Pandaigdigang Kooperasyon.<ref>{{Cite web|url=https://www.ibar.az/site/assets/files/1654/iba_annual_report_31122002.pdf|title=INTERNATIONAL BANK OF AZERBAIJAN-annual report|last=|first=|date=|access-date=|archive-date=2018-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180425130026/https://www.ibar.az/site/assets/files/1654/iba_annual_report_31122002.pdf|url-status=dead}}</ref> Noong Pebrero 14, 2005, inaprubahan ng pinuno ng estado ang Programa ng Estado sa "Pagpapaunlad ng Hugnayan ng Sunugin at Enerhiya (2005-2015) sa Republika ng Azerbaijan".<ref>{{Cite web|url=http://www.inogate.org/documents/AZ_2005_02_14_State_Programme_on_Fuel_and_Energy_Sector_Eng.pdf|title=STATE PROGRAM FOR DEVELOPMENT OF FUEL AND ENERGY SECTOR IN AZERBAIJAN (2005-2015)|last=|first=|date=|access-date=|archive-date=2018-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114644/http://www.inogate.org/documents/AZ_2005_02_14_State_Programme_on_Fuel_and_Energy_Sector_Eng.pdf|url-status=dead}}</ref> Lahatang binayaran ang pangangailangang elektrisidad ng ekonomiya ng bansa ng 12 plantang initan tulad ng IPD ng Azerbaijan, IPD ng Shirvan, IPD ng Shimal, IPD ng Baku, IPD ng Nakhchivan, planta dekuryente ng [[Distrito ng Astara|Astara]], [[Distrito ng Khachmaz|Khachmaz]], [[Distrito ng Shaki|Sheki]], [[Nakhchivan Autonomous Republic|Nakhchivan]], [[Baku]], [[Quba]], [[Sanqaçal|Sangachal]], at 6 na tubigang planta dekuryente tulad ng, Mingechevir, Shamkir, Yenikend, Varvara, Araz, Vaykhir TPD. 5900 megawatts ang kabuuang kapasidad ng mga ito. Mananagot ang IPD ng 90 porsyento ng produksyon ng kuryente sa Azerbaijan, at plantang hidroelektriko para sa 10 porsiyento.<ref name=":1"/> Itinatag ang Ahensya ng Regulasyong Pang-enerhiya sa ilalim ng [[Ministry of Energy (Azerbaijan)|Ministro ng Enerhiya]] batay sa Kagawaran ng Enerhiya ng Estado at Pangangasiwa ng Gas ng Ministro ng Enerhiya ng Republika ng Aserbayan sa pamamagitan ng atas ng pangulo na may petsang Disyembre 22, 2017, at naaprubahan ang karta nito.<ref>{{Cite web|url=http://www.ebrd.com/work-with-us/procurement/pn-73118.html|title=Azerbaijan - Support for the Functioning of the Energy Regulatory Agency|language=en|access-date=2018-04-24|archive-date=2018-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114752/http://www.ebrd.com/work-with-us/procurement/pn-73118.html|url-status=dead}}</ref> Ayon sa Talatuntunan ng Pandaigdigang Trilema ng Enerhiya na binuo ng [[World Energy Council|Pandaigdigang Konseho ng Enerhiya]] para sa 2017, kinuha ng Aserbayan ang ika-31 lugar (BBA) sa mga 125 bansa.<ref>{{Cite web|url=http://us-cdn.creamermedia.co.za/assets/articles/attachments/71966_world-energy-council_world-energy-trilemma-index-2017.pdf|title=World Energy Trilemma Index {{!}} 2017|last=|first=|date=|access-date=|archive-date=2019-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510072108/http://us-cdn.creamermedia.co.za/assets/articles/attachments/71966_world-energy-council_world-energy-trilemma-index-2017.pdf|url-status=dead}}</ref> Ayon sa ulat ng Talatuntunan ng Pagganap sa Pandaigdigang Arkitektura noong 2017, na pinagsama-sama ng [[World Economic Forum|Pandaigdigang Pagtitipon Pang-ekonomika]], niranggo ang [[Azerbaijan]] bilang ika-36 sa 127 bansa na may markang 0.67.<ref>{{Cite web|url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_Energy_Architecture_Performance_Index_2017.pdf|title=Global Energy Architecture Performance Index Report 2017|last=|first=|date=|access-date=}}</ref> Ayon sa ulat noong 2016 mula sa organisasyong nabanggit sa itaas, niranggo ang Aserbayan bilang ika-32 sa 126 bansa na may 0.68 puntos. 0.68 rin ang marka sa ekonomikang paglago at pag-unlad, 0.57 ang puntos ng pagpapanatili ng kapaligiran, at 0.79 ang puntos sa access at seguridad ng enerhiya.<ref>{{Cite web|url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_Energy_Architecture_Performance_Index_2016.pdf|title=Global Energy Architecture Performance Index Report 2016|last=|first=|date=|access-date=}}</ref> Noong Abril 19, 2019, pumirma ng isang kontrata na nagkakahalaga ng $6 bilyon ang presidente ng [[SOCAR]] na si [[Rovnag Abdullayev]] at rehiyonal presidente ng [[BP]] para sa Aserbayan, [[Georgia (bansa)|Georgia]], at [[Turkey]], si Garry Johns. Pinagtibay ang huling desisyong pamumuhunan sa plataporma ng ''Azeri Central East'' (ACE), na pinlano na itatayo sa bloke ng Azeri-Chirag-Gunashli (ACG), sa seremonya ng paglagda. Naka-iskedyul na magsimula ang konstruksiyon sa 2019, at naka-iskedyul ang pagkumpleto sa kalagitnaan ng 2022.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/reuters/2019/04/19/business/19reuters-bp-azerbaijan-acg.html|title=BP, SOCAR Sign Deal to Build New Azeri Oil Exploration Platform|last=Reuters|date=2019-04-19|access-date=2019-04-24}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-bp-azerbaijan-acg-idUSKCN1RV0G0|title=BP, SOCAR sign deal to build new Azeri oil exploration platform|date=2019-04-19|access-date=2019-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/6647ece0-6291-11e9-a27a-fdd51850994c?fbclid=IwAR02i8Dq0AReGsKh1e_xIOUnE4OLp9LBwmHquAv75xrYCMld9GDTR80lqLI|title=Subscribe to read|access-date=2019-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.arabnews.com/node/1485046/business-economy|title=BP and SOCAR sign new Azeri oil deal|date=2019-04-19|access-date=2019-04-24}}</ref> [[Talaksan:Az_xerite.jpg|right|300x300px]] == Langis == * '''Produksyon:''' - 931,990 bbl/d (148,175 m³/d) (2008) * '''Pagkonsumo:''' - 160,000 bbl/d (25,000 m³/d) (2007) Noong huling bahagi ng ika-20 siglo, responsable ang [[Azerbaijan|Aserbayan]] para sa kalahati ng produksyon ng [[langis]] sa mundo. Umaandar ang mga langisan sa [[Baku]] mula noong dekada 1840. Bago ang bantog na pagtuklas ng langis sa isang binarenang balon sa Pennsylvania ni Edwin Drake noong 1859, binarenahan ng Azerbaijan ang unang langisan nito sa Bibi-Heybat (paninirahan sa Baku) noong 1846. Mula noong unang bahagi ng ika-21 siglo, nagmula ang halos lahat ng produksyon sa baybayin ng [[Dagat Caspian]]. Isa lamang ang Aserbayan sa apat na dating [[Mga Republika ng Unyong Sobyetika|Sobyetikang republika]] (kasama ang Rusya, Kasakistan, at Turkmenistan) na naging nagsasarili sa [[Petroleum|petrolyo]]. Gayunpaman, bumaba ang produksyon pagkatapos ng 1991 pagkalansag ng Unyong Sobyet hanggang sa nagbigay ang pamumuhunan ng dayuhan ng kapital para sa bagong pag-unlad, na nagbaligtad sa kalakaran noong 1998. Tumaas ang produksyon mula 194,000 bariles bawat araw (30,000 m³/d) sa 1998 hanggang naging 318,000 bariles bawat araw (50,6000 m³/d) ito sa 2004. Ayon sa mga industriyang mamamahayag at mga sanggunian ng gobyerno, umabot ang mga napatunayan na reserbang langis noong 2004 mula 7 bilyon hanggang 13 bilyong bariles (2.1 x 109 m³). Nagplano ang [[State Oil Company of Azerbaijan|Estadong Kumpanya ng Langis sa Aserbayan]] (SOCAR) para sa magkasamang pag-unlad ng mga langisang malayo sa pampang (na higit na hindi ginagamit ngayon) at pumasok sa ilang mga kasunduan upang bumuo ng tuberya ng langis. Halimbawa, magdadala ang isang proyektong kasama ang [[Caspian Pipeline Consortium|Kasunduan ng Tuberyang Kaspio]] ng langis mula sa Dagat Caspian patungo sa daungan ng Rusong [[Dagat Itim]] ng [[Novorossiysk]]. May kinalaman ang isa pang pakikitungo sa [[Turkey]] sa konstruksiyon ng isang 1,760&nbsp;km tuberya, kung saan ikinabit ang simbolikong unang haba nito noong Setyembre 2002, upang maghatid ng langis-krudo mula sa Baku patungo sa [[Ceyhan]], Turkey. Noong 1995, may 17 na mga langisang malayo sa pampang ang Azerbaijan sa produksyon. Sa kasalukuyan, responsable ang [[Guneshli]], na mga 96&nbsp;km mula sa baybayin ng Azeri, sa higit sa kalahati ng taunang produksyon. Sa pagtatapos ng 2002, nilagdaan ng 33 kumpanya mula sa 15 dayuhang bansa ang mga kasunduan upang palaguhin ang 21 pangunahing langisan sa Aserbayan. Mula noong 2003 patuloy na hinhadlangan ang pagpapaunlad sa reserbang iyon ng mga labanan tungkol sa mga karapatan ng langis sa baybayin sa Dagat Caspian. Mula 1987 hanggang 1993, bumaba ang produksyon mula sa 13.8 milyong tonelada ng langis at 12.5 bilyong kubiko metro ng gas sa 10.3 milyong tonelada ng langis at 6.8 bilyong metro kubiko ng gas. Ang taunang antas ng pagbaba sa produksyon ay 7.1% para sa langis at 13.5% para sa gas. Bumaba ang galugaring pagbabarena nang 17 beses, o nang 170,000 metro, dahil 10,000 metro ito noong 1995 kumpara sa 1970.<ref name=":1"/> === "Shah deniz-2" === Ang "Shah Deniz-2" na estratehikong proyekto sa enerhiya ay proyektong panseguridad at pandibersipikasyon ng enerhiya.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://cesd.az/new/wp-content/uploads/2015/11/Energy_security_and_Energy_union_perspectives_for_Azerbaijan_CESD_Policy_Paper.pdf|title=ENERGY SECURITY AND ENERGY UNION PERSPECTIVES FOR AZERBAIJAN|last=|first=|date=|access-date=}}</ref> Pinirmahan ang kontrata ng Shah Deniz gas field noong 1996,<ref>{{Cite web|url=https://www.bp.com/en_az/caspian/operationsprojects/Shahdeniz/projecthistory.html|title=Project timeline {{!}} Shah Deniz {{!}} Operations and projects {{!}} BP Caspian|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> at itinayo ang unang tuberyang kumokonekta sa Dagat Caspian sa Georgianong bahagi ng babayin ng Dagat Itim noong 1999. Itinayo ang Baku-Tbilisi-Ceyhan, ang pangunahing tuberya sa pagluwas ng langis na nag-uugnay sa Dagat Caspian kasama ang Mediteraneo at internasyonal na mga merkado noong 2006<ref>{{Cite web|url=https://www.bp.com/en_az/caspian/operationsprojects/pipelines/BTC.html|title=Baku-Tbilisi-Ceyhan pipeline {{!}} Pipelines {{!}} Operations and projects {{!}} BP Caspian|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref>, at ang Timugang Tuberya ng Gas noong 2007.<ref name=":0"/><ref>{{Cite web|url=https://www.bp.com/en_az/caspian/operationsprojects/Shahdeniz/SouthernCorridor.html|title=The Southern Gas Corridor {{!}} Shah Deniz {{!}} Operations and projects {{!}} BP Caspian|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2017/01/azerbaijans-economic-priorities-for-2017/|title=Azerbaijan's economic priorities for 2017|access-date=2018-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://greenalt.org/wp-content/uploads/2017/11/policy_brief_-Shah_deniz_2017.pdf|title=Shah Denize gas field development|access-date=|archive-date=2018-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180425031850/http://greenalt.org/wp-content/uploads/2017/11/policy_brief_-Shah_deniz_2017.pdf|url-status=dead}}</ref> === Kaaninagan === Nagpahayag ang ulat ng Britanikong Global Witness NGO noong 2013 na walang kaaninagan at pananagutan ang mga kumpanya na tumatakbo sa industriyang langis ng Aserbayan. Naitala na nawawala ang milyun-milyong dolyar ng kita sa mga kamay ng mga nakatagaong pribadong kumpanya na nakikipagtulungan sa SOCAR.<ref name="rferl">[http://www.rferl.org/content/azerbaijan-oil-corruption-transparency/25196298.html New Report Highlights Lack Of Transparency In Azerbaijan's Oil Industry. RFE/RL Dec. 10, 2013]</ref><ref name="global">{{Cite web |url=http://www.globalwitness.org/library/azerbaijan-anonymous |title=''Azerbaijan Anonymous'' Global Witness |access-date=2019-05-10 |archive-date=2015-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150408095050/http://www.globalwitness.org/library/azerbaijan-anonymous |url-status=dead }}</ref> Napagpasyahan ng ulat na "sistematiko" ang kalabuan ng mga panukalang kinamtan ng SOCAR at idinagdag, " Dapat pinag-aalahanan ang mga natuklasan ng buong internasyonal na komunidad. Sentral ang langis at ang mga hinangong produkto nito sa ekonomya ng Aserbayan, na bumubuo ng 95% ng mga luwas noong 2011. Mahalaga para sa Europa na panatilihin ng Aserbayan ang pagdadaloy ng langis at gas at nagpapanatili ng isang industriya na aninagan at pinapatakbo nang mahusay. Gayunpaman ipinapakita ng pagtatagubiling ito na nananatiling malabo ang karamihan sa mga negosyo ng langis sa Aserbayan, at itinuturing pa ring epidemikong antas ang katiwalian..."<ref name="global"/> == Natural gas == [[Talaksan:Azerbajian_natural_gas_exports,_2007_through_2017_(32151462457)_(cropped).png|thumb|Luwas ng natural gas, 2007–2017]] Naging mas mahalaga ang produksyon ng [[natural gas]] sa mga nakaraang taon, lalo na sa Baku, kung saan naubos na ang ilan sa mga langisan. Umabot sa 1.37 trilyong metro kubiko ang napatunayang reserba noong huling bahagi ng 2004. Umabot sa 17.66 bilyong kubiko metro naman ang produksyon ng natural gas noong 2011. Interesado ang [[Ukraine]] at [[Iran]] na magpatakbo ng isang tuberyang natural gas mula Aserbayan patungo sa Silangang Europa. Noong Marso 10, 2016, nagsabi sa publiko si Natiq Aliyev, Asterbayaning ministro ng enerhiya, na may sapat na reserba ng gas ang Aserbayan upang punuin ang [[Southern Gas Corridor|Timugang Koridor ng Gas]] o ''Southern Gas Corridor'' (SGC). Ang SGC ay isang proyektong enerhiya na may layuning ilipat ang 10 bilyong metro kubiko ng gas mula sa Aserbayan patungo sa Europa sa pamamagitan ng Heyorhiya at Turkey.<ref>{{Cite web|url=http://news.az/articles/economy/105740|title=News.Az - Minister: Azerbaijan’s gas reserves enough to fill Southern Gas Corridor|access-date=2016-03-10|archive-date=2016-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310214221/http://news.az/articles/economy/105740|url-status=dead}}</ref> == Kuryente == * ''produksyon:'' 19.44 bilyong kWh (2011) * ''pagkonsumo:'' 13.57 bilyong kWh (2011) Noong 2011, tinantiya ang netong produksyon ng kuryente sa 19.44 bilyong kWh. Noong 2011, tinantiyang 3.57 bilyong kWh ang pagkonsumo ng kuryente. 6.392 million kW naman ang kabuuang kapasidad ng mga nakakabit sa simula ng 2011. Walong mga thermal plant ang naglalaan ng higit sa 80% ng kapasidad, at mula sa 5 plantang hidroelektriko ang natitira. Malapit ang mga pangunahing planta dekuryente na parehong [[Thermal power|initin]] sa [[Shirvan (lungsod)|Ali Bairamly]] (1,100 MW) at [[Mingachevir]] (2,100 MW). == Ulat noong 2017 <ref>{{Cite web|url=http://minenergy.gov.az/upload/files/%C4%B0llik_hesabatlar/Illik_Hesabat_2017.pdf|title=Report on Fuel and Energy Complex Activity|last=|first=|date=|language=az|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.gov.az/news/index.php?id=3738|title=Allocations directed to fixed assets|last=|first=|date=|language=az|access-date=2018-04-24}}</ref> == Umaabot hanggang 7,172.6 MW ang potensyal ng pambansang sistema ng elektroenerhiya. Sa kasalukuyan, 5200 MW ang kapasidad ng sistema at humigit-kumulang sa 3750-3900 MW ang kinakailangang rurok ng lakas. Noong 2017, umabot ang produksyon ng kuryente sa 22 209.8 milyong kWh kabilang ang 20 445.4 milyong kWh sa plantang initan at 1 732.8 milyong kWh ng kuryente sa mga plantang hidroelektriko at nabawasan ng 2.0% kumpara sa katumbas na panahon ng 2016 (22 665.7 milyong kWh). Sa kabuuan, ginamit ang 4778.8 milyong metro kubiko ng natural gas at 311.5 libong tonelada ng mazut para sa produksyon ng kuryente sa taong ito. Kinabit ang 50 MVA transpormador na may 110/35 kV, dalawang 110 kV circuit breaker at 35 kV kagamitang elektrika sa subistasyong Hoca Hasan ng distrito ng Binagadi. 110 kV dobleng salikop na linyang transmisyon sa kalagitnaang ng mga 110 kV na subistasyong "Liman" at "White City", itinayo ang tatlong subistasyong transpormador na may 35 / 0,4 kV. Noong 2017, umabot sa 38.7 milyong tonelada ang produksyon ng langis sa bansa. Galing sa [[Azeri–Chirag–Gunashli|Azeri-Chirag-Gunashli]] ang 28.9 milyong tonelada, 2.4 milyong tonelada sa Shah deniz (kondesada) at 7.4 milyong tonelada sa [[State Oil Company of Azerbaijan|Estadong Kumpanya ng Langis sa Republika ng Aserbayan]]. Noong 2017, bumahagi si Pangulong [[Ilham Aliyev]] sa pagbubukas ng mga sumusunod na subistasyon: * Subistasyong "Sarıcali" na may 110/35/10 kV sa [[distrito ng Saatly]]<ref>{{Cite web|url=https://en.president.az/articles/23210|title=Ilham Aliyev inaugurated Sarijalar substation in Saatli district|last=Official web-site of President of Azerbaijan Republic|first=|date=|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> * Subistasyong "Yenikend" na may 110/35/6 kV sa [[distrito ng Samukh]]<ref>{{Cite news|url=https://azertag.az/xeber/Prezident_Samux_Yenikend_yarimstansiyasi_Samuxda_Yenikend_yarimstansiyasi_istifadeye_verilib-1087226|title=Samuxda “Yenikənd” yarımstansiyası istifadəyə verilib VİDEO|access-date=2018-04-24|language=az}}</ref> * Subistasyong "New Ganja" na may 110/35/10 kV sa [[Ganja, Aserbayan|bayan ng Ganja]] * Subistasyong "Neftchala" sa 110/35/6 kV sa [[distrito ng Neftchala]] * Subistasyong "Garagashli" na may 110/35/10 kV sa [[distrito ng Salyan]] * ''Shamkir Automated Management and Control Center'' ng "Azerishig" OJSC.<ref>{{Cite web|url=https://en.president.az/articles/25011|title=Ilham Aliyev attended opening of Shamkir Automated Management and Control Center of “Azerishig” OJSC|last=Official web-site of President of Azerbaijan Republic|first=|date=|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> === Mga plantang hidroelektriko === * [[Mingechevir Hydro Power Plant|Plantang Panunubig ng Mingechevir]] - 402 [[Watt|MW]] * [[Sarsang Hydro Power Plant|Plantang Panunubig ng Sarsang]] - 50 MW * [[Shamkir Hydro Power Plant|Plantang Panunubig ng Shamkir]] - 380 MW * [[Yenikend Hydro Power Plant|Plantang Panunubig ng Yenikend]] - 150 MW == Mga padalisayan == Batayan ang mga likas-yamang petrolyo at natural gas para sa isang malawak na sistema ng mga padalisayan, na gumagawa ng [[gasolina]], [[Herbicide|pamatay-halmandamo]], [[pataba]], [[Kerosene|keroseno]], [[Synthetic rubber|sintetikong goma]], at [[plastik]]. == Kumpetisyon ng dayuhang pamumuhunan sa mga di-enerhiyang sektor == Noong Enero 2015, inihayag ng pangulo ng Azerbaijan, Ilham Aliyev na iaatas niya ang kanyang pamahalaan na lumikha ng mga programa upang umakit ng mga pamumuhunang dolyar sa mga industriya maliban sa langis. Sa partikular, binanggit ni Pangulong Aliyev ang industriya at agrikultura bilang mga halimbawa.<ref>{{Cite news|author1=CISTran Finance Reports|title=Azerbaijan seeks foreign investment for non-oil sector|url=http://cistranfinance.com/news/azerbaijan-seeks-foreign-investment-for-non-oil-sector/5934/|accessdate=16 January 2015|work=CISTran Finance|date=16 January 2015|archive-date=18 January 2015|archive-url=https://archive.today/20150118215234/http://cistranfinance.com/news/azerbaijan-seeks-foreign-investment-for-non-oil-sector/5934/|url-status=dead}}</ref> Binanggit ni Aliyev ang ekonomiya ng Aserbayan sa pagsasabing, "Iyon ang dahilan kung bakit mas madaling maakit ang mga pamumuhunan sa mga matatag na bansa na may sosyopolitikal na katatagan at paglago ng impormasyon." Sinabi niya na magiging mas nakatutulong ang industriya ng pagbabangko sa pagbubuo ng mga di-enerhiyang industriya ng bansa.<ref>{{Cite web|title=Azerbaijan Seeks to Attract Foreign Investors to its Non-Oil Sector|url=https://www.usacc.org/news-a-publications/investment-news/1146-azerbaijan-seeks-to-attract-foreign-investors-to-its-non-oil-sector.html|accessdate=16 January 2015|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232705/https://www.usacc.org/news-a-publications/investment-news/1146-azerbaijan-seeks-to-attract-foreign-investors-to-its-non-oil-sector.html|url-status=dead}}</ref> == Tingnan din == * [[Economy of Azerbaijan|Ekonomiya ng Aserbayan]] * [[Natural Resources of Azerbaijan|Likas-yamang ng Aserbayan]] {{Portada|enerhiya|napananatiling kaunlaran|Aserbayan}} == Mga sanggunian == {{Reflist}}[[Mir-Babayev, M.F., 2011, The role of Azerbaijan in the world’s oil industry: "Oil-Industry History" (USA), v.12,#1, p.109-123]] [[Kategorya:Enerhiya sa Aserbayan| ]] [[Kategorya:Kasaysayan ng ekonomiya ng Azerbaijan]] suc0976ucsl8ez4l71jlrdqytjtj2fl 0 289657 2205291 2144202 2026-04-30T00:25:45Z Jojit fb 38 ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil hindi na-establish and notabilidad 2205291 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Talaan ng mga unibersidad at kolehiyo sa Pilipinas]] iidz6eu6vb3vcti27o173nnx382u3y0 0 290274 2205230 1790920 2026-04-29T12:34:01Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205230 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox Settlement--> | name = Bayan ng Krushari | native_name = Община Крушари | settlement_type = Bayan | image_shield = | image_map = Krushari Municipality Within Bulgaria.png | map_caption = Kinaroroonan ng Bayan ng Krushari sa Bulgarya at Lalawigan ng Dobrich. | subdivision_type = [[Mga bansa ng daigdig|Bansa]] | subdivision_name = {{BUL}} | subdivision_type1 = [[Mga lalawigan ng Bulgarya|Lalawigan]] {{smaller|(Oblast)}} | subdivision_name1 = [[Lalawigan ng Dobrich|Dobrich]] | subdivision_type2 = [[Punong pangasiwaan]] {{smaller|(Obshtinski tsentar)}} | subdivision_name2 = [[Krushari]] | timezone = [[Oras Silanganang Europa|OSE]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Oras Tag-araw Silanganang Europa|OTSE]] | utc_offset_DST = +3 | coordinates = {{coord|43|51|N|27|45|E|region:BG|display=inline,title}} | area_footnotes = | area_total_km2 = 417.5 |population_footnotes = <ref name="divisions"/> |population_as_of = Disyembre 2009 |population_total = 5,296 | population_density_km2 = auto | website = }} Ang '''Bayan ng Krushari''' ({{lang-bg|Община Крушари}}) ay isang [[bayan]] (''[[obshtina]]'') sa [[Lalawigan ng Dobrich]], sa Hilagang-silangang [[Bulgarya]], na matatagpuan sa [[Katimugang Dobruha]], kung saan ang karatig nito sa hilaga ay ang bansang [[Romanya]]. Ito ay kapangalan ng punong pangasiwaan nito - ang purok ng [[Krushari]]. Ang bayan ay may lawak na 417.5&nbsp;km² at santauhan na 5,296 simula noong Disyembre 2009.<ref name="divisions">{{in lang|en}} [http://www.nsi.bg/otrasalen.php?otr=53&a1=1583&a2=1584&a3=1585#cont Pambansang Tataging Palaulatnin ng Bulgarya - mga lalawigan at bayan ng Bulgarya noong 2009] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113000000/http://www.nsi.bg/otrasalen.php?otr=53&a1=1583&a2=1584&a3=1585}}</ref> == Pamayanan == Ang Bayan ng Krushari Municipality ay binubuo ng 19 na mga purok: {| class="wikitable sortable" ! Purok ! [[Siriliko]] ! Santauhan<ref name="statistika">{{in lang|en}} [http://www.nsi.bg/otrasalen.php?otr=53&a1=1583&a2=1584&a3=1588#cont Pambansang Tataging Palaulatnin ng Bulgarya - Mga bayan ng Bulgarya noong 2009] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113165731/http://www.nsi.bg/otrasalen.php?otr=53&a1=1583&a2=1584&a3=1588}}</ref><ref name="villages under 1000">{{in lang|en}} [http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=en&f=8&s=1&date=29.12.2010&e=1&s1=4&c1=2&a1=1000&c=0 Pambansang Tataging Palaulatnin ng Bulgarya - Mga purok na may santauhang hindi hihigit sa 1000 - Disyembre 2009]</ref><ref name="Settlements 1000-5000">{{in lang|en}} [http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=en&f=8&s=1&date=29.12.2010&e=1&s1=4&c1=3&a1=1000&c=1&s2=4&c2=2&a2=5000 Pambansang Tataging Palaulatnin ng Bulgarya - Mga pamayanang may 1000-5000 santauhan sa Bulgarya - Disyembre 2009]</ref><br><small>(Disyembre 2009)</small> |- | [[Krushari]] | Крушари | align="center" | 1592 |- | [[Abrit]] | Абрит | align="center" | 285 |- | [[Aleksandria, Bulgaria|Aleksandria]] | Александрия | align="center" | 147 |- | [[Bistrets, Lalawigan ng Dobrich|Bistrets]] | Бистрец | align="center" | 112 |- | [[Dobrin, Bulgaria|Dobrin]] | Добрин | align="center" | 185 |- | [[Efreytor Bakalovo]] | Ефрейтор Бакалово | align="center" | 292 |- | [[Gaber, Lalawigan ng Dobrich|Gaber]] | Габер | align="center" | 123 |- | [[Kapitan Dimitrovo]] | Капитан Димитрово | align="center" | 134 |- | [[Koriten]] | Коритен | align="center" | 326 |- | [[Lozenets, Lalawigan ng Dobrich|Lozenets]] | Лозенец | align="center" | 607 |- | [[Ognyanovo, Lalawigan ng Dobrich|Ognyanovo]] | Огняново | align="center" | 34 |- | [[Polkovnik Dyakovo]] | Полковник Дяково | align="center" | 304 |- | [[Poruchik Kurdjievo]] | Поручик Кърджиево | align="center" | 54 |- | [[Severnyak]] | Северняк | align="center" | 178 |- | [[Severtsi]] | Северци | align="center" | 203 |- | [[Telerig]] | Телериг | align="center" | 514 |- | [[Zagortsi, Lalawigan ng Dobrich|Zagortsi]] | Загорци | align="center" | 156 |- | [[Zementsi]] | Земенци | align="center" | 29 |- | [[Zimnitsa, Lalawigan ng Dobrich|Zimnitsa]] | Зимница | align="center" | 21 |- ! Total ! ! align="center" | 5,296 |} == Talasantauhan == Ipanapakita ng talay na ito ang pagbabago sa santauhan sa makalipas na apat na pultaon. {{Table BG Municipality population | municipality = Krushari | 1975 = 10,657 | 1985 = 8,594 | 1992 = 7,243 | 2001 = 5,924 | 2005 = 5,852 | 2007 = 5,617 | 2009 = 5,296 | 2011 = ... | ref 1 = <ref name="divisions"/> | ref 2 = <ref name="divisions census 2001">[http://www.nsi.bg/Census2011/Census/Census.htm Pambansang Tataging Palaulatnin - Lahatambilang ng 2001]{{dead link|date=Hulio 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | ref 3 = <ref name="pop-stat-divisions">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-division.htm |title=„pop-stat.mashke.org“ |access-date=2019-08-15 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113015521/http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-division.htm |url-status=dead }}</ref> }} ====Pananampalataya==== Ayon sa kamakailang lahatambilang ng 2011, ang mga pananampalataya ay ang mga sumusunod: {{bar box |width=300px |title=Pananampalataya sa Bayan ng Krushari<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-religion2011.htm|title=Pananampalataya ng Bulgarya noong 2011|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2019-08-15|archive-date=2023-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529223408/http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-religion2011.htm|url-status=dead}}</ref> |titlebar=#ddd |bars= {{bar percent|[[Simbahan ng Ortodoksong Bulgaro|Kristiyanong Ortodokso]]|blue|43.3}} {{bar percent|[[Katolisimo sa Bulgarya|Katolisismo]]|purple|0.8}} {{bar percent|[[Protestantismo sa Bulgarya|Protestantismo]]|yellow|0.0}} {{bar percent|[[Islam sa Bulgaria|Islam]]|green|36.5}} {{bar percent|Walang pananampalataya|red|5.7}} {{bar percent|Piniling hindi sumagot, iba pa at mga di-matukoy|gray|13.7}} }} ==Karagdagang kaalaman== * [[Lalawigan ng Bulgarya]] * [[Mga bayan ng Bulgarya]] * [[Talaan ng mga lungsod at bayan sa Bulgarya]] ==Sanggunian== <references /> 3vehc8hlpolat6lcgi4ydtnu6va1qxb 0 290761 2205433 2135210 2026-04-30T10:21:32Z Ivan P. Clarin 84769 2205433 wikitext text/x-wiki {{Infobox company |name=Sparkle |type=Pampublikong kompanya ({{Pse2|GMA7|GMAP}}) |foundation={{start date and age|1995|8|12}} |founder= |location_city=[[Lungsod Quezon]], [[Kalakhang Maynila]] |location_country=[[Pilipinas]] |location= |key_people=[[Felipe Gozon]], <small>''Pangulo''</small><br>Gigi Santiago-Lara, <small>''Pinuno''</small><br>[[Gina Alajar]], <small>''Direktor''</small><br>Simoun Ferrer, <small>''Pinuno para sa Talent Imaging and Marketing Unit''</small> |area_served=Buong bansa ([[Kalakhang Maynila]] at suburbs) |industry=Music & Entertainment |products=Music & Entertainment |services=Music & Entertainment |revenue= |operating_income= |net_income= |num_employees= |parent=[[GMA Network Inc.]] |divisions=[[GMA Pictures]]<br>[[GMA Music]] |subsid= |owner=[[Felipe Gozon]], CEO |homepage=[http://www.gmanetwork.com/artistcenter gmanetwork.com/artistcenter] |footnotes= }} Ang '''Sparkle''' (dating kilala bilang '''GMA Artist Center''' at kilala rin bilang '''Sparkle GMA Artist Center''') ay isang ahensya ng talento at tagagawa sa [[Pilipinas]] na nakabase sa [[Kalakhang Maynila]] na itinatag noong 1997. Gumawa ito ng unang pangkat ng mga talento noong 1998 at orihinal na pinamumunuan ni [[Wyngard Tracy]]. Noong si [[Felipe Gozon|Felipe Gozon ang]] pumalit bilang Pangulo at CEO ng GMA Network, ang GMAAC ay pinamumunuan ni Ida Henares mula 2003-2013. Nagbibigay ang GMAAC ng mga aktor at direktor para sa mga film outfits ng iba't ibang mga kompanya sa paggawa ng pelikula sa bansa tulad ng para sa [[GMA Pictures]] at [[Regal Entertainment]], at mga mang-aawit para sa [[GMA Music]]. Noong 2011, ang slogan ng GMA Artist Center ay ang "Making Stars Shine". It also launched its theme song, "Let It Spark", which is sung by [[Psalms David]], XOXO and Thea Astley, on 8 February 2022.<ref>{{Cite web |last=Aquino |first=Maine |title=Sparkle's theme song 'Let It Spark' will be released this February |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/news/85427/sparkles-theme-song-let-it-spark-will-be-released-this-february/story |access-date=March 4, 2022 |website=www.gmanetwork.com |language=en}}</ref> Noong 31 Disyembre 2021 sa New Year's Eve special ng [[GMA Network]], inanunsyo na papalitan ang pangalan na "Sparkle".<ref>{{Cite web|last=News|first=KAELA MALIG, GMA|title=Mr. M reveals story behind GMA Artist Center’s new look and name ‘Sparkle’|url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/818309/mr-m-reveals-story-behind-gma-artist-center-s-new-look-and-name-sparkle/story/|access-date=2022-02-01|website=GMA News Online|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-01-05|title=GMA Artist Center starts 2022 brighter with new look and name: 'Sparkle'|url=https://mb.com.ph/2022/01/05/gma-artist-center-starts-2022-brighter-with-a-new-look-and-name-sparkle/|access-date=2022-01-10|website=Manila Bulletin|language=en-US}}</ref> == Mga Batches == === Sparkle Era === ==== Sparkle's Next Brightest Stars of 2022 ==== ''Talaan ng mga Sparkle's Next Brightest Stars ng 2022''.<ref>{{Cite web |last=Pinlac |first=Beatrice |date=January 14, 2022 |title=Introducing Sparkle's Next Brightest Stars for 2022 |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/news/14979/introducing-sparkles-next-brightest-stars-of-2022/photo |access-date=April 24, 2023 |website=www.gmanetwork.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=January 14, 2022 |title=Sparkle unveils its 'Next Brightest Stars for 2022' |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/news/84648/sparkle-unveils-its-next-brightest-stars-for-2022/story |access-date=April 24, 2022 |website=[[GMA New Media|www.gmanetwork.com]] |language=en}}</ref> {{Columns-list|colwidth=20em|*[[Bianca Umali]] *[[Ysabel Ortega]] *[[Gabbi Garcia]] *[[Sanya Lopez]] *[[Khalil Ramos]] *[[Derrick Monasterio]] *[[Miguel Tanfelix]] *[[Ruru Madrid]]}} ==== Sparkle Sweethearts ==== ''Talaan ng mga Sparkle Sweethearts''.<ref>{{Cite web |last=Donato |first=Jerry |date=March 3, 2022 |title=New Kapuso pairings to brighten up the small screen |url=https://www.philstar.com/entertainment/2022/03/03/2164449/new-kapuso-pairings-brighten-small-screen |access-date=April 24, 2023 |website=[[The Philippine Star|Philstar.com]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Alpad |first=Christina |date=March 1, 2022 |title=New sweethearts 'Sparkle' on screen |url=https://www.manilatimes.net/2022/03/01/entertainment-lifestyle/show-times/new-sweethearts-sparkle-on-screen/1834479 |access-date=April 24, 2023 |website=[[The Manila Times]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=February 20, 2022 |title=Sparkle sweethearts |url=https://malaya.com.ph/news_entertainment/sparkle-sweethearts/ |access-date=April 24, 2023 |website=[[Malaya (newspaper)|malaya.com.ph]] |language=en-US |archive-date=24 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424041100/https://malaya.com.ph/news_entertainment/sparkle-sweethearts/ |url-status=dead }}</ref> * [[Kyline Alcantara]] at Mavy Legaspi * [[Sofia Pablo]] at [[Allen Ansay]] * [[Althea Ablan]] at [[Bruce Roeland]] * [[Shayne Sava]] at Abdul Raman * Zonia Mejia at Jamir Zabarte ==== Sparkada ==== ''Talaan ng mga Sparkada''.<ref>{{Cite news |date=May 1, 2021 |title=Introducing Sparkle’s ‘Sparkada’ |volume=36 |page=3B |work=[[Manila Standard|Manila Standard Sunday]] |issue=80 |editor-last=Wang |editor-first=Nickie |url=https://pressreader.com/article/281809992468064 |access-date=April 20, 2023}}</ref> The group consists of 17 young artists.<ref>{{Cite news |date=July 30, 2022 |title=Sparkada members all aglow for GMA Gala |volume=123 |page=B12 |work=[[The Manila Times]] |issue=293 |url=https://pressreader.com/article/282252374279230 |access-date=April 19, 2023}}</ref> {{Columns-list|colwidth=15em|*Caitlyn Stave *Vanessa Pena *Roxie Smith *Dilek Montemayor *Kirsten Gonzales *[[Cheska Fausto]] *Lauren King *Tanya Ramos *Vince Maristela *[[Raheel Bhyria]] *[[Larkin Castor]] *[[Jeff Moses]] *[[Sean Lucas]] *[[Saviour Ramos]] *Kim Perez *[[Anjay Anson]] *Michael Sager}} ==== Sparkle Teens ==== ''Talaan ng mga Sparkle Teens''.<ref>{{Cite web |last=Aquino |first=Maine |title=Sparkle gives first look of Sparkle Teens |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/news/100297/sparkle-gives-first-look-of-sparkle-teens/story |access-date=April 20, 2023 |website=[[GMA New Media|www.gmanetwork.com]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=April 19, 2022|title=These Sparkle Teens will be your newest ''artista'' faves |url=https://mb.com.ph/2023/4/19/these-sparkle-teens-will-be-your-newest-artista-faves |access-date=April 20, 2023 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Aquino |first=Maine |title=Sparkle Teens shine bright at their grand media conference |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/news/100495/sparkle-teens-shine-bright-at-their-grand-media-conference/story |access-date=April 20, 2023 |website=[[GMA New Media|www.gmanetwork.com]] |language=en}}</ref> Prior to their launch, the batch originally had 20 talents, until the untimely passing of one of the members due to a vehicular accident in March 2023.<ref>{{Cite web |last=Calucin |first=Diann Ivy C |date=March 25, 2023 |title=Teen actor, 2 others die in QC car crash |url=https://mb.com.ph/2023/3/24/article-269 |access-date=April 20, 2023 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Rula |first=Gorgy |last2=Olea |first2=Jerry |last3=Ferrer |first3=Noel |display-authors=1 |title=Launching ''ng'' Sparkle Teens, ''tuloy sa kabila ng pagkamatay ni'' Andrei Sison |trans-title=Launching of Sparkle Teens pushes through despite death of Andrei Sison |url=https://www.pep.ph/pepalerts/pep-troika/172380/sparkle-teens-andrei-sison-a4118-20230327 |access-date=April 20, 2023 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> {{Columns-list|colwidth=15em|*Waynona Collings *Charlie Fleming *[[Ashley Sarmiento]] *Keisha Serna *Gaea Mischa *Selina Griffin *Naomi Park *Liana Mae *Aya Domingo *[[Princess Aliyah]] *[[John Clifford]] *[[Lee Victor]] *[[James David Graham|James Graham]] *Roi David *[[Aidan Veneracion]] *Josh Ford *[[Bryce Eusebio]] *[[Marco Masa]] *[[Zyren Dela Cruz]] *Andrei Sison {{small|(until March 2023)}}}} === Gallery === <gallery> Talaksan:Jason Abalos.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Jason Abalos]] Talaksan:Bea Binene.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Bea Binene]] Talaksan:Glaiza de Castro.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Glaiza de Castro]] Talaksan:Ivan Dorschner at the Meant to Be production presentation.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Ivan Dorschner]] Talaksan:Barbie Forteza.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Barbie Forteza]] Talaksan:Sanya Lopez at GMAAC Skyranch Date.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Sanya Lopez]] Talaksan:Ruru Madrid.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Ruru Madrid]] Talaksan:Addy Raj at the Meant to Be production presentation.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Addy Raj]] Talaksan:Jackie Rice (Actress).jpg|<nowiki> </nowiki>[[Jackie Rice]] Talaksan:Alden Richards in 2023.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Alden Richards]] Talaksan:Jak Roberto at the Meant to Be production presentation.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Jak Roberto]] </gallery> == Dating mga talento == ==Mga sanggunian== {{Reflist}} {{GMA Network}} [[Kategorya:GMA Network]] f88e695t2td5nijp28ba46eu0fhhtde 2205447 2205433 2026-04-30T10:57:13Z Ivan P. Clarin 84769 /* Sparkada */ 2205447 wikitext text/x-wiki {{Infobox company |name=Sparkle |type=Pampublikong kompanya ({{Pse2|GMA7|GMAP}}) |foundation={{start date and age|1995|8|12}} |founder= |location_city=[[Lungsod Quezon]], [[Kalakhang Maynila]] |location_country=[[Pilipinas]] |location= |key_people=[[Felipe Gozon]], <small>''Pangulo''</small><br>Gigi Santiago-Lara, <small>''Pinuno''</small><br>[[Gina Alajar]], <small>''Direktor''</small><br>Simoun Ferrer, <small>''Pinuno para sa Talent Imaging and Marketing Unit''</small> |area_served=Buong bansa ([[Kalakhang Maynila]] at suburbs) |industry=Music & Entertainment |products=Music & Entertainment |services=Music & Entertainment |revenue= |operating_income= |net_income= |num_employees= |parent=[[GMA Network Inc.]] |divisions=[[GMA Pictures]]<br>[[GMA Music]] |subsid= |owner=[[Felipe Gozon]], CEO |homepage=[http://www.gmanetwork.com/artistcenter gmanetwork.com/artistcenter] |footnotes= }} Ang '''Sparkle''' (dating kilala bilang '''GMA Artist Center''' at kilala rin bilang '''Sparkle GMA Artist Center''') ay isang ahensya ng talento at tagagawa sa [[Pilipinas]] na nakabase sa [[Kalakhang Maynila]] na itinatag noong 1997. Gumawa ito ng unang pangkat ng mga talento noong 1998 at orihinal na pinamumunuan ni [[Wyngard Tracy]]. Noong si [[Felipe Gozon|Felipe Gozon ang]] pumalit bilang Pangulo at CEO ng GMA Network, ang GMAAC ay pinamumunuan ni Ida Henares mula 2003-2013. Nagbibigay ang GMAAC ng mga aktor at direktor para sa mga film outfits ng iba't ibang mga kompanya sa paggawa ng pelikula sa bansa tulad ng para sa [[GMA Pictures]] at [[Regal Entertainment]], at mga mang-aawit para sa [[GMA Music]]. Noong 2011, ang slogan ng GMA Artist Center ay ang "Making Stars Shine". It also launched its theme song, "Let It Spark", which is sung by [[Psalms David]], XOXO and Thea Astley, on 8 February 2022.<ref>{{Cite web |last=Aquino |first=Maine |title=Sparkle's theme song 'Let It Spark' will be released this February |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/news/85427/sparkles-theme-song-let-it-spark-will-be-released-this-february/story |access-date=March 4, 2022 |website=www.gmanetwork.com |language=en}}</ref> Noong 31 Disyembre 2021 sa New Year's Eve special ng [[GMA Network]], inanunsyo na papalitan ang pangalan na "Sparkle".<ref>{{Cite web|last=News|first=KAELA MALIG, GMA|title=Mr. M reveals story behind GMA Artist Center’s new look and name ‘Sparkle’|url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/818309/mr-m-reveals-story-behind-gma-artist-center-s-new-look-and-name-sparkle/story/|access-date=2022-02-01|website=GMA News Online|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-01-05|title=GMA Artist Center starts 2022 brighter with new look and name: 'Sparkle'|url=https://mb.com.ph/2022/01/05/gma-artist-center-starts-2022-brighter-with-a-new-look-and-name-sparkle/|access-date=2022-01-10|website=Manila Bulletin|language=en-US}}</ref> == Mga Batches == === Sparkle Era === ==== Sparkle's Next Brightest Stars of 2022 ==== ''Talaan ng mga Sparkle's Next Brightest Stars ng 2022''.<ref>{{Cite web |last=Pinlac |first=Beatrice |date=January 14, 2022 |title=Introducing Sparkle's Next Brightest Stars for 2022 |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/news/14979/introducing-sparkles-next-brightest-stars-of-2022/photo |access-date=April 24, 2023 |website=www.gmanetwork.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=January 14, 2022 |title=Sparkle unveils its 'Next Brightest Stars for 2022' |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/news/84648/sparkle-unveils-its-next-brightest-stars-for-2022/story |access-date=April 24, 2022 |website=[[GMA New Media|www.gmanetwork.com]] |language=en}}</ref> {{Columns-list|colwidth=20em|*[[Bianca Umali]] *[[Ysabel Ortega]] *[[Gabbi Garcia]] *[[Sanya Lopez]] *[[Khalil Ramos]] *[[Derrick Monasterio]] *[[Miguel Tanfelix]] *[[Ruru Madrid]]}} ==== Sparkle Sweethearts ==== ''Talaan ng mga Sparkle Sweethearts''.<ref>{{Cite web |last=Donato |first=Jerry |date=March 3, 2022 |title=New Kapuso pairings to brighten up the small screen |url=https://www.philstar.com/entertainment/2022/03/03/2164449/new-kapuso-pairings-brighten-small-screen |access-date=April 24, 2023 |website=[[The Philippine Star|Philstar.com]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Alpad |first=Christina |date=March 1, 2022 |title=New sweethearts 'Sparkle' on screen |url=https://www.manilatimes.net/2022/03/01/entertainment-lifestyle/show-times/new-sweethearts-sparkle-on-screen/1834479 |access-date=April 24, 2023 |website=[[The Manila Times]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=February 20, 2022 |title=Sparkle sweethearts |url=https://malaya.com.ph/news_entertainment/sparkle-sweethearts/ |access-date=April 24, 2023 |website=[[Malaya (newspaper)|malaya.com.ph]] |language=en-US |archive-date=24 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424041100/https://malaya.com.ph/news_entertainment/sparkle-sweethearts/ |url-status=dead }}</ref> * [[Kyline Alcantara]] at Mavy Legaspi * [[Sofia Pablo]] at [[Allen Ansay]] * [[Althea Ablan]] at [[Bruce Roeland]] * [[Shayne Sava]] at Abdul Raman * Zonia Mejia at Jamir Zabarte ==== Sparkada ==== ''Talaan ng mga Sparkada''.<ref>{{Cite news |date=May 1, 2021 |title=Introducing Sparkle’s ‘Sparkada’ |volume=36 |page=3B |work=[[Manila Standard|Manila Standard Sunday]] |issue=80 |editor-last=Wang |editor-first=Nickie |url=https://pressreader.com/article/281809992468064 |access-date=April 20, 2023}}</ref> The group consists of 17 young artists.<ref>{{Cite news |date=July 30, 2022 |title=Sparkada members all aglow for GMA Gala |volume=123 |page=B12 |work=[[The Manila Times]] |issue=293 |url=https://pressreader.com/article/282252374279230 |access-date=April 19, 2023}}</ref> {{Columns-list|colwidth=15em|*Caitlyn Stave *Vanessa Pena *Roxie Smith *Dilek Montemayor *Kirsten Gonzales *[[Cheska Fausto]] *Lauren King *Tanya Ramos *Vince Maristela *[[Raheel Bhyria]] *[[Larkin Castor]] *[[Jeff Moses]] *[[Sean Lucas]] *Saviour Ramos *Kim Perez *[[Anjay Anson]] *Michael Sager}} ==== Sparkle Teens ==== ''Talaan ng mga Sparkle Teens''.<ref>{{Cite web |last=Aquino |first=Maine |title=Sparkle gives first look of Sparkle Teens |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/news/100297/sparkle-gives-first-look-of-sparkle-teens/story |access-date=April 20, 2023 |website=[[GMA New Media|www.gmanetwork.com]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=April 19, 2022|title=These Sparkle Teens will be your newest ''artista'' faves |url=https://mb.com.ph/2023/4/19/these-sparkle-teens-will-be-your-newest-artista-faves |access-date=April 20, 2023 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Aquino |first=Maine |title=Sparkle Teens shine bright at their grand media conference |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/news/100495/sparkle-teens-shine-bright-at-their-grand-media-conference/story |access-date=April 20, 2023 |website=[[GMA New Media|www.gmanetwork.com]] |language=en}}</ref> Prior to their launch, the batch originally had 20 talents, until the untimely passing of one of the members due to a vehicular accident in March 2023.<ref>{{Cite web |last=Calucin |first=Diann Ivy C |date=March 25, 2023 |title=Teen actor, 2 others die in QC car crash |url=https://mb.com.ph/2023/3/24/article-269 |access-date=April 20, 2023 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Rula |first=Gorgy |last2=Olea |first2=Jerry |last3=Ferrer |first3=Noel |display-authors=1 |title=Launching ''ng'' Sparkle Teens, ''tuloy sa kabila ng pagkamatay ni'' Andrei Sison |trans-title=Launching of Sparkle Teens pushes through despite death of Andrei Sison |url=https://www.pep.ph/pepalerts/pep-troika/172380/sparkle-teens-andrei-sison-a4118-20230327 |access-date=April 20, 2023 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> {{Columns-list|colwidth=15em|*Waynona Collings *Charlie Fleming *[[Ashley Sarmiento]] *Keisha Serna *Gaea Mischa *Selina Griffin *Naomi Park *Liana Mae *Aya Domingo *[[Princess Aliyah]] *[[John Clifford]] *[[Lee Victor]] *[[James David Graham|James Graham]] *Roi David *[[Aidan Veneracion]] *Josh Ford *[[Bryce Eusebio]] *[[Marco Masa]] *[[Zyren Dela Cruz]] *Andrei Sison {{small|(until March 2023)}}}} === Gallery === <gallery> Talaksan:Jason Abalos.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Jason Abalos]] Talaksan:Bea Binene.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Bea Binene]] Talaksan:Glaiza de Castro.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Glaiza de Castro]] Talaksan:Ivan Dorschner at the Meant to Be production presentation.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Ivan Dorschner]] Talaksan:Barbie Forteza.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Barbie Forteza]] Talaksan:Sanya Lopez at GMAAC Skyranch Date.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Sanya Lopez]] Talaksan:Ruru Madrid.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Ruru Madrid]] Talaksan:Addy Raj at the Meant to Be production presentation.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Addy Raj]] Talaksan:Jackie Rice (Actress).jpg|<nowiki> </nowiki>[[Jackie Rice]] Talaksan:Alden Richards in 2023.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Alden Richards]] Talaksan:Jak Roberto at the Meant to Be production presentation.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Jak Roberto]] </gallery> == Dating mga talento == ==Mga sanggunian== {{Reflist}} {{GMA Network}} [[Kategorya:GMA Network]] lnlwbhi3nqzvdtl0jw6g1kmic9nfnfp 0 294803 2205436 2200811 2026-04-30T10:28:15Z Ivan P. Clarin 84769 2205436 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Kokoy de Santos | image = | caption = | native_name = | pronunciation = | birth_name = Ronald Marquez de Santos Jr. | birth_date = {{birth date and age|1998|5|15}} | birth_place = [[General Trias]], [[Cavite]], Pilipinas | height = 5 ft 8 in (172 cm) | nationality = [[Mga Pilipino|Pilipino]] | occupation = Aktor<br/>mang-aawit<br/>mananayaw<br/>commercial model | years_active = 2011–kasalukuyan | agent = The IdeaFirst Company,Inc. <ref>https://theideafirstcompany.com</ref> | known_for = | alma_mater = Institute of Culinary and Kitchen Services | website = {{Instagram|kkydsnts}} }} Si '''Kokoy de Santos''' (ipinanganak 15 Mayo 1998) ay isang [[aktor]], [[mananayaw]] at [[mang-aawit]] sa Pilipinas. Noong 2019, nakasama niya si Jomari Angeles sa mga [[YouTube]] vlog nito.<ref>https://peoplaid.com/2019/07/24/kokoy-de-santos</ref> ==Karera== Noong 2015, siya ay nag-umpisa sa kanyang karera sa entertainment industry ng siya ay nakita sa Oh My G! At isang gawa mula sa pelikula ni Kid Kulafu. Taong 2016 nang siya ay sumalang sa [[ABS-CBN]] ng Pinoy Boyband Superstar at noong 2018, siya ay napa-bilang sa [[Maalaala Mo Kaya]] kasama si Royce Cabrera at ginampanan niya ang unang papel sa pelikulang Fuccbois. Noong Mayo 2020, na-cast siya bilang isa sa mga pangunahing aktor sa web series na Gameboys. Ginawa ng The IdeaFirst Company,<ref>{{Cite web |title=Welcome to The IdeaFirst Company - |url=https://theideafirstcompany.com/ |access-date=2026-04-02 |website=theideafirstcompany.com |language=en-US}}</ref> ito ay isang boys love (BL) series sa Pilipinas na tumatalakay sa kuwento ng dalawang batang lalaki na natagpuan ang isa't isa online sa gitna ng pandemya ng COVID-19. ==Pilmograpiya== ===Telebisyon=== {|class="wikitable" style="font-size:100% |'''Taon''' |'''Pamagat''' |'''Ginampanan''' |'''Himpilan''' |- | 2021–kasalukuyan |''[[Pepito Manaloto|Pepito Manaloto: Ang Unang Kuwento]]'' | Patricio "Patrick" Generoso | [[GMA Network]] |- | rowspan="6" |2020 |''Stay-In Love'' |Mon | rowspan="2" |[[TV5 (Philippine TV network)|TV5]] |- | ''Sunday Noontime Live!'' || rowspan="2" | Himself/Guest |- | ''[[Eat Bulaga!]]'' || [[GMA Network]] |- | ''I Am U'' || Jarred || [[iWant]] |- | ''[[Maalaala Mo Kaya|Maalaala Mo Kaya: Medal]]'' || Joseph || rowspan="13" |[[ABS-CBN]] |- | ''[[Ipaglaban Mo!]]'' || Manny |- | rowspan="2"| 2019 || ''Maalaala Mo Kaya: Divet'' || Jerry |- | ''[[The Killer Bride]]'' || Marvin Cruz |- | rowspan="6"| 2018 || ''[[Ngayon at Kailanman (seryeng pantelebisyon ng 2018)|Ngayon at Kailanman]]'' || Carl |- | ''Maalaala Mo Kaya: Dalandan'' || Long-long (Uncredited) |- | ''Alamat Ng Ano'' || Student (Uncredited) (Episode 1) |- | ''Maalaala Mo Kaya: Junior Masterchef Pinoy'' || Charles |- | ''Maalaala Mo Kaya: Orasan'' || Lorenzo |- | ''[[Pusong Ligaw]]'' || Caloy |- | 2017 || ''Maalaala Mo Kaya: Tape Recorder'' || Von |- | 2016 || ''[[The Greatest Love (seryeng pantelebisyon sa Pilipinas)|The Greatest Love]]'' || Luis |- | 2015 || ''[[Oh My G!]]'' || Carlos Miguel "Micoy" Arellano |- | rowspan=2|2013 || ''[[My Husband's Lover]]'' || Jackson || [[GMA Network]] |- | ''[[Kidlat (seryeng pantelebisyon)|Kidlat]]'' || Alvin || [[5 (himpilan ng telebisyon)|5]] |} ===Pelikula=== {| class="wikitable" style="font-size:95%; width:90%;" |- ! colspan="4"| Mga pelikula |- ! Taon !! Pamagat !! Ginampanan !! Film Company |- | 2023 || Firefly | Romnick Alcantara | [[GMA Films | GMA Pictures]] |- | 2023 || Mary Cherry Chua | Paco | [[Viva Films]] |- | 2023 || Anak Ka Ng Ina Mo | Emman | The Ideafirst Company |- | 2021 || [[Gameboys |Gameboys: The Movie]] | Gavreel Alarcon | The Ideafirst Company; OctoberTrain Films |- | 2019 || Hellcome Home | Terrence (Support Role) |- | 2019 || Fuccbois | Miko (Main Role) |- | 2018 || Signal Rock || Gabs (Support Role) |- | 2016 || Die Beautiful ||Miko (Support Role) |- | 2015 || Kid Kulafu || Robert (Support Role) |- | 2014 || Tumbang Preso (In The Can) || Carlo (Main Role) |- | 2013 || Kimmy Dora: Ang Kiyemeng Prequel || Theater Audience (Support Role) |- | 2013 || Bromance: My Brother's Romance || Teen Brando / Teen Brandy (as Ronald de Santos Jr.) (Support Role) |} ==Tingnan rin== * [[Alex Diaz]] * [[Barbie Imperial]] * [[Royce Cabrera]] ==Sanggunian== {{reflist}} ==Talababa== * {{IMDb name|4543811}} {{DEFAULTSORT:De Santos, Kokoy}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1998]] [[Kategorya:Mga Pilipino]] [[Kategorya:Mga Tagalog]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga lalaking modelo sa Pilipinas]] d0w7owirtd1imw0b6ij7ztipm1ar1lg 0 296182 2205233 2139382 2026-04-29T13:16:20Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205233 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Bipasha Basu at Audio release of 'Creature.jpg|thumb|Bipasha Basu]] <br /> == Pelikula == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Titulo ! scope="col" |Role ! scope="col" class="unsortable" |Mga Nota ! scope="col" class="unsortable" |{{Tooltip|Ref.|Reference}} |- |2001 ! scope="row" |''[[Ajnabee (2001 film)|Ajnabee]]'' |Sonia Bajaj/Neeta{{efn|She played a single character with two different names.<ref>{{cite AV media|title=[[Ajnabee (2001 film)]]|publisher=Film Folks, Venus Records & Tapes Pvt Ltd|year=2001| medium=Motion picture|location=India|last=Mustan|first=Abbas|authorlink=Abbas–Mustan|language=Hindi}}</ref>}} |[[Filmfare Award for Best Female Debut]] | style="text-align: center;" |<ref name="debut">{{cite news|title=Happy Birthday sizzling beauty Bipasha Basu: Her sexiest onscreen avatars|url=http://indianexpress.com/photos/entertainment-gallery/happy-birthday-sizzling-beauty-bipasha-basu-her-sexiest-onscreen-avatars/2/|work=[[The Indian Express]]|accessdate=22 August 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306033622/http://indianexpress.com/photos/entertainment-gallery/happy-birthday-sizzling-beauty-bipasha-basu-her-sexiest-onscreen-avatars/2/|archivedate=6 March 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201660|title=Ajnabee|publisher=[[Bollywood Hungama]]|accessdate=22 August 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714233845/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/ca201id/201660|archivedate=14 July 2014}}</ref> |- |2002 ! scope="row" |''[[Takkari Donga]]'' |Panasa |[[Telugu cinema|Telugu film]] | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|title=Takkari Donga|url=http://www.sify.com/movies/takkari-donga-review-telugu-pcluotgdgabgf.html|publisher=[[Sify]]|accessdate=22 August 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924204800/http://www.sify.com/movies/takkari-donga-review-telugu-pcluotgdgabgf.html|archivedate=24 September 2015}}</ref> |- |2002 ! scope="row" |''[[Raaz (2002 film)|Raaz]]'' |{{Sort|Dhanraj|Sanjana Dhanraj}} |Nominated—[[Filmfare Award for Best Actress]] | style="text-align: center;" |<ref name="debut" /><ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/540279|title=Raaz|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=22 August 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905190917/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/540279|archivedate=5 September 2015}}</ref> |- |2002 ! scope="row" |''[[Aankhen (2002 film)|Aankhen]]'' |Raina |Special appearance | style="text-align: center;" |<ref name="sify">{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/bipasha-basu-filmography-news-bollywood-kkfs4didigfsi.html|title=Bipasha Basu: Filmography|publisher=Sify|date=6 June 2009|accessdate=27 March 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160408073825/http://www.sify.com/movies/bipasha-basu-filmography-news-bollywood-kkfs4didigfsi.html|archivedate=8 April 2016}}</ref> |- |2002 ! scope="row" |''[[Mere Yaar Ki Shaadi Hai]]'' |Ria | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|last=Verma|first=Sukanya|title=Meet Bollywood's Julia Roberts and Meg Ryan|url=http://www.rediff.com/entertai/2002/jun/07mere.htm|publisher=Rediff.com|accessdate=22 August 2015|date=7 June 2002|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924130608/http://www.rediff.com/entertai/2002/jun/07mere.htm|archivedate=24 September 2015}}</ref> |- |2002 ! scope="row" |''[[Chor Machaaye Shor]]'' |Ranjita | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/539071|title=Chor Machaye Shor|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=22 August 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150928171855/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/539071|archivedate=28 September 2015}}</ref> |- |2002 ! scope="row" |''[[Gunaah (2002 film)|Gunaah]]'' |{{Sort|Narayan|Prabha Narayan}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/539415|title=Gunaah|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=22 August 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905133616/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/539415|archivedate=5 September 2015}}</ref> |- |2003 ! scope="row" |''[[Tujhe Meri Kasam]]'' |Girija |Special appearance | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/201928|title=Tujhe Meri Kasam|last=Adarsh|first=Taran|publisher=Bollywood Hungama|date=3 January 2003|accessdate=27 March 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160406174544/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/201928|archivedate=6 April 2016}}</ref> |- |2003 ! scope="row" |''[[Jism (2003 film)|Jism]]'' |{{Sort|Khanna|Sonia Khanna}} |Nominated—[[Filmfare Award for Best Performance in a Negative Role|Filmfare Award for Best Villain]] | style="text-align: center;" |<ref name="TOI">{{cite news|title=Bipasha Basu’s most seductive acts on-screen|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/Bipasha-Basus-most-seductive-acts-on-screen/photostory/45450521.cms|work=[[The Times of India]]|accessdate=22 August 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830005428/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/Bipasha-Basus-most-seductive-acts-on-screen/photostory/45450521.cms|archivedate=30 August 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Jism-among-hottest-in-UK-poll/articleshow/362453.cms|title=Jism among hottest in UK poll|last=Gupta|first=Parul|work=The Times of India|date=16 December 2003|accessdate=27 March 2016}}</ref> |- |2003 ! scope="row" |''[[Footpath (2003 film)|Footpath]]'' |{{Sort|Srivastav|Sanjana Srivastav}} | | style="text-align: center;" |<ref name="sify" /> |- |2003 ! scope="row" |''[[Rules: Pyaar Ka Superhit Formula]]'' |Herself |Special appearance | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201630|title=Rules – Pyaar Ka Superhit Formula|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=22 August 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905154559/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201630|archivedate=5 September 2015}}</ref> |- |2003 ! scope="row" |''[[Zameen (2003 film)|Zameen]]'' |Nandini Rai | | style="text-align: center;" |<ref name="sify" /> |- |2004 ! scope="row" |''[[Ishq Hai Tumse]]'' |Khusboo | | style="text-align: center;" |<ref name="sify" /> |- |2004 ! scope="row" |''[[Aetbaar]]'' |{{Sort|Malhotra|Ria Malhotra}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.rottentomatoes.com/m/aetbaar/|title=Aetbaar (2004)|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|accessdate=27 March 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303204911/http://www.rottentomatoes.com/m/aetbaar/|archivedate=3 March 2016}}</ref> |- |2004 ! scope="row" |''[[Rudraksh (film)|Rudraksh]]'' |Gayatri | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2004/feb/13rudraksh.htm|title=Bipasha's failed experiment|publisher=Rediff.com|date=13 February 2004|accessdate=27 March 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160315013318/http://www.rediff.com/movies/2004/feb/13rudraksh.htm|archivedate=15 March 2016}}</ref> |- |2004 ! scope="row" |''[[Rakht]]'' |{{Sort|Nair|Drishti Nair}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|last=Chopra|first=Anupama|title=Horrific dullness|url=http://indiatoday.intoday.in/story/movie-review-rakht-starring-sanjay-dutt-suneil-shetty-bipasha-basu/1/195430.html|work=India Today|accessdate=23 August 2015|date=20 September 2004|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160409004552/http://indiatoday.intoday.in/story/movie-review-rakht-starring-sanjay-dutt-suneil-shetty-bipasha-basu/1/195430.html|archivedate=9 April 2016}}</ref> |- |2004 ! scope="row" |''[[Madhoshi]]'' |{{Sort|Kaul|Anupama Kaul}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54548|title=Madhoshi|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=22 August 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150907202021/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54548|archivedate=7 September 2015}}</ref> |- |2005 ! scope="row" |''[[Chehraa]]'' |Megha | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54485|title=Chehraa|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=22 August 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151022232009/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54485|archivedate=22 October 2015}}</ref> |- |2005 ! scope="row" |''[[Sachein]]'' |Manju |[[Tamil cinema|Tamil film]] | style="text-align: center;" |<ref name="hindu1">{{cite news|last1=Pillai|first1=Sreedhar|title=The Bangla Bombshell|url=http://www.thehindu.com/mp/2005/03/26/stories/2005032601840100.htm|accessdate=22 August 2015|work=[[The Hindu]]|date=26 March 2005|archive-date=25 Abril 2017|archive-url=https://archive.today/20170425121000/http://www.thehindu.com/mp/2005/03/26/stories/2005032601840100.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/thehindu/fr/2005/04/22/stories/2005042202640200.htm|title=Return to romance|work=The Hindu|date=22 April 2005|first=Malathi|last=Rangarajan|accessdate=25 April 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161225220004/http://www.thehindu.com/thehindu/fr/2005/04/22/stories/2005042202640200.htm|archivedate=25 December 2016}}</ref> |- |2005 ! scope="row" |''[[Viruddh... Family Comes First]]'' |{{mdash}} |Special appearance | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508671|title=Viruddh... Family Comes First|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=22 August 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150909003811/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508671|archivedate=9 September 2015}}</ref> |- |2005 ! scope="row" |''[[Barsaat (2005 film)|Barsaat]]'' |{{Sort|Virvani|Anna Virvani}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|title=Barsaat is a washout|url=http://www.rediff.com/movies/2005/aug/19barsaat.htm|last=Mitra|first=Indrani Roy|publisher=Rediff.com|date=19 August 2005|accessdate=7 June 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130427171154/http://www.rediff.com/movies/2005/aug/19barsaat.htm|archivedate=27 April 2013}}</ref> |- |2005 ! scope="row" |''[[No Entry]]'' |Bobby |Nominated—[[Filmfare Award for Best Supporting Actress]] | style="text-align: center;" |<ref name="debut" /><ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-pix-meet-the-salman-bipasha-of-marathi-no-entry/20120730.htm|title=PIX: Meet Bipasha, Salman of the Marathi No Entry|publisher=Rediff.com|date=30 July 2012|accessdate=27 March 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160407080824/http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-pix-meet-the-salman-bipasha-of-marathi-no-entry/20120730.htm|archivedate=7 April 2016}}</ref> |- |2005 ! scope="row" |''[[Apaharan]]'' |{{Sort|Basu|Megha Basu}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2005/dec/02apaharan.htm|title=Apaharan: Apaharan: A flawed good film|last=Sen|first=Raja|publisher=Rediff.com|date=2 December 2005|accessdate=27 March 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305064746/http://www.rediff.com/movies/2005/dec/02apaharan.htm|archivedate=5 March 2016}}</ref> |- |2005 ! scope="row" |''[[Shikhar (film)|Shikhar]]'' |Natasha | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|last=Verma|first=Sukanya|title=Shikhar is very mediocre|date=30 December 2005|url=http://www.rediff.com/movies/2005/dec/30shikhar.htm|publisher=Rediff.com|accessdate=5 July 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924143135/http://www.rediff.com/movies/2005/dec/30shikhar.htm|archivedate=24 September 2015}}</ref> |- |2006 ! scope="row" |''[[Humko Deewana Kar Gaye]]'' |{{Sort|Berry|Sonia Berry}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508850|title=Hum Ko Deewana Kar Gaye (2006)|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=22 August 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150722203748/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508850|archivedate=22 July 2015}}</ref> |- |2006 ! scope="row" |''[[Darna Zaroori Hai]]'' |Varsha | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54489|title=Darna Zaroori Hai (2006)|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=22 August 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150906032235/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54489|archivedate=6 September 2015}}</ref> |- |2006 ! scope="row" |''[[Phir Hera Pheri]]'' |Anuradha | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54567|title=Phir Hera Pheri (2006)|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=22 August 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905105151/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54567|archivedate=5 September 2015}}</ref> |- |2006 ! scope="row" |''[[Alag]]'' |Herself |Special appearance in the song "Sabse Alag" | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|title=Alag (2006)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508924|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=8 July 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130828093959/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508924|archivedate=28 August 2013}}</ref> |- |2006 ! scope="row" |''[[Corporate (2006 film)|Corporate]]'' |{{Sort|Dasgupta|Nishigandha Dasgupta}} |Nominated—Filmfare Award for Best Actress | style="text-align: center;" |<ref name="corporate">{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/Madhur+considering+sequel+to+Corporate/1/39086.html|title=Madhur considering sequel to Corporate|last=Vetticad|first=Anna M. M.|work=[[India Today]]|date=27 April 2009|accessdate=27 March 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160409101851/http://indiatoday.intoday.in/story/Madhur%20considering%20sequel%20to%20Corporate/1/39086.html|archivedate=9 April 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/report/madhur/20060706.htm|title=Revealed: What Corporate is all about|last=N|first=Patcy|publisher=Rediff.com|date=6 July 2006|accessdate=22 August 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151108124128/http://www.rediff.com/movies/report/madhur/20060706.htm|archivedate=8 November 2015}}</ref> |- |2006 ! scope="row" |''[[Omkara (2006 film)|Omkara]]'' |{{Sort|Chamanbahar|Billo Chamanbahar}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite news|last=Pereira|first=Lindsay|title=Saif and Shakespeare do no wrong|url=http://www.rediff.com/movies/2006/jul/28omkara.htm|accessdate=16 February 2015|publisher=Rediff.com|date=28 July 2006|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150808050311/http://www.rediff.com/movies/2006/jul/28omkara.htm|archivedate=8 August 2015}}</ref> |- |2006 ! scope="row" |''[[Jaane Hoga Kya]]'' |Aditi | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/jaane-hoga-kya-review-bollywood-pclvJAgibbehh.html|title=Jaane Hoga Kya|publisher=Sify|accessdate=27 March 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160408083856/http://www.sify.com/movies/jaane-hoga-kya-review-bollywood-pclvJAgibbehh.html|archivedate=8 April 2016}}</ref> |- |2006 ! scope="row" |''[[Dhoom 2]]'' |{{Sort|Bose|Shonali Bose}}/Monali Bose{{efn|She played dual roles.<ref name="debut"/>}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/509011|title=Dhoom 2|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=22 August 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140902043908/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/509011|archivedate=2 September 2014}}</ref> |- |2007 ! scope="row" |''[[Nehlle Pe Dehlla]]'' |Pooja | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54563|title=Nehlle Pe Dehlla (2007)|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=22 August 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150906033435/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54563|archivedate=6 September 2015}}</ref> |- |2007 ! scope="row" |''[[No Smoking (2007 film)|No Smoking]]'' |{{mdash}} |Special appearance in the song "Phoonk De" | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2007/oct/23slid5.htm|title='I was hoping and praying that Chak De would work'|publisher=Rediff.com|accessdate=27 March 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160407081556/http://www.rediff.com/movies/2007/oct/23slid5.htm|archivedate=7 April 2016}}</ref> |- |2007 ! scope="row" |''[[Om Shanti Om]]'' |Herself |Special appearance | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|title=Om Shanti Om (2007)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54373|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=18 May 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141025045139/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54373|archivedate=25 October 2014}}</ref> |- |2007 ! scope="row" |''[[Goal (2007 Hindi film)|Goal]]'' |Rumana | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/dhan-dhana-dhan-goal-review-bollywood-pclwzVedccbaf.html|title=Dhan Dhana Dhan Goal|last=Chopra|first=Sonia|publisher=Sify|accessdate=27 March 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160408075341/http://www.sify.com/movies/dhan-dhana-dhan-goal-review-bollywood-pclwzVedccbaf.html|archivedate=8 April 2016}}</ref> |- |2008 ! scope="row" |''[[Race (2008 film)|Race]]'' |{{Sort|Martin|Sonia Martin}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite AV media|title=[[Race (2008 film)|Race]]|publisher=Tips Industries Limited, UTV Motion Pictures|year=2008|medium=Motion picture|location=India|last=Mustan|first=Abbas|authorlink=Abbas–Mustan|language=Hindi}}</ref> |- |2008 ! scope="row" |''[[Bachna Ae Haseeno]]'' |Radhika/Shreya Rathod |Nominated{{mdash}}[[Filmfare Award for Best Supporting Actress]] | style="text-align: center;" |<ref name="TOI" /><ref>{{cite news|last=Saltz|first=Rachel|title=Love in Transition|url=https://www.nytimes.com/2008/08/16/movies/16bach.html?_r=0|work=[[The New York Times]]|date=16 August 2008|accessdate=7 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Nominations for 54th Filmfare Awards 2009|url=http://www.sify.com/movies/nominations-for-54th-filmfare-awards-2009-news-bollywood-kkfsuoigahisi.html|publisher=Sify|date=16 February 2009|accessdate=31 July 2017}}</ref> |- |2008 ! scope="row" |''[[Rab Ne Bana Di Jodi]]'' |{{mdash}} |Special appearance in the song "[[Phir Milenge Chalte Chalte]]" | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/56215|title=Rab Ne Bana Di Jodi (2008)|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=22 August 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150906012215/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/56215|archivedate=6 September 2015}}</ref> |- |2009 ! scope="row" |''[[Aa Dekhen Zara]]'' |{{Sort|Chatterjee|Simi Chatterjee}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/200419|title=Aa Dekhen Zara (2009)|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=22 August 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150926123211/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/200419|archivedate=26 September 2015}}</ref> |- |2009 ! scope="row" |''[[All the Best: Fun Begins]]'' |{{Sort|Chopra|Jhanvi Chopra}} | | style="text-align: center;" |<ref name="pankh">{{cite news|url=http://archive.indianexpress.com/news/my-role-in-pankh-is-very-outlandish-bipasha-basu/527720/|title=My role in 'Pankh' is very outlandish: Bipasha Basu|work=The Indian Express|date=11 October 2009|accessdate=27 March 2016}}</ref> |- |2009 ! scope="row" |''[[Shob Charitro Kalponik]]'' |{{Sort|Mitra|Radhika Mitra}} |[[Cinema of West Bengal|Bengali film]] | style="text-align: center;" |<ref name="Telegraph">{{cite news|last1=Ramanathan|first1=Mahesh|title=‘It’s cerebral, not emotional’|url=http://www.telegraphindia.com/1090728/jsp/entertainment/story_11288030.jsp|accessdate=22 August 2015|work=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]]|date=28 July 2009|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304230229/http://www.telegraphindia.com/1090728/jsp/entertainment/story_11288030.jsp|archivedate=4 March 2016}}</ref> |- |2010 ! scope="row" |''[[Pankh]]'' |Nandini | | style="text-align: center;" |<ref name="pankh" /> |- |2010 ! scope="row" |''[[Lamhaa]]'' |Aziza | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite news|last=Kazmi|first=Nikhat|authorlink=Nikhat Kazmi|title=Lamhaa: Movie Review|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/Lamhaa/movie-review/6172410.cms|work=The Times of India|date=15 July 2010|accessdate=22 August 2015}}</ref> |- |2010 ! scope="row" |''[[Aakrosh (2010 film)|Aakrosh]]'' |Geeta | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite news|last=Sharma|first=Suparna|title=Violent, gruesome fare that delights|url=http://www.asianage.com/movie-reviews/violent-gruesome-fare-delights-431|accessdate=12 February 2015|work=[[The Asian Age]]|date=18 October 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150212192030/http://www.asianage.com/movie-reviews/violent-gruesome-fare-delights-431|archivedate=12 February 2015}}</ref> |- |2011 ! scope="row" |''[[Dum Maaro Dum (film)|Dum Maro Dum]]'' |{{Sort|Mendonca|Zoey Mendonca}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.rottentomatoes.com/m/dum_maaro_dum/|title=Dum Maaro Dum (2011)|publisher=Rotten Tomatoes|accessdate=21 April 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313044852/http://www.rottentomatoes.com/m/dum_maaro_dum/|archivedate=13 March 2016}}</ref> |- |2012 ! scope="row" |''[[Players (2012 film)|Players]]'' |{{Sort|Thapar|Riya Thapar}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite AV media|title=[[Players (2012 film)|Players]]|publisher=Viacom 18|year=2012|medium=Motion picture|location=India|last=Mustan|first=Abbas|authorlink=Abbas–Mustan|language=Hindi}}</ref> |- |2012 ! scope="row" |''[[Jodi Breakers]]'' |{{Sort|Agnihotri|Sonali Agnihotri}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|title=Friday Release: Bips-Maddy in 'Jodi Breakers'|url=http://www.news18.com/news/india/friday-release-bips-maddy-in-jodi-breakers-449434.html|publisher=[[CNN-News18]]|date=23 February 2012|accessdate=27 March 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160427085516/http://www.news18.com/news/india/friday-release-bips-maddy-in-jodi-breakers-449434.html|archivedate=27 April 2016}}</ref> |- |2012 ! scope="row" |''[[Raaz 3D]]'' |{{Sort|Shekhar|Shanaya Shekhar}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.firstpost.com/bollywood/movie-review-all-the-mouth-to-mouth-cant-bring-raaz-3-back-to-life-447982.html|title=Movie Review: All the mouth-to-mouth can't bring Raaz 3 back to life|author=Trisha|publisher=Firstpost|date=7 September 2012|accessdate=21 April 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160826184140/http://www.firstpost.com/bollywood/movie-review-all-the-mouth-to-mouth-cant-bring-raaz-3-back-to-life-447982.html|archivedate=26 August 2016}}</ref> |- |2013 ! scope="row" |''[[Aatma (2013 film)|Aatma]]'' |{{Sort|Verma|Maya Verma}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/review/review-aatma-offers-some-genuine-scares/20130322.htm|title=Review: Aatma offers some genuine scares|last=Tiwari|first=Nishi|publisher=Rediff.com|date=22 March 2013|accessdate=21 April 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160428074020/http://www.rediff.com/movies/review/review-aatma-offers-some-genuine-scares/20130322.htm|archivedate=28 April 2016}}</ref> |- |2013 ! scope="row" |''[[The Lovers (2013 film)|The Lovers]]'' |{{Sort|Naik|Tulaja Naik}} |[[English language|English film]] | style="text-align: center;" |<ref>{{cite news|last=Singh|first=Apurva|title=Watch: ‘The Lovers’ – Bipasha Basu, Josh Hartnett|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/hollywood/watch-the-lovers-bipasha-basu-josh-hartnett/|accessdate=22 August 2015|work=The Indian Express|date=13 August 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151027031102/http://indianexpress.com/article/entertainment/hollywood/watch-the-lovers-bipasha-basu-josh-hartnett/|archivedate=27 October 2015}}</ref> |- |2014 ! scope="row" |''[[Humshakals]]'' |Mishti | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite news|url=http://photogallery.indiatimes.com/celebs/celeb-themes/celebs-who-regret-their-movie-choices/articleshow/46688679.cms|title=Celebs Who Regret Their Movie Choices|work=The Times of India|accessdate=27 March 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160408025700/http://photogallery.indiatimes.com/celebs/celeb-themes/celebs-who-regret-their-movie-choices/articleshow/46688679.cms|archivedate=8 April 2016}}</ref> |- |2014 ! scope="row" |''[[Creature 3D]]'' |{{Sort|Dutt|Ahana Dutt}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.firstpost.com/bollywood/creature-3d-review-its-bipasha-vs-brahmarakshasa-and-the-audience-is-the-loser-1709765.html|title=Creature 3D review: It's Bipasha vs Brahmarakshasa and the audience is the loser|last=Pal|first=Deepanjana|work=Firstpost|date=13 September 2014|accessdate=21 April 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220084903/http://www.firstpost.com/bollywood/creature-3d-review-its-bipasha-vs-brahmarakshasa-and-the-audience-is-the-loser-1709765.html|archivedate=20 December 2016}}</ref> |- |2015 ! scope="row" |''[[Alone (2015 Hindi film)|Alone]]'' |Sanjana/Anjana{{efn|She played the dual role of [[conjoined twins]].<ref name="alone">{{cite web|last=Mudi |first=Aparna |url=http://zeenews.india.com/entertainment/movies/alone-review-queen-of-horror-bipasha-basu-in-an-unimpressive-venture_1531220.html |title='Alone' review: Queen of horror Bipasha Basu in an unimpressive venture |publisher=[[Zee News]] |date=18 January 2015 |accessdate=29 March 2016 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160623160324/http://zeenews.india.com/entertainment/movies/alone-review-queen-of-horror-bipasha-basu-in-an-unimpressive-venture_1531220.html |archivedate=23 June 2016 }}</ref>}} | | style="text-align: center;" |<ref name="alone" /> |- |2019 ! scope="row" |''[[Adhaat (film)|Adhaat]]'' {{dagger|apt=Films Which have not yet been released}} |Neha Singh |Filming | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/karan-singh-grover-to-birthday-girl-bipasha-basu-thank-you-for-making-my-life-so-beautiful-1425208-2019-01-07|title=Karan Singh Grover to birthday girl Bipasha Basu: Thank you for ...}}</ref> |- |} == Telebisyon == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: margin;" ! scope="col" |Taon ! scope="col" style="width: 17em;" |Titulo ! scope="col" style="width: 12em;" |Role ! scope="col" style="width: 2em;" class="unsortable" |{{Tooltip|Ref.|Reference}} |- |2015-2016 ! scope="row" |''[[Darr Sabko Lagta Hai]]'' |Host/presenter | style="text-align: center;" |<ref name="tv">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Bollywood-celebs-youll-see-on-TV-in-2015/photostory/49149758.cms|title=Bipasha to bring horror on TV|work=The Times of India|date=4 October 2015|accessdate=8 October 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002171334/http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Bollywood-celebs-youll-see-on-TV-in-2015/photostory/49149758.cms|archivedate=2 October 2015}}</ref> |} == Music video == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: margin;" ! scope="col" |Taon ! scope="col" style="width: 17em;" |Titulo ! scope="col" style="width: 12em;" |Album ! scope="col" style="width: 15em;" |Singer ! scope="col" style="width: 2em;" class="unsortable" |{{Tooltip|Ref.|Reference}} |- |1998 ! scope="row" |"Tu" |Kismat |[[Sonu Nigam]] | style="text-align: center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/bollywood-stars-who-appeared-in-music-videos-before-films/16419152|title=Bollywood Stars Who Appeared In Music Videos Before Films|last=Lawrence|first=Ria|work=Mid Day|date=2 August 2015|accessdate=13 September 2018|archive-date=24 Hunyo 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180624041250/https://www.mid-day.com/articles/bollywood-stars-who-appeared-in-music-videos-before-films/16419152|url-status=dead}}</ref> |} == Mga Nota == {{notelist}} == References == {{Reflist|30em}} == External links == * {{IMDb name|0060607|name=Bipasha Basu}} * {{Rotten Tomatoes person|bipasha_basu|Bipasha Basu}} {{featured list}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1979]] dedf8xi6o357mfnwn8haxatmhmh17py 0 296203 2205232 2167614 2026-04-29T12:59:37Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205232 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist discography | Artist = [[BTS (band)|BTS]] video | Image = 1117_BTS_Dispatch_Photo_Shoot_LA_(cropped).png | Caption = [[BTS]] sa [[Los Angeles]], Nobyembre 2017 | Alt = | Music videos = 64 | Video = 39 }} Ito ay ang bidyograpiya ng South Korean group na [[BTS (band)|BTS]]. ==DVD & Blu-ray (BD)== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" rowspan="3" style="width:10em;"| Titulo ! scope="col" rowspan="3" style="width:13em;"| Album details ! scope="col" colspan="2" | Peak chart positions ! scope="col" rowspan="3" style="width:8em;"| Sales |- ! scope="col" colspan="2" |[[Oricon|JPN]] |- ! scope="col" style="width:2em;font-size:90%;"| [[DVD]]<br /><ref>{{cite web |url=http://www.oricon.co.jp/prof/530375/rank/dvd/ | title= Oricon - BTS DVD Chart History|publisher=Oricon |accessdate=May 10, 2016|language=Japanese}}</ref> ! scope="col" style="width:2em;font-size:90%;"| [[Blu-ray|BD]]<br /><ref>{{cite web |url=http://www.oricon.co.jp/prof/530375/rank/blu-ray/ | title= Oricon - BTS Blu-ray Chart History|publisher=Oricon |accessdate=May 10, 2016|language=Japanese}}</ref> |- ! scope="row" |''2014 BTS [Now]: BTS in Thailand'' | * Released: April 24, 2014 * Label: Big Hit * Format: [[DVD]] + Photobook | — || — | rowspan="5" {{n/a}} |- ! scope="row" | ''1st Japan Showcase –Next Stage– in Zepp Tokyo'' | * Released: August 27, 2014 <small>(JPN)</small><ref name="Bangtan Boys Discography">{{Cite web|url=http://bts-official.jp/discography/index.html|title=[Bangtan Boys Discography]|website=防弾少年団 JAPAN OFFICIAL SITE|access-date=2016-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160520010525/http://bts-official.jp/discography/index.html|archive-date=2016-05-20|url-status=dead}}</ref> * Label: Big Hit, Pony Canyon * Format: DVD | — || — |- ! scope="row" | ''BTS 2015 Season's Greetings'' | * Released: December 3, 2014 * Label: Big Hit * Format: DVD | — || — |- ! scope="row" |''2015 BTS [Now2]: BTS in Europe ＆ America'' | * Released: February 16, 2015 * Label: Big Hit * Format: DVD + Photobook<ref>{{Cite web|url=http://btsofficialshop.com/shop/shopdetail.html?branduid=36&xcode=001&mcode=005&scode=&special=3&GfDT=bml%252FW1VD|title=[NOW2 in EUROPE & AMERICA]|website=btsofficialshop.com|access-date=2016-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507175630/http://btsofficialshop.com/shop/shopdetail.html?branduid=36&xcode=001&mcode=005&scode=&special=3&GfDT=bml%252FW1VD|archive-date=2016-05-07|url-status=dead}}</ref> | — || — |- ! scope="row" |''Rookie King Bangtan Boys Channel Bangtan'' | * Released: March 18, 2015 <small>(JPN)</small><ref name="Bangtan Boys Discography"/> * Labels: Big Hit, Pony Canyon * Format: DVD | 37 || — |- ! scope="row" |''1st Japan Tour 2015 Wake Up: Open Your Eyes'' | * Released: May 20, 2015 <small>(JPN)</small><ref name="Bangtan Boys Discography"/> * Labels: Big Hit, Pony Canyon * Format: 2 DVDs, [[Blu-ray|BD]] | 8 || 6 | *JPN: 8,121+<ref>2015 1st Japan Tour 2015 Wake Up: Open Your Eyes Sales: *{{cite web |url=http://theqoo.net/japan/101096472|title= Oricon Chart - May 2015 - Week 3 |publisher=Oricon |accessdate=May 10, 2016}} *{{cite web |url=http://theqoo.net/japan/101096472|title= Oricon Chart - May 2015 - Week 4 |publisher=Oricon |accessdate=May 10, 2016}} *{{cite web |url=http://theqoo.net/japan/101096472|title= Oricon Chart - June 2015 - Week 1 |publisher=Oricon |accessdate=May 10, 2016}}</ref> |- ! scope="row" |''BTS Memories of 2014'' | * Released: June 16, 2015<ref name="Bangtan Boys Discography"/> * Label: Big Hit * Format: 3 DVDs | 3 || — | *JPN: 2,601+<ref>BTS Memories of 2014 Sales: *{{cite web |url=http://theqoo.net/japan/112351319|title= Oricon Chart - June 2015 - Week 2 |publisher=Oricon |accessdate=May 10, 2016}} *{{cite web |url=http://theqoo.net/japan/112351319|title= Oricon Chart - June 2015 - Week 3 |publisher=Oricon |accessdate=May 10, 2016}}</ref> |- ! scope="row" | ''BTS Summer Package in Kota Kinabalu 2015'' | * Released: July 22, 2015 * Label: Big Hit * Format: DVD + Photobook | — || — | rowspan="3" {{n/a}} |- ! scope="row" | ''BTS 2016 Season's Greetings'' | * Released: December 9, 2015 * Label: Big Hit * Format: DVD | — || — |- ! scope="row" | ''BTS Japan Official Fan Meeting Vol.2 –Undercover Mission–'' | * Released: January 13, 2016 <small>(JPN)</small><ref>{{Cite web|title = 防弾少年団 JAPAN OFFICIAL FAN MEETING VOL.2 -UNDERCOVER MISSION- DVD発売決定！！|url = https://finn-earth.com/user.cgi?articleid=13815&public=1&actmode=NewsArticleDetail|website = 防弾少年団 JAPAN OFFICIAL SITE|accessdate = 2015-12-15|date = December 14, 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222155939/https://finn-earth.com/user.cgi?articleid=13815&public=1&actmode=NewsArticleDetail|archive-date = 2015-12-22|url-status = dead}}</ref> * Label: Big Hit, Pony Canyon * Format: 2 DVDs + Photobook | — || — |- ! scope="row" | ''2015 BTS Live 화양연화 on Stage Concert DVD'' | * Released: February 23, 2016<ref>{{Cite web|title = [2015 BTS LIVE ＜화양연화 on stage＞ CONCERT DVD]|url = http://btsofficialshop.com/shop/shopdetail.html?branduid=1101091&xcode=001&mcode=001&scode=&special=3&GfDT=bml%252BW1w%253D|website = btsofficialshop.com|access-date = 2016-02-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20160206232457/http://btsofficialshop.com/shop/shopdetail.html?branduid=1101091&xcode=001&mcode=001&scode=&special=3&GfDT=bml%252BW1w%253D|archive-date = 2016-02-06|url-status = dead}}</ref> * Label: Big Hit * Format: 3 DVDs + Photobook | — || — | *25,000<ref>{{Cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2016/03/fans-all-over-the-world-are-going-crazy-for-bts-albums-dvds-and-more|title=Fans all over the world are going crazy for BTS' albums, DVDs, and more! {{!}} allkpop.com|website=www.allkpop.com|access-date=2016-04-07}}</ref> |- ! scope="row" |''2015 BTS Live <花様年華 on stage> ~Japan Edition~ at Yokohama Arena'' | * Released: March 15, 2016 <small>(JPN)</small><ref name="Bangtan Boys Discography"/> * Labels: Big Hit, Pony Canyon * Format: 2 DVDs, Blu-ray | 6 || 5 | *JPN: 16,597<ref>2015 BTS LIVE <花様年華 on stage> ~Japan Edition~ at YOKOHAMA ARENA Sales: *{{cite web |url=http://theqoo.net/japan/232760011|title= Oricon Chart - March 2016 - Week 3 (Blu-rey) |publisher=Oricon |accessdate=May 10, 2016}} *{{cite web|url=http://theqoo.net/index.php?mid=japan&category=26063&page=3&document_srl=379448131|title=2016 Oricon Chart Year End - DVD|accessdate=December 28, 2016 |work=Oricon}}</ref> |- ! scope="row" |''2016 BTS [Now3]: BTS in Chicago – Dreaming Days'' | * Released: April 5, 2016<ref>{{Cite web|url=http://btsofficialshop.com/board/board.html?code=compactd_board1&page=1&type=v&num1=999924&num2=00000&lock=N&flag=notice|title=공지사항-방탄소년단 화보집 BTS NOW3 in CHICAGO 예약판매 안내|website=btsofficialshop.com|access-date=2016-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315142951/http://btsofficialshop.com/board/board.html?code=compactd_board1&page=1&type=v&num1=999924&num2=00000&lock=N&flag=notice|archive-date=2016-03-15|url-status=dead}}</ref> * Label: Big Hit * Format: DVD + Photobook | — || — | *45,000<ref>{{Cite web|url=http://www.soompi.com/2016/03/25/bts-joins-the-elite-rank-by-selling-out-photobook-and-concert-dvd-in-just-2-hours/|title=BTS Joins the Elite Rank by Selling out Photobook and Concert DVD in Just 2 Hours|last=boxclub|date=March 25, 2016|website=Soompi|access-date=2016-03-30}}</ref> |- ! scope="row" | ''BTS Memories of 2015'' | * Released: June 21, 2016<ref>{{Cite web|url=http://btsofficialshop.com/board/board.html?code=compactd_board1&page=1&type=v&num1=999916&num2=00000&lock=N&flag=notice|title=공지사항-[공지][BTS MEMORIES OF 2015] DVD + PHOTOBOOK 출시 안내|website=btsofficialshop.com|access-date=2016-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603183659/http://www.btsofficialshop.com/board/board.html?code=compactd_board1&page=1&type=v&num1=999916&num2=00000&lock=N&flag=notice|archive-date=2016-06-03|url-status=dead}}</ref> * Label: Big Hit * Format: 4 DVDs + Photobook | 6 || 5 | *JPN: 3,924<ref>{{cite web|url=http://theqoo.net/index.php?mid=japan&category=26063&page=6&document_srl=280512339 |title= 2016 Oricon Albums Chart – June Week 3|accessdate=June 29, 2016 |work=Oricon}}</ref> |- ! scope="row" | ''BTS Summer Package in Dubai 2016'' | * Released: August 12, 2016<ref>{{Cite web|url=http://btsofficialshop.com/shop/shopdetail.html?branduid=1101200&xcode=001&mcode=005&scode=&special=1&GfDT=bmx3UQ%253D%253D|title=[BTS SUMMER PACKAGE IN DUBAI 2016]|website=btsofficialshop.com|access-date=2016-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821012410/http://btsofficialshop.com/shop/shopdetail.html?branduid=1101200&xcode=001&mcode=005&scode=&special=1&GfDT=bmx3UQ%253D%253D|archive-date=2016-08-21|url-status=dead}}</ref> * Label: Big Hit * Format: DVD + Photobook | — || — | rowspan="2" {{n/a}} |- ! scope="row" | ''BTS 2017 Season's Greetings'' | * Released: December 9, 2016<ref>{{Cite web|url=http://www.btsofficialshop.com/board/board.html?code=compactd_board1&page=1&type=v&num1=999905&num2=00000&lock=N&flag=notice|title=공지사항-[공지] BTS 2017 SEASON’S GREETINGS 예약판매 안내|website=www.btsofficialshop.com|access-date=2016-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221232628/http://www.btsofficialshop.com/board/board.html?code=compactd_board1&page=1&type=v&num1=999905&num2=00000&lock=N&flag=notice|archive-date=2016-12-21|url-status=dead}}</ref> * Label: Big Hit * Format: DVD | — || — |- ! scope="row" |''2016 BTS Live <花様年華 on stage：Epilogue> ~Japan Edition~'' | * Released: January 18, 2017 <small>(JPN)</small><ref>{{Cite news|url=https://bts-official.jp/contents/75274|title=防弾少年団の今年のアリーナ公演「2016 BTS LIVE <花様年華 on stage：epilogue> ~Japan Edition~」のDVD & Blu-rayの発売が決定！|newspaper=防弾少年団 JAPAN OFFICIAL FANCLUB|language=ja-JP|access-date=2017-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221003519/https://bts-official.jp/contents/75274|archive-date=2016-12-21|url-status=dead}}</ref> * Labels: Big Hit, Pony Canyon * Format: 2 DVDs + Photobook | 2 || 3 | *JPN: 23,565<ref> *{{cite web|url=http://theqoo.net/index.php?mid=japan&category=26063&page=5&document_srl=400755201|title=2017 Oricon Chart - January Week 4|accessdate=February 1, 2017|work=Oricon}} *{{cite web|url=http://theqoo.net/index.php?mid=japan&category=26063&page=8&document_srl=404515525 |title= 2017 Oricon Chart – January Week 5|accessdate=February 8, 2017|work=Oricon}} *{{cite web|url=http://theqoo.net/index.php?mid=japan&category=26063&document_srl=408215150|title= 2017 Oricon Chart – February Week 1|accessdate=February 14, 2017|work=Oricon}} *{{cite web|url=http://theqoo.net/index.php?mid=japan&category=26063&page=3&document_srl=415117457|title= 2017 Oricon Chart – February Week 2|accessdate=February 21, 2017|work=Oricon}} *{{cite web|url=http://theqoo.net/index.php?mid=japan&category=26063&page=27&document_srl=474021938|title= 2017 Oricon Chart – May Week 3|accessdate=May 27, 2017|work=Oricon}} *{{cite web|url=http://theqoo.net/index.php?mid=japan&category=26063&document_srl=478063784|title= 2017 Oricon Chart – May Week 4|accessdate=May 30, 2017|work=Oricon}}</ref> |- ! scope="row" |''2016 BTS Live 화양연화 on Stage: Epilogue Concert DVD'' | * Released: January 18, 2017<ref>{{Cite web|url=http://en.btsofficialshop.com/Product/Detail/view/pid/514/cid/93|title=BTS OFFICIAL SHOP|website=en.btsofficialshop.com|access-date=2017-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128203903/http://en.btsofficialshop.com/Product/Detail/view/pid/514/cid/93|archive-date=2017-01-28|url-status=dead}}</ref> * Label: Big Hit * Format: 3 DVDs + Photobook | — || — | rowspan="2" {{n/a}} |- ! scope="row" |''BTS 3rd Muster [Army.Zip+]'' | * Released: March 30, 2017<ref>{{Cite web|url=http://www.btsofficialshop.com/board/board.html?code=compactd_board1&page=1&type=v&num1=999894&num2=00000&lock=N&flag=notice|title=공지사항-[공지] BTS 3RD MUSTER [ARMY.ZIP+] DVD/Blu-ray 출시 안내|website=www.btsofficialshop.com|access-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315175447/http://www.btsofficialshop.com/board/board.html?code=compactd_board1&page=1&type=v&num1=999894&num2=00000&lock=N&flag=notice|archive-date=2017-03-15|url-status=dead}}</ref> * Label: Big Hit * Format: 3 DVDs + Photobook + Storybook | — || — |- ! scope="row" |''BTS Japan Official Fanmeeting Vol.3 ～君に届く～'' | * Released: June 28, 2017 <small>(JPN)</small><ref>{{Cite web|url=https://bts-official.jp/news/detail.php?nid=NogEN5sXDHI=|title=BTS JAPAN OFFICIAL FANCLUB|website=BTS JAPAN OFFICIAL FANCLUB|language=ja-JP|access-date=2017-06-08}}</ref> * Labels: Big Hit, Play * Format: 3 DVDs + Photobook | 3 || — | *JPN: 10,021<ref>{{Cite web|url=http://theqoo.net/index.php?mid=japan&category=26063&page=2&document_srl=510774382|title=2017 Oricon Chart - July Week 1|publisher=Oricon|access-date=July 11, 2017}}</ref> |- ! scope="row" |''BTS Memories of 2016'' | * Released: July 31, 2017<ref>{{Cite web|url=http://en.btsofficialshop.com/Product/Detail/view/pid/700/cid/18|title=BTS OFFICIAL SHOP|website=en.btsofficialshop.com|access-date=2017-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222082031/http://en.btsofficialshop.com/Product/Detail/view/pid/700/cid/18|archive-date=2018-12-22|url-status=dead}}</ref> * Label: Big Hit * Format: 4 DVDs + Photobook | 1 || — | rowspan="2" {{n/a}} |- ! scope="row" |''2017 BTS Summer Package Vol.3'' | * Released: August 22, 2017<ref>{{Cite web|url=http://en.btsofficialshop.com/Product/Detail/view/pid/523/cid/7|title=BTS OFFICIAL SHOP|website=en.btsofficialshop.com|access-date=2017-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222082044/http://en.btsofficialshop.com/Product/Detail/view/pid/523/cid/7|archive-date=2018-12-22|url-status=dead}}</ref> * Label: Big Hit * Format: 4 DVDs + Photobook | 1 || — |- ! scope="row" | ''2017 BTS Live Trilogy Episode III The Wings Tour in Seoul'' | * Released: December 1, 2017 * Label: Big Hit * Format: DVD + Photobook | — || — | *30,464<ref>{{Cite web|url=http://www.hanteochart.com/ranking/list/crown|title=2017 Crown Ranking|publisher=Hanteo|accessdate=June 20, 2018|archive-date=Oktubre 28, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028133149/http://www.hanteochart.com/ranking/list/crown|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | "''BTS 2018 Season's Greetings''" | * Released: December 15, 2017 * Label: Big Hit * Format: DVD | — || — | rowspan="1" {{n/a}} |- ! scope="row" | ''2017 BTS Live Trilogy Episode III The Wings Tour ~ Japan Edition ~'' | * Released: December 27, 2017<ref>{{Cite web|url=http://www.cdjapan.co.jp/product/UIXV-10012|title=CDJapan|access-date=2018-01-06}}</ref> * Labels: Big Hit, Universal * Format: 2 DVDs, Blu-ray (both w/ Photobook) | 2 || 1 | *JPN: 80,685<!--51,046(DVD) + 29,639(BD)--><ref> DVD: *{{Cite news|url=https://www.oricon.co.jp/confidence/special/52268/9/|title=年間ミュージックDVDランキング　1位～25位|work=ORICON NEWS|accessdate=December 20, 2018|language=ja-JP|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220174118/https://www.oricon.co.jp/confidence/special/52268/9/|archive-date=December 20, 2018|url-status=live}} BD: *{{Cite news|url=https://www.oricon.co.jp/confidence/special/52268/14/|title=年間ミュージックBlu-rayランキング　26位～50位|work=ORICON NEWS|accessdate=December 20, 2018|language=ja-JP|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220032138/https://www.oricon.co.jp/confidence/special/52268/14/|archive-date=December 20, 2018|url-status=live}} </ref> |- ! scope="row" | ''BTS Memories of 2017 ~'' | * Released: June 27, 2018 {{small|(KOR)}} & July 4, 2018 {{small|(JPN)}} * Labels: Big Hit, Play, Genie, Universal * Format: 5 DVDs + Photobook | 2 || — | *JPN: 37,797<ref name="年間ミュージックDVDランキング　26位～50位">{{Cite news|url=https://www.oricon.co.jp/confidence/special/52268/10/|title=年間ミュージックDVDランキング　26位～50位|work=ORICON NEWS|accessdate=December 20, 2018|language=ja-JP|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220032112/https://www.oricon.co.jp/confidence/special/52268/10/|archive-date=December 20, 2018|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | ''2017 BTS Live Trilogy Episode Ⅲ<br />The Wings Tour in Japan –Special Edition– at Kyocera Dome'' | * Released: July 11, 2018<small>(JPN)</small><ref>{{Cite web|url=https://bts-official.jp/news/detail.php?nid=12m7KrhPUI8=|title=BTS JAPAN OFFICIAL FANCLUB|website=BTS JAPAN OFFICIAL FANCLUB|language=ja-JP|accessdate=July 12, 2018}}</ref> * Labels: Big Hit, Universal * Format: DVD, Blu-ray (both w/ Photobook) | 1 || 3 | *JPN: 85,308<!--49,549(DVD) + 35,759(BD)--><ref> DVD: *{{Cite news|url=https://www.oricon.co.jp/confidence/special/52268/9/|title=年間ミュージックDVDランキング　1位～25位|work=ORICON NEWS|accessdate=December 20, 2018|language=ja-JP|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220174118/https://www.oricon.co.jp/confidence/special/52268/9/|archive-date=December 20, 2018|url-status=live}} BD: *{{Cite news|url=https://www.oricon.co.jp/confidence/special/52268/13/|title=年間ミュージックBlu-rayランキング　1位～25位|work=ORICON NEWS|accessdate=December 20, 2018|language=ja-JP|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220173915/https://www.oricon.co.jp/confidence/special/52268/13/|archive-date=December 20, 2018|url-status=live}} </ref> |- ! scope="row" |''2018 BTS Summer Package Vol. 4'' | * Released: August 14, 2018<small>(KOR)</small> <ref>{{Cite web|url=http://m.ibighit.com/goods/view?no=150|title=2018 BTS SUMMER PACKAGE VOL.4|website=빅히트샵|language=ko|accessdate=August 28, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829142433/https://m.ibighit.com/goods/view?no=150|archive-date=August 29, 2018|url-status=dead}}</ref> & August 29, 2018<small>(JPN)</small><ref>{{Cite web|url=https://bts-official.jp/news/detail.php?nid=AjMPOByrlm4=|title=2018 BTS SUMMER PACKAGE VOL.4 - JAPAN RELEASE|language=ja-JP|accessdate=September 11, 2018}}</ref> * Labels: Big Hit, Play, Genie, Universal * Format: DVD + Photobook | 2 || — | *JPN: 45,212<!--33,705 + 11,507--><ref> *{{Cite news|url=https://www.oricon.co.jp/rank/dg/w/2018-09-10/|title=オリコン週間 DVDランキング 2018年08月27日～2018年09月02日|work=ORICON NEWS|accessdate=September 11, 2018|language=ja-JP|archive-url=https://web.archive.org/web/20180906131234/https://www.oricon.co.jp/rank/dg/w/2018-09-10/|archive-date=September 6, 2018|url-status=dead}} *{{Cite news|url=https://www.oricon.co.jp/rank/dg/w/2018-09-24/|title=オリコン週間 DVDランキング 2018年09月10日～2018年09月16日|work=ORICON NEWS|accessdate=September 21, 2018|language=ja-JP|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921194428/https://www.oricon.co.jp/rank/dg/w/2018-09-24/|archive-date=September 21, 2018|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |''BTS 4th MUSTER [Happy Ever After]'' | * Released: October 31, 2018<ref>{{Cite web|url=https://m.ibighit.com/goods/view?no=155|title=BTS 4th MUSTER [Happy Ever After] DVD/Blu-ray|website=www.btsofficialshop.com|access-date=2018-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214064836/https://m.ibighit.com/goods/view?no=155|archive-date=2018-12-14|url-status=dead}}</ref> * Label: Big Hit * Format: 3 DVDs + Photobook | 2 || 4 | *JPN: 52,798<!--34,493 (DVD) + 18,275(BD)--><ref>DVD: *{{Cite news|url=https://www.oricon.co.jp/confidence/special/52268/10/|title=年間ミュージックDVDランキング　26位～50位|work=ORICON NEWS|accessdate=December 20, 2018|language=ja-JP|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220032112/https://www.oricon.co.jp/confidence/special/52268/10/|archive-date=December 20, 2018|url-status=live}} BD: *{{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/confidence/special/54091/21/|script-title=ja:年間ミュージック Blu-rayランキング　26位～50位|trans-title=Annual Music Blu-ray Ranking 26 - 50th|work=Oricon News|accessdate=December 23, 2019|language=Japanese|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191222192904/https://www.oricon.co.jp/confidence/special/54091/21/|archivedate=December 23, 2019}} </ref> |- ! scope="row" |''BTS 2019 Season's Greetings'' | * Released: December 28, 2018 * Label: Big Hit * Format: DVD |_ |_ | |- ! scope="row" |''BTS World Tour: Love Yourself in Seoul'' | * Released: March 27, 2019 * Label: Big Hit * Format: DVD, Blu-ray (both w/ Photobook) | 1<ref>{{Cite news|url=https://www.oricon.co.jp/rank/dg/w/2019-04-15/|title=週間　DVDランキング 2019年04月15日付|work=ORICON NEWS|accessdate=December 26, 2019|language=ja-JP|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411041913/https://www.oricon.co.jp/rank/dg/w/2019-04-15/|archive-date=April 11, 2019|url-status=dead}}</ref> | 1<ref>{{Cite news|url=https://www.oricon.co.jp/rank/bd/w/2019-05-20/|title=週間　Blu-rayランキング 2019年05月20日付|work=ORICON NEWS|accessdate=December 26, 2019|language=ja-JP|archive-url=https://web.archive.org/web/20190517172544/https://www.oricon.co.jp/rank/bd/w/2019-05-20/|archive-date=May 17, 2019|url-status=dead}}</ref> | *JPN: 57,099<!--(DVD)37,154 / (BD)19,945 --><ref>DVD: *{{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/confidence/special/54091/19/|script-title=ja:年間ミュージックDVDランキング　26位～50位|trans-title=Annual Music DVD Ranking 26 - 50th|work=Oricon News|accessdate=December 23, 2019|language=Japanese|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191222192857/https://www.oricon.co.jp/confidence/special/54091/19/|archivedate=December 23, 2019}} BD: *{{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/confidence/special/54091/21/|script-title=ja:年間ミュージック Blu-rayランキング　26位～50位|trans-title=Annual Music Blu-ray Ranking 26 - 50th|work=Oricon News|accessdate=December 23, 2019|language=Japanese|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191222192904/https://www.oricon.co.jp/confidence/special/54091/21/|archivedate=December 23, 2019}}</ref> |- ! scope="row" |''BTS World Tour: Love Yourself in New York'' | * Released: May 27, 2019 * Label: Big Hit * Format: DVD, Blu-ray (both w/ Photobook) |_ |_ | |- ! scope="row" |''BTS World Tour: Love Yourself in Europe'' | * Released: May 27, 2019 * Label: Big Hit * Format: DVD, Blu-ray (both w/ Photobook) |_ |_ | |- ! scope="row" |''BTS Memories of 2018'' | * Released: August 8, 2019 * Label: Big Hit * Format: DVD, Blu-ray (both w/ Photobook) | 3 <ref>{{Cite news|url=https://www.oricon.co.jp/rank/dg/w/2019-09-02/|title=週間 DVDランキング 2019年09月02日付|work=ORICON NEWS|accessdate=September 1, 2019|language=ja-JP|archive-url=https://web.archive.org/web/20190901100941/https://www.oricon.co.jp/rank/dg/w/2019-09-02/|archive-date=September 1, 2019|url-status=dead}}</ref> | 2 <ref>{{Cite news|url=https://www.oricon.co.jp/rank/bd/w/2019-09-23/|title=週間 Blu-rayランキング 2019年09月23日付|work=ORICON NEWS|accessdate=September 21, 2019|language=ja-JP|archive-url=https://web.archive.org/web/20190922191716/https://www.oricon.co.jp/rank/bd/w/2019-09-23/|archive-date=September 22, 2019|url-status=dead}}</ref> | *JPN: 55,574<!--(DVD)36,267 / (BD)19,307 --><ref>DVD: *{{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/confidence/special/54091/19/|script-title=ja:年間ミュージックDVDランキング　26位～50位|trans-title=Annual Music DVD Ranking 26 - 50th|work=Oricon News|accessdate=December 23, 2019|language=Japanese|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191222192857/https://www.oricon.co.jp/confidence/special/54091/19/|archivedate=December 23, 2019}} BD: *{{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/confidence/special/54091/21/|script-title=ja:年間ミュージック Blu-rayランキング　26位～50位|trans-title=Annual Music Blu-ray Ranking 26 - 50th|work=Oricon News|accessdate=December 23, 2019|language=Japanese|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191222192904/https://www.oricon.co.jp/confidence/special/54091/21/|archivedate=December 23, 2019}}</ref> |- ! scope="row" |''2019 BTS Summer Package'' | * Released: September 26, 2019 * Labels: Big Hit, Play, beNX * Format: DVD + Photobook | 1 || — | *JPN: 61,667<!--52,947 + 2,827 + 5,893--><ref> *{{Cite news|url=https://www.oricon.co.jp/rank/dg/w/2019-10-07/|title=オリコン週間 DVDランキング 2019年09月23日～2019年09月29日|work=ORICON NEWS|accessdate=October 15, 2019|language=ja-JP|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009000852/https://www.oricon.co.jp/rank/dg/w/2019-10-07/|archive-date=October 9, 2019|url-status=dead}} *{{Cite news|url=https://www.oricon.co.jp/rank/dg/w/2018-09-24/|title=オリコン週間 DVDランキング 2019年09月30日～2019年10月06日|work=ORICON NEWS|accessdate=October 15, 2019|language=ja-JP|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010085111/https://www.oricon.co.jp/rank/dg/w/2019-10-14/|archive-date=October 10, 2019|url-status=dead}} *{{Cite news|url=https://www.oricon.co.jp/rank/dg/w/2019-10-28/|title=オリコン週間 DVDランキング 2019年10月14日～2019年10月20日|work=ORICON NEWS|accessdate=October 27, 2019|language=ja-JP|archive-url=https://web.archive.org/web/20191027152738/https://www.oricon.co.jp/rank/dg/w/2019-10-28/|archive-date=October 27, 2019|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |''BTS World Tour: Love Yourself ~Japan Edition~'' | * Released: October 9, 2019 * Label: Big Hit, Universal * Format: DVD, Blu-ray (both w/ Photobook) | 1 | 2 | *JPN: 111,529<!--(DVD)59,368 / (BD)52,161 --><ref>DVD: *{{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/confidence/special/54091/18/|script-title=ja:年間ミュージックDVDランキング　1位～25位|trans-title=Annual Music DVD Ranking 1 - 25th|work=Oricon News|accessdate=December 23, 2019|language=Japanese|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191223064850/https://www.oricon.co.jp/confidence/special/54091/18/|archivedate=December 23, 2019}} BD: *{{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/confidence/special/54091/20/|script-title=ja:年間ミュージック Blu-rayランキング　1位～25位|trans-title=Annual Music Blu-ray Ranking 1 - 25th|work=Oricon News|accessdate=December 23, 2019|language=Japanese|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191223065021/https://www.oricon.co.jp/confidence/special/54091/20/|archivedate=December 23, 2019}}</ref> |- ! scope="row" |''BTS 2020 Season's Greetings'' | * Released: December 19, 2019 * Label: Big Hit * Format: DVD | 1 <br><ref name="SG2020"/><br/> | — | * JPN: 49,729<ref name="SG2020">{{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/dg/w/2020-01-06/|script-title=ja:週間 DVDランキング 2020年01月06日付|trans-title=Oricon Weekly DVD Ranking January 6, 2020|work=Oricon News|accessdate=March 10, 2020|language=Japanese|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200106204334/https://www.oricon.co.jp/rank/dg/w/2020-01-06/|archivedate=January 6, 2020}}</ref> |- ! scope="row" |''BTS World Tour - Love Yourself: Speak Yourself in Sao Paulo'' | * Released: December 30, 2019 * Label: Big Hit * Format: DVD + Photobook | 3 <br><ref name="LYSYSaoPaulo"/><br/> | — | * JPN: 13,157<ref name="LYSYSaoPaulo">{{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/dg/w/2020-01-27/|script-title=ja:週間 DVDランキング 2020年01月27日付|trans-title=Oricon Weekly DVD Ranking January 27, 2020|work=Oricon News|accessdate=March 10, 2020|language=Japanese|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200123043823/https://www.oricon.co.jp/rank/dg/w/2020-01-27/|archivedate=January 23, 2020}}</ref> |- ! scope="row" |''BTS 2020 Winter Package'' | * Released: January 29, 2020 * Label: Big Hit * Format: DVD + Photobook | 1 <br><ref name="WP2020"/><br/> | — | * JPN: 61,009<ref name="WP2020">{{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/dg/w/2020-02-24/|script-title=ja:週間 DVDランキング 2020年02月24日付|trans-title=Oricon Weekly DVD Ranking February 24, 2020|work=Oricon News|accessdate=March 10, 2020|language=Japanese|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200224070938/https://www.oricon.co.jp/rank/dg/w/2020-02-24/|archivedate=February 24, 2020}}</ref> |} ==Music videos== ===Bilang lead artist=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" | Music Video ! scope="col" | Tuig ! scope="col" | Direktor ! scope="col" | Length ! scope="col" | Saysay ! scope="col" style="width:1em;"| {{abbr|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" | "No More Dream" ({{lang|ko|노 모어 드림}}) | rowspan="4" | 2013 | rowspan="4" | Hong Won-ki (Zanybros) | align="center" | 4:50 | rowspan="15" | N/A | style="text-align:center" rowspan="2" | <ref>{{cite web |url=http://www.zanybros.com/ourworks/view/48 |title=BTS – No More Dream |date=June 16, 2013 |publisher=Zanybros |accessdate=November 25, 2018 |archive-date=Nobiyembre 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181125204028/http://www.zanybros.com/ourworks/view/48 |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row" | "No More Dream" (Dance Ver.) | align="center" | 4:01 |- ! scope="row" | "We Are Bulletproof Pt2" ({{lang|ko|위 아 불렛프루프 Pt.2}}) | align="center" | 3:52 | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=lE9lkSdtZeQ |title=BTS (방탄소년단) 'We Are Bulletproof Pt.2' Official MV}}</ref> |- ! scope="row" | "N.O" ({{lang|ko|엔.오}}) | align="center" | 4:04 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://www.zanybros.com/ourworks/view/48 |title=BTS – N.O |date=September 10, 2013 |publisher=Zanybros |accessdate=November 25, 2018 |archive-date=Nobiyembre 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181125204028/http://www.zanybros.com/ourworks/view/48 |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Boy In Luv" ({{lang|ko|상남자}}) | rowspan="4" rowspan="11" | 2014 | rowspan="2" | Choi Yongseok & Edie Ko (Lumpens) | align="center" | 4:42 | rowspan="2" style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://lumpens.com/boy-in-luv-bts/ |title=BTS – Boy in Luv |publisher=Lumpens |date=February 11, 2014 |accessdate=November 25, 2018}}</ref> |- ! scope="row"| "Boy In Luv" (Dance Ver.) ({{lang|ko|상남자}}) | align="center" | 4:00 |- ! scope="row"| "Just One Day ({{lang|ko|하루만}}) | rowspan="4" | Lumpens | align="center" | 4:09 | rowspan="4" style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://vimeo.com/91506569 |title=BTS Just one day Music Video |publisher=GDWDOP |date=April 9, 2014 |accessdate=November 25, 2018 |via=[[Vimeo]]}}</ref> |- ! scope="row"| "Just One Day" (Dance Ver.) | rowspan="3" align="center" | 4:01 |- ! scope="row"| "Just One Day" (Facial Expression Ver.) |- ! scope="row"| "Just One Day" (One-Take Ver.) |- ! scope="row"| "No More Dream" (Japanese Ver.) | rowspan="3" | Choi Yongseok (Lumpens) | align="center" | 3:50 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://lumpens.com/no-more-dream-jap-ver-bts/ |title=BTS – No More Dream (Japan Ver.) |publisher=Lumpens |date=May 25, 2014 |accessdate=November 25, 2018}}</ref> |- ! scope="row"| "Boy in Luv" (Japanese Ver.) | align="center" | 3:56 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://lumpens.com/boy-in-luvjap-b-t-s-%EB%B0%A9%ED%83%84%EC%86%8C%EB%85%84%EB%8B%A8/ |title=BTS – Boy in Luv (Japan Ver.) |publisher=Lumpens |date=July 4, 2014 |accessdate=November 25, 2018}}</ref> |- ! scope="row"| "Danger" | 4:52 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://lumpens.com/danger-b-t-s-%EB%B0%A9%ED%83%84%EC%86%8C%EB%85%84%EB%8B%A8/|title=BTS – "Danger" |publisher=Lumpens |date=August 20, 2014 |accessdate=November 25, 2018}}</ref> |- ! scope="row"| "War of Hormone (호르몬 전쟁)" | Hong Won-ki (Zanybros) | align="center" | 4:59 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://www.zanybros.com/ourworks/view/48 |title=BTS – War of Hormone |date=October 21, 2014 |publisher=Zanybros |accessdate=November 25, 2018 |archive-date=Nobiyembre 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181125204028/http://www.zanybros.com/ourworks/view/48 |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Danger (Japanese Ver.)" | Edie Ko (Lumpens) | align="center" | 4:12 | <ref>{{cite web |url=https://vimeo.com/111276557|title=BTS_Danger_Music Video (Jap.ver)|publisher=Vimeo|accessdate=November 8, 2014}}</ref> |- ! scope="row" | "각성 (覺醒)" | rowspan="11" | 2015 | rowspan="3" | Unknown | 2:40 | rowspan="3" align="center" | [[RM (rapper)|RM]] | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=JKBM9y3EuDQ |title=Rap Monster 각성 (覺醒)}}</ref> |- ! scope="row" | "Do You" | 3:08 | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=0XAxf8aFtL4 |title=Rap Monster Do You}}</ref> |- ! scope="row" | "농담" | 3:19 | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=TfenCTabhDY |title=Rap Monster '농담'}}</ref> |- ! scope="row"| "I Need U" | Lumpens | align="center" | 3:40 | rowspan="2" | BU content certified by Big Hit Entertainment | rowspan="2" | <ref>{{cite web |url=http://lumpens.com/%EB%B0%A9%ED%83%84%EC%86%8C%EB%85%84%EB%8B%A8-bts-i-need-u/ |title=BTS – I Need U (Original Ver.) |publisher=Lumpens |date=May 11, 2015 |accessdate=November 25, 2018}}</ref> |- ! scope="row"| "I Need U (Original Ver.)" | Choi Yongseok (Lumpens) | align="center" | 5:33 |- ! scope="row"| "For You" | rowspan="2" | Hong Won-ki ([[Zanybros]]) | align="center" | 5:07 | rowspan="3" | N/A | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=TTG6nxwdhyA |title=BTS (防弾少年団) For You}}</ref> |- ! scope="row"| "For You (Dance Ver.)" | align="center" |4:46 |<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=ULStzgQYrqk |title=BTS (防弾少年団) For You}}</ref> |- ! scope="row"| "Dope (쩔어)" | Woogie Kim (GDW) | align="center" |4:17 | <ref>{{cite web |url=https://vimeo.com/134579453|title=BTS - 'Dope (쩔어)'|publisher=Vimeo|accessdate=July 26, 2015}}</ref> |- ! scope="row"| "Fantastic" feat. [[Mandy Ventrice]] | Unknown | align="center" |3:56 | RM (Fantastic Four OST Korean release only) | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=NkwdwAaJ_Ho|title=[MV] Rap Monster(랩몬스터) _ Fantastic (Feat. Mandy Ventrice)'|publisher=Youtube|accessdate=December 12, 2019}}</ref> |- ! scope="row"| "[[Run (BTS song)|Run]]" | Choi Yongseok & Edie Ko (Lumpens) | 7:31 | rowspan="3" | BU content certified by Big Hit Entertainment | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://lumpens.com/run-bts-%EB%B0%A9%ED%83%84%EC%86%8C%EB%85%84%EB%8B%A8/ |title=BTS – Run |publisher=Lumpens |date=January 5, 2016 |accessdate=November 25, 2018}}</ref> |- ! scope="row"| "I Need U (Japanese Ver.)" | Edie Ko (Lumpens) | 3:39 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://vimeo.com/148008668 |title=BTS_BangTan (방탄소년단)_I Need U (Jap.ver)_Music Video |date=December 6, 2015 |accessdate=November 28, 2018 |publisher=GDWDOP |via=[[Vimeo]] |language=ja}}</ref> |- ! scope="row"| [[Run (BTS song)|"Run (Japanese Ver.)"]] | rowspan="8" | 2016 | Lumpens | 3:56 | <ref>{{cite web |url=https://vimeo.com/159329012|title=BTS (BangTan)_ Run_ Music Video (Jap.ver)|publisher=Vimeo|accessdate=March 17, 2016}}</ref> |- ! scope="row"| "Epilogue: Young Forever" | Woogie Kim (GDW) | align="center" |3:26 | rowspan="4" | N/A | <ref>{{cite web |url=https://vimeo.com/165279571|title=BTS (Bangtan)_Young Forever_Music Video|publisher=Vimeo|accessdate=May 4, 2016}}</ref> |- ! scope="row"| "Fire ({{lang|ko|불타오르네}})" | rowspan="2"| Lumpens | 4:55 | rowspan="2" | <ref>{{cite web |url=http://lumpens.com/%EB%B6%88%ED%83%80%EC%98%A4%EB%A5%B4%EB%84%A4-fire-%EB%B0%A9%ED%83%84%EC%86%8C%EB%85%84%EB%8B%A8-bts/ |title=BTS – Fire |publisher=Lumpens |date=May 9, 2016 |accessdate=November 25, 2018}}</ref> |- ! scope="row"| "Fire (불타오르네) (Dance Ver.)" | 3:38 |- ! scope="row"| "Save Me" | Woogie Kim (GDW) | align="center" |3:37 | <ref>{{cite web |url=https://vimeo.com/169667346|title=BTS (BangTan)_Save Me_Music Video|publisher=Vimeo|accessdate=June 7, 2016}}</ref> |- ! scope="row"| "Agust D" | rowspan="2" | Oui Kim (GDW) | align="center" |3:06 | rowspan="2" align="center" |[[AgustD|Suga]] | <ref>{{cite web |url=https://vimeo.com/179428062|title=Agust D "Agust D" / music video|publisher=Vimeo|accessdate=August 19, 2016}}</ref> |- ! scope="row"| "Give it to me" | align="center" |2:34 | <ref>{{cite web |url=https://vimeo.com/179429690|title=Agust D "Give it to me" / music video|publisher=Vimeo|accessdate=August 19, 2016}}</ref> |- ! scope="row"| "[[Blood Sweat & Tears (song)|Blood Sweat & Tears]]" ({{lang|ko|피 땀 눈물}}) | rowspan="2" | Lumpens | align="center" |6:04 | BU content certified by Big Hit Entertainment | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://lumpens.com/%ED%94%BC%EB%95%80%EB%88%88%EB%AC%BC-bts-%EB%B0%A9%ED%83%84%EC%86%8C%EB%85%84%EB%8B%A8/ |title=BTS – "Blood, Sweat & Tears" |publisher=Lumpens |date=October 17, 2016 |accessdate=November 25, 2018}}</ref> |- ! scope="row"| "[[Spring Day (song)|Spring Day]]" ({{lang|ko|봄날}})<ref>{{cite web |url=https://vimeo.com/203952013|title=SPRING DAY 봄날 - BTS 방탄소년단|publisher=Vimeo|accessdate=February 14, 2017}}</ref> | scope="row" rowspan="10" | 2017 | 5:29 | rowspan="3" | N/A | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://lumpens.com/spring-day-%EB%B4%84%EB%82%A0-bts-%EB%B0%A9%ED%83%84%EC%86%8C%EB%85%84%EB%8B%A8/ |title=BTS – "Spring Day" |publisher=Lumpens |date=February 14, 2017 |accessdate=November 25, 2018}}</ref> |- ! scope="row"| "Not Today" | rowspan="2" | Woogie Kim (GDW) | 4:50 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://vimeo.com/206797267 |title=Bangtan (BTS) 'Not Today' Music Video |date=March 5, 2017 |accessdate=November 28, 2018 |publisher=GDWDOP |via=[[Vimeo]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row"| "Not Today (Choreography Version)" | 8:02 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://vimeo.com/206797267 |title=Bangtan (BTS) 'Not Today' Choreography.ver |date=March 5, 2017 |accessdate=November 28, 2018 |publisher=GDWDOP |via=[[Vimeo]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row"| "[[Blood Sweat & Tears (song)|Blood Sweat & Tears]]" (Japanese Ver.) ({{lang|ja|血、汗、涙}}) | Choi Yongseok (Lumpens) | 4:12 | BU content certified by Big Hit Entertainment | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://vimeo.com/234867097 |title=Bangtan (BTS) 'Blood Sweat Tears' Music Video JP |date=September 21, 2017 |accessdate=November 25, 2018 |publisher=GDWDOP |via=[[Vimeo]]}}</ref> |- ! scope="row"| "Come Back Home" | Hong Won-ki ([[Zanybros]]) | 4:31 | align="center" | Seotaiji 25 Project - "Time:Traveler" | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=2vJFn10XLQM |title=BTS (방탄소년단) – Come Back Home MV |date=July 5, 2017 |accessdate=November 28, 2018 |publisher=Stone Music Entertainment |via=[[YouTube]]}}</ref> |- ! scope="row"| "[[DNA (BTS song)|DNA]]" | Choi Yongseok (Lumpens) | align="center" |4:16 | rowspan="4" | N/A | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=MBdVXkSdhwU |title=BTS (방탄소년단) 'DNA' Official MV |date=September 18, 2017 |accessdate=November 28, 2018 |language=ko |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]]}}</ref> |- ! scope="row"| "[[Mic Drop (song)|MIC Drop (Steve Aoki Remix)]]"<ref>{{cite web |url=https://vimeo.com/244422596|title=BTS - 'Mic Drop (Steve Aoki Remix)'|publisher=Vimeo|accessdate=November 25, 2017}}</ref> | rowspan="3" | Woogie Kim (GDW) | 4:34 | style="text-align:center" rowspan="3" | <ref>{{cite web |url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20171128000813 |title='Mic Drop' director hopes BTS breaks free of social fetters |work=[[The Korea Herald]] |date=November 28, 2017 |accessdate=November 28, 2018 |first=Dam-Young |last=Hong}}</ref> |- ! scope="row"| "[[Mic Drop (song)|MIC Drop -Japanese ver.- (Short ver.)]]" | 2:21 |- ! scope="row"| "[[Mic Drop (song)|MIC Drop -Japanese ver.]]" | 4:29 |- ! scope="row"| "With Seoul" | Unknown | 5:08 | Promotion Video for Seoul | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://english.visitseoul.net/visitseoul-promotions/With-Seoul-by-BTS-en_/23927 |title=With Seoul by BTS Music Video |date=December 13, 2017 |publisher=Visit Seoul |accessdate=November 28, 2018}}</ref> |- ! scope="row" | "Daydream (백일몽)" | rowspan="10" | 2018 | Choi Yongseok (Lumpens) | 3:48 | rowspan="2" align="center" | [[J-Hope]] | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=OK3GJ0WIQ8s |title='J-Hope Daydream (백일몽)}}</ref> |- ! scope="row" | "Airplane" | Kim WooGie (GDW) | 3:21 | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=OK3GJ0WIQ8s |title='J-Hope Airplane}}</ref> |- ! scope="row"| "[[Fake Love (BTS song)|Fake Love]]"<ref>{{cite web |url=https://vimeo.com/281209720|title=FAKE LOVE - BTS|publisher=Vimeo|accessdate=July 23, 2018}}</ref> | rowspan="4" | Choi Yongseok (Lumpens) | 5:19 | rowspan="2" | BU content certified by Big Hit Entertainment | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://lumpens.com/fake-love-bts/ |title=BTS – Fake Love |publisher=Lumpens |date=May 18, 2018 |accessdate=November 25, 2018}}</ref> |- ! scope="row"| "Fake Love" – (Extended ver.) | 6:22 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=D_6QmL6rExk |title=BTS (방탄소년단) 'Fake Love' Official MV (Extended ver.) |date=June 1, 2018 |accessdate=November 28, 2018 |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |language=ko |via=[[YouTube]]}}</ref> |- ! scope="row"| "Idol" | 3:52 | rowspan="2" | N/A | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://lumpens.com/idol-feat-nicki-minaj-bts/ |title=BTS – Idol |publisher=Lumpens |date=August 24, 2018 |accessdate=November 25, 2018}}</ref> |- ! scope="row"| "Idol" (feat. [[Nicki Minaj]]) | 4:55 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=K1scjjbfNsk |title=BTS (방탄소년단) 'Idol (Feat. Nicki Minaj)' Official MV |date=September 6, 2018 |accessdate=November 28, 2018 |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |language=ko |via=[[YouTube]]}}</ref> |- ! scope="row"| "Forever Rain" | Choi Jaehoon | 4:28 | rowspan="3" | [[RM (rapper)|RM]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=Cvb76hBX_Oc |title=RM 'forever rain' MV |date=October 22, 2018 |accessdate=January 20, 2019 |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |language=ko |via=[[YouTube]]}}</ref> |- ! scope="row" | "seoul (prod. HONNE) Lyric Video" | rowspan="5"| Choi Yongseok (Lumpens) | 4:33 | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=F8wI5ZosdRA |title=RM seoul (prod. HONNE) Lyric Video}}</ref> |- ! scope="row" | "moonchild Lyric Video" | 3:38 | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=G9ntaxClfrA |title=RM moonchild Lyric Video}}</ref> |- ! scope="row"| "Airplane pt.2 (Japanese Ver.)" | 3:47 | rowspan="3" | N/A | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=CxnJf0tWu48 |title=BTS (防弾少年団) 'Airplane pt.2 -Japanese ver.–' Official MV |date=November 6, 2018 |publisher=[[List of Universal Music Group labels#Universal Music Japan|Universal Music Japan]] |accessdate=November 28, 2018 |language=ko |via=[[YouTube]]}}</ref> |- ! scope="row"| "작은 것들을 위한 시 ([[Boy with Luv]])" (feat. [[Halsey (singer)|Halsey]]) | rowspan="8"| 2019 | 4:12 |<ref>{{Citation|last=ibighit|title=BTS (방탄소년단) '작은 것들을 위한 시 (Boy With Luv) feat. Halsey' Official MV|date=2019-04-12|url=https://www.youtube.com/watch?v=XsX3ATc3FbA|access-date=2019-04-17}}</ref> |- ! scope="row"| "작은 것들을 위한 시 (Boy with Luv)" (feat. Halsey) (ARMY with Luv Ver.) | 4:03 |<ref>{{Citation|last=ibighit|title=BTS (방탄소년단) '작은 것들을 위한 시 (Boy With Luv) feat. Halsey' Official MV (ARMY With Luv Ver.)|date=2019-04-26|url=https://www.youtube.com/watch?v=62E_xyj_oDA|access-date=2019-04-26}}</ref> |- ! scope="row"| "Heartbeat" | Unknown | 4:16 | Original Soundtrack for [[BTS World]] | <ref>{{Citation|last=BTS WORLD Official|title=BTS (방탄소년단) ‘Heartbeat (BTS WORLD OST)’ MV|date=2019-06-28|url=https://www.youtube.com/watch?v=aKSxbt-O6TA|access-date=2019-04-28}}</ref> |- ! scope="row"| "Lights" | Doori Kwak (GDW) | 5:26 | N/A | <ref>{{Citation|last=Lights|title=BTS 'Lights' Official MV’ MV|date=2019-07-02|url=https://www.youtube.com/watch?v=eaUpme4jalE}}</ref> |- ! scope="row"| "Winter Bear" | V | 3:31 | [[v (singer)|V]] | <ref>{{Citation|title=Winter Bear by V|url=https://www.youtube.com/watch?v=pk7ESz6vtyA}}</ref> |- ! scope="row"| "Chicken Noodle Soup (feat. [[Becky G]])" | YongSeok Choi (Lumpens) | 4:28 | J-Hope | <ref>{{Citation|title=j-hope 'Chicken Noodle Soup (feat. Becky G)'MV|url=https://www.youtube.com/watch?v=i23NEQEFpgQ}}</ref> |- ! scope="row"| "Make It Right (feat. [[Lauv]])" | rowspan="2"| Guzza (Lumpens) | 4:17 | rowspan="5"|N/A | <ref>{{Citation|title=BTS (방탄소년단) 'Make It Right (feat. Lauv)' Official MV|url=https://www.youtube.com/watch?v=eXBu09fwe3I}}</ref> |- ! scope="row"| "Make It Right (Vertical ver.)" | 4:00 | <ref>{{Citation|title=BTS (방탄소년단) 'Make It Right' Official MV (Vertical ver.)|url=https://www.youtube.com/watch?v=y3rj2CDHF5c}}</ref> |- ! scope="row" | " 'ON' Kinetic Manifesto Film : Come Prima" | rowspan="3" | 2020 | rowspan="3" |Choi Yongseok (Lumpens) | 4:58 | <ref>{{Citation|title=BTS (방탄소년단) 'ON' Kinetic Manifesto Film : Come Prima|url=https://www.youtube.com/watch?v=gwMa6gpoE9I}}</ref> |- ! scope="row" | "ON" | 5:54 | <ref>{{Citation|title=BTS (방탄소년단) 'ON' Official MV : Come Prima|url=https://www.youtube.com/watch?v=mPVDGOVjRQ0}}</ref> |- ! scope="row" | "Black Swan" | 3:37 | <ref>{{Citation|title=BTS (방탄소년단) 'Black Swan' Official MV|url=https://www.youtube.com/watch?v=0lapF4DQPKQ}}</ref> |} ===Bilang Featured Artist=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" | Music Video ! scope="col" | Tuig ! scope="col" | Length ! scope="col" | Saysay ! scope="col" style="width:1em;"| {{abbr|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" | "Danger (Mo-Blue-Mix)"<br />{{small|(BTS and [[Thanh Bui]])}} | 2014 | 4:43 | rowspan="3" {{n/a}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=KxdYg57EJ2A |title={{bracket|MV}} BTS (방탄소년단) _ Danger (MoBlue–Mix) (feat. Thanh) |date=November 11, 2014 |accessdate=November 27, 2018 |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |language=ko |via=[[YouTube]]}}</ref> |- ! scope="row" | "P.D.D (Please Don't Die)"<br />{{small|(RM and [[Warren G]])}} | rowspan="4" | 2015 | 4:19 |- ! scope="row" | "One Dream One Korea" <br />{{small|([[Jungkook]] and Various Artists)}} | 4:56 |- ! scope="row" | "Bucku Bucku"<br />{{small|([[MFBTY]] feat. EE, Dino J, RM)}} | 4:20 | {{n/a}} |- ! scope="row" | "ProMeTheUs"<br />{{small|(Yankie ft [[Dok2]], Juvie Train, Double K, Topbob, Don Mills, RM)}} | 6:34 | Animated music video |- ! scope="row" | "Change"<br />{{small|(RM, [[Wale (rapper)|Wale]])}} | rowspan="3" | 2017 | 4:50 | {{n/a}} |- ! scope="row" | "Gajah"<br />{{small|(RM & Gaeko)}} | 4:22 | Animated music video |- ! scope="row" | "[[Waste It on Me]]" <br /> {{small|([[Steve Aoki]] feat. BTS)}} | 3:12 | {{n/a}} |- ! scope="row" | "Song Request" <br /> {{small|([[Lee So-ra (singer)|Lee So-ra]] feat. Suga)}} | 2019 | 5:24 | {{n/a}} |- ! scope="row" | "Winter Flower (雪中梅)" <br /> [[Younha]] feat. RM | 2020 | 4:07 | {{n/a}} |- |} ===Ibang videos=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col"| Video ! scope="col"| Tuig ! scope="col"| Direktor ! scope="col"| Length ! scope="col"| Saysay ! scope="col" style="width:1em;"| {{abbr|Ref.|Reference}} |- ! scope="row"| "Debut Trailer" | rowspan="2"| 2013 | rowspan="9"| Unknown | 0:46 | rowspan="7"| N/A | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=Ya65AfxLesU |title=BTS (방탄소년단) Debut Trailer |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "O!RUL8,2? Comeback Trailer" | 2:16 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=DHAk3T_gqBQ |title=BTS (방탄소년단) O!RUL8,2? Comeback Trailer |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "Skool Luv Affair 'Skool Luv Affair' Comeback Trailer" | rowspan="2" | 2014 | 1:36 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=DHAk3T_gqBQ |title=BTS (방탄소년단) Skool Luv Affair 'Skool Luv Affair' Comeback Trailer |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "DARK & WILD 'What Am I To You' Comeback Trailer" | 2:53 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=_3OLpHsAR54 |title=BTS (방탄소년단) DARK & WILD 'What Am I To You' Comeback Trailer |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "2014 LIVE TRILOGY: EPISODE II. The Red Bullet Teaser" | rowspan="5" | 2015 | 0:46 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=NfVKG6TRJvE |title=BTS (방탄소년단) 2014 LIVE TRILOGY: EPISODE II. The Red Bullet Teaser |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "2015 BTS LIVE TRILOGY: EPISODE I. BTS Begins Official Teaser" | 0:31 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=VpVU06dbTIw |title=BTS (방탄소년단) 2015 BTS LIVE TRILOGY: EPISODE I. BTS BEGINS Official Teaser |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "화양연화 pt.1 '花樣年華' Comeback Trailer" | 2:12 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=IW-ZUAUWgwo |title=BTS (방탄소년단) 화양연화 pt.1 '花樣年華' Comeback Trailer |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "화양연화 on stage: prologue" | 11:57 | BU content certified by Big Hit Entertainment | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=Bt8648TNX1M |title=BTS (방탄소년단) 화양연화 on stage: prologue |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "화양연화 pt.2 'Never Mind' Comeback Trailer" | 2:26 | N/A | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=IW-ZUAUWgwo |title=BTS (방탄소년단) 화양연화 pt.2 'Never Mind' Comeback Trailer |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "WINGS Short Film #1 BEGIN" | rowspan="9"| 2016 | rowspan="7"| Choi YongSeok (Lumpens) | 2:35 | rowspan="7"| BU content certified by Big Hit Entertainment | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=yR73I0z5ms0 |title=BTS (방탄소년단) WINGS Short Film #1 BEGIN |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "WINGS Short Film #2 LIE" | 2:33 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=_y8-HD5O69g |title=BTS (방탄소년단) WINGS Short Film #2 LIE |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "WINGS Short Film #3 STIGMA" | 3:18 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=3i34dFsjRY4 |title=BTS (방탄소년단) WINGS Short Film #3 STIGMA |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "WINGS Short Film #4 FIRST LOVE" | 2:57 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=7VPcnJ9oJ-k |title=BTS (방탄소년단) WINGS Short Film #4 FIRST LOVE |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "WINGS Short Film #5 REFLECTION" | 3:02 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=wzxjM-82RW8 |title=BTS (방탄소년단) WINGS Short Film #5 REFLECTION |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "WINGS Short Film #6 MAMA" | 2:51 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=wu82g0vyyTY |title=BTS (방탄소년단) WINGS Short Film #6 MAMA |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "WINGS Short Film #7 AWAKE" | 5:19 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=WYbrLlVelYk |title=BTS (방탄소년단) WINGS Short Film #7 AWAKE |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "WINGS 'Boy Meets Evil' Comeback Trailer" | GDW | 2:52 | rowspan="2" | N/A | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=iJJSh-eEdRk |title=BTS (방탄소년단) WINGS 'Boy Meets Evil' Comeback Trailer |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "2017 BTS live Trilogy Episode III. The Wings Tour Trailer" | Unknown | 1:52 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=RuntXwPvvaE |title=BTS (방탄소년단) 2017 BTS Lilve Trilogy Episode III The Wings Tour Trailer |date=November 11, 2018 |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |accessdate=November 26, 2018 |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "Love Yourself Highlight Reel {{lang|ko|'起'}}" | rowspan="6" | 2017 | rowspan="4" | Choi YongSeok (Lumpens) | 4:54 | rowspan="4" | BU content certified by Big Hit Entertainment | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=Oqksx-xkSg8 |title=BTS (방탄소년단) Love Yourself Highlight Reel '起' |date=August 15, 2017 |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |accessdate=November 26, 2018 |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "Love Yourself Highlight Reel {{lang|ko|'承'}}" | 3:31 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=o75Y9XWLY9M |title=BTS (방탄소년단) Love Yourself Highlight Reel '承' |date=August 16, 2017 |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |accessdate=November 26, 2018 |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "Love Yourself Highlight Reel {{lang|ko|'轉'}}" | 3:01 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=Oj-zYDbw1Co |title=BTS (방탄소년단) Love Yourself Highlight Reel '轉' |date=August 17, 2017 |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |accessdate=November 26, 2018 |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "Love Yourself Highlight Reel {{lang|ko|'起承轉结'}}" | 13:03 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=EHdK5U2hf4o |title=BTS (방탄소년단) Love Yourself Highlight Reel '起承轉结' |date=August 18, 2017 |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |accessdate=November 26, 2018 |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "LOVE YOURSELF 承 Her 'Serendipity' Comeback Trailer" | Choi YongSeok & Lee WonJu (Lumpens) | 2:31 | rowspan="2" | N/A | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=BEMaH9Sm3lQ |title=BTS (방탄소년단) LOVE YOURSELF 承 Her 'Serendipity' Comeback Trailer |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "LOVE MYSELF Campaign Video" | Unknown | 1:09 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=a1g9iDWpwtM|title=BTS (방탄소년단) LOVE MYSELF Campaign Video |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "Euphoria: Theme of Love Yourself {{lang|ko|起}} 'Wonder'" | rowspan="3" | 2018 | rowspan="4"|Choi YongSeok (Lumpens) | 8:52 | BU content certified by Big Hit Entertainment | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=kX0vO4vlJuU |title=BTS (방탄소년단) Euphoria: Theme of Love Yourself 起 'Wonder' |date=April 5, 2017 |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |accessdate=November 26, 2018 |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "LOVE YOURSELF 轉 Tear 'Singularity' Comeback Trailer" | 3:32 | N/A | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=BEMaH9Sm3lQ |title=BTS (방탄소년단) LOVE YOURSELF 轉 Tear 'Singularity' Comeback Trailer |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "LOVE YOURSELF 結 Answer 'Epiphany' Comeback Trailer" | 4:21 | BU content certified by Big Hit Entertainment | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=fIkZOLsnoqY |title=BTS (방탄소년단) LOVE YOURSELF 結 Answer 'Epiphany' Comeback Trailer |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "MAP OF THE SOUL : PERSONA 'Persona' Comeback Trailer" | rowspan="2" | 2019 | 2:58 | rowspan="5" | N/A | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=M9Uy0opVF3s |title=BTS (방탄소년단) MAP OF THE SOUL : PERSONA 'Persona' Comeback Trailer |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "LOVE MYSELF Global Campaign Video" | Unknown | 2:29 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=Eo_mo5vA7tw |title=BTS (방탄소년단) LOVE MYSELF Global Campaign Video |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "MAP OF THE SOUL : 7 'Interlude : Shadow' Comeback Trailer" | rowspan="3" | 2020 | Oui Kim (OUI) | 2:59 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=PV1gCvzpSy0 |title=BTS (방탄소년단) MAP OF THE SOUL : 7 'Interlude : Shadow' Comeback Trailer |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | " 'Black Swan' Art Film performed by MN Dance Company" | YongSeok Choi (Lumpens) | 5:30 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=vGbuUFRdYqU |title=BTS (방탄소년단) 'Black Swan' Art Film performed by MN Dance Company |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | "MAP OF THE SOUL : 7 'Outro : Ego' Comeback Trailer" | YooJeong Ko | 3:23 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=LmApDbvNCXg |title=BTS (방탄소년단) MAP OF THE SOUL : 7 'Outro : Ego' Comeback Trailer |publisher=[[Big Hit Entertainment]] |via=[[YouTube]] |language=ko}}</ref> |} == Mga sanggunian== {{reflist|3}} == Mga panlabas na kawing == * [https://www.youtube.com/user/BANGTANTV Official channel] on [[YouTube]] {{BTS}} [[Category:BTS|Videography]] [[Category:Videographies of South Korean artists]] spmxmnbz4aqd0lfhtomv0c5zf695vs2 2 297415 2205314 2205129 2026-04-30T03:36:09Z Exec8 780 . 2205314 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="background-color:white;font-size:80%;line-height:1.40em;" !No!!Region!!Wikidata!!LGU1!!LGU2!!WD!!Template |- |1||Bangsamoro||[[:wikidata:Q24869612|Q24869612]]||[[{{wikidata|label|linked|Q24869612}}]]||{{wikidata|title|linked|Q24869612}}||[[:wikidata:Q105078527|Q105078527]]||{{wikidata|title|linked|Q105078527}} |- |2||Bicol Region||[[:wikidata:Q13662|Q13662]]||[[{{wikidata|label|linked|Q13662}}]]||{{wikidata|title|linked|Q13662}}||[[:wikidata:Q6717536|Q6717536]]||{{wikidata|title|linked|Q6717536}} |- |3||Cagayan Valley||[[:wikidata:Q13615|Q13615]]||[[{{wikidata|label|linked|Q13615}}]]||{{wikidata|title|linked|Q13615}}||[[:wikidata:Q6740148|Q6740148]]||{{wikidata|title|linked|Q6740148}} |- |4||Calabarzon||[[:wikidata:Q13650|Q13650]]||[[{{wikidata|label|linked|Q13650}}]]||{{wikidata|title|linked|Q13650}}||[[:wikidata:Q6735326|Q6735326]]||{{wikidata|title|linked|Q6735326}} |- |5||Caraga||[[:wikidata:Q13704|Q13704]]||[[{{wikidata|label|linked|Q13704}}]]||{{wikidata|title|linked|Q13704}}||[[:wikidata:Q6863092|Q6863092]]||{{wikidata|title|linked|Q6863092}} |- |6||Central Luzon||[[:wikidata:Q13617|Q13617]]||[[{{wikidata|label|linked|Q13617}}]]||{{wikidata|title|linked|Q13617}}||[[:wikidata:Q6867746|Q6867746]]||{{wikidata|title|linked|Q6867746}} |- |7||Central Visayas||[[:wikidata:Q13669|Q13669]]||[[{{wikidata|label|linked|Q13669}}]]||{{wikidata|title|linked|Q13669}}||[[:wikidata:Q22739492|Q22739492]]||{{wikidata|title|linked|Q22739492}} |- |8||Cordillera Administrative Region||[[:wikidata:Q13606|Q13606]]||[[{{wikidata|label|linked|Q13606}}]]||{{wikidata|title|linked|Q13606}}||[[:wikidata:Q7656888|Q7656888]]||{{wikidata|title|linked|Q7656888}} |- |9||Davao Region||[[:wikidata:Q13694|Q13694]]||[[{{wikidata|label|linked|Q13694}}]]||{{wikidata|title|linked|Q13694}}||[[:wikidata:Q22760127|Q22760127]]||{{wikidata|title|linked|Q22760127}} |- |10||Eastern Visayas||[[:wikidata:Q13675|Q13675]]||[[{{wikidata|label|linked|Q13675}}]]||{{wikidata|title|linked|Q13675}}||[[:wikidata:Q22733064|Q22733064]]||{{wikidata|title|linked|Q22733064}} |- |11||Ilocos Region||[[:wikidata:Q12933|Q12933]]||[[{{wikidata|label|linked|Q12933}}]]||{{wikidata|title|linked|Q12933}}||[[:wikidata:Q22760148|Q22760148]]||{{wikidata|title|linked|Q22760148}} |- |12||Mimaropa||[[:wikidata:Q13658|Q13658]]||[[{{wikidata|label|linked|Q13658}}]]||{{wikidata|title|linked|Q13658}}||[[:wikidata:Q22767165|Q22767165]]||{{wikidata|title|linked|Q22767165}} |- |13||National Capital Region||[[:wikidata:Q13580|Q13580]]||[[{{wikidata|label|linked|Q13580}}]]||{{wikidata|title|linked|Q13580}}||[[:wikidata:Q6055819|Q6055819]]||{{wikidata|title|linked|Q6055819}} |- |14||Negros Island Region||[[:wikidata:Q17081785|Q17081785]]||[[{{wikidata|label|linked|Q17081785}}]]||{{wikidata|title|linked|Q17081785}}||[[:wikidata:Q135706423|Q135706423]]||{{wikidata|title|linked|Q135706423}} |- |15||Northern Mindanao||[[:wikidata:Q13690|Q13690]]||[[{{wikidata|label|linked|Q13690}}]]||{{wikidata|title|linked|Q13690}}||[[:wikidata:Q22740798|Q22740798]]||{{wikidata|title|linked|Q22740798}} |- |16||Soccsksargen||[[:wikidata:Q13701|Q13701]]||[[{{wikidata|label|linked|Q13701}}]]||{{wikidata|title|linked|Q13701}}||[[:wikidata:Q105078349|Q105078349]]||{{wikidata|title|linked|Q105078349}} |- |17||Western Visayas||[[:wikidata:Q13665|Q13665]]||[[{{wikidata|label|linked|Q13665}}]]||{{wikidata|title|linked|Q13665}}||[[:wikidata:Q22730466|Q22730466]]||{{wikidata|title|linked|Q22730466}} |- |18||Zamboanga Peninsula||[[:wikidata:Q13682|Q13682]]||[[{{wikidata|label|linked|Q13682}}]]||{{wikidata|title|linked|Q13682}}||[[:wikidata:Q22745801|Q22745801]]||{{wikidata|title|linked|Q22745801}} |- |19||Luzon||[[:wikidata:Q2673519|Q2673519]]||[[{{wikidata|label|linked|Q2673519}}]]||{{wikidata|title|linked|Q2673519}}|||| |- |20||Visayas||[[:wikidata:Q211436|Q211436]]||[[{{wikidata|label|linked|Q211436}}]]||{{wikidata|title|linked|Q211436}}|||| |- |21||Mindanao||[[:wikidata:Q37274898|Q37274898]]||[[{{wikidata|label|linked|Q37274898}}]]||{{wikidata|title|linked|Q37274898}}|||| |- |22||Regions||[[:wikidata:Q24698|Q24698]]||||||[[:wikidata:Q6535935|Q6535935]]||{{wikidata|title|linked|Q6535935}} |} {| class="wikitable sortable" style="background-color:white;font-size:80%;line-height:1.40em;" !No!!Prov!!Wikidata!!LGU1!!Template Wikidata!!Label |- |1||Abra||[[:wikidata:Q13711|Q13711]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13711}}]]||[[:wikidata:Q6667081|Q6667081]]||[[Template:Abra]] |- |2||Agusan del Norte||[[:wikidata:Q13714|Q13714]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13714}}]]||[[:wikidata:Q6672367|Q6672367]]||[[Template:Agusan del Norte]] |- |3||Agusan del Sur||[[:wikidata:Q13721|Q13721]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13721}}]]||[[:wikidata:Q6672373|Q6672373]]||[[Template:Agusan del Sur]] |- |4||Aklan||[[:wikidata:Q13723|Q13723]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13723}}]]||[[:wikidata:Q9123556|Q9123556]]||[[Template:Aklan]] |- |5||Albay||[[:wikidata:Q13726|Q13726]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13726}}]]||[[:wikidata:Q6675078|Q6675078]]||[[Template:Albay]] |- |6||Antique||[[:wikidata:Q13727|Q13727]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13727}}]]||[[:wikidata:Q10603352|Q10603352]]||[[Template:Antique]] |- |7||Apayao||[[:wikidata:Q13728|Q13728]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13728}}]]||[[:wikidata:Q6681609|Q6681609]]||[[Template:Apayao]] |- |8||Aurora||[[:wikidata:Q13730|Q13730]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13730}}]]||[[:wikidata:Q6702159|Q6702159]]||[[Template:Aurora]] |- |9||Basilan||[[:wikidata:Q13737|Q13737]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13737}}]]||[[:wikidata:Q10567105|Q10567105]]||[[Template:Basilan]] |- |10||Bataan||[[:wikidata:Q13739|Q13739]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13739}}]]||[[:wikidata:Q10567110|Q10567110]]||[[Template:Bataan]] |- |11||Batanes||[[:wikidata:Q13740|Q13740]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13740}}]]||[[:wikidata:Q6712794|Q6712794]]||[[Template:Batanes]] |- |12||Batangas||[[:wikidata:Q13744|Q13744]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13744}}]]||[[:wikidata:Q6712771|Q6712771]]||[[Template:Batangas]] |- |13||Benguet||[[:wikidata:Q13750|Q13750]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13750}}]]||[[:wikidata:Q6715894|Q6715894]]||[[Template:Benguet]] |- |14||Biliran||[[:wikidata:Q13751|Q13751]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13751}}]]||[[:wikidata:Q6718456|Q6718456]]||[[Template:Biliran]] |- |15||Bohol||[[:wikidata:Q13752|Q13752]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13752}}]]||[[:wikidata:Q6722119|Q6722119]]||[[Template:Bohol]] |- |16||Bukidnon||[[:wikidata:Q13753|Q13753]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13753}}]]||[[:wikidata:Q6732301|Q6732301]]||[[Template:Bukidnon]] |- |17||Bulacan||[[:wikidata:Q13755|Q13755]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13755}}]]||[[:wikidata:Q6084786|Q6084786]]||[[Template:Bulacan]] |- |18||Cagayan||[[:wikidata:Q13759|Q13759]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13759}}]]||[[:wikidata:Q6740144|Q6740144]]||[[Template:Cagayan]] |- |19||Camarines Norte||[[:wikidata:Q13763|Q13763]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13763}}]]||[[:wikidata:Q10567180|Q10567180]]||[[Template:Camarines Norte]] |- |20||Camarines Sur||[[:wikidata:Q13767|Q13767]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13767}}]]||[[:wikidata:Q10566893|Q10566893]]||[[Template:Camarines Sur]] |- |21||Camiguin||[[:wikidata:Q13769|Q13769]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13769}}]]||[[:wikidata:Q6855053|Q6855053]]||[[Template:Camiguin]] |- |22||Capiz||[[:wikidata:Q13772|Q13772]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13772}}]]||[[:wikidata:Q6863001|Q6863001]]||[[Template:Capiz]] |- |23||Catanduanes||[[:wikidata:Q13778|Q13778]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13778}}]]||[[:wikidata:Q6864702|Q6864702]]||[[Template:Catanduanes]] |- |24||Cavite||[[:wikidata:Q13785|Q13785]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13785}}]]||[[:wikidata:Q6866729|Q6866729]]||[[Template:Cavite]] |- |25||Cebu||[[:wikidata:Q13786|Q13786]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13786}}]]||[[:wikidata:Q10567205|Q10567205]]||[[Template:Cebu]] |- |26||Cotabato||[[:wikidata:Q13791|Q13791]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13791}}]]||[[:wikidata:Q7658126|Q7658126]]||[[Template:Cotabato]] |- |27||Davao de Oro||[[:wikidata:Q13789|Q13789]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13789}}]]||[[:wikidata:Q7646238|Q7646238]]||[[Template:Davao de Oro]] |- |28||Davao del Norte||[[:wikidata:Q13792|Q13792]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13792}}]]||[[:wikidata:Q10604243|Q10604243]]||[[Template:Davao del Norte]] |- |29||Davao del Sur||[[:wikidata:Q13794|Q13794]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13794}}]]||[[:wikidata:Q10592691|Q10592691]]||[[Template:Davao del Sur]] |- |30||Davao Occidental||[[:wikidata:Q3656379|Q3656379]]||[[{{wikidata|title|linked|Q3656379}}]]||[[:wikidata:Q15293293|Q15293293]]||[[Template:Davao Occidental]] |- |31||Davao Oriental||[[:wikidata:Q13806|Q13806]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13806}}]]||[[:wikidata:Q10604433|Q10604433]]||[[Template:Davao Oriental]] |- |32||Dinagat Islands||[[:wikidata:Q13807|Q13807]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13807}}]]||[[:wikidata:Q10604624|Q10604624]]||[[Template:Dinagat Islands]] |- |33||Eastern Samar||[[:wikidata:Q13809|Q13809]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13809}}]]||[[:wikidata:Q10604506|Q10604506]]||[[Template:Eastern Samar]] |- |34||Guimaras||[[:wikidata:Q13810|Q13810]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13810}}]]||[[:wikidata:Q10594151|Q10594151]]||[[Template:Guimaras]] |- |35||Ifugao||[[:wikidata:Q13812|Q13812]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13812}}]]||[[:wikidata:Q10604772|Q10604772]]||[[Template:Ifugao]] |- |36||Ilocos Norte||[[:wikidata:Q13813|Q13813]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13813}}]]||[[:wikidata:Q10604952|Q10604952]]||[[Template:Ilocos Norte]] |- |37||Ilocos Sur||[[:wikidata:Q12741|Q12741]]||[[{{wikidata|title|linked|Q12741}}]]||[[:wikidata:Q10605096|Q10605096]]||[[Template:Ilocos Sur]] |- |38||Iloilo||[[:wikidata:Q13825|Q13825]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13825}}]]||[[:wikidata:Q10605236|Q10605236]]||[[Template:Iloilo]] |- |39||Isabela||[[:wikidata:Q13826|Q13826]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13826}}]]||[[:wikidata:Q10605366|Q10605366]]||[[Template:Isabela]] |- |40||Kalinga||[[:wikidata:Q13827|Q13827]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13827}}]]||[[:wikidata:Q10605506|Q10605506]]||[[Template:Kalinga]] |- |41||La Union||[[:wikidata:Q13829|Q13829]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13829}}]]||[[:wikidata:Q11985049|Q11985049]]||[[Template:La Union]] |- |42||Laguna||[[:wikidata:Q13840|Q13840]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13840}}]]||[[:wikidata:Q11985070|Q11985070]]||[[Template:Laguna]] |- |43||Lanao del Norte||[[:wikidata:Q13841|Q13841]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13841}}]]||[[:wikidata:Q11707007|Q11707007]]||[[Template:Lanao del Norte]] |- |44||Lanao del Sur||[[:wikidata:Q13843|Q13843]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13843}}]]||[[:wikidata:Q11985083|Q11985083]]||[[Template:Lanao del Sur]] |- |45||Leyte||[[:wikidata:Q13844|Q13844]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13844}}]]||[[:wikidata:Q11985059|Q11985059]]||[[Template:Leyte]] |- |46||Maguindanao del Norte||[[:wikidata:Q114019739|Q114019739]]||[[{{wikidata|title|linked|Q114019739}}]]||[[:wikidata:Q114293050|Q114293050]]||[[Template:Maguindanao del Norte]] |- |47||Maguindanao del Sur||[[:wikidata:Q114019748|Q114019748]]||[[{{wikidata|title|linked|Q114019748}}]]||[[:wikidata:Q114294452|Q114294452]]||[[Template:Maguindanao del Sur]] |- |48||Marinduque||[[:wikidata:Q13846|Q13846]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13846}}]]||[[:wikidata:Q11985062|Q11985062]]||[[Template:Marinduque]] |- |49||Masbate||[[:wikidata:Q13847|Q13847]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13847}}]]||[[:wikidata:Q11985063|Q11985063]]||[[Template:Masbate]] |- |50||Misamis Occidental||[[:wikidata:Q13857|Q13857]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13857}}]]||[[:wikidata:Q11708566|Q11708566]]||[[Template:Misamis Occidental]] |- |51||Misamis Oriental||[[:wikidata:Q13860|Q13860]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13860}}]]||[[:wikidata:Q11985074|Q11985074]]||[[Template:Misamis Oriental]] |- |52||Mountain Province||[[:wikidata:Q13861|Q13861]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13861}}]]||[[:wikidata:Q10651336|Q10651336]]||[[Template:Mountain Province]] |- |53||Negros Occidental||[[:wikidata:Q13862|Q13862]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13862}}]]||[[:wikidata:Q11985067|Q11985067]]||[[Template:Negros Occidental]] |- |54||Negros Oriental||[[:wikidata:Q13863|Q13863]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13863}}]]||[[:wikidata:Q11985066|Q11985066]]||[[Template:Negros Oriental]] |- |55||Northern Samar||[[:wikidata:Q13864|Q13864]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13864}}]]||[[:wikidata:Q9123634|Q9123634]]||[[Template:Northern Samar]] |- |56||Nueva Ecija||[[:wikidata:Q13865|Q13865]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13865}}]]||[[:wikidata:Q6081752|Q6081752]]||[[Template:Nueva Ecija]] |- |57||Nueva Vizcaya||[[:wikidata:Q13866|Q13866]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13866}}]]||[[:wikidata:Q11985048|Q11985048]]||[[Template:Nueva Vizcaya]] |- |58||Occidental Mindoro||[[:wikidata:Q13867|Q13867]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13867}}]]||[[:wikidata:Q11985069|Q11985069]]||[[Template:Occidental Mindoro]] |- |59||Oriental Mindoro||[[:wikidata:Q13868|Q13868]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13868}}]]||[[:wikidata:Q6081797|Q6081797]]||[[Template:Oriental Mindoro]] |- |60||Palawan||[[:wikidata:Q13869|Q13869]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13869}}]]||[[:wikidata:Q11985072|Q11985072]]||[[Template:Palawan]] |- |61||Pampanga||[[:wikidata:Q13870|Q13870]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13870}}]]||[[:wikidata:Q11985061|Q11985061]]||[[Template:Pampanga]] |- |62||Pangasinan||[[:wikidata:Q13871|Q13871]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13871}}]]||[[:wikidata:Q11985050|Q11985050]]||[[Template:Pangasinan]] |- |63||Quezon||[[:wikidata:Q13872|Q13872]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13872}}]]||[[:wikidata:Q6082606|Q6082606]]||[[Template:Quezon]] |- |64||Quirino||[[:wikidata:Q13873|Q13873]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13873}}]]||[[:wikidata:Q12015908|Q12015908]]||[[Template:Quirino]] |- |65||Rizal||[[:wikidata:Q13874|Q13874]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13874}}]]||[[:wikidata:Q6084521|Q6084521]]||[[Template:Rizal]] |- |66||Romblon||[[:wikidata:Q13875|Q13875]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13875}}]]||[[:wikidata:Q11985057|Q11985057]]||[[Template:Romblon]] |- |67||Samar||[[:wikidata:Q13876|Q13876]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13876}}]]||[[:wikidata:Q11925829|Q11925829]]||[[Template:Samar]] |- |68||Sarangani||[[:wikidata:Q13877|Q13877]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13877}}]]||[[:wikidata:Q11985082|Q11985082]]||[[Template:Sarangani]] |- |69||Siquijor||[[:wikidata:Q13879|Q13879]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13879}}]]||[[:wikidata:Q11336539|Q11336539]]||[[Template:Siquijor]] |- |70||Sorsogon||[[:wikidata:Q13881|Q13881]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13881}}]]||[[:wikidata:Q11985058|Q11985058]]||[[Template:Sorsogon]] |- |71||South Cotabato||[[:wikidata:Q13882|Q13882]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13882}}]]||[[:wikidata:Q7762450|Q7762450]]||[[Template:South Cotabato]] |- |72||Southern Leyte||[[:wikidata:Q13884|Q13884]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13884}}]]||[[:wikidata:Q7761728|Q7761728]]||[[Template:Southern Leyte]] |- |73||Sultan Kudarat||[[:wikidata:Q13885|Q13885]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13885}}]]||[[:wikidata:Q11336523|Q11336523]]||[[Template:Sultan Kudarat]] |- |74||Sulu||[[:wikidata:Q13887|Q13887]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13887}}]]||[[:wikidata:Q11336511|Q11336511]]||[[Template:Sulu]] |- |75||Surigao del Norte||[[:wikidata:Q13889|Q13889]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13889}}]]||[[:wikidata:Q11336517|Q11336517]]||[[Template:Surigao del Norte]] |- |76||Surigao del Sur||[[:wikidata:Q13891|Q13891]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13891}}]]||[[:wikidata:Q11336514|Q11336514]]||[[Template:Surigao del Sur]] |- |77||Tarlac||[[:wikidata:Q13892|Q13892]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13892}}]]||[[:wikidata:Q11336497|Q11336497]]||[[Template:Tarlac]] |- |78||Tawi-Tawi||[[:wikidata:Q13893|Q13893]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13893}}]]||[[:wikidata:Q11336499|Q11336499]]||[[Template:Tawi-Tawi]] |- |79||Zambales||[[:wikidata:Q13895|Q13895]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13895}}]]||[[:wikidata:Q10858709|Q10858709]]||[[Template:Zambales]] |- |80||Zamboanga del Norte||[[:wikidata:Q13899|Q13899]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13899}}]]||[[:wikidata:Q10858740|Q10858740]]||[[Template:Zamboanga del Norte]] |- |81||Zamboanga del Sur||[[:wikidata:Q13900|Q13900]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13900}}]]||[[:wikidata:Q10858708|Q10858708]]||[[Template:Zamboanga del Sur]] |- |82||Zamboanga Sibugay||[[:wikidata:Q13902|Q13902]]||[[{{wikidata|title|linked|Q13902}}]]||[[:wikidata:Q10858742|Q10858742]]||[[Template:Zamboanga Sibugay]] |} {| class="wikitable sortable" style="background-color:white;font-size:80%;line-height:1.40em;" !No.!!Wikidata link!!LGU1!!LGU2!!Province!!Type |- |1||[[:wikidata:Q31508396|Q31508396]]||{{wikidata|label|linked|Q31508396}}||{{wikidata|title|linked|Q31508396}}||SGA||Bayan |- |2||[[:wikidata:Q31508433|Q31508433]]||{{wikidata|label|linked|Q31508433}}||{{wikidata|title|linked|Q31508433}}||SGA||Bayan |- |3||[[:wikidata:Q31508452|Q31508452]]||{{wikidata|label|linked|Q31508452}}||{{wikidata|title|linked|Q31508452}}||SGA||Bayan |- |4||[[:wikidata:Q31508472|Q31508472]]||{{wikidata|label|linked|Q31508472}}||{{wikidata|title|linked|Q31508472}}||SGA||Bayan |- |5||[[:wikidata:Q31508492|Q31508492]]||{{wikidata|label|linked|Q31508492}}||{{wikidata|title|linked|Q31508492}}||SGA||Bayan |- |6||[[:wikidata:Q31508510|Q31508510]]||{{wikidata|label|linked|Q31508510}}||{{wikidata|title|linked|Q31508510}}||SGA||Bayan |- |7||[[:wikidata:Q31508528|Q31508528]]||{{wikidata|label|linked|Q31508528}}||{{wikidata|title|linked|Q31508528}}||SGA||Bayan |- |8||[[:wikidata:Q31508546|Q31508546]]||{{wikidata|label|linked|Q31508546}}||{{wikidata|title|linked|Q31508546}}||SGA||Bayan |- |9||[[:wikidata:Q155195|Q155195]]||{{wikidata|label|linked|Q155195}}||{{wikidata|title|linked|Q155195}}||Tawi-Tawi||Bayan |- |10||[[:wikidata:Q155221|Q155221]]||{{wikidata|label|linked|Q155221}}||{{wikidata|title|linked|Q155221}}||Tawi-Tawi||Bayan |- |11||[[:wikidata:Q155241|Q155241]]||{{wikidata|label|linked|Q155241}}||{{wikidata|title|linked|Q155241}}||Tawi-Tawi||Bayan |- |12||[[:wikidata:Q155259|Q155259]]||{{wikidata|label|linked|Q155259}}||{{wikidata|title|linked|Q155259}}||Tawi-Tawi||Bayan |- |13||[[:wikidata:Q155274|Q155274]]||{{wikidata|label|linked|Q155274}}||{{wikidata|title|linked|Q155274}}||Tawi-Tawi||Bayan |- |14||[[:wikidata:Q155288|Q155288]]||{{wikidata|label|linked|Q155288}}||{{wikidata|title|linked|Q155288}}||Tawi-Tawi||Bayan |- |15||[[:wikidata:Q155318|Q155318]]||{{wikidata|label|linked|Q155318}}||{{wikidata|title|linked|Q155318}}||Tawi-Tawi||Bayan |- |16||[[:wikidata:Q155334|Q155334]]||{{wikidata|label|linked|Q155334}}||{{wikidata|title|linked|Q155334}}||Tawi-Tawi||Bayan |- |17||[[:wikidata:Q155355|Q155355]]||{{wikidata|label|linked|Q155355}}||{{wikidata|title|linked|Q155355}}||Tawi-Tawi||Bayan |- |18||[[:wikidata:Q155377|Q155377]]||{{wikidata|label|linked|Q155377}}||{{wikidata|title|linked|Q155377}}||Tawi-Tawi||Bayan |- |19||[[:wikidata:Q155396|Q155396]]||{{wikidata|label|linked|Q155396}}||{{wikidata|title|linked|Q155396}}||Tawi-Tawi||Bayan |- |20||[[:wikidata:Q155970|Q155970]]||{{wikidata|label|linked|Q155970}}||{{wikidata|title|linked|Q155970}}||Sulu||Bayan |- |21||[[:wikidata:Q155983|Q155983]]||{{wikidata|label|linked|Q155983}}||{{wikidata|title|linked|Q155983}}||Sulu||Bayan |- |22||[[:wikidata:Q156008|Q156008]]||{{wikidata|label|linked|Q156008}}||{{wikidata|title|linked|Q156008}}||Sulu||Bayan |- |23||[[:wikidata:Q156024|Q156024]]||{{wikidata|label|linked|Q156024}}||{{wikidata|title|linked|Q156024}}||Sulu||Bayan |- |24||[[:wikidata:Q156042|Q156042]]||{{wikidata|label|linked|Q156042}}||{{wikidata|title|linked|Q156042}}||Sulu||Bayan |- |25||[[:wikidata:Q156055|Q156055]]||{{wikidata|label|linked|Q156055}}||{{wikidata|title|linked|Q156055}}||Sulu||Bayan |- |26||[[:wikidata:Q156071|Q156071]]||{{wikidata|label|linked|Q156071}}||{{wikidata|title|linked|Q156071}}||Sulu||Bayan |- |27||[[:wikidata:Q156090|Q156090]]||{{wikidata|label|linked|Q156090}}||{{wikidata|title|linked|Q156090}}||Sulu||Bayan |- |28||[[:wikidata:Q156107|Q156107]]||{{wikidata|label|linked|Q156107}}||{{wikidata|title|linked|Q156107}}||Sulu||Bayan |- |29||[[:wikidata:Q156126|Q156126]]||{{wikidata|label|linked|Q156126}}||{{wikidata|title|linked|Q156126}}||Sulu||Bayan |- |30||[[:wikidata:Q156159|Q156159]]||{{wikidata|label|linked|Q156159}}||{{wikidata|title|linked|Q156159}}||Sulu||Bayan |- |31||[[:wikidata:Q156180|Q156180]]||{{wikidata|label|linked|Q156180}}||{{wikidata|title|linked|Q156180}}||Sulu||Bayan |- |32||[[:wikidata:Q156195|Q156195]]||{{wikidata|label|linked|Q156195}}||{{wikidata|title|linked|Q156195}}||Sulu||Bayan |- |33||[[:wikidata:Q156208|Q156208]]||{{wikidata|label|linked|Q156208}}||{{wikidata|title|linked|Q156208}}||Sulu||Bayan |- |34||[[:wikidata:Q156225|Q156225]]||{{wikidata|label|linked|Q156225}}||{{wikidata|title|linked|Q156225}}||Sulu||Bayan |- |35||[[:wikidata:Q156244|Q156244]]||{{wikidata|label|linked|Q156244}}||{{wikidata|title|linked|Q156244}}||Sulu||Bayan |- |36||[[:wikidata:Q156263|Q156263]]||{{wikidata|label|linked|Q156263}}||{{wikidata|title|linked|Q156263}}||Sulu||Bayan |- |37||[[:wikidata:Q156285|Q156285]]||{{wikidata|label|linked|Q156285}}||{{wikidata|title|linked|Q156285}}||Sulu||Bayan |- |38||[[:wikidata:Q156302|Q156302]]||{{wikidata|label|linked|Q156302}}||{{wikidata|title|linked|Q156302}}||Sulu||Bayan |- |39||[[:wikidata:Q212222|Q212222]]||{{wikidata|label|linked|Q212222}}||{{wikidata|title|linked|Q212222}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |40||[[:wikidata:Q212280|Q212280]]||{{wikidata|label|linked|Q212280}}||{{wikidata|title|linked|Q212280}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |41||[[:wikidata:Q212310|Q212310]]||{{wikidata|label|linked|Q212310}}||{{wikidata|title|linked|Q212310}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |42||[[:wikidata:Q212336|Q212336]]||{{wikidata|label|linked|Q212336}}||{{wikidata|title|linked|Q212336}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |43||[[:wikidata:Q212389|Q212389]]||{{wikidata|label|linked|Q212389}}||{{wikidata|title|linked|Q212389}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |44||[[:wikidata:Q212411|Q212411]]||{{wikidata|label|linked|Q212411}}||{{wikidata|title|linked|Q212411}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |45||[[:wikidata:Q212432|Q212432]]||{{wikidata|label|linked|Q212432}}||{{wikidata|title|linked|Q212432}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |46||[[:wikidata:Q212463|Q212463]]||{{wikidata|label|linked|Q212463}}||{{wikidata|title|linked|Q212463}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |47||[[:wikidata:Q212488|Q212488]]||{{wikidata|label|linked|Q212488}}||{{wikidata|title|linked|Q212488}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |48||[[:wikidata:Q212503|Q212503]]||{{wikidata|label|linked|Q212503}}||{{wikidata|title|linked|Q212503}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |49||[[:wikidata:Q212519|Q212519]]||{{wikidata|label|linked|Q212519}}||{{wikidata|title|linked|Q212519}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |50||[[:wikidata:Q212537|Q212537]]||{{wikidata|label|linked|Q212537}}||{{wikidata|title|linked|Q212537}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |51||[[:wikidata:Q212557|Q212557]]||{{wikidata|label|linked|Q212557}}||{{wikidata|title|linked|Q212557}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |52||[[:wikidata:Q212581|Q212581]]||{{wikidata|label|linked|Q212581}}||{{wikidata|title|linked|Q212581}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |53||[[:wikidata:Q212623|Q212623]]||{{wikidata|label|linked|Q212623}}||{{wikidata|title|linked|Q212623}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |54||[[:wikidata:Q212644|Q212644]]||{{wikidata|label|linked|Q212644}}||{{wikidata|title|linked|Q212644}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |55||[[:wikidata:Q212707|Q212707]]||{{wikidata|label|linked|Q212707}}||{{wikidata|title|linked|Q212707}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |56||[[:wikidata:Q122827|Q122827]]||{{wikidata|label|linked|Q122827}}||{{wikidata|title|linked|Q122827}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |57||[[:wikidata:Q212735|Q212735]]||{{wikidata|label|linked|Q212735}}||{{wikidata|title|linked|Q212735}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |58||[[:wikidata:Q212759|Q212759]]||{{wikidata|label|linked|Q212759}}||{{wikidata|title|linked|Q212759}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |59||[[:wikidata:Q212766|Q212766]]||{{wikidata|label|linked|Q212766}}||{{wikidata|title|linked|Q212766}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |60||[[:wikidata:Q212778|Q212778]]||{{wikidata|label|linked|Q212778}}||{{wikidata|title|linked|Q212778}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |61||[[:wikidata:Q212784|Q212784]]||{{wikidata|label|linked|Q212784}}||{{wikidata|title|linked|Q212784}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |62||[[:wikidata:Q212808|Q212808]]||{{wikidata|label|linked|Q212808}}||{{wikidata|title|linked|Q212808}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |63||[[:wikidata:Q212823|Q212823]]||{{wikidata|label|linked|Q212823}}||{{wikidata|title|linked|Q212823}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |64||[[:wikidata:Q212843|Q212843]]||{{wikidata|label|linked|Q212843}}||{{wikidata|title|linked|Q212843}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |65||[[:wikidata:Q212240|Q212240]]||{{wikidata|label|linked|Q212240}}||{{wikidata|title|linked|Q212240}}||Maguindanao del Norte||Bayan |- |66||[[:wikidata:Q212255|Q212255]]||{{wikidata|label|linked|Q212255}}||{{wikidata|title|linked|Q212255}}||Maguindanao del Norte||Bayan |- |67||[[:wikidata:Q726993|Q726993]]||{{wikidata|label|linked|Q726993}}||{{wikidata|title|linked|Q726993}}||Maguindanao del Norte||Lungsod |- |68||[[:wikidata:Q212366|Q212366]]||{{wikidata|label|linked|Q212366}}||{{wikidata|title|linked|Q212366}}||Maguindanao del Norte||Bayan |- |69||[[:wikidata:Q212603|Q212603]]||{{wikidata|label|linked|Q212603}}||{{wikidata|title|linked|Q212603}}||Maguindanao del Norte||Bayan |- |70||[[:wikidata:Q212662|Q212662]]||{{wikidata|label|linked|Q212662}}||{{wikidata|title|linked|Q212662}}||Maguindanao del Norte||Bayan |- |71||[[:wikidata:Q212684|Q212684]]||{{wikidata|label|linked|Q212684}}||{{wikidata|title|linked|Q212684}}||Maguindanao del Norte||Bayan |- |72||[[:wikidata:Q212748|Q212748]]||{{wikidata|label|linked|Q212748}}||{{wikidata|title|linked|Q212748}}||Maguindanao del Norte||Bayan |- |73||[[:wikidata:Q212791|Q212791]]||{{wikidata|label|linked|Q212791}}||{{wikidata|title|linked|Q212791}}||Maguindanao del Norte||Bayan |- |74||[[:wikidata:Q212802|Q212802]]||{{wikidata|label|linked|Q212802}}||{{wikidata|title|linked|Q212802}}||Maguindanao del Norte||Bayan |- |75||[[:wikidata:Q212830|Q212830]]||{{wikidata|label|linked|Q212830}}||{{wikidata|title|linked|Q212830}}||Maguindanao del Norte||Bayan |- |76||[[:wikidata:Q273775|Q273775]]||{{wikidata|label|linked|Q273775}}||{{wikidata|title|linked|Q273775}}||Lanao del Sur||Bayan |- |77||[[:wikidata:Q273657|Q273657]]||{{wikidata|label|linked|Q273657}}||{{wikidata|title|linked|Q273657}}||Lanao del Sur||Bayan |- |78||[[:wikidata:Q273680|Q273680]]||{{wikidata|label|linked|Q273680}}||{{wikidata|title|linked|Q273680}}||Lanao del Sur||Bayan |- |79||[[:wikidata:Q273700|Q273700]]||{{wikidata|label|linked|Q273700}}||{{wikidata|title|linked|Q273700}}||Lanao del Sur||Bayan |- |80||[[:wikidata:Q273718|Q273718]]||{{wikidata|label|linked|Q273718}}||{{wikidata|title|linked|Q273718}}||Lanao del Sur||Bayan |- |81||[[:wikidata:Q273728|Q273728]]||{{wikidata|label|linked|Q273728}}||{{wikidata|title|linked|Q273728}}||Lanao del Sur||Bayan |- |82||[[:wikidata:Q273744|Q273744]]||{{wikidata|label|linked|Q273744}}||{{wikidata|title|linked|Q273744}}||Lanao del Sur||Bayan |- |83||[[:wikidata:Q273757|Q273757]]||{{wikidata|label|linked|Q273757}}||{{wikidata|title|linked|Q273757}}||Lanao del Sur||Bayan |- |84||[[:wikidata:Q273796|Q273796]]||{{wikidata|label|linked|Q273796}}||{{wikidata|title|linked|Q273796}}||Lanao del Sur||Bayan |- |85||[[:wikidata:Q273813|Q273813]]||{{wikidata|label|linked|Q273813}}||{{wikidata|title|linked|Q273813}}||Lanao del Sur||Bayan |- |86||[[:wikidata:Q273828|Q273828]]||{{wikidata|label|linked|Q273828}}||{{wikidata|title|linked|Q273828}}||Lanao del Sur||Bayan |- |87||[[:wikidata:Q273851|Q273851]]||{{wikidata|label|linked|Q273851}}||{{wikidata|title|linked|Q273851}}||Lanao del Sur||Bayan |- |88||[[:wikidata:Q273864|Q273864]]||{{wikidata|label|linked|Q273864}}||{{wikidata|title|linked|Q273864}}||Lanao del Sur||Bayan |- |89||[[:wikidata:Q273882|Q273882]]||{{wikidata|label|linked|Q273882}}||{{wikidata|title|linked|Q273882}}||Lanao del Sur||Bayan |- |90||[[:wikidata:Q273895|Q273895]]||{{wikidata|label|linked|Q273895}}||{{wikidata|title|linked|Q273895}}||Lanao del Sur||Bayan |- |91||[[:wikidata:Q273906|Q273906]]||{{wikidata|label|linked|Q273906}}||{{wikidata|title|linked|Q273906}}||Lanao del Sur||Bayan |- |92||[[:wikidata:Q273915|Q273915]]||{{wikidata|label|linked|Q273915}}||{{wikidata|title|linked|Q273915}}||Lanao del Sur||Bayan |- |93||[[:wikidata:Q273928|Q273928]]||{{wikidata|label|linked|Q273928}}||{{wikidata|title|linked|Q273928}}||Lanao del Sur||Bayan |- |94||[[:wikidata:Q273939|Q273939]]||{{wikidata|label|linked|Q273939}}||{{wikidata|title|linked|Q273939}}||Lanao del Sur||Bayan |- |95||[[:wikidata:Q273948|Q273948]]||{{wikidata|label|linked|Q273948}}||{{wikidata|title|linked|Q273948}}||Lanao del Sur||Bayan |- |96||[[:wikidata:Q273960|Q273960]]||{{wikidata|label|linked|Q273960}}||{{wikidata|title|linked|Q273960}}||Lanao del Sur||Bayan |- |97||[[:wikidata:Q273970|Q273970]]||{{wikidata|label|linked|Q273970}}||{{wikidata|title|linked|Q273970}}||Lanao del Sur||Bayan |- |98||[[:wikidata:Q273982|Q273982]]||{{wikidata|label|linked|Q273982}}||{{wikidata|title|linked|Q273982}}||Lanao del Sur||Bayan |- |99||[[:wikidata:Q592338|Q592338]]||{{wikidata|label|linked|Q592338}}||{{wikidata|title|linked|Q592338}}||Lanao del Sur||Lungsod |- |100||[[:wikidata:Q273988|Q273988]]||{{wikidata|label|linked|Q273988}}||{{wikidata|title|linked|Q273988}}||Lanao del Sur||Bayan |- |101||[[:wikidata:Q273998|Q273998]]||{{wikidata|label|linked|Q273998}}||{{wikidata|title|linked|Q273998}}||Lanao del Sur||Bayan |- |102||[[:wikidata:Q177004|Q177004]]||{{wikidata|label|linked|Q177004}}||{{wikidata|title|linked|Q177004}}||Lanao del Sur||Bayan |- |103||[[:wikidata:Q274015|Q274015]]||{{wikidata|label|linked|Q274015}}||{{wikidata|title|linked|Q274015}}||Lanao del Sur||Bayan |- |104||[[:wikidata:Q274022|Q274022]]||{{wikidata|label|linked|Q274022}}||{{wikidata|title|linked|Q274022}}||Lanao del Sur||Bayan |- |105||[[:wikidata:Q274031|Q274031]]||{{wikidata|label|linked|Q274031}}||{{wikidata|title|linked|Q274031}}||Lanao del Sur||Bayan |- |106||[[:wikidata:Q274037|Q274037]]||{{wikidata|label|linked|Q274037}}||{{wikidata|title|linked|Q274037}}||Lanao del Sur||Bayan |- |107||[[:wikidata:Q274047|Q274047]]||{{wikidata|label|linked|Q274047}}||{{wikidata|title|linked|Q274047}}||Lanao del Sur||Bayan |- |108||[[:wikidata:Q274057|Q274057]]||{{wikidata|label|linked|Q274057}}||{{wikidata|title|linked|Q274057}}||Lanao del Sur||Bayan |- |109||[[:wikidata:Q126297|Q126297]]||{{wikidata|label|linked|Q126297}}||{{wikidata|title|linked|Q126297}}||Lanao del Sur||Bayan |- |110||[[:wikidata:Q274077|Q274077]]||{{wikidata|label|linked|Q274077}}||{{wikidata|title|linked|Q274077}}||Lanao del Sur||Bayan |- |111||[[:wikidata:Q274087|Q274087]]||{{wikidata|label|linked|Q274087}}||{{wikidata|title|linked|Q274087}}||Lanao del Sur||Bayan |- |112||[[:wikidata:Q274097|Q274097]]||{{wikidata|label|linked|Q274097}}||{{wikidata|title|linked|Q274097}}||Lanao del Sur||Bayan |- |113||[[:wikidata:Q274114|Q274114]]||{{wikidata|label|linked|Q274114}}||{{wikidata|title|linked|Q274114}}||Lanao del Sur||Bayan |- |114||[[:wikidata:Q274124|Q274124]]||{{wikidata|label|linked|Q274124}}||{{wikidata|title|linked|Q274124}}||Lanao del Sur||Bayan |- |115||[[:wikidata:Q274134|Q274134]]||{{wikidata|label|linked|Q274134}}||{{wikidata|title|linked|Q274134}}||Lanao del Sur||Bayan |- |116||[[:wikidata:Q42589|Q42589]]||{{wikidata|label|linked|Q42589}}||{{wikidata|title|linked|Q42589}}||Basilan||Bayan |- |117||[[:wikidata:Q41999|Q41999]]||{{wikidata|label|linked|Q41999}}||{{wikidata|title|linked|Q41999}}||Basilan||Bayan |- |118||[[:wikidata:Q41998|Q41998]]||{{wikidata|label|linked|Q41998}}||{{wikidata|title|linked|Q41998}}||Basilan||Bayan |- |119||[[:wikidata:Q802075|Q802075]]||{{wikidata|label|linked|Q802075}}||{{wikidata|title|linked|Q802075}}||Basilan||Bayan |- |120||[[:wikidata:Q1710|Q1710]]||{{wikidata|label|linked|Q1710}}||{{wikidata|title|linked|Q1710}}||Basilan||Lungsod |- |121||[[:wikidata:Q1714|Q1714]]||{{wikidata|label|linked|Q1714}}||{{wikidata|title|linked|Q1714}}||Basilan||Lungsod |- |122||[[:wikidata:Q802107|Q802107]]||{{wikidata|label|linked|Q802107}}||{{wikidata|title|linked|Q802107}}||Basilan||Bayan |- |123||[[:wikidata:Q802142|Q802142]]||{{wikidata|label|linked|Q802142}}||{{wikidata|title|linked|Q802142}}||Basilan||Bayan |- |124||[[:wikidata:Q802171|Q802171]]||{{wikidata|label|linked|Q802171}}||{{wikidata|title|linked|Q802171}}||Basilan||Bayan |- |125||[[:wikidata:Q802202|Q802202]]||{{wikidata|label|linked|Q802202}}||{{wikidata|title|linked|Q802202}}||Basilan||Bayan |- |126||[[:wikidata:Q667595|Q667595]]||{{wikidata|label|linked|Q667595}}||{{wikidata|title|linked|Q667595}}||Basilan||Bayan |- |127||[[:wikidata:Q630096|Q630096]]||{{wikidata|label|linked|Q630096}}||{{wikidata|title|linked|Q630096}}||Basilan||Bayan |- |128||[[:wikidata:Q204771|Q204771]]||{{wikidata|label|linked|Q204771}}||{{wikidata|title|linked|Q204771}}||Basilan||Bayan |- |129||[[:wikidata:Q173393|Q173393]]||{{wikidata|label|linked|Q173393}}||{{wikidata|title|linked|Q173393}}||Sultan Kudarat||Bayan |- |130||[[:wikidata:Q173404|Q173404]]||{{wikidata|label|linked|Q173404}}||{{wikidata|title|linked|Q173404}}||Sultan Kudarat||Bayan |- |131||[[:wikidata:Q173414|Q173414]]||{{wikidata|label|linked|Q173414}}||{{wikidata|title|linked|Q173414}}||Sultan Kudarat||Bayan |- |132||[[:wikidata:Q173428|Q173428]]||{{wikidata|label|linked|Q173428}}||{{wikidata|title|linked|Q173428}}||Sultan Kudarat||Bayan |- |133||[[:wikidata:Q173438|Q173438]]||{{wikidata|label|linked|Q173438}}||{{wikidata|title|linked|Q173438}}||Sultan Kudarat||Bayan |- |134||[[:wikidata:Q173449|Q173449]]||{{wikidata|label|linked|Q173449}}||{{wikidata|title|linked|Q173449}}||Sultan Kudarat||Bayan |- |135||[[:wikidata:Q173460|Q173460]]||{{wikidata|label|linked|Q173460}}||{{wikidata|title|linked|Q173460}}||Sultan Kudarat||Bayan |- |136||[[:wikidata:Q173468|Q173468]]||{{wikidata|label|linked|Q173468}}||{{wikidata|title|linked|Q173468}}||Sultan Kudarat||Bayan |- |137||[[:wikidata:Q173479|Q173479]]||{{wikidata|label|linked|Q173479}}||{{wikidata|title|linked|Q173479}}||Sultan Kudarat||Bayan |- |138||[[:wikidata:Q137813|Q137813]]||{{wikidata|label|linked|Q137813}}||{{wikidata|title|linked|Q137813}}||Sultan Kudarat||Bayan |- |139||[[:wikidata:Q173556|Q173556]]||{{wikidata|label|linked|Q173556}}||{{wikidata|title|linked|Q173556}}||Sultan Kudarat||Bayan |- |140||[[:wikidata:Q173575|Q173575]]||{{wikidata|label|linked|Q173575}}||{{wikidata|title|linked|Q173575}}||Sultan Kudarat||Lungsod |- |141||[[:wikidata:Q173870|Q173870]]||{{wikidata|label|linked|Q173870}}||{{wikidata|title|linked|Q173870}}||South Cotabato||Bayan |- |142||[[:wikidata:Q594275|Q594275]]||{{wikidata|label|linked|Q594275}}||{{wikidata|title|linked|Q594275}}||South Cotabato||Lungsod |- |143||[[:wikidata:Q542154|Q542154]]||{{wikidata|label|linked|Q542154}}||{{wikidata|title|linked|Q542154}}||South Cotabato||Lungsod |- |144||[[:wikidata:Q173898|Q173898]]||{{wikidata|label|linked|Q173898}}||{{wikidata|title|linked|Q173898}}||South Cotabato||Bayan |- |145||[[:wikidata:Q173922|Q173922]]||{{wikidata|label|linked|Q173922}}||{{wikidata|title|linked|Q173922}}||South Cotabato||Bayan |- |146||[[:wikidata:Q173944|Q173944]]||{{wikidata|label|linked|Q173944}}||{{wikidata|title|linked|Q173944}}||South Cotabato||Bayan |- |147||[[:wikidata:Q173965|Q173965]]||{{wikidata|label|linked|Q173965}}||{{wikidata|title|linked|Q173965}}||South Cotabato||Bayan |- |148||[[:wikidata:Q173986|Q173986]]||{{wikidata|label|linked|Q173986}}||{{wikidata|title|linked|Q173986}}||South Cotabato||Bayan |- |149||[[:wikidata:Q174003|Q174003]]||{{wikidata|label|linked|Q174003}}||{{wikidata|title|linked|Q174003}}||South Cotabato||Bayan |- |150||[[:wikidata:Q174018|Q174018]]||{{wikidata|label|linked|Q174018}}||{{wikidata|title|linked|Q174018}}||South Cotabato||Bayan |- |151||[[:wikidata:Q174039|Q174039]]||{{wikidata|label|linked|Q174039}}||{{wikidata|title|linked|Q174039}}||South Cotabato||Bayan |- |152||[[:wikidata:Q174055|Q174055]]||{{wikidata|label|linked|Q174055}}||{{wikidata|title|linked|Q174055}}||South Cotabato||Bayan |- |153||[[:wikidata:Q174393|Q174393]]||{{wikidata|label|linked|Q174393}}||{{wikidata|title|linked|Q174393}}||Sarangani||Bayan |- |154||[[:wikidata:Q174403|Q174403]]||{{wikidata|label|linked|Q174403}}||{{wikidata|title|linked|Q174403}}||Sarangani||Bayan |- |155||[[:wikidata:Q174417|Q174417]]||{{wikidata|label|linked|Q174417}}||{{wikidata|title|linked|Q174417}}||Sarangani||Bayan |- |156||[[:wikidata:Q174429|Q174429]]||{{wikidata|label|linked|Q174429}}||{{wikidata|title|linked|Q174429}}||Sarangani||Bayan |- |157||[[:wikidata:Q174442|Q174442]]||{{wikidata|label|linked|Q174442}}||{{wikidata|title|linked|Q174442}}||Sarangani||Bayan |- |158||[[:wikidata:Q174457|Q174457]]||{{wikidata|label|linked|Q174457}}||{{wikidata|title|linked|Q174457}}||Sarangani||Bayan |- |159||[[:wikidata:Q174468|Q174468]]||{{wikidata|label|linked|Q174468}}||{{wikidata|title|linked|Q174468}}||Sarangani||Bayan |- |160||[[:wikidata:Q315042|Q315042]]||{{wikidata|label|linked|Q315042}}||{{wikidata|title|linked|Q315042}}||Cotabato||Bayan |- |161||[[:wikidata:Q315061|Q315061]]||{{wikidata|label|linked|Q315061}}||{{wikidata|title|linked|Q315061}}||Cotabato||Bayan |- |162||[[:wikidata:Q315081|Q315081]]||{{wikidata|label|linked|Q315081}}||{{wikidata|title|linked|Q315081}}||Cotabato||Bayan |- |163||[[:wikidata:Q315098|Q315098]]||{{wikidata|label|linked|Q315098}}||{{wikidata|title|linked|Q315098}}||Cotabato||Bayan |- |164||[[:wikidata:Q315121|Q315121]]||{{wikidata|label|linked|Q315121}}||{{wikidata|title|linked|Q315121}}||Cotabato||Bayan |- |165||[[:wikidata:Q315144|Q315144]]||{{wikidata|label|linked|Q315144}}||{{wikidata|title|linked|Q315144}}||Cotabato||Bayan |- |166||[[:wikidata:Q315164|Q315164]]||{{wikidata|label|linked|Q315164}}||{{wikidata|title|linked|Q315164}}||Cotabato||Bayan |- |167||[[:wikidata:Q583137|Q583137]]||{{wikidata|label|linked|Q583137}}||{{wikidata|title|linked|Q583137}}||Cotabato||Lungsod |- |168||[[:wikidata:Q315190|Q315190]]||{{wikidata|label|linked|Q315190}}||{{wikidata|title|linked|Q315190}}||Cotabato||Bayan |- |169||[[:wikidata:Q315213|Q315213]]||{{wikidata|label|linked|Q315213}}||{{wikidata|title|linked|Q315213}}||Cotabato||Bayan |- |170||[[:wikidata:Q267975|Q267975]]||{{wikidata|label|linked|Q267975}}||{{wikidata|title|linked|Q267975}}||Cotabato||Bayan |- |171||[[:wikidata:Q315244|Q315244]]||{{wikidata|label|linked|Q315244}}||{{wikidata|title|linked|Q315244}}||Cotabato||Bayan |- |172||[[:wikidata:Q315267|Q315267]]||{{wikidata|label|linked|Q315267}}||{{wikidata|title|linked|Q315267}}||Cotabato||Bayan |- |173||[[:wikidata:Q315283|Q315283]]||{{wikidata|label|linked|Q315283}}||{{wikidata|title|linked|Q315283}}||Cotabato||Bayan |- |174||[[:wikidata:Q304654|Q304654]]||{{wikidata|label|linked|Q304654}}||{{wikidata|title|linked|Q304654}}||Cotabato||Bayan |- |175||[[:wikidata:Q315314|Q315314]]||{{wikidata|label|linked|Q315314}}||{{wikidata|title|linked|Q315314}}||Cotabato||Bayan |- |176||[[:wikidata:Q315334|Q315334]]||{{wikidata|label|linked|Q315334}}||{{wikidata|title|linked|Q315334}}||Cotabato||Bayan |- |177||[[:wikidata:Q315345|Q315345]]||{{wikidata|label|linked|Q315345}}||{{wikidata|title|linked|Q315345}}||Cotabato||Bayan |- |178||[[:wikidata:Q314522|Q314522]]||{{wikidata|label|linked|Q314522}}||{{wikidata|title|linked|Q314522}}||Davao Oriental||Bayan |- |179||[[:wikidata:Q314542|Q314542]]||{{wikidata|label|linked|Q314542}}||{{wikidata|title|linked|Q314542}}||Davao Oriental||Bayan |- |180||[[:wikidata:Q314574|Q314574]]||{{wikidata|label|linked|Q314574}}||{{wikidata|title|linked|Q314574}}||Davao Oriental||Bayan |- |181||[[:wikidata:Q314593|Q314593]]||{{wikidata|label|linked|Q314593}}||{{wikidata|title|linked|Q314593}}||Davao Oriental||Bayan |- |182||[[:wikidata:Q314619|Q314619]]||{{wikidata|label|linked|Q314619}}||{{wikidata|title|linked|Q314619}}||Davao Oriental||Bayan |- |183||[[:wikidata:Q314632|Q314632]]||{{wikidata|label|linked|Q314632}}||{{wikidata|title|linked|Q314632}}||Davao Oriental||Bayan |- |184||[[:wikidata:Q314653|Q314653]]||{{wikidata|label|linked|Q314653}}||{{wikidata|title|linked|Q314653}}||Davao Oriental||Bayan |- |185||[[:wikidata:Q314671|Q314671]]||{{wikidata|label|linked|Q314671}}||{{wikidata|title|linked|Q314671}}||Davao Oriental||Bayan |- |186||[[:wikidata:Q314686|Q314686]]||{{wikidata|label|linked|Q314686}}||{{wikidata|title|linked|Q314686}}||Davao Oriental||Lungsod |- |187||[[:wikidata:Q314721|Q314721]]||{{wikidata|label|linked|Q314721}}||{{wikidata|title|linked|Q314721}}||Davao Oriental||Bayan |- |188||[[:wikidata:Q314745|Q314745]]||{{wikidata|label|linked|Q314745}}||{{wikidata|title|linked|Q314745}}||Davao Oriental||Bayan |- |189||[[:wikidata:Q314796|Q314796]]||{{wikidata|label|linked|Q314796}}||{{wikidata|title|linked|Q314796}}||Davao Occidental||Bayan |- |190||[[:wikidata:Q314824|Q314824]]||{{wikidata|label|linked|Q314824}}||{{wikidata|title|linked|Q314824}}||Davao Occidental||Bayan |- |191||[[:wikidata:Q314907|Q314907]]||{{wikidata|label|linked|Q314907}}||{{wikidata|title|linked|Q314907}}||Davao Occidental||Bayan |- |192||[[:wikidata:Q314980|Q314980]]||{{wikidata|label|linked|Q314980}}||{{wikidata|title|linked|Q314980}}||Davao Occidental||Bayan |- |193||[[:wikidata:Q314999|Q314999]]||{{wikidata|label|linked|Q314999}}||{{wikidata|title|linked|Q314999}}||Davao Occidental||Bayan |- |194||[[:wikidata:Q314778|Q314778]]||{{wikidata|label|linked|Q314778}}||{{wikidata|title|linked|Q314778}}||Davao del Sur||Bayan |- |195||[[:wikidata:Q1473|Q1473]]||{{wikidata|label|linked|Q1473}}||{{wikidata|title|linked|Q1473}}||Davao del Sur||Lungsod |- |196||[[:wikidata:Q1020939|Q1020939]]||{{wikidata|label|linked|Q1020939}}||{{wikidata|title|linked|Q1020939}}||Davao del Sur||Lungsod |- |197||[[:wikidata:Q314808|Q314808]]||{{wikidata|label|linked|Q314808}}||{{wikidata|title|linked|Q314808}}||Davao del Sur||Bayan |- |198||[[:wikidata:Q314844|Q314844]]||{{wikidata|label|linked|Q314844}}||{{wikidata|title|linked|Q314844}}||Davao del Sur||Bayan |- |199||[[:wikidata:Q314864|Q314864]]||{{wikidata|label|linked|Q314864}}||{{wikidata|title|linked|Q314864}}||Davao del Sur||Bayan |- |200||[[:wikidata:Q314885|Q314885]]||{{wikidata|label|linked|Q314885}}||{{wikidata|title|linked|Q314885}}||Davao del Sur||Bayan |- |201||[[:wikidata:Q314923|Q314923]]||{{wikidata|label|linked|Q314923}}||{{wikidata|title|linked|Q314923}}||Davao del Sur||Bayan |- |202||[[:wikidata:Q314944|Q314944]]||{{wikidata|label|linked|Q314944}}||{{wikidata|title|linked|Q314944}}||Davao del Sur||Bayan |- |203||[[:wikidata:Q314965|Q314965]]||{{wikidata|label|linked|Q314965}}||{{wikidata|title|linked|Q314965}}||Davao del Sur||Bayan |- |204||[[:wikidata:Q315014|Q315014]]||{{wikidata|label|linked|Q315014}}||{{wikidata|title|linked|Q315014}}||Davao del Sur||Bayan |- |205||[[:wikidata:Q314393|Q314393]]||{{wikidata|label|linked|Q314393}}||{{wikidata|title|linked|Q314393}}||Davao del Norte||Bayan |- |206||[[:wikidata:Q314410|Q314410]]||{{wikidata|label|linked|Q314410}}||{{wikidata|title|linked|Q314410}}||Davao del Norte||Bayan |- |207||[[:wikidata:Q314422|Q314422]]||{{wikidata|label|linked|Q314422}}||{{wikidata|title|linked|Q314422}}||Davao del Norte||Bayan |- |208||[[:wikidata:Q314438|Q314438]]||{{wikidata|label|linked|Q314438}}||{{wikidata|title|linked|Q314438}}||Davao del Norte||Bayan |- |209||[[:wikidata:Q314452|Q314452]]||{{wikidata|label|linked|Q314452}}||{{wikidata|title|linked|Q314452}}||Davao del Norte||Bayan |- |210||[[:wikidata:Q967367|Q967367]]||{{wikidata|label|linked|Q967367}}||{{wikidata|title|linked|Q967367}}||Davao del Norte||Lungsod |- |211||[[:wikidata:Q1020674|Q1020674]]||{{wikidata|label|linked|Q1020674}}||{{wikidata|title|linked|Q1020674}}||Davao del Norte||Lungsod |- |212||[[:wikidata:Q314468|Q314468]]||{{wikidata|label|linked|Q314468}}||{{wikidata|title|linked|Q314468}}||Davao del Norte||Bayan |- |213||[[:wikidata:Q314486|Q314486]]||{{wikidata|label|linked|Q314486}}||{{wikidata|title|linked|Q314486}}||Davao del Norte||Bayan |- |214||[[:wikidata:Q725168|Q725168]]||{{wikidata|label|linked|Q725168}}||{{wikidata|title|linked|Q725168}}||Davao del Norte||Lungsod |- |215||[[:wikidata:Q314501|Q314501]]||{{wikidata|label|linked|Q314501}}||{{wikidata|title|linked|Q314501}}||Davao del Norte||Bayan |- |216||[[:wikidata:Q315450|Q315450]]||{{wikidata|label|linked|Q315450}}||{{wikidata|title|linked|Q315450}}||Davao de Oro||Bayan |- |217||[[:wikidata:Q315468|Q315468]]||{{wikidata|label|linked|Q315468}}||{{wikidata|title|linked|Q315468}}||Davao de Oro||Bayan |- |218||[[:wikidata:Q187225|Q187225]]||{{wikidata|label|linked|Q187225}}||{{wikidata|title|linked|Q187225}}||Davao de Oro||Bayan |- |219||[[:wikidata:Q315497|Q315497]]||{{wikidata|label|linked|Q315497}}||{{wikidata|title|linked|Q315497}}||Davao de Oro||Bayan |- |220||[[:wikidata:Q315512|Q315512]]||{{wikidata|label|linked|Q315512}}||{{wikidata|title|linked|Q315512}}||Davao de Oro||Bayan |- |221||[[:wikidata:Q315524|Q315524]]||{{wikidata|label|linked|Q315524}}||{{wikidata|title|linked|Q315524}}||Davao de Oro||Bayan |- |222||[[:wikidata:Q315543|Q315543]]||{{wikidata|label|linked|Q315543}}||{{wikidata|title|linked|Q315543}}||Davao de Oro||Bayan |- |223||[[:wikidata:Q315557|Q315557]]||{{wikidata|label|linked|Q315557}}||{{wikidata|title|linked|Q315557}}||Davao de Oro||Bayan |- |224||[[:wikidata:Q315570|Q315570]]||{{wikidata|label|linked|Q315570}}||{{wikidata|title|linked|Q315570}}||Davao de Oro||Bayan |- |225||[[:wikidata:Q315582|Q315582]]||{{wikidata|label|linked|Q315582}}||{{wikidata|title|linked|Q315582}}||Davao de Oro||Bayan |- |226||[[:wikidata:Q315598|Q315598]]||{{wikidata|label|linked|Q315598}}||{{wikidata|title|linked|Q315598}}||Davao de Oro||Bayan |- |227||[[:wikidata:Q155471|Q155471]]||{{wikidata|label|linked|Q155471}}||{{wikidata|title|linked|Q155471}}||Surigao del Sur||Bayan |- |228||[[:wikidata:Q155499|Q155499]]||{{wikidata|label|linked|Q155499}}||{{wikidata|title|linked|Q155499}}||Surigao del Sur||Bayan |- |229||[[:wikidata:Q866414|Q866414]]||{{wikidata|label|linked|Q866414}}||{{wikidata|title|linked|Q866414}}||Surigao del Sur||Lungsod |- |230||[[:wikidata:Q155524|Q155524]]||{{wikidata|label|linked|Q155524}}||{{wikidata|title|linked|Q155524}}||Surigao del Sur||Bayan |- |231||[[:wikidata:Q155536|Q155536]]||{{wikidata|label|linked|Q155536}}||{{wikidata|title|linked|Q155536}}||Surigao del Sur||Bayan |- |232||[[:wikidata:Q155548|Q155548]]||{{wikidata|label|linked|Q155548}}||{{wikidata|title|linked|Q155548}}||Surigao del Sur||Bayan |- |233||[[:wikidata:Q155558|Q155558]]||{{wikidata|label|linked|Q155558}}||{{wikidata|title|linked|Q155558}}||Surigao del Sur||Bayan |- |234||[[:wikidata:Q155568|Q155568]]||{{wikidata|label|linked|Q155568}}||{{wikidata|title|linked|Q155568}}||Surigao del Sur||Bayan |- |235||[[:wikidata:Q155576|Q155576]]||{{wikidata|label|linked|Q155576}}||{{wikidata|title|linked|Q155576}}||Surigao del Sur||Bayan |- |236||[[:wikidata:Q155582|Q155582]]||{{wikidata|label|linked|Q155582}}||{{wikidata|title|linked|Q155582}}||Surigao del Sur||Bayan |- |237||[[:wikidata:Q155590|Q155590]]||{{wikidata|label|linked|Q155590}}||{{wikidata|title|linked|Q155590}}||Surigao del Sur||Bayan |- |238||[[:wikidata:Q155598|Q155598]]||{{wikidata|label|linked|Q155598}}||{{wikidata|title|linked|Q155598}}||Surigao del Sur||Bayan |- |239||[[:wikidata:Q155605|Q155605]]||{{wikidata|label|linked|Q155605}}||{{wikidata|title|linked|Q155605}}||Surigao del Sur||Bayan |- |240||[[:wikidata:Q155611|Q155611]]||{{wikidata|label|linked|Q155611}}||{{wikidata|title|linked|Q155611}}||Surigao del Sur||Bayan |- |241||[[:wikidata:Q155618|Q155618]]||{{wikidata|label|linked|Q155618}}||{{wikidata|title|linked|Q155618}}||Surigao del Sur||Bayan |- |242||[[:wikidata:Q155625|Q155625]]||{{wikidata|label|linked|Q155625}}||{{wikidata|title|linked|Q155625}}||Surigao del Sur||Bayan |- |243||[[:wikidata:Q155633|Q155633]]||{{wikidata|label|linked|Q155633}}||{{wikidata|title|linked|Q155633}}||Surigao del Sur||Bayan |- |244||[[:wikidata:Q155648|Q155648]]||{{wikidata|label|linked|Q155648}}||{{wikidata|title|linked|Q155648}}||Surigao del Sur||Bayan |- |245||[[:wikidata:Q155674|Q155674]]||{{wikidata|label|linked|Q155674}}||{{wikidata|title|linked|Q155674}}||Surigao del Sur||Lungsod |- |246||[[:wikidata:Q155706|Q155706]]||{{wikidata|label|linked|Q155706}}||{{wikidata|title|linked|Q155706}}||Surigao del Norte||Bayan |- |247||[[:wikidata:Q155720|Q155720]]||{{wikidata|label|linked|Q155720}}||{{wikidata|title|linked|Q155720}}||Surigao del Norte||Bayan |- |248||[[:wikidata:Q155735|Q155735]]||{{wikidata|label|linked|Q155735}}||{{wikidata|title|linked|Q155735}}||Surigao del Norte||Bayan |- |249||[[:wikidata:Q155748|Q155748]]||{{wikidata|label|linked|Q155748}}||{{wikidata|title|linked|Q155748}}||Surigao del Norte||Bayan |- |250||[[:wikidata:Q155763|Q155763]]||{{wikidata|label|linked|Q155763}}||{{wikidata|title|linked|Q155763}}||Surigao del Norte||Bayan |- |251||[[:wikidata:Q28735|Q28735]]||{{wikidata|label|linked|Q28735}}||{{wikidata|title|linked|Q28735}}||Surigao del Norte||Bayan |- |252||[[:wikidata:Q155784|Q155784]]||{{wikidata|label|linked|Q155784}}||{{wikidata|title|linked|Q155784}}||Surigao del Norte||Bayan |- |253||[[:wikidata:Q155795|Q155795]]||{{wikidata|label|linked|Q155795}}||{{wikidata|title|linked|Q155795}}||Surigao del Norte||Bayan |- |254||[[:wikidata:Q155808|Q155808]]||{{wikidata|label|linked|Q155808}}||{{wikidata|title|linked|Q155808}}||Surigao del Norte||Bayan |- |255||[[:wikidata:Q155819|Q155819]]||{{wikidata|label|linked|Q155819}}||{{wikidata|title|linked|Q155819}}||Surigao del Norte||Bayan |- |256||[[:wikidata:Q155830|Q155830]]||{{wikidata|label|linked|Q155830}}||{{wikidata|title|linked|Q155830}}||Surigao del Norte||Bayan |- |257||[[:wikidata:Q155839|Q155839]]||{{wikidata|label|linked|Q155839}}||{{wikidata|title|linked|Q155839}}||Surigao del Norte||Bayan |- |258||[[:wikidata:Q155849|Q155849]]||{{wikidata|label|linked|Q155849}}||{{wikidata|title|linked|Q155849}}||Surigao del Norte||Bayan |- |259||[[:wikidata:Q155864|Q155864]]||{{wikidata|label|linked|Q155864}}||{{wikidata|title|linked|Q155864}}||Surigao del Norte||Bayan |- |260||[[:wikidata:Q155876|Q155876]]||{{wikidata|label|linked|Q155876}}||{{wikidata|title|linked|Q155876}}||Surigao del Norte||Bayan |- |261||[[:wikidata:Q28958|Q28958]]||{{wikidata|label|linked|Q28958}}||{{wikidata|title|linked|Q28958}}||Surigao del Norte||Bayan |- |262||[[:wikidata:Q155905|Q155905]]||{{wikidata|label|linked|Q155905}}||{{wikidata|title|linked|Q155905}}||Surigao del Norte||Bayan |- |263||[[:wikidata:Q155917|Q155917]]||{{wikidata|label|linked|Q155917}}||{{wikidata|title|linked|Q155917}}||Surigao del Norte||Bayan |- |264||[[:wikidata:Q1019949|Q1019949]]||{{wikidata|label|linked|Q1019949}}||{{wikidata|title|linked|Q1019949}}||Surigao del Norte||Lungsod |- |265||[[:wikidata:Q155934|Q155934]]||{{wikidata|label|linked|Q155934}}||{{wikidata|title|linked|Q155934}}||Surigao del Norte||Bayan |- |266||[[:wikidata:Q155946|Q155946]]||{{wikidata|label|linked|Q155946}}||{{wikidata|title|linked|Q155946}}||Surigao del Norte||Bayan |- |267||[[:wikidata:Q314298|Q314298]]||{{wikidata|label|linked|Q314298}}||{{wikidata|title|linked|Q314298}}||Dinagat Islands||Bayan |- |268||[[:wikidata:Q314318|Q314318]]||{{wikidata|label|linked|Q314318}}||{{wikidata|title|linked|Q314318}}||Dinagat Islands||Bayan |- |269||[[:wikidata:Q314336|Q314336]]||{{wikidata|label|linked|Q314336}}||{{wikidata|title|linked|Q314336}}||Dinagat Islands||Bayan |- |270||[[:wikidata:Q314345|Q314345]]||{{wikidata|label|linked|Q314345}}||{{wikidata|title|linked|Q314345}}||Dinagat Islands||Bayan |- |271||[[:wikidata:Q314356|Q314356]]||{{wikidata|label|linked|Q314356}}||{{wikidata|title|linked|Q314356}}||Dinagat Islands||Bayan |- |272||[[:wikidata:Q251691|Q251691]]||{{wikidata|label|linked|Q251691}}||{{wikidata|title|linked|Q251691}}||Dinagat Islands||Bayan |- |273||[[:wikidata:Q314374|Q314374]]||{{wikidata|label|linked|Q314374}}||{{wikidata|title|linked|Q314374}}||Dinagat Islands||Bayan |- |274||[[:wikidata:Q1694|Q1694]]||{{wikidata|label|linked|Q1694}}||{{wikidata|title|linked|Q1694}}||Agusan del Sur||Lungsod |- |275||[[:wikidata:Q627049|Q627049]]||{{wikidata|label|linked|Q627049}}||{{wikidata|title|linked|Q627049}}||Agusan del Sur||Bayan |- |276||[[:wikidata:Q627077|Q627077]]||{{wikidata|label|linked|Q627077}}||{{wikidata|title|linked|Q627077}}||Agusan del Sur||Bayan |- |277||[[:wikidata:Q627107|Q627107]]||{{wikidata|label|linked|Q627107}}||{{wikidata|title|linked|Q627107}}||Agusan del Sur||Bayan |- |278||[[:wikidata:Q627120|Q627120]]||{{wikidata|label|linked|Q627120}}||{{wikidata|title|linked|Q627120}}||Agusan del Sur||Bayan |- |279||[[:wikidata:Q627144|Q627144]]||{{wikidata|label|linked|Q627144}}||{{wikidata|title|linked|Q627144}}||Agusan del Sur||Bayan |- |280||[[:wikidata:Q627167|Q627167]]||{{wikidata|label|linked|Q627167}}||{{wikidata|title|linked|Q627167}}||Agusan del Sur||Bayan |- |281||[[:wikidata:Q627190|Q627190]]||{{wikidata|label|linked|Q627190}}||{{wikidata|title|linked|Q627190}}||Agusan del Sur||Bayan |- |282||[[:wikidata:Q627210|Q627210]]||{{wikidata|label|linked|Q627210}}||{{wikidata|title|linked|Q627210}}||Agusan del Sur||Bayan |- |283||[[:wikidata:Q627231|Q627231]]||{{wikidata|label|linked|Q627231}}||{{wikidata|title|linked|Q627231}}||Agusan del Sur||Bayan |- |284||[[:wikidata:Q627260|Q627260]]||{{wikidata|label|linked|Q627260}}||{{wikidata|title|linked|Q627260}}||Agusan del Sur||Bayan |- |285||[[:wikidata:Q627286|Q627286]]||{{wikidata|label|linked|Q627286}}||{{wikidata|title|linked|Q627286}}||Agusan del Sur||Bayan |- |286||[[:wikidata:Q627320|Q627320]]||{{wikidata|label|linked|Q627320}}||{{wikidata|title|linked|Q627320}}||Agusan del Sur||Bayan |- |287||[[:wikidata:Q627349|Q627349]]||{{wikidata|label|linked|Q627349}}||{{wikidata|title|linked|Q627349}}||Agusan del Sur||Bayan |- |288||[[:wikidata:Q627390|Q627390]]||{{wikidata|label|linked|Q627390}}||{{wikidata|title|linked|Q627390}}||Agusan del Norte||Bayan |- |289||[[:wikidata:Q1686|Q1686]]||{{wikidata|label|linked|Q1686}}||{{wikidata|title|linked|Q1686}}||Agusan del Norte||Lungsod |- |290||[[:wikidata:Q1692|Q1692]]||{{wikidata|label|linked|Q1692}}||{{wikidata|title|linked|Q1692}}||Agusan del Norte||Lungsod |- |291||[[:wikidata:Q627434|Q627434]]||{{wikidata|label|linked|Q627434}}||{{wikidata|title|linked|Q627434}}||Agusan del Norte||Bayan |- |292||[[:wikidata:Q627461|Q627461]]||{{wikidata|label|linked|Q627461}}||{{wikidata|title|linked|Q627461}}||Agusan del Norte||Bayan |- |293||[[:wikidata:Q627495|Q627495]]||{{wikidata|label|linked|Q627495}}||{{wikidata|title|linked|Q627495}}||Agusan del Norte||Bayan |- |294||[[:wikidata:Q627529|Q627529]]||{{wikidata|label|linked|Q627529}}||{{wikidata|title|linked|Q627529}}||Agusan del Norte||Bayan |- |295||[[:wikidata:Q627572|Q627572]]||{{wikidata|label|linked|Q627572}}||{{wikidata|title|linked|Q627572}}||Agusan del Norte||Bayan |- |296||[[:wikidata:Q627604|Q627604]]||{{wikidata|label|linked|Q627604}}||{{wikidata|title|linked|Q627604}}||Agusan del Norte||Bayan |- |297||[[:wikidata:Q627638|Q627638]]||{{wikidata|label|linked|Q627638}}||{{wikidata|title|linked|Q627638}}||Agusan del Norte||Bayan |- |298||[[:wikidata:Q588955|Q588955]]||{{wikidata|label|linked|Q588955}}||{{wikidata|title|linked|Q588955}}||Agusan del Norte||Bayan |- |299||[[:wikidata:Q176975|Q176975]]||{{wikidata|label|linked|Q176975}}||{{wikidata|title|linked|Q176975}}||Agusan del Norte||Bayan |- |300||[[:wikidata:Q195623|Q195623]]||{{wikidata|label|linked|Q195623}}||{{wikidata|title|linked|Q195623}}||Misamis Oriental||Bayan |- |301||[[:wikidata:Q195637|Q195637]]||{{wikidata|label|linked|Q195637}}||{{wikidata|title|linked|Q195637}}||Misamis Oriental||Bayan |- |302||[[:wikidata:Q195650|Q195650]]||{{wikidata|label|linked|Q195650}}||{{wikidata|title|linked|Q195650}}||Misamis Oriental||Bayan |- |303||[[:wikidata:Q195663|Q195663]]||{{wikidata|label|linked|Q195663}}||{{wikidata|title|linked|Q195663}}||Misamis Oriental||Bayan |- |304||[[:wikidata:Q1645|Q1645]]||{{wikidata|label|linked|Q1645}}||{{wikidata|title|linked|Q1645}}||Misamis Oriental||Lungsod |- |305||[[:wikidata:Q195676|Q195676]]||{{wikidata|label|linked|Q195676}}||{{wikidata|title|linked|Q195676}}||Misamis Oriental||Bayan |- |306||[[:wikidata:Q195686|Q195686]]||{{wikidata|label|linked|Q195686}}||{{wikidata|title|linked|Q195686}}||Misamis Oriental||Lungsod |- |307||[[:wikidata:Q1525029|Q1525029]]||{{wikidata|label|linked|Q1525029}}||{{wikidata|title|linked|Q1525029}}||Misamis Oriental||Lungsod |- |308||[[:wikidata:Q195696|Q195696]]||{{wikidata|label|linked|Q195696}}||{{wikidata|title|linked|Q195696}}||Misamis Oriental||Bayan |- |309||[[:wikidata:Q195709|Q195709]]||{{wikidata|label|linked|Q195709}}||{{wikidata|title|linked|Q195709}}||Misamis Oriental||Bayan |- |310||[[:wikidata:Q195717|Q195717]]||{{wikidata|label|linked|Q195717}}||{{wikidata|title|linked|Q195717}}||Misamis Oriental||Bayan |- |311||[[:wikidata:Q195726|Q195726]]||{{wikidata|label|linked|Q195726}}||{{wikidata|title|linked|Q195726}}||Misamis Oriental||Bayan |- |312||[[:wikidata:Q195740|Q195740]]||{{wikidata|label|linked|Q195740}}||{{wikidata|title|linked|Q195740}}||Misamis Oriental||Bayan |- |313||[[:wikidata:Q195755|Q195755]]||{{wikidata|label|linked|Q195755}}||{{wikidata|title|linked|Q195755}}||Misamis Oriental||Bayan |- |314||[[:wikidata:Q195767|Q195767]]||{{wikidata|label|linked|Q195767}}||{{wikidata|title|linked|Q195767}}||Misamis Oriental||Bayan |- |315||[[:wikidata:Q195780|Q195780]]||{{wikidata|label|linked|Q195780}}||{{wikidata|title|linked|Q195780}}||Misamis Oriental||Bayan |- |316||[[:wikidata:Q195799|Q195799]]||{{wikidata|label|linked|Q195799}}||{{wikidata|title|linked|Q195799}}||Misamis Oriental||Bayan |- |317||[[:wikidata:Q195815|Q195815]]||{{wikidata|label|linked|Q195815}}||{{wikidata|title|linked|Q195815}}||Misamis Oriental||Bayan |- |318||[[:wikidata:Q195834|Q195834]]||{{wikidata|label|linked|Q195834}}||{{wikidata|title|linked|Q195834}}||Misamis Oriental||Bayan |- |319||[[:wikidata:Q195855|Q195855]]||{{wikidata|label|linked|Q195855}}||{{wikidata|title|linked|Q195855}}||Misamis Oriental||Bayan |- |320||[[:wikidata:Q195870|Q195870]]||{{wikidata|label|linked|Q195870}}||{{wikidata|title|linked|Q195870}}||Misamis Oriental||Bayan |- |321||[[:wikidata:Q195883|Q195883]]||{{wikidata|label|linked|Q195883}}||{{wikidata|title|linked|Q195883}}||Misamis Oriental||Bayan |- |322||[[:wikidata:Q195899|Q195899]]||{{wikidata|label|linked|Q195899}}||{{wikidata|title|linked|Q195899}}||Misamis Oriental||Bayan |- |323||[[:wikidata:Q1026274|Q1026274]]||{{wikidata|label|linked|Q1026274}}||{{wikidata|title|linked|Q1026274}}||Misamis Oriental||Bayan |- |324||[[:wikidata:Q195917|Q195917]]||{{wikidata|label|linked|Q195917}}||{{wikidata|title|linked|Q195917}}||Misamis Oriental||Bayan |- |325||[[:wikidata:Q195937|Q195937]]||{{wikidata|label|linked|Q195937}}||{{wikidata|title|linked|Q195937}}||Misamis Oriental||Bayan |- |326||[[:wikidata:Q155502|Q155502]]||{{wikidata|label|linked|Q155502}}||{{wikidata|title|linked|Q155502}}||Misamis Occidental||Bayan |- |327||[[:wikidata:Q196056|Q196056]]||{{wikidata|label|linked|Q196056}}||{{wikidata|title|linked|Q196056}}||Misamis Occidental||Bayan |- |328||[[:wikidata:Q196076|Q196076]]||{{wikidata|label|linked|Q196076}}||{{wikidata|title|linked|Q196076}}||Misamis Occidental||Bayan |- |329||[[:wikidata:Q196097|Q196097]]||{{wikidata|label|linked|Q196097}}||{{wikidata|title|linked|Q196097}}||Misamis Occidental||Bayan |- |330||[[:wikidata:Q196114|Q196114]]||{{wikidata|label|linked|Q196114}}||{{wikidata|title|linked|Q196114}}||Misamis Occidental||Bayan |- |331||[[:wikidata:Q196129|Q196129]]||{{wikidata|label|linked|Q196129}}||{{wikidata|title|linked|Q196129}}||Misamis Occidental||Bayan |- |332||[[:wikidata:Q196145|Q196145]]||{{wikidata|label|linked|Q196145}}||{{wikidata|title|linked|Q196145}}||Misamis Occidental||Bayan |- |333||[[:wikidata:Q196158|Q196158]]||{{wikidata|label|linked|Q196158}}||{{wikidata|title|linked|Q196158}}||Misamis Occidental||Bayan |- |334||[[:wikidata:Q196173|Q196173]]||{{wikidata|label|linked|Q196173}}||{{wikidata|title|linked|Q196173}}||Misamis Occidental||Bayan |- |335||[[:wikidata:Q1067897|Q1067897]]||{{wikidata|label|linked|Q1067897}}||{{wikidata|title|linked|Q1067897}}||Misamis Occidental||Lungsod |- |336||[[:wikidata:Q263837|Q263837]]||{{wikidata|label|linked|Q263837}}||{{wikidata|title|linked|Q263837}}||Misamis Occidental||Lungsod |- |337||[[:wikidata:Q196191|Q196191]]||{{wikidata|label|linked|Q196191}}||{{wikidata|title|linked|Q196191}}||Misamis Occidental||Bayan |- |338||[[:wikidata:Q196207|Q196207]]||{{wikidata|label|linked|Q196207}}||{{wikidata|title|linked|Q196207}}||Misamis Occidental||Bayan |- |339||[[:wikidata:Q196222|Q196222]]||{{wikidata|label|linked|Q196222}}||{{wikidata|title|linked|Q196222}}||Misamis Occidental||Bayan |- |340||[[:wikidata:Q196233|Q196233]]||{{wikidata|label|linked|Q196233}}||{{wikidata|title|linked|Q196233}}||Misamis Occidental||Bayan |- |341||[[:wikidata:Q1026277|Q1026277]]||{{wikidata|label|linked|Q1026277}}||{{wikidata|title|linked|Q1026277}}||Misamis Occidental||Lungsod |- |342||[[:wikidata:Q196248|Q196248]]||{{wikidata|label|linked|Q196248}}||{{wikidata|title|linked|Q196248}}||Misamis Occidental||Bayan |- |343||[[:wikidata:Q274150|Q274150]]||{{wikidata|label|linked|Q274150}}||{{wikidata|title|linked|Q274150}}||Lanao del Norte||Bayan |- |344||[[:wikidata:Q274164|Q274164]]||{{wikidata|label|linked|Q274164}}||{{wikidata|title|linked|Q274164}}||Lanao del Norte||Bayan |- |345||[[:wikidata:Q274173|Q274173]]||{{wikidata|label|linked|Q274173}}||{{wikidata|title|linked|Q274173}}||Lanao del Norte||Bayan |- |346||[[:wikidata:Q285488|Q285488]]||{{wikidata|label|linked|Q285488}}||{{wikidata|title|linked|Q285488}}||Lanao del Norte||Lungsod |- |347||[[:wikidata:Q274186|Q274186]]||{{wikidata|label|linked|Q274186}}||{{wikidata|title|linked|Q274186}}||Lanao del Norte||Bayan |- |348||[[:wikidata:Q274197|Q274197]]||{{wikidata|label|linked|Q274197}}||{{wikidata|title|linked|Q274197}}||Lanao del Norte||Bayan |- |349||[[:wikidata:Q274205|Q274205]]||{{wikidata|label|linked|Q274205}}||{{wikidata|title|linked|Q274205}}||Lanao del Norte||Bayan |- |350||[[:wikidata:Q274215|Q274215]]||{{wikidata|label|linked|Q274215}}||{{wikidata|title|linked|Q274215}}||Lanao del Norte||Bayan |- |351||[[:wikidata:Q274230|Q274230]]||{{wikidata|label|linked|Q274230}}||{{wikidata|title|linked|Q274230}}||Lanao del Norte||Bayan |- |352||[[:wikidata:Q274243|Q274243]]||{{wikidata|label|linked|Q274243}}||{{wikidata|title|linked|Q274243}}||Lanao del Norte||Bayan |- |353||[[:wikidata:Q274260|Q274260]]||{{wikidata|label|linked|Q274260}}||{{wikidata|title|linked|Q274260}}||Lanao del Norte||Bayan |- |354||[[:wikidata:Q274272|Q274272]]||{{wikidata|label|linked|Q274272}}||{{wikidata|title|linked|Q274272}}||Lanao del Norte||Bayan |- |355||[[:wikidata:Q274287|Q274287]]||{{wikidata|label|linked|Q274287}}||{{wikidata|title|linked|Q274287}}||Lanao del Norte||Bayan |- |356||[[:wikidata:Q274299|Q274299]]||{{wikidata|label|linked|Q274299}}||{{wikidata|title|linked|Q274299}}||Lanao del Norte||Bayan |- |357||[[:wikidata:Q274313|Q274313]]||{{wikidata|label|linked|Q274313}}||{{wikidata|title|linked|Q274313}}||Lanao del Norte||Bayan |- |358||[[:wikidata:Q274329|Q274329]]||{{wikidata|label|linked|Q274329}}||{{wikidata|title|linked|Q274329}}||Lanao del Norte||Bayan |- |359||[[:wikidata:Q274343|Q274343]]||{{wikidata|label|linked|Q274343}}||{{wikidata|title|linked|Q274343}}||Lanao del Norte||Bayan |- |360||[[:wikidata:Q274357|Q274357]]||{{wikidata|label|linked|Q274357}}||{{wikidata|title|linked|Q274357}}||Lanao del Norte||Bayan |- |361||[[:wikidata:Q274369|Q274369]]||{{wikidata|label|linked|Q274369}}||{{wikidata|title|linked|Q274369}}||Lanao del Norte||Bayan |- |362||[[:wikidata:Q274387|Q274387]]||{{wikidata|label|linked|Q274387}}||{{wikidata|title|linked|Q274387}}||Lanao del Norte||Bayan |- |363||[[:wikidata:Q274406|Q274406]]||{{wikidata|label|linked|Q274406}}||{{wikidata|title|linked|Q274406}}||Lanao del Norte||Bayan |- |364||[[:wikidata:Q274427|Q274427]]||{{wikidata|label|linked|Q274427}}||{{wikidata|title|linked|Q274427}}||Lanao del Norte||Bayan |- |365||[[:wikidata:Q274439|Q274439]]||{{wikidata|label|linked|Q274439}}||{{wikidata|title|linked|Q274439}}||Lanao del Norte||Bayan |- |366||[[:wikidata:Q356442|Q356442]]||{{wikidata|label|linked|Q356442}}||{{wikidata|title|linked|Q356442}}||Camiguin||Bayan |- |367||[[:wikidata:Q356472|Q356472]]||{{wikidata|label|linked|Q356472}}||{{wikidata|title|linked|Q356472}}||Camiguin||Bayan |- |368||[[:wikidata:Q176033|Q176033]]||{{wikidata|label|linked|Q176033}}||{{wikidata|title|linked|Q176033}}||Camiguin||Bayan |- |369||[[:wikidata:Q356518|Q356518]]||{{wikidata|label|linked|Q356518}}||{{wikidata|title|linked|Q356518}}||Camiguin||Bayan |- |370||[[:wikidata:Q356549|Q356549]]||{{wikidata|label|linked|Q356549}}||{{wikidata|title|linked|Q356549}}||Camiguin||Bayan |- |371||[[:wikidata:Q356943|Q356943]]||{{wikidata|label|linked|Q356943}}||{{wikidata|title|linked|Q356943}}||Bukidnon||Bayan |- |372||[[:wikidata:Q356971|Q356971]]||{{wikidata|label|linked|Q356971}}||{{wikidata|title|linked|Q356971}}||Bukidnon||Bayan |- |373||[[:wikidata:Q356997|Q356997]]||{{wikidata|label|linked|Q356997}}||{{wikidata|title|linked|Q356997}}||Bukidnon||Bayan |- |374||[[:wikidata:Q357021|Q357021]]||{{wikidata|label|linked|Q357021}}||{{wikidata|title|linked|Q357021}}||Bukidnon||Bayan |- |375||[[:wikidata:Q357053|Q357053]]||{{wikidata|label|linked|Q357053}}||{{wikidata|title|linked|Q357053}}||Bukidnon||Bayan |- |376||[[:wikidata:Q357075|Q357075]]||{{wikidata|label|linked|Q357075}}||{{wikidata|title|linked|Q357075}}||Bukidnon||Bayan |- |377||[[:wikidata:Q357100|Q357100]]||{{wikidata|label|linked|Q357100}}||{{wikidata|title|linked|Q357100}}||Bukidnon||Bayan |- |378||[[:wikidata:Q357124|Q357124]]||{{wikidata|label|linked|Q357124}}||{{wikidata|title|linked|Q357124}}||Bukidnon||Bayan |- |379||[[:wikidata:Q357152|Q357152]]||{{wikidata|label|linked|Q357152}}||{{wikidata|title|linked|Q357152}}||Bukidnon||Bayan |- |380||[[:wikidata:Q357175|Q357175]]||{{wikidata|label|linked|Q357175}}||{{wikidata|title|linked|Q357175}}||Bukidnon||Bayan |- |381||[[:wikidata:Q357198|Q357198]]||{{wikidata|label|linked|Q357198}}||{{wikidata|title|linked|Q357198}}||Bukidnon||Bayan |- |382||[[:wikidata:Q357226|Q357226]]||{{wikidata|label|linked|Q357226}}||{{wikidata|title|linked|Q357226}}||Bukidnon||Bayan |- |383||[[:wikidata:Q1856|Q1856]]||{{wikidata|label|linked|Q1856}}||{{wikidata|title|linked|Q1856}}||Bukidnon||Lungsod |- |384||[[:wikidata:Q357252|Q357252]]||{{wikidata|label|linked|Q357252}}||{{wikidata|title|linked|Q357252}}||Bukidnon||Bayan |- |385||[[:wikidata:Q357272|Q357272]]||{{wikidata|label|linked|Q357272}}||{{wikidata|title|linked|Q357272}}||Bukidnon||Bayan |- |386||[[:wikidata:Q357299|Q357299]]||{{wikidata|label|linked|Q357299}}||{{wikidata|title|linked|Q357299}}||Bukidnon||Bayan |- |387||[[:wikidata:Q357311|Q357311]]||{{wikidata|label|linked|Q357311}}||{{wikidata|title|linked|Q357311}}||Bukidnon||Bayan |- |388||[[:wikidata:Q357342|Q357342]]||{{wikidata|label|linked|Q357342}}||{{wikidata|title|linked|Q357342}}||Bukidnon||Bayan |- |389||[[:wikidata:Q357371|Q357371]]||{{wikidata|label|linked|Q357371}}||{{wikidata|title|linked|Q357371}}||Bukidnon||Bayan |- |390||[[:wikidata:Q357396|Q357396]]||{{wikidata|label|linked|Q357396}}||{{wikidata|title|linked|Q357396}}||Bukidnon||Bayan |- |391||[[:wikidata:Q357420|Q357420]]||{{wikidata|label|linked|Q357420}}||{{wikidata|title|linked|Q357420}}||Bukidnon||Bayan |- |392||[[:wikidata:Q2158|Q2158]]||{{wikidata|label|linked|Q2158}}||{{wikidata|title|linked|Q2158}}||Bukidnon||Lungsod |- |393||[[:wikidata:Q131797|Q131797]]||{{wikidata|label|linked|Q131797}}||{{wikidata|title|linked|Q131797}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |394||[[:wikidata:Q131811|Q131811]]||{{wikidata|label|linked|Q131811}}||{{wikidata|title|linked|Q131811}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |395||[[:wikidata:Q131816|Q131816]]||{{wikidata|label|linked|Q131816}}||{{wikidata|title|linked|Q131816}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |396||[[:wikidata:Q131838|Q131838]]||{{wikidata|label|linked|Q131838}}||{{wikidata|title|linked|Q131838}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |397||[[:wikidata:Q131850|Q131850]]||{{wikidata|label|linked|Q131850}}||{{wikidata|title|linked|Q131850}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |398||[[:wikidata:Q131870|Q131870]]||{{wikidata|label|linked|Q131870}}||{{wikidata|title|linked|Q131870}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |399||[[:wikidata:Q131892|Q131892]]||{{wikidata|label|linked|Q131892}}||{{wikidata|title|linked|Q131892}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |400||[[:wikidata:Q131906|Q131906]]||{{wikidata|label|linked|Q131906}}||{{wikidata|title|linked|Q131906}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |401||[[:wikidata:Q131917|Q131917]]||{{wikidata|label|linked|Q131917}}||{{wikidata|title|linked|Q131917}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |402||[[:wikidata:Q131926|Q131926]]||{{wikidata|label|linked|Q131926}}||{{wikidata|title|linked|Q131926}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |403||[[:wikidata:Q131941|Q131941]]||{{wikidata|label|linked|Q131941}}||{{wikidata|title|linked|Q131941}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |404||[[:wikidata:Q131954|Q131954]]||{{wikidata|label|linked|Q131954}}||{{wikidata|title|linked|Q131954}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |405||[[:wikidata:Q124780|Q124780]]||{{wikidata|label|linked|Q124780}}||{{wikidata|title|linked|Q124780}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |406||[[:wikidata:Q131968|Q131968]]||{{wikidata|label|linked|Q131968}}||{{wikidata|title|linked|Q131968}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |407||[[:wikidata:Q131975|Q131975]]||{{wikidata|label|linked|Q131975}}||{{wikidata|title|linked|Q131975}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |408||[[:wikidata:Q131984|Q131984]]||{{wikidata|label|linked|Q131984}}||{{wikidata|title|linked|Q131984}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |409||[[:wikidata:Q132015|Q132015]]||{{wikidata|label|linked|Q132015}}||{{wikidata|title|linked|Q132015}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |410||[[:wikidata:Q132032|Q132032]]||{{wikidata|label|linked|Q132032}}||{{wikidata|title|linked|Q132032}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |411||[[:wikidata:Q132057|Q132057]]||{{wikidata|label|linked|Q132057}}||{{wikidata|title|linked|Q132057}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |412||[[:wikidata:Q132077|Q132077]]||{{wikidata|label|linked|Q132077}}||{{wikidata|title|linked|Q132077}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |413||[[:wikidata:Q132104|Q132104]]||{{wikidata|label|linked|Q132104}}||{{wikidata|title|linked|Q132104}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |414||[[:wikidata:Q132126|Q132126]]||{{wikidata|label|linked|Q132126}}||{{wikidata|title|linked|Q132126}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |415||[[:wikidata:Q132141|Q132141]]||{{wikidata|label|linked|Q132141}}||{{wikidata|title|linked|Q132141}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |416||[[:wikidata:Q132155|Q132155]]||{{wikidata|label|linked|Q132155}}||{{wikidata|title|linked|Q132155}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |417||[[:wikidata:Q132161|Q132161]]||{{wikidata|label|linked|Q132161}}||{{wikidata|title|linked|Q132161}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |418||[[:wikidata:Q132184|Q132184]]||{{wikidata|label|linked|Q132184}}||{{wikidata|title|linked|Q132184}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |419||[[:wikidata:Q132200|Q132200]]||{{wikidata|label|linked|Q132200}}||{{wikidata|title|linked|Q132200}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |420||[[:wikidata:Q132215|Q132215]]||{{wikidata|label|linked|Q132215}}||{{wikidata|title|linked|Q132215}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |421||[[:wikidata:Q132230|Q132230]]||{{wikidata|label|linked|Q132230}}||{{wikidata|title|linked|Q132230}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |422||[[:wikidata:Q132244|Q132244]]||{{wikidata|label|linked|Q132244}}||{{wikidata|title|linked|Q132244}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |423||[[:wikidata:Q132262|Q132262]]||{{wikidata|label|linked|Q132262}}||{{wikidata|title|linked|Q132262}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |424||[[:wikidata:Q132271|Q132271]]||{{wikidata|label|linked|Q132271}}||{{wikidata|title|linked|Q132271}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |425||[[:wikidata:Q874270|Q874270]]||{{wikidata|label|linked|Q874270}}||{{wikidata|title|linked|Q874270}}||Zamboanga del Sur||Lungsod |- |426||[[:wikidata:Q132284|Q132284]]||{{wikidata|label|linked|Q132284}}||{{wikidata|title|linked|Q132284}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |427||[[:wikidata:Q132301|Q132301]]||{{wikidata|label|linked|Q132301}}||{{wikidata|title|linked|Q132301}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |428||[[:wikidata:Q132317|Q132317]]||{{wikidata|label|linked|Q132317}}||{{wikidata|title|linked|Q132317}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |429||[[:wikidata:Q132337|Q132337]]||{{wikidata|label|linked|Q132337}}||{{wikidata|title|linked|Q132337}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |430||[[:wikidata:Q132353|Q132353]]||{{wikidata|label|linked|Q132353}}||{{wikidata|title|linked|Q132353}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |431||[[:wikidata:Q132371|Q132371]]||{{wikidata|label|linked|Q132371}}||{{wikidata|title|linked|Q132371}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |432||[[:wikidata:Q132391|Q132391]]||{{wikidata|label|linked|Q132391}}||{{wikidata|title|linked|Q132391}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |433||[[:wikidata:Q132403|Q132403]]||{{wikidata|label|linked|Q132403}}||{{wikidata|title|linked|Q132403}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |434||[[:wikidata:Q132417|Q132417]]||{{wikidata|label|linked|Q132417}}||{{wikidata|title|linked|Q132417}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |435||[[:wikidata:Q132432|Q132432]]||{{wikidata|label|linked|Q132432}}||{{wikidata|title|linked|Q132432}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |436||[[:wikidata:Q1629|Q1629]]||{{wikidata|label|linked|Q1629}}||{{wikidata|title|linked|Q1629}}||Zamboanga del Sur||Lungsod |- |437||[[:wikidata:Q132482|Q132482]]||{{wikidata|label|linked|Q132482}}||{{wikidata|title|linked|Q132482}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |438||[[:wikidata:Q1014775|Q1014775]]||{{wikidata|label|linked|Q1014775}}||{{wikidata|title|linked|Q1014775}}||Zamboanga del Norte||Lungsod |- |439||[[:wikidata:Q432169|Q432169]]||{{wikidata|label|linked|Q432169}}||{{wikidata|title|linked|Q432169}}||Zamboanga del Norte||Lungsod |- |440||[[:wikidata:Q132496|Q132496]]||{{wikidata|label|linked|Q132496}}||{{wikidata|title|linked|Q132496}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |441||[[:wikidata:Q132507|Q132507]]||{{wikidata|label|linked|Q132507}}||{{wikidata|title|linked|Q132507}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |442||[[:wikidata:Q132520|Q132520]]||{{wikidata|label|linked|Q132520}}||{{wikidata|title|linked|Q132520}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |443||[[:wikidata:Q132523|Q132523]]||{{wikidata|label|linked|Q132523}}||{{wikidata|title|linked|Q132523}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |444||[[:wikidata:Q132527|Q132527]]||{{wikidata|label|linked|Q132527}}||{{wikidata|title|linked|Q132527}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |445||[[:wikidata:Q132532|Q132532]]||{{wikidata|label|linked|Q132532}}||{{wikidata|title|linked|Q132532}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |446||[[:wikidata:Q132535|Q132535]]||{{wikidata|label|linked|Q132535}}||{{wikidata|title|linked|Q132535}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |447||[[:wikidata:Q132540|Q132540]]||{{wikidata|label|linked|Q132540}}||{{wikidata|title|linked|Q132540}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |448||[[:wikidata:Q132553|Q132553]]||{{wikidata|label|linked|Q132553}}||{{wikidata|title|linked|Q132553}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |449||[[:wikidata:Q132561|Q132561]]||{{wikidata|label|linked|Q132561}}||{{wikidata|title|linked|Q132561}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |450||[[:wikidata:Q132566|Q132566]]||{{wikidata|label|linked|Q132566}}||{{wikidata|title|linked|Q132566}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |451||[[:wikidata:Q132570|Q132570]]||{{wikidata|label|linked|Q132570}}||{{wikidata|title|linked|Q132570}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |452||[[:wikidata:Q132574|Q132574]]||{{wikidata|label|linked|Q132574}}||{{wikidata|title|linked|Q132574}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |453||[[:wikidata:Q132578|Q132578]]||{{wikidata|label|linked|Q132578}}||{{wikidata|title|linked|Q132578}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |454||[[:wikidata:Q132583|Q132583]]||{{wikidata|label|linked|Q132583}}||{{wikidata|title|linked|Q132583}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |455||[[:wikidata:Q132586|Q132586]]||{{wikidata|label|linked|Q132586}}||{{wikidata|title|linked|Q132586}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |456||[[:wikidata:Q132591|Q132591]]||{{wikidata|label|linked|Q132591}}||{{wikidata|title|linked|Q132591}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |457||[[:wikidata:Q132594|Q132594]]||{{wikidata|label|linked|Q132594}}||{{wikidata|title|linked|Q132594}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |458||[[:wikidata:Q132599|Q132599]]||{{wikidata|label|linked|Q132599}}||{{wikidata|title|linked|Q132599}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |459||[[:wikidata:Q132601|Q132601]]||{{wikidata|label|linked|Q132601}}||{{wikidata|title|linked|Q132601}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |460||[[:wikidata:Q132605|Q132605]]||{{wikidata|label|linked|Q132605}}||{{wikidata|title|linked|Q132605}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |461||[[:wikidata:Q132610|Q132610]]||{{wikidata|label|linked|Q132610}}||{{wikidata|title|linked|Q132610}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |462||[[:wikidata:Q132613|Q132613]]||{{wikidata|label|linked|Q132613}}||{{wikidata|title|linked|Q132613}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |463||[[:wikidata:Q132617|Q132617]]||{{wikidata|label|linked|Q132617}}||{{wikidata|title|linked|Q132617}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |464||[[:wikidata:Q173608|Q173608]]||{{wikidata|label|linked|Q173608}}||{{wikidata|title|linked|Q173608}}||Southern Leyte||Bayan |- |465||[[:wikidata:Q173622|Q173622]]||{{wikidata|label|linked|Q173622}}||{{wikidata|title|linked|Q173622}}||Southern Leyte||Bayan |- |466||[[:wikidata:Q173632|Q173632]]||{{wikidata|label|linked|Q173632}}||{{wikidata|title|linked|Q173632}}||Southern Leyte||Bayan |- |467||[[:wikidata:Q173641|Q173641]]||{{wikidata|label|linked|Q173641}}||{{wikidata|title|linked|Q173641}}||Southern Leyte||Bayan |- |468||[[:wikidata:Q173655|Q173655]]||{{wikidata|label|linked|Q173655}}||{{wikidata|title|linked|Q173655}}||Southern Leyte||Bayan |- |469||[[:wikidata:Q173665|Q173665]]||{{wikidata|label|linked|Q173665}}||{{wikidata|title|linked|Q173665}}||Southern Leyte||Bayan |- |470||[[:wikidata:Q173678|Q173678]]||{{wikidata|label|linked|Q173678}}||{{wikidata|title|linked|Q173678}}||Southern Leyte||Bayan |- |471||[[:wikidata:Q1025387|Q1025387]]||{{wikidata|label|linked|Q1025387}}||{{wikidata|title|linked|Q1025387}}||Southern Leyte||Lungsod |- |472||[[:wikidata:Q173688|Q173688]]||{{wikidata|label|linked|Q173688}}||{{wikidata|title|linked|Q173688}}||Southern Leyte||Bayan |- |473||[[:wikidata:Q173701|Q173701]]||{{wikidata|label|linked|Q173701}}||{{wikidata|title|linked|Q173701}}||Southern Leyte||Bayan |- |474||[[:wikidata:Q173713|Q173713]]||{{wikidata|label|linked|Q173713}}||{{wikidata|title|linked|Q173713}}||Southern Leyte||Bayan |- |475||[[:wikidata:Q173723|Q173723]]||{{wikidata|label|linked|Q173723}}||{{wikidata|title|linked|Q173723}}||Southern Leyte||Bayan |- |476||[[:wikidata:Q173735|Q173735]]||{{wikidata|label|linked|Q173735}}||{{wikidata|title|linked|Q173735}}||Southern Leyte||Bayan |- |477||[[:wikidata:Q173745|Q173745]]||{{wikidata|label|linked|Q173745}}||{{wikidata|title|linked|Q173745}}||Southern Leyte||Bayan |- |478||[[:wikidata:Q173754|Q173754]]||{{wikidata|label|linked|Q173754}}||{{wikidata|title|linked|Q173754}}||Southern Leyte||Bayan |- |479||[[:wikidata:Q173763|Q173763]]||{{wikidata|label|linked|Q173763}}||{{wikidata|title|linked|Q173763}}||Southern Leyte||Bayan |- |480||[[:wikidata:Q173774|Q173774]]||{{wikidata|label|linked|Q173774}}||{{wikidata|title|linked|Q173774}}||Southern Leyte||Bayan |- |481||[[:wikidata:Q173792|Q173792]]||{{wikidata|label|linked|Q173792}}||{{wikidata|title|linked|Q173792}}||Southern Leyte||Bayan |- |482||[[:wikidata:Q173811|Q173811]]||{{wikidata|label|linked|Q173811}}||{{wikidata|title|linked|Q173811}}||Southern Leyte||Bayan |- |483||[[:wikidata:Q816088|Q816088]]||{{wikidata|label|linked|Q816088}}||{{wikidata|title|linked|Q816088}}||Samar||Bayan |- |484||[[:wikidata:Q809957|Q809957]]||{{wikidata|label|linked|Q809957}}||{{wikidata|title|linked|Q809957}}||Samar||Bayan |- |485||[[:wikidata:Q577336|Q577336]]||{{wikidata|label|linked|Q577336}}||{{wikidata|title|linked|Q577336}}||Samar||Lungsod |- |486||[[:wikidata:Q816128|Q816128]]||{{wikidata|label|linked|Q816128}}||{{wikidata|title|linked|Q816128}}||Samar||Bayan |- |487||[[:wikidata:Q1020709|Q1020709]]||{{wikidata|label|linked|Q1020709}}||{{wikidata|title|linked|Q1020709}}||Samar||Lungsod |- |488||[[:wikidata:Q816142|Q816142]]||{{wikidata|label|linked|Q816142}}||{{wikidata|title|linked|Q816142}}||Samar||Bayan |- |489||[[:wikidata:Q816160|Q816160]]||{{wikidata|label|linked|Q816160}}||{{wikidata|title|linked|Q816160}}||Samar||Bayan |- |490||[[:wikidata:Q816184|Q816184]]||{{wikidata|label|linked|Q816184}}||{{wikidata|title|linked|Q816184}}||Samar||Bayan |- |491||[[:wikidata:Q816207|Q816207]]||{{wikidata|label|linked|Q816207}}||{{wikidata|title|linked|Q816207}}||Samar||Bayan |- |492||[[:wikidata:Q816240|Q816240]]||{{wikidata|label|linked|Q816240}}||{{wikidata|title|linked|Q816240}}||Samar||Bayan |- |493||[[:wikidata:Q816267|Q816267]]||{{wikidata|label|linked|Q816267}}||{{wikidata|title|linked|Q816267}}||Samar||Bayan |- |494||[[:wikidata:Q816296|Q816296]]||{{wikidata|label|linked|Q816296}}||{{wikidata|title|linked|Q816296}}||Samar||Bayan |- |495||[[:wikidata:Q816320|Q816320]]||{{wikidata|label|linked|Q816320}}||{{wikidata|title|linked|Q816320}}||Samar||Bayan |- |496||[[:wikidata:Q816342|Q816342]]||{{wikidata|label|linked|Q816342}}||{{wikidata|title|linked|Q816342}}||Samar||Bayan |- |497||[[:wikidata:Q252184|Q252184]]||{{wikidata|label|linked|Q252184}}||{{wikidata|title|linked|Q252184}}||Samar||Bayan |- |498||[[:wikidata:Q816396|Q816396]]||{{wikidata|label|linked|Q816396}}||{{wikidata|title|linked|Q816396}}||Samar||Bayan |- |499||[[:wikidata:Q816413|Q816413]]||{{wikidata|label|linked|Q816413}}||{{wikidata|title|linked|Q816413}}||Samar||Bayan |- |500||[[:wikidata:Q816435|Q816435]]||{{wikidata|label|linked|Q816435}}||{{wikidata|title|linked|Q816435}}||Samar||Bayan |- |501||[[:wikidata:Q816454|Q816454]]||{{wikidata|label|linked|Q816454}}||{{wikidata|title|linked|Q816454}}||Samar||Bayan |- |502||[[:wikidata:Q816471|Q816471]]||{{wikidata|label|linked|Q816471}}||{{wikidata|title|linked|Q816471}}||Samar||Bayan |- |503||[[:wikidata:Q608320|Q608320]]||{{wikidata|label|linked|Q608320}}||{{wikidata|title|linked|Q608320}}||Samar||Bayan |- |504||[[:wikidata:Q126346|Q126346]]||{{wikidata|label|linked|Q126346}}||{{wikidata|title|linked|Q126346}}||Samar||Bayan |- |505||[[:wikidata:Q816519|Q816519]]||{{wikidata|label|linked|Q816519}}||{{wikidata|title|linked|Q816519}}||Samar||Bayan |- |506||[[:wikidata:Q816542|Q816542]]||{{wikidata|label|linked|Q816542}}||{{wikidata|title|linked|Q816542}}||Samar||Bayan |- |507||[[:wikidata:Q816564|Q816564]]||{{wikidata|label|linked|Q816564}}||{{wikidata|title|linked|Q816564}}||Samar||Bayan |- |508||[[:wikidata:Q229664|Q229664]]||{{wikidata|label|linked|Q229664}}||{{wikidata|title|linked|Q229664}}||Samar||Bayan |- |509||[[:wikidata:Q174784|Q174784]]||{{wikidata|label|linked|Q174784}}||{{wikidata|title|linked|Q174784}}||Northern Samar||Bayan |- |510||[[:wikidata:Q174801|Q174801]]||{{wikidata|label|linked|Q174801}}||{{wikidata|title|linked|Q174801}}||Northern Samar||Bayan |- |511||[[:wikidata:Q174822|Q174822]]||{{wikidata|label|linked|Q174822}}||{{wikidata|title|linked|Q174822}}||Northern Samar||Bayan |- |512||[[:wikidata:Q174871|Q174871]]||{{wikidata|label|linked|Q174871}}||{{wikidata|title|linked|Q174871}}||Northern Samar||Bayan |- |513||[[:wikidata:Q174886|Q174886]]||{{wikidata|label|linked|Q174886}}||{{wikidata|title|linked|Q174886}}||Northern Samar||Bayan |- |514||[[:wikidata:Q174906|Q174906]]||{{wikidata|label|linked|Q174906}}||{{wikidata|title|linked|Q174906}}||Northern Samar||Bayan |- |515||[[:wikidata:Q174919|Q174919]]||{{wikidata|label|linked|Q174919}}||{{wikidata|title|linked|Q174919}}||Northern Samar||Bayan |- |516||[[:wikidata:Q174940|Q174940]]||{{wikidata|label|linked|Q174940}}||{{wikidata|title|linked|Q174940}}||Northern Samar||Bayan |- |517||[[:wikidata:Q174962|Q174962]]||{{wikidata|label|linked|Q174962}}||{{wikidata|title|linked|Q174962}}||Northern Samar||Bayan |- |518||[[:wikidata:Q174987|Q174987]]||{{wikidata|label|linked|Q174987}}||{{wikidata|title|linked|Q174987}}||Northern Samar||Bayan |- |519||[[:wikidata:Q175008|Q175008]]||{{wikidata|label|linked|Q175008}}||{{wikidata|title|linked|Q175008}}||Northern Samar||Bayan |- |520||[[:wikidata:Q175031|Q175031]]||{{wikidata|label|linked|Q175031}}||{{wikidata|title|linked|Q175031}}||Northern Samar||Bayan |- |521||[[:wikidata:Q175054|Q175054]]||{{wikidata|label|linked|Q175054}}||{{wikidata|title|linked|Q175054}}||Northern Samar||Bayan |- |522||[[:wikidata:Q175082|Q175082]]||{{wikidata|label|linked|Q175082}}||{{wikidata|title|linked|Q175082}}||Northern Samar||Bayan |- |523||[[:wikidata:Q175100|Q175100]]||{{wikidata|label|linked|Q175100}}||{{wikidata|title|linked|Q175100}}||Northern Samar||Bayan |- |524||[[:wikidata:Q175115|Q175115]]||{{wikidata|label|linked|Q175115}}||{{wikidata|title|linked|Q175115}}||Northern Samar||Bayan |- |525||[[:wikidata:Q175136|Q175136]]||{{wikidata|label|linked|Q175136}}||{{wikidata|title|linked|Q175136}}||Northern Samar||Bayan |- |526||[[:wikidata:Q175163|Q175163]]||{{wikidata|label|linked|Q175163}}||{{wikidata|title|linked|Q175163}}||Northern Samar||Bayan |- |527||[[:wikidata:Q175183|Q175183]]||{{wikidata|label|linked|Q175183}}||{{wikidata|title|linked|Q175183}}||Northern Samar||Bayan |- |528||[[:wikidata:Q175203|Q175203]]||{{wikidata|label|linked|Q175203}}||{{wikidata|title|linked|Q175203}}||Northern Samar||Bayan |- |529||[[:wikidata:Q175230|Q175230]]||{{wikidata|label|linked|Q175230}}||{{wikidata|title|linked|Q175230}}||Northern Samar||Bayan |- |530||[[:wikidata:Q175247|Q175247]]||{{wikidata|label|linked|Q175247}}||{{wikidata|title|linked|Q175247}}||Northern Samar||Bayan |- |531||[[:wikidata:Q175267|Q175267]]||{{wikidata|label|linked|Q175267}}||{{wikidata|title|linked|Q175267}}||Northern Samar||Bayan |- |532||[[:wikidata:Q175283|Q175283]]||{{wikidata|label|linked|Q175283}}||{{wikidata|title|linked|Q175283}}||Northern Samar||Bayan |- |533||[[:wikidata:Q212877|Q212877]]||{{wikidata|label|linked|Q212877}}||{{wikidata|title|linked|Q212877}}||Leyte||Bayan |- |534||[[:wikidata:Q212888|Q212888]]||{{wikidata|label|linked|Q212888}}||{{wikidata|title|linked|Q212888}}||Leyte||Bayan |- |535||[[:wikidata:Q212896|Q212896]]||{{wikidata|label|linked|Q212896}}||{{wikidata|title|linked|Q212896}}||Leyte||Bayan |- |536||[[:wikidata:Q212907|Q212907]]||{{wikidata|label|linked|Q212907}}||{{wikidata|title|linked|Q212907}}||Leyte||Bayan |- |537||[[:wikidata:Q212924|Q212924]]||{{wikidata|label|linked|Q212924}}||{{wikidata|title|linked|Q212924}}||Leyte||Bayan |- |538||[[:wikidata:Q212935|Q212935]]||{{wikidata|label|linked|Q212935}}||{{wikidata|title|linked|Q212935}}||Leyte||Bayan |- |539||[[:wikidata:Q812117|Q812117]]||{{wikidata|label|linked|Q812117}}||{{wikidata|title|linked|Q812117}}||Leyte||Lungsod |- |540||[[:wikidata:Q212945|Q212945]]||{{wikidata|label|linked|Q212945}}||{{wikidata|title|linked|Q212945}}||Leyte||Bayan |- |541||[[:wikidata:Q212951|Q212951]]||{{wikidata|label|linked|Q212951}}||{{wikidata|title|linked|Q212951}}||Leyte||Bayan |- |542||[[:wikidata:Q212958|Q212958]]||{{wikidata|label|linked|Q212958}}||{{wikidata|title|linked|Q212958}}||Leyte||Bayan |- |543||[[:wikidata:Q212969|Q212969]]||{{wikidata|label|linked|Q212969}}||{{wikidata|title|linked|Q212969}}||Leyte||Bayan |- |544||[[:wikidata:Q212981|Q212981]]||{{wikidata|label|linked|Q212981}}||{{wikidata|title|linked|Q212981}}||Leyte||Bayan |- |545||[[:wikidata:Q212988|Q212988]]||{{wikidata|label|linked|Q212988}}||{{wikidata|title|linked|Q212988}}||Leyte||Bayan |- |546||[[:wikidata:Q213006|Q213006]]||{{wikidata|label|linked|Q213006}}||{{wikidata|title|linked|Q213006}}||Leyte||Bayan |- |547||[[:wikidata:Q213024|Q213024]]||{{wikidata|label|linked|Q213024}}||{{wikidata|title|linked|Q213024}}||Leyte||Bayan |- |548||[[:wikidata:Q213042|Q213042]]||{{wikidata|label|linked|Q213042}}||{{wikidata|title|linked|Q213042}}||Leyte||Bayan |- |549||[[:wikidata:Q213060|Q213060]]||{{wikidata|label|linked|Q213060}}||{{wikidata|title|linked|Q213060}}||Leyte||Bayan |- |550||[[:wikidata:Q213086|Q213086]]||{{wikidata|label|linked|Q213086}}||{{wikidata|title|linked|Q213086}}||Leyte||Bayan |- |551||[[:wikidata:Q213101|Q213101]]||{{wikidata|label|linked|Q213101}}||{{wikidata|title|linked|Q213101}}||Leyte||Bayan |- |552||[[:wikidata:Q213113|Q213113]]||{{wikidata|label|linked|Q213113}}||{{wikidata|title|linked|Q213113}}||Leyte||Bayan |- |553||[[:wikidata:Q213130|Q213130]]||{{wikidata|label|linked|Q213130}}||{{wikidata|title|linked|Q213130}}||Leyte||Bayan |- |554||[[:wikidata:Q213144|Q213144]]||{{wikidata|label|linked|Q213144}}||{{wikidata|title|linked|Q213144}}||Leyte||Bayan |- |555||[[:wikidata:Q213160|Q213160]]||{{wikidata|label|linked|Q213160}}||{{wikidata|title|linked|Q213160}}||Leyte||Bayan |- |556||[[:wikidata:Q213174|Q213174]]||{{wikidata|label|linked|Q213174}}||{{wikidata|title|linked|Q213174}}||Leyte||Bayan |- |557||[[:wikidata:Q213190|Q213190]]||{{wikidata|label|linked|Q213190}}||{{wikidata|title|linked|Q213190}}||Leyte||Bayan |- |558||[[:wikidata:Q213209|Q213209]]||{{wikidata|label|linked|Q213209}}||{{wikidata|title|linked|Q213209}}||Leyte||Bayan |- |559||[[:wikidata:Q213227|Q213227]]||{{wikidata|label|linked|Q213227}}||{{wikidata|title|linked|Q213227}}||Leyte||Bayan |- |560||[[:wikidata:Q213245|Q213245]]||{{wikidata|label|linked|Q213245}}||{{wikidata|title|linked|Q213245}}||Leyte||Bayan |- |561||[[:wikidata:Q213261|Q213261]]||{{wikidata|label|linked|Q213261}}||{{wikidata|title|linked|Q213261}}||Leyte||Bayan |- |562||[[:wikidata:Q1014782|Q1014782]]||{{wikidata|label|linked|Q1014782}}||{{wikidata|title|linked|Q1014782}}||Leyte||Lungsod |- |563||[[:wikidata:Q213281|Q213281]]||{{wikidata|label|linked|Q213281}}||{{wikidata|title|linked|Q213281}}||Leyte||Bayan |- |564||[[:wikidata:Q213303|Q213303]]||{{wikidata|label|linked|Q213303}}||{{wikidata|title|linked|Q213303}}||Leyte||Bayan |- |565||[[:wikidata:Q213323|Q213323]]||{{wikidata|label|linked|Q213323}}||{{wikidata|title|linked|Q213323}}||Leyte||Bayan |- |566||[[:wikidata:Q213341|Q213341]]||{{wikidata|label|linked|Q213341}}||{{wikidata|title|linked|Q213341}}||Leyte||Bayan |- |567||[[:wikidata:Q213357|Q213357]]||{{wikidata|label|linked|Q213357}}||{{wikidata|title|linked|Q213357}}||Leyte||Bayan |- |568||[[:wikidata:Q213378|Q213378]]||{{wikidata|label|linked|Q213378}}||{{wikidata|title|linked|Q213378}}||Leyte||Bayan |- |569||[[:wikidata:Q213400|Q213400]]||{{wikidata|label|linked|Q213400}}||{{wikidata|title|linked|Q213400}}||Leyte||Bayan |- |570||[[:wikidata:Q213420|Q213420]]||{{wikidata|label|linked|Q213420}}||{{wikidata|title|linked|Q213420}}||Leyte||Bayan |- |571||[[:wikidata:Q40626|Q40626]]||{{wikidata|label|linked|Q40626}}||{{wikidata|title|linked|Q40626}}||Leyte||Lungsod |- |572||[[:wikidata:Q213431|Q213431]]||{{wikidata|label|linked|Q213431}}||{{wikidata|title|linked|Q213431}}||Leyte||Bayan |- |573||[[:wikidata:Q213442|Q213442]]||{{wikidata|label|linked|Q213442}}||{{wikidata|title|linked|Q213442}}||Leyte||Bayan |- |574||[[:wikidata:Q213455|Q213455]]||{{wikidata|label|linked|Q213455}}||{{wikidata|title|linked|Q213455}}||Leyte||Bayan |- |575||[[:wikidata:Q213463|Q213463]]||{{wikidata|label|linked|Q213463}}||{{wikidata|title|linked|Q213463}}||Leyte||Bayan |- |576||[[:wikidata:Q313880|Q313880]]||{{wikidata|label|linked|Q313880}}||{{wikidata|title|linked|Q313880}}||Eastern Samar||Bayan |- |577||[[:wikidata:Q313904|Q313904]]||{{wikidata|label|linked|Q313904}}||{{wikidata|title|linked|Q313904}}||Eastern Samar||Bayan |- |578||[[:wikidata:Q313914|Q313914]]||{{wikidata|label|linked|Q313914}}||{{wikidata|title|linked|Q313914}}||Eastern Samar||Bayan |- |579||[[:wikidata:Q894059|Q894059]]||{{wikidata|label|linked|Q894059}}||{{wikidata|title|linked|Q894059}}||Eastern Samar||Lungsod |- |580||[[:wikidata:Q313926|Q313926]]||{{wikidata|label|linked|Q313926}}||{{wikidata|title|linked|Q313926}}||Eastern Samar||Bayan |- |581||[[:wikidata:Q313939|Q313939]]||{{wikidata|label|linked|Q313939}}||{{wikidata|title|linked|Q313939}}||Eastern Samar||Bayan |- |582||[[:wikidata:Q313951|Q313951]]||{{wikidata|label|linked|Q313951}}||{{wikidata|title|linked|Q313951}}||Eastern Samar||Bayan |- |583||[[:wikidata:Q313967|Q313967]]||{{wikidata|label|linked|Q313967}}||{{wikidata|title|linked|Q313967}}||Eastern Samar||Bayan |- |584||[[:wikidata:Q313984|Q313984]]||{{wikidata|label|linked|Q313984}}||{{wikidata|title|linked|Q313984}}||Eastern Samar||Bayan |- |585||[[:wikidata:Q314002|Q314002]]||{{wikidata|label|linked|Q314002}}||{{wikidata|title|linked|Q314002}}||Eastern Samar||Bayan |- |586||[[:wikidata:Q314021|Q314021]]||{{wikidata|label|linked|Q314021}}||{{wikidata|title|linked|Q314021}}||Eastern Samar||Bayan |- |587||[[:wikidata:Q314046|Q314046]]||{{wikidata|label|linked|Q314046}}||{{wikidata|title|linked|Q314046}}||Eastern Samar||Bayan |- |588||[[:wikidata:Q314070|Q314070]]||{{wikidata|label|linked|Q314070}}||{{wikidata|title|linked|Q314070}}||Eastern Samar||Bayan |- |589||[[:wikidata:Q314096|Q314096]]||{{wikidata|label|linked|Q314096}}||{{wikidata|title|linked|Q314096}}||Eastern Samar||Bayan |- |590||[[:wikidata:Q314117|Q314117]]||{{wikidata|label|linked|Q314117}}||{{wikidata|title|linked|Q314117}}||Eastern Samar||Bayan |- |591||[[:wikidata:Q314129|Q314129]]||{{wikidata|label|linked|Q314129}}||{{wikidata|title|linked|Q314129}}||Eastern Samar||Bayan |- |592||[[:wikidata:Q314154|Q314154]]||{{wikidata|label|linked|Q314154}}||{{wikidata|title|linked|Q314154}}||Eastern Samar||Bayan |- |593||[[:wikidata:Q314175|Q314175]]||{{wikidata|label|linked|Q314175}}||{{wikidata|title|linked|Q314175}}||Eastern Samar||Bayan |- |594||[[:wikidata:Q314197|Q314197]]||{{wikidata|label|linked|Q314197}}||{{wikidata|title|linked|Q314197}}||Eastern Samar||Bayan |- |595||[[:wikidata:Q314220|Q314220]]||{{wikidata|label|linked|Q314220}}||{{wikidata|title|linked|Q314220}}||Eastern Samar||Bayan |- |596||[[:wikidata:Q314239|Q314239]]||{{wikidata|label|linked|Q314239}}||{{wikidata|title|linked|Q314239}}||Eastern Samar||Bayan |- |597||[[:wikidata:Q314257|Q314257]]||{{wikidata|label|linked|Q314257}}||{{wikidata|title|linked|Q314257}}||Eastern Samar||Bayan |- |598||[[:wikidata:Q205677|Q205677]]||{{wikidata|label|linked|Q205677}}||{{wikidata|title|linked|Q205677}}||Eastern Samar||Bayan |- |599||[[:wikidata:Q406163|Q406163]]||{{wikidata|label|linked|Q406163}}||{{wikidata|title|linked|Q406163}}||Biliran||Bayan |- |600||[[:wikidata:Q406186|Q406186]]||{{wikidata|label|linked|Q406186}}||{{wikidata|title|linked|Q406186}}||Biliran||Bayan |- |601||[[:wikidata:Q406226|Q406226]]||{{wikidata|label|linked|Q406226}}||{{wikidata|title|linked|Q406226}}||Biliran||Bayan |- |602||[[:wikidata:Q406267|Q406267]]||{{wikidata|label|linked|Q406267}}||{{wikidata|title|linked|Q406267}}||Biliran||Bayan |- |603||[[:wikidata:Q406317|Q406317]]||{{wikidata|label|linked|Q406317}}||{{wikidata|title|linked|Q406317}}||Biliran||Bayan |- |604||[[:wikidata:Q406353|Q406353]]||{{wikidata|label|linked|Q406353}}||{{wikidata|title|linked|Q406353}}||Biliran||Bayan |- |605||[[:wikidata:Q406393|Q406393]]||{{wikidata|label|linked|Q406393}}||{{wikidata|title|linked|Q406393}}||Biliran||Bayan |- |606||[[:wikidata:Q277211|Q277211]]||{{wikidata|label|linked|Q277211}}||{{wikidata|title|linked|Q277211}}||Biliran||Bayan |- |607||[[:wikidata:Q315636|Q315636]]||{{wikidata|label|linked|Q315636}}||{{wikidata|title|linked|Q315636}}||Cebu||Bayan |- |608||[[:wikidata:Q315655|Q315655]]||{{wikidata|label|linked|Q315655}}||{{wikidata|title|linked|Q315655}}||Cebu||Bayan |- |609||[[:wikidata:Q315669|Q315669]]||{{wikidata|label|linked|Q315669}}||{{wikidata|title|linked|Q315669}}||Cebu||Bayan |- |610||[[:wikidata:Q315687|Q315687]]||{{wikidata|label|linked|Q315687}}||{{wikidata|title|linked|Q315687}}||Cebu||Bayan |- |611||[[:wikidata:Q315703|Q315703]]||{{wikidata|label|linked|Q315703}}||{{wikidata|title|linked|Q315703}}||Cebu||Bayan |- |612||[[:wikidata:Q315719|Q315719]]||{{wikidata|label|linked|Q315719}}||{{wikidata|title|linked|Q315719}}||Cebu||Bayan |- |613||[[:wikidata:Q315733|Q315733]]||{{wikidata|label|linked|Q315733}}||{{wikidata|title|linked|Q315733}}||Cebu||Bayan |- |614||[[:wikidata:Q315754|Q315754]]||{{wikidata|label|linked|Q315754}}||{{wikidata|title|linked|Q315754}}||Cebu||Bayan |- |615||[[:wikidata:Q315771|Q315771]]||{{wikidata|label|linked|Q315771}}||{{wikidata|title|linked|Q315771}}||Cebu||Bayan |- |616||[[:wikidata:Q315790|Q315790]]||{{wikidata|label|linked|Q315790}}||{{wikidata|title|linked|Q315790}}||Cebu||Bayan |- |617||[[:wikidata:Q890623|Q890623]]||{{wikidata|label|linked|Q890623}}||{{wikidata|title|linked|Q890623}}||Cebu||Lungsod |- |618||[[:wikidata:Q315809|Q315809]]||{{wikidata|label|linked|Q315809}}||{{wikidata|title|linked|Q315809}}||Cebu||Bayan |- |619||[[:wikidata:Q315827|Q315827]]||{{wikidata|label|linked|Q315827}}||{{wikidata|title|linked|Q315827}}||Cebu||Bayan |- |620||[[:wikidata:Q315851|Q315851]]||{{wikidata|label|linked|Q315851}}||{{wikidata|title|linked|Q315851}}||Cebu||Lungsod |- |621||[[:wikidata:Q315882|Q315882]]||{{wikidata|label|linked|Q315882}}||{{wikidata|title|linked|Q315882}}||Cebu||Bayan |- |622||[[:wikidata:Q315900|Q315900]]||{{wikidata|label|linked|Q315900}}||{{wikidata|title|linked|Q315900}}||Cebu||Bayan |- |623||[[:wikidata:Q1467|Q1467]]||{{wikidata|label|linked|Q1467}}||{{wikidata|title|linked|Q1467}}||Cebu||Lungsod |- |624||[[:wikidata:Q315923|Q315923]]||{{wikidata|label|linked|Q315923}}||{{wikidata|title|linked|Q315923}}||Cebu||Bayan |- |625||[[:wikidata:Q315945|Q315945]]||{{wikidata|label|linked|Q315945}}||{{wikidata|title|linked|Q315945}}||Cebu||Bayan |- |626||[[:wikidata:Q315965|Q315965]]||{{wikidata|label|linked|Q315965}}||{{wikidata|title|linked|Q315965}}||Cebu||Bayan |- |627||[[:wikidata:Q315981|Q315981]]||{{wikidata|label|linked|Q315981}}||{{wikidata|title|linked|Q315981}}||Cebu||Bayan |- |628||[[:wikidata:Q316001|Q316001]]||{{wikidata|label|linked|Q316001}}||{{wikidata|title|linked|Q316001}}||Cebu||Bayan |- |629||[[:wikidata:Q1159273|Q1159273]]||{{wikidata|label|linked|Q1159273}}||{{wikidata|title|linked|Q1159273}}||Cebu||Lungsod |- |630||[[:wikidata:Q316019|Q316019]]||{{wikidata|label|linked|Q316019}}||{{wikidata|title|linked|Q316019}}||Cebu||Bayan |- |631||[[:wikidata:Q316037|Q316037]]||{{wikidata|label|linked|Q316037}}||{{wikidata|title|linked|Q316037}}||Cebu||Bayan |- |632||[[:wikidata:Q574903|Q574903]]||{{wikidata|label|linked|Q574903}}||{{wikidata|title|linked|Q574903}}||Cebu||Lungsod |- |633||[[:wikidata:Q316056|Q316056]]||{{wikidata|label|linked|Q316056}}||{{wikidata|title|linked|Q316056}}||Cebu||Bayan |- |634||[[:wikidata:Q316080|Q316080]]||{{wikidata|label|linked|Q316080}}||{{wikidata|title|linked|Q316080}}||Cebu||Bayan |- |635||[[:wikidata:Q316101|Q316101]]||{{wikidata|label|linked|Q316101}}||{{wikidata|title|linked|Q316101}}||Cebu||Bayan |- |636||[[:wikidata:Q1889017|Q1889017]]||{{wikidata|label|linked|Q1889017}}||{{wikidata|title|linked|Q1889017}}||Cebu||Lungsod |- |637||[[:wikidata:Q316125|Q316125]]||{{wikidata|label|linked|Q316125}}||{{wikidata|title|linked|Q316125}}||Cebu||Bayan |- |638||[[:wikidata:Q316146|Q316146]]||{{wikidata|label|linked|Q316146}}||{{wikidata|title|linked|Q316146}}||Cebu||Bayan |- |639||[[:wikidata:Q316171|Q316171]]||{{wikidata|label|linked|Q316171}}||{{wikidata|title|linked|Q316171}}||Cebu||Bayan |- |640||[[:wikidata:Q316197|Q316197]]||{{wikidata|label|linked|Q316197}}||{{wikidata|title|linked|Q316197}}||Cebu||Lungsod |- |641||[[:wikidata:Q316230|Q316230]]||{{wikidata|label|linked|Q316230}}||{{wikidata|title|linked|Q316230}}||Cebu||Bayan |- |642||[[:wikidata:Q316245|Q316245]]||{{wikidata|label|linked|Q316245}}||{{wikidata|title|linked|Q316245}}||Cebu||Bayan |- |643||[[:wikidata:Q316259|Q316259]]||{{wikidata|label|linked|Q316259}}||{{wikidata|title|linked|Q316259}}||Cebu||Bayan |- |644||[[:wikidata:Q316275|Q316275]]||{{wikidata|label|linked|Q316275}}||{{wikidata|title|linked|Q316275}}||Cebu||Bayan |- |645||[[:wikidata:Q316289|Q316289]]||{{wikidata|label|linked|Q316289}}||{{wikidata|title|linked|Q316289}}||Cebu||Bayan |- |646||[[:wikidata:Q316303|Q316303]]||{{wikidata|label|linked|Q316303}}||{{wikidata|title|linked|Q316303}}||Cebu||Bayan |- |647||[[:wikidata:Q316318|Q316318]]||{{wikidata|label|linked|Q316318}}||{{wikidata|title|linked|Q316318}}||Cebu||Lungsod |- |648||[[:wikidata:Q316332|Q316332]]||{{wikidata|label|linked|Q316332}}||{{wikidata|title|linked|Q316332}}||Cebu||Bayan |- |649||[[:wikidata:Q316350|Q316350]]||{{wikidata|label|linked|Q316350}}||{{wikidata|title|linked|Q316350}}||Cebu||Bayan |- |650||[[:wikidata:Q316370|Q316370]]||{{wikidata|label|linked|Q316370}}||{{wikidata|title|linked|Q316370}}||Cebu||Bayan |- |651||[[:wikidata:Q316386|Q316386]]||{{wikidata|label|linked|Q316386}}||{{wikidata|title|linked|Q316386}}||Cebu||Bayan |- |652||[[:wikidata:Q316404|Q316404]]||{{wikidata|label|linked|Q316404}}||{{wikidata|title|linked|Q316404}}||Cebu||Bayan |- |653||[[:wikidata:Q316432|Q316432]]||{{wikidata|label|linked|Q316432}}||{{wikidata|title|linked|Q316432}}||Cebu||Bayan |- |654||[[:wikidata:Q316453|Q316453]]||{{wikidata|label|linked|Q316453}}||{{wikidata|title|linked|Q316453}}||Cebu||Bayan |- |655||[[:wikidata:Q316474|Q316474]]||{{wikidata|label|linked|Q316474}}||{{wikidata|title|linked|Q316474}}||Cebu||Bayan |- |656||[[:wikidata:Q316500|Q316500]]||{{wikidata|label|linked|Q316500}}||{{wikidata|title|linked|Q316500}}||Cebu||Lungsod |- |657||[[:wikidata:Q316527|Q316527]]||{{wikidata|label|linked|Q316527}}||{{wikidata|title|linked|Q316527}}||Cebu||Lungsod |- |658||[[:wikidata:Q316547|Q316547]]||{{wikidata|label|linked|Q316547}}||{{wikidata|title|linked|Q316547}}||Cebu||Bayan |- |659||[[:wikidata:Q316564|Q316564]]||{{wikidata|label|linked|Q316564}}||{{wikidata|title|linked|Q316564}}||Cebu||Bayan |- |660||[[:wikidata:Q404369|Q404369]]||{{wikidata|label|linked|Q404369}}||{{wikidata|title|linked|Q404369}}||Bohol||Bayan |- |661||[[:wikidata:Q404403|Q404403]]||{{wikidata|label|linked|Q404403}}||{{wikidata|title|linked|Q404403}}||Bohol||Bayan |- |662||[[:wikidata:Q404434|Q404434]]||{{wikidata|label|linked|Q404434}}||{{wikidata|title|linked|Q404434}}||Bohol||Bayan |- |663||[[:wikidata:Q404459|Q404459]]||{{wikidata|label|linked|Q404459}}||{{wikidata|title|linked|Q404459}}||Bohol||Bayan |- |664||[[:wikidata:Q404489|Q404489]]||{{wikidata|label|linked|Q404489}}||{{wikidata|title|linked|Q404489}}||Bohol||Bayan |- |665||[[:wikidata:Q404519|Q404519]]||{{wikidata|label|linked|Q404519}}||{{wikidata|title|linked|Q404519}}||Bohol||Bayan |- |666||[[:wikidata:Q404549|Q404549]]||{{wikidata|label|linked|Q404549}}||{{wikidata|title|linked|Q404549}}||Bohol||Bayan |- |667||[[:wikidata:Q404581|Q404581]]||{{wikidata|label|linked|Q404581}}||{{wikidata|title|linked|Q404581}}||Bohol||Bayan |- |668||[[:wikidata:Q404604|Q404604]]||{{wikidata|label|linked|Q404604}}||{{wikidata|title|linked|Q404604}}||Bohol||Bayan |- |669||[[:wikidata:Q404623|Q404623]]||{{wikidata|label|linked|Q404623}}||{{wikidata|title|linked|Q404623}}||Bohol||Bayan |- |670||[[:wikidata:Q404652|Q404652]]||{{wikidata|label|linked|Q404652}}||{{wikidata|title|linked|Q404652}}||Bohol||Bayan |- |671||[[:wikidata:Q404680|Q404680]]||{{wikidata|label|linked|Q404680}}||{{wikidata|title|linked|Q404680}}||Bohol||Bayan |- |672||[[:wikidata:Q241239|Q241239]]||{{wikidata|label|linked|Q241239}}||{{wikidata|title|linked|Q241239}}||Bohol||Bayan |- |673||[[:wikidata:Q404750|Q404750]]||{{wikidata|label|linked|Q404750}}||{{wikidata|title|linked|Q404750}}||Bohol||Bayan |- |674||[[:wikidata:Q404775|Q404775]]||{{wikidata|label|linked|Q404775}}||{{wikidata|title|linked|Q404775}}||Bohol||Bayan |- |675||[[:wikidata:Q404799|Q404799]]||{{wikidata|label|linked|Q404799}}||{{wikidata|title|linked|Q404799}}||Bohol||Bayan |- |676||[[:wikidata:Q404825|Q404825]]||{{wikidata|label|linked|Q404825}}||{{wikidata|title|linked|Q404825}}||Bohol||Bayan |- |677||[[:wikidata:Q404854|Q404854]]||{{wikidata|label|linked|Q404854}}||{{wikidata|title|linked|Q404854}}||Bohol||Bayan |- |678||[[:wikidata:Q404882|Q404882]]||{{wikidata|label|linked|Q404882}}||{{wikidata|title|linked|Q404882}}||Bohol||Bayan |- |679||[[:wikidata:Q404908|Q404908]]||{{wikidata|label|linked|Q404908}}||{{wikidata|title|linked|Q404908}}||Bohol||Bayan |- |680||[[:wikidata:Q404930|Q404930]]||{{wikidata|label|linked|Q404930}}||{{wikidata|title|linked|Q404930}}||Bohol||Bayan |- |681||[[:wikidata:Q404951|Q404951]]||{{wikidata|label|linked|Q404951}}||{{wikidata|title|linked|Q404951}}||Bohol||Bayan |- |682||[[:wikidata:Q404976|Q404976]]||{{wikidata|label|linked|Q404976}}||{{wikidata|title|linked|Q404976}}||Bohol||Bayan |- |683||[[:wikidata:Q405005|Q405005]]||{{wikidata|label|linked|Q405005}}||{{wikidata|title|linked|Q405005}}||Bohol||Bayan |- |684||[[:wikidata:Q405058|Q405058]]||{{wikidata|label|linked|Q405058}}||{{wikidata|title|linked|Q405058}}||Bohol||Bayan |- |685||[[:wikidata:Q405088|Q405088]]||{{wikidata|label|linked|Q405088}}||{{wikidata|title|linked|Q405088}}||Bohol||Bayan |- |686||[[:wikidata:Q405110|Q405110]]||{{wikidata|label|linked|Q405110}}||{{wikidata|title|linked|Q405110}}||Bohol||Bayan |- |687||[[:wikidata:Q405141|Q405141]]||{{wikidata|label|linked|Q405141}}||{{wikidata|title|linked|Q405141}}||Bohol||Bayan |- |688||[[:wikidata:Q405171|Q405171]]||{{wikidata|label|linked|Q405171}}||{{wikidata|title|linked|Q405171}}||Bohol||Bayan |- |689||[[:wikidata:Q405197|Q405197]]||{{wikidata|label|linked|Q405197}}||{{wikidata|title|linked|Q405197}}||Bohol||Bayan |- |690||[[:wikidata:Q405224|Q405224]]||{{wikidata|label|linked|Q405224}}||{{wikidata|title|linked|Q405224}}||Bohol||Bayan |- |691||[[:wikidata:Q405268|Q405268]]||{{wikidata|label|linked|Q405268}}||{{wikidata|title|linked|Q405268}}||Bohol||Bayan |- |692||[[:wikidata:Q405303|Q405303]]||{{wikidata|label|linked|Q405303}}||{{wikidata|title|linked|Q405303}}||Bohol||Bayan |- |693||[[:wikidata:Q178330|Q178330]]||{{wikidata|label|linked|Q178330}}||{{wikidata|title|linked|Q178330}}||Bohol||Bayan |- |694||[[:wikidata:Q405384|Q405384]]||{{wikidata|label|linked|Q405384}}||{{wikidata|title|linked|Q405384}}||Bohol||Bayan |- |695||[[:wikidata:Q405427|Q405427]]||{{wikidata|label|linked|Q405427}}||{{wikidata|title|linked|Q405427}}||Bohol||Bayan |- |696||[[:wikidata:Q405472|Q405472]]||{{wikidata|label|linked|Q405472}}||{{wikidata|title|linked|Q405472}}||Bohol||Bayan |- |697||[[:wikidata:Q259298|Q259298]]||{{wikidata|label|linked|Q259298}}||{{wikidata|title|linked|Q259298}}||Bohol||Bayan |- |698||[[:wikidata:Q405544|Q405544]]||{{wikidata|label|linked|Q405544}}||{{wikidata|title|linked|Q405544}}||Bohol||Bayan |- |699||[[:wikidata:Q386388|Q386388]]||{{wikidata|label|linked|Q386388}}||{{wikidata|title|linked|Q386388}}||Bohol||Bayan |- |700||[[:wikidata:Q405628|Q405628]]||{{wikidata|label|linked|Q405628}}||{{wikidata|title|linked|Q405628}}||Bohol||Bayan |- |701||[[:wikidata:Q405674|Q405674]]||{{wikidata|label|linked|Q405674}}||{{wikidata|title|linked|Q405674}}||Bohol||Bayan |- |702||[[:wikidata:Q1826|Q1826]]||{{wikidata|label|linked|Q1826}}||{{wikidata|title|linked|Q1826}}||Bohol||Lungsod |- |703||[[:wikidata:Q405714|Q405714]]||{{wikidata|label|linked|Q405714}}||{{wikidata|title|linked|Q405714}}||Bohol||Bayan |- |704||[[:wikidata:Q405749|Q405749]]||{{wikidata|label|linked|Q405749}}||{{wikidata|title|linked|Q405749}}||Bohol||Bayan |- |705||[[:wikidata:Q405980|Q405980]]||{{wikidata|label|linked|Q405980}}||{{wikidata|title|linked|Q405980}}||Bohol||Bayan |- |706||[[:wikidata:Q406015|Q406015]]||{{wikidata|label|linked|Q406015}}||{{wikidata|title|linked|Q406015}}||Bohol||Bayan |- |707||[[:wikidata:Q406046|Q406046]]||{{wikidata|label|linked|Q406046}}||{{wikidata|title|linked|Q406046}}||Bohol||Bayan |- |708||[[:wikidata:Q174305|Q174305]]||{{wikidata|label|linked|Q174305}}||{{wikidata|title|linked|Q174305}}||Siquijor||Bayan |- |709||[[:wikidata:Q174317|Q174317]]||{{wikidata|label|linked|Q174317}}||{{wikidata|title|linked|Q174317}}||Siquijor||Bayan |- |710||[[:wikidata:Q174332|Q174332]]||{{wikidata|label|linked|Q174332}}||{{wikidata|title|linked|Q174332}}||Siquijor||Bayan |- |711||[[:wikidata:Q174343|Q174343]]||{{wikidata|label|linked|Q174343}}||{{wikidata|title|linked|Q174343}}||Siquijor||Bayan |- |712||[[:wikidata:Q174354|Q174354]]||{{wikidata|label|linked|Q174354}}||{{wikidata|title|linked|Q174354}}||Siquijor||Bayan |- |713||[[:wikidata:Q174373|Q174373]]||{{wikidata|label|linked|Q174373}}||{{wikidata|title|linked|Q174373}}||Siquijor||Bayan |- |714||[[:wikidata:Q194822|Q194822]]||{{wikidata|label|linked|Q194822}}||{{wikidata|title|linked|Q194822}}||Negros Oriental||Bayan |- |715||[[:wikidata:Q194854|Q194854]]||{{wikidata|label|linked|Q194854}}||{{wikidata|title|linked|Q194854}}||Negros Oriental||Bayan |- |716||[[:wikidata:Q194874|Q194874]]||{{wikidata|label|linked|Q194874}}||{{wikidata|title|linked|Q194874}}||Negros Oriental||Bayan |- |717||[[:wikidata:Q628590|Q628590]]||{{wikidata|label|linked|Q628590}}||{{wikidata|title|linked|Q628590}}||Negros Oriental||Lungsod |- |718||[[:wikidata:Q194900|Q194900]]||{{wikidata|label|linked|Q194900}}||{{wikidata|title|linked|Q194900}}||Negros Oriental||Bayan |- |719||[[:wikidata:Q812113|Q812113]]||{{wikidata|label|linked|Q812113}}||{{wikidata|title|linked|Q812113}}||Negros Oriental||Lungsod |- |720||[[:wikidata:Q194916|Q194916]]||{{wikidata|label|linked|Q194916}}||{{wikidata|title|linked|Q194916}}||Negros Oriental||Bayan |- |721||[[:wikidata:Q991602|Q991602]]||{{wikidata|label|linked|Q991602}}||{{wikidata|title|linked|Q991602}}||Negros Oriental||Lungsod |- |722||[[:wikidata:Q194940|Q194940]]||{{wikidata|label|linked|Q194940}}||{{wikidata|title|linked|Q194940}}||Negros Oriental||Bayan |- |723||[[:wikidata:Q873377|Q873377]]||{{wikidata|label|linked|Q873377}}||{{wikidata|title|linked|Q873377}}||Negros Oriental||Lungsod |- |724||[[:wikidata:Q195197|Q195197]]||{{wikidata|label|linked|Q195197}}||{{wikidata|title|linked|Q195197}}||Negros Oriental||Lungsod |- |725||[[:wikidata:Q194967|Q194967]]||{{wikidata|label|linked|Q194967}}||{{wikidata|title|linked|Q194967}}||Negros Oriental||Bayan |- |726||[[:wikidata:Q194983|Q194983]]||{{wikidata|label|linked|Q194983}}||{{wikidata|title|linked|Q194983}}||Negros Oriental||Bayan |- |727||[[:wikidata:Q195004|Q195004]]||{{wikidata|label|linked|Q195004}}||{{wikidata|title|linked|Q195004}}||Negros Oriental||Bayan |- |728||[[:wikidata:Q195018|Q195018]]||{{wikidata|label|linked|Q195018}}||{{wikidata|title|linked|Q195018}}||Negros Oriental||Bayan |- |729||[[:wikidata:Q195040|Q195040]]||{{wikidata|label|linked|Q195040}}||{{wikidata|title|linked|Q195040}}||Negros Oriental||Bayan |- |730||[[:wikidata:Q195056|Q195056]]||{{wikidata|label|linked|Q195056}}||{{wikidata|title|linked|Q195056}}||Negros Oriental||Bayan |- |731||[[:wikidata:Q195074|Q195074]]||{{wikidata|label|linked|Q195074}}||{{wikidata|title|linked|Q195074}}||Negros Oriental||Bayan |- |732||[[:wikidata:Q195090|Q195090]]||{{wikidata|label|linked|Q195090}}||{{wikidata|title|linked|Q195090}}||Negros Oriental||Bayan |- |733||[[:wikidata:Q195106|Q195106]]||{{wikidata|label|linked|Q195106}}||{{wikidata|title|linked|Q195106}}||Negros Oriental||Bayan |- |734||[[:wikidata:Q1020705|Q1020705]]||{{wikidata|label|linked|Q1020705}}||{{wikidata|title|linked|Q1020705}}||Negros Oriental||Lungsod |- |735||[[:wikidata:Q195121|Q195121]]||{{wikidata|label|linked|Q195121}}||{{wikidata|title|linked|Q195121}}||Negros Oriental||Bayan |- |736||[[:wikidata:Q195140|Q195140]]||{{wikidata|label|linked|Q195140}}||{{wikidata|title|linked|Q195140}}||Negros Oriental||Bayan |- |737||[[:wikidata:Q195164|Q195164]]||{{wikidata|label|linked|Q195164}}||{{wikidata|title|linked|Q195164}}||Negros Oriental||Bayan |- |738||[[:wikidata:Q145673|Q145673]]||{{wikidata|label|linked|Q145673}}||{{wikidata|title|linked|Q145673}}||Negros Oriental||Bayan |- |739||[[:wikidata:Q5217|Q5217]]||{{wikidata|label|linked|Q5217}}||{{wikidata|title|linked|Q5217}}||Negros Occidental||Bayan |- |740||[[:wikidata:Q628297|Q628297]]||{{wikidata|label|linked|Q628297}}||{{wikidata|title|linked|Q628297}}||Negros Occidental||Lungsod |- |741||[[:wikidata:Q195243|Q195243]]||{{wikidata|label|linked|Q195243}}||{{wikidata|title|linked|Q195243}}||Negros Occidental||Bayan |- |742||[[:wikidata:Q1020688|Q1020688]]||{{wikidata|label|linked|Q1020688}}||{{wikidata|title|linked|Q1020688}}||Negros Occidental||Lungsod |- |743||[[:wikidata:Q195258|Q195258]]||{{wikidata|label|linked|Q195258}}||{{wikidata|title|linked|Q195258}}||Negros Occidental||Bayan |- |744||[[:wikidata:Q195272|Q195272]]||{{wikidata|label|linked|Q195272}}||{{wikidata|title|linked|Q195272}}||Negros Occidental||Bayan |- |745||[[:wikidata:Q195287|Q195287]]||{{wikidata|label|linked|Q195287}}||{{wikidata|title|linked|Q195287}}||Negros Occidental||Bayan |- |746||[[:wikidata:Q195304|Q195304]]||{{wikidata|label|linked|Q195304}}||{{wikidata|title|linked|Q195304}}||Negros Occidental||Bayan |- |747||[[:wikidata:Q1027743|Q1027743]]||{{wikidata|label|linked|Q1027743}}||{{wikidata|title|linked|Q1027743}}||Negros Occidental||Lungsod |- |748||[[:wikidata:Q1423846|Q1423846]]||{{wikidata|label|linked|Q1423846}}||{{wikidata|title|linked|Q1423846}}||Negros Occidental||Lungsod |- |749||[[:wikidata:Q195322|Q195322]]||{{wikidata|label|linked|Q195322}}||{{wikidata|title|linked|Q195322}}||Negros Occidental||Bayan |- |750||[[:wikidata:Q195336|Q195336]]||{{wikidata|label|linked|Q195336}}||{{wikidata|title|linked|Q195336}}||Negros Occidental||Bayan |- |751||[[:wikidata:Q195352|Q195352]]||{{wikidata|label|linked|Q195352}}||{{wikidata|title|linked|Q195352}}||Negros Occidental||Bayan |- |752||[[:wikidata:Q195373|Q195373]]||{{wikidata|label|linked|Q195373}}||{{wikidata|title|linked|Q195373}}||Negros Occidental||Bayan |- |753||[[:wikidata:Q1026445|Q1026445]]||{{wikidata|label|linked|Q1026445}}||{{wikidata|title|linked|Q1026445}}||Negros Occidental||Lungsod |- |754||[[:wikidata:Q1789908|Q1789908]]||{{wikidata|label|linked|Q1789908}}||{{wikidata|title|linked|Q1789908}}||Negros Occidental||Lungsod |- |755||[[:wikidata:Q195397|Q195397]]||{{wikidata|label|linked|Q195397}}||{{wikidata|title|linked|Q195397}}||Negros Occidental||Bayan |- |756||[[:wikidata:Q195418|Q195418]]||{{wikidata|label|linked|Q195418}}||{{wikidata|title|linked|Q195418}}||Negros Occidental||Bayan |- |757||[[:wikidata:Q195438|Q195438]]||{{wikidata|label|linked|Q195438}}||{{wikidata|title|linked|Q195438}}||Negros Occidental||Bayan |- |758||[[:wikidata:Q195459|Q195459]]||{{wikidata|label|linked|Q195459}}||{{wikidata|title|linked|Q195459}}||Negros Occidental||Bayan |- |759||[[:wikidata:Q195477|Q195477]]||{{wikidata|label|linked|Q195477}}||{{wikidata|title|linked|Q195477}}||Negros Occidental||Bayan |- |760||[[:wikidata:Q195489|Q195489]]||{{wikidata|label|linked|Q195489}}||{{wikidata|title|linked|Q195489}}||Negros Occidental||Bayan |- |761||[[:wikidata:Q1787527|Q1787527]]||{{wikidata|label|linked|Q1787527}}||{{wikidata|title|linked|Q1787527}}||Negros Occidental||Bayan |- |762||[[:wikidata:Q195503|Q195503]]||{{wikidata|label|linked|Q195503}}||{{wikidata|title|linked|Q195503}}||Negros Occidental||Bayan |- |763||[[:wikidata:Q1025390|Q1025390]]||{{wikidata|label|linked|Q1025390}}||{{wikidata|title|linked|Q1025390}}||Negros Occidental||Lungsod |- |764||[[:wikidata:Q195523|Q195523]]||{{wikidata|label|linked|Q195523}}||{{wikidata|title|linked|Q195523}}||Negros Occidental||Bayan |- |765||[[:wikidata:Q1020696|Q1020696]]||{{wikidata|label|linked|Q1020696}}||{{wikidata|title|linked|Q1020696}}||Negros Occidental||Lungsod |- |766||[[:wikidata:Q1027115|Q1027115]]||{{wikidata|label|linked|Q1027115}}||{{wikidata|title|linked|Q1027115}}||Negros Occidental||Lungsod |- |767||[[:wikidata:Q1027120|Q1027120]]||{{wikidata|label|linked|Q1027120}}||{{wikidata|title|linked|Q1027120}}||Negros Occidental||Lungsod |- |768||[[:wikidata:Q195549|Q195549]]||{{wikidata|label|linked|Q195549}}||{{wikidata|title|linked|Q195549}}||Negros Occidental||Bayan |- |769||[[:wikidata:Q195569|Q195569]]||{{wikidata|label|linked|Q195569}}||{{wikidata|title|linked|Q195569}}||Negros Occidental||Bayan |- |770||[[:wikidata:Q1026021|Q1026021]]||{{wikidata|label|linked|Q1026021}}||{{wikidata|title|linked|Q1026021}}||Negros Occidental||Lungsod |- |771||[[:wikidata:Q274491|Q274491]]||{{wikidata|label|linked|Q274491}}||{{wikidata|title|linked|Q274491}}||Iloilo||Bayan |- |772||[[:wikidata:Q274508|Q274508]]||{{wikidata|label|linked|Q274508}}||{{wikidata|title|linked|Q274508}}||Iloilo||Bayan |- |773||[[:wikidata:Q274543|Q274543]]||{{wikidata|label|linked|Q274543}}||{{wikidata|title|linked|Q274543}}||Iloilo||Bayan |- |774||[[:wikidata:Q274557|Q274557]]||{{wikidata|label|linked|Q274557}}||{{wikidata|title|linked|Q274557}}||Iloilo||Bayan |- |775||[[:wikidata:Q274578|Q274578]]||{{wikidata|label|linked|Q274578}}||{{wikidata|title|linked|Q274578}}||Iloilo||Bayan |- |776||[[:wikidata:Q274595|Q274595]]||{{wikidata|label|linked|Q274595}}||{{wikidata|title|linked|Q274595}}||Iloilo||Bayan |- |777||[[:wikidata:Q82502|Q82502]]||{{wikidata|label|linked|Q82502}}||{{wikidata|title|linked|Q82502}}||Iloilo||Bayan |- |778||[[:wikidata:Q82493|Q82493]]||{{wikidata|label|linked|Q82493}}||{{wikidata|title|linked|Q82493}}||Iloilo||Bayan |- |779||[[:wikidata:Q274654|Q274654]]||{{wikidata|label|linked|Q274654}}||{{wikidata|title|linked|Q274654}}||Iloilo||Bayan |- |780||[[:wikidata:Q274671|Q274671]]||{{wikidata|label|linked|Q274671}}||{{wikidata|title|linked|Q274671}}||Iloilo||Bayan |- |781||[[:wikidata:Q274693|Q274693]]||{{wikidata|label|linked|Q274693}}||{{wikidata|title|linked|Q274693}}||Iloilo||Bayan |- |782||[[:wikidata:Q274713|Q274713]]||{{wikidata|label|linked|Q274713}}||{{wikidata|title|linked|Q274713}}||Iloilo||Bayan |- |783||[[:wikidata:Q274731|Q274731]]||{{wikidata|label|linked|Q274731}}||{{wikidata|title|linked|Q274731}}||Iloilo||Bayan |- |784||[[:wikidata:Q274749|Q274749]]||{{wikidata|label|linked|Q274749}}||{{wikidata|title|linked|Q274749}}||Iloilo||Bayan |- |785||[[:wikidata:Q274780|Q274780]]||{{wikidata|label|linked|Q274780}}||{{wikidata|title|linked|Q274780}}||Iloilo||Bayan |- |786||[[:wikidata:Q274795|Q274795]]||{{wikidata|label|linked|Q274795}}||{{wikidata|title|linked|Q274795}}||Iloilo||Bayan |- |787||[[:wikidata:Q74758|Q74758]]||{{wikidata|label|linked|Q74758}}||{{wikidata|title|linked|Q74758}}||Iloilo||Bayan |- |788||[[:wikidata:Q82506|Q82506]]||{{wikidata|label|linked|Q82506}}||{{wikidata|title|linked|Q82506}}||Iloilo||Bayan |- |789||[[:wikidata:Q274847|Q274847]]||{{wikidata|label|linked|Q274847}}||{{wikidata|title|linked|Q274847}}||Iloilo||Bayan |- |790||[[:wikidata:Q74755|Q74755]]||{{wikidata|label|linked|Q74755}}||{{wikidata|title|linked|Q74755}}||Iloilo||Bayan |- |791||[[:wikidata:Q459787|Q459787]]||{{wikidata|label|linked|Q459787}}||{{wikidata|title|linked|Q459787}}||Iloilo||Lungsod |- |792||[[:wikidata:Q82570|Q82570]]||{{wikidata|label|linked|Q82570}}||{{wikidata|title|linked|Q82570}}||Iloilo||Bayan |- |793||[[:wikidata:Q274907|Q274907]]||{{wikidata|label|linked|Q274907}}||{{wikidata|title|linked|Q274907}}||Iloilo||Bayan |- |794||[[:wikidata:Q274937|Q274937]]||{{wikidata|label|linked|Q274937}}||{{wikidata|title|linked|Q274937}}||Iloilo||Bayan |- |795||[[:wikidata:Q274961|Q274961]]||{{wikidata|label|linked|Q274961}}||{{wikidata|title|linked|Q274961}}||Iloilo||Bayan |- |796||[[:wikidata:Q274987|Q274987]]||{{wikidata|label|linked|Q274987}}||{{wikidata|title|linked|Q274987}}||Iloilo||Bayan |- |797||[[:wikidata:Q275015|Q275015]]||{{wikidata|label|linked|Q275015}}||{{wikidata|title|linked|Q275015}}||Iloilo||Bayan |- |798||[[:wikidata:Q74753|Q74753]]||{{wikidata|label|linked|Q74753}}||{{wikidata|title|linked|Q74753}}||Iloilo||Bayan |- |799||[[:wikidata:Q275071|Q275071]]||{{wikidata|label|linked|Q275071}}||{{wikidata|title|linked|Q275071}}||Iloilo||Bayan |- |800||[[:wikidata:Q275184|Q275184]]||{{wikidata|label|linked|Q275184}}||{{wikidata|title|linked|Q275184}}||Iloilo||Bayan |- |801||[[:wikidata:Q275199|Q275199]]||{{wikidata|label|linked|Q275199}}||{{wikidata|title|linked|Q275199}}||Iloilo||Bayan |- |802||[[:wikidata:Q1855693|Q1855693]]||{{wikidata|label|linked|Q1855693}}||{{wikidata|title|linked|Q1855693}}||Iloilo||Lungsod |- |803||[[:wikidata:Q275221|Q275221]]||{{wikidata|label|linked|Q275221}}||{{wikidata|title|linked|Q275221}}||Iloilo||Bayan |- |804||[[:wikidata:Q275243|Q275243]]||{{wikidata|label|linked|Q275243}}||{{wikidata|title|linked|Q275243}}||Iloilo||Bayan |- |805||[[:wikidata:Q275264|Q275264]]||{{wikidata|label|linked|Q275264}}||{{wikidata|title|linked|Q275264}}||Iloilo||Bayan |- |806||[[:wikidata:Q275280|Q275280]]||{{wikidata|label|linked|Q275280}}||{{wikidata|title|linked|Q275280}}||Iloilo||Bayan |- |807||[[:wikidata:Q275295|Q275295]]||{{wikidata|label|linked|Q275295}}||{{wikidata|title|linked|Q275295}}||Iloilo||Bayan |- |808||[[:wikidata:Q275312|Q275312]]||{{wikidata|label|linked|Q275312}}||{{wikidata|title|linked|Q275312}}||Iloilo||Bayan |- |809||[[:wikidata:Q275329|Q275329]]||{{wikidata|label|linked|Q275329}}||{{wikidata|title|linked|Q275329}}||Iloilo||Bayan |- |810||[[:wikidata:Q275347|Q275347]]||{{wikidata|label|linked|Q275347}}||{{wikidata|title|linked|Q275347}}||Iloilo||Bayan |- |811||[[:wikidata:Q275368|Q275368]]||{{wikidata|label|linked|Q275368}}||{{wikidata|title|linked|Q275368}}||Iloilo||Bayan |- |812||[[:wikidata:Q82497|Q82497]]||{{wikidata|label|linked|Q82497}}||{{wikidata|title|linked|Q82497}}||Iloilo||Bayan |- |813||[[:wikidata:Q275417|Q275417]]||{{wikidata|label|linked|Q275417}}||{{wikidata|title|linked|Q275417}}||Iloilo||Bayan |- |814||[[:wikidata:Q148064|Q148064]]||{{wikidata|label|linked|Q148064}}||{{wikidata|title|linked|Q148064}}||Iloilo||Bayan |- |815||[[:wikidata:Q313781|Q313781]]||{{wikidata|label|linked|Q313781}}||{{wikidata|title|linked|Q313781}}||Guimaras||Bayan |- |816||[[:wikidata:Q313802|Q313802]]||{{wikidata|label|linked|Q313802}}||{{wikidata|title|linked|Q313802}}||Guimaras||Bayan |- |817||[[:wikidata:Q313810|Q313810]]||{{wikidata|label|linked|Q313810}}||{{wikidata|title|linked|Q313810}}||Guimaras||Bayan |- |818||[[:wikidata:Q313825|Q313825]]||{{wikidata|label|linked|Q313825}}||{{wikidata|title|linked|Q313825}}||Guimaras||Bayan |- |819||[[:wikidata:Q313844|Q313844]]||{{wikidata|label|linked|Q313844}}||{{wikidata|title|linked|Q313844}}||Guimaras||Bayan |- |820||[[:wikidata:Q355953|Q355953]]||{{wikidata|label|linked|Q355953}}||{{wikidata|title|linked|Q355953}}||Capiz||Bayan |- |821||[[:wikidata:Q355986|Q355986]]||{{wikidata|label|linked|Q355986}}||{{wikidata|title|linked|Q355986}}||Capiz||Bayan |- |822||[[:wikidata:Q356019|Q356019]]||{{wikidata|label|linked|Q356019}}||{{wikidata|title|linked|Q356019}}||Capiz||Bayan |- |823||[[:wikidata:Q356053|Q356053]]||{{wikidata|label|linked|Q356053}}||{{wikidata|title|linked|Q356053}}||Capiz||Bayan |- |824||[[:wikidata:Q356081|Q356081]]||{{wikidata|label|linked|Q356081}}||{{wikidata|title|linked|Q356081}}||Capiz||Bayan |- |825||[[:wikidata:Q356106|Q356106]]||{{wikidata|label|linked|Q356106}}||{{wikidata|title|linked|Q356106}}||Capiz||Bayan |- |826||[[:wikidata:Q356153|Q356153]]||{{wikidata|label|linked|Q356153}}||{{wikidata|title|linked|Q356153}}||Capiz||Bayan |- |827||[[:wikidata:Q356174|Q356174]]||{{wikidata|label|linked|Q356174}}||{{wikidata|title|linked|Q356174}}||Capiz||Bayan |- |828||[[:wikidata:Q356204|Q356204]]||{{wikidata|label|linked|Q356204}}||{{wikidata|title|linked|Q356204}}||Capiz||Bayan |- |829||[[:wikidata:Q356231|Q356231]]||{{wikidata|label|linked|Q356231}}||{{wikidata|title|linked|Q356231}}||Capiz||Bayan |- |830||[[:wikidata:Q356266|Q356266]]||{{wikidata|label|linked|Q356266}}||{{wikidata|title|linked|Q356266}}||Capiz||Bayan |- |831||[[:wikidata:Q356292|Q356292]]||{{wikidata|label|linked|Q356292}}||{{wikidata|title|linked|Q356292}}||Capiz||Bayan |- |832||[[:wikidata:Q356313|Q356313]]||{{wikidata|label|linked|Q356313}}||{{wikidata|title|linked|Q356313}}||Capiz||Bayan |- |833||[[:wikidata:Q2209|Q2209]]||{{wikidata|label|linked|Q2209}}||{{wikidata|title|linked|Q2209}}||Capiz||Lungsod |- |834||[[:wikidata:Q356338|Q356338]]||{{wikidata|label|linked|Q356338}}||{{wikidata|title|linked|Q356338}}||Capiz||Bayan |- |835||[[:wikidata:Q356368|Q356368]]||{{wikidata|label|linked|Q356368}}||{{wikidata|title|linked|Q356368}}||Capiz||Bayan |- |836||[[:wikidata:Q356398|Q356398]]||{{wikidata|label|linked|Q356398}}||{{wikidata|title|linked|Q356398}}||Capiz||Bayan |- |837||[[:wikidata:Q492119|Q492119]]||{{wikidata|label|linked|Q492119}}||{{wikidata|title|linked|Q492119}}||Antique||Bayan |- |838||[[:wikidata:Q492155|Q492155]]||{{wikidata|label|linked|Q492155}}||{{wikidata|title|linked|Q492155}}||Antique||Bayan |- |839||[[:wikidata:Q492263|Q492263]]||{{wikidata|label|linked|Q492263}}||{{wikidata|title|linked|Q492263}}||Antique||Bayan |- |840||[[:wikidata:Q492325|Q492325]]||{{wikidata|label|linked|Q492325}}||{{wikidata|title|linked|Q492325}}||Antique||Bayan |- |841||[[:wikidata:Q492363|Q492363]]||{{wikidata|label|linked|Q492363}}||{{wikidata|title|linked|Q492363}}||Antique||Bayan |- |842||[[:wikidata:Q492406|Q492406]]||{{wikidata|label|linked|Q492406}}||{{wikidata|title|linked|Q492406}}||Antique||Bayan |- |843||[[:wikidata:Q144779|Q144779]]||{{wikidata|label|linked|Q144779}}||{{wikidata|title|linked|Q144779}}||Antique||Bayan |- |844||[[:wikidata:Q492479|Q492479]]||{{wikidata|label|linked|Q492479}}||{{wikidata|title|linked|Q492479}}||Antique||Bayan |- |845||[[:wikidata:Q492516|Q492516]]||{{wikidata|label|linked|Q492516}}||{{wikidata|title|linked|Q492516}}||Antique||Bayan |- |846||[[:wikidata:Q492545|Q492545]]||{{wikidata|label|linked|Q492545}}||{{wikidata|title|linked|Q492545}}||Antique||Bayan |- |847||[[:wikidata:Q492577|Q492577]]||{{wikidata|label|linked|Q492577}}||{{wikidata|title|linked|Q492577}}||Antique||Bayan |- |848||[[:wikidata:Q492619|Q492619]]||{{wikidata|label|linked|Q492619}}||{{wikidata|title|linked|Q492619}}||Antique||Bayan |- |849||[[:wikidata:Q492673|Q492673]]||{{wikidata|label|linked|Q492673}}||{{wikidata|title|linked|Q492673}}||Antique||Bayan |- |850||[[:wikidata:Q492707|Q492707]]||{{wikidata|label|linked|Q492707}}||{{wikidata|title|linked|Q492707}}||Antique||Bayan |- |851||[[:wikidata:Q492742|Q492742]]||{{wikidata|label|linked|Q492742}}||{{wikidata|title|linked|Q492742}}||Antique||Bayan |- |852||[[:wikidata:Q492780|Q492780]]||{{wikidata|label|linked|Q492780}}||{{wikidata|title|linked|Q492780}}||Antique||Bayan |- |853||[[:wikidata:Q492817|Q492817]]||{{wikidata|label|linked|Q492817}}||{{wikidata|title|linked|Q492817}}||Antique||Bayan |- |854||[[:wikidata:Q492862|Q492862]]||{{wikidata|label|linked|Q492862}}||{{wikidata|title|linked|Q492862}}||Antique||Bayan |- |855||[[:wikidata:Q434743|Q434743]]||{{wikidata|label|linked|Q434743}}||{{wikidata|title|linked|Q434743}}||Aklan||Bayan |- |856||[[:wikidata:Q626586|Q626586]]||{{wikidata|label|linked|Q626586}}||{{wikidata|title|linked|Q626586}}||Aklan||Bayan |- |857||[[:wikidata:Q569215|Q569215]]||{{wikidata|label|linked|Q569215}}||{{wikidata|title|linked|Q569215}}||Aklan||Bayan |- |858||[[:wikidata:Q626645|Q626645]]||{{wikidata|label|linked|Q626645}}||{{wikidata|title|linked|Q626645}}||Aklan||Bayan |- |859||[[:wikidata:Q576805|Q576805]]||{{wikidata|label|linked|Q576805}}||{{wikidata|title|linked|Q576805}}||Aklan||Bayan |- |860||[[:wikidata:Q626695|Q626695]]||{{wikidata|label|linked|Q626695}}||{{wikidata|title|linked|Q626695}}||Aklan||Bayan |- |861||[[:wikidata:Q626721|Q626721]]||{{wikidata|label|linked|Q626721}}||{{wikidata|title|linked|Q626721}}||Aklan||Bayan |- |862||[[:wikidata:Q626746|Q626746]]||{{wikidata|label|linked|Q626746}}||{{wikidata|title|linked|Q626746}}||Aklan||Bayan |- |863||[[:wikidata:Q626786|Q626786]]||{{wikidata|label|linked|Q626786}}||{{wikidata|title|linked|Q626786}}||Aklan||Bayan |- |864||[[:wikidata:Q626820|Q626820]]||{{wikidata|label|linked|Q626820}}||{{wikidata|title|linked|Q626820}}||Aklan||Bayan |- |865||[[:wikidata:Q626873|Q626873]]||{{wikidata|label|linked|Q626873}}||{{wikidata|title|linked|Q626873}}||Aklan||Bayan |- |866||[[:wikidata:Q626905|Q626905]]||{{wikidata|label|linked|Q626905}}||{{wikidata|title|linked|Q626905}}||Aklan||Bayan |- |867||[[:wikidata:Q626935|Q626935]]||{{wikidata|label|linked|Q626935}}||{{wikidata|title|linked|Q626935}}||Aklan||Bayan |- |868||[[:wikidata:Q626959|Q626959]]||{{wikidata|label|linked|Q626959}}||{{wikidata|title|linked|Q626959}}||Aklan||Bayan |- |869||[[:wikidata:Q626992|Q626992]]||{{wikidata|label|linked|Q626992}}||{{wikidata|title|linked|Q626992}}||Aklan||Bayan |- |870||[[:wikidata:Q627008|Q627008]]||{{wikidata|label|linked|Q627008}}||{{wikidata|title|linked|Q627008}}||Aklan||Bayan |- |871||[[:wikidata:Q627028|Q627028]]||{{wikidata|label|linked|Q627028}}||{{wikidata|title|linked|Q627028}}||Aklan||Bayan |- |872||[[:wikidata:Q174114|Q174114]]||{{wikidata|label|linked|Q174114}}||{{wikidata|title|linked|Q174114}}||Sorsogon||Bayan |- |873||[[:wikidata:Q174132|Q174132]]||{{wikidata|label|linked|Q174132}}||{{wikidata|title|linked|Q174132}}||Sorsogon||Bayan |- |874||[[:wikidata:Q174149|Q174149]]||{{wikidata|label|linked|Q174149}}||{{wikidata|title|linked|Q174149}}||Sorsogon||Bayan |- |875||[[:wikidata:Q174162|Q174162]]||{{wikidata|label|linked|Q174162}}||{{wikidata|title|linked|Q174162}}||Sorsogon||Bayan |- |876||[[:wikidata:Q174177|Q174177]]||{{wikidata|label|linked|Q174177}}||{{wikidata|title|linked|Q174177}}||Sorsogon||Bayan |- |877||[[:wikidata:Q174192|Q174192]]||{{wikidata|label|linked|Q174192}}||{{wikidata|title|linked|Q174192}}||Sorsogon||Bayan |- |878||[[:wikidata:Q174201|Q174201]]||{{wikidata|label|linked|Q174201}}||{{wikidata|title|linked|Q174201}}||Sorsogon||Bayan |- |879||[[:wikidata:Q174215|Q174215]]||{{wikidata|label|linked|Q174215}}||{{wikidata|title|linked|Q174215}}||Sorsogon||Bayan |- |880||[[:wikidata:Q174226|Q174226]]||{{wikidata|label|linked|Q174226}}||{{wikidata|title|linked|Q174226}}||Sorsogon||Bayan |- |881||[[:wikidata:Q174236|Q174236]]||{{wikidata|label|linked|Q174236}}||{{wikidata|title|linked|Q174236}}||Sorsogon||Bayan |- |882||[[:wikidata:Q174246|Q174246]]||{{wikidata|label|linked|Q174246}}||{{wikidata|title|linked|Q174246}}||Sorsogon||Bayan |- |883||[[:wikidata:Q174255|Q174255]]||{{wikidata|label|linked|Q174255}}||{{wikidata|title|linked|Q174255}}||Sorsogon||Bayan |- |884||[[:wikidata:Q174269|Q174269]]||{{wikidata|label|linked|Q174269}}||{{wikidata|title|linked|Q174269}}||Sorsogon||Bayan |- |885||[[:wikidata:Q174281|Q174281]]||{{wikidata|label|linked|Q174281}}||{{wikidata|title|linked|Q174281}}||Sorsogon||Bayan |- |886||[[:wikidata:Q174096|Q174096]]||{{wikidata|label|linked|Q174096}}||{{wikidata|title|linked|Q174096}}||Sorsogon||Lungsod |- |887||[[:wikidata:Q191416|Q191416]]||{{wikidata|label|linked|Q191416}}||{{wikidata|title|linked|Q191416}}||Masbate||Bayan |- |888||[[:wikidata:Q191438|Q191438]]||{{wikidata|label|linked|Q191438}}||{{wikidata|title|linked|Q191438}}||Masbate||Bayan |- |889||[[:wikidata:Q191453|Q191453]]||{{wikidata|label|linked|Q191453}}||{{wikidata|title|linked|Q191453}}||Masbate||Bayan |- |890||[[:wikidata:Q191463|Q191463]]||{{wikidata|label|linked|Q191463}}||{{wikidata|title|linked|Q191463}}||Masbate||Bayan |- |891||[[:wikidata:Q191478|Q191478]]||{{wikidata|label|linked|Q191478}}||{{wikidata|title|linked|Q191478}}||Masbate||Bayan |- |892||[[:wikidata:Q191482|Q191482]]||{{wikidata|label|linked|Q191482}}||{{wikidata|title|linked|Q191482}}||Masbate||Bayan |- |893||[[:wikidata:Q191490|Q191490]]||{{wikidata|label|linked|Q191490}}||{{wikidata|title|linked|Q191490}}||Masbate||Bayan |- |894||[[:wikidata:Q191496|Q191496]]||{{wikidata|label|linked|Q191496}}||{{wikidata|title|linked|Q191496}}||Masbate||Bayan |- |895||[[:wikidata:Q191501|Q191501]]||{{wikidata|label|linked|Q191501}}||{{wikidata|title|linked|Q191501}}||Masbate||Bayan |- |896||[[:wikidata:Q191512|Q191512]]||{{wikidata|label|linked|Q191512}}||{{wikidata|title|linked|Q191512}}||Masbate||Bayan |- |897||[[:wikidata:Q191651|Q191651]]||{{wikidata|label|linked|Q191651}}||{{wikidata|title|linked|Q191651}}||Masbate||Lungsod |- |898||[[:wikidata:Q191522|Q191522]]||{{wikidata|label|linked|Q191522}}||{{wikidata|title|linked|Q191522}}||Masbate||Bayan |- |899||[[:wikidata:Q191533|Q191533]]||{{wikidata|label|linked|Q191533}}||{{wikidata|title|linked|Q191533}}||Masbate||Bayan |- |900||[[:wikidata:Q191544|Q191544]]||{{wikidata|label|linked|Q191544}}||{{wikidata|title|linked|Q191544}}||Masbate||Bayan |- |901||[[:wikidata:Q191558|Q191558]]||{{wikidata|label|linked|Q191558}}||{{wikidata|title|linked|Q191558}}||Masbate||Bayan |- |902||[[:wikidata:Q191581|Q191581]]||{{wikidata|label|linked|Q191581}}||{{wikidata|title|linked|Q191581}}||Masbate||Bayan |- |903||[[:wikidata:Q191590|Q191590]]||{{wikidata|label|linked|Q191590}}||{{wikidata|title|linked|Q191590}}||Masbate||Bayan |- |904||[[:wikidata:Q191606|Q191606]]||{{wikidata|label|linked|Q191606}}||{{wikidata|title|linked|Q191606}}||Masbate||Bayan |- |905||[[:wikidata:Q191621|Q191621]]||{{wikidata|label|linked|Q191621}}||{{wikidata|title|linked|Q191621}}||Masbate||Bayan |- |906||[[:wikidata:Q191630|Q191630]]||{{wikidata|label|linked|Q191630}}||{{wikidata|title|linked|Q191630}}||Masbate||Bayan |- |907||[[:wikidata:Q191636|Q191636]]||{{wikidata|label|linked|Q191636}}||{{wikidata|title|linked|Q191636}}||Masbate||Bayan |- |908||[[:wikidata:Q192067|Q192067]]||{{wikidata|label|linked|Q192067}}||{{wikidata|title|linked|Q192067}}||Catanduanes||Bayan |- |909||[[:wikidata:Q192072|Q192072]]||{{wikidata|label|linked|Q192072}}||{{wikidata|title|linked|Q192072}}||Catanduanes||Bayan |- |910||[[:wikidata:Q192085|Q192085]]||{{wikidata|label|linked|Q192085}}||{{wikidata|title|linked|Q192085}}||Catanduanes||Bayan |- |911||[[:wikidata:Q192091|Q192091]]||{{wikidata|label|linked|Q192091}}||{{wikidata|title|linked|Q192091}}||Catanduanes||Bayan |- |912||[[:wikidata:Q192629|Q192629]]||{{wikidata|label|linked|Q192629}}||{{wikidata|title|linked|Q192629}}||Catanduanes||Bayan |- |913||[[:wikidata:Q123163|Q123163]]||{{wikidata|label|linked|Q123163}}||{{wikidata|title|linked|Q123163}}||Catanduanes||Bayan |- |914||[[:wikidata:Q192646|Q192646]]||{{wikidata|label|linked|Q192646}}||{{wikidata|title|linked|Q192646}}||Catanduanes||Bayan |- |915||[[:wikidata:Q840162|Q840162]]||{{wikidata|label|linked|Q840162}}||{{wikidata|title|linked|Q840162}}||Catanduanes||Bayan |- |916||[[:wikidata:Q192665|Q192665]]||{{wikidata|label|linked|Q192665}}||{{wikidata|title|linked|Q192665}}||Catanduanes||Bayan |- |917||[[:wikidata:Q192670|Q192670]]||{{wikidata|label|linked|Q192670}}||{{wikidata|title|linked|Q192670}}||Catanduanes||Bayan |- |918||[[:wikidata:Q192681|Q192681]]||{{wikidata|label|linked|Q192681}}||{{wikidata|title|linked|Q192681}}||Catanduanes||Bayan |- |919||[[:wikidata:Q208672|Q208672]]||{{wikidata|label|linked|Q208672}}||{{wikidata|title|linked|Q208672}}||Camarines Sur||Bayan |- |920||[[:wikidata:Q208678|Q208678]]||{{wikidata|label|linked|Q208678}}||{{wikidata|title|linked|Q208678}}||Camarines Sur||Bayan |- |921||[[:wikidata:Q208683|Q208683]]||{{wikidata|label|linked|Q208683}}||{{wikidata|title|linked|Q208683}}||Camarines Sur||Bayan |- |922||[[:wikidata:Q208690|Q208690]]||{{wikidata|label|linked|Q208690}}||{{wikidata|title|linked|Q208690}}||Camarines Sur||Bayan |- |923||[[:wikidata:Q208699|Q208699]]||{{wikidata|label|linked|Q208699}}||{{wikidata|title|linked|Q208699}}||Camarines Sur||Bayan |- |924||[[:wikidata:Q208712|Q208712]]||{{wikidata|label|linked|Q208712}}||{{wikidata|title|linked|Q208712}}||Camarines Sur||Bayan |- |925||[[:wikidata:Q208717|Q208717]]||{{wikidata|label|linked|Q208717}}||{{wikidata|title|linked|Q208717}}||Camarines Sur||Bayan |- |926||[[:wikidata:Q208727|Q208727]]||{{wikidata|label|linked|Q208727}}||{{wikidata|title|linked|Q208727}}||Camarines Sur||Bayan |- |927||[[:wikidata:Q208738|Q208738]]||{{wikidata|label|linked|Q208738}}||{{wikidata|title|linked|Q208738}}||Camarines Sur||Bayan |- |928||[[:wikidata:Q208749|Q208749]]||{{wikidata|label|linked|Q208749}}||{{wikidata|title|linked|Q208749}}||Camarines Sur||Bayan |- |929||[[:wikidata:Q208757|Q208757]]||{{wikidata|label|linked|Q208757}}||{{wikidata|title|linked|Q208757}}||Camarines Sur||Bayan |- |930||[[:wikidata:Q208765|Q208765]]||{{wikidata|label|linked|Q208765}}||{{wikidata|title|linked|Q208765}}||Camarines Sur||Bayan |- |931||[[:wikidata:Q208769|Q208769]]||{{wikidata|label|linked|Q208769}}||{{wikidata|title|linked|Q208769}}||Camarines Sur||Bayan |- |932||[[:wikidata:Q208775|Q208775]]||{{wikidata|label|linked|Q208775}}||{{wikidata|title|linked|Q208775}}||Camarines Sur||Bayan |- |933||[[:wikidata:Q208782|Q208782]]||{{wikidata|label|linked|Q208782}}||{{wikidata|title|linked|Q208782}}||Camarines Sur||Bayan |- |934||[[:wikidata:Q2205|Q2205]]||{{wikidata|label|linked|Q2205}}||{{wikidata|title|linked|Q2205}}||Camarines Sur||Lungsod |- |935||[[:wikidata:Q208792|Q208792]]||{{wikidata|label|linked|Q208792}}||{{wikidata|title|linked|Q208792}}||Camarines Sur||Bayan |- |936||[[:wikidata:Q208814|Q208814]]||{{wikidata|label|linked|Q208814}}||{{wikidata|title|linked|Q208814}}||Camarines Sur||Bayan |- |937||[[:wikidata:Q208835|Q208835]]||{{wikidata|label|linked|Q208835}}||{{wikidata|title|linked|Q208835}}||Camarines Sur||Bayan |- |938||[[:wikidata:Q208845|Q208845]]||{{wikidata|label|linked|Q208845}}||{{wikidata|title|linked|Q208845}}||Camarines Sur||Bayan |- |939||[[:wikidata:Q208852|Q208852]]||{{wikidata|label|linked|Q208852}}||{{wikidata|title|linked|Q208852}}||Camarines Sur||Bayan |- |940||[[:wikidata:Q208864|Q208864]]||{{wikidata|label|linked|Q208864}}||{{wikidata|title|linked|Q208864}}||Camarines Sur||Bayan |- |941||[[:wikidata:Q208872|Q208872]]||{{wikidata|label|linked|Q208872}}||{{wikidata|title|linked|Q208872}}||Camarines Sur||Bayan |- |942||[[:wikidata:Q2207|Q2207]]||{{wikidata|label|linked|Q2207}}||{{wikidata|title|linked|Q2207}}||Camarines Sur||Bayan |- |943||[[:wikidata:Q208878|Q208878]]||{{wikidata|label|linked|Q208878}}||{{wikidata|title|linked|Q208878}}||Camarines Sur||Bayan |- |944||[[:wikidata:Q208886|Q208886]]||{{wikidata|label|linked|Q208886}}||{{wikidata|title|linked|Q208886}}||Camarines Sur||Bayan |- |945||[[:wikidata:Q208892|Q208892]]||{{wikidata|label|linked|Q208892}}||{{wikidata|title|linked|Q208892}}||Camarines Sur||Bayan |- |946||[[:wikidata:Q208899|Q208899]]||{{wikidata|label|linked|Q208899}}||{{wikidata|title|linked|Q208899}}||Camarines Sur||Bayan |- |947||[[:wikidata:Q208919|Q208919]]||{{wikidata|label|linked|Q208919}}||{{wikidata|title|linked|Q208919}}||Camarines Sur||Bayan |- |948||[[:wikidata:Q208924|Q208924]]||{{wikidata|label|linked|Q208924}}||{{wikidata|title|linked|Q208924}}||Camarines Sur||Bayan |- |949||[[:wikidata:Q208937|Q208937]]||{{wikidata|label|linked|Q208937}}||{{wikidata|title|linked|Q208937}}||Camarines Sur||Bayan |- |950||[[:wikidata:Q208950|Q208950]]||{{wikidata|label|linked|Q208950}}||{{wikidata|title|linked|Q208950}}||Camarines Sur||Bayan |- |951||[[:wikidata:Q208966|Q208966]]||{{wikidata|label|linked|Q208966}}||{{wikidata|title|linked|Q208966}}||Camarines Sur||Bayan |- |952||[[:wikidata:Q208985|Q208985]]||{{wikidata|label|linked|Q208985}}||{{wikidata|title|linked|Q208985}}||Camarines Sur||Bayan |- |953||[[:wikidata:Q208995|Q208995]]||{{wikidata|label|linked|Q208995}}||{{wikidata|title|linked|Q208995}}||Camarines Sur||Bayan |- |954||[[:wikidata:Q209011|Q209011]]||{{wikidata|label|linked|Q209011}}||{{wikidata|title|linked|Q209011}}||Camarines Sur||Bayan |- |955||[[:wikidata:Q209024|Q209024]]||{{wikidata|label|linked|Q209024}}||{{wikidata|title|linked|Q209024}}||Camarines Sur||Bayan |- |956||[[:wikidata:Q356607|Q356607]]||{{wikidata|label|linked|Q356607}}||{{wikidata|title|linked|Q356607}}||Camarines Norte||Bayan |- |957||[[:wikidata:Q119624|Q119624]]||{{wikidata|label|linked|Q119624}}||{{wikidata|title|linked|Q119624}}||Camarines Norte||Bayan |- |958||[[:wikidata:Q356655|Q356655]]||{{wikidata|label|linked|Q356655}}||{{wikidata|title|linked|Q356655}}||Camarines Norte||Bayan |- |959||[[:wikidata:Q356681|Q356681]]||{{wikidata|label|linked|Q356681}}||{{wikidata|title|linked|Q356681}}||Camarines Norte||Bayan |- |960||[[:wikidata:Q356708|Q356708]]||{{wikidata|label|linked|Q356708}}||{{wikidata|title|linked|Q356708}}||Camarines Norte||Bayan |- |961||[[:wikidata:Q356734|Q356734]]||{{wikidata|label|linked|Q356734}}||{{wikidata|title|linked|Q356734}}||Camarines Norte||Bayan |- |962||[[:wikidata:Q356759|Q356759]]||{{wikidata|label|linked|Q356759}}||{{wikidata|title|linked|Q356759}}||Camarines Norte||Bayan |- |963||[[:wikidata:Q356803|Q356803]]||{{wikidata|label|linked|Q356803}}||{{wikidata|title|linked|Q356803}}||Camarines Norte||Bayan |- |964||[[:wikidata:Q302791|Q302791]]||{{wikidata|label|linked|Q302791}}||{{wikidata|title|linked|Q302791}}||Camarines Norte||Bayan |- |965||[[:wikidata:Q356853|Q356853]]||{{wikidata|label|linked|Q356853}}||{{wikidata|title|linked|Q356853}}||Camarines Norte||Bayan |- |966||[[:wikidata:Q356878|Q356878]]||{{wikidata|label|linked|Q356878}}||{{wikidata|title|linked|Q356878}}||Camarines Norte||Bayan |- |967||[[:wikidata:Q356898|Q356898]]||{{wikidata|label|linked|Q356898}}||{{wikidata|title|linked|Q356898}}||Camarines Norte||Bayan |- |968||[[:wikidata:Q492912|Q492912]]||{{wikidata|label|linked|Q492912}}||{{wikidata|title|linked|Q492912}}||Albay||Bayan |- |969||[[:wikidata:Q492976|Q492976]]||{{wikidata|label|linked|Q492976}}||{{wikidata|title|linked|Q492976}}||Albay||Bayan |- |970||[[:wikidata:Q493008|Q493008]]||{{wikidata|label|linked|Q493008}}||{{wikidata|title|linked|Q493008}}||Albay||Bayan |- |971||[[:wikidata:Q493032|Q493032]]||{{wikidata|label|linked|Q493032}}||{{wikidata|title|linked|Q493032}}||Albay||Bayan |- |972||[[:wikidata:Q493065|Q493065]]||{{wikidata|label|linked|Q493065}}||{{wikidata|title|linked|Q493065}}||Albay||Bayan |- |973||[[:wikidata:Q1696|Q1696]]||{{wikidata|label|linked|Q1696}}||{{wikidata|title|linked|Q1696}}||Albay||Lungsod |- |974||[[:wikidata:Q493095|Q493095]]||{{wikidata|label|linked|Q493095}}||{{wikidata|title|linked|Q493095}}||Albay||Bayan |- |975||[[:wikidata:Q1701|Q1701]]||{{wikidata|label|linked|Q1701}}||{{wikidata|title|linked|Q1701}}||Albay||Lungsod |- |976||[[:wikidata:Q493132|Q493132]]||{{wikidata|label|linked|Q493132}}||{{wikidata|title|linked|Q493132}}||Albay||Bayan |- |977||[[:wikidata:Q493178|Q493178]]||{{wikidata|label|linked|Q493178}}||{{wikidata|title|linked|Q493178}}||Albay||Bayan |- |978||[[:wikidata:Q493204|Q493204]]||{{wikidata|label|linked|Q493204}}||{{wikidata|title|linked|Q493204}}||Albay||Bayan |- |979||[[:wikidata:Q493246|Q493246]]||{{wikidata|label|linked|Q493246}}||{{wikidata|title|linked|Q493246}}||Albay||Bayan |- |980||[[:wikidata:Q256045|Q256045]]||{{wikidata|label|linked|Q256045}}||{{wikidata|title|linked|Q256045}}||Albay||Bayan |- |981||[[:wikidata:Q493326|Q493326]]||{{wikidata|label|linked|Q493326}}||{{wikidata|title|linked|Q493326}}||Albay||Bayan |- |982||[[:wikidata:Q493362|Q493362]]||{{wikidata|label|linked|Q493362}}||{{wikidata|title|linked|Q493362}}||Albay||Bayan |- |983||[[:wikidata:Q493409|Q493409]]||{{wikidata|label|linked|Q493409}}||{{wikidata|title|linked|Q493409}}||Albay||Bayan |- |984||[[:wikidata:Q1706|Q1706]]||{{wikidata|label|linked|Q1706}}||{{wikidata|title|linked|Q1706}}||Albay||Lungsod |- |985||[[:wikidata:Q493444|Q493444]]||{{wikidata|label|linked|Q493444}}||{{wikidata|title|linked|Q493444}}||Albay||Bayan |- |986||[[:wikidata:Q174497|Q174497]]||{{wikidata|label|linked|Q174497}}||{{wikidata|title|linked|Q174497}}||Romblon||Bayan |- |987||[[:wikidata:Q174511|Q174511]]||{{wikidata|label|linked|Q174511}}||{{wikidata|title|linked|Q174511}}||Romblon||Bayan |- |988||[[:wikidata:Q174525|Q174525]]||{{wikidata|label|linked|Q174525}}||{{wikidata|title|linked|Q174525}}||Romblon||Bayan |- |989||[[:wikidata:Q174544|Q174544]]||{{wikidata|label|linked|Q174544}}||{{wikidata|title|linked|Q174544}}||Romblon||Bayan |- |990||[[:wikidata:Q174562|Q174562]]||{{wikidata|label|linked|Q174562}}||{{wikidata|title|linked|Q174562}}||Romblon||Bayan |- |991||[[:wikidata:Q174575|Q174575]]||{{wikidata|label|linked|Q174575}}||{{wikidata|title|linked|Q174575}}||Romblon||Bayan |- |992||[[:wikidata:Q174591|Q174591]]||{{wikidata|label|linked|Q174591}}||{{wikidata|title|linked|Q174591}}||Romblon||Bayan |- |993||[[:wikidata:Q174607|Q174607]]||{{wikidata|label|linked|Q174607}}||{{wikidata|title|linked|Q174607}}||Romblon||Bayan |- |994||[[:wikidata:Q174620|Q174620]]||{{wikidata|label|linked|Q174620}}||{{wikidata|title|linked|Q174620}}||Romblon||Bayan |- |995||[[:wikidata:Q174632|Q174632]]||{{wikidata|label|linked|Q174632}}||{{wikidata|title|linked|Q174632}}||Romblon||Bayan |- |996||[[:wikidata:Q174649|Q174649]]||{{wikidata|label|linked|Q174649}}||{{wikidata|title|linked|Q174649}}||Romblon||Bayan |- |997||[[:wikidata:Q174659|Q174659]]||{{wikidata|label|linked|Q174659}}||{{wikidata|title|linked|Q174659}}||Romblon||Bayan |- |998||[[:wikidata:Q174667|Q174667]]||{{wikidata|label|linked|Q174667}}||{{wikidata|title|linked|Q174667}}||Romblon||Bayan |- |999||[[:wikidata:Q174676|Q174676]]||{{wikidata|label|linked|Q174676}}||{{wikidata|title|linked|Q174676}}||Romblon||Bayan |- |1000||[[:wikidata:Q174689|Q174689]]||{{wikidata|label|linked|Q174689}}||{{wikidata|title|linked|Q174689}}||Romblon||Bayan |- |1001||[[:wikidata:Q174702|Q174702]]||{{wikidata|label|linked|Q174702}}||{{wikidata|title|linked|Q174702}}||Romblon||Bayan |- |1002||[[:wikidata:Q174717|Q174717]]||{{wikidata|label|linked|Q174717}}||{{wikidata|title|linked|Q174717}}||Romblon||Bayan |- |1003||[[:wikidata:Q111338|Q111338]]||{{wikidata|label|linked|Q111338}}||{{wikidata|title|linked|Q111338}}||Palawan||Bayan |- |1004||[[:wikidata:Q111351|Q111351]]||{{wikidata|label|linked|Q111351}}||{{wikidata|title|linked|Q111351}}||Palawan||Bayan |- |1005||[[:wikidata:Q111360|Q111360]]||{{wikidata|label|linked|Q111360}}||{{wikidata|title|linked|Q111360}}||Palawan||Bayan |- |1006||[[:wikidata:Q111372|Q111372]]||{{wikidata|label|linked|Q111372}}||{{wikidata|title|linked|Q111372}}||Palawan||Bayan |- |1007||[[:wikidata:Q111378|Q111378]]||{{wikidata|label|linked|Q111378}}||{{wikidata|title|linked|Q111378}}||Palawan||Bayan |- |1008||[[:wikidata:Q111386|Q111386]]||{{wikidata|label|linked|Q111386}}||{{wikidata|title|linked|Q111386}}||Palawan||Bayan |- |1009||[[:wikidata:Q111393|Q111393]]||{{wikidata|label|linked|Q111393}}||{{wikidata|title|linked|Q111393}}||Palawan||Bayan |- |1010||[[:wikidata:Q111402|Q111402]]||{{wikidata|label|linked|Q111402}}||{{wikidata|title|linked|Q111402}}||Palawan||Bayan |- |1011||[[:wikidata:Q111414|Q111414]]||{{wikidata|label|linked|Q111414}}||{{wikidata|title|linked|Q111414}}||Palawan||Bayan |- |1012||[[:wikidata:Q111427|Q111427]]||{{wikidata|label|linked|Q111427}}||{{wikidata|title|linked|Q111427}}||Palawan||Bayan |- |1013||[[:wikidata:Q111438|Q111438]]||{{wikidata|label|linked|Q111438}}||{{wikidata|title|linked|Q111438}}||Palawan||Bayan |- |1014||[[:wikidata:Q111468|Q111468]]||{{wikidata|label|linked|Q111468}}||{{wikidata|title|linked|Q111468}}||Palawan||Bayan |- |1015||[[:wikidata:Q111483|Q111483]]||{{wikidata|label|linked|Q111483}}||{{wikidata|title|linked|Q111483}}||Palawan||Bayan |- |1016||[[:wikidata:Q111495|Q111495]]||{{wikidata|label|linked|Q111495}}||{{wikidata|title|linked|Q111495}}||Palawan||Bayan |- |1017||[[:wikidata:Q111506|Q111506]]||{{wikidata|label|linked|Q111506}}||{{wikidata|title|linked|Q111506}}||Palawan||Bayan |- |1018||[[:wikidata:Q111521|Q111521]]||{{wikidata|label|linked|Q111521}}||{{wikidata|title|linked|Q111521}}||Palawan||Bayan |- |1019||[[:wikidata:Q111535|Q111535]]||{{wikidata|label|linked|Q111535}}||{{wikidata|title|linked|Q111535}}||Palawan||Bayan |- |1020||[[:wikidata:Q111739|Q111739]]||{{wikidata|label|linked|Q111739}}||{{wikidata|title|linked|Q111739}}||Palawan||Lungsod |- |1021||[[:wikidata:Q111662|Q111662]]||{{wikidata|label|linked|Q111662}}||{{wikidata|title|linked|Q111662}}||Palawan||Bayan |- |1022||[[:wikidata:Q111677|Q111677]]||{{wikidata|label|linked|Q111677}}||{{wikidata|title|linked|Q111677}}||Palawan||Bayan |- |1023||[[:wikidata:Q111689|Q111689]]||{{wikidata|label|linked|Q111689}}||{{wikidata|title|linked|Q111689}}||Palawan||Bayan |- |1024||[[:wikidata:Q111707|Q111707]]||{{wikidata|label|linked|Q111707}}||{{wikidata|title|linked|Q111707}}||Palawan||Bayan |- |1025||[[:wikidata:Q111719|Q111719]]||{{wikidata|label|linked|Q111719}}||{{wikidata|title|linked|Q111719}}||Palawan||Bayan |- |1026||[[:wikidata:Q111730|Q111730]]||{{wikidata|label|linked|Q111730}}||{{wikidata|title|linked|Q111730}}||Palawan||Bayan |- |1027||[[:wikidata:Q107538|Q107538]]||{{wikidata|label|linked|Q107538}}||{{wikidata|title|linked|Q107538}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1028||[[:wikidata:Q107543|Q107543]]||{{wikidata|label|linked|Q107543}}||{{wikidata|title|linked|Q107543}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1029||[[:wikidata:Q107550|Q107550]]||{{wikidata|label|linked|Q107550}}||{{wikidata|title|linked|Q107550}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1030||[[:wikidata:Q107554|Q107554]]||{{wikidata|label|linked|Q107554}}||{{wikidata|title|linked|Q107554}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1031||[[:wikidata:Q107624|Q107624]]||{{wikidata|label|linked|Q107624}}||{{wikidata|title|linked|Q107624}}||Oriental Mindoro||Lungsod |- |1032||[[:wikidata:Q107559|Q107559]]||{{wikidata|label|linked|Q107559}}||{{wikidata|title|linked|Q107559}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1033||[[:wikidata:Q107567|Q107567]]||{{wikidata|label|linked|Q107567}}||{{wikidata|title|linked|Q107567}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1034||[[:wikidata:Q107573|Q107573]]||{{wikidata|label|linked|Q107573}}||{{wikidata|title|linked|Q107573}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1035||[[:wikidata:Q107578|Q107578]]||{{wikidata|label|linked|Q107578}}||{{wikidata|title|linked|Q107578}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1036||[[:wikidata:Q107585|Q107585]]||{{wikidata|label|linked|Q107585}}||{{wikidata|title|linked|Q107585}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1037||[[:wikidata:Q107593|Q107593]]||{{wikidata|label|linked|Q107593}}||{{wikidata|title|linked|Q107593}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1038||[[:wikidata:Q107598|Q107598]]||{{wikidata|label|linked|Q107598}}||{{wikidata|title|linked|Q107598}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1039||[[:wikidata:Q107606|Q107606]]||{{wikidata|label|linked|Q107606}}||{{wikidata|title|linked|Q107606}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1040||[[:wikidata:Q107612|Q107612]]||{{wikidata|label|linked|Q107612}}||{{wikidata|title|linked|Q107612}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1041||[[:wikidata:Q107618|Q107618]]||{{wikidata|label|linked|Q107618}}||{{wikidata|title|linked|Q107618}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1042||[[:wikidata:Q107454|Q107454]]||{{wikidata|label|linked|Q107454}}||{{wikidata|title|linked|Q107454}}||Occidental Mindoro||Bayan |- |1043||[[:wikidata:Q107460|Q107460]]||{{wikidata|label|linked|Q107460}}||{{wikidata|title|linked|Q107460}}||Occidental Mindoro||Bayan |- |1044||[[:wikidata:Q107465|Q107465]]||{{wikidata|label|linked|Q107465}}||{{wikidata|title|linked|Q107465}}||Occidental Mindoro||Bayan |- |1045||[[:wikidata:Q107476|Q107476]]||{{wikidata|label|linked|Q107476}}||{{wikidata|title|linked|Q107476}}||Occidental Mindoro||Bayan |- |1046||[[:wikidata:Q107482|Q107482]]||{{wikidata|label|linked|Q107482}}||{{wikidata|title|linked|Q107482}}||Occidental Mindoro||Bayan |- |1047||[[:wikidata:Q107488|Q107488]]||{{wikidata|label|linked|Q107488}}||{{wikidata|title|linked|Q107488}}||Occidental Mindoro||Bayan |- |1048||[[:wikidata:Q107493|Q107493]]||{{wikidata|label|linked|Q107493}}||{{wikidata|title|linked|Q107493}}||Occidental Mindoro||Bayan |- |1049||[[:wikidata:Q107499|Q107499]]||{{wikidata|label|linked|Q107499}}||{{wikidata|title|linked|Q107499}}||Occidental Mindoro||Bayan |- |1050||[[:wikidata:Q107505|Q107505]]||{{wikidata|label|linked|Q107505}}||{{wikidata|title|linked|Q107505}}||Occidental Mindoro||Bayan |- |1051||[[:wikidata:Q107511|Q107511]]||{{wikidata|label|linked|Q107511}}||{{wikidata|title|linked|Q107511}}||Occidental Mindoro||Bayan |- |1052||[[:wikidata:Q107519|Q107519]]||{{wikidata|label|linked|Q107519}}||{{wikidata|title|linked|Q107519}}||Occidental Mindoro||Bayan |- |1053||[[:wikidata:Q107011|Q107011]]||{{wikidata|label|linked|Q107011}}||{{wikidata|title|linked|Q107011}}||Marinduque||Bayan |- |1054||[[:wikidata:Q107023|Q107023]]||{{wikidata|label|linked|Q107023}}||{{wikidata|title|linked|Q107023}}||Marinduque||Bayan |- |1055||[[:wikidata:Q107029|Q107029]]||{{wikidata|label|linked|Q107029}}||{{wikidata|title|linked|Q107029}}||Marinduque||Bayan |- |1056||[[:wikidata:Q107034|Q107034]]||{{wikidata|label|linked|Q107034}}||{{wikidata|title|linked|Q107034}}||Marinduque||Bayan |- |1057||[[:wikidata:Q107042|Q107042]]||{{wikidata|label|linked|Q107042}}||{{wikidata|title|linked|Q107042}}||Marinduque||Bayan |- |1058||[[:wikidata:Q107048|Q107048]]||{{wikidata|label|linked|Q107048}}||{{wikidata|title|linked|Q107048}}||Marinduque||Bayan |- |1059||[[:wikidata:Q106758|Q106758]]||{{wikidata|label|linked|Q106758}}||{{wikidata|title|linked|Q106758}}||Rizal||Bayan |- |1060||[[:wikidata:Q1636|Q1636]]||{{wikidata|label|linked|Q1636}}||{{wikidata|title|linked|Q1636}}||Rizal||Lungsod |- |1061||[[:wikidata:Q106766|Q106766]]||{{wikidata|label|linked|Q106766}}||{{wikidata|title|linked|Q106766}}||Rizal||Bayan |- |1062||[[:wikidata:Q106783|Q106783]]||{{wikidata|label|linked|Q106783}}||{{wikidata|title|linked|Q106783}}||Rizal||Bayan |- |1063||[[:wikidata:Q106790|Q106790]]||{{wikidata|label|linked|Q106790}}||{{wikidata|title|linked|Q106790}}||Rizal||Bayan |- |1064||[[:wikidata:Q106796|Q106796]]||{{wikidata|label|linked|Q106796}}||{{wikidata|title|linked|Q106796}}||Rizal||Bayan |- |1065||[[:wikidata:Q106804|Q106804]]||{{wikidata|label|linked|Q106804}}||{{wikidata|title|linked|Q106804}}||Rizal||Bayan |- |1066||[[:wikidata:Q106810|Q106810]]||{{wikidata|label|linked|Q106810}}||{{wikidata|title|linked|Q106810}}||Rizal||Bayan |- |1067||[[:wikidata:Q106817|Q106817]]||{{wikidata|label|linked|Q106817}}||{{wikidata|title|linked|Q106817}}||Rizal||Bayan |- |1068||[[:wikidata:Q106825|Q106825]]||{{wikidata|label|linked|Q106825}}||{{wikidata|title|linked|Q106825}}||Rizal||Bayan |- |1069||[[:wikidata:Q106832|Q106832]]||{{wikidata|label|linked|Q106832}}||{{wikidata|title|linked|Q106832}}||Rizal||Bayan |- |1070||[[:wikidata:Q106839|Q106839]]||{{wikidata|label|linked|Q106839}}||{{wikidata|title|linked|Q106839}}||Rizal||Bayan |- |1071||[[:wikidata:Q373204|Q373204]]||{{wikidata|label|linked|Q373204}}||{{wikidata|title|linked|Q373204}}||Rizal||Bayan |- |1072||[[:wikidata:Q106848|Q106848]]||{{wikidata|label|linked|Q106848}}||{{wikidata|title|linked|Q106848}}||Rizal||Bayan |- |1073||[[:wikidata:Q103777|Q103777]]||{{wikidata|label|linked|Q103777}}||{{wikidata|title|linked|Q103777}}||Quezon||Bayan |- |1074||[[:wikidata:Q103786|Q103786]]||{{wikidata|label|linked|Q103786}}||{{wikidata|title|linked|Q103786}}||Quezon||Bayan |- |1075||[[:wikidata:Q103807|Q103807]]||{{wikidata|label|linked|Q103807}}||{{wikidata|title|linked|Q103807}}||Quezon||Bayan |- |1076||[[:wikidata:Q103815|Q103815]]||{{wikidata|label|linked|Q103815}}||{{wikidata|title|linked|Q103815}}||Quezon||Bayan |- |1077||[[:wikidata:Q103825|Q103825]]||{{wikidata|label|linked|Q103825}}||{{wikidata|title|linked|Q103825}}||Quezon||Bayan |- |1078||[[:wikidata:Q103833|Q103833]]||{{wikidata|label|linked|Q103833}}||{{wikidata|title|linked|Q103833}}||Quezon||Bayan |- |1079||[[:wikidata:Q103841|Q103841]]||{{wikidata|label|linked|Q103841}}||{{wikidata|title|linked|Q103841}}||Quezon||Bayan |- |1080||[[:wikidata:Q103872|Q103872]]||{{wikidata|label|linked|Q103872}}||{{wikidata|title|linked|Q103872}}||Quezon||Bayan |- |1081||[[:wikidata:Q103879|Q103879]]||{{wikidata|label|linked|Q103879}}||{{wikidata|title|linked|Q103879}}||Quezon||Bayan |- |1082||[[:wikidata:Q103889|Q103889]]||{{wikidata|label|linked|Q103889}}||{{wikidata|title|linked|Q103889}}||Quezon||Bayan |- |1083||[[:wikidata:Q103899|Q103899]]||{{wikidata|label|linked|Q103899}}||{{wikidata|title|linked|Q103899}}||Quezon||Bayan |- |1084||[[:wikidata:Q103905|Q103905]]||{{wikidata|label|linked|Q103905}}||{{wikidata|title|linked|Q103905}}||Quezon||Bayan |- |1085||[[:wikidata:Q103914|Q103914]]||{{wikidata|label|linked|Q103914}}||{{wikidata|title|linked|Q103914}}||Quezon||Bayan |- |1086||[[:wikidata:Q103921|Q103921]]||{{wikidata|label|linked|Q103921}}||{{wikidata|title|linked|Q103921}}||Quezon||Bayan |- |1087||[[:wikidata:Q103928|Q103928]]||{{wikidata|label|linked|Q103928}}||{{wikidata|title|linked|Q103928}}||Quezon||Bayan |- |1088||[[:wikidata:Q103935|Q103935]]||{{wikidata|label|linked|Q103935}}||{{wikidata|title|linked|Q103935}}||Quezon||Bayan |- |1089||[[:wikidata:Q103941|Q103941]]||{{wikidata|label|linked|Q103941}}||{{wikidata|title|linked|Q103941}}||Quezon||Bayan |- |1090||[[:wikidata:Q104125|Q104125]]||{{wikidata|label|linked|Q104125}}||{{wikidata|title|linked|Q104125}}||Quezon||Lungsod |- |1091||[[:wikidata:Q103947|Q103947]]||{{wikidata|label|linked|Q103947}}||{{wikidata|title|linked|Q103947}}||Quezon||Bayan |- |1092||[[:wikidata:Q103952|Q103952]]||{{wikidata|label|linked|Q103952}}||{{wikidata|title|linked|Q103952}}||Quezon||Bayan |- |1093||[[:wikidata:Q103958|Q103958]]||{{wikidata|label|linked|Q103958}}||{{wikidata|title|linked|Q103958}}||Quezon||Bayan |- |1094||[[:wikidata:Q103965|Q103965]]||{{wikidata|label|linked|Q103965}}||{{wikidata|title|linked|Q103965}}||Quezon||Bayan |- |1095||[[:wikidata:Q103971|Q103971]]||{{wikidata|label|linked|Q103971}}||{{wikidata|title|linked|Q103971}}||Quezon||Bayan |- |1096||[[:wikidata:Q103976|Q103976]]||{{wikidata|label|linked|Q103976}}||{{wikidata|title|linked|Q103976}}||Quezon||Bayan |- |1097||[[:wikidata:Q103981|Q103981]]||{{wikidata|label|linked|Q103981}}||{{wikidata|title|linked|Q103981}}||Quezon||Bayan |- |1098||[[:wikidata:Q103987|Q103987]]||{{wikidata|label|linked|Q103987}}||{{wikidata|title|linked|Q103987}}||Quezon||Bayan |- |1099||[[:wikidata:Q103996|Q103996]]||{{wikidata|label|linked|Q103996}}||{{wikidata|title|linked|Q103996}}||Quezon||Bayan |- |1100||[[:wikidata:Q104005|Q104005]]||{{wikidata|label|linked|Q104005}}||{{wikidata|title|linked|Q104005}}||Quezon||Bayan |- |1101||[[:wikidata:Q104011|Q104011]]||{{wikidata|label|linked|Q104011}}||{{wikidata|title|linked|Q104011}}||Quezon||Bayan |- |1102||[[:wikidata:Q104020|Q104020]]||{{wikidata|label|linked|Q104020}}||{{wikidata|title|linked|Q104020}}||Quezon||Bayan |- |1103||[[:wikidata:Q104026|Q104026]]||{{wikidata|label|linked|Q104026}}||{{wikidata|title|linked|Q104026}}||Quezon||Bayan |- |1104||[[:wikidata:Q104037|Q104037]]||{{wikidata|label|linked|Q104037}}||{{wikidata|title|linked|Q104037}}||Quezon||Bayan |- |1105||[[:wikidata:Q104044|Q104044]]||{{wikidata|label|linked|Q104044}}||{{wikidata|title|linked|Q104044}}||Quezon||Bayan |- |1106||[[:wikidata:Q104052|Q104052]]||{{wikidata|label|linked|Q104052}}||{{wikidata|title|linked|Q104052}}||Quezon||Bayan |- |1107||[[:wikidata:Q104063|Q104063]]||{{wikidata|label|linked|Q104063}}||{{wikidata|title|linked|Q104063}}||Quezon||Bayan |- |1108||[[:wikidata:Q104071|Q104071]]||{{wikidata|label|linked|Q104071}}||{{wikidata|title|linked|Q104071}}||Quezon||Bayan |- |1109||[[:wikidata:Q104078|Q104078]]||{{wikidata|label|linked|Q104078}}||{{wikidata|title|linked|Q104078}}||Quezon||Bayan |- |1110||[[:wikidata:Q104087|Q104087]]||{{wikidata|label|linked|Q104087}}||{{wikidata|title|linked|Q104087}}||Quezon||Bayan |- |1111||[[:wikidata:Q104113|Q104113]]||{{wikidata|label|linked|Q104113}}||{{wikidata|title|linked|Q104113}}||Quezon||Lungsod |- |1112||[[:wikidata:Q104092|Q104092]]||{{wikidata|label|linked|Q104092}}||{{wikidata|title|linked|Q104092}}||Quezon||Bayan |- |1113||[[:wikidata:Q104099|Q104099]]||{{wikidata|label|linked|Q104099}}||{{wikidata|title|linked|Q104099}}||Quezon||Bayan |- |1114||[[:wikidata:Q63750|Q63750]]||{{wikidata|label|linked|Q63750}}||{{wikidata|title|linked|Q63750}}||Laguna||Bayan |- |1115||[[:wikidata:Q63763|Q63763]]||{{wikidata|label|linked|Q63763}}||{{wikidata|title|linked|Q63763}}||Laguna||Bayan |- |1116||[[:wikidata:Q75961|Q75961]]||{{wikidata|label|linked|Q75961}}||{{wikidata|title|linked|Q75961}}||Laguna||Lungsod |- |1117||[[:wikidata:Q25096|Q25096]]||{{wikidata|label|linked|Q25096}}||{{wikidata|title|linked|Q25096}}||Laguna||Lungsod |- |1118||[[:wikidata:Q75978|Q75978]]||{{wikidata|label|linked|Q75978}}||{{wikidata|title|linked|Q75978}}||Laguna||Lungsod |- |1119||[[:wikidata:Q69739|Q69739]]||{{wikidata|label|linked|Q69739}}||{{wikidata|title|linked|Q69739}}||Laguna||Bayan |- |1120||[[:wikidata:Q69749|Q69749]]||{{wikidata|label|linked|Q69749}}||{{wikidata|title|linked|Q69749}}||Laguna||Bayan |- |1121||[[:wikidata:Q69759|Q69759]]||{{wikidata|label|linked|Q69759}}||{{wikidata|title|linked|Q69759}}||Laguna||Bayan |- |1122||[[:wikidata:Q69771|Q69771]]||{{wikidata|label|linked|Q69771}}||{{wikidata|title|linked|Q69771}}||Laguna||Bayan |- |1123||[[:wikidata:Q69781|Q69781]]||{{wikidata|label|linked|Q69781}}||{{wikidata|title|linked|Q69781}}||Laguna||Bayan |- |1124||[[:wikidata:Q69793|Q69793]]||{{wikidata|label|linked|Q69793}}||{{wikidata|title|linked|Q69793}}||Laguna||Bayan |- |1125||[[:wikidata:Q69812|Q69812]]||{{wikidata|label|linked|Q69812}}||{{wikidata|title|linked|Q69812}}||Laguna||Bayan |- |1126||[[:wikidata:Q69824|Q69824]]||{{wikidata|label|linked|Q69824}}||{{wikidata|title|linked|Q69824}}||Laguna||Bayan |- |1127||[[:wikidata:Q75875|Q75875]]||{{wikidata|label|linked|Q75875}}||{{wikidata|title|linked|Q75875}}||Laguna||Bayan |- |1128||[[:wikidata:Q75881|Q75881]]||{{wikidata|label|linked|Q75881}}||{{wikidata|title|linked|Q75881}}||Laguna||Bayan |- |1129||[[:wikidata:Q75888|Q75888]]||{{wikidata|label|linked|Q75888}}||{{wikidata|title|linked|Q75888}}||Laguna||Bayan |- |1130||[[:wikidata:Q75895|Q75895]]||{{wikidata|label|linked|Q75895}}||{{wikidata|title|linked|Q75895}}||Laguna||Bayan |- |1131||[[:wikidata:Q75899|Q75899]]||{{wikidata|label|linked|Q75899}}||{{wikidata|title|linked|Q75899}}||Laguna||Bayan |- |1132||[[:wikidata:Q75905|Q75905]]||{{wikidata|label|linked|Q75905}}||{{wikidata|title|linked|Q75905}}||Laguna||Bayan |- |1133||[[:wikidata:Q75910|Q75910]]||{{wikidata|label|linked|Q75910}}||{{wikidata|title|linked|Q75910}}||Laguna||Bayan |- |1134||[[:wikidata:Q75918|Q75918]]||{{wikidata|label|linked|Q75918}}||{{wikidata|title|linked|Q75918}}||Laguna||Bayan |- |1135||[[:wikidata:Q75923|Q75923]]||{{wikidata|label|linked|Q75923}}||{{wikidata|title|linked|Q75923}}||Laguna||Bayan |- |1136||[[:wikidata:Q75928|Q75928]]||{{wikidata|label|linked|Q75928}}||{{wikidata|title|linked|Q75928}}||Laguna||Bayan |- |1137||[[:wikidata:Q76001|Q76001]]||{{wikidata|label|linked|Q76001}}||{{wikidata|title|linked|Q76001}}||Laguna||Lungsod |- |1138||[[:wikidata:Q75933|Q75933]]||{{wikidata|label|linked|Q75933}}||{{wikidata|title|linked|Q75933}}||Laguna||Lungsod |- |1139||[[:wikidata:Q75938|Q75938]]||{{wikidata|label|linked|Q75938}}||{{wikidata|title|linked|Q75938}}||Laguna||Bayan |- |1140||[[:wikidata:Q75943|Q75943]]||{{wikidata|label|linked|Q75943}}||{{wikidata|title|linked|Q75943}}||Laguna||Bayan |- |1141||[[:wikidata:Q76010|Q76010]]||{{wikidata|label|linked|Q76010}}||{{wikidata|title|linked|Q76010}}||Laguna||Lungsod |- |1142||[[:wikidata:Q75948|Q75948]]||{{wikidata|label|linked|Q75948}}||{{wikidata|title|linked|Q75948}}||Laguna||Bayan |- |1143||[[:wikidata:Q75953|Q75953]]||{{wikidata|label|linked|Q75953}}||{{wikidata|title|linked|Q75953}}||Laguna||Bayan |- |1144||[[:wikidata:Q62600|Q62600]]||{{wikidata|label|linked|Q62600}}||{{wikidata|title|linked|Q62600}}||Cavite||Bayan |- |1145||[[:wikidata:Q62606|Q62606]]||{{wikidata|label|linked|Q62606}}||{{wikidata|title|linked|Q62606}}||Cavite||Bayan |- |1146||[[:wikidata:Q63129|Q63129]]||{{wikidata|label|linked|Q63129}}||{{wikidata|title|linked|Q63129}}||Cavite||Lungsod |- |1147||[[:wikidata:Q62611|Q62611]]||{{wikidata|label|linked|Q62611}}||{{wikidata|title|linked|Q62611}}||Cavite||Bayan |- |1148||[[:wikidata:Q1482|Q1482]]||{{wikidata|label|linked|Q1482}}||{{wikidata|title|linked|Q1482}}||Cavite||Lungsod |- |1149||[[:wikidata:Q63139|Q63139]]||{{wikidata|label|linked|Q63139}}||{{wikidata|title|linked|Q63139}}||Cavite||Lungsod |- |1150||[[:wikidata:Q62719|Q62719]]||{{wikidata|label|linked|Q62719}}||{{wikidata|title|linked|Q62719}}||Cavite||Bayan |- |1151||[[:wikidata:Q62638|Q62638]]||{{wikidata|label|linked|Q62638}}||{{wikidata|title|linked|Q62638}}||Cavite||Bayan |- |1152||[[:wikidata:Q62723|Q62723]]||{{wikidata|label|linked|Q62723}}||{{wikidata|title|linked|Q62723}}||Cavite||Lungsod |- |1153||[[:wikidata:Q63145|Q63145]]||{{wikidata|label|linked|Q63145}}||{{wikidata|title|linked|Q63145}}||Cavite||Lungsod |- |1154||[[:wikidata:Q62729|Q62729]]||{{wikidata|label|linked|Q62729}}||{{wikidata|title|linked|Q62729}}||Cavite||Bayan |- |1155||[[:wikidata:Q62755|Q62755]]||{{wikidata|label|linked|Q62755}}||{{wikidata|title|linked|Q62755}}||Cavite||Bayan |- |1156||[[:wikidata:Q62771|Q62771]]||{{wikidata|label|linked|Q62771}}||{{wikidata|title|linked|Q62771}}||Cavite||Bayan |- |1157||[[:wikidata:Q62776|Q62776]]||{{wikidata|label|linked|Q62776}}||{{wikidata|title|linked|Q62776}}||Cavite||Bayan |- |1158||[[:wikidata:Q62784|Q62784]]||{{wikidata|label|linked|Q62784}}||{{wikidata|title|linked|Q62784}}||Cavite||Bayan |- |1159||[[:wikidata:Q62799|Q62799]]||{{wikidata|label|linked|Q62799}}||{{wikidata|title|linked|Q62799}}||Cavite||Bayan |- |1160||[[:wikidata:Q63096|Q63096]]||{{wikidata|label|linked|Q63096}}||{{wikidata|title|linked|Q63096}}||Cavite||Bayan |- |1161||[[:wikidata:Q63102|Q63102]]||{{wikidata|label|linked|Q63102}}||{{wikidata|title|linked|Q63102}}||Cavite||Bayan |- |1162||[[:wikidata:Q63110|Q63110]]||{{wikidata|label|linked|Q63110}}||{{wikidata|title|linked|Q63110}}||Cavite||Bayan |- |1163||[[:wikidata:Q63154|Q63154]]||{{wikidata|label|linked|Q63154}}||{{wikidata|title|linked|Q63154}}||Cavite||Lungsod |- |1164||[[:wikidata:Q63115|Q63115]]||{{wikidata|label|linked|Q63115}}||{{wikidata|title|linked|Q63115}}||Cavite||Bayan |- |1165||[[:wikidata:Q63124|Q63124]]||{{wikidata|label|linked|Q63124}}||{{wikidata|title|linked|Q63124}}||Cavite||Bayan |- |1166||[[:wikidata:Q63160|Q63160]]||{{wikidata|label|linked|Q63160}}||{{wikidata|title|linked|Q63160}}||Cavite||Lungsod |- |1167||[[:wikidata:Q59250|Q59250]]||{{wikidata|label|linked|Q59250}}||{{wikidata|title|linked|Q59250}}||Batangas||Bayan |- |1168||[[:wikidata:Q59251|Q59251]]||{{wikidata|label|linked|Q59251}}||{{wikidata|title|linked|Q59251}}||Batangas||Bayan |- |1169||[[:wikidata:Q59252|Q59252]]||{{wikidata|label|linked|Q59252}}||{{wikidata|title|linked|Q59252}}||Batangas||Bayan |- |1170||[[:wikidata:Q59253|Q59253]]||{{wikidata|label|linked|Q59253}}||{{wikidata|title|linked|Q59253}}||Batangas||Bayan |- |1171||[[:wikidata:Q1723|Q1723]]||{{wikidata|label|linked|Q1723}}||{{wikidata|title|linked|Q1723}}||Batangas||Lungsod |- |1172||[[:wikidata:Q59272|Q59272]]||{{wikidata|label|linked|Q59272}}||{{wikidata|title|linked|Q59272}}||Batangas||Bayan |- |1173||[[:wikidata:Q59276|Q59276]]||{{wikidata|label|linked|Q59276}}||{{wikidata|title|linked|Q59276}}||Batangas||Lungsod |- |1174||[[:wikidata:Q59279|Q59279]]||{{wikidata|label|linked|Q59279}}||{{wikidata|title|linked|Q59279}}||Batangas||Bayan |- |1175||[[:wikidata:Q59287|Q59287]]||{{wikidata|label|linked|Q59287}}||{{wikidata|title|linked|Q59287}}||Batangas||Bayan |- |1176||[[:wikidata:Q59304|Q59304]]||{{wikidata|label|linked|Q59304}}||{{wikidata|title|linked|Q59304}}||Batangas||Bayan |- |1177||[[:wikidata:Q59308|Q59308]]||{{wikidata|label|linked|Q59308}}||{{wikidata|title|linked|Q59308}}||Batangas||Bayan |- |1178||[[:wikidata:Q59311|Q59311]]||{{wikidata|label|linked|Q59311}}||{{wikidata|title|linked|Q59311}}||Batangas||Bayan |- |1179||[[:wikidata:Q59312|Q59312]]||{{wikidata|label|linked|Q59312}}||{{wikidata|title|linked|Q59312}}||Batangas||Bayan |- |1180||[[:wikidata:Q1725|Q1725]]||{{wikidata|label|linked|Q1725}}||{{wikidata|title|linked|Q1725}}||Batangas||Lungsod |- |1181||[[:wikidata:Q803199|Q803199]]||{{wikidata|label|linked|Q803199}}||{{wikidata|title|linked|Q803199}}||Batangas||Bayan |- |1182||[[:wikidata:Q59313|Q59313]]||{{wikidata|label|linked|Q59313}}||{{wikidata|title|linked|Q59313}}||Batangas||Bayan |- |1183||[[:wikidata:Q59731|Q59731]]||{{wikidata|label|linked|Q59731}}||{{wikidata|title|linked|Q59731}}||Batangas||Bayan |- |1184||[[:wikidata:Q59740|Q59740]]||{{wikidata|label|linked|Q59740}}||{{wikidata|title|linked|Q59740}}||Batangas||Bayan |- |1185||[[:wikidata:Q59745|Q59745]]||{{wikidata|label|linked|Q59745}}||{{wikidata|title|linked|Q59745}}||Batangas||Bayan |- |1186||[[:wikidata:Q59749|Q59749]]||{{wikidata|label|linked|Q59749}}||{{wikidata|title|linked|Q59749}}||Batangas||Bayan |- |1187||[[:wikidata:Q59758|Q59758]]||{{wikidata|label|linked|Q59758}}||{{wikidata|title|linked|Q59758}}||Batangas||Bayan |- |1188||[[:wikidata:Q59764|Q59764]]||{{wikidata|label|linked|Q59764}}||{{wikidata|title|linked|Q59764}}||Batangas||Bayan |- |1189||[[:wikidata:Q59770|Q59770]]||{{wikidata|label|linked|Q59770}}||{{wikidata|title|linked|Q59770}}||Batangas||Bayan |- |1190||[[:wikidata:Q59773|Q59773]]||{{wikidata|label|linked|Q59773}}||{{wikidata|title|linked|Q59773}}||Batangas||Bayan |- |1191||[[:wikidata:Q59777|Q59777]]||{{wikidata|label|linked|Q59777}}||{{wikidata|title|linked|Q59777}}||Batangas||Bayan |- |1192||[[:wikidata:Q59784|Q59784]]||{{wikidata|label|linked|Q59784}}||{{wikidata|title|linked|Q59784}}||Batangas||Bayan |- |1193||[[:wikidata:Q59788|Q59788]]||{{wikidata|label|linked|Q59788}}||{{wikidata|title|linked|Q59788}}||Batangas||Bayan |- |1194||[[:wikidata:Q59799|Q59799]]||{{wikidata|label|linked|Q59799}}||{{wikidata|title|linked|Q59799}}||Batangas||Lungsod |- |1195||[[:wikidata:Q59814|Q59814]]||{{wikidata|label|linked|Q59814}}||{{wikidata|title|linked|Q59814}}||Batangas||Bayan |- |1196||[[:wikidata:Q59825|Q59825]]||{{wikidata|label|linked|Q59825}}||{{wikidata|title|linked|Q59825}}||Batangas||Bayan |- |1197||[[:wikidata:Q1730|Q1730]]||{{wikidata|label|linked|Q1730}}||{{wikidata|title|linked|Q1730}}||Batangas||Lungsod |- |1198||[[:wikidata:Q59830|Q59830]]||{{wikidata|label|linked|Q59830}}||{{wikidata|title|linked|Q59830}}||Batangas||Bayan |- |1199||[[:wikidata:Q59835|Q59835]]||{{wikidata|label|linked|Q59835}}||{{wikidata|title|linked|Q59835}}||Batangas||Bayan |- |1200||[[:wikidata:Q59844|Q59844]]||{{wikidata|label|linked|Q59844}}||{{wikidata|title|linked|Q59844}}||Batangas||Bayan |- |1201||[[:wikidata:Q56529|Q56529]]||{{wikidata|label|linked|Q56529}}||{{wikidata|title|linked|Q56529}}||Zambales||Bayan |- |1202||[[:wikidata:Q56533|Q56533]]||{{wikidata|label|linked|Q56533}}||{{wikidata|title|linked|Q56533}}||Zambales||Bayan |- |1203||[[:wikidata:Q56538|Q56538]]||{{wikidata|label|linked|Q56538}}||{{wikidata|title|linked|Q56538}}||Zambales||Bayan |- |1204||[[:wikidata:Q56561|Q56561]]||{{wikidata|label|linked|Q56561}}||{{wikidata|title|linked|Q56561}}||Zambales||Bayan |- |1205||[[:wikidata:Q56566|Q56566]]||{{wikidata|label|linked|Q56566}}||{{wikidata|title|linked|Q56566}}||Zambales||Bayan |- |1206||[[:wikidata:Q56572|Q56572]]||{{wikidata|label|linked|Q56572}}||{{wikidata|title|linked|Q56572}}||Zambales||Bayan |- |1207||[[:wikidata:Q56759|Q56759]]||{{wikidata|label|linked|Q56759}}||{{wikidata|title|linked|Q56759}}||Zambales||Lungsod |- |1208||[[:wikidata:Q56575|Q56575]]||{{wikidata|label|linked|Q56575}}||{{wikidata|title|linked|Q56575}}||Zambales||Bayan |- |1209||[[:wikidata:Q56581|Q56581]]||{{wikidata|label|linked|Q56581}}||{{wikidata|title|linked|Q56581}}||Zambales||Bayan |- |1210||[[:wikidata:Q56584|Q56584]]||{{wikidata|label|linked|Q56584}}||{{wikidata|title|linked|Q56584}}||Zambales||Bayan |- |1211||[[:wikidata:Q56623|Q56623]]||{{wikidata|label|linked|Q56623}}||{{wikidata|title|linked|Q56623}}||Zambales||Bayan |- |1212||[[:wikidata:Q56647|Q56647]]||{{wikidata|label|linked|Q56647}}||{{wikidata|title|linked|Q56647}}||Zambales||Bayan |- |1213||[[:wikidata:Q56656|Q56656]]||{{wikidata|label|linked|Q56656}}||{{wikidata|title|linked|Q56656}}||Zambales||Bayan |- |1214||[[:wikidata:Q56663|Q56663]]||{{wikidata|label|linked|Q56663}}||{{wikidata|title|linked|Q56663}}||Zambales||Bayan |- |1215||[[:wikidata:Q56414|Q56414]]||{{wikidata|label|linked|Q56414}}||{{wikidata|title|linked|Q56414}}||Tarlac||Bayan |- |1216||[[:wikidata:Q56420|Q56420]]||{{wikidata|label|linked|Q56420}}||{{wikidata|title|linked|Q56420}}||Tarlac||Bayan |- |1217||[[:wikidata:Q56424|Q56424]]||{{wikidata|label|linked|Q56424}}||{{wikidata|title|linked|Q56424}}||Tarlac||Bayan |- |1218||[[:wikidata:Q56427|Q56427]]||{{wikidata|label|linked|Q56427}}||{{wikidata|title|linked|Q56427}}||Tarlac||Bayan |- |1219||[[:wikidata:Q30934|Q30934]]||{{wikidata|label|linked|Q30934}}||{{wikidata|title|linked|Q30934}}||Tarlac||Bayan |- |1220||[[:wikidata:Q56439|Q56439]]||{{wikidata|label|linked|Q56439}}||{{wikidata|title|linked|Q56439}}||Tarlac||Bayan |- |1221||[[:wikidata:Q28733|Q28733]]||{{wikidata|label|linked|Q28733}}||{{wikidata|title|linked|Q28733}}||Tarlac||Bayan |- |1222||[[:wikidata:Q56444|Q56444]]||{{wikidata|label|linked|Q56444}}||{{wikidata|title|linked|Q56444}}||Tarlac||Bayan |- |1223||[[:wikidata:Q56453|Q56453]]||{{wikidata|label|linked|Q56453}}||{{wikidata|title|linked|Q56453}}||Tarlac||Bayan |- |1224||[[:wikidata:Q56457|Q56457]]||{{wikidata|label|linked|Q56457}}||{{wikidata|title|linked|Q56457}}||Tarlac||Bayan |- |1225||[[:wikidata:Q56461|Q56461]]||{{wikidata|label|linked|Q56461}}||{{wikidata|title|linked|Q56461}}||Tarlac||Bayan |- |1226||[[:wikidata:Q56465|Q56465]]||{{wikidata|label|linked|Q56465}}||{{wikidata|title|linked|Q56465}}||Tarlac||Bayan |- |1227||[[:wikidata:Q56471|Q56471]]||{{wikidata|label|linked|Q56471}}||{{wikidata|title|linked|Q56471}}||Tarlac||Bayan |- |1228||[[:wikidata:Q56476|Q56476]]||{{wikidata|label|linked|Q56476}}||{{wikidata|title|linked|Q56476}}||Tarlac||Bayan |- |1229||[[:wikidata:Q56481|Q56481]]||{{wikidata|label|linked|Q56481}}||{{wikidata|title|linked|Q56481}}||Tarlac||Bayan |- |1230||[[:wikidata:Q56486|Q56486]]||{{wikidata|label|linked|Q56486}}||{{wikidata|title|linked|Q56486}}||Tarlac||Bayan |- |1231||[[:wikidata:Q5285|Q5285]]||{{wikidata|label|linked|Q5285}}||{{wikidata|title|linked|Q5285}}||Tarlac||Lungsod |- |1232||[[:wikidata:Q56493|Q56493]]||{{wikidata|label|linked|Q56493}}||{{wikidata|title|linked|Q56493}}||Tarlac||Bayan |- |1233||[[:wikidata:Q55741|Q55741]]||{{wikidata|label|linked|Q55741}}||{{wikidata|title|linked|Q55741}}||Pampanga||Lungsod |- |1234||[[:wikidata:Q55693|Q55693]]||{{wikidata|label|linked|Q55693}}||{{wikidata|title|linked|Q55693}}||Pampanga||Bayan |- |1235||[[:wikidata:Q55694|Q55694]]||{{wikidata|label|linked|Q55694}}||{{wikidata|title|linked|Q55694}}||Pampanga||Bayan |- |1236||[[:wikidata:Q55696|Q55696]]||{{wikidata|label|linked|Q55696}}||{{wikidata|title|linked|Q55696}}||Pampanga||Bayan |- |1237||[[:wikidata:Q55699|Q55699]]||{{wikidata|label|linked|Q55699}}||{{wikidata|title|linked|Q55699}}||Pampanga||Bayan |- |1238||[[:wikidata:Q55700|Q55700]]||{{wikidata|label|linked|Q55700}}||{{wikidata|title|linked|Q55700}}||Pampanga||Bayan |- |1239||[[:wikidata:Q55702|Q55702]]||{{wikidata|label|linked|Q55702}}||{{wikidata|title|linked|Q55702}}||Pampanga||Bayan |- |1240||[[:wikidata:Q55705|Q55705]]||{{wikidata|label|linked|Q55705}}||{{wikidata|title|linked|Q55705}}||Pampanga||Bayan |- |1241||[[:wikidata:Q55737|Q55737]]||{{wikidata|label|linked|Q55737}}||{{wikidata|title|linked|Q55737}}||Pampanga||Lungsod |- |1242||[[:wikidata:Q55707|Q55707]]||{{wikidata|label|linked|Q55707}}||{{wikidata|title|linked|Q55707}}||Pampanga||Bayan |- |1243||[[:wikidata:Q55709|Q55709]]||{{wikidata|label|linked|Q55709}}||{{wikidata|title|linked|Q55709}}||Pampanga||Bayan |- |1244||[[:wikidata:Q55710|Q55710]]||{{wikidata|label|linked|Q55710}}||{{wikidata|title|linked|Q55710}}||Pampanga||Bayan |- |1245||[[:wikidata:Q55712|Q55712]]||{{wikidata|label|linked|Q55712}}||{{wikidata|title|linked|Q55712}}||Pampanga||Bayan |- |1246||[[:wikidata:Q55717|Q55717]]||{{wikidata|label|linked|Q55717}}||{{wikidata|title|linked|Q55717}}||Pampanga||Bayan |- |1247||[[:wikidata:Q55721|Q55721]]||{{wikidata|label|linked|Q55721}}||{{wikidata|title|linked|Q55721}}||Pampanga||Bayan |- |1248||[[:wikidata:Q55740|Q55740]]||{{wikidata|label|linked|Q55740}}||{{wikidata|title|linked|Q55740}}||Pampanga||Bayan |- |1249||[[:wikidata:Q55724|Q55724]]||{{wikidata|label|linked|Q55724}}||{{wikidata|title|linked|Q55724}}||Pampanga||Bayan |- |1250||[[:wikidata:Q55725|Q55725]]||{{wikidata|label|linked|Q55725}}||{{wikidata|title|linked|Q55725}}||Pampanga||Bayan |- |1251||[[:wikidata:Q55727|Q55727]]||{{wikidata|label|linked|Q55727}}||{{wikidata|title|linked|Q55727}}||Pampanga||Bayan |- |1252||[[:wikidata:Q55730|Q55730]]||{{wikidata|label|linked|Q55730}}||{{wikidata|title|linked|Q55730}}||Pampanga||Bayan |- |1253||[[:wikidata:Q55731|Q55731]]||{{wikidata|label|linked|Q55731}}||{{wikidata|title|linked|Q55731}}||Pampanga||Bayan |- |1254||[[:wikidata:Q55734|Q55734]]||{{wikidata|label|linked|Q55734}}||{{wikidata|title|linked|Q55734}}||Pampanga||Bayan |- |1255||[[:wikidata:Q55543|Q55543]]||{{wikidata|label|linked|Q55543}}||{{wikidata|title|linked|Q55543}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1256||[[:wikidata:Q55544|Q55544]]||{{wikidata|label|linked|Q55544}}||{{wikidata|title|linked|Q55544}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1257||[[:wikidata:Q55595|Q55595]]||{{wikidata|label|linked|Q55595}}||{{wikidata|title|linked|Q55595}}||Nueva Ecija||Lungsod |- |1258||[[:wikidata:Q55545|Q55545]]||{{wikidata|label|linked|Q55545}}||{{wikidata|title|linked|Q55545}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1259||[[:wikidata:Q55546|Q55546]]||{{wikidata|label|linked|Q55546}}||{{wikidata|title|linked|Q55546}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1260||[[:wikidata:Q55547|Q55547]]||{{wikidata|label|linked|Q55547}}||{{wikidata|title|linked|Q55547}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1261||[[:wikidata:Q55548|Q55548]]||{{wikidata|label|linked|Q55548}}||{{wikidata|title|linked|Q55548}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1262||[[:wikidata:Q55596|Q55596]]||{{wikidata|label|linked|Q55596}}||{{wikidata|title|linked|Q55596}}||Nueva Ecija||Lungsod |- |1263||[[:wikidata:Q55549|Q55549]]||{{wikidata|label|linked|Q55549}}||{{wikidata|title|linked|Q55549}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1264||[[:wikidata:Q55551|Q55551]]||{{wikidata|label|linked|Q55551}}||{{wikidata|title|linked|Q55551}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1265||[[:wikidata:Q55552|Q55552]]||{{wikidata|label|linked|Q55552}}||{{wikidata|title|linked|Q55552}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1266||[[:wikidata:Q30871|Q30871]]||{{wikidata|label|linked|Q30871}}||{{wikidata|title|linked|Q30871}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1267||[[:wikidata:Q55556|Q55556]]||{{wikidata|label|linked|Q55556}}||{{wikidata|title|linked|Q55556}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1268||[[:wikidata:Q55557|Q55557]]||{{wikidata|label|linked|Q55557}}||{{wikidata|title|linked|Q55557}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1269||[[:wikidata:Q55558|Q55558]]||{{wikidata|label|linked|Q55558}}||{{wikidata|title|linked|Q55558}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1270||[[:wikidata:Q55559|Q55559]]||{{wikidata|label|linked|Q55559}}||{{wikidata|title|linked|Q55559}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1271||[[:wikidata:Q55597|Q55597]]||{{wikidata|label|linked|Q55597}}||{{wikidata|title|linked|Q55597}}||Nueva Ecija||Lungsod |- |1272||[[:wikidata:Q55560|Q55560]]||{{wikidata|label|linked|Q55560}}||{{wikidata|title|linked|Q55560}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1273||[[:wikidata:Q55598|Q55598]]||{{wikidata|label|linked|Q55598}}||{{wikidata|title|linked|Q55598}}||Nueva Ecija||Lungsod |- |1274||[[:wikidata:Q55567|Q55567]]||{{wikidata|label|linked|Q55567}}||{{wikidata|title|linked|Q55567}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1275||[[:wikidata:Q55568|Q55568]]||{{wikidata|label|linked|Q55568}}||{{wikidata|title|linked|Q55568}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1276||[[:wikidata:Q55569|Q55569]]||{{wikidata|label|linked|Q55569}}||{{wikidata|title|linked|Q55569}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1277||[[:wikidata:Q55570|Q55570]]||{{wikidata|label|linked|Q55570}}||{{wikidata|title|linked|Q55570}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1278||[[:wikidata:Q30923|Q30923]]||{{wikidata|label|linked|Q30923}}||{{wikidata|title|linked|Q30923}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1279||[[:wikidata:Q55572|Q55572]]||{{wikidata|label|linked|Q55572}}||{{wikidata|title|linked|Q55572}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1280||[[:wikidata:Q55599|Q55599]]||{{wikidata|label|linked|Q55599}}||{{wikidata|title|linked|Q55599}}||Nueva Ecija||Lungsod |- |1281||[[:wikidata:Q55573|Q55573]]||{{wikidata|label|linked|Q55573}}||{{wikidata|title|linked|Q55573}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1282||[[:wikidata:Q55590|Q55590]]||{{wikidata|label|linked|Q55590}}||{{wikidata|title|linked|Q55590}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1283||[[:wikidata:Q55591|Q55591]]||{{wikidata|label|linked|Q55591}}||{{wikidata|title|linked|Q55591}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1284||[[:wikidata:Q55592|Q55592]]||{{wikidata|label|linked|Q55592}}||{{wikidata|title|linked|Q55592}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1285||[[:wikidata:Q55593|Q55593]]||{{wikidata|label|linked|Q55593}}||{{wikidata|title|linked|Q55593}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1286||[[:wikidata:Q28731|Q28731]]||{{wikidata|label|linked|Q28731}}||{{wikidata|title|linked|Q28731}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1287||[[:wikidata:Q54551|Q54551]]||{{wikidata|label|linked|Q54551}}||{{wikidata|title|linked|Q54551}}||Bulacan||Bayan |- |1288||[[:wikidata:Q54553|Q54553]]||{{wikidata|label|linked|Q54553}}||{{wikidata|title|linked|Q54553}}||Bulacan||Bayan |- |1289||[[:wikidata:Q54554|Q54554]]||{{wikidata|label|linked|Q54554}}||{{wikidata|title|linked|Q54554}}||Bulacan||Bayan |- |1290||[[:wikidata:Q54555|Q54555]]||{{wikidata|label|linked|Q54555}}||{{wikidata|title|linked|Q54555}}||Bulacan||Bayan |- |1291||[[:wikidata:Q54558|Q54558]]||{{wikidata|label|linked|Q54558}}||{{wikidata|title|linked|Q54558}}||Bulacan||Bayan |- |1292||[[:wikidata:Q54560|Q54560]]||{{wikidata|label|linked|Q54560}}||{{wikidata|title|linked|Q54560}}||Bulacan||Bayan |- |1293||[[:wikidata:Q54564|Q54564]]||{{wikidata|label|linked|Q54564}}||{{wikidata|title|linked|Q54564}}||Bulacan||Bayan |- |1294||[[:wikidata:Q54566|Q54566]]||{{wikidata|label|linked|Q54566}}||{{wikidata|title|linked|Q54566}}||Bulacan||Bayan |- |1295||[[:wikidata:Q54589|Q54589]]||{{wikidata|label|linked|Q54589}}||{{wikidata|title|linked|Q54589}}||Bulacan||Bayan |- |1296||[[:wikidata:Q54592|Q54592]]||{{wikidata|label|linked|Q54592}}||{{wikidata|title|linked|Q54592}}||Bulacan||Bayan |- |1297||[[:wikidata:Q2180|Q2180]]||{{wikidata|label|linked|Q2180}}||{{wikidata|title|linked|Q2180}}||Bulacan||Lungsod |- |1298||[[:wikidata:Q54595|Q54595]]||{{wikidata|label|linked|Q54595}}||{{wikidata|title|linked|Q54595}}||Bulacan||Bayan |- |1299||[[:wikidata:Q2187|Q2187]]||{{wikidata|label|linked|Q2187}}||{{wikidata|title|linked|Q2187}}||Bulacan||Lungsod |- |1300||[[:wikidata:Q54598|Q54598]]||{{wikidata|label|linked|Q54598}}||{{wikidata|title|linked|Q54598}}||Bulacan||Bayan |- |1301||[[:wikidata:Q54599|Q54599]]||{{wikidata|label|linked|Q54599}}||{{wikidata|title|linked|Q54599}}||Bulacan||Bayan |- |1302||[[:wikidata:Q54600|Q54600]]||{{wikidata|label|linked|Q54600}}||{{wikidata|title|linked|Q54600}}||Bulacan||Bayan |- |1303||[[:wikidata:Q54605|Q54605]]||{{wikidata|label|linked|Q54605}}||{{wikidata|title|linked|Q54605}}||Bulacan||Bayan |- |1304||[[:wikidata:Q54760|Q54760]]||{{wikidata|label|linked|Q54760}}||{{wikidata|title|linked|Q54760}}||Bulacan||Bayan |- |1305||[[:wikidata:Q54761|Q54761]]||{{wikidata|label|linked|Q54761}}||{{wikidata|title|linked|Q54761}}||Bulacan||Bayan |- |1306||[[:wikidata:Q54762|Q54762]]||{{wikidata|label|linked|Q54762}}||{{wikidata|title|linked|Q54762}}||Bulacan||Bayan |- |1307||[[:wikidata:Q2193|Q2193]]||{{wikidata|label|linked|Q2193}}||{{wikidata|title|linked|Q2193}}||Bulacan||Lungsod |- |1308||[[:wikidata:Q54763|Q54763]]||{{wikidata|label|linked|Q54763}}||{{wikidata|title|linked|Q54763}}||Bulacan||Bayan |- |1309||[[:wikidata:Q54765|Q54765]]||{{wikidata|label|linked|Q54765}}||{{wikidata|title|linked|Q54765}}||Bulacan||Bayan |- |1310||[[:wikidata:Q54768|Q54768]]||{{wikidata|label|linked|Q54768}}||{{wikidata|title|linked|Q54768}}||Bulacan||Bayan |- |1311||[[:wikidata:Q54455|Q54455]]||{{wikidata|label|linked|Q54455}}||{{wikidata|title|linked|Q54455}}||Bataan||Bayan |- |1312||[[:wikidata:Q54456|Q54456]]||{{wikidata|label|linked|Q54456}}||{{wikidata|title|linked|Q54456}}||Bataan||Bayan |- |1313||[[:wikidata:Q1719|Q1719]]||{{wikidata|label|linked|Q1719}}||{{wikidata|title|linked|Q1719}}||Bataan||Lungsod |- |1314||[[:wikidata:Q54457|Q54457]]||{{wikidata|label|linked|Q54457}}||{{wikidata|title|linked|Q54457}}||Bataan||Bayan |- |1315||[[:wikidata:Q54458|Q54458]]||{{wikidata|label|linked|Q54458}}||{{wikidata|title|linked|Q54458}}||Bataan||Bayan |- |1316||[[:wikidata:Q54459|Q54459]]||{{wikidata|label|linked|Q54459}}||{{wikidata|title|linked|Q54459}}||Bataan||Bayan |- |1317||[[:wikidata:Q54460|Q54460]]||{{wikidata|label|linked|Q54460}}||{{wikidata|title|linked|Q54460}}||Bataan||Bayan |- |1318||[[:wikidata:Q54461|Q54461]]||{{wikidata|label|linked|Q54461}}||{{wikidata|title|linked|Q54461}}||Bataan||Bayan |- |1319||[[:wikidata:Q54462|Q54462]]||{{wikidata|label|linked|Q54462}}||{{wikidata|title|linked|Q54462}}||Bataan||Bayan |- |1320||[[:wikidata:Q54463|Q54463]]||{{wikidata|label|linked|Q54463}}||{{wikidata|title|linked|Q54463}}||Bataan||Bayan |- |1321||[[:wikidata:Q54464|Q54464]]||{{wikidata|label|linked|Q54464}}||{{wikidata|title|linked|Q54464}}||Bataan||Bayan |- |1322||[[:wikidata:Q54465|Q54465]]||{{wikidata|label|linked|Q54465}}||{{wikidata|title|linked|Q54465}}||Bataan||Bayan |- |1323||[[:wikidata:Q53081|Q53081]]||{{wikidata|label|linked|Q53081}}||{{wikidata|title|linked|Q53081}}||Aurora||Bayan |- |1324||[[:wikidata:Q53083|Q53083]]||{{wikidata|label|linked|Q53083}}||{{wikidata|title|linked|Q53083}}||Aurora||Bayan |- |1325||[[:wikidata:Q53084|Q53084]]||{{wikidata|label|linked|Q53084}}||{{wikidata|title|linked|Q53084}}||Aurora||Bayan |- |1326||[[:wikidata:Q53086|Q53086]]||{{wikidata|label|linked|Q53086}}||{{wikidata|title|linked|Q53086}}||Aurora||Bayan |- |1327||[[:wikidata:Q53087|Q53087]]||{{wikidata|label|linked|Q53087}}||{{wikidata|title|linked|Q53087}}||Aurora||Bayan |- |1328||[[:wikidata:Q53089|Q53089]]||{{wikidata|label|linked|Q53089}}||{{wikidata|title|linked|Q53089}}||Aurora||Bayan |- |1329||[[:wikidata:Q53090|Q53090]]||{{wikidata|label|linked|Q53090}}||{{wikidata|title|linked|Q53090}}||Aurora||Bayan |- |1330||[[:wikidata:Q53092|Q53092]]||{{wikidata|label|linked|Q53092}}||{{wikidata|title|linked|Q53092}}||Aurora||Bayan |- |1331||[[:wikidata:Q35975|Q35975]]||{{wikidata|label|linked|Q35975}}||{{wikidata|title|linked|Q35975}}||Mountain Province||Bayan |- |1332||[[:wikidata:Q35994|Q35994]]||{{wikidata|label|linked|Q35994}}||{{wikidata|title|linked|Q35994}}||Mountain Province||Bayan |- |1333||[[:wikidata:Q36012|Q36012]]||{{wikidata|label|linked|Q36012}}||{{wikidata|title|linked|Q36012}}||Mountain Province||Bayan |- |1334||[[:wikidata:Q36025|Q36025]]||{{wikidata|label|linked|Q36025}}||{{wikidata|title|linked|Q36025}}||Mountain Province||Bayan |- |1335||[[:wikidata:Q36040|Q36040]]||{{wikidata|label|linked|Q36040}}||{{wikidata|title|linked|Q36040}}||Mountain Province||Bayan |- |1336||[[:wikidata:Q36049|Q36049]]||{{wikidata|label|linked|Q36049}}||{{wikidata|title|linked|Q36049}}||Mountain Province||Bayan |- |1337||[[:wikidata:Q36061|Q36061]]||{{wikidata|label|linked|Q36061}}||{{wikidata|title|linked|Q36061}}||Mountain Province||Bayan |- |1338||[[:wikidata:Q36076|Q36076]]||{{wikidata|label|linked|Q36076}}||{{wikidata|title|linked|Q36076}}||Mountain Province||Bayan |- |1339||[[:wikidata:Q36090|Q36090]]||{{wikidata|label|linked|Q36090}}||{{wikidata|title|linked|Q36090}}||Mountain Province||Bayan |- |1340||[[:wikidata:Q36099|Q36099]]||{{wikidata|label|linked|Q36099}}||{{wikidata|title|linked|Q36099}}||Mountain Province||Bayan |- |1341||[[:wikidata:Q35848|Q35848]]||{{wikidata|label|linked|Q35848}}||{{wikidata|title|linked|Q35848}}||Kalinga||Bayan |- |1342||[[:wikidata:Q35858|Q35858]]||{{wikidata|label|linked|Q35858}}||{{wikidata|title|linked|Q35858}}||Kalinga||Bayan |- |1343||[[:wikidata:Q35866|Q35866]]||{{wikidata|label|linked|Q35866}}||{{wikidata|title|linked|Q35866}}||Kalinga||Bayan |- |1344||[[:wikidata:Q35873|Q35873]]||{{wikidata|label|linked|Q35873}}||{{wikidata|title|linked|Q35873}}||Kalinga||Bayan |- |1345||[[:wikidata:Q35884|Q35884]]||{{wikidata|label|linked|Q35884}}||{{wikidata|title|linked|Q35884}}||Kalinga||Bayan |- |1346||[[:wikidata:Q35925|Q35925]]||{{wikidata|label|linked|Q35925}}||{{wikidata|title|linked|Q35925}}||Kalinga||Lungsod |- |1347||[[:wikidata:Q35897|Q35897]]||{{wikidata|label|linked|Q35897}}||{{wikidata|title|linked|Q35897}}||Kalinga||Bayan |- |1348||[[:wikidata:Q35909|Q35909]]||{{wikidata|label|linked|Q35909}}||{{wikidata|title|linked|Q35909}}||Kalinga||Bayan |- |1349||[[:wikidata:Q30365|Q30365]]||{{wikidata|label|linked|Q30365}}||{{wikidata|title|linked|Q30365}}||Ifugao||Bayan |- |1350||[[:wikidata:Q30391|Q30391]]||{{wikidata|label|linked|Q30391}}||{{wikidata|title|linked|Q30391}}||Ifugao||Bayan |- |1351||[[:wikidata:Q30394|Q30394]]||{{wikidata|label|linked|Q30394}}||{{wikidata|title|linked|Q30394}}||Ifugao||Bayan |- |1352||[[:wikidata:Q806138|Q806138]]||{{wikidata|label|linked|Q806138}}||{{wikidata|title|linked|Q806138}}||Ifugao||Bayan |- |1353||[[:wikidata:Q30410|Q30410]]||{{wikidata|label|linked|Q30410}}||{{wikidata|title|linked|Q30410}}||Ifugao||Bayan |- |1354||[[:wikidata:Q30413|Q30413]]||{{wikidata|label|linked|Q30413}}||{{wikidata|title|linked|Q30413}}||Ifugao||Bayan |- |1355||[[:wikidata:Q30416|Q30416]]||{{wikidata|label|linked|Q30416}}||{{wikidata|title|linked|Q30416}}||Ifugao||Bayan |- |1356||[[:wikidata:Q30419|Q30419]]||{{wikidata|label|linked|Q30419}}||{{wikidata|title|linked|Q30419}}||Ifugao||Bayan |- |1357||[[:wikidata:Q30421|Q30421]]||{{wikidata|label|linked|Q30421}}||{{wikidata|title|linked|Q30421}}||Ifugao||Bayan |- |1358||[[:wikidata:Q30425|Q30425]]||{{wikidata|label|linked|Q30425}}||{{wikidata|title|linked|Q30425}}||Ifugao||Bayan |- |1359||[[:wikidata:Q30428|Q30428]]||{{wikidata|label|linked|Q30428}}||{{wikidata|title|linked|Q30428}}||Ifugao||Bayan |- |1360||[[:wikidata:Q30104|Q30104]]||{{wikidata|label|linked|Q30104}}||{{wikidata|title|linked|Q30104}}||Benguet||Bayan |- |1361||[[:wikidata:Q1822|Q1822]]||{{wikidata|label|linked|Q1822}}||{{wikidata|title|linked|Q1822}}||Benguet||Lungsod |- |1362||[[:wikidata:Q30325|Q30325]]||{{wikidata|label|linked|Q30325}}||{{wikidata|title|linked|Q30325}}||Benguet||Bayan |- |1363||[[:wikidata:Q30328|Q30328]]||{{wikidata|label|linked|Q30328}}||{{wikidata|title|linked|Q30328}}||Benguet||Bayan |- |1364||[[:wikidata:Q30332|Q30332]]||{{wikidata|label|linked|Q30332}}||{{wikidata|title|linked|Q30332}}||Benguet||Bayan |- |1365||[[:wikidata:Q30335|Q30335]]||{{wikidata|label|linked|Q30335}}||{{wikidata|title|linked|Q30335}}||Benguet||Bayan |- |1366||[[:wikidata:Q30338|Q30338]]||{{wikidata|label|linked|Q30338}}||{{wikidata|title|linked|Q30338}}||Benguet||Bayan |- |1367||[[:wikidata:Q30345|Q30345]]||{{wikidata|label|linked|Q30345}}||{{wikidata|title|linked|Q30345}}||Benguet||Bayan |- |1368||[[:wikidata:Q30349|Q30349]]||{{wikidata|label|linked|Q30349}}||{{wikidata|title|linked|Q30349}}||Benguet||Bayan |- |1369||[[:wikidata:Q30351|Q30351]]||{{wikidata|label|linked|Q30351}}||{{wikidata|title|linked|Q30351}}||Benguet||Bayan |- |1370||[[:wikidata:Q30356|Q30356]]||{{wikidata|label|linked|Q30356}}||{{wikidata|title|linked|Q30356}}||Benguet||Bayan |- |1371||[[:wikidata:Q30358|Q30358]]||{{wikidata|label|linked|Q30358}}||{{wikidata|title|linked|Q30358}}||Benguet||Bayan |- |1372||[[:wikidata:Q30361|Q30361]]||{{wikidata|label|linked|Q30361}}||{{wikidata|title|linked|Q30361}}||Benguet||Bayan |- |1373||[[:wikidata:Q30363|Q30363]]||{{wikidata|label|linked|Q30363}}||{{wikidata|title|linked|Q30363}}||Benguet||Bayan |- |1374||[[:wikidata:Q29018|Q29018]]||{{wikidata|label|linked|Q29018}}||{{wikidata|title|linked|Q29018}}||Apayao||Bayan |- |1375||[[:wikidata:Q30033|Q30033]]||{{wikidata|label|linked|Q30033}}||{{wikidata|title|linked|Q30033}}||Apayao||Bayan |- |1376||[[:wikidata:Q30042|Q30042]]||{{wikidata|label|linked|Q30042}}||{{wikidata|title|linked|Q30042}}||Apayao||Bayan |- |1377||[[:wikidata:Q30053|Q30053]]||{{wikidata|label|linked|Q30053}}||{{wikidata|title|linked|Q30053}}||Apayao||Bayan |- |1378||[[:wikidata:Q801777|Q801777]]||{{wikidata|label|linked|Q801777}}||{{wikidata|title|linked|Q801777}}||Apayao||Bayan |- |1379||[[:wikidata:Q30062|Q30062]]||{{wikidata|label|linked|Q30062}}||{{wikidata|title|linked|Q30062}}||Apayao||Bayan |- |1380||[[:wikidata:Q30073|Q30073]]||{{wikidata|label|linked|Q30073}}||{{wikidata|title|linked|Q30073}}||Apayao||Bayan |- |1381||[[:wikidata:Q27995|Q27995]]||{{wikidata|label|linked|Q27995}}||{{wikidata|title|linked|Q27995}}||Abra||Bayan |- |1382||[[:wikidata:Q28002|Q28002]]||{{wikidata|label|linked|Q28002}}||{{wikidata|title|linked|Q28002}}||Abra||Bayan |- |1383||[[:wikidata:Q28014|Q28014]]||{{wikidata|label|linked|Q28014}}||{{wikidata|title|linked|Q28014}}||Abra||Bayan |- |1384||[[:wikidata:Q28030|Q28030]]||{{wikidata|label|linked|Q28030}}||{{wikidata|title|linked|Q28030}}||Abra||Bayan |- |1385||[[:wikidata:Q28044|Q28044]]||{{wikidata|label|linked|Q28044}}||{{wikidata|title|linked|Q28044}}||Abra||Bayan |- |1386||[[:wikidata:Q28068|Q28068]]||{{wikidata|label|linked|Q28068}}||{{wikidata|title|linked|Q28068}}||Abra||Bayan |- |1387||[[:wikidata:Q28096|Q28096]]||{{wikidata|label|linked|Q28096}}||{{wikidata|title|linked|Q28096}}||Abra||Bayan |- |1388||[[:wikidata:Q28124|Q28124]]||{{wikidata|label|linked|Q28124}}||{{wikidata|title|linked|Q28124}}||Abra||Bayan |- |1389||[[:wikidata:Q29007|Q29007]]||{{wikidata|label|linked|Q29007}}||{{wikidata|title|linked|Q29007}}||Abra||Bayan |- |1390||[[:wikidata:Q29020|Q29020]]||{{wikidata|label|linked|Q29020}}||{{wikidata|title|linked|Q29020}}||Abra||Bayan |- |1391||[[:wikidata:Q29029|Q29029]]||{{wikidata|label|linked|Q29029}}||{{wikidata|title|linked|Q29029}}||Abra||Bayan |- |1392||[[:wikidata:Q29038|Q29038]]||{{wikidata|label|linked|Q29038}}||{{wikidata|title|linked|Q29038}}||Abra||Bayan |- |1393||[[:wikidata:Q29045|Q29045]]||{{wikidata|label|linked|Q29045}}||{{wikidata|title|linked|Q29045}}||Abra||Bayan |- |1394||[[:wikidata:Q29048|Q29048]]||{{wikidata|label|linked|Q29048}}||{{wikidata|title|linked|Q29048}}||Abra||Bayan |- |1395||[[:wikidata:Q29069|Q29069]]||{{wikidata|label|linked|Q29069}}||{{wikidata|title|linked|Q29069}}||Abra||Bayan |- |1396||[[:wikidata:Q29082|Q29082]]||{{wikidata|label|linked|Q29082}}||{{wikidata|title|linked|Q29082}}||Abra||Bayan |- |1397||[[:wikidata:Q29094|Q29094]]||{{wikidata|label|linked|Q29094}}||{{wikidata|title|linked|Q29094}}||Abra||Bayan |- |1398||[[:wikidata:Q29102|Q29102]]||{{wikidata|label|linked|Q29102}}||{{wikidata|title|linked|Q29102}}||Abra||Bayan |- |1399||[[:wikidata:Q29109|Q29109]]||{{wikidata|label|linked|Q29109}}||{{wikidata|title|linked|Q29109}}||Abra||Bayan |- |1400||[[:wikidata:Q29116|Q29116]]||{{wikidata|label|linked|Q29116}}||{{wikidata|title|linked|Q29116}}||Abra||Bayan |- |1401||[[:wikidata:Q801530|Q801530]]||{{wikidata|label|linked|Q801530}}||{{wikidata|title|linked|Q801530}}||Abra||Bayan |- |1402||[[:wikidata:Q29123|Q29123]]||{{wikidata|label|linked|Q29123}}||{{wikidata|title|linked|Q29123}}||Abra||Bayan |- |1403||[[:wikidata:Q29133|Q29133]]||{{wikidata|label|linked|Q29133}}||{{wikidata|title|linked|Q29133}}||Abra||Bayan |- |1404||[[:wikidata:Q29139|Q29139]]||{{wikidata|label|linked|Q29139}}||{{wikidata|title|linked|Q29139}}||Abra||Bayan |- |1405||[[:wikidata:Q29146|Q29146]]||{{wikidata|label|linked|Q29146}}||{{wikidata|title|linked|Q29146}}||Abra||Bayan |- |1406||[[:wikidata:Q29153|Q29153]]||{{wikidata|label|linked|Q29153}}||{{wikidata|title|linked|Q29153}}||Abra||Bayan |- |1407||[[:wikidata:Q29191|Q29191]]||{{wikidata|label|linked|Q29191}}||{{wikidata|title|linked|Q29191}}||Abra||Bayan |- |1408||[[:wikidata:Q53069|Q53069]]||{{wikidata|label|linked|Q53069}}||{{wikidata|title|linked|Q53069}}||Quirino||Bayan |- |1409||[[:wikidata:Q53070|Q53070]]||{{wikidata|label|linked|Q53070}}||{{wikidata|title|linked|Q53070}}||Quirino||Bayan |- |1410||[[:wikidata:Q53071|Q53071]]||{{wikidata|label|linked|Q53071}}||{{wikidata|title|linked|Q53071}}||Quirino||Bayan |- |1411||[[:wikidata:Q53072|Q53072]]||{{wikidata|label|linked|Q53072}}||{{wikidata|title|linked|Q53072}}||Quirino||Bayan |- |1412||[[:wikidata:Q53073|Q53073]]||{{wikidata|label|linked|Q53073}}||{{wikidata|title|linked|Q53073}}||Quirino||Bayan |- |1413||[[:wikidata:Q53074|Q53074]]||{{wikidata|label|linked|Q53074}}||{{wikidata|title|linked|Q53074}}||Quirino||Bayan |- |1414||[[:wikidata:Q51474|Q51474]]||{{wikidata|label|linked|Q51474}}||{{wikidata|title|linked|Q51474}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1415||[[:wikidata:Q51475|Q51475]]||{{wikidata|label|linked|Q51475}}||{{wikidata|title|linked|Q51475}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1416||[[:wikidata:Q51477|Q51477]]||{{wikidata|label|linked|Q51477}}||{{wikidata|title|linked|Q51477}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1417||[[:wikidata:Q51478|Q51478]]||{{wikidata|label|linked|Q51478}}||{{wikidata|title|linked|Q51478}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1418||[[:wikidata:Q51479|Q51479]]||{{wikidata|label|linked|Q51479}}||{{wikidata|title|linked|Q51479}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1419||[[:wikidata:Q51480|Q51480]]||{{wikidata|label|linked|Q51480}}||{{wikidata|title|linked|Q51480}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1420||[[:wikidata:Q51481|Q51481]]||{{wikidata|label|linked|Q51481}}||{{wikidata|title|linked|Q51481}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1421||[[:wikidata:Q51483|Q51483]]||{{wikidata|label|linked|Q51483}}||{{wikidata|title|linked|Q51483}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1422||[[:wikidata:Q51484|Q51484]]||{{wikidata|label|linked|Q51484}}||{{wikidata|title|linked|Q51484}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1423||[[:wikidata:Q51485|Q51485]]||{{wikidata|label|linked|Q51485}}||{{wikidata|title|linked|Q51485}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1424||[[:wikidata:Q51486|Q51486]]||{{wikidata|label|linked|Q51486}}||{{wikidata|title|linked|Q51486}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1425||[[:wikidata:Q51487|Q51487]]||{{wikidata|label|linked|Q51487}}||{{wikidata|title|linked|Q51487}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1426||[[:wikidata:Q51493|Q51493]]||{{wikidata|label|linked|Q51493}}||{{wikidata|title|linked|Q51493}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1427||[[:wikidata:Q51494|Q51494]]||{{wikidata|label|linked|Q51494}}||{{wikidata|title|linked|Q51494}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1428||[[:wikidata:Q51496|Q51496]]||{{wikidata|label|linked|Q51496}}||{{wikidata|title|linked|Q51496}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1429||[[:wikidata:Q49354|Q49354]]||{{wikidata|label|linked|Q49354}}||{{wikidata|title|linked|Q49354}}||Isabela||Bayan |- |1430||[[:wikidata:Q49357|Q49357]]||{{wikidata|label|linked|Q49357}}||{{wikidata|title|linked|Q49357}}||Isabela||Bayan |- |1431||[[:wikidata:Q49358|Q49358]]||{{wikidata|label|linked|Q49358}}||{{wikidata|title|linked|Q49358}}||Isabela||Bayan |- |1432||[[:wikidata:Q49359|Q49359]]||{{wikidata|label|linked|Q49359}}||{{wikidata|title|linked|Q49359}}||Isabela||Bayan |- |1433||[[:wikidata:Q49360|Q49360]]||{{wikidata|label|linked|Q49360}}||{{wikidata|title|linked|Q49360}}||Isabela||Bayan |- |1434||[[:wikidata:Q49361|Q49361]]||{{wikidata|label|linked|Q49361}}||{{wikidata|title|linked|Q49361}}||Isabela||Bayan |- |1435||[[:wikidata:Q49362|Q49362]]||{{wikidata|label|linked|Q49362}}||{{wikidata|title|linked|Q49362}}||Isabela||Bayan |- |1436||[[:wikidata:Q50178|Q50178]]||{{wikidata|label|linked|Q50178}}||{{wikidata|title|linked|Q50178}}||Isabela||Lungsod |- |1437||[[:wikidata:Q49363|Q49363]]||{{wikidata|label|linked|Q49363}}||{{wikidata|title|linked|Q49363}}||Isabela||Bayan |- |1438||[[:wikidata:Q49365|Q49365]]||{{wikidata|label|linked|Q49365}}||{{wikidata|title|linked|Q49365}}||Isabela||Bayan |- |1439||[[:wikidata:Q49366|Q49366]]||{{wikidata|label|linked|Q49366}}||{{wikidata|title|linked|Q49366}}||Isabela||Bayan |- |1440||[[:wikidata:Q49368|Q49368]]||{{wikidata|label|linked|Q49368}}||{{wikidata|title|linked|Q49368}}||Isabela||Bayan |- |1441||[[:wikidata:Q49369|Q49369]]||{{wikidata|label|linked|Q49369}}||{{wikidata|title|linked|Q49369}}||Isabela||Bayan |- |1442||[[:wikidata:Q49370|Q49370]]||{{wikidata|label|linked|Q49370}}||{{wikidata|title|linked|Q49370}}||Isabela||Bayan |- |1443||[[:wikidata:Q50179|Q50179]]||{{wikidata|label|linked|Q50179}}||{{wikidata|title|linked|Q50179}}||Isabela||Lungsod |- |1444||[[:wikidata:Q49372|Q49372]]||{{wikidata|label|linked|Q49372}}||{{wikidata|title|linked|Q49372}}||Isabela||Bayan |- |1445||[[:wikidata:Q49375|Q49375]]||{{wikidata|label|linked|Q49375}}||{{wikidata|title|linked|Q49375}}||Isabela||Bayan |- |1446||[[:wikidata:Q49434|Q49434]]||{{wikidata|label|linked|Q49434}}||{{wikidata|title|linked|Q49434}}||Isabela||Bayan |- |1447||[[:wikidata:Q49435|Q49435]]||{{wikidata|label|linked|Q49435}}||{{wikidata|title|linked|Q49435}}||Isabela||Bayan |- |1448||[[:wikidata:Q50066|Q50066]]||{{wikidata|label|linked|Q50066}}||{{wikidata|title|linked|Q50066}}||Isabela||Bayan |- |1449||[[:wikidata:Q50102|Q50102]]||{{wikidata|label|linked|Q50102}}||{{wikidata|title|linked|Q50102}}||Isabela||Bayan |- |1450||[[:wikidata:Q50145|Q50145]]||{{wikidata|label|linked|Q50145}}||{{wikidata|title|linked|Q50145}}||Isabela||Bayan |- |1451||[[:wikidata:Q50149|Q50149]]||{{wikidata|label|linked|Q50149}}||{{wikidata|title|linked|Q50149}}||Isabela||Bayan |- |1452||[[:wikidata:Q50152|Q50152]]||{{wikidata|label|linked|Q50152}}||{{wikidata|title|linked|Q50152}}||Isabela||Bayan |- |1453||[[:wikidata:Q50153|Q50153]]||{{wikidata|label|linked|Q50153}}||{{wikidata|title|linked|Q50153}}||Isabela||Bayan |- |1454||[[:wikidata:Q50154|Q50154]]||{{wikidata|label|linked|Q50154}}||{{wikidata|title|linked|Q50154}}||Isabela||Bayan |- |1455||[[:wikidata:Q50158|Q50158]]||{{wikidata|label|linked|Q50158}}||{{wikidata|title|linked|Q50158}}||Isabela||Bayan |- |1456||[[:wikidata:Q50160|Q50160]]||{{wikidata|label|linked|Q50160}}||{{wikidata|title|linked|Q50160}}||Isabela||Bayan |- |1457||[[:wikidata:Q50163|Q50163]]||{{wikidata|label|linked|Q50163}}||{{wikidata|title|linked|Q50163}}||Isabela||Bayan |- |1458||[[:wikidata:Q50164|Q50164]]||{{wikidata|label|linked|Q50164}}||{{wikidata|title|linked|Q50164}}||Isabela||Bayan |- |1459||[[:wikidata:Q50167|Q50167]]||{{wikidata|label|linked|Q50167}}||{{wikidata|title|linked|Q50167}}||Isabela||Bayan |- |1460||[[:wikidata:Q50171|Q50171]]||{{wikidata|label|linked|Q50171}}||{{wikidata|title|linked|Q50171}}||Isabela||Bayan |- |1461||[[:wikidata:Q50174|Q50174]]||{{wikidata|label|linked|Q50174}}||{{wikidata|title|linked|Q50174}}||Isabela||Bayan |- |1462||[[:wikidata:Q50175|Q50175]]||{{wikidata|label|linked|Q50175}}||{{wikidata|title|linked|Q50175}}||Isabela||Bayan |- |1463||[[:wikidata:Q50180|Q50180]]||{{wikidata|label|linked|Q50180}}||{{wikidata|title|linked|Q50180}}||Isabela||Lungsod |- |1464||[[:wikidata:Q50176|Q50176]]||{{wikidata|label|linked|Q50176}}||{{wikidata|title|linked|Q50176}}||Isabela||Bayan |- |1465||[[:wikidata:Q50177|Q50177]]||{{wikidata|label|linked|Q50177}}||{{wikidata|title|linked|Q50177}}||Isabela||Bayan |- |1466||[[:wikidata:Q43500|Q43500]]||{{wikidata|label|linked|Q43500}}||{{wikidata|title|linked|Q43500}}||Cagayan||Bayan |- |1467||[[:wikidata:Q43503|Q43503]]||{{wikidata|label|linked|Q43503}}||{{wikidata|title|linked|Q43503}}||Cagayan||Bayan |- |1468||[[:wikidata:Q43508|Q43508]]||{{wikidata|label|linked|Q43508}}||{{wikidata|title|linked|Q43508}}||Cagayan||Bayan |- |1469||[[:wikidata:Q43515|Q43515]]||{{wikidata|label|linked|Q43515}}||{{wikidata|title|linked|Q43515}}||Cagayan||Bayan |- |1470||[[:wikidata:Q43517|Q43517]]||{{wikidata|label|linked|Q43517}}||{{wikidata|title|linked|Q43517}}||Cagayan||Bayan |- |1471||[[:wikidata:Q43520|Q43520]]||{{wikidata|label|linked|Q43520}}||{{wikidata|title|linked|Q43520}}||Cagayan||Bayan |- |1472||[[:wikidata:Q49058|Q49058]]||{{wikidata|label|linked|Q49058}}||{{wikidata|title|linked|Q49058}}||Cagayan||Bayan |- |1473||[[:wikidata:Q49059|Q49059]]||{{wikidata|label|linked|Q49059}}||{{wikidata|title|linked|Q49059}}||Cagayan||Bayan |- |1474||[[:wikidata:Q49062|Q49062]]||{{wikidata|label|linked|Q49062}}||{{wikidata|title|linked|Q49062}}||Cagayan||Bayan |- |1475||[[:wikidata:Q49313|Q49313]]||{{wikidata|label|linked|Q49313}}||{{wikidata|title|linked|Q49313}}||Cagayan||Bayan |- |1476||[[:wikidata:Q49314|Q49314]]||{{wikidata|label|linked|Q49314}}||{{wikidata|title|linked|Q49314}}||Cagayan||Bayan |- |1477||[[:wikidata:Q49315|Q49315]]||{{wikidata|label|linked|Q49315}}||{{wikidata|title|linked|Q49315}}||Cagayan||Bayan |- |1478||[[:wikidata:Q49316|Q49316]]||{{wikidata|label|linked|Q49316}}||{{wikidata|title|linked|Q49316}}||Cagayan||Bayan |- |1479||[[:wikidata:Q49317|Q49317]]||{{wikidata|label|linked|Q49317}}||{{wikidata|title|linked|Q49317}}||Cagayan||Bayan |- |1480||[[:wikidata:Q49318|Q49318]]||{{wikidata|label|linked|Q49318}}||{{wikidata|title|linked|Q49318}}||Cagayan||Bayan |- |1481||[[:wikidata:Q49320|Q49320]]||{{wikidata|label|linked|Q49320}}||{{wikidata|title|linked|Q49320}}||Cagayan||Bayan |- |1482||[[:wikidata:Q49321|Q49321]]||{{wikidata|label|linked|Q49321}}||{{wikidata|title|linked|Q49321}}||Cagayan||Bayan |- |1483||[[:wikidata:Q49324|Q49324]]||{{wikidata|label|linked|Q49324}}||{{wikidata|title|linked|Q49324}}||Cagayan||Bayan |- |1484||[[:wikidata:Q49327|Q49327]]||{{wikidata|label|linked|Q49327}}||{{wikidata|title|linked|Q49327}}||Cagayan||Bayan |- |1485||[[:wikidata:Q49331|Q49331]]||{{wikidata|label|linked|Q49331}}||{{wikidata|title|linked|Q49331}}||Cagayan||Bayan |- |1486||[[:wikidata:Q49333|Q49333]]||{{wikidata|label|linked|Q49333}}||{{wikidata|title|linked|Q49333}}||Cagayan||Bayan |- |1487||[[:wikidata:Q49336|Q49336]]||{{wikidata|label|linked|Q49336}}||{{wikidata|title|linked|Q49336}}||Cagayan||Bayan |- |1488||[[:wikidata:Q49337|Q49337]]||{{wikidata|label|linked|Q49337}}||{{wikidata|title|linked|Q49337}}||Cagayan||Bayan |- |1489||[[:wikidata:Q49339|Q49339]]||{{wikidata|label|linked|Q49339}}||{{wikidata|title|linked|Q49339}}||Cagayan||Bayan |- |1490||[[:wikidata:Q49342|Q49342]]||{{wikidata|label|linked|Q49342}}||{{wikidata|title|linked|Q49342}}||Cagayan||Bayan |- |1491||[[:wikidata:Q49346|Q49346]]||{{wikidata|label|linked|Q49346}}||{{wikidata|title|linked|Q49346}}||Cagayan||Bayan |- |1492||[[:wikidata:Q49348|Q49348]]||{{wikidata|label|linked|Q49348}}||{{wikidata|title|linked|Q49348}}||Cagayan||Bayan |- |1493||[[:wikidata:Q49350|Q49350]]||{{wikidata|label|linked|Q49350}}||{{wikidata|title|linked|Q49350}}||Cagayan||Bayan |- |1494||[[:wikidata:Q2200|Q2200]]||{{wikidata|label|linked|Q2200}}||{{wikidata|title|linked|Q2200}}||Cagayan||Lungsod |- |1495||[[:wikidata:Q43180|Q43180]]||{{wikidata|label|linked|Q43180}}||{{wikidata|title|linked|Q43180}}||Batanes||Bayan |- |1496||[[:wikidata:Q43451|Q43451]]||{{wikidata|label|linked|Q43451}}||{{wikidata|title|linked|Q43451}}||Batanes||Bayan |- |1497||[[:wikidata:Q43454|Q43454]]||{{wikidata|label|linked|Q43454}}||{{wikidata|title|linked|Q43454}}||Batanes||Bayan |- |1498||[[:wikidata:Q43458|Q43458]]||{{wikidata|label|linked|Q43458}}||{{wikidata|title|linked|Q43458}}||Batanes||Bayan |- |1499||[[:wikidata:Q43460|Q43460]]||{{wikidata|label|linked|Q43460}}||{{wikidata|title|linked|Q43460}}||Batanes||Bayan |- |1500||[[:wikidata:Q43469|Q43469]]||{{wikidata|label|linked|Q43469}}||{{wikidata|title|linked|Q43469}}||Batanes||Bayan |- |1501||[[:wikidata:Q41668|Q41668]]||{{wikidata|label|linked|Q41668}}||{{wikidata|title|linked|Q41668}}||Pangasinan||Bayan |- |1502||[[:wikidata:Q41686|Q41686]]||{{wikidata|label|linked|Q41686}}||{{wikidata|title|linked|Q41686}}||Pangasinan||Bayan |- |1503||[[:wikidata:Q43162|Q43162]]||{{wikidata|label|linked|Q43162}}||{{wikidata|title|linked|Q43162}}||Pangasinan||Bayan |- |1504||[[:wikidata:Q41704|Q41704]]||{{wikidata|label|linked|Q41704}}||{{wikidata|title|linked|Q41704}}||Pangasinan||Bayan |- |1505||[[:wikidata:Q41713|Q41713]]||{{wikidata|label|linked|Q41713}}||{{wikidata|title|linked|Q41713}}||Pangasinan||Bayan |- |1506||[[:wikidata:Q41721|Q41721]]||{{wikidata|label|linked|Q41721}}||{{wikidata|title|linked|Q41721}}||Pangasinan||Bayan |- |1507||[[:wikidata:Q41725|Q41725]]||{{wikidata|label|linked|Q41725}}||{{wikidata|title|linked|Q41725}}||Pangasinan||Bayan |- |1508||[[:wikidata:Q41732|Q41732]]||{{wikidata|label|linked|Q41732}}||{{wikidata|title|linked|Q41732}}||Pangasinan||Bayan |- |1509||[[:wikidata:Q41737|Q41737]]||{{wikidata|label|linked|Q41737}}||{{wikidata|title|linked|Q41737}}||Pangasinan||Bayan |- |1510||[[:wikidata:Q41757|Q41757]]||{{wikidata|label|linked|Q41757}}||{{wikidata|title|linked|Q41757}}||Pangasinan||Bayan |- |1511||[[:wikidata:Q41762|Q41762]]||{{wikidata|label|linked|Q41762}}||{{wikidata|title|linked|Q41762}}||Pangasinan||Bayan |- |1512||[[:wikidata:Q41771|Q41771]]||{{wikidata|label|linked|Q41771}}||{{wikidata|title|linked|Q41771}}||Pangasinan||Bayan |- |1513||[[:wikidata:Q41779|Q41779]]||{{wikidata|label|linked|Q41779}}||{{wikidata|title|linked|Q41779}}||Pangasinan||Bayan |- |1514||[[:wikidata:Q41807|Q41807]]||{{wikidata|label|linked|Q41807}}||{{wikidata|title|linked|Q41807}}||Pangasinan||Bayan |- |1515||[[:wikidata:Q41826|Q41826]]||{{wikidata|label|linked|Q41826}}||{{wikidata|title|linked|Q41826}}||Pangasinan||Bayan |- |1516||[[:wikidata:Q41850|Q41850]]||{{wikidata|label|linked|Q41850}}||{{wikidata|title|linked|Q41850}}||Pangasinan||Bayan |- |1517||[[:wikidata:Q41855|Q41855]]||{{wikidata|label|linked|Q41855}}||{{wikidata|title|linked|Q41855}}||Pangasinan||Bayan |- |1518||[[:wikidata:Q875070|Q875070]]||{{wikidata|label|linked|Q875070}}||{{wikidata|title|linked|Q875070}}||Pangasinan||Lungsod |- |1519||[[:wikidata:Q41917|Q41917]]||{{wikidata|label|linked|Q41917}}||{{wikidata|title|linked|Q41917}}||Pangasinan||Bayan |- |1520||[[:wikidata:Q41922|Q41922]]||{{wikidata|label|linked|Q41922}}||{{wikidata|title|linked|Q41922}}||Pangasinan||Bayan |- |1521||[[:wikidata:Q41942|Q41942]]||{{wikidata|label|linked|Q41942}}||{{wikidata|title|linked|Q41942}}||Pangasinan||Bayan |- |1522||[[:wikidata:Q41965|Q41965]]||{{wikidata|label|linked|Q41965}}||{{wikidata|title|linked|Q41965}}||Pangasinan||Bayan |- |1523||[[:wikidata:Q41978|Q41978]]||{{wikidata|label|linked|Q41978}}||{{wikidata|title|linked|Q41978}}||Pangasinan||Bayan |- |1524||[[:wikidata:Q41982|Q41982]]||{{wikidata|label|linked|Q41982}}||{{wikidata|title|linked|Q41982}}||Pangasinan||Bayan |- |1525||[[:wikidata:Q41985|Q41985]]||{{wikidata|label|linked|Q41985}}||{{wikidata|title|linked|Q41985}}||Pangasinan||Bayan |- |1526||[[:wikidata:Q1020685|Q1020685]]||{{wikidata|label|linked|Q1020685}}||{{wikidata|title|linked|Q1020685}}||Pangasinan||Bayan |- |1527||[[:wikidata:Q41996|Q41996]]||{{wikidata|label|linked|Q41996}}||{{wikidata|title|linked|Q41996}}||Pangasinan||Bayan |- |1528||[[:wikidata:Q42001|Q42001]]||{{wikidata|label|linked|Q42001}}||{{wikidata|title|linked|Q42001}}||Pangasinan||Bayan |- |1529||[[:wikidata:Q42006|Q42006]]||{{wikidata|label|linked|Q42006}}||{{wikidata|title|linked|Q42006}}||Pangasinan||Bayan |- |1530||[[:wikidata:Q42011|Q42011]]||{{wikidata|label|linked|Q42011}}||{{wikidata|title|linked|Q42011}}||Pangasinan||Bayan |- |1531||[[:wikidata:Q42017|Q42017]]||{{wikidata|label|linked|Q42017}}||{{wikidata|title|linked|Q42017}}||Pangasinan||Bayan |- |1532||[[:wikidata:Q42024|Q42024]]||{{wikidata|label|linked|Q42024}}||{{wikidata|title|linked|Q42024}}||Pangasinan||Bayan |- |1533||[[:wikidata:Q43165|Q43165]]||{{wikidata|label|linked|Q43165}}||{{wikidata|title|linked|Q43165}}||Pangasinan||Lungsod |- |1534||[[:wikidata:Q42031|Q42031]]||{{wikidata|label|linked|Q42031}}||{{wikidata|title|linked|Q42031}}||Pangasinan||Bayan |- |1535||[[:wikidata:Q42036|Q42036]]||{{wikidata|label|linked|Q42036}}||{{wikidata|title|linked|Q42036}}||Pangasinan||Bayan |- |1536||[[:wikidata:Q42039|Q42039]]||{{wikidata|label|linked|Q42039}}||{{wikidata|title|linked|Q42039}}||Pangasinan||Bayan |- |1537||[[:wikidata:Q42043|Q42043]]||{{wikidata|label|linked|Q42043}}||{{wikidata|title|linked|Q42043}}||Pangasinan||Bayan |- |1538||[[:wikidata:Q42044|Q42044]]||{{wikidata|label|linked|Q42044}}||{{wikidata|title|linked|Q42044}}||Pangasinan||Bayan |- |1539||[[:wikidata:Q122401|Q122401]]||{{wikidata|label|linked|Q122401}}||{{wikidata|title|linked|Q122401}}||Pangasinan||Bayan |- |1540||[[:wikidata:Q42055|Q42055]]||{{wikidata|label|linked|Q42055}}||{{wikidata|title|linked|Q42055}}||Pangasinan||Bayan |- |1541||[[:wikidata:Q43140|Q43140]]||{{wikidata|label|linked|Q43140}}||{{wikidata|title|linked|Q43140}}||Pangasinan||Bayan |- |1542||[[:wikidata:Q43143|Q43143]]||{{wikidata|label|linked|Q43143}}||{{wikidata|title|linked|Q43143}}||Pangasinan||Bayan |- |1543||[[:wikidata:Q43145|Q43145]]||{{wikidata|label|linked|Q43145}}||{{wikidata|title|linked|Q43145}}||Pangasinan||Bayan |- |1544||[[:wikidata:Q43148|Q43148]]||{{wikidata|label|linked|Q43148}}||{{wikidata|title|linked|Q43148}}||Pangasinan||Bayan |- |1545||[[:wikidata:Q43152|Q43152]]||{{wikidata|label|linked|Q43152}}||{{wikidata|title|linked|Q43152}}||Pangasinan||Bayan |- |1546||[[:wikidata:Q43154|Q43154]]||{{wikidata|label|linked|Q43154}}||{{wikidata|title|linked|Q43154}}||Pangasinan||Bayan |- |1547||[[:wikidata:Q43168|Q43168]]||{{wikidata|label|linked|Q43168}}||{{wikidata|title|linked|Q43168}}||Pangasinan||Lungsod |- |1548||[[:wikidata:Q43157|Q43157]]||{{wikidata|label|linked|Q43157}}||{{wikidata|title|linked|Q43157}}||Pangasinan||Bayan |- |1549||[[:wikidata:Q40168|Q40168]]||{{wikidata|label|linked|Q40168}}||{{wikidata|title|linked|Q40168}}||La Union||Bayan |- |1550||[[:wikidata:Q40239|Q40239]]||{{wikidata|label|linked|Q40239}}||{{wikidata|title|linked|Q40239}}||La Union||Bayan |- |1551||[[:wikidata:Q40259|Q40259]]||{{wikidata|label|linked|Q40259}}||{{wikidata|title|linked|Q40259}}||La Union||Bayan |- |1552||[[:wikidata:Q40275|Q40275]]||{{wikidata|label|linked|Q40275}}||{{wikidata|title|linked|Q40275}}||La Union||Bayan |- |1553||[[:wikidata:Q40282|Q40282]]||{{wikidata|label|linked|Q40282}}||{{wikidata|title|linked|Q40282}}||La Union||Bayan |- |1554||[[:wikidata:Q40298|Q40298]]||{{wikidata|label|linked|Q40298}}||{{wikidata|title|linked|Q40298}}||La Union||Bayan |- |1555||[[:wikidata:Q40313|Q40313]]||{{wikidata|label|linked|Q40313}}||{{wikidata|title|linked|Q40313}}||La Union||Bayan |- |1556||[[:wikidata:Q40372|Q40372]]||{{wikidata|label|linked|Q40372}}||{{wikidata|title|linked|Q40372}}||La Union||Bayan |- |1557||[[:wikidata:Q40393|Q40393]]||{{wikidata|label|linked|Q40393}}||{{wikidata|title|linked|Q40393}}||La Union||Bayan |- |1558||[[:wikidata:Q40419|Q40419]]||{{wikidata|label|linked|Q40419}}||{{wikidata|title|linked|Q40419}}||La Union||Bayan |- |1559||[[:wikidata:Q40450|Q40450]]||{{wikidata|label|linked|Q40450}}||{{wikidata|title|linked|Q40450}}||La Union||Bayan |- |1560||[[:wikidata:Q40466|Q40466]]||{{wikidata|label|linked|Q40466}}||{{wikidata|title|linked|Q40466}}||La Union||Bayan |- |1561||[[:wikidata:Q40486|Q40486]]||{{wikidata|label|linked|Q40486}}||{{wikidata|title|linked|Q40486}}||La Union||Bayan |- |1562||[[:wikidata:Q40584|Q40584]]||{{wikidata|label|linked|Q40584}}||{{wikidata|title|linked|Q40584}}||La Union||Lungsod |- |1563||[[:wikidata:Q40500|Q40500]]||{{wikidata|label|linked|Q40500}}||{{wikidata|title|linked|Q40500}}||La Union||Bayan |- |1564||[[:wikidata:Q40517|Q40517]]||{{wikidata|label|linked|Q40517}}||{{wikidata|title|linked|Q40517}}||La Union||Bayan |- |1565||[[:wikidata:Q40521|Q40521]]||{{wikidata|label|linked|Q40521}}||{{wikidata|title|linked|Q40521}}||La Union||Bayan |- |1566||[[:wikidata:Q40536|Q40536]]||{{wikidata|label|linked|Q40536}}||{{wikidata|title|linked|Q40536}}||La Union||Bayan |- |1567||[[:wikidata:Q40557|Q40557]]||{{wikidata|label|linked|Q40557}}||{{wikidata|title|linked|Q40557}}||La Union||Bayan |- |1568||[[:wikidata:Q40562|Q40562]]||{{wikidata|label|linked|Q40562}}||{{wikidata|title|linked|Q40562}}||La Union||Bayan |- |1569||[[:wikidata:Q12813|Q12813]]||{{wikidata|label|linked|Q12813}}||{{wikidata|title|linked|Q12813}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1570||[[:wikidata:Q12818|Q12818]]||{{wikidata|label|linked|Q12818}}||{{wikidata|title|linked|Q12818}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1571||[[:wikidata:Q12825|Q12825]]||{{wikidata|label|linked|Q12825}}||{{wikidata|title|linked|Q12825}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1572||[[:wikidata:Q12828|Q12828]]||{{wikidata|label|linked|Q12828}}||{{wikidata|title|linked|Q12828}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1573||[[:wikidata:Q12832|Q12832]]||{{wikidata|label|linked|Q12832}}||{{wikidata|title|linked|Q12832}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1574||[[:wikidata:Q205956|Q205956]]||{{wikidata|label|linked|Q205956}}||{{wikidata|title|linked|Q205956}}||Ilocos Sur||Lungsod |- |1575||[[:wikidata:Q12834|Q12834]]||{{wikidata|label|linked|Q12834}}||{{wikidata|title|linked|Q12834}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1576||[[:wikidata:Q12835|Q12835]]||{{wikidata|label|linked|Q12835}}||{{wikidata|title|linked|Q12835}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1577||[[:wikidata:Q12838|Q12838]]||{{wikidata|label|linked|Q12838}}||{{wikidata|title|linked|Q12838}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1578||[[:wikidata:Q12840|Q12840]]||{{wikidata|label|linked|Q12840}}||{{wikidata|title|linked|Q12840}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1579||[[:wikidata:Q12843|Q12843]]||{{wikidata|label|linked|Q12843}}||{{wikidata|title|linked|Q12843}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1580||[[:wikidata:Q12845|Q12845]]||{{wikidata|label|linked|Q12845}}||{{wikidata|title|linked|Q12845}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1581||[[:wikidata:Q12848|Q12848]]||{{wikidata|label|linked|Q12848}}||{{wikidata|title|linked|Q12848}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1582||[[:wikidata:Q12850|Q12850]]||{{wikidata|label|linked|Q12850}}||{{wikidata|title|linked|Q12850}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1583||[[:wikidata:Q12853|Q12853]]||{{wikidata|label|linked|Q12853}}||{{wikidata|title|linked|Q12853}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1584||[[:wikidata:Q12856|Q12856]]||{{wikidata|label|linked|Q12856}}||{{wikidata|title|linked|Q12856}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1585||[[:wikidata:Q12859|Q12859]]||{{wikidata|label|linked|Q12859}}||{{wikidata|title|linked|Q12859}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1586||[[:wikidata:Q12863|Q12863]]||{{wikidata|label|linked|Q12863}}||{{wikidata|title|linked|Q12863}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1587||[[:wikidata:Q12864|Q12864]]||{{wikidata|label|linked|Q12864}}||{{wikidata|title|linked|Q12864}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1588||[[:wikidata:Q12867|Q12867]]||{{wikidata|label|linked|Q12867}}||{{wikidata|title|linked|Q12867}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1589||[[:wikidata:Q12868|Q12868]]||{{wikidata|label|linked|Q12868}}||{{wikidata|title|linked|Q12868}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1590||[[:wikidata:Q12873|Q12873]]||{{wikidata|label|linked|Q12873}}||{{wikidata|title|linked|Q12873}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1591||[[:wikidata:Q12875|Q12875]]||{{wikidata|label|linked|Q12875}}||{{wikidata|title|linked|Q12875}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1592||[[:wikidata:Q12880|Q12880]]||{{wikidata|label|linked|Q12880}}||{{wikidata|title|linked|Q12880}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1593||[[:wikidata:Q12882|Q12882]]||{{wikidata|label|linked|Q12882}}||{{wikidata|title|linked|Q12882}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1594||[[:wikidata:Q12692|Q12692]]||{{wikidata|label|linked|Q12692}}||{{wikidata|title|linked|Q12692}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1595||[[:wikidata:Q12884|Q12884]]||{{wikidata|label|linked|Q12884}}||{{wikidata|title|linked|Q12884}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1596||[[:wikidata:Q12885|Q12885]]||{{wikidata|label|linked|Q12885}}||{{wikidata|title|linked|Q12885}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1597||[[:wikidata:Q12888|Q12888]]||{{wikidata|label|linked|Q12888}}||{{wikidata|title|linked|Q12888}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1598||[[:wikidata:Q12891|Q12891]]||{{wikidata|label|linked|Q12891}}||{{wikidata|title|linked|Q12891}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1599||[[:wikidata:Q12893|Q12893]]||{{wikidata|label|linked|Q12893}}||{{wikidata|title|linked|Q12893}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1600||[[:wikidata:Q12894|Q12894]]||{{wikidata|label|linked|Q12894}}||{{wikidata|title|linked|Q12894}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1601||[[:wikidata:Q12895|Q12895]]||{{wikidata|label|linked|Q12895}}||{{wikidata|title|linked|Q12895}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1602||[[:wikidata:Q235004|Q235004]]||{{wikidata|label|linked|Q235004}}||{{wikidata|title|linked|Q235004}}||Ilocos Sur||Lungsod |- |1603||[[:wikidata:Q39241|Q39241]]||{{wikidata|label|linked|Q39241}}||{{wikidata|title|linked|Q39241}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1604||[[:wikidata:Q39271|Q39271]]||{{wikidata|label|linked|Q39271}}||{{wikidata|title|linked|Q39271}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1605||[[:wikidata:Q39303|Q39303]]||{{wikidata|label|linked|Q39303}}||{{wikidata|title|linked|Q39303}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1606||[[:wikidata:Q39326|Q39326]]||{{wikidata|label|linked|Q39326}}||{{wikidata|title|linked|Q39326}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1607||[[:wikidata:Q39346|Q39346]]||{{wikidata|label|linked|Q39346}}||{{wikidata|title|linked|Q39346}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1608||[[:wikidata:Q39711|Q39711]]||{{wikidata|label|linked|Q39711}}||{{wikidata|title|linked|Q39711}}||Ilocos Norte||Lungsod |- |1609||[[:wikidata:Q39368|Q39368]]||{{wikidata|label|linked|Q39368}}||{{wikidata|title|linked|Q39368}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1610||[[:wikidata:Q39393|Q39393]]||{{wikidata|label|linked|Q39393}}||{{wikidata|title|linked|Q39393}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1611||[[:wikidata:Q39416|Q39416]]||{{wikidata|label|linked|Q39416}}||{{wikidata|title|linked|Q39416}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1612||[[:wikidata:Q39429|Q39429]]||{{wikidata|label|linked|Q39429}}||{{wikidata|title|linked|Q39429}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1613||[[:wikidata:Q39511|Q39511]]||{{wikidata|label|linked|Q39511}}||{{wikidata|title|linked|Q39511}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1614||[[:wikidata:Q39738|Q39738]]||{{wikidata|label|linked|Q39738}}||{{wikidata|title|linked|Q39738}}||Ilocos Norte||Lungsod |- |1615||[[:wikidata:Q39523|Q39523]]||{{wikidata|label|linked|Q39523}}||{{wikidata|title|linked|Q39523}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1616||[[:wikidata:Q39540|Q39540]]||{{wikidata|label|linked|Q39540}}||{{wikidata|title|linked|Q39540}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1617||[[:wikidata:Q39559|Q39559]]||{{wikidata|label|linked|Q39559}}||{{wikidata|title|linked|Q39559}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1618||[[:wikidata:Q39573|Q39573]]||{{wikidata|label|linked|Q39573}}||{{wikidata|title|linked|Q39573}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1619||[[:wikidata:Q39591|Q39591]]||{{wikidata|label|linked|Q39591}}||{{wikidata|title|linked|Q39591}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1620||[[:wikidata:Q39616|Q39616]]||{{wikidata|label|linked|Q39616}}||{{wikidata|title|linked|Q39616}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1621||[[:wikidata:Q39629|Q39629]]||{{wikidata|label|linked|Q39629}}||{{wikidata|title|linked|Q39629}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1622||[[:wikidata:Q39653|Q39653]]||{{wikidata|label|linked|Q39653}}||{{wikidata|title|linked|Q39653}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1623||[[:wikidata:Q39673|Q39673]]||{{wikidata|label|linked|Q39673}}||{{wikidata|title|linked|Q39673}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1624||[[:wikidata:Q39677|Q39677]]||{{wikidata|label|linked|Q39677}}||{{wikidata|title|linked|Q39677}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1625||[[:wikidata:Q39694|Q39694]]||{{wikidata|label|linked|Q39694}}||{{wikidata|title|linked|Q39694}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1626||[[:wikidata:Q1478|Q1478]]||{{wikidata|label|linked|Q1478}}||{{wikidata|title|linked|Q1478}}||Metro Manila||Lungsod |- |1627||[[:wikidata:Q8854|Q8854]]||{{wikidata|label|linked|Q8854}}||{{wikidata|title|linked|Q8854}}||Metro Manila||Lungsod |- |1628||[[:wikidata:Q1508|Q1508]]||{{wikidata|label|linked|Q1508}}||{{wikidata|title|linked|Q1508}}||Metro Manila||Lungsod |- |1629||[[:wikidata:Q8861|Q8861]]||{{wikidata|label|linked|Q8861}}||{{wikidata|title|linked|Q8861}}||Metro Manila||Lungsod |- |1630||[[:wikidata:Q9085|Q9085]]||{{wikidata|label|linked|Q9085}}||{{wikidata|title|linked|Q9085}}||Metro Manila||Lungsod |- |1631||[[:wikidata:Q1461|Q1461]]||{{wikidata|label|linked|Q1461}}||{{wikidata|title|linked|Q1461}}||Metro Manila||Lungsod |- |1632||[[:wikidata:Q17175|Q17175]]||{{wikidata|label|linked|Q17175}}||{{wikidata|title|linked|Q17175}}||Metro Manila||Lungsod |- |1633||[[:wikidata:Q17176|Q17176]]||{{wikidata|label|linked|Q17176}}||{{wikidata|title|linked|Q17176}}||Metro Manila||Lungsod |- |1634||[[:wikidata:Q17179|Q17179]]||{{wikidata|label|linked|Q17179}}||{{wikidata|title|linked|Q17179}}||Metro Manila||Lungsod |- |1635||[[:wikidata:Q17182|Q17182]]||{{wikidata|label|linked|Q17182}}||{{wikidata|title|linked|Q17182}}||Metro Manila||Lungsod |- |1636||[[:wikidata:Q17189|Q17189]]||{{wikidata|label|linked|Q17189}}||{{wikidata|title|linked|Q17189}}||Metro Manila||Lungsod |- |1637||[[:wikidata:Q1624|Q1624]]||{{wikidata|label|linked|Q1624}}||{{wikidata|title|linked|Q1624}}||Metro Manila||Lungsod |- |1638||[[:wikidata:Q1017325|Q1017325]]||{{wikidata|label|linked|Q1017325}}||{{wikidata|title|linked|Q1017325}}||Metro Manila||Bayan |- |1639||[[:wikidata:Q1475|Q1475]]||{{wikidata|label|linked|Q1475}}||{{wikidata|title|linked|Q1475}}||Metro Manila||Lungsod |- |1640||[[:wikidata:Q749283|Q749283]]||{{wikidata|label|linked|Q749283}}||{{wikidata|title|linked|Q749283}}||Metro Manila||Lungsod |- |1641||[[:wikidata:Q1643|Q1643]]||{{wikidata|label|linked|Q1643}}||{{wikidata|title|linked|Q1643}}||Metro Manila||Lungsod |- |1642||[[:wikidata:Q1623|Q1623]]||{{wikidata|label|linked|Q1623}}||{{wikidata|title|linked|Q1623}}||Metro Manila||Lungsod |} 82c1lvms550uoos5iker3g73csjuijp 2205315 2205314 2026-04-30T03:57:13Z Exec8 780 . 2205315 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="background-color:white;font-size:80%;line-height:1.40em;" !No!!Region!!Wikidata!!LGU1!!LGU2!!WD!!Template |- |1||Bangsamoro||[[:wikidata:Q24869612|Q24869612]]||{{wikidata|label|linked|Q24869612}}||{{wikidata|title|linked|Q24869612}}||[[:wikidata:Q105078527|Q105078527]]||{{wikidata|title|linked|Q105078527}} |- |2||Bicol Region||[[:wikidata:Q13662|Q13662]]||{{wikidata|label|linked|Q13662}}||{{wikidata|title|linked|Q13662}}||[[:wikidata:Q6717536|Q6717536]]||{{wikidata|title|linked|Q6717536}} |- |3||Cagayan Valley||[[:wikidata:Q13615|Q13615]]||{{wikidata|label|linked|Q13615}}||{{wikidata|title|linked|Q13615}}||[[:wikidata:Q6740148|Q6740148]]||{{wikidata|title|linked|Q6740148}} |- |4||Calabarzon||[[:wikidata:Q13650|Q13650]]||{{wikidata|label|linked|Q13650}}||{{wikidata|title|linked|Q13650}}||[[:wikidata:Q6735326|Q6735326]]||{{wikidata|title|linked|Q6735326}} |- |5||Caraga||[[:wikidata:Q13704|Q13704]]||{{wikidata|label|linked|Q13704}}||{{wikidata|title|linked|Q13704}}||[[:wikidata:Q6863092|Q6863092]]||{{wikidata|title|linked|Q6863092}} |- |6||Central Luzon||[[:wikidata:Q13617|Q13617]]||{{wikidata|label|linked|Q13617}}||{{wikidata|title|linked|Q13617}}||[[:wikidata:Q6867746|Q6867746]]||{{wikidata|title|linked|Q6867746}} |- |7||Central Visayas||[[:wikidata:Q13669|Q13669]]||{{wikidata|label|linked|Q13669}}||{{wikidata|title|linked|Q13669}}||[[:wikidata:Q22739492|Q22739492]]||{{wikidata|title|linked|Q22739492}} |- |8||Cordillera Administrative Region||[[:wikidata:Q13606|Q13606]]||{{wikidata|label|linked|Q13606}}||{{wikidata|title|linked|Q13606}}||[[:wikidata:Q7656888|Q7656888]]||{{wikidata|title|linked|Q7656888}} |- |9||Davao Region||[[:wikidata:Q13694|Q13694]]||{{wikidata|label|linked|Q13694}}||{{wikidata|title|linked|Q13694}}||[[:wikidata:Q22760127|Q22760127]]||{{wikidata|title|linked|Q22760127}} |- |10||Eastern Visayas||[[:wikidata:Q13675|Q13675]]||{{wikidata|label|linked|Q13675}}||{{wikidata|title|linked|Q13675}}||[[:wikidata:Q22733064|Q22733064]]||{{wikidata|title|linked|Q22733064}} |- |11||Ilocos Region||[[:wikidata:Q12933|Q12933]]||{{wikidata|label|linked|Q12933}}||{{wikidata|title|linked|Q12933}}||[[:wikidata:Q22760148|Q22760148]]||{{wikidata|title|linked|Q22760148}} |- |12||Mimaropa||[[:wikidata:Q13658|Q13658]]||{{wikidata|label|linked|Q13658}}||{{wikidata|title|linked|Q13658}}||[[:wikidata:Q22767165|Q22767165]]||{{wikidata|title|linked|Q22767165}} |- |13||National Capital Region||[[:wikidata:Q13580|Q13580]]||{{wikidata|label|linked|Q13580}}||{{wikidata|title|linked|Q13580}}||[[:wikidata:Q6055819|Q6055819]]||{{wikidata|title|linked|Q6055819}} |- |14||Negros Island Region||[[:wikidata:Q17081785|Q17081785]]||{{wikidata|label|linked|Q17081785}}||{{wikidata|title|linked|Q17081785}}||[[:wikidata:Q135706423|Q135706423]]||{{wikidata|title|linked|Q135706423}} |- |15||Northern Mindanao||[[:wikidata:Q13690|Q13690]]||{{wikidata|label|linked|Q13690}}||{{wikidata|title|linked|Q13690}}||[[:wikidata:Q22740798|Q22740798]]||{{wikidata|title|linked|Q22740798}} |- |16||Soccsksargen||[[:wikidata:Q13701|Q13701]]||{{wikidata|label|linked|Q13701}}||{{wikidata|title|linked|Q13701}}||[[:wikidata:Q105078349|Q105078349]]||{{wikidata|title|linked|Q105078349}} |- |17||Western Visayas||[[:wikidata:Q13665|Q13665]]||{{wikidata|label|linked|Q13665}}||{{wikidata|title|linked|Q13665}}||[[:wikidata:Q22730466|Q22730466]]||{{wikidata|title|linked|Q22730466}} |- |18||Zamboanga Peninsula||[[:wikidata:Q13682|Q13682]]||{{wikidata|label|linked|Q13682}}||{{wikidata|title|linked|Q13682}}||[[:wikidata:Q22745801|Q22745801]]||{{wikidata|title|linked|Q22745801}} |- |19||Luzon||[[:wikidata:Q2673519|Q2673519]]||{{wikidata|label|linked|Q2673519}}||{{wikidata|title|linked|Q2673519}}|||| |- |20||Visayas||[[:wikidata:Q211436|Q211436]]||{{wikidata|label|linked|Q211436}}||{{wikidata|title|linked|Q211436}}|||| |- |21||Mindanao||[[:wikidata:Q37274898|Q37274898]]||{{wikidata|label|linked|Q37274898}}||{{wikidata|title|linked|Q37274898}}|||| |- |22||Regions||[[:wikidata:Q24698|Q24698]]||||||[[:wikidata:Q6535935|Q6535935]]||{{wikidata|title|linked|Q6535935}} |} {| class="wikitable sortable" style="background-color:white;font-size:80%;line-height:1.40em;" !No!!Prov!!Wikidata!!LGU!!Template WD!!Template |- |1||Abra||[[:wikidata:Q13711|Q13711]]||{{wikidata|title|linked|Q13711}}||[[:wikidata:Q6667081|Q6667081]]||{{wikidata|title|linked|Q6667081}} |- |2||Agusan del Norte||[[:wikidata:Q13714|Q13714]]||{{wikidata|title|linked|Q13714}}||[[:wikidata:Q6672367|Q6672367]]||{{wikidata|title|linked|Q6672367}} |- |3||Agusan del Sur||[[:wikidata:Q13721|Q13721]]||{{wikidata|title|linked|Q13721}}||[[:wikidata:Q6672373|Q6672373]]||{{wikidata|title|linked|Q6672373}} |- |4||Aklan||[[:wikidata:Q13723|Q13723]]||{{wikidata|title|linked|Q13723}}||[[:wikidata:Q9123556|Q9123556]]||{{wikidata|title|linked|Q9123556}} |- |5||Albay||[[:wikidata:Q13726|Q13726]]||{{wikidata|title|linked|Q13726}}||[[:wikidata:Q6675078|Q6675078]]||{{wikidata|title|linked|Q6675078}} |- |6||Antique||[[:wikidata:Q13727|Q13727]]||{{wikidata|title|linked|Q13727}}||[[:wikidata:Q10603352|Q10603352]]||{{wikidata|title|linked|Q10603352}} |- |7||Apayao||[[:wikidata:Q13728|Q13728]]||{{wikidata|title|linked|Q13728}}||[[:wikidata:Q6681609|Q6681609]]||{{wikidata|title|linked|Q6681609}} |- |8||Aurora||[[:wikidata:Q13730|Q13730]]||{{wikidata|title|linked|Q13730}}||[[:wikidata:Q6702159|Q6702159]]||{{wikidata|title|linked|Q6702159}} |- |9||Basilan||[[:wikidata:Q13737|Q13737]]||{{wikidata|title|linked|Q13737}}||[[:wikidata:Q10567105|Q10567105]]||{{wikidata|title|linked|Q10567105}} |- |10||Bataan||[[:wikidata:Q13739|Q13739]]||{{wikidata|title|linked|Q13739}}||[[:wikidata:Q10567110|Q10567110]]||{{wikidata|title|linked|Q10567110}} |- |11||Batanes||[[:wikidata:Q13740|Q13740]]||{{wikidata|title|linked|Q13740}}||[[:wikidata:Q6712794|Q6712794]]||{{wikidata|title|linked|Q6712794}} |- |12||Batangas||[[:wikidata:Q13744|Q13744]]||{{wikidata|title|linked|Q13744}}||[[:wikidata:Q6712771|Q6712771]]||{{wikidata|title|linked|Q6712771}} |- |13||Benguet||[[:wikidata:Q13750|Q13750]]||{{wikidata|title|linked|Q13750}}||[[:wikidata:Q6715894|Q6715894]]||{{wikidata|title|linked|Q6715894}} |- |14||Biliran||[[:wikidata:Q13751|Q13751]]||{{wikidata|title|linked|Q13751}}||[[:wikidata:Q6718456|Q6718456]]||{{wikidata|title|linked|Q6718456}} |- |15||Bohol||[[:wikidata:Q13752|Q13752]]||{{wikidata|title|linked|Q13752}}||[[:wikidata:Q6722119|Q6722119]]||{{wikidata|title|linked|Q6722119}} |- |16||Bukidnon||[[:wikidata:Q13753|Q13753]]||{{wikidata|title|linked|Q13753}}||[[:wikidata:Q6732301|Q6732301]]||{{wikidata|title|linked|Q6732301}} |- |17||Bulacan||[[:wikidata:Q13755|Q13755]]||{{wikidata|title|linked|Q13755}}||[[:wikidata:Q6084786|Q6084786]]||{{wikidata|title|linked|Q6084786}} |- |18||Cagayan||[[:wikidata:Q13759|Q13759]]||{{wikidata|title|linked|Q13759}}||[[:wikidata:Q6740144|Q6740144]]||{{wikidata|title|linked|Q6740144}} |- |19||Camarines Norte||[[:wikidata:Q13763|Q13763]]||{{wikidata|title|linked|Q13763}}||[[:wikidata:Q10567180|Q10567180]]||{{wikidata|title|linked|Q10567180}} |- |20||Camarines Sur||[[:wikidata:Q13767|Q13767]]||{{wikidata|title|linked|Q13767}}||[[:wikidata:Q10566893|Q10566893]]||{{wikidata|title|linked|Q10566893}} |- |21||Camiguin||[[:wikidata:Q13769|Q13769]]||{{wikidata|title|linked|Q13769}}||[[:wikidata:Q6855053|Q6855053]]||{{wikidata|title|linked|Q6855053}} |- |22||Capiz||[[:wikidata:Q13772|Q13772]]||{{wikidata|title|linked|Q13772}}||[[:wikidata:Q6863001|Q6863001]]||{{wikidata|title|linked|Q6863001}} |- |23||Catanduanes||[[:wikidata:Q13778|Q13778]]||{{wikidata|title|linked|Q13778}}||[[:wikidata:Q6864702|Q6864702]]||{{wikidata|title|linked|Q6864702}} |- |24||Cavite||[[:wikidata:Q13785|Q13785]]||{{wikidata|title|linked|Q13785}}||[[:wikidata:Q6866729|Q6866729]]||{{wikidata|title|linked|Q6866729}} |- |25||Cebu||[[:wikidata:Q13786|Q13786]]||{{wikidata|title|linked|Q13786}}||[[:wikidata:Q10567205|Q10567205]]||{{wikidata|title|linked|Q10567205}} |- |26||Cotabato||[[:wikidata:Q13791|Q13791]]||{{wikidata|title|linked|Q13791}}||[[:wikidata:Q7658126|Q7658126]]||{{wikidata|title|linked|Q7658126}} |- |27||Davao de Oro||[[:wikidata:Q13789|Q13789]]||{{wikidata|title|linked|Q13789}}||[[:wikidata:Q7646238|Q7646238]]||{{wikidata|title|linked|Q7646238}} |- |28||Davao del Norte||[[:wikidata:Q13792|Q13792]]||{{wikidata|title|linked|Q13792}}||[[:wikidata:Q10604243|Q10604243]]||{{wikidata|title|linked|Q10604243}} |- |29||Davao del Sur||[[:wikidata:Q13794|Q13794]]||{{wikidata|title|linked|Q13794}}||[[:wikidata:Q10592691|Q10592691]]||{{wikidata|title|linked|Q10592691}} |- |30||Davao Occidental||[[:wikidata:Q3656379|Q3656379]]||{{wikidata|title|linked|Q3656379}}||[[:wikidata:Q15293293|Q15293293]]||{{wikidata|title|linked|Q15293293}} |- |31||Davao Oriental||[[:wikidata:Q13806|Q13806]]||{{wikidata|title|linked|Q13806}}||[[:wikidata:Q10604433|Q10604433]]||{{wikidata|title|linked|Q10604433}} |- |32||Dinagat Islands||[[:wikidata:Q13807|Q13807]]||{{wikidata|title|linked|Q13807}}||[[:wikidata:Q10604624|Q10604624]]||{{wikidata|title|linked|Q10604624}} |- |33||Eastern Samar||[[:wikidata:Q13809|Q13809]]||{{wikidata|title|linked|Q13809}}||[[:wikidata:Q10604506|Q10604506]]||{{wikidata|title|linked|Q10604506}} |- |34||Guimaras||[[:wikidata:Q13810|Q13810]]||{{wikidata|title|linked|Q13810}}||[[:wikidata:Q10594151|Q10594151]]||{{wikidata|title|linked|Q10594151}} |- |35||Ifugao||[[:wikidata:Q13812|Q13812]]||{{wikidata|title|linked|Q13812}}||[[:wikidata:Q10604772|Q10604772]]||{{wikidata|title|linked|Q10604772}} |- |36||Ilocos Norte||[[:wikidata:Q13813|Q13813]]||{{wikidata|title|linked|Q13813}}||[[:wikidata:Q10604952|Q10604952]]||{{wikidata|title|linked|Q10604952}} |- |37||Ilocos Sur||[[:wikidata:Q12741|Q12741]]||{{wikidata|title|linked|Q12741}}||[[:wikidata:Q10605096|Q10605096]]||{{wikidata|title|linked|Q10605096}} |- |38||Iloilo||[[:wikidata:Q13825|Q13825]]||{{wikidata|title|linked|Q13825}}||[[:wikidata:Q10605236|Q10605236]]||{{wikidata|title|linked|Q10605236}} |- |39||Isabela||[[:wikidata:Q13826|Q13826]]||{{wikidata|title|linked|Q13826}}||[[:wikidata:Q10605366|Q10605366]]||{{wikidata|title|linked|Q10605366}} |- |40||Kalinga||[[:wikidata:Q13827|Q13827]]||{{wikidata|title|linked|Q13827}}||[[:wikidata:Q10605506|Q10605506]]||{{wikidata|title|linked|Q10605506}} |- |41||La Union||[[:wikidata:Q13829|Q13829]]||{{wikidata|title|linked|Q13829}}||[[:wikidata:Q11985049|Q11985049]]||{{wikidata|title|linked|Q11985049}} |- |42||Laguna||[[:wikidata:Q13840|Q13840]]||{{wikidata|title|linked|Q13840}}||[[:wikidata:Q11985070|Q11985070]]||{{wikidata|title|linked|Q11985070}} |- |43||Lanao del Norte||[[:wikidata:Q13841|Q13841]]||{{wikidata|title|linked|Q13841}}||[[:wikidata:Q11707007|Q11707007]]||{{wikidata|title|linked|Q11707007}} |- |44||Lanao del Sur||[[:wikidata:Q13843|Q13843]]||{{wikidata|title|linked|Q13843}}||[[:wikidata:Q11985083|Q11985083]]||{{wikidata|title|linked|Q11985083}} |- |45||Leyte||[[:wikidata:Q13844|Q13844]]||{{wikidata|title|linked|Q13844}}||[[:wikidata:Q11985059|Q11985059]]||{{wikidata|title|linked|Q11985059}} |- |46||Maguindanao del Norte||[[:wikidata:Q114019739|Q114019739]]||{{wikidata|title|linked|Q114019739}}||[[:wikidata:Q114293050|Q114293050]]||{{wikidata|title|linked|Q114293050}} |- |47||Maguindanao del Sur||[[:wikidata:Q114019748|Q114019748]]||{{wikidata|title|linked|Q114019748}}||[[:wikidata:Q114294452|Q114294452]]||{{wikidata|title|linked|Q114294452}} |- |48||Marinduque||[[:wikidata:Q13846|Q13846]]||{{wikidata|title|linked|Q13846}}||[[:wikidata:Q11985062|Q11985062]]||{{wikidata|title|linked|Q11985062}} |- |49||Masbate||[[:wikidata:Q13847|Q13847]]||{{wikidata|title|linked|Q13847}}||[[:wikidata:Q11985063|Q11985063]]||{{wikidata|title|linked|Q11985063}} |- |50||Misamis Occidental||[[:wikidata:Q13857|Q13857]]||{{wikidata|title|linked|Q13857}}||[[:wikidata:Q11708566|Q11708566]]||{{wikidata|title|linked|Q11708566}} |- |51||Misamis Oriental||[[:wikidata:Q13860|Q13860]]||{{wikidata|title|linked|Q13860}}||[[:wikidata:Q11985074|Q11985074]]||{{wikidata|title|linked|Q11985074}} |- |52||Mountain Province||[[:wikidata:Q13861|Q13861]]||{{wikidata|title|linked|Q13861}}||[[:wikidata:Q10651336|Q10651336]]||{{wikidata|title|linked|Q10651336}} |- |53||Negros Occidental||[[:wikidata:Q13862|Q13862]]||{{wikidata|title|linked|Q13862}}||[[:wikidata:Q11985067|Q11985067]]||{{wikidata|title|linked|Q11985067}} |- |54||Negros Oriental||[[:wikidata:Q13863|Q13863]]||{{wikidata|title|linked|Q13863}}||[[:wikidata:Q11985066|Q11985066]]||{{wikidata|title|linked|Q11985066}} |- |55||Northern Samar||[[:wikidata:Q13864|Q13864]]||{{wikidata|title|linked|Q13864}}||[[:wikidata:Q9123634|Q9123634]]||{{wikidata|title|linked|Q9123634}} |- |56||Nueva Ecija||[[:wikidata:Q13865|Q13865]]||{{wikidata|title|linked|Q13865}}||[[:wikidata:Q6081752|Q6081752]]||{{wikidata|title|linked|Q6081752}} |- |57||Nueva Vizcaya||[[:wikidata:Q13866|Q13866]]||{{wikidata|title|linked|Q13866}}||[[:wikidata:Q11985048|Q11985048]]||{{wikidata|title|linked|Q11985048}} |- |58||Occidental Mindoro||[[:wikidata:Q13867|Q13867]]||{{wikidata|title|linked|Q13867}}||[[:wikidata:Q11985069|Q11985069]]||{{wikidata|title|linked|Q11985069}} |- |59||Oriental Mindoro||[[:wikidata:Q13868|Q13868]]||{{wikidata|title|linked|Q13868}}||[[:wikidata:Q6081797|Q6081797]]||{{wikidata|title|linked|Q6081797}} |- |60||Palawan||[[:wikidata:Q13869|Q13869]]||{{wikidata|title|linked|Q13869}}||[[:wikidata:Q11985072|Q11985072]]||{{wikidata|title|linked|Q11985072}} |- |61||Pampanga||[[:wikidata:Q13870|Q13870]]||{{wikidata|title|linked|Q13870}}||[[:wikidata:Q11985061|Q11985061]]||{{wikidata|title|linked|Q11985061}} |- |62||Pangasinan||[[:wikidata:Q13871|Q13871]]||{{wikidata|title|linked|Q13871}}||[[:wikidata:Q11985050|Q11985050]]||{{wikidata|title|linked|Q11985050}} |- |63||Quezon||[[:wikidata:Q13872|Q13872]]||{{wikidata|title|linked|Q13872}}||[[:wikidata:Q6082606|Q6082606]]||{{wikidata|title|linked|Q6082606}} |- |64||Quirino||[[:wikidata:Q13873|Q13873]]||{{wikidata|title|linked|Q13873}}||[[:wikidata:Q12015908|Q12015908]]||{{wikidata|title|linked|Q12015908}} |- |65||Rizal||[[:wikidata:Q13874|Q13874]]||{{wikidata|title|linked|Q13874}}||[[:wikidata:Q6084521|Q6084521]]||{{wikidata|title|linked|Q6084521}} |- |66||Romblon||[[:wikidata:Q13875|Q13875]]||{{wikidata|title|linked|Q13875}}||[[:wikidata:Q11985057|Q11985057]]||{{wikidata|title|linked|Q11985057}} |- |67||Samar||[[:wikidata:Q13876|Q13876]]||{{wikidata|title|linked|Q13876}}||[[:wikidata:Q11925829|Q11925829]]||{{wikidata|title|linked|Q11925829}} |- |68||Sarangani||[[:wikidata:Q13877|Q13877]]||{{wikidata|title|linked|Q13877}}||[[:wikidata:Q11985082|Q11985082]]||{{wikidata|title|linked|Q11985082}} |- |69||Siquijor||[[:wikidata:Q13879|Q13879]]||{{wikidata|title|linked|Q13879}}||[[:wikidata:Q11336539|Q11336539]]||{{wikidata|title|linked|Q11336539}} |- |70||Sorsogon||[[:wikidata:Q13881|Q13881]]||{{wikidata|title|linked|Q13881}}||[[:wikidata:Q11985058|Q11985058]]||{{wikidata|title|linked|Q11985058}} |- |71||South Cotabato||[[:wikidata:Q13882|Q13882]]||{{wikidata|title|linked|Q13882}}||[[:wikidata:Q7762450|Q7762450]]||{{wikidata|title|linked|Q7762450}} |- |72||Southern Leyte||[[:wikidata:Q13884|Q13884]]||{{wikidata|title|linked|Q13884}}||[[:wikidata:Q7761728|Q7761728]]||{{wikidata|title|linked|Q7761728}} |- |73||Sultan Kudarat||[[:wikidata:Q13885|Q13885]]||{{wikidata|title|linked|Q13885}}||[[:wikidata:Q11336523|Q11336523]]||{{wikidata|title|linked|Q11336523}} |- |74||Sulu||[[:wikidata:Q13887|Q13887]]||{{wikidata|title|linked|Q13887}}||[[:wikidata:Q11336511|Q11336511]]||{{wikidata|title|linked|Q11336511}} |- |75||Surigao del Norte||[[:wikidata:Q13889|Q13889]]||{{wikidata|title|linked|Q13889}}||[[:wikidata:Q11336517|Q11336517]]||{{wikidata|title|linked|Q11336517}} |- |76||Surigao del Sur||[[:wikidata:Q13891|Q13891]]||{{wikidata|title|linked|Q13891}}||[[:wikidata:Q11336514|Q11336514]]||{{wikidata|title|linked|Q11336514}} |- |77||Tarlac||[[:wikidata:Q13892|Q13892]]||{{wikidata|title|linked|Q13892}}||[[:wikidata:Q11336497|Q11336497]]||{{wikidata|title|linked|Q11336497}} |- |78||Tawi-Tawi||[[:wikidata:Q13893|Q13893]]||{{wikidata|title|linked|Q13893}}||[[:wikidata:Q11336499|Q11336499]]||{{wikidata|title|linked|Q11336499}} |- |79||Zambales||[[:wikidata:Q13895|Q13895]]||{{wikidata|title|linked|Q13895}}||[[:wikidata:Q10858709|Q10858709]]||{{wikidata|title|linked|Q10858709}} |- |80||Zamboanga del Norte||[[:wikidata:Q13899|Q13899]]||{{wikidata|title|linked|Q13899}}||[[:wikidata:Q10858740|Q10858740]]||{{wikidata|title|linked|Q10858740}} |- |81||Zamboanga del Sur||[[:wikidata:Q13900|Q13900]]||{{wikidata|title|linked|Q13900}}||[[:wikidata:Q10858708|Q10858708]]||{{wikidata|title|linked|Q10858708}} |- |82||Zamboanga Sibugay||[[:wikidata:Q13902|Q13902]]||{{wikidata|title|linked|Q13902}}||[[:wikidata:Q10858742|Q10858742]]||{{wikidata|title|linked|Q10858742}} |} {| class="wikitable sortable" style="background-color:white;font-size:80%;line-height:1.40em;" !No.!!Wikidata link!!LGU1!!LGU2!!Province!!Type |- |1||[[:wikidata:Q31508396|Q31508396]]||{{wikidata|label|linked|Q31508396}}||{{wikidata|title|linked|Q31508396}}||SGA||Bayan |- |2||[[:wikidata:Q31508433|Q31508433]]||{{wikidata|label|linked|Q31508433}}||{{wikidata|title|linked|Q31508433}}||SGA||Bayan |- |3||[[:wikidata:Q31508452|Q31508452]]||{{wikidata|label|linked|Q31508452}}||{{wikidata|title|linked|Q31508452}}||SGA||Bayan |- |4||[[:wikidata:Q31508472|Q31508472]]||{{wikidata|label|linked|Q31508472}}||{{wikidata|title|linked|Q31508472}}||SGA||Bayan |- |5||[[:wikidata:Q31508492|Q31508492]]||{{wikidata|label|linked|Q31508492}}||{{wikidata|title|linked|Q31508492}}||SGA||Bayan |- |6||[[:wikidata:Q31508510|Q31508510]]||{{wikidata|label|linked|Q31508510}}||{{wikidata|title|linked|Q31508510}}||SGA||Bayan |- |7||[[:wikidata:Q31508528|Q31508528]]||{{wikidata|label|linked|Q31508528}}||{{wikidata|title|linked|Q31508528}}||SGA||Bayan |- |8||[[:wikidata:Q31508546|Q31508546]]||{{wikidata|label|linked|Q31508546}}||{{wikidata|title|linked|Q31508546}}||SGA||Bayan |- |9||[[:wikidata:Q155195|Q155195]]||{{wikidata|label|linked|Q155195}}||{{wikidata|title|linked|Q155195}}||Tawi-Tawi||Bayan |- |10||[[:wikidata:Q155221|Q155221]]||{{wikidata|label|linked|Q155221}}||{{wikidata|title|linked|Q155221}}||Tawi-Tawi||Bayan |- |11||[[:wikidata:Q155241|Q155241]]||{{wikidata|label|linked|Q155241}}||{{wikidata|title|linked|Q155241}}||Tawi-Tawi||Bayan |- |12||[[:wikidata:Q155259|Q155259]]||{{wikidata|label|linked|Q155259}}||{{wikidata|title|linked|Q155259}}||Tawi-Tawi||Bayan |- |13||[[:wikidata:Q155274|Q155274]]||{{wikidata|label|linked|Q155274}}||{{wikidata|title|linked|Q155274}}||Tawi-Tawi||Bayan |- |14||[[:wikidata:Q155288|Q155288]]||{{wikidata|label|linked|Q155288}}||{{wikidata|title|linked|Q155288}}||Tawi-Tawi||Bayan |- |15||[[:wikidata:Q155318|Q155318]]||{{wikidata|label|linked|Q155318}}||{{wikidata|title|linked|Q155318}}||Tawi-Tawi||Bayan |- |16||[[:wikidata:Q155334|Q155334]]||{{wikidata|label|linked|Q155334}}||{{wikidata|title|linked|Q155334}}||Tawi-Tawi||Bayan |- |17||[[:wikidata:Q155355|Q155355]]||{{wikidata|label|linked|Q155355}}||{{wikidata|title|linked|Q155355}}||Tawi-Tawi||Bayan |- |18||[[:wikidata:Q155377|Q155377]]||{{wikidata|label|linked|Q155377}}||{{wikidata|title|linked|Q155377}}||Tawi-Tawi||Bayan |- |19||[[:wikidata:Q155396|Q155396]]||{{wikidata|label|linked|Q155396}}||{{wikidata|title|linked|Q155396}}||Tawi-Tawi||Bayan |- |20||[[:wikidata:Q155970|Q155970]]||{{wikidata|label|linked|Q155970}}||{{wikidata|title|linked|Q155970}}||Sulu||Bayan |- |21||[[:wikidata:Q155983|Q155983]]||{{wikidata|label|linked|Q155983}}||{{wikidata|title|linked|Q155983}}||Sulu||Bayan |- |22||[[:wikidata:Q156008|Q156008]]||{{wikidata|label|linked|Q156008}}||{{wikidata|title|linked|Q156008}}||Sulu||Bayan |- |23||[[:wikidata:Q156024|Q156024]]||{{wikidata|label|linked|Q156024}}||{{wikidata|title|linked|Q156024}}||Sulu||Bayan |- |24||[[:wikidata:Q156042|Q156042]]||{{wikidata|label|linked|Q156042}}||{{wikidata|title|linked|Q156042}}||Sulu||Bayan |- |25||[[:wikidata:Q156055|Q156055]]||{{wikidata|label|linked|Q156055}}||{{wikidata|title|linked|Q156055}}||Sulu||Bayan |- |26||[[:wikidata:Q156071|Q156071]]||{{wikidata|label|linked|Q156071}}||{{wikidata|title|linked|Q156071}}||Sulu||Bayan |- |27||[[:wikidata:Q156090|Q156090]]||{{wikidata|label|linked|Q156090}}||{{wikidata|title|linked|Q156090}}||Sulu||Bayan |- |28||[[:wikidata:Q156107|Q156107]]||{{wikidata|label|linked|Q156107}}||{{wikidata|title|linked|Q156107}}||Sulu||Bayan |- |29||[[:wikidata:Q156126|Q156126]]||{{wikidata|label|linked|Q156126}}||{{wikidata|title|linked|Q156126}}||Sulu||Bayan |- |30||[[:wikidata:Q156159|Q156159]]||{{wikidata|label|linked|Q156159}}||{{wikidata|title|linked|Q156159}}||Sulu||Bayan |- |31||[[:wikidata:Q156180|Q156180]]||{{wikidata|label|linked|Q156180}}||{{wikidata|title|linked|Q156180}}||Sulu||Bayan |- |32||[[:wikidata:Q156195|Q156195]]||{{wikidata|label|linked|Q156195}}||{{wikidata|title|linked|Q156195}}||Sulu||Bayan |- |33||[[:wikidata:Q156208|Q156208]]||{{wikidata|label|linked|Q156208}}||{{wikidata|title|linked|Q156208}}||Sulu||Bayan |- |34||[[:wikidata:Q156225|Q156225]]||{{wikidata|label|linked|Q156225}}||{{wikidata|title|linked|Q156225}}||Sulu||Bayan |- |35||[[:wikidata:Q156244|Q156244]]||{{wikidata|label|linked|Q156244}}||{{wikidata|title|linked|Q156244}}||Sulu||Bayan |- |36||[[:wikidata:Q156263|Q156263]]||{{wikidata|label|linked|Q156263}}||{{wikidata|title|linked|Q156263}}||Sulu||Bayan |- |37||[[:wikidata:Q156285|Q156285]]||{{wikidata|label|linked|Q156285}}||{{wikidata|title|linked|Q156285}}||Sulu||Bayan |- |38||[[:wikidata:Q156302|Q156302]]||{{wikidata|label|linked|Q156302}}||{{wikidata|title|linked|Q156302}}||Sulu||Bayan |- |39||[[:wikidata:Q212222|Q212222]]||{{wikidata|label|linked|Q212222}}||{{wikidata|title|linked|Q212222}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |40||[[:wikidata:Q212280|Q212280]]||{{wikidata|label|linked|Q212280}}||{{wikidata|title|linked|Q212280}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |41||[[:wikidata:Q212310|Q212310]]||{{wikidata|label|linked|Q212310}}||{{wikidata|title|linked|Q212310}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |42||[[:wikidata:Q212336|Q212336]]||{{wikidata|label|linked|Q212336}}||{{wikidata|title|linked|Q212336}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |43||[[:wikidata:Q212389|Q212389]]||{{wikidata|label|linked|Q212389}}||{{wikidata|title|linked|Q212389}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |44||[[:wikidata:Q212411|Q212411]]||{{wikidata|label|linked|Q212411}}||{{wikidata|title|linked|Q212411}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |45||[[:wikidata:Q212432|Q212432]]||{{wikidata|label|linked|Q212432}}||{{wikidata|title|linked|Q212432}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |46||[[:wikidata:Q212463|Q212463]]||{{wikidata|label|linked|Q212463}}||{{wikidata|title|linked|Q212463}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |47||[[:wikidata:Q212488|Q212488]]||{{wikidata|label|linked|Q212488}}||{{wikidata|title|linked|Q212488}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |48||[[:wikidata:Q212503|Q212503]]||{{wikidata|label|linked|Q212503}}||{{wikidata|title|linked|Q212503}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |49||[[:wikidata:Q212519|Q212519]]||{{wikidata|label|linked|Q212519}}||{{wikidata|title|linked|Q212519}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |50||[[:wikidata:Q212537|Q212537]]||{{wikidata|label|linked|Q212537}}||{{wikidata|title|linked|Q212537}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |51||[[:wikidata:Q212557|Q212557]]||{{wikidata|label|linked|Q212557}}||{{wikidata|title|linked|Q212557}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |52||[[:wikidata:Q212581|Q212581]]||{{wikidata|label|linked|Q212581}}||{{wikidata|title|linked|Q212581}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |53||[[:wikidata:Q212623|Q212623]]||{{wikidata|label|linked|Q212623}}||{{wikidata|title|linked|Q212623}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |54||[[:wikidata:Q212644|Q212644]]||{{wikidata|label|linked|Q212644}}||{{wikidata|title|linked|Q212644}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |55||[[:wikidata:Q212707|Q212707]]||{{wikidata|label|linked|Q212707}}||{{wikidata|title|linked|Q212707}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |56||[[:wikidata:Q122827|Q122827]]||{{wikidata|label|linked|Q122827}}||{{wikidata|title|linked|Q122827}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |57||[[:wikidata:Q212735|Q212735]]||{{wikidata|label|linked|Q212735}}||{{wikidata|title|linked|Q212735}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |58||[[:wikidata:Q212759|Q212759]]||{{wikidata|label|linked|Q212759}}||{{wikidata|title|linked|Q212759}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |59||[[:wikidata:Q212766|Q212766]]||{{wikidata|label|linked|Q212766}}||{{wikidata|title|linked|Q212766}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |60||[[:wikidata:Q212778|Q212778]]||{{wikidata|label|linked|Q212778}}||{{wikidata|title|linked|Q212778}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |61||[[:wikidata:Q212784|Q212784]]||{{wikidata|label|linked|Q212784}}||{{wikidata|title|linked|Q212784}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |62||[[:wikidata:Q212808|Q212808]]||{{wikidata|label|linked|Q212808}}||{{wikidata|title|linked|Q212808}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |63||[[:wikidata:Q212823|Q212823]]||{{wikidata|label|linked|Q212823}}||{{wikidata|title|linked|Q212823}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |64||[[:wikidata:Q212843|Q212843]]||{{wikidata|label|linked|Q212843}}||{{wikidata|title|linked|Q212843}}||Maguindanao del Sur||Bayan |- |65||[[:wikidata:Q212240|Q212240]]||{{wikidata|label|linked|Q212240}}||{{wikidata|title|linked|Q212240}}||Maguindanao del Norte||Bayan |- |66||[[:wikidata:Q212255|Q212255]]||{{wikidata|label|linked|Q212255}}||{{wikidata|title|linked|Q212255}}||Maguindanao del Norte||Bayan |- |67||[[:wikidata:Q726993|Q726993]]||{{wikidata|label|linked|Q726993}}||{{wikidata|title|linked|Q726993}}||Maguindanao del Norte||Lungsod |- |68||[[:wikidata:Q212366|Q212366]]||{{wikidata|label|linked|Q212366}}||{{wikidata|title|linked|Q212366}}||Maguindanao del Norte||Bayan |- |69||[[:wikidata:Q212603|Q212603]]||{{wikidata|label|linked|Q212603}}||{{wikidata|title|linked|Q212603}}||Maguindanao del Norte||Bayan |- |70||[[:wikidata:Q212662|Q212662]]||{{wikidata|label|linked|Q212662}}||{{wikidata|title|linked|Q212662}}||Maguindanao del Norte||Bayan |- |71||[[:wikidata:Q212684|Q212684]]||{{wikidata|label|linked|Q212684}}||{{wikidata|title|linked|Q212684}}||Maguindanao del Norte||Bayan |- |72||[[:wikidata:Q212748|Q212748]]||{{wikidata|label|linked|Q212748}}||{{wikidata|title|linked|Q212748}}||Maguindanao del Norte||Bayan |- |73||[[:wikidata:Q212791|Q212791]]||{{wikidata|label|linked|Q212791}}||{{wikidata|title|linked|Q212791}}||Maguindanao del Norte||Bayan |- |74||[[:wikidata:Q212802|Q212802]]||{{wikidata|label|linked|Q212802}}||{{wikidata|title|linked|Q212802}}||Maguindanao del Norte||Bayan |- |75||[[:wikidata:Q212830|Q212830]]||{{wikidata|label|linked|Q212830}}||{{wikidata|title|linked|Q212830}}||Maguindanao del Norte||Bayan |- |76||[[:wikidata:Q273775|Q273775]]||{{wikidata|label|linked|Q273775}}||{{wikidata|title|linked|Q273775}}||Lanao del Sur||Bayan |- |77||[[:wikidata:Q273657|Q273657]]||{{wikidata|label|linked|Q273657}}||{{wikidata|title|linked|Q273657}}||Lanao del Sur||Bayan |- |78||[[:wikidata:Q273680|Q273680]]||{{wikidata|label|linked|Q273680}}||{{wikidata|title|linked|Q273680}}||Lanao del Sur||Bayan |- |79||[[:wikidata:Q273700|Q273700]]||{{wikidata|label|linked|Q273700}}||{{wikidata|title|linked|Q273700}}||Lanao del Sur||Bayan |- |80||[[:wikidata:Q273718|Q273718]]||{{wikidata|label|linked|Q273718}}||{{wikidata|title|linked|Q273718}}||Lanao del Sur||Bayan |- |81||[[:wikidata:Q273728|Q273728]]||{{wikidata|label|linked|Q273728}}||{{wikidata|title|linked|Q273728}}||Lanao del Sur||Bayan |- |82||[[:wikidata:Q273744|Q273744]]||{{wikidata|label|linked|Q273744}}||{{wikidata|title|linked|Q273744}}||Lanao del Sur||Bayan |- |83||[[:wikidata:Q273757|Q273757]]||{{wikidata|label|linked|Q273757}}||{{wikidata|title|linked|Q273757}}||Lanao del Sur||Bayan |- |84||[[:wikidata:Q273796|Q273796]]||{{wikidata|label|linked|Q273796}}||{{wikidata|title|linked|Q273796}}||Lanao del Sur||Bayan |- |85||[[:wikidata:Q273813|Q273813]]||{{wikidata|label|linked|Q273813}}||{{wikidata|title|linked|Q273813}}||Lanao del Sur||Bayan |- |86||[[:wikidata:Q273828|Q273828]]||{{wikidata|label|linked|Q273828}}||{{wikidata|title|linked|Q273828}}||Lanao del Sur||Bayan |- |87||[[:wikidata:Q273851|Q273851]]||{{wikidata|label|linked|Q273851}}||{{wikidata|title|linked|Q273851}}||Lanao del Sur||Bayan |- |88||[[:wikidata:Q273864|Q273864]]||{{wikidata|label|linked|Q273864}}||{{wikidata|title|linked|Q273864}}||Lanao del Sur||Bayan |- |89||[[:wikidata:Q273882|Q273882]]||{{wikidata|label|linked|Q273882}}||{{wikidata|title|linked|Q273882}}||Lanao del Sur||Bayan |- |90||[[:wikidata:Q273895|Q273895]]||{{wikidata|label|linked|Q273895}}||{{wikidata|title|linked|Q273895}}||Lanao del Sur||Bayan |- |91||[[:wikidata:Q273906|Q273906]]||{{wikidata|label|linked|Q273906}}||{{wikidata|title|linked|Q273906}}||Lanao del Sur||Bayan |- |92||[[:wikidata:Q273915|Q273915]]||{{wikidata|label|linked|Q273915}}||{{wikidata|title|linked|Q273915}}||Lanao del Sur||Bayan |- |93||[[:wikidata:Q273928|Q273928]]||{{wikidata|label|linked|Q273928}}||{{wikidata|title|linked|Q273928}}||Lanao del Sur||Bayan |- |94||[[:wikidata:Q273939|Q273939]]||{{wikidata|label|linked|Q273939}}||{{wikidata|title|linked|Q273939}}||Lanao del Sur||Bayan |- |95||[[:wikidata:Q273948|Q273948]]||{{wikidata|label|linked|Q273948}}||{{wikidata|title|linked|Q273948}}||Lanao del Sur||Bayan |- |96||[[:wikidata:Q273960|Q273960]]||{{wikidata|label|linked|Q273960}}||{{wikidata|title|linked|Q273960}}||Lanao del Sur||Bayan |- |97||[[:wikidata:Q273970|Q273970]]||{{wikidata|label|linked|Q273970}}||{{wikidata|title|linked|Q273970}}||Lanao del Sur||Bayan |- |98||[[:wikidata:Q273982|Q273982]]||{{wikidata|label|linked|Q273982}}||{{wikidata|title|linked|Q273982}}||Lanao del Sur||Bayan |- |99||[[:wikidata:Q592338|Q592338]]||{{wikidata|label|linked|Q592338}}||{{wikidata|title|linked|Q592338}}||Lanao del Sur||Lungsod |- |100||[[:wikidata:Q273988|Q273988]]||{{wikidata|label|linked|Q273988}}||{{wikidata|title|linked|Q273988}}||Lanao del Sur||Bayan |- |101||[[:wikidata:Q273998|Q273998]]||{{wikidata|label|linked|Q273998}}||{{wikidata|title|linked|Q273998}}||Lanao del Sur||Bayan |- |102||[[:wikidata:Q177004|Q177004]]||{{wikidata|label|linked|Q177004}}||{{wikidata|title|linked|Q177004}}||Lanao del Sur||Bayan |- |103||[[:wikidata:Q274015|Q274015]]||{{wikidata|label|linked|Q274015}}||{{wikidata|title|linked|Q274015}}||Lanao del Sur||Bayan |- |104||[[:wikidata:Q274022|Q274022]]||{{wikidata|label|linked|Q274022}}||{{wikidata|title|linked|Q274022}}||Lanao del Sur||Bayan |- |105||[[:wikidata:Q274031|Q274031]]||{{wikidata|label|linked|Q274031}}||{{wikidata|title|linked|Q274031}}||Lanao del Sur||Bayan |- |106||[[:wikidata:Q274037|Q274037]]||{{wikidata|label|linked|Q274037}}||{{wikidata|title|linked|Q274037}}||Lanao del Sur||Bayan |- |107||[[:wikidata:Q274047|Q274047]]||{{wikidata|label|linked|Q274047}}||{{wikidata|title|linked|Q274047}}||Lanao del Sur||Bayan |- |108||[[:wikidata:Q274057|Q274057]]||{{wikidata|label|linked|Q274057}}||{{wikidata|title|linked|Q274057}}||Lanao del Sur||Bayan |- |109||[[:wikidata:Q126297|Q126297]]||{{wikidata|label|linked|Q126297}}||{{wikidata|title|linked|Q126297}}||Lanao del Sur||Bayan |- |110||[[:wikidata:Q274077|Q274077]]||{{wikidata|label|linked|Q274077}}||{{wikidata|title|linked|Q274077}}||Lanao del Sur||Bayan |- |111||[[:wikidata:Q274087|Q274087]]||{{wikidata|label|linked|Q274087}}||{{wikidata|title|linked|Q274087}}||Lanao del Sur||Bayan |- |112||[[:wikidata:Q274097|Q274097]]||{{wikidata|label|linked|Q274097}}||{{wikidata|title|linked|Q274097}}||Lanao del Sur||Bayan |- |113||[[:wikidata:Q274114|Q274114]]||{{wikidata|label|linked|Q274114}}||{{wikidata|title|linked|Q274114}}||Lanao del Sur||Bayan |- |114||[[:wikidata:Q274124|Q274124]]||{{wikidata|label|linked|Q274124}}||{{wikidata|title|linked|Q274124}}||Lanao del Sur||Bayan |- |115||[[:wikidata:Q274134|Q274134]]||{{wikidata|label|linked|Q274134}}||{{wikidata|title|linked|Q274134}}||Lanao del Sur||Bayan |- |116||[[:wikidata:Q42589|Q42589]]||{{wikidata|label|linked|Q42589}}||{{wikidata|title|linked|Q42589}}||Basilan||Bayan |- |117||[[:wikidata:Q41999|Q41999]]||{{wikidata|label|linked|Q41999}}||{{wikidata|title|linked|Q41999}}||Basilan||Bayan |- |118||[[:wikidata:Q41998|Q41998]]||{{wikidata|label|linked|Q41998}}||{{wikidata|title|linked|Q41998}}||Basilan||Bayan |- |119||[[:wikidata:Q802075|Q802075]]||{{wikidata|label|linked|Q802075}}||{{wikidata|title|linked|Q802075}}||Basilan||Bayan |- |120||[[:wikidata:Q1710|Q1710]]||{{wikidata|label|linked|Q1710}}||{{wikidata|title|linked|Q1710}}||Basilan||Lungsod |- |121||[[:wikidata:Q1714|Q1714]]||{{wikidata|label|linked|Q1714}}||{{wikidata|title|linked|Q1714}}||Basilan||Lungsod |- |122||[[:wikidata:Q802107|Q802107]]||{{wikidata|label|linked|Q802107}}||{{wikidata|title|linked|Q802107}}||Basilan||Bayan |- |123||[[:wikidata:Q802142|Q802142]]||{{wikidata|label|linked|Q802142}}||{{wikidata|title|linked|Q802142}}||Basilan||Bayan |- |124||[[:wikidata:Q802171|Q802171]]||{{wikidata|label|linked|Q802171}}||{{wikidata|title|linked|Q802171}}||Basilan||Bayan |- |125||[[:wikidata:Q802202|Q802202]]||{{wikidata|label|linked|Q802202}}||{{wikidata|title|linked|Q802202}}||Basilan||Bayan |- |126||[[:wikidata:Q667595|Q667595]]||{{wikidata|label|linked|Q667595}}||{{wikidata|title|linked|Q667595}}||Basilan||Bayan |- |127||[[:wikidata:Q630096|Q630096]]||{{wikidata|label|linked|Q630096}}||{{wikidata|title|linked|Q630096}}||Basilan||Bayan |- |128||[[:wikidata:Q204771|Q204771]]||{{wikidata|label|linked|Q204771}}||{{wikidata|title|linked|Q204771}}||Basilan||Bayan |- |129||[[:wikidata:Q173393|Q173393]]||{{wikidata|label|linked|Q173393}}||{{wikidata|title|linked|Q173393}}||Sultan Kudarat||Bayan |- |130||[[:wikidata:Q173404|Q173404]]||{{wikidata|label|linked|Q173404}}||{{wikidata|title|linked|Q173404}}||Sultan Kudarat||Bayan |- |131||[[:wikidata:Q173414|Q173414]]||{{wikidata|label|linked|Q173414}}||{{wikidata|title|linked|Q173414}}||Sultan Kudarat||Bayan |- |132||[[:wikidata:Q173428|Q173428]]||{{wikidata|label|linked|Q173428}}||{{wikidata|title|linked|Q173428}}||Sultan Kudarat||Bayan |- |133||[[:wikidata:Q173438|Q173438]]||{{wikidata|label|linked|Q173438}}||{{wikidata|title|linked|Q173438}}||Sultan Kudarat||Bayan |- |134||[[:wikidata:Q173449|Q173449]]||{{wikidata|label|linked|Q173449}}||{{wikidata|title|linked|Q173449}}||Sultan Kudarat||Bayan |- |135||[[:wikidata:Q173460|Q173460]]||{{wikidata|label|linked|Q173460}}||{{wikidata|title|linked|Q173460}}||Sultan Kudarat||Bayan |- |136||[[:wikidata:Q173468|Q173468]]||{{wikidata|label|linked|Q173468}}||{{wikidata|title|linked|Q173468}}||Sultan Kudarat||Bayan |- |137||[[:wikidata:Q173479|Q173479]]||{{wikidata|label|linked|Q173479}}||{{wikidata|title|linked|Q173479}}||Sultan Kudarat||Bayan |- |138||[[:wikidata:Q137813|Q137813]]||{{wikidata|label|linked|Q137813}}||{{wikidata|title|linked|Q137813}}||Sultan Kudarat||Bayan |- |139||[[:wikidata:Q173556|Q173556]]||{{wikidata|label|linked|Q173556}}||{{wikidata|title|linked|Q173556}}||Sultan Kudarat||Bayan |- |140||[[:wikidata:Q173575|Q173575]]||{{wikidata|label|linked|Q173575}}||{{wikidata|title|linked|Q173575}}||Sultan Kudarat||Lungsod |- |141||[[:wikidata:Q173870|Q173870]]||{{wikidata|label|linked|Q173870}}||{{wikidata|title|linked|Q173870}}||South Cotabato||Bayan |- |142||[[:wikidata:Q594275|Q594275]]||{{wikidata|label|linked|Q594275}}||{{wikidata|title|linked|Q594275}}||South Cotabato||Lungsod |- |143||[[:wikidata:Q542154|Q542154]]||{{wikidata|label|linked|Q542154}}||{{wikidata|title|linked|Q542154}}||South Cotabato||Lungsod |- |144||[[:wikidata:Q173898|Q173898]]||{{wikidata|label|linked|Q173898}}||{{wikidata|title|linked|Q173898}}||South Cotabato||Bayan |- |145||[[:wikidata:Q173922|Q173922]]||{{wikidata|label|linked|Q173922}}||{{wikidata|title|linked|Q173922}}||South Cotabato||Bayan |- |146||[[:wikidata:Q173944|Q173944]]||{{wikidata|label|linked|Q173944}}||{{wikidata|title|linked|Q173944}}||South Cotabato||Bayan |- |147||[[:wikidata:Q173965|Q173965]]||{{wikidata|label|linked|Q173965}}||{{wikidata|title|linked|Q173965}}||South Cotabato||Bayan |- |148||[[:wikidata:Q173986|Q173986]]||{{wikidata|label|linked|Q173986}}||{{wikidata|title|linked|Q173986}}||South Cotabato||Bayan |- |149||[[:wikidata:Q174003|Q174003]]||{{wikidata|label|linked|Q174003}}||{{wikidata|title|linked|Q174003}}||South Cotabato||Bayan |- |150||[[:wikidata:Q174018|Q174018]]||{{wikidata|label|linked|Q174018}}||{{wikidata|title|linked|Q174018}}||South Cotabato||Bayan |- |151||[[:wikidata:Q174039|Q174039]]||{{wikidata|label|linked|Q174039}}||{{wikidata|title|linked|Q174039}}||South Cotabato||Bayan |- |152||[[:wikidata:Q174055|Q174055]]||{{wikidata|label|linked|Q174055}}||{{wikidata|title|linked|Q174055}}||South Cotabato||Bayan |- |153||[[:wikidata:Q174393|Q174393]]||{{wikidata|label|linked|Q174393}}||{{wikidata|title|linked|Q174393}}||Sarangani||Bayan |- |154||[[:wikidata:Q174403|Q174403]]||{{wikidata|label|linked|Q174403}}||{{wikidata|title|linked|Q174403}}||Sarangani||Bayan |- |155||[[:wikidata:Q174417|Q174417]]||{{wikidata|label|linked|Q174417}}||{{wikidata|title|linked|Q174417}}||Sarangani||Bayan |- |156||[[:wikidata:Q174429|Q174429]]||{{wikidata|label|linked|Q174429}}||{{wikidata|title|linked|Q174429}}||Sarangani||Bayan |- |157||[[:wikidata:Q174442|Q174442]]||{{wikidata|label|linked|Q174442}}||{{wikidata|title|linked|Q174442}}||Sarangani||Bayan |- |158||[[:wikidata:Q174457|Q174457]]||{{wikidata|label|linked|Q174457}}||{{wikidata|title|linked|Q174457}}||Sarangani||Bayan |- |159||[[:wikidata:Q174468|Q174468]]||{{wikidata|label|linked|Q174468}}||{{wikidata|title|linked|Q174468}}||Sarangani||Bayan |- |160||[[:wikidata:Q315042|Q315042]]||{{wikidata|label|linked|Q315042}}||{{wikidata|title|linked|Q315042}}||Cotabato||Bayan |- |161||[[:wikidata:Q315061|Q315061]]||{{wikidata|label|linked|Q315061}}||{{wikidata|title|linked|Q315061}}||Cotabato||Bayan |- |162||[[:wikidata:Q315081|Q315081]]||{{wikidata|label|linked|Q315081}}||{{wikidata|title|linked|Q315081}}||Cotabato||Bayan |- |163||[[:wikidata:Q315098|Q315098]]||{{wikidata|label|linked|Q315098}}||{{wikidata|title|linked|Q315098}}||Cotabato||Bayan |- |164||[[:wikidata:Q315121|Q315121]]||{{wikidata|label|linked|Q315121}}||{{wikidata|title|linked|Q315121}}||Cotabato||Bayan |- |165||[[:wikidata:Q315144|Q315144]]||{{wikidata|label|linked|Q315144}}||{{wikidata|title|linked|Q315144}}||Cotabato||Bayan |- |166||[[:wikidata:Q315164|Q315164]]||{{wikidata|label|linked|Q315164}}||{{wikidata|title|linked|Q315164}}||Cotabato||Bayan |- |167||[[:wikidata:Q583137|Q583137]]||{{wikidata|label|linked|Q583137}}||{{wikidata|title|linked|Q583137}}||Cotabato||Lungsod |- |168||[[:wikidata:Q315190|Q315190]]||{{wikidata|label|linked|Q315190}}||{{wikidata|title|linked|Q315190}}||Cotabato||Bayan |- |169||[[:wikidata:Q315213|Q315213]]||{{wikidata|label|linked|Q315213}}||{{wikidata|title|linked|Q315213}}||Cotabato||Bayan |- |170||[[:wikidata:Q267975|Q267975]]||{{wikidata|label|linked|Q267975}}||{{wikidata|title|linked|Q267975}}||Cotabato||Bayan |- |171||[[:wikidata:Q315244|Q315244]]||{{wikidata|label|linked|Q315244}}||{{wikidata|title|linked|Q315244}}||Cotabato||Bayan |- |172||[[:wikidata:Q315267|Q315267]]||{{wikidata|label|linked|Q315267}}||{{wikidata|title|linked|Q315267}}||Cotabato||Bayan |- |173||[[:wikidata:Q315283|Q315283]]||{{wikidata|label|linked|Q315283}}||{{wikidata|title|linked|Q315283}}||Cotabato||Bayan |- |174||[[:wikidata:Q304654|Q304654]]||{{wikidata|label|linked|Q304654}}||{{wikidata|title|linked|Q304654}}||Cotabato||Bayan |- |175||[[:wikidata:Q315314|Q315314]]||{{wikidata|label|linked|Q315314}}||{{wikidata|title|linked|Q315314}}||Cotabato||Bayan |- |176||[[:wikidata:Q315334|Q315334]]||{{wikidata|label|linked|Q315334}}||{{wikidata|title|linked|Q315334}}||Cotabato||Bayan |- |177||[[:wikidata:Q315345|Q315345]]||{{wikidata|label|linked|Q315345}}||{{wikidata|title|linked|Q315345}}||Cotabato||Bayan |- |178||[[:wikidata:Q314522|Q314522]]||{{wikidata|label|linked|Q314522}}||{{wikidata|title|linked|Q314522}}||Davao Oriental||Bayan |- |179||[[:wikidata:Q314542|Q314542]]||{{wikidata|label|linked|Q314542}}||{{wikidata|title|linked|Q314542}}||Davao Oriental||Bayan |- |180||[[:wikidata:Q314574|Q314574]]||{{wikidata|label|linked|Q314574}}||{{wikidata|title|linked|Q314574}}||Davao Oriental||Bayan |- |181||[[:wikidata:Q314593|Q314593]]||{{wikidata|label|linked|Q314593}}||{{wikidata|title|linked|Q314593}}||Davao Oriental||Bayan |- |182||[[:wikidata:Q314619|Q314619]]||{{wikidata|label|linked|Q314619}}||{{wikidata|title|linked|Q314619}}||Davao Oriental||Bayan |- |183||[[:wikidata:Q314632|Q314632]]||{{wikidata|label|linked|Q314632}}||{{wikidata|title|linked|Q314632}}||Davao Oriental||Bayan |- |184||[[:wikidata:Q314653|Q314653]]||{{wikidata|label|linked|Q314653}}||{{wikidata|title|linked|Q314653}}||Davao Oriental||Bayan |- |185||[[:wikidata:Q314671|Q314671]]||{{wikidata|label|linked|Q314671}}||{{wikidata|title|linked|Q314671}}||Davao Oriental||Bayan |- |186||[[:wikidata:Q314686|Q314686]]||{{wikidata|label|linked|Q314686}}||{{wikidata|title|linked|Q314686}}||Davao Oriental||Lungsod |- |187||[[:wikidata:Q314721|Q314721]]||{{wikidata|label|linked|Q314721}}||{{wikidata|title|linked|Q314721}}||Davao Oriental||Bayan |- |188||[[:wikidata:Q314745|Q314745]]||{{wikidata|label|linked|Q314745}}||{{wikidata|title|linked|Q314745}}||Davao Oriental||Bayan |- |189||[[:wikidata:Q314796|Q314796]]||{{wikidata|label|linked|Q314796}}||{{wikidata|title|linked|Q314796}}||Davao Occidental||Bayan |- |190||[[:wikidata:Q314824|Q314824]]||{{wikidata|label|linked|Q314824}}||{{wikidata|title|linked|Q314824}}||Davao Occidental||Bayan |- |191||[[:wikidata:Q314907|Q314907]]||{{wikidata|label|linked|Q314907}}||{{wikidata|title|linked|Q314907}}||Davao Occidental||Bayan |- |192||[[:wikidata:Q314980|Q314980]]||{{wikidata|label|linked|Q314980}}||{{wikidata|title|linked|Q314980}}||Davao Occidental||Bayan |- |193||[[:wikidata:Q314999|Q314999]]||{{wikidata|label|linked|Q314999}}||{{wikidata|title|linked|Q314999}}||Davao Occidental||Bayan |- |194||[[:wikidata:Q314778|Q314778]]||{{wikidata|label|linked|Q314778}}||{{wikidata|title|linked|Q314778}}||Davao del Sur||Bayan |- |195||[[:wikidata:Q1473|Q1473]]||{{wikidata|label|linked|Q1473}}||{{wikidata|title|linked|Q1473}}||Davao del Sur||Lungsod |- |196||[[:wikidata:Q1020939|Q1020939]]||{{wikidata|label|linked|Q1020939}}||{{wikidata|title|linked|Q1020939}}||Davao del Sur||Lungsod |- |197||[[:wikidata:Q314808|Q314808]]||{{wikidata|label|linked|Q314808}}||{{wikidata|title|linked|Q314808}}||Davao del Sur||Bayan |- |198||[[:wikidata:Q314844|Q314844]]||{{wikidata|label|linked|Q314844}}||{{wikidata|title|linked|Q314844}}||Davao del Sur||Bayan |- |199||[[:wikidata:Q314864|Q314864]]||{{wikidata|label|linked|Q314864}}||{{wikidata|title|linked|Q314864}}||Davao del Sur||Bayan |- |200||[[:wikidata:Q314885|Q314885]]||{{wikidata|label|linked|Q314885}}||{{wikidata|title|linked|Q314885}}||Davao del Sur||Bayan |- |201||[[:wikidata:Q314923|Q314923]]||{{wikidata|label|linked|Q314923}}||{{wikidata|title|linked|Q314923}}||Davao del Sur||Bayan |- |202||[[:wikidata:Q314944|Q314944]]||{{wikidata|label|linked|Q314944}}||{{wikidata|title|linked|Q314944}}||Davao del Sur||Bayan |- |203||[[:wikidata:Q314965|Q314965]]||{{wikidata|label|linked|Q314965}}||{{wikidata|title|linked|Q314965}}||Davao del Sur||Bayan |- |204||[[:wikidata:Q315014|Q315014]]||{{wikidata|label|linked|Q315014}}||{{wikidata|title|linked|Q315014}}||Davao del Sur||Bayan |- |205||[[:wikidata:Q314393|Q314393]]||{{wikidata|label|linked|Q314393}}||{{wikidata|title|linked|Q314393}}||Davao del Norte||Bayan |- |206||[[:wikidata:Q314410|Q314410]]||{{wikidata|label|linked|Q314410}}||{{wikidata|title|linked|Q314410}}||Davao del Norte||Bayan |- |207||[[:wikidata:Q314422|Q314422]]||{{wikidata|label|linked|Q314422}}||{{wikidata|title|linked|Q314422}}||Davao del Norte||Bayan |- |208||[[:wikidata:Q314438|Q314438]]||{{wikidata|label|linked|Q314438}}||{{wikidata|title|linked|Q314438}}||Davao del Norte||Bayan |- |209||[[:wikidata:Q314452|Q314452]]||{{wikidata|label|linked|Q314452}}||{{wikidata|title|linked|Q314452}}||Davao del Norte||Bayan |- |210||[[:wikidata:Q967367|Q967367]]||{{wikidata|label|linked|Q967367}}||{{wikidata|title|linked|Q967367}}||Davao del Norte||Lungsod |- |211||[[:wikidata:Q1020674|Q1020674]]||{{wikidata|label|linked|Q1020674}}||{{wikidata|title|linked|Q1020674}}||Davao del Norte||Lungsod |- |212||[[:wikidata:Q314468|Q314468]]||{{wikidata|label|linked|Q314468}}||{{wikidata|title|linked|Q314468}}||Davao del Norte||Bayan |- |213||[[:wikidata:Q314486|Q314486]]||{{wikidata|label|linked|Q314486}}||{{wikidata|title|linked|Q314486}}||Davao del Norte||Bayan |- |214||[[:wikidata:Q725168|Q725168]]||{{wikidata|label|linked|Q725168}}||{{wikidata|title|linked|Q725168}}||Davao del Norte||Lungsod |- |215||[[:wikidata:Q314501|Q314501]]||{{wikidata|label|linked|Q314501}}||{{wikidata|title|linked|Q314501}}||Davao del Norte||Bayan |- |216||[[:wikidata:Q315450|Q315450]]||{{wikidata|label|linked|Q315450}}||{{wikidata|title|linked|Q315450}}||Davao de Oro||Bayan |- |217||[[:wikidata:Q315468|Q315468]]||{{wikidata|label|linked|Q315468}}||{{wikidata|title|linked|Q315468}}||Davao de Oro||Bayan |- |218||[[:wikidata:Q187225|Q187225]]||{{wikidata|label|linked|Q187225}}||{{wikidata|title|linked|Q187225}}||Davao de Oro||Bayan |- |219||[[:wikidata:Q315497|Q315497]]||{{wikidata|label|linked|Q315497}}||{{wikidata|title|linked|Q315497}}||Davao de Oro||Bayan |- |220||[[:wikidata:Q315512|Q315512]]||{{wikidata|label|linked|Q315512}}||{{wikidata|title|linked|Q315512}}||Davao de Oro||Bayan |- |221||[[:wikidata:Q315524|Q315524]]||{{wikidata|label|linked|Q315524}}||{{wikidata|title|linked|Q315524}}||Davao de Oro||Bayan |- |222||[[:wikidata:Q315543|Q315543]]||{{wikidata|label|linked|Q315543}}||{{wikidata|title|linked|Q315543}}||Davao de Oro||Bayan |- |223||[[:wikidata:Q315557|Q315557]]||{{wikidata|label|linked|Q315557}}||{{wikidata|title|linked|Q315557}}||Davao de Oro||Bayan |- |224||[[:wikidata:Q315570|Q315570]]||{{wikidata|label|linked|Q315570}}||{{wikidata|title|linked|Q315570}}||Davao de Oro||Bayan |- |225||[[:wikidata:Q315582|Q315582]]||{{wikidata|label|linked|Q315582}}||{{wikidata|title|linked|Q315582}}||Davao de Oro||Bayan |- |226||[[:wikidata:Q315598|Q315598]]||{{wikidata|label|linked|Q315598}}||{{wikidata|title|linked|Q315598}}||Davao de Oro||Bayan |- |227||[[:wikidata:Q155471|Q155471]]||{{wikidata|label|linked|Q155471}}||{{wikidata|title|linked|Q155471}}||Surigao del Sur||Bayan |- |228||[[:wikidata:Q155499|Q155499]]||{{wikidata|label|linked|Q155499}}||{{wikidata|title|linked|Q155499}}||Surigao del Sur||Bayan |- |229||[[:wikidata:Q866414|Q866414]]||{{wikidata|label|linked|Q866414}}||{{wikidata|title|linked|Q866414}}||Surigao del Sur||Lungsod |- |230||[[:wikidata:Q155524|Q155524]]||{{wikidata|label|linked|Q155524}}||{{wikidata|title|linked|Q155524}}||Surigao del Sur||Bayan |- |231||[[:wikidata:Q155536|Q155536]]||{{wikidata|label|linked|Q155536}}||{{wikidata|title|linked|Q155536}}||Surigao del Sur||Bayan |- |232||[[:wikidata:Q155548|Q155548]]||{{wikidata|label|linked|Q155548}}||{{wikidata|title|linked|Q155548}}||Surigao del Sur||Bayan |- |233||[[:wikidata:Q155558|Q155558]]||{{wikidata|label|linked|Q155558}}||{{wikidata|title|linked|Q155558}}||Surigao del Sur||Bayan |- |234||[[:wikidata:Q155568|Q155568]]||{{wikidata|label|linked|Q155568}}||{{wikidata|title|linked|Q155568}}||Surigao del Sur||Bayan |- |235||[[:wikidata:Q155576|Q155576]]||{{wikidata|label|linked|Q155576}}||{{wikidata|title|linked|Q155576}}||Surigao del Sur||Bayan |- |236||[[:wikidata:Q155582|Q155582]]||{{wikidata|label|linked|Q155582}}||{{wikidata|title|linked|Q155582}}||Surigao del Sur||Bayan |- |237||[[:wikidata:Q155590|Q155590]]||{{wikidata|label|linked|Q155590}}||{{wikidata|title|linked|Q155590}}||Surigao del Sur||Bayan |- |238||[[:wikidata:Q155598|Q155598]]||{{wikidata|label|linked|Q155598}}||{{wikidata|title|linked|Q155598}}||Surigao del Sur||Bayan |- |239||[[:wikidata:Q155605|Q155605]]||{{wikidata|label|linked|Q155605}}||{{wikidata|title|linked|Q155605}}||Surigao del Sur||Bayan |- |240||[[:wikidata:Q155611|Q155611]]||{{wikidata|label|linked|Q155611}}||{{wikidata|title|linked|Q155611}}||Surigao del Sur||Bayan |- |241||[[:wikidata:Q155618|Q155618]]||{{wikidata|label|linked|Q155618}}||{{wikidata|title|linked|Q155618}}||Surigao del Sur||Bayan |- |242||[[:wikidata:Q155625|Q155625]]||{{wikidata|label|linked|Q155625}}||{{wikidata|title|linked|Q155625}}||Surigao del Sur||Bayan |- |243||[[:wikidata:Q155633|Q155633]]||{{wikidata|label|linked|Q155633}}||{{wikidata|title|linked|Q155633}}||Surigao del Sur||Bayan |- |244||[[:wikidata:Q155648|Q155648]]||{{wikidata|label|linked|Q155648}}||{{wikidata|title|linked|Q155648}}||Surigao del Sur||Bayan |- |245||[[:wikidata:Q155674|Q155674]]||{{wikidata|label|linked|Q155674}}||{{wikidata|title|linked|Q155674}}||Surigao del Sur||Lungsod |- |246||[[:wikidata:Q155706|Q155706]]||{{wikidata|label|linked|Q155706}}||{{wikidata|title|linked|Q155706}}||Surigao del Norte||Bayan |- |247||[[:wikidata:Q155720|Q155720]]||{{wikidata|label|linked|Q155720}}||{{wikidata|title|linked|Q155720}}||Surigao del Norte||Bayan |- |248||[[:wikidata:Q155735|Q155735]]||{{wikidata|label|linked|Q155735}}||{{wikidata|title|linked|Q155735}}||Surigao del Norte||Bayan |- |249||[[:wikidata:Q155748|Q155748]]||{{wikidata|label|linked|Q155748}}||{{wikidata|title|linked|Q155748}}||Surigao del Norte||Bayan |- |250||[[:wikidata:Q155763|Q155763]]||{{wikidata|label|linked|Q155763}}||{{wikidata|title|linked|Q155763}}||Surigao del Norte||Bayan |- |251||[[:wikidata:Q28735|Q28735]]||{{wikidata|label|linked|Q28735}}||{{wikidata|title|linked|Q28735}}||Surigao del Norte||Bayan |- |252||[[:wikidata:Q155784|Q155784]]||{{wikidata|label|linked|Q155784}}||{{wikidata|title|linked|Q155784}}||Surigao del Norte||Bayan |- |253||[[:wikidata:Q155795|Q155795]]||{{wikidata|label|linked|Q155795}}||{{wikidata|title|linked|Q155795}}||Surigao del Norte||Bayan |- |254||[[:wikidata:Q155808|Q155808]]||{{wikidata|label|linked|Q155808}}||{{wikidata|title|linked|Q155808}}||Surigao del Norte||Bayan |- |255||[[:wikidata:Q155819|Q155819]]||{{wikidata|label|linked|Q155819}}||{{wikidata|title|linked|Q155819}}||Surigao del Norte||Bayan |- |256||[[:wikidata:Q155830|Q155830]]||{{wikidata|label|linked|Q155830}}||{{wikidata|title|linked|Q155830}}||Surigao del Norte||Bayan |- |257||[[:wikidata:Q155839|Q155839]]||{{wikidata|label|linked|Q155839}}||{{wikidata|title|linked|Q155839}}||Surigao del Norte||Bayan |- |258||[[:wikidata:Q155849|Q155849]]||{{wikidata|label|linked|Q155849}}||{{wikidata|title|linked|Q155849}}||Surigao del Norte||Bayan |- |259||[[:wikidata:Q155864|Q155864]]||{{wikidata|label|linked|Q155864}}||{{wikidata|title|linked|Q155864}}||Surigao del Norte||Bayan |- |260||[[:wikidata:Q155876|Q155876]]||{{wikidata|label|linked|Q155876}}||{{wikidata|title|linked|Q155876}}||Surigao del Norte||Bayan |- |261||[[:wikidata:Q28958|Q28958]]||{{wikidata|label|linked|Q28958}}||{{wikidata|title|linked|Q28958}}||Surigao del Norte||Bayan |- |262||[[:wikidata:Q155905|Q155905]]||{{wikidata|label|linked|Q155905}}||{{wikidata|title|linked|Q155905}}||Surigao del Norte||Bayan |- |263||[[:wikidata:Q155917|Q155917]]||{{wikidata|label|linked|Q155917}}||{{wikidata|title|linked|Q155917}}||Surigao del Norte||Bayan |- |264||[[:wikidata:Q1019949|Q1019949]]||{{wikidata|label|linked|Q1019949}}||{{wikidata|title|linked|Q1019949}}||Surigao del Norte||Lungsod |- |265||[[:wikidata:Q155934|Q155934]]||{{wikidata|label|linked|Q155934}}||{{wikidata|title|linked|Q155934}}||Surigao del Norte||Bayan |- |266||[[:wikidata:Q155946|Q155946]]||{{wikidata|label|linked|Q155946}}||{{wikidata|title|linked|Q155946}}||Surigao del Norte||Bayan |- |267||[[:wikidata:Q314298|Q314298]]||{{wikidata|label|linked|Q314298}}||{{wikidata|title|linked|Q314298}}||Dinagat Islands||Bayan |- |268||[[:wikidata:Q314318|Q314318]]||{{wikidata|label|linked|Q314318}}||{{wikidata|title|linked|Q314318}}||Dinagat Islands||Bayan |- |269||[[:wikidata:Q314336|Q314336]]||{{wikidata|label|linked|Q314336}}||{{wikidata|title|linked|Q314336}}||Dinagat Islands||Bayan |- |270||[[:wikidata:Q314345|Q314345]]||{{wikidata|label|linked|Q314345}}||{{wikidata|title|linked|Q314345}}||Dinagat Islands||Bayan |- |271||[[:wikidata:Q314356|Q314356]]||{{wikidata|label|linked|Q314356}}||{{wikidata|title|linked|Q314356}}||Dinagat Islands||Bayan |- |272||[[:wikidata:Q251691|Q251691]]||{{wikidata|label|linked|Q251691}}||{{wikidata|title|linked|Q251691}}||Dinagat Islands||Bayan |- |273||[[:wikidata:Q314374|Q314374]]||{{wikidata|label|linked|Q314374}}||{{wikidata|title|linked|Q314374}}||Dinagat Islands||Bayan |- |274||[[:wikidata:Q1694|Q1694]]||{{wikidata|label|linked|Q1694}}||{{wikidata|title|linked|Q1694}}||Agusan del Sur||Lungsod |- |275||[[:wikidata:Q627049|Q627049]]||{{wikidata|label|linked|Q627049}}||{{wikidata|title|linked|Q627049}}||Agusan del Sur||Bayan |- |276||[[:wikidata:Q627077|Q627077]]||{{wikidata|label|linked|Q627077}}||{{wikidata|title|linked|Q627077}}||Agusan del Sur||Bayan |- |277||[[:wikidata:Q627107|Q627107]]||{{wikidata|label|linked|Q627107}}||{{wikidata|title|linked|Q627107}}||Agusan del Sur||Bayan |- |278||[[:wikidata:Q627120|Q627120]]||{{wikidata|label|linked|Q627120}}||{{wikidata|title|linked|Q627120}}||Agusan del Sur||Bayan |- |279||[[:wikidata:Q627144|Q627144]]||{{wikidata|label|linked|Q627144}}||{{wikidata|title|linked|Q627144}}||Agusan del Sur||Bayan |- |280||[[:wikidata:Q627167|Q627167]]||{{wikidata|label|linked|Q627167}}||{{wikidata|title|linked|Q627167}}||Agusan del Sur||Bayan |- |281||[[:wikidata:Q627190|Q627190]]||{{wikidata|label|linked|Q627190}}||{{wikidata|title|linked|Q627190}}||Agusan del Sur||Bayan |- |282||[[:wikidata:Q627210|Q627210]]||{{wikidata|label|linked|Q627210}}||{{wikidata|title|linked|Q627210}}||Agusan del Sur||Bayan |- |283||[[:wikidata:Q627231|Q627231]]||{{wikidata|label|linked|Q627231}}||{{wikidata|title|linked|Q627231}}||Agusan del Sur||Bayan |- |284||[[:wikidata:Q627260|Q627260]]||{{wikidata|label|linked|Q627260}}||{{wikidata|title|linked|Q627260}}||Agusan del Sur||Bayan |- |285||[[:wikidata:Q627286|Q627286]]||{{wikidata|label|linked|Q627286}}||{{wikidata|title|linked|Q627286}}||Agusan del Sur||Bayan |- |286||[[:wikidata:Q627320|Q627320]]||{{wikidata|label|linked|Q627320}}||{{wikidata|title|linked|Q627320}}||Agusan del Sur||Bayan |- |287||[[:wikidata:Q627349|Q627349]]||{{wikidata|label|linked|Q627349}}||{{wikidata|title|linked|Q627349}}||Agusan del Sur||Bayan |- |288||[[:wikidata:Q627390|Q627390]]||{{wikidata|label|linked|Q627390}}||{{wikidata|title|linked|Q627390}}||Agusan del Norte||Bayan |- |289||[[:wikidata:Q1686|Q1686]]||{{wikidata|label|linked|Q1686}}||{{wikidata|title|linked|Q1686}}||Agusan del Norte||Lungsod |- |290||[[:wikidata:Q1692|Q1692]]||{{wikidata|label|linked|Q1692}}||{{wikidata|title|linked|Q1692}}||Agusan del Norte||Lungsod |- |291||[[:wikidata:Q627434|Q627434]]||{{wikidata|label|linked|Q627434}}||{{wikidata|title|linked|Q627434}}||Agusan del Norte||Bayan |- |292||[[:wikidata:Q627461|Q627461]]||{{wikidata|label|linked|Q627461}}||{{wikidata|title|linked|Q627461}}||Agusan del Norte||Bayan |- |293||[[:wikidata:Q627495|Q627495]]||{{wikidata|label|linked|Q627495}}||{{wikidata|title|linked|Q627495}}||Agusan del Norte||Bayan |- |294||[[:wikidata:Q627529|Q627529]]||{{wikidata|label|linked|Q627529}}||{{wikidata|title|linked|Q627529}}||Agusan del Norte||Bayan |- |295||[[:wikidata:Q627572|Q627572]]||{{wikidata|label|linked|Q627572}}||{{wikidata|title|linked|Q627572}}||Agusan del Norte||Bayan |- |296||[[:wikidata:Q627604|Q627604]]||{{wikidata|label|linked|Q627604}}||{{wikidata|title|linked|Q627604}}||Agusan del Norte||Bayan |- |297||[[:wikidata:Q627638|Q627638]]||{{wikidata|label|linked|Q627638}}||{{wikidata|title|linked|Q627638}}||Agusan del Norte||Bayan |- |298||[[:wikidata:Q588955|Q588955]]||{{wikidata|label|linked|Q588955}}||{{wikidata|title|linked|Q588955}}||Agusan del Norte||Bayan |- |299||[[:wikidata:Q176975|Q176975]]||{{wikidata|label|linked|Q176975}}||{{wikidata|title|linked|Q176975}}||Agusan del Norte||Bayan |- |300||[[:wikidata:Q195623|Q195623]]||{{wikidata|label|linked|Q195623}}||{{wikidata|title|linked|Q195623}}||Misamis Oriental||Bayan |- |301||[[:wikidata:Q195637|Q195637]]||{{wikidata|label|linked|Q195637}}||{{wikidata|title|linked|Q195637}}||Misamis Oriental||Bayan |- |302||[[:wikidata:Q195650|Q195650]]||{{wikidata|label|linked|Q195650}}||{{wikidata|title|linked|Q195650}}||Misamis Oriental||Bayan |- |303||[[:wikidata:Q195663|Q195663]]||{{wikidata|label|linked|Q195663}}||{{wikidata|title|linked|Q195663}}||Misamis Oriental||Bayan |- |304||[[:wikidata:Q1645|Q1645]]||{{wikidata|label|linked|Q1645}}||{{wikidata|title|linked|Q1645}}||Misamis Oriental||Lungsod |- |305||[[:wikidata:Q195676|Q195676]]||{{wikidata|label|linked|Q195676}}||{{wikidata|title|linked|Q195676}}||Misamis Oriental||Bayan |- |306||[[:wikidata:Q195686|Q195686]]||{{wikidata|label|linked|Q195686}}||{{wikidata|title|linked|Q195686}}||Misamis Oriental||Lungsod |- |307||[[:wikidata:Q1525029|Q1525029]]||{{wikidata|label|linked|Q1525029}}||{{wikidata|title|linked|Q1525029}}||Misamis Oriental||Lungsod |- |308||[[:wikidata:Q195696|Q195696]]||{{wikidata|label|linked|Q195696}}||{{wikidata|title|linked|Q195696}}||Misamis Oriental||Bayan |- |309||[[:wikidata:Q195709|Q195709]]||{{wikidata|label|linked|Q195709}}||{{wikidata|title|linked|Q195709}}||Misamis Oriental||Bayan |- |310||[[:wikidata:Q195717|Q195717]]||{{wikidata|label|linked|Q195717}}||{{wikidata|title|linked|Q195717}}||Misamis Oriental||Bayan |- |311||[[:wikidata:Q195726|Q195726]]||{{wikidata|label|linked|Q195726}}||{{wikidata|title|linked|Q195726}}||Misamis Oriental||Bayan |- |312||[[:wikidata:Q195740|Q195740]]||{{wikidata|label|linked|Q195740}}||{{wikidata|title|linked|Q195740}}||Misamis Oriental||Bayan |- |313||[[:wikidata:Q195755|Q195755]]||{{wikidata|label|linked|Q195755}}||{{wikidata|title|linked|Q195755}}||Misamis Oriental||Bayan |- |314||[[:wikidata:Q195767|Q195767]]||{{wikidata|label|linked|Q195767}}||{{wikidata|title|linked|Q195767}}||Misamis Oriental||Bayan |- |315||[[:wikidata:Q195780|Q195780]]||{{wikidata|label|linked|Q195780}}||{{wikidata|title|linked|Q195780}}||Misamis Oriental||Bayan |- |316||[[:wikidata:Q195799|Q195799]]||{{wikidata|label|linked|Q195799}}||{{wikidata|title|linked|Q195799}}||Misamis Oriental||Bayan |- |317||[[:wikidata:Q195815|Q195815]]||{{wikidata|label|linked|Q195815}}||{{wikidata|title|linked|Q195815}}||Misamis Oriental||Bayan |- |318||[[:wikidata:Q195834|Q195834]]||{{wikidata|label|linked|Q195834}}||{{wikidata|title|linked|Q195834}}||Misamis Oriental||Bayan |- |319||[[:wikidata:Q195855|Q195855]]||{{wikidata|label|linked|Q195855}}||{{wikidata|title|linked|Q195855}}||Misamis Oriental||Bayan |- |320||[[:wikidata:Q195870|Q195870]]||{{wikidata|label|linked|Q195870}}||{{wikidata|title|linked|Q195870}}||Misamis Oriental||Bayan |- |321||[[:wikidata:Q195883|Q195883]]||{{wikidata|label|linked|Q195883}}||{{wikidata|title|linked|Q195883}}||Misamis Oriental||Bayan |- |322||[[:wikidata:Q195899|Q195899]]||{{wikidata|label|linked|Q195899}}||{{wikidata|title|linked|Q195899}}||Misamis Oriental||Bayan |- |323||[[:wikidata:Q1026274|Q1026274]]||{{wikidata|label|linked|Q1026274}}||{{wikidata|title|linked|Q1026274}}||Misamis Oriental||Bayan |- |324||[[:wikidata:Q195917|Q195917]]||{{wikidata|label|linked|Q195917}}||{{wikidata|title|linked|Q195917}}||Misamis Oriental||Bayan |- |325||[[:wikidata:Q195937|Q195937]]||{{wikidata|label|linked|Q195937}}||{{wikidata|title|linked|Q195937}}||Misamis Oriental||Bayan |- |326||[[:wikidata:Q155502|Q155502]]||{{wikidata|label|linked|Q155502}}||{{wikidata|title|linked|Q155502}}||Misamis Occidental||Bayan |- |327||[[:wikidata:Q196056|Q196056]]||{{wikidata|label|linked|Q196056}}||{{wikidata|title|linked|Q196056}}||Misamis Occidental||Bayan |- |328||[[:wikidata:Q196076|Q196076]]||{{wikidata|label|linked|Q196076}}||{{wikidata|title|linked|Q196076}}||Misamis Occidental||Bayan |- |329||[[:wikidata:Q196097|Q196097]]||{{wikidata|label|linked|Q196097}}||{{wikidata|title|linked|Q196097}}||Misamis Occidental||Bayan |- |330||[[:wikidata:Q196114|Q196114]]||{{wikidata|label|linked|Q196114}}||{{wikidata|title|linked|Q196114}}||Misamis Occidental||Bayan |- |331||[[:wikidata:Q196129|Q196129]]||{{wikidata|label|linked|Q196129}}||{{wikidata|title|linked|Q196129}}||Misamis Occidental||Bayan |- |332||[[:wikidata:Q196145|Q196145]]||{{wikidata|label|linked|Q196145}}||{{wikidata|title|linked|Q196145}}||Misamis Occidental||Bayan |- |333||[[:wikidata:Q196158|Q196158]]||{{wikidata|label|linked|Q196158}}||{{wikidata|title|linked|Q196158}}||Misamis Occidental||Bayan |- |334||[[:wikidata:Q196173|Q196173]]||{{wikidata|label|linked|Q196173}}||{{wikidata|title|linked|Q196173}}||Misamis Occidental||Bayan |- |335||[[:wikidata:Q1067897|Q1067897]]||{{wikidata|label|linked|Q1067897}}||{{wikidata|title|linked|Q1067897}}||Misamis Occidental||Lungsod |- |336||[[:wikidata:Q263837|Q263837]]||{{wikidata|label|linked|Q263837}}||{{wikidata|title|linked|Q263837}}||Misamis Occidental||Lungsod |- |337||[[:wikidata:Q196191|Q196191]]||{{wikidata|label|linked|Q196191}}||{{wikidata|title|linked|Q196191}}||Misamis Occidental||Bayan |- |338||[[:wikidata:Q196207|Q196207]]||{{wikidata|label|linked|Q196207}}||{{wikidata|title|linked|Q196207}}||Misamis Occidental||Bayan |- |339||[[:wikidata:Q196222|Q196222]]||{{wikidata|label|linked|Q196222}}||{{wikidata|title|linked|Q196222}}||Misamis Occidental||Bayan |- |340||[[:wikidata:Q196233|Q196233]]||{{wikidata|label|linked|Q196233}}||{{wikidata|title|linked|Q196233}}||Misamis Occidental||Bayan |- |341||[[:wikidata:Q1026277|Q1026277]]||{{wikidata|label|linked|Q1026277}}||{{wikidata|title|linked|Q1026277}}||Misamis Occidental||Lungsod |- |342||[[:wikidata:Q196248|Q196248]]||{{wikidata|label|linked|Q196248}}||{{wikidata|title|linked|Q196248}}||Misamis Occidental||Bayan |- |343||[[:wikidata:Q274150|Q274150]]||{{wikidata|label|linked|Q274150}}||{{wikidata|title|linked|Q274150}}||Lanao del Norte||Bayan |- |344||[[:wikidata:Q274164|Q274164]]||{{wikidata|label|linked|Q274164}}||{{wikidata|title|linked|Q274164}}||Lanao del Norte||Bayan |- |345||[[:wikidata:Q274173|Q274173]]||{{wikidata|label|linked|Q274173}}||{{wikidata|title|linked|Q274173}}||Lanao del Norte||Bayan |- |346||[[:wikidata:Q285488|Q285488]]||{{wikidata|label|linked|Q285488}}||{{wikidata|title|linked|Q285488}}||Lanao del Norte||Lungsod |- |347||[[:wikidata:Q274186|Q274186]]||{{wikidata|label|linked|Q274186}}||{{wikidata|title|linked|Q274186}}||Lanao del Norte||Bayan |- |348||[[:wikidata:Q274197|Q274197]]||{{wikidata|label|linked|Q274197}}||{{wikidata|title|linked|Q274197}}||Lanao del Norte||Bayan |- |349||[[:wikidata:Q274205|Q274205]]||{{wikidata|label|linked|Q274205}}||{{wikidata|title|linked|Q274205}}||Lanao del Norte||Bayan |- |350||[[:wikidata:Q274215|Q274215]]||{{wikidata|label|linked|Q274215}}||{{wikidata|title|linked|Q274215}}||Lanao del Norte||Bayan |- |351||[[:wikidata:Q274230|Q274230]]||{{wikidata|label|linked|Q274230}}||{{wikidata|title|linked|Q274230}}||Lanao del Norte||Bayan |- |352||[[:wikidata:Q274243|Q274243]]||{{wikidata|label|linked|Q274243}}||{{wikidata|title|linked|Q274243}}||Lanao del Norte||Bayan |- |353||[[:wikidata:Q274260|Q274260]]||{{wikidata|label|linked|Q274260}}||{{wikidata|title|linked|Q274260}}||Lanao del Norte||Bayan |- |354||[[:wikidata:Q274272|Q274272]]||{{wikidata|label|linked|Q274272}}||{{wikidata|title|linked|Q274272}}||Lanao del Norte||Bayan |- |355||[[:wikidata:Q274287|Q274287]]||{{wikidata|label|linked|Q274287}}||{{wikidata|title|linked|Q274287}}||Lanao del Norte||Bayan |- |356||[[:wikidata:Q274299|Q274299]]||{{wikidata|label|linked|Q274299}}||{{wikidata|title|linked|Q274299}}||Lanao del Norte||Bayan |- |357||[[:wikidata:Q274313|Q274313]]||{{wikidata|label|linked|Q274313}}||{{wikidata|title|linked|Q274313}}||Lanao del Norte||Bayan |- |358||[[:wikidata:Q274329|Q274329]]||{{wikidata|label|linked|Q274329}}||{{wikidata|title|linked|Q274329}}||Lanao del Norte||Bayan |- |359||[[:wikidata:Q274343|Q274343]]||{{wikidata|label|linked|Q274343}}||{{wikidata|title|linked|Q274343}}||Lanao del Norte||Bayan |- |360||[[:wikidata:Q274357|Q274357]]||{{wikidata|label|linked|Q274357}}||{{wikidata|title|linked|Q274357}}||Lanao del Norte||Bayan |- |361||[[:wikidata:Q274369|Q274369]]||{{wikidata|label|linked|Q274369}}||{{wikidata|title|linked|Q274369}}||Lanao del Norte||Bayan |- |362||[[:wikidata:Q274387|Q274387]]||{{wikidata|label|linked|Q274387}}||{{wikidata|title|linked|Q274387}}||Lanao del Norte||Bayan |- |363||[[:wikidata:Q274406|Q274406]]||{{wikidata|label|linked|Q274406}}||{{wikidata|title|linked|Q274406}}||Lanao del Norte||Bayan |- |364||[[:wikidata:Q274427|Q274427]]||{{wikidata|label|linked|Q274427}}||{{wikidata|title|linked|Q274427}}||Lanao del Norte||Bayan |- |365||[[:wikidata:Q274439|Q274439]]||{{wikidata|label|linked|Q274439}}||{{wikidata|title|linked|Q274439}}||Lanao del Norte||Bayan |- |366||[[:wikidata:Q356442|Q356442]]||{{wikidata|label|linked|Q356442}}||{{wikidata|title|linked|Q356442}}||Camiguin||Bayan |- |367||[[:wikidata:Q356472|Q356472]]||{{wikidata|label|linked|Q356472}}||{{wikidata|title|linked|Q356472}}||Camiguin||Bayan |- |368||[[:wikidata:Q176033|Q176033]]||{{wikidata|label|linked|Q176033}}||{{wikidata|title|linked|Q176033}}||Camiguin||Bayan |- |369||[[:wikidata:Q356518|Q356518]]||{{wikidata|label|linked|Q356518}}||{{wikidata|title|linked|Q356518}}||Camiguin||Bayan |- |370||[[:wikidata:Q356549|Q356549]]||{{wikidata|label|linked|Q356549}}||{{wikidata|title|linked|Q356549}}||Camiguin||Bayan |- |371||[[:wikidata:Q356943|Q356943]]||{{wikidata|label|linked|Q356943}}||{{wikidata|title|linked|Q356943}}||Bukidnon||Bayan |- |372||[[:wikidata:Q356971|Q356971]]||{{wikidata|label|linked|Q356971}}||{{wikidata|title|linked|Q356971}}||Bukidnon||Bayan |- |373||[[:wikidata:Q356997|Q356997]]||{{wikidata|label|linked|Q356997}}||{{wikidata|title|linked|Q356997}}||Bukidnon||Bayan |- |374||[[:wikidata:Q357021|Q357021]]||{{wikidata|label|linked|Q357021}}||{{wikidata|title|linked|Q357021}}||Bukidnon||Bayan |- |375||[[:wikidata:Q357053|Q357053]]||{{wikidata|label|linked|Q357053}}||{{wikidata|title|linked|Q357053}}||Bukidnon||Bayan |- |376||[[:wikidata:Q357075|Q357075]]||{{wikidata|label|linked|Q357075}}||{{wikidata|title|linked|Q357075}}||Bukidnon||Bayan |- |377||[[:wikidata:Q357100|Q357100]]||{{wikidata|label|linked|Q357100}}||{{wikidata|title|linked|Q357100}}||Bukidnon||Bayan |- |378||[[:wikidata:Q357124|Q357124]]||{{wikidata|label|linked|Q357124}}||{{wikidata|title|linked|Q357124}}||Bukidnon||Bayan |- |379||[[:wikidata:Q357152|Q357152]]||{{wikidata|label|linked|Q357152}}||{{wikidata|title|linked|Q357152}}||Bukidnon||Bayan |- |380||[[:wikidata:Q357175|Q357175]]||{{wikidata|label|linked|Q357175}}||{{wikidata|title|linked|Q357175}}||Bukidnon||Bayan |- |381||[[:wikidata:Q357198|Q357198]]||{{wikidata|label|linked|Q357198}}||{{wikidata|title|linked|Q357198}}||Bukidnon||Bayan |- |382||[[:wikidata:Q357226|Q357226]]||{{wikidata|label|linked|Q357226}}||{{wikidata|title|linked|Q357226}}||Bukidnon||Bayan |- |383||[[:wikidata:Q1856|Q1856]]||{{wikidata|label|linked|Q1856}}||{{wikidata|title|linked|Q1856}}||Bukidnon||Lungsod |- |384||[[:wikidata:Q357252|Q357252]]||{{wikidata|label|linked|Q357252}}||{{wikidata|title|linked|Q357252}}||Bukidnon||Bayan |- |385||[[:wikidata:Q357272|Q357272]]||{{wikidata|label|linked|Q357272}}||{{wikidata|title|linked|Q357272}}||Bukidnon||Bayan |- |386||[[:wikidata:Q357299|Q357299]]||{{wikidata|label|linked|Q357299}}||{{wikidata|title|linked|Q357299}}||Bukidnon||Bayan |- |387||[[:wikidata:Q357311|Q357311]]||{{wikidata|label|linked|Q357311}}||{{wikidata|title|linked|Q357311}}||Bukidnon||Bayan |- |388||[[:wikidata:Q357342|Q357342]]||{{wikidata|label|linked|Q357342}}||{{wikidata|title|linked|Q357342}}||Bukidnon||Bayan |- |389||[[:wikidata:Q357371|Q357371]]||{{wikidata|label|linked|Q357371}}||{{wikidata|title|linked|Q357371}}||Bukidnon||Bayan |- |390||[[:wikidata:Q357396|Q357396]]||{{wikidata|label|linked|Q357396}}||{{wikidata|title|linked|Q357396}}||Bukidnon||Bayan |- |391||[[:wikidata:Q357420|Q357420]]||{{wikidata|label|linked|Q357420}}||{{wikidata|title|linked|Q357420}}||Bukidnon||Bayan |- |392||[[:wikidata:Q2158|Q2158]]||{{wikidata|label|linked|Q2158}}||{{wikidata|title|linked|Q2158}}||Bukidnon||Lungsod |- |393||[[:wikidata:Q131797|Q131797]]||{{wikidata|label|linked|Q131797}}||{{wikidata|title|linked|Q131797}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |394||[[:wikidata:Q131811|Q131811]]||{{wikidata|label|linked|Q131811}}||{{wikidata|title|linked|Q131811}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |395||[[:wikidata:Q131816|Q131816]]||{{wikidata|label|linked|Q131816}}||{{wikidata|title|linked|Q131816}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |396||[[:wikidata:Q131838|Q131838]]||{{wikidata|label|linked|Q131838}}||{{wikidata|title|linked|Q131838}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |397||[[:wikidata:Q131850|Q131850]]||{{wikidata|label|linked|Q131850}}||{{wikidata|title|linked|Q131850}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |398||[[:wikidata:Q131870|Q131870]]||{{wikidata|label|linked|Q131870}}||{{wikidata|title|linked|Q131870}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |399||[[:wikidata:Q131892|Q131892]]||{{wikidata|label|linked|Q131892}}||{{wikidata|title|linked|Q131892}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |400||[[:wikidata:Q131906|Q131906]]||{{wikidata|label|linked|Q131906}}||{{wikidata|title|linked|Q131906}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |401||[[:wikidata:Q131917|Q131917]]||{{wikidata|label|linked|Q131917}}||{{wikidata|title|linked|Q131917}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |402||[[:wikidata:Q131926|Q131926]]||{{wikidata|label|linked|Q131926}}||{{wikidata|title|linked|Q131926}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |403||[[:wikidata:Q131941|Q131941]]||{{wikidata|label|linked|Q131941}}||{{wikidata|title|linked|Q131941}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |404||[[:wikidata:Q131954|Q131954]]||{{wikidata|label|linked|Q131954}}||{{wikidata|title|linked|Q131954}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |405||[[:wikidata:Q124780|Q124780]]||{{wikidata|label|linked|Q124780}}||{{wikidata|title|linked|Q124780}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |406||[[:wikidata:Q131968|Q131968]]||{{wikidata|label|linked|Q131968}}||{{wikidata|title|linked|Q131968}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |407||[[:wikidata:Q131975|Q131975]]||{{wikidata|label|linked|Q131975}}||{{wikidata|title|linked|Q131975}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |408||[[:wikidata:Q131984|Q131984]]||{{wikidata|label|linked|Q131984}}||{{wikidata|title|linked|Q131984}}||Zamboanga Sibugay||Bayan |- |409||[[:wikidata:Q132015|Q132015]]||{{wikidata|label|linked|Q132015}}||{{wikidata|title|linked|Q132015}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |410||[[:wikidata:Q132032|Q132032]]||{{wikidata|label|linked|Q132032}}||{{wikidata|title|linked|Q132032}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |411||[[:wikidata:Q132057|Q132057]]||{{wikidata|label|linked|Q132057}}||{{wikidata|title|linked|Q132057}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |412||[[:wikidata:Q132077|Q132077]]||{{wikidata|label|linked|Q132077}}||{{wikidata|title|linked|Q132077}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |413||[[:wikidata:Q132104|Q132104]]||{{wikidata|label|linked|Q132104}}||{{wikidata|title|linked|Q132104}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |414||[[:wikidata:Q132126|Q132126]]||{{wikidata|label|linked|Q132126}}||{{wikidata|title|linked|Q132126}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |415||[[:wikidata:Q132141|Q132141]]||{{wikidata|label|linked|Q132141}}||{{wikidata|title|linked|Q132141}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |416||[[:wikidata:Q132155|Q132155]]||{{wikidata|label|linked|Q132155}}||{{wikidata|title|linked|Q132155}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |417||[[:wikidata:Q132161|Q132161]]||{{wikidata|label|linked|Q132161}}||{{wikidata|title|linked|Q132161}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |418||[[:wikidata:Q132184|Q132184]]||{{wikidata|label|linked|Q132184}}||{{wikidata|title|linked|Q132184}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |419||[[:wikidata:Q132200|Q132200]]||{{wikidata|label|linked|Q132200}}||{{wikidata|title|linked|Q132200}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |420||[[:wikidata:Q132215|Q132215]]||{{wikidata|label|linked|Q132215}}||{{wikidata|title|linked|Q132215}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |421||[[:wikidata:Q132230|Q132230]]||{{wikidata|label|linked|Q132230}}||{{wikidata|title|linked|Q132230}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |422||[[:wikidata:Q132244|Q132244]]||{{wikidata|label|linked|Q132244}}||{{wikidata|title|linked|Q132244}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |423||[[:wikidata:Q132262|Q132262]]||{{wikidata|label|linked|Q132262}}||{{wikidata|title|linked|Q132262}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |424||[[:wikidata:Q132271|Q132271]]||{{wikidata|label|linked|Q132271}}||{{wikidata|title|linked|Q132271}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |425||[[:wikidata:Q874270|Q874270]]||{{wikidata|label|linked|Q874270}}||{{wikidata|title|linked|Q874270}}||Zamboanga del Sur||Lungsod |- |426||[[:wikidata:Q132284|Q132284]]||{{wikidata|label|linked|Q132284}}||{{wikidata|title|linked|Q132284}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |427||[[:wikidata:Q132301|Q132301]]||{{wikidata|label|linked|Q132301}}||{{wikidata|title|linked|Q132301}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |428||[[:wikidata:Q132317|Q132317]]||{{wikidata|label|linked|Q132317}}||{{wikidata|title|linked|Q132317}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |429||[[:wikidata:Q132337|Q132337]]||{{wikidata|label|linked|Q132337}}||{{wikidata|title|linked|Q132337}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |430||[[:wikidata:Q132353|Q132353]]||{{wikidata|label|linked|Q132353}}||{{wikidata|title|linked|Q132353}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |431||[[:wikidata:Q132371|Q132371]]||{{wikidata|label|linked|Q132371}}||{{wikidata|title|linked|Q132371}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |432||[[:wikidata:Q132391|Q132391]]||{{wikidata|label|linked|Q132391}}||{{wikidata|title|linked|Q132391}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |433||[[:wikidata:Q132403|Q132403]]||{{wikidata|label|linked|Q132403}}||{{wikidata|title|linked|Q132403}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |434||[[:wikidata:Q132417|Q132417]]||{{wikidata|label|linked|Q132417}}||{{wikidata|title|linked|Q132417}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |435||[[:wikidata:Q132432|Q132432]]||{{wikidata|label|linked|Q132432}}||{{wikidata|title|linked|Q132432}}||Zamboanga del Sur||Bayan |- |436||[[:wikidata:Q1629|Q1629]]||{{wikidata|label|linked|Q1629}}||{{wikidata|title|linked|Q1629}}||Zamboanga del Sur||Lungsod |- |437||[[:wikidata:Q132482|Q132482]]||{{wikidata|label|linked|Q132482}}||{{wikidata|title|linked|Q132482}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |438||[[:wikidata:Q1014775|Q1014775]]||{{wikidata|label|linked|Q1014775}}||{{wikidata|title|linked|Q1014775}}||Zamboanga del Norte||Lungsod |- |439||[[:wikidata:Q432169|Q432169]]||{{wikidata|label|linked|Q432169}}||{{wikidata|title|linked|Q432169}}||Zamboanga del Norte||Lungsod |- |440||[[:wikidata:Q132496|Q132496]]||{{wikidata|label|linked|Q132496}}||{{wikidata|title|linked|Q132496}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |441||[[:wikidata:Q132507|Q132507]]||{{wikidata|label|linked|Q132507}}||{{wikidata|title|linked|Q132507}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |442||[[:wikidata:Q132520|Q132520]]||{{wikidata|label|linked|Q132520}}||{{wikidata|title|linked|Q132520}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |443||[[:wikidata:Q132523|Q132523]]||{{wikidata|label|linked|Q132523}}||{{wikidata|title|linked|Q132523}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |444||[[:wikidata:Q132527|Q132527]]||{{wikidata|label|linked|Q132527}}||{{wikidata|title|linked|Q132527}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |445||[[:wikidata:Q132532|Q132532]]||{{wikidata|label|linked|Q132532}}||{{wikidata|title|linked|Q132532}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |446||[[:wikidata:Q132535|Q132535]]||{{wikidata|label|linked|Q132535}}||{{wikidata|title|linked|Q132535}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |447||[[:wikidata:Q132540|Q132540]]||{{wikidata|label|linked|Q132540}}||{{wikidata|title|linked|Q132540}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |448||[[:wikidata:Q132553|Q132553]]||{{wikidata|label|linked|Q132553}}||{{wikidata|title|linked|Q132553}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |449||[[:wikidata:Q132561|Q132561]]||{{wikidata|label|linked|Q132561}}||{{wikidata|title|linked|Q132561}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |450||[[:wikidata:Q132566|Q132566]]||{{wikidata|label|linked|Q132566}}||{{wikidata|title|linked|Q132566}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |451||[[:wikidata:Q132570|Q132570]]||{{wikidata|label|linked|Q132570}}||{{wikidata|title|linked|Q132570}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |452||[[:wikidata:Q132574|Q132574]]||{{wikidata|label|linked|Q132574}}||{{wikidata|title|linked|Q132574}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |453||[[:wikidata:Q132578|Q132578]]||{{wikidata|label|linked|Q132578}}||{{wikidata|title|linked|Q132578}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |454||[[:wikidata:Q132583|Q132583]]||{{wikidata|label|linked|Q132583}}||{{wikidata|title|linked|Q132583}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |455||[[:wikidata:Q132586|Q132586]]||{{wikidata|label|linked|Q132586}}||{{wikidata|title|linked|Q132586}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |456||[[:wikidata:Q132591|Q132591]]||{{wikidata|label|linked|Q132591}}||{{wikidata|title|linked|Q132591}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |457||[[:wikidata:Q132594|Q132594]]||{{wikidata|label|linked|Q132594}}||{{wikidata|title|linked|Q132594}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |458||[[:wikidata:Q132599|Q132599]]||{{wikidata|label|linked|Q132599}}||{{wikidata|title|linked|Q132599}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |459||[[:wikidata:Q132601|Q132601]]||{{wikidata|label|linked|Q132601}}||{{wikidata|title|linked|Q132601}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |460||[[:wikidata:Q132605|Q132605]]||{{wikidata|label|linked|Q132605}}||{{wikidata|title|linked|Q132605}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |461||[[:wikidata:Q132610|Q132610]]||{{wikidata|label|linked|Q132610}}||{{wikidata|title|linked|Q132610}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |462||[[:wikidata:Q132613|Q132613]]||{{wikidata|label|linked|Q132613}}||{{wikidata|title|linked|Q132613}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |463||[[:wikidata:Q132617|Q132617]]||{{wikidata|label|linked|Q132617}}||{{wikidata|title|linked|Q132617}}||Zamboanga del Norte||Bayan |- |464||[[:wikidata:Q173608|Q173608]]||{{wikidata|label|linked|Q173608}}||{{wikidata|title|linked|Q173608}}||Southern Leyte||Bayan |- |465||[[:wikidata:Q173622|Q173622]]||{{wikidata|label|linked|Q173622}}||{{wikidata|title|linked|Q173622}}||Southern Leyte||Bayan |- |466||[[:wikidata:Q173632|Q173632]]||{{wikidata|label|linked|Q173632}}||{{wikidata|title|linked|Q173632}}||Southern Leyte||Bayan |- |467||[[:wikidata:Q173641|Q173641]]||{{wikidata|label|linked|Q173641}}||{{wikidata|title|linked|Q173641}}||Southern Leyte||Bayan |- |468||[[:wikidata:Q173655|Q173655]]||{{wikidata|label|linked|Q173655}}||{{wikidata|title|linked|Q173655}}||Southern Leyte||Bayan |- |469||[[:wikidata:Q173665|Q173665]]||{{wikidata|label|linked|Q173665}}||{{wikidata|title|linked|Q173665}}||Southern Leyte||Bayan |- |470||[[:wikidata:Q173678|Q173678]]||{{wikidata|label|linked|Q173678}}||{{wikidata|title|linked|Q173678}}||Southern Leyte||Bayan |- |471||[[:wikidata:Q1025387|Q1025387]]||{{wikidata|label|linked|Q1025387}}||{{wikidata|title|linked|Q1025387}}||Southern Leyte||Lungsod |- |472||[[:wikidata:Q173688|Q173688]]||{{wikidata|label|linked|Q173688}}||{{wikidata|title|linked|Q173688}}||Southern Leyte||Bayan |- |473||[[:wikidata:Q173701|Q173701]]||{{wikidata|label|linked|Q173701}}||{{wikidata|title|linked|Q173701}}||Southern Leyte||Bayan |- |474||[[:wikidata:Q173713|Q173713]]||{{wikidata|label|linked|Q173713}}||{{wikidata|title|linked|Q173713}}||Southern Leyte||Bayan |- |475||[[:wikidata:Q173723|Q173723]]||{{wikidata|label|linked|Q173723}}||{{wikidata|title|linked|Q173723}}||Southern Leyte||Bayan |- |476||[[:wikidata:Q173735|Q173735]]||{{wikidata|label|linked|Q173735}}||{{wikidata|title|linked|Q173735}}||Southern Leyte||Bayan |- |477||[[:wikidata:Q173745|Q173745]]||{{wikidata|label|linked|Q173745}}||{{wikidata|title|linked|Q173745}}||Southern Leyte||Bayan |- |478||[[:wikidata:Q173754|Q173754]]||{{wikidata|label|linked|Q173754}}||{{wikidata|title|linked|Q173754}}||Southern Leyte||Bayan |- |479||[[:wikidata:Q173763|Q173763]]||{{wikidata|label|linked|Q173763}}||{{wikidata|title|linked|Q173763}}||Southern Leyte||Bayan |- |480||[[:wikidata:Q173774|Q173774]]||{{wikidata|label|linked|Q173774}}||{{wikidata|title|linked|Q173774}}||Southern Leyte||Bayan |- |481||[[:wikidata:Q173792|Q173792]]||{{wikidata|label|linked|Q173792}}||{{wikidata|title|linked|Q173792}}||Southern Leyte||Bayan |- |482||[[:wikidata:Q173811|Q173811]]||{{wikidata|label|linked|Q173811}}||{{wikidata|title|linked|Q173811}}||Southern Leyte||Bayan |- |483||[[:wikidata:Q816088|Q816088]]||{{wikidata|label|linked|Q816088}}||{{wikidata|title|linked|Q816088}}||Samar||Bayan |- |484||[[:wikidata:Q809957|Q809957]]||{{wikidata|label|linked|Q809957}}||{{wikidata|title|linked|Q809957}}||Samar||Bayan |- |485||[[:wikidata:Q577336|Q577336]]||{{wikidata|label|linked|Q577336}}||{{wikidata|title|linked|Q577336}}||Samar||Lungsod |- |486||[[:wikidata:Q816128|Q816128]]||{{wikidata|label|linked|Q816128}}||{{wikidata|title|linked|Q816128}}||Samar||Bayan |- |487||[[:wikidata:Q1020709|Q1020709]]||{{wikidata|label|linked|Q1020709}}||{{wikidata|title|linked|Q1020709}}||Samar||Lungsod |- |488||[[:wikidata:Q816142|Q816142]]||{{wikidata|label|linked|Q816142}}||{{wikidata|title|linked|Q816142}}||Samar||Bayan |- |489||[[:wikidata:Q816160|Q816160]]||{{wikidata|label|linked|Q816160}}||{{wikidata|title|linked|Q816160}}||Samar||Bayan |- |490||[[:wikidata:Q816184|Q816184]]||{{wikidata|label|linked|Q816184}}||{{wikidata|title|linked|Q816184}}||Samar||Bayan |- |491||[[:wikidata:Q816207|Q816207]]||{{wikidata|label|linked|Q816207}}||{{wikidata|title|linked|Q816207}}||Samar||Bayan |- |492||[[:wikidata:Q816240|Q816240]]||{{wikidata|label|linked|Q816240}}||{{wikidata|title|linked|Q816240}}||Samar||Bayan |- |493||[[:wikidata:Q816267|Q816267]]||{{wikidata|label|linked|Q816267}}||{{wikidata|title|linked|Q816267}}||Samar||Bayan |- |494||[[:wikidata:Q816296|Q816296]]||{{wikidata|label|linked|Q816296}}||{{wikidata|title|linked|Q816296}}||Samar||Bayan |- |495||[[:wikidata:Q816320|Q816320]]||{{wikidata|label|linked|Q816320}}||{{wikidata|title|linked|Q816320}}||Samar||Bayan |- |496||[[:wikidata:Q816342|Q816342]]||{{wikidata|label|linked|Q816342}}||{{wikidata|title|linked|Q816342}}||Samar||Bayan |- |497||[[:wikidata:Q252184|Q252184]]||{{wikidata|label|linked|Q252184}}||{{wikidata|title|linked|Q252184}}||Samar||Bayan |- |498||[[:wikidata:Q816396|Q816396]]||{{wikidata|label|linked|Q816396}}||{{wikidata|title|linked|Q816396}}||Samar||Bayan |- |499||[[:wikidata:Q816413|Q816413]]||{{wikidata|label|linked|Q816413}}||{{wikidata|title|linked|Q816413}}||Samar||Bayan |- |500||[[:wikidata:Q816435|Q816435]]||{{wikidata|label|linked|Q816435}}||{{wikidata|title|linked|Q816435}}||Samar||Bayan |- |501||[[:wikidata:Q816454|Q816454]]||{{wikidata|label|linked|Q816454}}||{{wikidata|title|linked|Q816454}}||Samar||Bayan |- |502||[[:wikidata:Q816471|Q816471]]||{{wikidata|label|linked|Q816471}}||{{wikidata|title|linked|Q816471}}||Samar||Bayan |- |503||[[:wikidata:Q608320|Q608320]]||{{wikidata|label|linked|Q608320}}||{{wikidata|title|linked|Q608320}}||Samar||Bayan |- |504||[[:wikidata:Q126346|Q126346]]||{{wikidata|label|linked|Q126346}}||{{wikidata|title|linked|Q126346}}||Samar||Bayan |- |505||[[:wikidata:Q816519|Q816519]]||{{wikidata|label|linked|Q816519}}||{{wikidata|title|linked|Q816519}}||Samar||Bayan |- |506||[[:wikidata:Q816542|Q816542]]||{{wikidata|label|linked|Q816542}}||{{wikidata|title|linked|Q816542}}||Samar||Bayan |- |507||[[:wikidata:Q816564|Q816564]]||{{wikidata|label|linked|Q816564}}||{{wikidata|title|linked|Q816564}}||Samar||Bayan |- |508||[[:wikidata:Q229664|Q229664]]||{{wikidata|label|linked|Q229664}}||{{wikidata|title|linked|Q229664}}||Samar||Bayan |- |509||[[:wikidata:Q174784|Q174784]]||{{wikidata|label|linked|Q174784}}||{{wikidata|title|linked|Q174784}}||Northern Samar||Bayan |- |510||[[:wikidata:Q174801|Q174801]]||{{wikidata|label|linked|Q174801}}||{{wikidata|title|linked|Q174801}}||Northern Samar||Bayan |- |511||[[:wikidata:Q174822|Q174822]]||{{wikidata|label|linked|Q174822}}||{{wikidata|title|linked|Q174822}}||Northern Samar||Bayan |- |512||[[:wikidata:Q174871|Q174871]]||{{wikidata|label|linked|Q174871}}||{{wikidata|title|linked|Q174871}}||Northern Samar||Bayan |- |513||[[:wikidata:Q174886|Q174886]]||{{wikidata|label|linked|Q174886}}||{{wikidata|title|linked|Q174886}}||Northern Samar||Bayan |- |514||[[:wikidata:Q174906|Q174906]]||{{wikidata|label|linked|Q174906}}||{{wikidata|title|linked|Q174906}}||Northern Samar||Bayan |- |515||[[:wikidata:Q174919|Q174919]]||{{wikidata|label|linked|Q174919}}||{{wikidata|title|linked|Q174919}}||Northern Samar||Bayan |- |516||[[:wikidata:Q174940|Q174940]]||{{wikidata|label|linked|Q174940}}||{{wikidata|title|linked|Q174940}}||Northern Samar||Bayan |- |517||[[:wikidata:Q174962|Q174962]]||{{wikidata|label|linked|Q174962}}||{{wikidata|title|linked|Q174962}}||Northern Samar||Bayan |- |518||[[:wikidata:Q174987|Q174987]]||{{wikidata|label|linked|Q174987}}||{{wikidata|title|linked|Q174987}}||Northern Samar||Bayan |- |519||[[:wikidata:Q175008|Q175008]]||{{wikidata|label|linked|Q175008}}||{{wikidata|title|linked|Q175008}}||Northern Samar||Bayan |- |520||[[:wikidata:Q175031|Q175031]]||{{wikidata|label|linked|Q175031}}||{{wikidata|title|linked|Q175031}}||Northern Samar||Bayan |- |521||[[:wikidata:Q175054|Q175054]]||{{wikidata|label|linked|Q175054}}||{{wikidata|title|linked|Q175054}}||Northern Samar||Bayan |- |522||[[:wikidata:Q175082|Q175082]]||{{wikidata|label|linked|Q175082}}||{{wikidata|title|linked|Q175082}}||Northern Samar||Bayan |- |523||[[:wikidata:Q175100|Q175100]]||{{wikidata|label|linked|Q175100}}||{{wikidata|title|linked|Q175100}}||Northern Samar||Bayan |- |524||[[:wikidata:Q175115|Q175115]]||{{wikidata|label|linked|Q175115}}||{{wikidata|title|linked|Q175115}}||Northern Samar||Bayan |- |525||[[:wikidata:Q175136|Q175136]]||{{wikidata|label|linked|Q175136}}||{{wikidata|title|linked|Q175136}}||Northern Samar||Bayan |- |526||[[:wikidata:Q175163|Q175163]]||{{wikidata|label|linked|Q175163}}||{{wikidata|title|linked|Q175163}}||Northern Samar||Bayan |- |527||[[:wikidata:Q175183|Q175183]]||{{wikidata|label|linked|Q175183}}||{{wikidata|title|linked|Q175183}}||Northern Samar||Bayan |- |528||[[:wikidata:Q175203|Q175203]]||{{wikidata|label|linked|Q175203}}||{{wikidata|title|linked|Q175203}}||Northern Samar||Bayan |- |529||[[:wikidata:Q175230|Q175230]]||{{wikidata|label|linked|Q175230}}||{{wikidata|title|linked|Q175230}}||Northern Samar||Bayan |- |530||[[:wikidata:Q175247|Q175247]]||{{wikidata|label|linked|Q175247}}||{{wikidata|title|linked|Q175247}}||Northern Samar||Bayan |- |531||[[:wikidata:Q175267|Q175267]]||{{wikidata|label|linked|Q175267}}||{{wikidata|title|linked|Q175267}}||Northern Samar||Bayan |- |532||[[:wikidata:Q175283|Q175283]]||{{wikidata|label|linked|Q175283}}||{{wikidata|title|linked|Q175283}}||Northern Samar||Bayan |- |533||[[:wikidata:Q212877|Q212877]]||{{wikidata|label|linked|Q212877}}||{{wikidata|title|linked|Q212877}}||Leyte||Bayan |- |534||[[:wikidata:Q212888|Q212888]]||{{wikidata|label|linked|Q212888}}||{{wikidata|title|linked|Q212888}}||Leyte||Bayan |- |535||[[:wikidata:Q212896|Q212896]]||{{wikidata|label|linked|Q212896}}||{{wikidata|title|linked|Q212896}}||Leyte||Bayan |- |536||[[:wikidata:Q212907|Q212907]]||{{wikidata|label|linked|Q212907}}||{{wikidata|title|linked|Q212907}}||Leyte||Bayan |- |537||[[:wikidata:Q212924|Q212924]]||{{wikidata|label|linked|Q212924}}||{{wikidata|title|linked|Q212924}}||Leyte||Bayan |- |538||[[:wikidata:Q212935|Q212935]]||{{wikidata|label|linked|Q212935}}||{{wikidata|title|linked|Q212935}}||Leyte||Bayan |- |539||[[:wikidata:Q812117|Q812117]]||{{wikidata|label|linked|Q812117}}||{{wikidata|title|linked|Q812117}}||Leyte||Lungsod |- |540||[[:wikidata:Q212945|Q212945]]||{{wikidata|label|linked|Q212945}}||{{wikidata|title|linked|Q212945}}||Leyte||Bayan |- |541||[[:wikidata:Q212951|Q212951]]||{{wikidata|label|linked|Q212951}}||{{wikidata|title|linked|Q212951}}||Leyte||Bayan |- |542||[[:wikidata:Q212958|Q212958]]||{{wikidata|label|linked|Q212958}}||{{wikidata|title|linked|Q212958}}||Leyte||Bayan |- |543||[[:wikidata:Q212969|Q212969]]||{{wikidata|label|linked|Q212969}}||{{wikidata|title|linked|Q212969}}||Leyte||Bayan |- |544||[[:wikidata:Q212981|Q212981]]||{{wikidata|label|linked|Q212981}}||{{wikidata|title|linked|Q212981}}||Leyte||Bayan |- |545||[[:wikidata:Q212988|Q212988]]||{{wikidata|label|linked|Q212988}}||{{wikidata|title|linked|Q212988}}||Leyte||Bayan |- |546||[[:wikidata:Q213006|Q213006]]||{{wikidata|label|linked|Q213006}}||{{wikidata|title|linked|Q213006}}||Leyte||Bayan |- |547||[[:wikidata:Q213024|Q213024]]||{{wikidata|label|linked|Q213024}}||{{wikidata|title|linked|Q213024}}||Leyte||Bayan |- |548||[[:wikidata:Q213042|Q213042]]||{{wikidata|label|linked|Q213042}}||{{wikidata|title|linked|Q213042}}||Leyte||Bayan |- |549||[[:wikidata:Q213060|Q213060]]||{{wikidata|label|linked|Q213060}}||{{wikidata|title|linked|Q213060}}||Leyte||Bayan |- |550||[[:wikidata:Q213086|Q213086]]||{{wikidata|label|linked|Q213086}}||{{wikidata|title|linked|Q213086}}||Leyte||Bayan |- |551||[[:wikidata:Q213101|Q213101]]||{{wikidata|label|linked|Q213101}}||{{wikidata|title|linked|Q213101}}||Leyte||Bayan |- |552||[[:wikidata:Q213113|Q213113]]||{{wikidata|label|linked|Q213113}}||{{wikidata|title|linked|Q213113}}||Leyte||Bayan |- |553||[[:wikidata:Q213130|Q213130]]||{{wikidata|label|linked|Q213130}}||{{wikidata|title|linked|Q213130}}||Leyte||Bayan |- |554||[[:wikidata:Q213144|Q213144]]||{{wikidata|label|linked|Q213144}}||{{wikidata|title|linked|Q213144}}||Leyte||Bayan |- |555||[[:wikidata:Q213160|Q213160]]||{{wikidata|label|linked|Q213160}}||{{wikidata|title|linked|Q213160}}||Leyte||Bayan |- |556||[[:wikidata:Q213174|Q213174]]||{{wikidata|label|linked|Q213174}}||{{wikidata|title|linked|Q213174}}||Leyte||Bayan |- |557||[[:wikidata:Q213190|Q213190]]||{{wikidata|label|linked|Q213190}}||{{wikidata|title|linked|Q213190}}||Leyte||Bayan |- |558||[[:wikidata:Q213209|Q213209]]||{{wikidata|label|linked|Q213209}}||{{wikidata|title|linked|Q213209}}||Leyte||Bayan |- |559||[[:wikidata:Q213227|Q213227]]||{{wikidata|label|linked|Q213227}}||{{wikidata|title|linked|Q213227}}||Leyte||Bayan |- |560||[[:wikidata:Q213245|Q213245]]||{{wikidata|label|linked|Q213245}}||{{wikidata|title|linked|Q213245}}||Leyte||Bayan |- |561||[[:wikidata:Q213261|Q213261]]||{{wikidata|label|linked|Q213261}}||{{wikidata|title|linked|Q213261}}||Leyte||Bayan |- |562||[[:wikidata:Q1014782|Q1014782]]||{{wikidata|label|linked|Q1014782}}||{{wikidata|title|linked|Q1014782}}||Leyte||Lungsod |- |563||[[:wikidata:Q213281|Q213281]]||{{wikidata|label|linked|Q213281}}||{{wikidata|title|linked|Q213281}}||Leyte||Bayan |- |564||[[:wikidata:Q213303|Q213303]]||{{wikidata|label|linked|Q213303}}||{{wikidata|title|linked|Q213303}}||Leyte||Bayan |- |565||[[:wikidata:Q213323|Q213323]]||{{wikidata|label|linked|Q213323}}||{{wikidata|title|linked|Q213323}}||Leyte||Bayan |- |566||[[:wikidata:Q213341|Q213341]]||{{wikidata|label|linked|Q213341}}||{{wikidata|title|linked|Q213341}}||Leyte||Bayan |- |567||[[:wikidata:Q213357|Q213357]]||{{wikidata|label|linked|Q213357}}||{{wikidata|title|linked|Q213357}}||Leyte||Bayan |- |568||[[:wikidata:Q213378|Q213378]]||{{wikidata|label|linked|Q213378}}||{{wikidata|title|linked|Q213378}}||Leyte||Bayan |- |569||[[:wikidata:Q213400|Q213400]]||{{wikidata|label|linked|Q213400}}||{{wikidata|title|linked|Q213400}}||Leyte||Bayan |- |570||[[:wikidata:Q213420|Q213420]]||{{wikidata|label|linked|Q213420}}||{{wikidata|title|linked|Q213420}}||Leyte||Bayan |- |571||[[:wikidata:Q40626|Q40626]]||{{wikidata|label|linked|Q40626}}||{{wikidata|title|linked|Q40626}}||Leyte||Lungsod |- |572||[[:wikidata:Q213431|Q213431]]||{{wikidata|label|linked|Q213431}}||{{wikidata|title|linked|Q213431}}||Leyte||Bayan |- |573||[[:wikidata:Q213442|Q213442]]||{{wikidata|label|linked|Q213442}}||{{wikidata|title|linked|Q213442}}||Leyte||Bayan |- |574||[[:wikidata:Q213455|Q213455]]||{{wikidata|label|linked|Q213455}}||{{wikidata|title|linked|Q213455}}||Leyte||Bayan |- |575||[[:wikidata:Q213463|Q213463]]||{{wikidata|label|linked|Q213463}}||{{wikidata|title|linked|Q213463}}||Leyte||Bayan |- |576||[[:wikidata:Q313880|Q313880]]||{{wikidata|label|linked|Q313880}}||{{wikidata|title|linked|Q313880}}||Eastern Samar||Bayan |- |577||[[:wikidata:Q313904|Q313904]]||{{wikidata|label|linked|Q313904}}||{{wikidata|title|linked|Q313904}}||Eastern Samar||Bayan |- |578||[[:wikidata:Q313914|Q313914]]||{{wikidata|label|linked|Q313914}}||{{wikidata|title|linked|Q313914}}||Eastern Samar||Bayan |- |579||[[:wikidata:Q894059|Q894059]]||{{wikidata|label|linked|Q894059}}||{{wikidata|title|linked|Q894059}}||Eastern Samar||Lungsod |- |580||[[:wikidata:Q313926|Q313926]]||{{wikidata|label|linked|Q313926}}||{{wikidata|title|linked|Q313926}}||Eastern Samar||Bayan |- |581||[[:wikidata:Q313939|Q313939]]||{{wikidata|label|linked|Q313939}}||{{wikidata|title|linked|Q313939}}||Eastern Samar||Bayan |- |582||[[:wikidata:Q313951|Q313951]]||{{wikidata|label|linked|Q313951}}||{{wikidata|title|linked|Q313951}}||Eastern Samar||Bayan |- |583||[[:wikidata:Q313967|Q313967]]||{{wikidata|label|linked|Q313967}}||{{wikidata|title|linked|Q313967}}||Eastern Samar||Bayan |- |584||[[:wikidata:Q313984|Q313984]]||{{wikidata|label|linked|Q313984}}||{{wikidata|title|linked|Q313984}}||Eastern Samar||Bayan |- |585||[[:wikidata:Q314002|Q314002]]||{{wikidata|label|linked|Q314002}}||{{wikidata|title|linked|Q314002}}||Eastern Samar||Bayan |- |586||[[:wikidata:Q314021|Q314021]]||{{wikidata|label|linked|Q314021}}||{{wikidata|title|linked|Q314021}}||Eastern Samar||Bayan |- |587||[[:wikidata:Q314046|Q314046]]||{{wikidata|label|linked|Q314046}}||{{wikidata|title|linked|Q314046}}||Eastern Samar||Bayan |- |588||[[:wikidata:Q314070|Q314070]]||{{wikidata|label|linked|Q314070}}||{{wikidata|title|linked|Q314070}}||Eastern Samar||Bayan |- |589||[[:wikidata:Q314096|Q314096]]||{{wikidata|label|linked|Q314096}}||{{wikidata|title|linked|Q314096}}||Eastern Samar||Bayan |- |590||[[:wikidata:Q314117|Q314117]]||{{wikidata|label|linked|Q314117}}||{{wikidata|title|linked|Q314117}}||Eastern Samar||Bayan |- |591||[[:wikidata:Q314129|Q314129]]||{{wikidata|label|linked|Q314129}}||{{wikidata|title|linked|Q314129}}||Eastern Samar||Bayan |- |592||[[:wikidata:Q314154|Q314154]]||{{wikidata|label|linked|Q314154}}||{{wikidata|title|linked|Q314154}}||Eastern Samar||Bayan |- |593||[[:wikidata:Q314175|Q314175]]||{{wikidata|label|linked|Q314175}}||{{wikidata|title|linked|Q314175}}||Eastern Samar||Bayan |- |594||[[:wikidata:Q314197|Q314197]]||{{wikidata|label|linked|Q314197}}||{{wikidata|title|linked|Q314197}}||Eastern Samar||Bayan |- |595||[[:wikidata:Q314220|Q314220]]||{{wikidata|label|linked|Q314220}}||{{wikidata|title|linked|Q314220}}||Eastern Samar||Bayan |- |596||[[:wikidata:Q314239|Q314239]]||{{wikidata|label|linked|Q314239}}||{{wikidata|title|linked|Q314239}}||Eastern Samar||Bayan |- |597||[[:wikidata:Q314257|Q314257]]||{{wikidata|label|linked|Q314257}}||{{wikidata|title|linked|Q314257}}||Eastern Samar||Bayan |- |598||[[:wikidata:Q205677|Q205677]]||{{wikidata|label|linked|Q205677}}||{{wikidata|title|linked|Q205677}}||Eastern Samar||Bayan |- |599||[[:wikidata:Q406163|Q406163]]||{{wikidata|label|linked|Q406163}}||{{wikidata|title|linked|Q406163}}||Biliran||Bayan |- |600||[[:wikidata:Q406186|Q406186]]||{{wikidata|label|linked|Q406186}}||{{wikidata|title|linked|Q406186}}||Biliran||Bayan |- |601||[[:wikidata:Q406226|Q406226]]||{{wikidata|label|linked|Q406226}}||{{wikidata|title|linked|Q406226}}||Biliran||Bayan |- |602||[[:wikidata:Q406267|Q406267]]||{{wikidata|label|linked|Q406267}}||{{wikidata|title|linked|Q406267}}||Biliran||Bayan |- |603||[[:wikidata:Q406317|Q406317]]||{{wikidata|label|linked|Q406317}}||{{wikidata|title|linked|Q406317}}||Biliran||Bayan |- |604||[[:wikidata:Q406353|Q406353]]||{{wikidata|label|linked|Q406353}}||{{wikidata|title|linked|Q406353}}||Biliran||Bayan |- |605||[[:wikidata:Q406393|Q406393]]||{{wikidata|label|linked|Q406393}}||{{wikidata|title|linked|Q406393}}||Biliran||Bayan |- |606||[[:wikidata:Q277211|Q277211]]||{{wikidata|label|linked|Q277211}}||{{wikidata|title|linked|Q277211}}||Biliran||Bayan |- |607||[[:wikidata:Q315636|Q315636]]||{{wikidata|label|linked|Q315636}}||{{wikidata|title|linked|Q315636}}||Cebu||Bayan |- |608||[[:wikidata:Q315655|Q315655]]||{{wikidata|label|linked|Q315655}}||{{wikidata|title|linked|Q315655}}||Cebu||Bayan |- |609||[[:wikidata:Q315669|Q315669]]||{{wikidata|label|linked|Q315669}}||{{wikidata|title|linked|Q315669}}||Cebu||Bayan |- |610||[[:wikidata:Q315687|Q315687]]||{{wikidata|label|linked|Q315687}}||{{wikidata|title|linked|Q315687}}||Cebu||Bayan |- |611||[[:wikidata:Q315703|Q315703]]||{{wikidata|label|linked|Q315703}}||{{wikidata|title|linked|Q315703}}||Cebu||Bayan |- |612||[[:wikidata:Q315719|Q315719]]||{{wikidata|label|linked|Q315719}}||{{wikidata|title|linked|Q315719}}||Cebu||Bayan |- |613||[[:wikidata:Q315733|Q315733]]||{{wikidata|label|linked|Q315733}}||{{wikidata|title|linked|Q315733}}||Cebu||Bayan |- |614||[[:wikidata:Q315754|Q315754]]||{{wikidata|label|linked|Q315754}}||{{wikidata|title|linked|Q315754}}||Cebu||Bayan |- |615||[[:wikidata:Q315771|Q315771]]||{{wikidata|label|linked|Q315771}}||{{wikidata|title|linked|Q315771}}||Cebu||Bayan |- |616||[[:wikidata:Q315790|Q315790]]||{{wikidata|label|linked|Q315790}}||{{wikidata|title|linked|Q315790}}||Cebu||Bayan |- |617||[[:wikidata:Q890623|Q890623]]||{{wikidata|label|linked|Q890623}}||{{wikidata|title|linked|Q890623}}||Cebu||Lungsod |- |618||[[:wikidata:Q315809|Q315809]]||{{wikidata|label|linked|Q315809}}||{{wikidata|title|linked|Q315809}}||Cebu||Bayan |- |619||[[:wikidata:Q315827|Q315827]]||{{wikidata|label|linked|Q315827}}||{{wikidata|title|linked|Q315827}}||Cebu||Bayan |- |620||[[:wikidata:Q315851|Q315851]]||{{wikidata|label|linked|Q315851}}||{{wikidata|title|linked|Q315851}}||Cebu||Lungsod |- |621||[[:wikidata:Q315882|Q315882]]||{{wikidata|label|linked|Q315882}}||{{wikidata|title|linked|Q315882}}||Cebu||Bayan |- |622||[[:wikidata:Q315900|Q315900]]||{{wikidata|label|linked|Q315900}}||{{wikidata|title|linked|Q315900}}||Cebu||Bayan |- |623||[[:wikidata:Q1467|Q1467]]||{{wikidata|label|linked|Q1467}}||{{wikidata|title|linked|Q1467}}||Cebu||Lungsod |- |624||[[:wikidata:Q315923|Q315923]]||{{wikidata|label|linked|Q315923}}||{{wikidata|title|linked|Q315923}}||Cebu||Bayan |- |625||[[:wikidata:Q315945|Q315945]]||{{wikidata|label|linked|Q315945}}||{{wikidata|title|linked|Q315945}}||Cebu||Bayan |- |626||[[:wikidata:Q315965|Q315965]]||{{wikidata|label|linked|Q315965}}||{{wikidata|title|linked|Q315965}}||Cebu||Bayan |- |627||[[:wikidata:Q315981|Q315981]]||{{wikidata|label|linked|Q315981}}||{{wikidata|title|linked|Q315981}}||Cebu||Bayan |- |628||[[:wikidata:Q316001|Q316001]]||{{wikidata|label|linked|Q316001}}||{{wikidata|title|linked|Q316001}}||Cebu||Bayan |- |629||[[:wikidata:Q1159273|Q1159273]]||{{wikidata|label|linked|Q1159273}}||{{wikidata|title|linked|Q1159273}}||Cebu||Lungsod |- |630||[[:wikidata:Q316019|Q316019]]||{{wikidata|label|linked|Q316019}}||{{wikidata|title|linked|Q316019}}||Cebu||Bayan |- |631||[[:wikidata:Q316037|Q316037]]||{{wikidata|label|linked|Q316037}}||{{wikidata|title|linked|Q316037}}||Cebu||Bayan |- |632||[[:wikidata:Q574903|Q574903]]||{{wikidata|label|linked|Q574903}}||{{wikidata|title|linked|Q574903}}||Cebu||Lungsod |- |633||[[:wikidata:Q316056|Q316056]]||{{wikidata|label|linked|Q316056}}||{{wikidata|title|linked|Q316056}}||Cebu||Bayan |- |634||[[:wikidata:Q316080|Q316080]]||{{wikidata|label|linked|Q316080}}||{{wikidata|title|linked|Q316080}}||Cebu||Bayan |- |635||[[:wikidata:Q316101|Q316101]]||{{wikidata|label|linked|Q316101}}||{{wikidata|title|linked|Q316101}}||Cebu||Bayan |- |636||[[:wikidata:Q1889017|Q1889017]]||{{wikidata|label|linked|Q1889017}}||{{wikidata|title|linked|Q1889017}}||Cebu||Lungsod |- |637||[[:wikidata:Q316125|Q316125]]||{{wikidata|label|linked|Q316125}}||{{wikidata|title|linked|Q316125}}||Cebu||Bayan |- |638||[[:wikidata:Q316146|Q316146]]||{{wikidata|label|linked|Q316146}}||{{wikidata|title|linked|Q316146}}||Cebu||Bayan |- |639||[[:wikidata:Q316171|Q316171]]||{{wikidata|label|linked|Q316171}}||{{wikidata|title|linked|Q316171}}||Cebu||Bayan |- |640||[[:wikidata:Q316197|Q316197]]||{{wikidata|label|linked|Q316197}}||{{wikidata|title|linked|Q316197}}||Cebu||Lungsod |- |641||[[:wikidata:Q316230|Q316230]]||{{wikidata|label|linked|Q316230}}||{{wikidata|title|linked|Q316230}}||Cebu||Bayan |- |642||[[:wikidata:Q316245|Q316245]]||{{wikidata|label|linked|Q316245}}||{{wikidata|title|linked|Q316245}}||Cebu||Bayan |- |643||[[:wikidata:Q316259|Q316259]]||{{wikidata|label|linked|Q316259}}||{{wikidata|title|linked|Q316259}}||Cebu||Bayan |- |644||[[:wikidata:Q316275|Q316275]]||{{wikidata|label|linked|Q316275}}||{{wikidata|title|linked|Q316275}}||Cebu||Bayan |- |645||[[:wikidata:Q316289|Q316289]]||{{wikidata|label|linked|Q316289}}||{{wikidata|title|linked|Q316289}}||Cebu||Bayan |- |646||[[:wikidata:Q316303|Q316303]]||{{wikidata|label|linked|Q316303}}||{{wikidata|title|linked|Q316303}}||Cebu||Bayan |- |647||[[:wikidata:Q316318|Q316318]]||{{wikidata|label|linked|Q316318}}||{{wikidata|title|linked|Q316318}}||Cebu||Lungsod |- |648||[[:wikidata:Q316332|Q316332]]||{{wikidata|label|linked|Q316332}}||{{wikidata|title|linked|Q316332}}||Cebu||Bayan |- |649||[[:wikidata:Q316350|Q316350]]||{{wikidata|label|linked|Q316350}}||{{wikidata|title|linked|Q316350}}||Cebu||Bayan |- |650||[[:wikidata:Q316370|Q316370]]||{{wikidata|label|linked|Q316370}}||{{wikidata|title|linked|Q316370}}||Cebu||Bayan |- |651||[[:wikidata:Q316386|Q316386]]||{{wikidata|label|linked|Q316386}}||{{wikidata|title|linked|Q316386}}||Cebu||Bayan |- |652||[[:wikidata:Q316404|Q316404]]||{{wikidata|label|linked|Q316404}}||{{wikidata|title|linked|Q316404}}||Cebu||Bayan |- |653||[[:wikidata:Q316432|Q316432]]||{{wikidata|label|linked|Q316432}}||{{wikidata|title|linked|Q316432}}||Cebu||Bayan |- |654||[[:wikidata:Q316453|Q316453]]||{{wikidata|label|linked|Q316453}}||{{wikidata|title|linked|Q316453}}||Cebu||Bayan |- |655||[[:wikidata:Q316474|Q316474]]||{{wikidata|label|linked|Q316474}}||{{wikidata|title|linked|Q316474}}||Cebu||Bayan |- |656||[[:wikidata:Q316500|Q316500]]||{{wikidata|label|linked|Q316500}}||{{wikidata|title|linked|Q316500}}||Cebu||Lungsod |- |657||[[:wikidata:Q316527|Q316527]]||{{wikidata|label|linked|Q316527}}||{{wikidata|title|linked|Q316527}}||Cebu||Lungsod |- |658||[[:wikidata:Q316547|Q316547]]||{{wikidata|label|linked|Q316547}}||{{wikidata|title|linked|Q316547}}||Cebu||Bayan |- |659||[[:wikidata:Q316564|Q316564]]||{{wikidata|label|linked|Q316564}}||{{wikidata|title|linked|Q316564}}||Cebu||Bayan |- |660||[[:wikidata:Q404369|Q404369]]||{{wikidata|label|linked|Q404369}}||{{wikidata|title|linked|Q404369}}||Bohol||Bayan |- |661||[[:wikidata:Q404403|Q404403]]||{{wikidata|label|linked|Q404403}}||{{wikidata|title|linked|Q404403}}||Bohol||Bayan |- |662||[[:wikidata:Q404434|Q404434]]||{{wikidata|label|linked|Q404434}}||{{wikidata|title|linked|Q404434}}||Bohol||Bayan |- |663||[[:wikidata:Q404459|Q404459]]||{{wikidata|label|linked|Q404459}}||{{wikidata|title|linked|Q404459}}||Bohol||Bayan |- |664||[[:wikidata:Q404489|Q404489]]||{{wikidata|label|linked|Q404489}}||{{wikidata|title|linked|Q404489}}||Bohol||Bayan |- |665||[[:wikidata:Q404519|Q404519]]||{{wikidata|label|linked|Q404519}}||{{wikidata|title|linked|Q404519}}||Bohol||Bayan |- |666||[[:wikidata:Q404549|Q404549]]||{{wikidata|label|linked|Q404549}}||{{wikidata|title|linked|Q404549}}||Bohol||Bayan |- |667||[[:wikidata:Q404581|Q404581]]||{{wikidata|label|linked|Q404581}}||{{wikidata|title|linked|Q404581}}||Bohol||Bayan |- |668||[[:wikidata:Q404604|Q404604]]||{{wikidata|label|linked|Q404604}}||{{wikidata|title|linked|Q404604}}||Bohol||Bayan |- |669||[[:wikidata:Q404623|Q404623]]||{{wikidata|label|linked|Q404623}}||{{wikidata|title|linked|Q404623}}||Bohol||Bayan |- |670||[[:wikidata:Q404652|Q404652]]||{{wikidata|label|linked|Q404652}}||{{wikidata|title|linked|Q404652}}||Bohol||Bayan |- |671||[[:wikidata:Q404680|Q404680]]||{{wikidata|label|linked|Q404680}}||{{wikidata|title|linked|Q404680}}||Bohol||Bayan |- |672||[[:wikidata:Q241239|Q241239]]||{{wikidata|label|linked|Q241239}}||{{wikidata|title|linked|Q241239}}||Bohol||Bayan |- |673||[[:wikidata:Q404750|Q404750]]||{{wikidata|label|linked|Q404750}}||{{wikidata|title|linked|Q404750}}||Bohol||Bayan |- |674||[[:wikidata:Q404775|Q404775]]||{{wikidata|label|linked|Q404775}}||{{wikidata|title|linked|Q404775}}||Bohol||Bayan |- |675||[[:wikidata:Q404799|Q404799]]||{{wikidata|label|linked|Q404799}}||{{wikidata|title|linked|Q404799}}||Bohol||Bayan |- |676||[[:wikidata:Q404825|Q404825]]||{{wikidata|label|linked|Q404825}}||{{wikidata|title|linked|Q404825}}||Bohol||Bayan |- |677||[[:wikidata:Q404854|Q404854]]||{{wikidata|label|linked|Q404854}}||{{wikidata|title|linked|Q404854}}||Bohol||Bayan |- |678||[[:wikidata:Q404882|Q404882]]||{{wikidata|label|linked|Q404882}}||{{wikidata|title|linked|Q404882}}||Bohol||Bayan |- |679||[[:wikidata:Q404908|Q404908]]||{{wikidata|label|linked|Q404908}}||{{wikidata|title|linked|Q404908}}||Bohol||Bayan |- |680||[[:wikidata:Q404930|Q404930]]||{{wikidata|label|linked|Q404930}}||{{wikidata|title|linked|Q404930}}||Bohol||Bayan |- |681||[[:wikidata:Q404951|Q404951]]||{{wikidata|label|linked|Q404951}}||{{wikidata|title|linked|Q404951}}||Bohol||Bayan |- |682||[[:wikidata:Q404976|Q404976]]||{{wikidata|label|linked|Q404976}}||{{wikidata|title|linked|Q404976}}||Bohol||Bayan |- |683||[[:wikidata:Q405005|Q405005]]||{{wikidata|label|linked|Q405005}}||{{wikidata|title|linked|Q405005}}||Bohol||Bayan |- |684||[[:wikidata:Q405058|Q405058]]||{{wikidata|label|linked|Q405058}}||{{wikidata|title|linked|Q405058}}||Bohol||Bayan |- |685||[[:wikidata:Q405088|Q405088]]||{{wikidata|label|linked|Q405088}}||{{wikidata|title|linked|Q405088}}||Bohol||Bayan |- |686||[[:wikidata:Q405110|Q405110]]||{{wikidata|label|linked|Q405110}}||{{wikidata|title|linked|Q405110}}||Bohol||Bayan |- |687||[[:wikidata:Q405141|Q405141]]||{{wikidata|label|linked|Q405141}}||{{wikidata|title|linked|Q405141}}||Bohol||Bayan |- |688||[[:wikidata:Q405171|Q405171]]||{{wikidata|label|linked|Q405171}}||{{wikidata|title|linked|Q405171}}||Bohol||Bayan |- |689||[[:wikidata:Q405197|Q405197]]||{{wikidata|label|linked|Q405197}}||{{wikidata|title|linked|Q405197}}||Bohol||Bayan |- |690||[[:wikidata:Q405224|Q405224]]||{{wikidata|label|linked|Q405224}}||{{wikidata|title|linked|Q405224}}||Bohol||Bayan |- |691||[[:wikidata:Q405268|Q405268]]||{{wikidata|label|linked|Q405268}}||{{wikidata|title|linked|Q405268}}||Bohol||Bayan |- |692||[[:wikidata:Q405303|Q405303]]||{{wikidata|label|linked|Q405303}}||{{wikidata|title|linked|Q405303}}||Bohol||Bayan |- |693||[[:wikidata:Q178330|Q178330]]||{{wikidata|label|linked|Q178330}}||{{wikidata|title|linked|Q178330}}||Bohol||Bayan |- |694||[[:wikidata:Q405384|Q405384]]||{{wikidata|label|linked|Q405384}}||{{wikidata|title|linked|Q405384}}||Bohol||Bayan |- |695||[[:wikidata:Q405427|Q405427]]||{{wikidata|label|linked|Q405427}}||{{wikidata|title|linked|Q405427}}||Bohol||Bayan |- |696||[[:wikidata:Q405472|Q405472]]||{{wikidata|label|linked|Q405472}}||{{wikidata|title|linked|Q405472}}||Bohol||Bayan |- |697||[[:wikidata:Q259298|Q259298]]||{{wikidata|label|linked|Q259298}}||{{wikidata|title|linked|Q259298}}||Bohol||Bayan |- |698||[[:wikidata:Q405544|Q405544]]||{{wikidata|label|linked|Q405544}}||{{wikidata|title|linked|Q405544}}||Bohol||Bayan |- |699||[[:wikidata:Q386388|Q386388]]||{{wikidata|label|linked|Q386388}}||{{wikidata|title|linked|Q386388}}||Bohol||Bayan |- |700||[[:wikidata:Q405628|Q405628]]||{{wikidata|label|linked|Q405628}}||{{wikidata|title|linked|Q405628}}||Bohol||Bayan |- |701||[[:wikidata:Q405674|Q405674]]||{{wikidata|label|linked|Q405674}}||{{wikidata|title|linked|Q405674}}||Bohol||Bayan |- |702||[[:wikidata:Q1826|Q1826]]||{{wikidata|label|linked|Q1826}}||{{wikidata|title|linked|Q1826}}||Bohol||Lungsod |- |703||[[:wikidata:Q405714|Q405714]]||{{wikidata|label|linked|Q405714}}||{{wikidata|title|linked|Q405714}}||Bohol||Bayan |- |704||[[:wikidata:Q405749|Q405749]]||{{wikidata|label|linked|Q405749}}||{{wikidata|title|linked|Q405749}}||Bohol||Bayan |- |705||[[:wikidata:Q405980|Q405980]]||{{wikidata|label|linked|Q405980}}||{{wikidata|title|linked|Q405980}}||Bohol||Bayan |- |706||[[:wikidata:Q406015|Q406015]]||{{wikidata|label|linked|Q406015}}||{{wikidata|title|linked|Q406015}}||Bohol||Bayan |- |707||[[:wikidata:Q406046|Q406046]]||{{wikidata|label|linked|Q406046}}||{{wikidata|title|linked|Q406046}}||Bohol||Bayan |- |708||[[:wikidata:Q174305|Q174305]]||{{wikidata|label|linked|Q174305}}||{{wikidata|title|linked|Q174305}}||Siquijor||Bayan |- |709||[[:wikidata:Q174317|Q174317]]||{{wikidata|label|linked|Q174317}}||{{wikidata|title|linked|Q174317}}||Siquijor||Bayan |- |710||[[:wikidata:Q174332|Q174332]]||{{wikidata|label|linked|Q174332}}||{{wikidata|title|linked|Q174332}}||Siquijor||Bayan |- |711||[[:wikidata:Q174343|Q174343]]||{{wikidata|label|linked|Q174343}}||{{wikidata|title|linked|Q174343}}||Siquijor||Bayan |- |712||[[:wikidata:Q174354|Q174354]]||{{wikidata|label|linked|Q174354}}||{{wikidata|title|linked|Q174354}}||Siquijor||Bayan |- |713||[[:wikidata:Q174373|Q174373]]||{{wikidata|label|linked|Q174373}}||{{wikidata|title|linked|Q174373}}||Siquijor||Bayan |- |714||[[:wikidata:Q194822|Q194822]]||{{wikidata|label|linked|Q194822}}||{{wikidata|title|linked|Q194822}}||Negros Oriental||Bayan |- |715||[[:wikidata:Q194854|Q194854]]||{{wikidata|label|linked|Q194854}}||{{wikidata|title|linked|Q194854}}||Negros Oriental||Bayan |- |716||[[:wikidata:Q194874|Q194874]]||{{wikidata|label|linked|Q194874}}||{{wikidata|title|linked|Q194874}}||Negros Oriental||Bayan |- |717||[[:wikidata:Q628590|Q628590]]||{{wikidata|label|linked|Q628590}}||{{wikidata|title|linked|Q628590}}||Negros Oriental||Lungsod |- |718||[[:wikidata:Q194900|Q194900]]||{{wikidata|label|linked|Q194900}}||{{wikidata|title|linked|Q194900}}||Negros Oriental||Bayan |- |719||[[:wikidata:Q812113|Q812113]]||{{wikidata|label|linked|Q812113}}||{{wikidata|title|linked|Q812113}}||Negros Oriental||Lungsod |- |720||[[:wikidata:Q194916|Q194916]]||{{wikidata|label|linked|Q194916}}||{{wikidata|title|linked|Q194916}}||Negros Oriental||Bayan |- |721||[[:wikidata:Q991602|Q991602]]||{{wikidata|label|linked|Q991602}}||{{wikidata|title|linked|Q991602}}||Negros Oriental||Lungsod |- |722||[[:wikidata:Q194940|Q194940]]||{{wikidata|label|linked|Q194940}}||{{wikidata|title|linked|Q194940}}||Negros Oriental||Bayan |- |723||[[:wikidata:Q873377|Q873377]]||{{wikidata|label|linked|Q873377}}||{{wikidata|title|linked|Q873377}}||Negros Oriental||Lungsod |- |724||[[:wikidata:Q195197|Q195197]]||{{wikidata|label|linked|Q195197}}||{{wikidata|title|linked|Q195197}}||Negros Oriental||Lungsod |- |725||[[:wikidata:Q194967|Q194967]]||{{wikidata|label|linked|Q194967}}||{{wikidata|title|linked|Q194967}}||Negros Oriental||Bayan |- |726||[[:wikidata:Q194983|Q194983]]||{{wikidata|label|linked|Q194983}}||{{wikidata|title|linked|Q194983}}||Negros Oriental||Bayan |- |727||[[:wikidata:Q195004|Q195004]]||{{wikidata|label|linked|Q195004}}||{{wikidata|title|linked|Q195004}}||Negros Oriental||Bayan |- |728||[[:wikidata:Q195018|Q195018]]||{{wikidata|label|linked|Q195018}}||{{wikidata|title|linked|Q195018}}||Negros Oriental||Bayan |- |729||[[:wikidata:Q195040|Q195040]]||{{wikidata|label|linked|Q195040}}||{{wikidata|title|linked|Q195040}}||Negros Oriental||Bayan |- |730||[[:wikidata:Q195056|Q195056]]||{{wikidata|label|linked|Q195056}}||{{wikidata|title|linked|Q195056}}||Negros Oriental||Bayan |- |731||[[:wikidata:Q195074|Q195074]]||{{wikidata|label|linked|Q195074}}||{{wikidata|title|linked|Q195074}}||Negros Oriental||Bayan |- |732||[[:wikidata:Q195090|Q195090]]||{{wikidata|label|linked|Q195090}}||{{wikidata|title|linked|Q195090}}||Negros Oriental||Bayan |- |733||[[:wikidata:Q195106|Q195106]]||{{wikidata|label|linked|Q195106}}||{{wikidata|title|linked|Q195106}}||Negros Oriental||Bayan |- |734||[[:wikidata:Q1020705|Q1020705]]||{{wikidata|label|linked|Q1020705}}||{{wikidata|title|linked|Q1020705}}||Negros Oriental||Lungsod |- |735||[[:wikidata:Q195121|Q195121]]||{{wikidata|label|linked|Q195121}}||{{wikidata|title|linked|Q195121}}||Negros Oriental||Bayan |- |736||[[:wikidata:Q195140|Q195140]]||{{wikidata|label|linked|Q195140}}||{{wikidata|title|linked|Q195140}}||Negros Oriental||Bayan |- |737||[[:wikidata:Q195164|Q195164]]||{{wikidata|label|linked|Q195164}}||{{wikidata|title|linked|Q195164}}||Negros Oriental||Bayan |- |738||[[:wikidata:Q145673|Q145673]]||{{wikidata|label|linked|Q145673}}||{{wikidata|title|linked|Q145673}}||Negros Oriental||Bayan |- |739||[[:wikidata:Q5217|Q5217]]||{{wikidata|label|linked|Q5217}}||{{wikidata|title|linked|Q5217}}||Negros Occidental||Bayan |- |740||[[:wikidata:Q628297|Q628297]]||{{wikidata|label|linked|Q628297}}||{{wikidata|title|linked|Q628297}}||Negros Occidental||Lungsod |- |741||[[:wikidata:Q195243|Q195243]]||{{wikidata|label|linked|Q195243}}||{{wikidata|title|linked|Q195243}}||Negros Occidental||Bayan |- |742||[[:wikidata:Q1020688|Q1020688]]||{{wikidata|label|linked|Q1020688}}||{{wikidata|title|linked|Q1020688}}||Negros Occidental||Lungsod |- |743||[[:wikidata:Q195258|Q195258]]||{{wikidata|label|linked|Q195258}}||{{wikidata|title|linked|Q195258}}||Negros Occidental||Bayan |- |744||[[:wikidata:Q195272|Q195272]]||{{wikidata|label|linked|Q195272}}||{{wikidata|title|linked|Q195272}}||Negros Occidental||Bayan |- |745||[[:wikidata:Q195287|Q195287]]||{{wikidata|label|linked|Q195287}}||{{wikidata|title|linked|Q195287}}||Negros Occidental||Bayan |- |746||[[:wikidata:Q195304|Q195304]]||{{wikidata|label|linked|Q195304}}||{{wikidata|title|linked|Q195304}}||Negros Occidental||Bayan |- |747||[[:wikidata:Q1027743|Q1027743]]||{{wikidata|label|linked|Q1027743}}||{{wikidata|title|linked|Q1027743}}||Negros Occidental||Lungsod |- |748||[[:wikidata:Q1423846|Q1423846]]||{{wikidata|label|linked|Q1423846}}||{{wikidata|title|linked|Q1423846}}||Negros Occidental||Lungsod |- |749||[[:wikidata:Q195322|Q195322]]||{{wikidata|label|linked|Q195322}}||{{wikidata|title|linked|Q195322}}||Negros Occidental||Bayan |- |750||[[:wikidata:Q195336|Q195336]]||{{wikidata|label|linked|Q195336}}||{{wikidata|title|linked|Q195336}}||Negros Occidental||Bayan |- |751||[[:wikidata:Q195352|Q195352]]||{{wikidata|label|linked|Q195352}}||{{wikidata|title|linked|Q195352}}||Negros Occidental||Bayan |- |752||[[:wikidata:Q195373|Q195373]]||{{wikidata|label|linked|Q195373}}||{{wikidata|title|linked|Q195373}}||Negros Occidental||Bayan |- |753||[[:wikidata:Q1026445|Q1026445]]||{{wikidata|label|linked|Q1026445}}||{{wikidata|title|linked|Q1026445}}||Negros Occidental||Lungsod |- |754||[[:wikidata:Q1789908|Q1789908]]||{{wikidata|label|linked|Q1789908}}||{{wikidata|title|linked|Q1789908}}||Negros Occidental||Lungsod |- |755||[[:wikidata:Q195397|Q195397]]||{{wikidata|label|linked|Q195397}}||{{wikidata|title|linked|Q195397}}||Negros Occidental||Bayan |- |756||[[:wikidata:Q195418|Q195418]]||{{wikidata|label|linked|Q195418}}||{{wikidata|title|linked|Q195418}}||Negros Occidental||Bayan |- |757||[[:wikidata:Q195438|Q195438]]||{{wikidata|label|linked|Q195438}}||{{wikidata|title|linked|Q195438}}||Negros Occidental||Bayan |- |758||[[:wikidata:Q195459|Q195459]]||{{wikidata|label|linked|Q195459}}||{{wikidata|title|linked|Q195459}}||Negros Occidental||Bayan |- |759||[[:wikidata:Q195477|Q195477]]||{{wikidata|label|linked|Q195477}}||{{wikidata|title|linked|Q195477}}||Negros Occidental||Bayan |- |760||[[:wikidata:Q195489|Q195489]]||{{wikidata|label|linked|Q195489}}||{{wikidata|title|linked|Q195489}}||Negros Occidental||Bayan |- |761||[[:wikidata:Q1787527|Q1787527]]||{{wikidata|label|linked|Q1787527}}||{{wikidata|title|linked|Q1787527}}||Negros Occidental||Bayan |- |762||[[:wikidata:Q195503|Q195503]]||{{wikidata|label|linked|Q195503}}||{{wikidata|title|linked|Q195503}}||Negros Occidental||Bayan |- |763||[[:wikidata:Q1025390|Q1025390]]||{{wikidata|label|linked|Q1025390}}||{{wikidata|title|linked|Q1025390}}||Negros Occidental||Lungsod |- |764||[[:wikidata:Q195523|Q195523]]||{{wikidata|label|linked|Q195523}}||{{wikidata|title|linked|Q195523}}||Negros Occidental||Bayan |- |765||[[:wikidata:Q1020696|Q1020696]]||{{wikidata|label|linked|Q1020696}}||{{wikidata|title|linked|Q1020696}}||Negros Occidental||Lungsod |- |766||[[:wikidata:Q1027115|Q1027115]]||{{wikidata|label|linked|Q1027115}}||{{wikidata|title|linked|Q1027115}}||Negros Occidental||Lungsod |- |767||[[:wikidata:Q1027120|Q1027120]]||{{wikidata|label|linked|Q1027120}}||{{wikidata|title|linked|Q1027120}}||Negros Occidental||Lungsod |- |768||[[:wikidata:Q195549|Q195549]]||{{wikidata|label|linked|Q195549}}||{{wikidata|title|linked|Q195549}}||Negros Occidental||Bayan |- |769||[[:wikidata:Q195569|Q195569]]||{{wikidata|label|linked|Q195569}}||{{wikidata|title|linked|Q195569}}||Negros Occidental||Bayan |- |770||[[:wikidata:Q1026021|Q1026021]]||{{wikidata|label|linked|Q1026021}}||{{wikidata|title|linked|Q1026021}}||Negros Occidental||Lungsod |- |771||[[:wikidata:Q274491|Q274491]]||{{wikidata|label|linked|Q274491}}||{{wikidata|title|linked|Q274491}}||Iloilo||Bayan |- |772||[[:wikidata:Q274508|Q274508]]||{{wikidata|label|linked|Q274508}}||{{wikidata|title|linked|Q274508}}||Iloilo||Bayan |- |773||[[:wikidata:Q274543|Q274543]]||{{wikidata|label|linked|Q274543}}||{{wikidata|title|linked|Q274543}}||Iloilo||Bayan |- |774||[[:wikidata:Q274557|Q274557]]||{{wikidata|label|linked|Q274557}}||{{wikidata|title|linked|Q274557}}||Iloilo||Bayan |- |775||[[:wikidata:Q274578|Q274578]]||{{wikidata|label|linked|Q274578}}||{{wikidata|title|linked|Q274578}}||Iloilo||Bayan |- |776||[[:wikidata:Q274595|Q274595]]||{{wikidata|label|linked|Q274595}}||{{wikidata|title|linked|Q274595}}||Iloilo||Bayan |- |777||[[:wikidata:Q82502|Q82502]]||{{wikidata|label|linked|Q82502}}||{{wikidata|title|linked|Q82502}}||Iloilo||Bayan |- |778||[[:wikidata:Q82493|Q82493]]||{{wikidata|label|linked|Q82493}}||{{wikidata|title|linked|Q82493}}||Iloilo||Bayan |- |779||[[:wikidata:Q274654|Q274654]]||{{wikidata|label|linked|Q274654}}||{{wikidata|title|linked|Q274654}}||Iloilo||Bayan |- |780||[[:wikidata:Q274671|Q274671]]||{{wikidata|label|linked|Q274671}}||{{wikidata|title|linked|Q274671}}||Iloilo||Bayan |- |781||[[:wikidata:Q274693|Q274693]]||{{wikidata|label|linked|Q274693}}||{{wikidata|title|linked|Q274693}}||Iloilo||Bayan |- |782||[[:wikidata:Q274713|Q274713]]||{{wikidata|label|linked|Q274713}}||{{wikidata|title|linked|Q274713}}||Iloilo||Bayan |- |783||[[:wikidata:Q274731|Q274731]]||{{wikidata|label|linked|Q274731}}||{{wikidata|title|linked|Q274731}}||Iloilo||Bayan |- |784||[[:wikidata:Q274749|Q274749]]||{{wikidata|label|linked|Q274749}}||{{wikidata|title|linked|Q274749}}||Iloilo||Bayan |- |785||[[:wikidata:Q274780|Q274780]]||{{wikidata|label|linked|Q274780}}||{{wikidata|title|linked|Q274780}}||Iloilo||Bayan |- |786||[[:wikidata:Q274795|Q274795]]||{{wikidata|label|linked|Q274795}}||{{wikidata|title|linked|Q274795}}||Iloilo||Bayan |- |787||[[:wikidata:Q74758|Q74758]]||{{wikidata|label|linked|Q74758}}||{{wikidata|title|linked|Q74758}}||Iloilo||Bayan |- |788||[[:wikidata:Q82506|Q82506]]||{{wikidata|label|linked|Q82506}}||{{wikidata|title|linked|Q82506}}||Iloilo||Bayan |- |789||[[:wikidata:Q274847|Q274847]]||{{wikidata|label|linked|Q274847}}||{{wikidata|title|linked|Q274847}}||Iloilo||Bayan |- |790||[[:wikidata:Q74755|Q74755]]||{{wikidata|label|linked|Q74755}}||{{wikidata|title|linked|Q74755}}||Iloilo||Bayan |- |791||[[:wikidata:Q459787|Q459787]]||{{wikidata|label|linked|Q459787}}||{{wikidata|title|linked|Q459787}}||Iloilo||Lungsod |- |792||[[:wikidata:Q82570|Q82570]]||{{wikidata|label|linked|Q82570}}||{{wikidata|title|linked|Q82570}}||Iloilo||Bayan |- |793||[[:wikidata:Q274907|Q274907]]||{{wikidata|label|linked|Q274907}}||{{wikidata|title|linked|Q274907}}||Iloilo||Bayan |- |794||[[:wikidata:Q274937|Q274937]]||{{wikidata|label|linked|Q274937}}||{{wikidata|title|linked|Q274937}}||Iloilo||Bayan |- |795||[[:wikidata:Q274961|Q274961]]||{{wikidata|label|linked|Q274961}}||{{wikidata|title|linked|Q274961}}||Iloilo||Bayan |- |796||[[:wikidata:Q274987|Q274987]]||{{wikidata|label|linked|Q274987}}||{{wikidata|title|linked|Q274987}}||Iloilo||Bayan |- |797||[[:wikidata:Q275015|Q275015]]||{{wikidata|label|linked|Q275015}}||{{wikidata|title|linked|Q275015}}||Iloilo||Bayan |- |798||[[:wikidata:Q74753|Q74753]]||{{wikidata|label|linked|Q74753}}||{{wikidata|title|linked|Q74753}}||Iloilo||Bayan |- |799||[[:wikidata:Q275071|Q275071]]||{{wikidata|label|linked|Q275071}}||{{wikidata|title|linked|Q275071}}||Iloilo||Bayan |- |800||[[:wikidata:Q275184|Q275184]]||{{wikidata|label|linked|Q275184}}||{{wikidata|title|linked|Q275184}}||Iloilo||Bayan |- |801||[[:wikidata:Q275199|Q275199]]||{{wikidata|label|linked|Q275199}}||{{wikidata|title|linked|Q275199}}||Iloilo||Bayan |- |802||[[:wikidata:Q1855693|Q1855693]]||{{wikidata|label|linked|Q1855693}}||{{wikidata|title|linked|Q1855693}}||Iloilo||Lungsod |- |803||[[:wikidata:Q275221|Q275221]]||{{wikidata|label|linked|Q275221}}||{{wikidata|title|linked|Q275221}}||Iloilo||Bayan |- |804||[[:wikidata:Q275243|Q275243]]||{{wikidata|label|linked|Q275243}}||{{wikidata|title|linked|Q275243}}||Iloilo||Bayan |- |805||[[:wikidata:Q275264|Q275264]]||{{wikidata|label|linked|Q275264}}||{{wikidata|title|linked|Q275264}}||Iloilo||Bayan |- |806||[[:wikidata:Q275280|Q275280]]||{{wikidata|label|linked|Q275280}}||{{wikidata|title|linked|Q275280}}||Iloilo||Bayan |- |807||[[:wikidata:Q275295|Q275295]]||{{wikidata|label|linked|Q275295}}||{{wikidata|title|linked|Q275295}}||Iloilo||Bayan |- |808||[[:wikidata:Q275312|Q275312]]||{{wikidata|label|linked|Q275312}}||{{wikidata|title|linked|Q275312}}||Iloilo||Bayan |- |809||[[:wikidata:Q275329|Q275329]]||{{wikidata|label|linked|Q275329}}||{{wikidata|title|linked|Q275329}}||Iloilo||Bayan |- |810||[[:wikidata:Q275347|Q275347]]||{{wikidata|label|linked|Q275347}}||{{wikidata|title|linked|Q275347}}||Iloilo||Bayan |- |811||[[:wikidata:Q275368|Q275368]]||{{wikidata|label|linked|Q275368}}||{{wikidata|title|linked|Q275368}}||Iloilo||Bayan |- |812||[[:wikidata:Q82497|Q82497]]||{{wikidata|label|linked|Q82497}}||{{wikidata|title|linked|Q82497}}||Iloilo||Bayan |- |813||[[:wikidata:Q275417|Q275417]]||{{wikidata|label|linked|Q275417}}||{{wikidata|title|linked|Q275417}}||Iloilo||Bayan |- |814||[[:wikidata:Q148064|Q148064]]||{{wikidata|label|linked|Q148064}}||{{wikidata|title|linked|Q148064}}||Iloilo||Bayan |- |815||[[:wikidata:Q313781|Q313781]]||{{wikidata|label|linked|Q313781}}||{{wikidata|title|linked|Q313781}}||Guimaras||Bayan |- |816||[[:wikidata:Q313802|Q313802]]||{{wikidata|label|linked|Q313802}}||{{wikidata|title|linked|Q313802}}||Guimaras||Bayan |- |817||[[:wikidata:Q313810|Q313810]]||{{wikidata|label|linked|Q313810}}||{{wikidata|title|linked|Q313810}}||Guimaras||Bayan |- |818||[[:wikidata:Q313825|Q313825]]||{{wikidata|label|linked|Q313825}}||{{wikidata|title|linked|Q313825}}||Guimaras||Bayan |- |819||[[:wikidata:Q313844|Q313844]]||{{wikidata|label|linked|Q313844}}||{{wikidata|title|linked|Q313844}}||Guimaras||Bayan |- |820||[[:wikidata:Q355953|Q355953]]||{{wikidata|label|linked|Q355953}}||{{wikidata|title|linked|Q355953}}||Capiz||Bayan |- |821||[[:wikidata:Q355986|Q355986]]||{{wikidata|label|linked|Q355986}}||{{wikidata|title|linked|Q355986}}||Capiz||Bayan |- |822||[[:wikidata:Q356019|Q356019]]||{{wikidata|label|linked|Q356019}}||{{wikidata|title|linked|Q356019}}||Capiz||Bayan |- |823||[[:wikidata:Q356053|Q356053]]||{{wikidata|label|linked|Q356053}}||{{wikidata|title|linked|Q356053}}||Capiz||Bayan |- |824||[[:wikidata:Q356081|Q356081]]||{{wikidata|label|linked|Q356081}}||{{wikidata|title|linked|Q356081}}||Capiz||Bayan |- |825||[[:wikidata:Q356106|Q356106]]||{{wikidata|label|linked|Q356106}}||{{wikidata|title|linked|Q356106}}||Capiz||Bayan |- |826||[[:wikidata:Q356153|Q356153]]||{{wikidata|label|linked|Q356153}}||{{wikidata|title|linked|Q356153}}||Capiz||Bayan |- |827||[[:wikidata:Q356174|Q356174]]||{{wikidata|label|linked|Q356174}}||{{wikidata|title|linked|Q356174}}||Capiz||Bayan |- |828||[[:wikidata:Q356204|Q356204]]||{{wikidata|label|linked|Q356204}}||{{wikidata|title|linked|Q356204}}||Capiz||Bayan |- |829||[[:wikidata:Q356231|Q356231]]||{{wikidata|label|linked|Q356231}}||{{wikidata|title|linked|Q356231}}||Capiz||Bayan |- |830||[[:wikidata:Q356266|Q356266]]||{{wikidata|label|linked|Q356266}}||{{wikidata|title|linked|Q356266}}||Capiz||Bayan |- |831||[[:wikidata:Q356292|Q356292]]||{{wikidata|label|linked|Q356292}}||{{wikidata|title|linked|Q356292}}||Capiz||Bayan |- |832||[[:wikidata:Q356313|Q356313]]||{{wikidata|label|linked|Q356313}}||{{wikidata|title|linked|Q356313}}||Capiz||Bayan |- |833||[[:wikidata:Q2209|Q2209]]||{{wikidata|label|linked|Q2209}}||{{wikidata|title|linked|Q2209}}||Capiz||Lungsod |- |834||[[:wikidata:Q356338|Q356338]]||{{wikidata|label|linked|Q356338}}||{{wikidata|title|linked|Q356338}}||Capiz||Bayan |- |835||[[:wikidata:Q356368|Q356368]]||{{wikidata|label|linked|Q356368}}||{{wikidata|title|linked|Q356368}}||Capiz||Bayan |- |836||[[:wikidata:Q356398|Q356398]]||{{wikidata|label|linked|Q356398}}||{{wikidata|title|linked|Q356398}}||Capiz||Bayan |- |837||[[:wikidata:Q492119|Q492119]]||{{wikidata|label|linked|Q492119}}||{{wikidata|title|linked|Q492119}}||Antique||Bayan |- |838||[[:wikidata:Q492155|Q492155]]||{{wikidata|label|linked|Q492155}}||{{wikidata|title|linked|Q492155}}||Antique||Bayan |- |839||[[:wikidata:Q492263|Q492263]]||{{wikidata|label|linked|Q492263}}||{{wikidata|title|linked|Q492263}}||Antique||Bayan |- |840||[[:wikidata:Q492325|Q492325]]||{{wikidata|label|linked|Q492325}}||{{wikidata|title|linked|Q492325}}||Antique||Bayan |- |841||[[:wikidata:Q492363|Q492363]]||{{wikidata|label|linked|Q492363}}||{{wikidata|title|linked|Q492363}}||Antique||Bayan |- |842||[[:wikidata:Q492406|Q492406]]||{{wikidata|label|linked|Q492406}}||{{wikidata|title|linked|Q492406}}||Antique||Bayan |- |843||[[:wikidata:Q144779|Q144779]]||{{wikidata|label|linked|Q144779}}||{{wikidata|title|linked|Q144779}}||Antique||Bayan |- |844||[[:wikidata:Q492479|Q492479]]||{{wikidata|label|linked|Q492479}}||{{wikidata|title|linked|Q492479}}||Antique||Bayan |- |845||[[:wikidata:Q492516|Q492516]]||{{wikidata|label|linked|Q492516}}||{{wikidata|title|linked|Q492516}}||Antique||Bayan |- |846||[[:wikidata:Q492545|Q492545]]||{{wikidata|label|linked|Q492545}}||{{wikidata|title|linked|Q492545}}||Antique||Bayan |- |847||[[:wikidata:Q492577|Q492577]]||{{wikidata|label|linked|Q492577}}||{{wikidata|title|linked|Q492577}}||Antique||Bayan |- |848||[[:wikidata:Q492619|Q492619]]||{{wikidata|label|linked|Q492619}}||{{wikidata|title|linked|Q492619}}||Antique||Bayan |- |849||[[:wikidata:Q492673|Q492673]]||{{wikidata|label|linked|Q492673}}||{{wikidata|title|linked|Q492673}}||Antique||Bayan |- |850||[[:wikidata:Q492707|Q492707]]||{{wikidata|label|linked|Q492707}}||{{wikidata|title|linked|Q492707}}||Antique||Bayan |- |851||[[:wikidata:Q492742|Q492742]]||{{wikidata|label|linked|Q492742}}||{{wikidata|title|linked|Q492742}}||Antique||Bayan |- |852||[[:wikidata:Q492780|Q492780]]||{{wikidata|label|linked|Q492780}}||{{wikidata|title|linked|Q492780}}||Antique||Bayan |- |853||[[:wikidata:Q492817|Q492817]]||{{wikidata|label|linked|Q492817}}||{{wikidata|title|linked|Q492817}}||Antique||Bayan |- |854||[[:wikidata:Q492862|Q492862]]||{{wikidata|label|linked|Q492862}}||{{wikidata|title|linked|Q492862}}||Antique||Bayan |- |855||[[:wikidata:Q434743|Q434743]]||{{wikidata|label|linked|Q434743}}||{{wikidata|title|linked|Q434743}}||Aklan||Bayan |- |856||[[:wikidata:Q626586|Q626586]]||{{wikidata|label|linked|Q626586}}||{{wikidata|title|linked|Q626586}}||Aklan||Bayan |- |857||[[:wikidata:Q569215|Q569215]]||{{wikidata|label|linked|Q569215}}||{{wikidata|title|linked|Q569215}}||Aklan||Bayan |- |858||[[:wikidata:Q626645|Q626645]]||{{wikidata|label|linked|Q626645}}||{{wikidata|title|linked|Q626645}}||Aklan||Bayan |- |859||[[:wikidata:Q576805|Q576805]]||{{wikidata|label|linked|Q576805}}||{{wikidata|title|linked|Q576805}}||Aklan||Bayan |- |860||[[:wikidata:Q626695|Q626695]]||{{wikidata|label|linked|Q626695}}||{{wikidata|title|linked|Q626695}}||Aklan||Bayan |- |861||[[:wikidata:Q626721|Q626721]]||{{wikidata|label|linked|Q626721}}||{{wikidata|title|linked|Q626721}}||Aklan||Bayan |- |862||[[:wikidata:Q626746|Q626746]]||{{wikidata|label|linked|Q626746}}||{{wikidata|title|linked|Q626746}}||Aklan||Bayan |- |863||[[:wikidata:Q626786|Q626786]]||{{wikidata|label|linked|Q626786}}||{{wikidata|title|linked|Q626786}}||Aklan||Bayan |- |864||[[:wikidata:Q626820|Q626820]]||{{wikidata|label|linked|Q626820}}||{{wikidata|title|linked|Q626820}}||Aklan||Bayan |- |865||[[:wikidata:Q626873|Q626873]]||{{wikidata|label|linked|Q626873}}||{{wikidata|title|linked|Q626873}}||Aklan||Bayan |- |866||[[:wikidata:Q626905|Q626905]]||{{wikidata|label|linked|Q626905}}||{{wikidata|title|linked|Q626905}}||Aklan||Bayan |- |867||[[:wikidata:Q626935|Q626935]]||{{wikidata|label|linked|Q626935}}||{{wikidata|title|linked|Q626935}}||Aklan||Bayan |- |868||[[:wikidata:Q626959|Q626959]]||{{wikidata|label|linked|Q626959}}||{{wikidata|title|linked|Q626959}}||Aklan||Bayan |- |869||[[:wikidata:Q626992|Q626992]]||{{wikidata|label|linked|Q626992}}||{{wikidata|title|linked|Q626992}}||Aklan||Bayan |- |870||[[:wikidata:Q627008|Q627008]]||{{wikidata|label|linked|Q627008}}||{{wikidata|title|linked|Q627008}}||Aklan||Bayan |- |871||[[:wikidata:Q627028|Q627028]]||{{wikidata|label|linked|Q627028}}||{{wikidata|title|linked|Q627028}}||Aklan||Bayan |- |872||[[:wikidata:Q174114|Q174114]]||{{wikidata|label|linked|Q174114}}||{{wikidata|title|linked|Q174114}}||Sorsogon||Bayan |- |873||[[:wikidata:Q174132|Q174132]]||{{wikidata|label|linked|Q174132}}||{{wikidata|title|linked|Q174132}}||Sorsogon||Bayan |- |874||[[:wikidata:Q174149|Q174149]]||{{wikidata|label|linked|Q174149}}||{{wikidata|title|linked|Q174149}}||Sorsogon||Bayan |- |875||[[:wikidata:Q174162|Q174162]]||{{wikidata|label|linked|Q174162}}||{{wikidata|title|linked|Q174162}}||Sorsogon||Bayan |- |876||[[:wikidata:Q174177|Q174177]]||{{wikidata|label|linked|Q174177}}||{{wikidata|title|linked|Q174177}}||Sorsogon||Bayan |- |877||[[:wikidata:Q174192|Q174192]]||{{wikidata|label|linked|Q174192}}||{{wikidata|title|linked|Q174192}}||Sorsogon||Bayan |- |878||[[:wikidata:Q174201|Q174201]]||{{wikidata|label|linked|Q174201}}||{{wikidata|title|linked|Q174201}}||Sorsogon||Bayan |- |879||[[:wikidata:Q174215|Q174215]]||{{wikidata|label|linked|Q174215}}||{{wikidata|title|linked|Q174215}}||Sorsogon||Bayan |- |880||[[:wikidata:Q174226|Q174226]]||{{wikidata|label|linked|Q174226}}||{{wikidata|title|linked|Q174226}}||Sorsogon||Bayan |- |881||[[:wikidata:Q174236|Q174236]]||{{wikidata|label|linked|Q174236}}||{{wikidata|title|linked|Q174236}}||Sorsogon||Bayan |- |882||[[:wikidata:Q174246|Q174246]]||{{wikidata|label|linked|Q174246}}||{{wikidata|title|linked|Q174246}}||Sorsogon||Bayan |- |883||[[:wikidata:Q174255|Q174255]]||{{wikidata|label|linked|Q174255}}||{{wikidata|title|linked|Q174255}}||Sorsogon||Bayan |- |884||[[:wikidata:Q174269|Q174269]]||{{wikidata|label|linked|Q174269}}||{{wikidata|title|linked|Q174269}}||Sorsogon||Bayan |- |885||[[:wikidata:Q174281|Q174281]]||{{wikidata|label|linked|Q174281}}||{{wikidata|title|linked|Q174281}}||Sorsogon||Bayan |- |886||[[:wikidata:Q174096|Q174096]]||{{wikidata|label|linked|Q174096}}||{{wikidata|title|linked|Q174096}}||Sorsogon||Lungsod |- |887||[[:wikidata:Q191416|Q191416]]||{{wikidata|label|linked|Q191416}}||{{wikidata|title|linked|Q191416}}||Masbate||Bayan |- |888||[[:wikidata:Q191438|Q191438]]||{{wikidata|label|linked|Q191438}}||{{wikidata|title|linked|Q191438}}||Masbate||Bayan |- |889||[[:wikidata:Q191453|Q191453]]||{{wikidata|label|linked|Q191453}}||{{wikidata|title|linked|Q191453}}||Masbate||Bayan |- |890||[[:wikidata:Q191463|Q191463]]||{{wikidata|label|linked|Q191463}}||{{wikidata|title|linked|Q191463}}||Masbate||Bayan |- |891||[[:wikidata:Q191478|Q191478]]||{{wikidata|label|linked|Q191478}}||{{wikidata|title|linked|Q191478}}||Masbate||Bayan |- |892||[[:wikidata:Q191482|Q191482]]||{{wikidata|label|linked|Q191482}}||{{wikidata|title|linked|Q191482}}||Masbate||Bayan |- |893||[[:wikidata:Q191490|Q191490]]||{{wikidata|label|linked|Q191490}}||{{wikidata|title|linked|Q191490}}||Masbate||Bayan |- |894||[[:wikidata:Q191496|Q191496]]||{{wikidata|label|linked|Q191496}}||{{wikidata|title|linked|Q191496}}||Masbate||Bayan |- |895||[[:wikidata:Q191501|Q191501]]||{{wikidata|label|linked|Q191501}}||{{wikidata|title|linked|Q191501}}||Masbate||Bayan |- |896||[[:wikidata:Q191512|Q191512]]||{{wikidata|label|linked|Q191512}}||{{wikidata|title|linked|Q191512}}||Masbate||Bayan |- |897||[[:wikidata:Q191651|Q191651]]||{{wikidata|label|linked|Q191651}}||{{wikidata|title|linked|Q191651}}||Masbate||Lungsod |- |898||[[:wikidata:Q191522|Q191522]]||{{wikidata|label|linked|Q191522}}||{{wikidata|title|linked|Q191522}}||Masbate||Bayan |- |899||[[:wikidata:Q191533|Q191533]]||{{wikidata|label|linked|Q191533}}||{{wikidata|title|linked|Q191533}}||Masbate||Bayan |- |900||[[:wikidata:Q191544|Q191544]]||{{wikidata|label|linked|Q191544}}||{{wikidata|title|linked|Q191544}}||Masbate||Bayan |- |901||[[:wikidata:Q191558|Q191558]]||{{wikidata|label|linked|Q191558}}||{{wikidata|title|linked|Q191558}}||Masbate||Bayan |- |902||[[:wikidata:Q191581|Q191581]]||{{wikidata|label|linked|Q191581}}||{{wikidata|title|linked|Q191581}}||Masbate||Bayan |- |903||[[:wikidata:Q191590|Q191590]]||{{wikidata|label|linked|Q191590}}||{{wikidata|title|linked|Q191590}}||Masbate||Bayan |- |904||[[:wikidata:Q191606|Q191606]]||{{wikidata|label|linked|Q191606}}||{{wikidata|title|linked|Q191606}}||Masbate||Bayan |- |905||[[:wikidata:Q191621|Q191621]]||{{wikidata|label|linked|Q191621}}||{{wikidata|title|linked|Q191621}}||Masbate||Bayan |- |906||[[:wikidata:Q191630|Q191630]]||{{wikidata|label|linked|Q191630}}||{{wikidata|title|linked|Q191630}}||Masbate||Bayan |- |907||[[:wikidata:Q191636|Q191636]]||{{wikidata|label|linked|Q191636}}||{{wikidata|title|linked|Q191636}}||Masbate||Bayan |- |908||[[:wikidata:Q192067|Q192067]]||{{wikidata|label|linked|Q192067}}||{{wikidata|title|linked|Q192067}}||Catanduanes||Bayan |- |909||[[:wikidata:Q192072|Q192072]]||{{wikidata|label|linked|Q192072}}||{{wikidata|title|linked|Q192072}}||Catanduanes||Bayan |- |910||[[:wikidata:Q192085|Q192085]]||{{wikidata|label|linked|Q192085}}||{{wikidata|title|linked|Q192085}}||Catanduanes||Bayan |- |911||[[:wikidata:Q192091|Q192091]]||{{wikidata|label|linked|Q192091}}||{{wikidata|title|linked|Q192091}}||Catanduanes||Bayan |- |912||[[:wikidata:Q192629|Q192629]]||{{wikidata|label|linked|Q192629}}||{{wikidata|title|linked|Q192629}}||Catanduanes||Bayan |- |913||[[:wikidata:Q123163|Q123163]]||{{wikidata|label|linked|Q123163}}||{{wikidata|title|linked|Q123163}}||Catanduanes||Bayan |- |914||[[:wikidata:Q192646|Q192646]]||{{wikidata|label|linked|Q192646}}||{{wikidata|title|linked|Q192646}}||Catanduanes||Bayan |- |915||[[:wikidata:Q840162|Q840162]]||{{wikidata|label|linked|Q840162}}||{{wikidata|title|linked|Q840162}}||Catanduanes||Bayan |- |916||[[:wikidata:Q192665|Q192665]]||{{wikidata|label|linked|Q192665}}||{{wikidata|title|linked|Q192665}}||Catanduanes||Bayan |- |917||[[:wikidata:Q192670|Q192670]]||{{wikidata|label|linked|Q192670}}||{{wikidata|title|linked|Q192670}}||Catanduanes||Bayan |- |918||[[:wikidata:Q192681|Q192681]]||{{wikidata|label|linked|Q192681}}||{{wikidata|title|linked|Q192681}}||Catanduanes||Bayan |- |919||[[:wikidata:Q208672|Q208672]]||{{wikidata|label|linked|Q208672}}||{{wikidata|title|linked|Q208672}}||Camarines Sur||Bayan |- |920||[[:wikidata:Q208678|Q208678]]||{{wikidata|label|linked|Q208678}}||{{wikidata|title|linked|Q208678}}||Camarines Sur||Bayan |- |921||[[:wikidata:Q208683|Q208683]]||{{wikidata|label|linked|Q208683}}||{{wikidata|title|linked|Q208683}}||Camarines Sur||Bayan |- |922||[[:wikidata:Q208690|Q208690]]||{{wikidata|label|linked|Q208690}}||{{wikidata|title|linked|Q208690}}||Camarines Sur||Bayan |- |923||[[:wikidata:Q208699|Q208699]]||{{wikidata|label|linked|Q208699}}||{{wikidata|title|linked|Q208699}}||Camarines Sur||Bayan |- |924||[[:wikidata:Q208712|Q208712]]||{{wikidata|label|linked|Q208712}}||{{wikidata|title|linked|Q208712}}||Camarines Sur||Bayan |- |925||[[:wikidata:Q208717|Q208717]]||{{wikidata|label|linked|Q208717}}||{{wikidata|title|linked|Q208717}}||Camarines Sur||Bayan |- |926||[[:wikidata:Q208727|Q208727]]||{{wikidata|label|linked|Q208727}}||{{wikidata|title|linked|Q208727}}||Camarines Sur||Bayan |- |927||[[:wikidata:Q208738|Q208738]]||{{wikidata|label|linked|Q208738}}||{{wikidata|title|linked|Q208738}}||Camarines Sur||Bayan |- |928||[[:wikidata:Q208749|Q208749]]||{{wikidata|label|linked|Q208749}}||{{wikidata|title|linked|Q208749}}||Camarines Sur||Bayan |- |929||[[:wikidata:Q208757|Q208757]]||{{wikidata|label|linked|Q208757}}||{{wikidata|title|linked|Q208757}}||Camarines Sur||Bayan |- |930||[[:wikidata:Q208765|Q208765]]||{{wikidata|label|linked|Q208765}}||{{wikidata|title|linked|Q208765}}||Camarines Sur||Bayan |- |931||[[:wikidata:Q208769|Q208769]]||{{wikidata|label|linked|Q208769}}||{{wikidata|title|linked|Q208769}}||Camarines Sur||Bayan |- |932||[[:wikidata:Q208775|Q208775]]||{{wikidata|label|linked|Q208775}}||{{wikidata|title|linked|Q208775}}||Camarines Sur||Bayan |- |933||[[:wikidata:Q208782|Q208782]]||{{wikidata|label|linked|Q208782}}||{{wikidata|title|linked|Q208782}}||Camarines Sur||Bayan |- |934||[[:wikidata:Q2205|Q2205]]||{{wikidata|label|linked|Q2205}}||{{wikidata|title|linked|Q2205}}||Camarines Sur||Lungsod |- |935||[[:wikidata:Q208792|Q208792]]||{{wikidata|label|linked|Q208792}}||{{wikidata|title|linked|Q208792}}||Camarines Sur||Bayan |- |936||[[:wikidata:Q208814|Q208814]]||{{wikidata|label|linked|Q208814}}||{{wikidata|title|linked|Q208814}}||Camarines Sur||Bayan |- |937||[[:wikidata:Q208835|Q208835]]||{{wikidata|label|linked|Q208835}}||{{wikidata|title|linked|Q208835}}||Camarines Sur||Bayan |- |938||[[:wikidata:Q208845|Q208845]]||{{wikidata|label|linked|Q208845}}||{{wikidata|title|linked|Q208845}}||Camarines Sur||Bayan |- |939||[[:wikidata:Q208852|Q208852]]||{{wikidata|label|linked|Q208852}}||{{wikidata|title|linked|Q208852}}||Camarines Sur||Bayan |- |940||[[:wikidata:Q208864|Q208864]]||{{wikidata|label|linked|Q208864}}||{{wikidata|title|linked|Q208864}}||Camarines Sur||Bayan |- |941||[[:wikidata:Q208872|Q208872]]||{{wikidata|label|linked|Q208872}}||{{wikidata|title|linked|Q208872}}||Camarines Sur||Bayan |- |942||[[:wikidata:Q2207|Q2207]]||{{wikidata|label|linked|Q2207}}||{{wikidata|title|linked|Q2207}}||Camarines Sur||Bayan |- |943||[[:wikidata:Q208878|Q208878]]||{{wikidata|label|linked|Q208878}}||{{wikidata|title|linked|Q208878}}||Camarines Sur||Bayan |- |944||[[:wikidata:Q208886|Q208886]]||{{wikidata|label|linked|Q208886}}||{{wikidata|title|linked|Q208886}}||Camarines Sur||Bayan |- |945||[[:wikidata:Q208892|Q208892]]||{{wikidata|label|linked|Q208892}}||{{wikidata|title|linked|Q208892}}||Camarines Sur||Bayan |- |946||[[:wikidata:Q208899|Q208899]]||{{wikidata|label|linked|Q208899}}||{{wikidata|title|linked|Q208899}}||Camarines Sur||Bayan |- |947||[[:wikidata:Q208919|Q208919]]||{{wikidata|label|linked|Q208919}}||{{wikidata|title|linked|Q208919}}||Camarines Sur||Bayan |- |948||[[:wikidata:Q208924|Q208924]]||{{wikidata|label|linked|Q208924}}||{{wikidata|title|linked|Q208924}}||Camarines Sur||Bayan |- |949||[[:wikidata:Q208937|Q208937]]||{{wikidata|label|linked|Q208937}}||{{wikidata|title|linked|Q208937}}||Camarines Sur||Bayan |- |950||[[:wikidata:Q208950|Q208950]]||{{wikidata|label|linked|Q208950}}||{{wikidata|title|linked|Q208950}}||Camarines Sur||Bayan |- |951||[[:wikidata:Q208966|Q208966]]||{{wikidata|label|linked|Q208966}}||{{wikidata|title|linked|Q208966}}||Camarines Sur||Bayan |- |952||[[:wikidata:Q208985|Q208985]]||{{wikidata|label|linked|Q208985}}||{{wikidata|title|linked|Q208985}}||Camarines Sur||Bayan |- |953||[[:wikidata:Q208995|Q208995]]||{{wikidata|label|linked|Q208995}}||{{wikidata|title|linked|Q208995}}||Camarines Sur||Bayan |- |954||[[:wikidata:Q209011|Q209011]]||{{wikidata|label|linked|Q209011}}||{{wikidata|title|linked|Q209011}}||Camarines Sur||Bayan |- |955||[[:wikidata:Q209024|Q209024]]||{{wikidata|label|linked|Q209024}}||{{wikidata|title|linked|Q209024}}||Camarines Sur||Bayan |- |956||[[:wikidata:Q356607|Q356607]]||{{wikidata|label|linked|Q356607}}||{{wikidata|title|linked|Q356607}}||Camarines Norte||Bayan |- |957||[[:wikidata:Q119624|Q119624]]||{{wikidata|label|linked|Q119624}}||{{wikidata|title|linked|Q119624}}||Camarines Norte||Bayan |- |958||[[:wikidata:Q356655|Q356655]]||{{wikidata|label|linked|Q356655}}||{{wikidata|title|linked|Q356655}}||Camarines Norte||Bayan |- |959||[[:wikidata:Q356681|Q356681]]||{{wikidata|label|linked|Q356681}}||{{wikidata|title|linked|Q356681}}||Camarines Norte||Bayan |- |960||[[:wikidata:Q356708|Q356708]]||{{wikidata|label|linked|Q356708}}||{{wikidata|title|linked|Q356708}}||Camarines Norte||Bayan |- |961||[[:wikidata:Q356734|Q356734]]||{{wikidata|label|linked|Q356734}}||{{wikidata|title|linked|Q356734}}||Camarines Norte||Bayan |- |962||[[:wikidata:Q356759|Q356759]]||{{wikidata|label|linked|Q356759}}||{{wikidata|title|linked|Q356759}}||Camarines Norte||Bayan |- |963||[[:wikidata:Q356803|Q356803]]||{{wikidata|label|linked|Q356803}}||{{wikidata|title|linked|Q356803}}||Camarines Norte||Bayan |- |964||[[:wikidata:Q302791|Q302791]]||{{wikidata|label|linked|Q302791}}||{{wikidata|title|linked|Q302791}}||Camarines Norte||Bayan |- |965||[[:wikidata:Q356853|Q356853]]||{{wikidata|label|linked|Q356853}}||{{wikidata|title|linked|Q356853}}||Camarines Norte||Bayan |- |966||[[:wikidata:Q356878|Q356878]]||{{wikidata|label|linked|Q356878}}||{{wikidata|title|linked|Q356878}}||Camarines Norte||Bayan |- |967||[[:wikidata:Q356898|Q356898]]||{{wikidata|label|linked|Q356898}}||{{wikidata|title|linked|Q356898}}||Camarines Norte||Bayan |- |968||[[:wikidata:Q492912|Q492912]]||{{wikidata|label|linked|Q492912}}||{{wikidata|title|linked|Q492912}}||Albay||Bayan |- |969||[[:wikidata:Q492976|Q492976]]||{{wikidata|label|linked|Q492976}}||{{wikidata|title|linked|Q492976}}||Albay||Bayan |- |970||[[:wikidata:Q493008|Q493008]]||{{wikidata|label|linked|Q493008}}||{{wikidata|title|linked|Q493008}}||Albay||Bayan |- |971||[[:wikidata:Q493032|Q493032]]||{{wikidata|label|linked|Q493032}}||{{wikidata|title|linked|Q493032}}||Albay||Bayan |- |972||[[:wikidata:Q493065|Q493065]]||{{wikidata|label|linked|Q493065}}||{{wikidata|title|linked|Q493065}}||Albay||Bayan |- |973||[[:wikidata:Q1696|Q1696]]||{{wikidata|label|linked|Q1696}}||{{wikidata|title|linked|Q1696}}||Albay||Lungsod |- |974||[[:wikidata:Q493095|Q493095]]||{{wikidata|label|linked|Q493095}}||{{wikidata|title|linked|Q493095}}||Albay||Bayan |- |975||[[:wikidata:Q1701|Q1701]]||{{wikidata|label|linked|Q1701}}||{{wikidata|title|linked|Q1701}}||Albay||Lungsod |- |976||[[:wikidata:Q493132|Q493132]]||{{wikidata|label|linked|Q493132}}||{{wikidata|title|linked|Q493132}}||Albay||Bayan |- |977||[[:wikidata:Q493178|Q493178]]||{{wikidata|label|linked|Q493178}}||{{wikidata|title|linked|Q493178}}||Albay||Bayan |- |978||[[:wikidata:Q493204|Q493204]]||{{wikidata|label|linked|Q493204}}||{{wikidata|title|linked|Q493204}}||Albay||Bayan |- |979||[[:wikidata:Q493246|Q493246]]||{{wikidata|label|linked|Q493246}}||{{wikidata|title|linked|Q493246}}||Albay||Bayan |- |980||[[:wikidata:Q256045|Q256045]]||{{wikidata|label|linked|Q256045}}||{{wikidata|title|linked|Q256045}}||Albay||Bayan |- |981||[[:wikidata:Q493326|Q493326]]||{{wikidata|label|linked|Q493326}}||{{wikidata|title|linked|Q493326}}||Albay||Bayan |- |982||[[:wikidata:Q493362|Q493362]]||{{wikidata|label|linked|Q493362}}||{{wikidata|title|linked|Q493362}}||Albay||Bayan |- |983||[[:wikidata:Q493409|Q493409]]||{{wikidata|label|linked|Q493409}}||{{wikidata|title|linked|Q493409}}||Albay||Bayan |- |984||[[:wikidata:Q1706|Q1706]]||{{wikidata|label|linked|Q1706}}||{{wikidata|title|linked|Q1706}}||Albay||Lungsod |- |985||[[:wikidata:Q493444|Q493444]]||{{wikidata|label|linked|Q493444}}||{{wikidata|title|linked|Q493444}}||Albay||Bayan |- |986||[[:wikidata:Q174497|Q174497]]||{{wikidata|label|linked|Q174497}}||{{wikidata|title|linked|Q174497}}||Romblon||Bayan |- |987||[[:wikidata:Q174511|Q174511]]||{{wikidata|label|linked|Q174511}}||{{wikidata|title|linked|Q174511}}||Romblon||Bayan |- |988||[[:wikidata:Q174525|Q174525]]||{{wikidata|label|linked|Q174525}}||{{wikidata|title|linked|Q174525}}||Romblon||Bayan |- |989||[[:wikidata:Q174544|Q174544]]||{{wikidata|label|linked|Q174544}}||{{wikidata|title|linked|Q174544}}||Romblon||Bayan |- |990||[[:wikidata:Q174562|Q174562]]||{{wikidata|label|linked|Q174562}}||{{wikidata|title|linked|Q174562}}||Romblon||Bayan |- |991||[[:wikidata:Q174575|Q174575]]||{{wikidata|label|linked|Q174575}}||{{wikidata|title|linked|Q174575}}||Romblon||Bayan |- |992||[[:wikidata:Q174591|Q174591]]||{{wikidata|label|linked|Q174591}}||{{wikidata|title|linked|Q174591}}||Romblon||Bayan |- |993||[[:wikidata:Q174607|Q174607]]||{{wikidata|label|linked|Q174607}}||{{wikidata|title|linked|Q174607}}||Romblon||Bayan |- |994||[[:wikidata:Q174620|Q174620]]||{{wikidata|label|linked|Q174620}}||{{wikidata|title|linked|Q174620}}||Romblon||Bayan |- |995||[[:wikidata:Q174632|Q174632]]||{{wikidata|label|linked|Q174632}}||{{wikidata|title|linked|Q174632}}||Romblon||Bayan |- |996||[[:wikidata:Q174649|Q174649]]||{{wikidata|label|linked|Q174649}}||{{wikidata|title|linked|Q174649}}||Romblon||Bayan |- |997||[[:wikidata:Q174659|Q174659]]||{{wikidata|label|linked|Q174659}}||{{wikidata|title|linked|Q174659}}||Romblon||Bayan |- |998||[[:wikidata:Q174667|Q174667]]||{{wikidata|label|linked|Q174667}}||{{wikidata|title|linked|Q174667}}||Romblon||Bayan |- |999||[[:wikidata:Q174676|Q174676]]||{{wikidata|label|linked|Q174676}}||{{wikidata|title|linked|Q174676}}||Romblon||Bayan |- |1000||[[:wikidata:Q174689|Q174689]]||{{wikidata|label|linked|Q174689}}||{{wikidata|title|linked|Q174689}}||Romblon||Bayan |- |1001||[[:wikidata:Q174702|Q174702]]||{{wikidata|label|linked|Q174702}}||{{wikidata|title|linked|Q174702}}||Romblon||Bayan |- |1002||[[:wikidata:Q174717|Q174717]]||{{wikidata|label|linked|Q174717}}||{{wikidata|title|linked|Q174717}}||Romblon||Bayan |- |1003||[[:wikidata:Q111338|Q111338]]||{{wikidata|label|linked|Q111338}}||{{wikidata|title|linked|Q111338}}||Palawan||Bayan |- |1004||[[:wikidata:Q111351|Q111351]]||{{wikidata|label|linked|Q111351}}||{{wikidata|title|linked|Q111351}}||Palawan||Bayan |- |1005||[[:wikidata:Q111360|Q111360]]||{{wikidata|label|linked|Q111360}}||{{wikidata|title|linked|Q111360}}||Palawan||Bayan |- |1006||[[:wikidata:Q111372|Q111372]]||{{wikidata|label|linked|Q111372}}||{{wikidata|title|linked|Q111372}}||Palawan||Bayan |- |1007||[[:wikidata:Q111378|Q111378]]||{{wikidata|label|linked|Q111378}}||{{wikidata|title|linked|Q111378}}||Palawan||Bayan |- |1008||[[:wikidata:Q111386|Q111386]]||{{wikidata|label|linked|Q111386}}||{{wikidata|title|linked|Q111386}}||Palawan||Bayan |- |1009||[[:wikidata:Q111393|Q111393]]||{{wikidata|label|linked|Q111393}}||{{wikidata|title|linked|Q111393}}||Palawan||Bayan |- |1010||[[:wikidata:Q111402|Q111402]]||{{wikidata|label|linked|Q111402}}||{{wikidata|title|linked|Q111402}}||Palawan||Bayan |- |1011||[[:wikidata:Q111414|Q111414]]||{{wikidata|label|linked|Q111414}}||{{wikidata|title|linked|Q111414}}||Palawan||Bayan |- |1012||[[:wikidata:Q111427|Q111427]]||{{wikidata|label|linked|Q111427}}||{{wikidata|title|linked|Q111427}}||Palawan||Bayan |- |1013||[[:wikidata:Q111438|Q111438]]||{{wikidata|label|linked|Q111438}}||{{wikidata|title|linked|Q111438}}||Palawan||Bayan |- |1014||[[:wikidata:Q111468|Q111468]]||{{wikidata|label|linked|Q111468}}||{{wikidata|title|linked|Q111468}}||Palawan||Bayan |- |1015||[[:wikidata:Q111483|Q111483]]||{{wikidata|label|linked|Q111483}}||{{wikidata|title|linked|Q111483}}||Palawan||Bayan |- |1016||[[:wikidata:Q111495|Q111495]]||{{wikidata|label|linked|Q111495}}||{{wikidata|title|linked|Q111495}}||Palawan||Bayan |- |1017||[[:wikidata:Q111506|Q111506]]||{{wikidata|label|linked|Q111506}}||{{wikidata|title|linked|Q111506}}||Palawan||Bayan |- |1018||[[:wikidata:Q111521|Q111521]]||{{wikidata|label|linked|Q111521}}||{{wikidata|title|linked|Q111521}}||Palawan||Bayan |- |1019||[[:wikidata:Q111535|Q111535]]||{{wikidata|label|linked|Q111535}}||{{wikidata|title|linked|Q111535}}||Palawan||Bayan |- |1020||[[:wikidata:Q111739|Q111739]]||{{wikidata|label|linked|Q111739}}||{{wikidata|title|linked|Q111739}}||Palawan||Lungsod |- |1021||[[:wikidata:Q111662|Q111662]]||{{wikidata|label|linked|Q111662}}||{{wikidata|title|linked|Q111662}}||Palawan||Bayan |- |1022||[[:wikidata:Q111677|Q111677]]||{{wikidata|label|linked|Q111677}}||{{wikidata|title|linked|Q111677}}||Palawan||Bayan |- |1023||[[:wikidata:Q111689|Q111689]]||{{wikidata|label|linked|Q111689}}||{{wikidata|title|linked|Q111689}}||Palawan||Bayan |- |1024||[[:wikidata:Q111707|Q111707]]||{{wikidata|label|linked|Q111707}}||{{wikidata|title|linked|Q111707}}||Palawan||Bayan |- |1025||[[:wikidata:Q111719|Q111719]]||{{wikidata|label|linked|Q111719}}||{{wikidata|title|linked|Q111719}}||Palawan||Bayan |- |1026||[[:wikidata:Q111730|Q111730]]||{{wikidata|label|linked|Q111730}}||{{wikidata|title|linked|Q111730}}||Palawan||Bayan |- |1027||[[:wikidata:Q107538|Q107538]]||{{wikidata|label|linked|Q107538}}||{{wikidata|title|linked|Q107538}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1028||[[:wikidata:Q107543|Q107543]]||{{wikidata|label|linked|Q107543}}||{{wikidata|title|linked|Q107543}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1029||[[:wikidata:Q107550|Q107550]]||{{wikidata|label|linked|Q107550}}||{{wikidata|title|linked|Q107550}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1030||[[:wikidata:Q107554|Q107554]]||{{wikidata|label|linked|Q107554}}||{{wikidata|title|linked|Q107554}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1031||[[:wikidata:Q107624|Q107624]]||{{wikidata|label|linked|Q107624}}||{{wikidata|title|linked|Q107624}}||Oriental Mindoro||Lungsod |- |1032||[[:wikidata:Q107559|Q107559]]||{{wikidata|label|linked|Q107559}}||{{wikidata|title|linked|Q107559}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1033||[[:wikidata:Q107567|Q107567]]||{{wikidata|label|linked|Q107567}}||{{wikidata|title|linked|Q107567}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1034||[[:wikidata:Q107573|Q107573]]||{{wikidata|label|linked|Q107573}}||{{wikidata|title|linked|Q107573}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1035||[[:wikidata:Q107578|Q107578]]||{{wikidata|label|linked|Q107578}}||{{wikidata|title|linked|Q107578}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1036||[[:wikidata:Q107585|Q107585]]||{{wikidata|label|linked|Q107585}}||{{wikidata|title|linked|Q107585}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1037||[[:wikidata:Q107593|Q107593]]||{{wikidata|label|linked|Q107593}}||{{wikidata|title|linked|Q107593}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1038||[[:wikidata:Q107598|Q107598]]||{{wikidata|label|linked|Q107598}}||{{wikidata|title|linked|Q107598}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1039||[[:wikidata:Q107606|Q107606]]||{{wikidata|label|linked|Q107606}}||{{wikidata|title|linked|Q107606}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1040||[[:wikidata:Q107612|Q107612]]||{{wikidata|label|linked|Q107612}}||{{wikidata|title|linked|Q107612}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1041||[[:wikidata:Q107618|Q107618]]||{{wikidata|label|linked|Q107618}}||{{wikidata|title|linked|Q107618}}||Oriental Mindoro||Bayan |- |1042||[[:wikidata:Q107454|Q107454]]||{{wikidata|label|linked|Q107454}}||{{wikidata|title|linked|Q107454}}||Occidental Mindoro||Bayan |- |1043||[[:wikidata:Q107460|Q107460]]||{{wikidata|label|linked|Q107460}}||{{wikidata|title|linked|Q107460}}||Occidental Mindoro||Bayan |- |1044||[[:wikidata:Q107465|Q107465]]||{{wikidata|label|linked|Q107465}}||{{wikidata|title|linked|Q107465}}||Occidental Mindoro||Bayan |- |1045||[[:wikidata:Q107476|Q107476]]||{{wikidata|label|linked|Q107476}}||{{wikidata|title|linked|Q107476}}||Occidental Mindoro||Bayan |- |1046||[[:wikidata:Q107482|Q107482]]||{{wikidata|label|linked|Q107482}}||{{wikidata|title|linked|Q107482}}||Occidental Mindoro||Bayan |- |1047||[[:wikidata:Q107488|Q107488]]||{{wikidata|label|linked|Q107488}}||{{wikidata|title|linked|Q107488}}||Occidental Mindoro||Bayan |- |1048||[[:wikidata:Q107493|Q107493]]||{{wikidata|label|linked|Q107493}}||{{wikidata|title|linked|Q107493}}||Occidental Mindoro||Bayan |- |1049||[[:wikidata:Q107499|Q107499]]||{{wikidata|label|linked|Q107499}}||{{wikidata|title|linked|Q107499}}||Occidental Mindoro||Bayan |- |1050||[[:wikidata:Q107505|Q107505]]||{{wikidata|label|linked|Q107505}}||{{wikidata|title|linked|Q107505}}||Occidental Mindoro||Bayan |- |1051||[[:wikidata:Q107511|Q107511]]||{{wikidata|label|linked|Q107511}}||{{wikidata|title|linked|Q107511}}||Occidental Mindoro||Bayan |- |1052||[[:wikidata:Q107519|Q107519]]||{{wikidata|label|linked|Q107519}}||{{wikidata|title|linked|Q107519}}||Occidental Mindoro||Bayan |- |1053||[[:wikidata:Q107011|Q107011]]||{{wikidata|label|linked|Q107011}}||{{wikidata|title|linked|Q107011}}||Marinduque||Bayan |- |1054||[[:wikidata:Q107023|Q107023]]||{{wikidata|label|linked|Q107023}}||{{wikidata|title|linked|Q107023}}||Marinduque||Bayan |- |1055||[[:wikidata:Q107029|Q107029]]||{{wikidata|label|linked|Q107029}}||{{wikidata|title|linked|Q107029}}||Marinduque||Bayan |- |1056||[[:wikidata:Q107034|Q107034]]||{{wikidata|label|linked|Q107034}}||{{wikidata|title|linked|Q107034}}||Marinduque||Bayan |- |1057||[[:wikidata:Q107042|Q107042]]||{{wikidata|label|linked|Q107042}}||{{wikidata|title|linked|Q107042}}||Marinduque||Bayan |- |1058||[[:wikidata:Q107048|Q107048]]||{{wikidata|label|linked|Q107048}}||{{wikidata|title|linked|Q107048}}||Marinduque||Bayan |- |1059||[[:wikidata:Q106758|Q106758]]||{{wikidata|label|linked|Q106758}}||{{wikidata|title|linked|Q106758}}||Rizal||Bayan |- |1060||[[:wikidata:Q1636|Q1636]]||{{wikidata|label|linked|Q1636}}||{{wikidata|title|linked|Q1636}}||Rizal||Lungsod |- |1061||[[:wikidata:Q106766|Q106766]]||{{wikidata|label|linked|Q106766}}||{{wikidata|title|linked|Q106766}}||Rizal||Bayan |- |1062||[[:wikidata:Q106783|Q106783]]||{{wikidata|label|linked|Q106783}}||{{wikidata|title|linked|Q106783}}||Rizal||Bayan |- |1063||[[:wikidata:Q106790|Q106790]]||{{wikidata|label|linked|Q106790}}||{{wikidata|title|linked|Q106790}}||Rizal||Bayan |- |1064||[[:wikidata:Q106796|Q106796]]||{{wikidata|label|linked|Q106796}}||{{wikidata|title|linked|Q106796}}||Rizal||Bayan |- |1065||[[:wikidata:Q106804|Q106804]]||{{wikidata|label|linked|Q106804}}||{{wikidata|title|linked|Q106804}}||Rizal||Bayan |- |1066||[[:wikidata:Q106810|Q106810]]||{{wikidata|label|linked|Q106810}}||{{wikidata|title|linked|Q106810}}||Rizal||Bayan |- |1067||[[:wikidata:Q106817|Q106817]]||{{wikidata|label|linked|Q106817}}||{{wikidata|title|linked|Q106817}}||Rizal||Bayan |- |1068||[[:wikidata:Q106825|Q106825]]||{{wikidata|label|linked|Q106825}}||{{wikidata|title|linked|Q106825}}||Rizal||Bayan |- |1069||[[:wikidata:Q106832|Q106832]]||{{wikidata|label|linked|Q106832}}||{{wikidata|title|linked|Q106832}}||Rizal||Bayan |- |1070||[[:wikidata:Q106839|Q106839]]||{{wikidata|label|linked|Q106839}}||{{wikidata|title|linked|Q106839}}||Rizal||Bayan |- |1071||[[:wikidata:Q373204|Q373204]]||{{wikidata|label|linked|Q373204}}||{{wikidata|title|linked|Q373204}}||Rizal||Bayan |- |1072||[[:wikidata:Q106848|Q106848]]||{{wikidata|label|linked|Q106848}}||{{wikidata|title|linked|Q106848}}||Rizal||Bayan |- |1073||[[:wikidata:Q103777|Q103777]]||{{wikidata|label|linked|Q103777}}||{{wikidata|title|linked|Q103777}}||Quezon||Bayan |- |1074||[[:wikidata:Q103786|Q103786]]||{{wikidata|label|linked|Q103786}}||{{wikidata|title|linked|Q103786}}||Quezon||Bayan |- |1075||[[:wikidata:Q103807|Q103807]]||{{wikidata|label|linked|Q103807}}||{{wikidata|title|linked|Q103807}}||Quezon||Bayan |- |1076||[[:wikidata:Q103815|Q103815]]||{{wikidata|label|linked|Q103815}}||{{wikidata|title|linked|Q103815}}||Quezon||Bayan |- |1077||[[:wikidata:Q103825|Q103825]]||{{wikidata|label|linked|Q103825}}||{{wikidata|title|linked|Q103825}}||Quezon||Bayan |- |1078||[[:wikidata:Q103833|Q103833]]||{{wikidata|label|linked|Q103833}}||{{wikidata|title|linked|Q103833}}||Quezon||Bayan |- |1079||[[:wikidata:Q103841|Q103841]]||{{wikidata|label|linked|Q103841}}||{{wikidata|title|linked|Q103841}}||Quezon||Bayan |- |1080||[[:wikidata:Q103872|Q103872]]||{{wikidata|label|linked|Q103872}}||{{wikidata|title|linked|Q103872}}||Quezon||Bayan |- |1081||[[:wikidata:Q103879|Q103879]]||{{wikidata|label|linked|Q103879}}||{{wikidata|title|linked|Q103879}}||Quezon||Bayan |- |1082||[[:wikidata:Q103889|Q103889]]||{{wikidata|label|linked|Q103889}}||{{wikidata|title|linked|Q103889}}||Quezon||Bayan |- |1083||[[:wikidata:Q103899|Q103899]]||{{wikidata|label|linked|Q103899}}||{{wikidata|title|linked|Q103899}}||Quezon||Bayan |- |1084||[[:wikidata:Q103905|Q103905]]||{{wikidata|label|linked|Q103905}}||{{wikidata|title|linked|Q103905}}||Quezon||Bayan |- |1085||[[:wikidata:Q103914|Q103914]]||{{wikidata|label|linked|Q103914}}||{{wikidata|title|linked|Q103914}}||Quezon||Bayan |- |1086||[[:wikidata:Q103921|Q103921]]||{{wikidata|label|linked|Q103921}}||{{wikidata|title|linked|Q103921}}||Quezon||Bayan |- |1087||[[:wikidata:Q103928|Q103928]]||{{wikidata|label|linked|Q103928}}||{{wikidata|title|linked|Q103928}}||Quezon||Bayan |- |1088||[[:wikidata:Q103935|Q103935]]||{{wikidata|label|linked|Q103935}}||{{wikidata|title|linked|Q103935}}||Quezon||Bayan |- |1089||[[:wikidata:Q103941|Q103941]]||{{wikidata|label|linked|Q103941}}||{{wikidata|title|linked|Q103941}}||Quezon||Bayan |- |1090||[[:wikidata:Q104125|Q104125]]||{{wikidata|label|linked|Q104125}}||{{wikidata|title|linked|Q104125}}||Quezon||Lungsod |- |1091||[[:wikidata:Q103947|Q103947]]||{{wikidata|label|linked|Q103947}}||{{wikidata|title|linked|Q103947}}||Quezon||Bayan |- |1092||[[:wikidata:Q103952|Q103952]]||{{wikidata|label|linked|Q103952}}||{{wikidata|title|linked|Q103952}}||Quezon||Bayan |- |1093||[[:wikidata:Q103958|Q103958]]||{{wikidata|label|linked|Q103958}}||{{wikidata|title|linked|Q103958}}||Quezon||Bayan |- |1094||[[:wikidata:Q103965|Q103965]]||{{wikidata|label|linked|Q103965}}||{{wikidata|title|linked|Q103965}}||Quezon||Bayan |- |1095||[[:wikidata:Q103971|Q103971]]||{{wikidata|label|linked|Q103971}}||{{wikidata|title|linked|Q103971}}||Quezon||Bayan |- |1096||[[:wikidata:Q103976|Q103976]]||{{wikidata|label|linked|Q103976}}||{{wikidata|title|linked|Q103976}}||Quezon||Bayan |- |1097||[[:wikidata:Q103981|Q103981]]||{{wikidata|label|linked|Q103981}}||{{wikidata|title|linked|Q103981}}||Quezon||Bayan |- |1098||[[:wikidata:Q103987|Q103987]]||{{wikidata|label|linked|Q103987}}||{{wikidata|title|linked|Q103987}}||Quezon||Bayan |- |1099||[[:wikidata:Q103996|Q103996]]||{{wikidata|label|linked|Q103996}}||{{wikidata|title|linked|Q103996}}||Quezon||Bayan |- |1100||[[:wikidata:Q104005|Q104005]]||{{wikidata|label|linked|Q104005}}||{{wikidata|title|linked|Q104005}}||Quezon||Bayan |- |1101||[[:wikidata:Q104011|Q104011]]||{{wikidata|label|linked|Q104011}}||{{wikidata|title|linked|Q104011}}||Quezon||Bayan |- |1102||[[:wikidata:Q104020|Q104020]]||{{wikidata|label|linked|Q104020}}||{{wikidata|title|linked|Q104020}}||Quezon||Bayan |- |1103||[[:wikidata:Q104026|Q104026]]||{{wikidata|label|linked|Q104026}}||{{wikidata|title|linked|Q104026}}||Quezon||Bayan |- |1104||[[:wikidata:Q104037|Q104037]]||{{wikidata|label|linked|Q104037}}||{{wikidata|title|linked|Q104037}}||Quezon||Bayan |- |1105||[[:wikidata:Q104044|Q104044]]||{{wikidata|label|linked|Q104044}}||{{wikidata|title|linked|Q104044}}||Quezon||Bayan |- |1106||[[:wikidata:Q104052|Q104052]]||{{wikidata|label|linked|Q104052}}||{{wikidata|title|linked|Q104052}}||Quezon||Bayan |- |1107||[[:wikidata:Q104063|Q104063]]||{{wikidata|label|linked|Q104063}}||{{wikidata|title|linked|Q104063}}||Quezon||Bayan |- |1108||[[:wikidata:Q104071|Q104071]]||{{wikidata|label|linked|Q104071}}||{{wikidata|title|linked|Q104071}}||Quezon||Bayan |- |1109||[[:wikidata:Q104078|Q104078]]||{{wikidata|label|linked|Q104078}}||{{wikidata|title|linked|Q104078}}||Quezon||Bayan |- |1110||[[:wikidata:Q104087|Q104087]]||{{wikidata|label|linked|Q104087}}||{{wikidata|title|linked|Q104087}}||Quezon||Bayan |- |1111||[[:wikidata:Q104113|Q104113]]||{{wikidata|label|linked|Q104113}}||{{wikidata|title|linked|Q104113}}||Quezon||Lungsod |- |1112||[[:wikidata:Q104092|Q104092]]||{{wikidata|label|linked|Q104092}}||{{wikidata|title|linked|Q104092}}||Quezon||Bayan |- |1113||[[:wikidata:Q104099|Q104099]]||{{wikidata|label|linked|Q104099}}||{{wikidata|title|linked|Q104099}}||Quezon||Bayan |- |1114||[[:wikidata:Q63750|Q63750]]||{{wikidata|label|linked|Q63750}}||{{wikidata|title|linked|Q63750}}||Laguna||Bayan |- |1115||[[:wikidata:Q63763|Q63763]]||{{wikidata|label|linked|Q63763}}||{{wikidata|title|linked|Q63763}}||Laguna||Bayan |- |1116||[[:wikidata:Q75961|Q75961]]||{{wikidata|label|linked|Q75961}}||{{wikidata|title|linked|Q75961}}||Laguna||Lungsod |- |1117||[[:wikidata:Q25096|Q25096]]||{{wikidata|label|linked|Q25096}}||{{wikidata|title|linked|Q25096}}||Laguna||Lungsod |- |1118||[[:wikidata:Q75978|Q75978]]||{{wikidata|label|linked|Q75978}}||{{wikidata|title|linked|Q75978}}||Laguna||Lungsod |- |1119||[[:wikidata:Q69739|Q69739]]||{{wikidata|label|linked|Q69739}}||{{wikidata|title|linked|Q69739}}||Laguna||Bayan |- |1120||[[:wikidata:Q69749|Q69749]]||{{wikidata|label|linked|Q69749}}||{{wikidata|title|linked|Q69749}}||Laguna||Bayan |- |1121||[[:wikidata:Q69759|Q69759]]||{{wikidata|label|linked|Q69759}}||{{wikidata|title|linked|Q69759}}||Laguna||Bayan |- |1122||[[:wikidata:Q69771|Q69771]]||{{wikidata|label|linked|Q69771}}||{{wikidata|title|linked|Q69771}}||Laguna||Bayan |- |1123||[[:wikidata:Q69781|Q69781]]||{{wikidata|label|linked|Q69781}}||{{wikidata|title|linked|Q69781}}||Laguna||Bayan |- |1124||[[:wikidata:Q69793|Q69793]]||{{wikidata|label|linked|Q69793}}||{{wikidata|title|linked|Q69793}}||Laguna||Bayan |- |1125||[[:wikidata:Q69812|Q69812]]||{{wikidata|label|linked|Q69812}}||{{wikidata|title|linked|Q69812}}||Laguna||Bayan |- |1126||[[:wikidata:Q69824|Q69824]]||{{wikidata|label|linked|Q69824}}||{{wikidata|title|linked|Q69824}}||Laguna||Bayan |- |1127||[[:wikidata:Q75875|Q75875]]||{{wikidata|label|linked|Q75875}}||{{wikidata|title|linked|Q75875}}||Laguna||Bayan |- |1128||[[:wikidata:Q75881|Q75881]]||{{wikidata|label|linked|Q75881}}||{{wikidata|title|linked|Q75881}}||Laguna||Bayan |- |1129||[[:wikidata:Q75888|Q75888]]||{{wikidata|label|linked|Q75888}}||{{wikidata|title|linked|Q75888}}||Laguna||Bayan |- |1130||[[:wikidata:Q75895|Q75895]]||{{wikidata|label|linked|Q75895}}||{{wikidata|title|linked|Q75895}}||Laguna||Bayan |- |1131||[[:wikidata:Q75899|Q75899]]||{{wikidata|label|linked|Q75899}}||{{wikidata|title|linked|Q75899}}||Laguna||Bayan |- |1132||[[:wikidata:Q75905|Q75905]]||{{wikidata|label|linked|Q75905}}||{{wikidata|title|linked|Q75905}}||Laguna||Bayan |- |1133||[[:wikidata:Q75910|Q75910]]||{{wikidata|label|linked|Q75910}}||{{wikidata|title|linked|Q75910}}||Laguna||Bayan |- |1134||[[:wikidata:Q75918|Q75918]]||{{wikidata|label|linked|Q75918}}||{{wikidata|title|linked|Q75918}}||Laguna||Bayan |- |1135||[[:wikidata:Q75923|Q75923]]||{{wikidata|label|linked|Q75923}}||{{wikidata|title|linked|Q75923}}||Laguna||Bayan |- |1136||[[:wikidata:Q75928|Q75928]]||{{wikidata|label|linked|Q75928}}||{{wikidata|title|linked|Q75928}}||Laguna||Bayan |- |1137||[[:wikidata:Q76001|Q76001]]||{{wikidata|label|linked|Q76001}}||{{wikidata|title|linked|Q76001}}||Laguna||Lungsod |- |1138||[[:wikidata:Q75933|Q75933]]||{{wikidata|label|linked|Q75933}}||{{wikidata|title|linked|Q75933}}||Laguna||Lungsod |- |1139||[[:wikidata:Q75938|Q75938]]||{{wikidata|label|linked|Q75938}}||{{wikidata|title|linked|Q75938}}||Laguna||Bayan |- |1140||[[:wikidata:Q75943|Q75943]]||{{wikidata|label|linked|Q75943}}||{{wikidata|title|linked|Q75943}}||Laguna||Bayan |- |1141||[[:wikidata:Q76010|Q76010]]||{{wikidata|label|linked|Q76010}}||{{wikidata|title|linked|Q76010}}||Laguna||Lungsod |- |1142||[[:wikidata:Q75948|Q75948]]||{{wikidata|label|linked|Q75948}}||{{wikidata|title|linked|Q75948}}||Laguna||Bayan |- |1143||[[:wikidata:Q75953|Q75953]]||{{wikidata|label|linked|Q75953}}||{{wikidata|title|linked|Q75953}}||Laguna||Bayan |- |1144||[[:wikidata:Q62600|Q62600]]||{{wikidata|label|linked|Q62600}}||{{wikidata|title|linked|Q62600}}||Cavite||Bayan |- |1145||[[:wikidata:Q62606|Q62606]]||{{wikidata|label|linked|Q62606}}||{{wikidata|title|linked|Q62606}}||Cavite||Bayan |- |1146||[[:wikidata:Q63129|Q63129]]||{{wikidata|label|linked|Q63129}}||{{wikidata|title|linked|Q63129}}||Cavite||Lungsod |- |1147||[[:wikidata:Q62611|Q62611]]||{{wikidata|label|linked|Q62611}}||{{wikidata|title|linked|Q62611}}||Cavite||Bayan |- |1148||[[:wikidata:Q1482|Q1482]]||{{wikidata|label|linked|Q1482}}||{{wikidata|title|linked|Q1482}}||Cavite||Lungsod |- |1149||[[:wikidata:Q63139|Q63139]]||{{wikidata|label|linked|Q63139}}||{{wikidata|title|linked|Q63139}}||Cavite||Lungsod |- |1150||[[:wikidata:Q62719|Q62719]]||{{wikidata|label|linked|Q62719}}||{{wikidata|title|linked|Q62719}}||Cavite||Bayan |- |1151||[[:wikidata:Q62638|Q62638]]||{{wikidata|label|linked|Q62638}}||{{wikidata|title|linked|Q62638}}||Cavite||Bayan |- |1152||[[:wikidata:Q62723|Q62723]]||{{wikidata|label|linked|Q62723}}||{{wikidata|title|linked|Q62723}}||Cavite||Lungsod |- |1153||[[:wikidata:Q63145|Q63145]]||{{wikidata|label|linked|Q63145}}||{{wikidata|title|linked|Q63145}}||Cavite||Lungsod |- |1154||[[:wikidata:Q62729|Q62729]]||{{wikidata|label|linked|Q62729}}||{{wikidata|title|linked|Q62729}}||Cavite||Bayan |- |1155||[[:wikidata:Q62755|Q62755]]||{{wikidata|label|linked|Q62755}}||{{wikidata|title|linked|Q62755}}||Cavite||Bayan |- |1156||[[:wikidata:Q62771|Q62771]]||{{wikidata|label|linked|Q62771}}||{{wikidata|title|linked|Q62771}}||Cavite||Bayan |- |1157||[[:wikidata:Q62776|Q62776]]||{{wikidata|label|linked|Q62776}}||{{wikidata|title|linked|Q62776}}||Cavite||Bayan |- |1158||[[:wikidata:Q62784|Q62784]]||{{wikidata|label|linked|Q62784}}||{{wikidata|title|linked|Q62784}}||Cavite||Bayan |- |1159||[[:wikidata:Q62799|Q62799]]||{{wikidata|label|linked|Q62799}}||{{wikidata|title|linked|Q62799}}||Cavite||Bayan |- |1160||[[:wikidata:Q63096|Q63096]]||{{wikidata|label|linked|Q63096}}||{{wikidata|title|linked|Q63096}}||Cavite||Bayan |- |1161||[[:wikidata:Q63102|Q63102]]||{{wikidata|label|linked|Q63102}}||{{wikidata|title|linked|Q63102}}||Cavite||Bayan |- |1162||[[:wikidata:Q63110|Q63110]]||{{wikidata|label|linked|Q63110}}||{{wikidata|title|linked|Q63110}}||Cavite||Bayan |- |1163||[[:wikidata:Q63154|Q63154]]||{{wikidata|label|linked|Q63154}}||{{wikidata|title|linked|Q63154}}||Cavite||Lungsod |- |1164||[[:wikidata:Q63115|Q63115]]||{{wikidata|label|linked|Q63115}}||{{wikidata|title|linked|Q63115}}||Cavite||Bayan |- |1165||[[:wikidata:Q63124|Q63124]]||{{wikidata|label|linked|Q63124}}||{{wikidata|title|linked|Q63124}}||Cavite||Bayan |- |1166||[[:wikidata:Q63160|Q63160]]||{{wikidata|label|linked|Q63160}}||{{wikidata|title|linked|Q63160}}||Cavite||Lungsod |- |1167||[[:wikidata:Q59250|Q59250]]||{{wikidata|label|linked|Q59250}}||{{wikidata|title|linked|Q59250}}||Batangas||Bayan |- |1168||[[:wikidata:Q59251|Q59251]]||{{wikidata|label|linked|Q59251}}||{{wikidata|title|linked|Q59251}}||Batangas||Bayan |- |1169||[[:wikidata:Q59252|Q59252]]||{{wikidata|label|linked|Q59252}}||{{wikidata|title|linked|Q59252}}||Batangas||Bayan |- |1170||[[:wikidata:Q59253|Q59253]]||{{wikidata|label|linked|Q59253}}||{{wikidata|title|linked|Q59253}}||Batangas||Bayan |- |1171||[[:wikidata:Q1723|Q1723]]||{{wikidata|label|linked|Q1723}}||{{wikidata|title|linked|Q1723}}||Batangas||Lungsod |- |1172||[[:wikidata:Q59272|Q59272]]||{{wikidata|label|linked|Q59272}}||{{wikidata|title|linked|Q59272}}||Batangas||Bayan |- |1173||[[:wikidata:Q59276|Q59276]]||{{wikidata|label|linked|Q59276}}||{{wikidata|title|linked|Q59276}}||Batangas||Lungsod |- |1174||[[:wikidata:Q59279|Q59279]]||{{wikidata|label|linked|Q59279}}||{{wikidata|title|linked|Q59279}}||Batangas||Bayan |- |1175||[[:wikidata:Q59287|Q59287]]||{{wikidata|label|linked|Q59287}}||{{wikidata|title|linked|Q59287}}||Batangas||Bayan |- |1176||[[:wikidata:Q59304|Q59304]]||{{wikidata|label|linked|Q59304}}||{{wikidata|title|linked|Q59304}}||Batangas||Bayan |- |1177||[[:wikidata:Q59308|Q59308]]||{{wikidata|label|linked|Q59308}}||{{wikidata|title|linked|Q59308}}||Batangas||Bayan |- |1178||[[:wikidata:Q59311|Q59311]]||{{wikidata|label|linked|Q59311}}||{{wikidata|title|linked|Q59311}}||Batangas||Bayan |- |1179||[[:wikidata:Q59312|Q59312]]||{{wikidata|label|linked|Q59312}}||{{wikidata|title|linked|Q59312}}||Batangas||Bayan |- |1180||[[:wikidata:Q1725|Q1725]]||{{wikidata|label|linked|Q1725}}||{{wikidata|title|linked|Q1725}}||Batangas||Lungsod |- |1181||[[:wikidata:Q803199|Q803199]]||{{wikidata|label|linked|Q803199}}||{{wikidata|title|linked|Q803199}}||Batangas||Bayan |- |1182||[[:wikidata:Q59313|Q59313]]||{{wikidata|label|linked|Q59313}}||{{wikidata|title|linked|Q59313}}||Batangas||Bayan |- |1183||[[:wikidata:Q59731|Q59731]]||{{wikidata|label|linked|Q59731}}||{{wikidata|title|linked|Q59731}}||Batangas||Bayan |- |1184||[[:wikidata:Q59740|Q59740]]||{{wikidata|label|linked|Q59740}}||{{wikidata|title|linked|Q59740}}||Batangas||Bayan |- |1185||[[:wikidata:Q59745|Q59745]]||{{wikidata|label|linked|Q59745}}||{{wikidata|title|linked|Q59745}}||Batangas||Bayan |- |1186||[[:wikidata:Q59749|Q59749]]||{{wikidata|label|linked|Q59749}}||{{wikidata|title|linked|Q59749}}||Batangas||Bayan |- |1187||[[:wikidata:Q59758|Q59758]]||{{wikidata|label|linked|Q59758}}||{{wikidata|title|linked|Q59758}}||Batangas||Bayan |- |1188||[[:wikidata:Q59764|Q59764]]||{{wikidata|label|linked|Q59764}}||{{wikidata|title|linked|Q59764}}||Batangas||Bayan |- |1189||[[:wikidata:Q59770|Q59770]]||{{wikidata|label|linked|Q59770}}||{{wikidata|title|linked|Q59770}}||Batangas||Bayan |- |1190||[[:wikidata:Q59773|Q59773]]||{{wikidata|label|linked|Q59773}}||{{wikidata|title|linked|Q59773}}||Batangas||Bayan |- |1191||[[:wikidata:Q59777|Q59777]]||{{wikidata|label|linked|Q59777}}||{{wikidata|title|linked|Q59777}}||Batangas||Bayan |- |1192||[[:wikidata:Q59784|Q59784]]||{{wikidata|label|linked|Q59784}}||{{wikidata|title|linked|Q59784}}||Batangas||Bayan |- |1193||[[:wikidata:Q59788|Q59788]]||{{wikidata|label|linked|Q59788}}||{{wikidata|title|linked|Q59788}}||Batangas||Bayan |- |1194||[[:wikidata:Q59799|Q59799]]||{{wikidata|label|linked|Q59799}}||{{wikidata|title|linked|Q59799}}||Batangas||Lungsod |- |1195||[[:wikidata:Q59814|Q59814]]||{{wikidata|label|linked|Q59814}}||{{wikidata|title|linked|Q59814}}||Batangas||Bayan |- |1196||[[:wikidata:Q59825|Q59825]]||{{wikidata|label|linked|Q59825}}||{{wikidata|title|linked|Q59825}}||Batangas||Bayan |- |1197||[[:wikidata:Q1730|Q1730]]||{{wikidata|label|linked|Q1730}}||{{wikidata|title|linked|Q1730}}||Batangas||Lungsod |- |1198||[[:wikidata:Q59830|Q59830]]||{{wikidata|label|linked|Q59830}}||{{wikidata|title|linked|Q59830}}||Batangas||Bayan |- |1199||[[:wikidata:Q59835|Q59835]]||{{wikidata|label|linked|Q59835}}||{{wikidata|title|linked|Q59835}}||Batangas||Bayan |- |1200||[[:wikidata:Q59844|Q59844]]||{{wikidata|label|linked|Q59844}}||{{wikidata|title|linked|Q59844}}||Batangas||Bayan |- |1201||[[:wikidata:Q56529|Q56529]]||{{wikidata|label|linked|Q56529}}||{{wikidata|title|linked|Q56529}}||Zambales||Bayan |- |1202||[[:wikidata:Q56533|Q56533]]||{{wikidata|label|linked|Q56533}}||{{wikidata|title|linked|Q56533}}||Zambales||Bayan |- |1203||[[:wikidata:Q56538|Q56538]]||{{wikidata|label|linked|Q56538}}||{{wikidata|title|linked|Q56538}}||Zambales||Bayan |- |1204||[[:wikidata:Q56561|Q56561]]||{{wikidata|label|linked|Q56561}}||{{wikidata|title|linked|Q56561}}||Zambales||Bayan |- |1205||[[:wikidata:Q56566|Q56566]]||{{wikidata|label|linked|Q56566}}||{{wikidata|title|linked|Q56566}}||Zambales||Bayan |- |1206||[[:wikidata:Q56572|Q56572]]||{{wikidata|label|linked|Q56572}}||{{wikidata|title|linked|Q56572}}||Zambales||Bayan |- |1207||[[:wikidata:Q56759|Q56759]]||{{wikidata|label|linked|Q56759}}||{{wikidata|title|linked|Q56759}}||Zambales||Lungsod |- |1208||[[:wikidata:Q56575|Q56575]]||{{wikidata|label|linked|Q56575}}||{{wikidata|title|linked|Q56575}}||Zambales||Bayan |- |1209||[[:wikidata:Q56581|Q56581]]||{{wikidata|label|linked|Q56581}}||{{wikidata|title|linked|Q56581}}||Zambales||Bayan |- |1210||[[:wikidata:Q56584|Q56584]]||{{wikidata|label|linked|Q56584}}||{{wikidata|title|linked|Q56584}}||Zambales||Bayan |- |1211||[[:wikidata:Q56623|Q56623]]||{{wikidata|label|linked|Q56623}}||{{wikidata|title|linked|Q56623}}||Zambales||Bayan |- |1212||[[:wikidata:Q56647|Q56647]]||{{wikidata|label|linked|Q56647}}||{{wikidata|title|linked|Q56647}}||Zambales||Bayan |- |1213||[[:wikidata:Q56656|Q56656]]||{{wikidata|label|linked|Q56656}}||{{wikidata|title|linked|Q56656}}||Zambales||Bayan |- |1214||[[:wikidata:Q56663|Q56663]]||{{wikidata|label|linked|Q56663}}||{{wikidata|title|linked|Q56663}}||Zambales||Bayan |- |1215||[[:wikidata:Q56414|Q56414]]||{{wikidata|label|linked|Q56414}}||{{wikidata|title|linked|Q56414}}||Tarlac||Bayan |- |1216||[[:wikidata:Q56420|Q56420]]||{{wikidata|label|linked|Q56420}}||{{wikidata|title|linked|Q56420}}||Tarlac||Bayan |- |1217||[[:wikidata:Q56424|Q56424]]||{{wikidata|label|linked|Q56424}}||{{wikidata|title|linked|Q56424}}||Tarlac||Bayan |- |1218||[[:wikidata:Q56427|Q56427]]||{{wikidata|label|linked|Q56427}}||{{wikidata|title|linked|Q56427}}||Tarlac||Bayan |- |1219||[[:wikidata:Q30934|Q30934]]||{{wikidata|label|linked|Q30934}}||{{wikidata|title|linked|Q30934}}||Tarlac||Bayan |- |1220||[[:wikidata:Q56439|Q56439]]||{{wikidata|label|linked|Q56439}}||{{wikidata|title|linked|Q56439}}||Tarlac||Bayan |- |1221||[[:wikidata:Q28733|Q28733]]||{{wikidata|label|linked|Q28733}}||{{wikidata|title|linked|Q28733}}||Tarlac||Bayan |- |1222||[[:wikidata:Q56444|Q56444]]||{{wikidata|label|linked|Q56444}}||{{wikidata|title|linked|Q56444}}||Tarlac||Bayan |- |1223||[[:wikidata:Q56453|Q56453]]||{{wikidata|label|linked|Q56453}}||{{wikidata|title|linked|Q56453}}||Tarlac||Bayan |- |1224||[[:wikidata:Q56457|Q56457]]||{{wikidata|label|linked|Q56457}}||{{wikidata|title|linked|Q56457}}||Tarlac||Bayan |- |1225||[[:wikidata:Q56461|Q56461]]||{{wikidata|label|linked|Q56461}}||{{wikidata|title|linked|Q56461}}||Tarlac||Bayan |- |1226||[[:wikidata:Q56465|Q56465]]||{{wikidata|label|linked|Q56465}}||{{wikidata|title|linked|Q56465}}||Tarlac||Bayan |- |1227||[[:wikidata:Q56471|Q56471]]||{{wikidata|label|linked|Q56471}}||{{wikidata|title|linked|Q56471}}||Tarlac||Bayan |- |1228||[[:wikidata:Q56476|Q56476]]||{{wikidata|label|linked|Q56476}}||{{wikidata|title|linked|Q56476}}||Tarlac||Bayan |- |1229||[[:wikidata:Q56481|Q56481]]||{{wikidata|label|linked|Q56481}}||{{wikidata|title|linked|Q56481}}||Tarlac||Bayan |- |1230||[[:wikidata:Q56486|Q56486]]||{{wikidata|label|linked|Q56486}}||{{wikidata|title|linked|Q56486}}||Tarlac||Bayan |- |1231||[[:wikidata:Q5285|Q5285]]||{{wikidata|label|linked|Q5285}}||{{wikidata|title|linked|Q5285}}||Tarlac||Lungsod |- |1232||[[:wikidata:Q56493|Q56493]]||{{wikidata|label|linked|Q56493}}||{{wikidata|title|linked|Q56493}}||Tarlac||Bayan |- |1233||[[:wikidata:Q55741|Q55741]]||{{wikidata|label|linked|Q55741}}||{{wikidata|title|linked|Q55741}}||Pampanga||Lungsod |- |1234||[[:wikidata:Q55693|Q55693]]||{{wikidata|label|linked|Q55693}}||{{wikidata|title|linked|Q55693}}||Pampanga||Bayan |- |1235||[[:wikidata:Q55694|Q55694]]||{{wikidata|label|linked|Q55694}}||{{wikidata|title|linked|Q55694}}||Pampanga||Bayan |- |1236||[[:wikidata:Q55696|Q55696]]||{{wikidata|label|linked|Q55696}}||{{wikidata|title|linked|Q55696}}||Pampanga||Bayan |- |1237||[[:wikidata:Q55699|Q55699]]||{{wikidata|label|linked|Q55699}}||{{wikidata|title|linked|Q55699}}||Pampanga||Bayan |- |1238||[[:wikidata:Q55700|Q55700]]||{{wikidata|label|linked|Q55700}}||{{wikidata|title|linked|Q55700}}||Pampanga||Bayan |- |1239||[[:wikidata:Q55702|Q55702]]||{{wikidata|label|linked|Q55702}}||{{wikidata|title|linked|Q55702}}||Pampanga||Bayan |- |1240||[[:wikidata:Q55705|Q55705]]||{{wikidata|label|linked|Q55705}}||{{wikidata|title|linked|Q55705}}||Pampanga||Bayan |- |1241||[[:wikidata:Q55737|Q55737]]||{{wikidata|label|linked|Q55737}}||{{wikidata|title|linked|Q55737}}||Pampanga||Lungsod |- |1242||[[:wikidata:Q55707|Q55707]]||{{wikidata|label|linked|Q55707}}||{{wikidata|title|linked|Q55707}}||Pampanga||Bayan |- |1243||[[:wikidata:Q55709|Q55709]]||{{wikidata|label|linked|Q55709}}||{{wikidata|title|linked|Q55709}}||Pampanga||Bayan |- |1244||[[:wikidata:Q55710|Q55710]]||{{wikidata|label|linked|Q55710}}||{{wikidata|title|linked|Q55710}}||Pampanga||Bayan |- |1245||[[:wikidata:Q55712|Q55712]]||{{wikidata|label|linked|Q55712}}||{{wikidata|title|linked|Q55712}}||Pampanga||Bayan |- |1246||[[:wikidata:Q55717|Q55717]]||{{wikidata|label|linked|Q55717}}||{{wikidata|title|linked|Q55717}}||Pampanga||Bayan |- |1247||[[:wikidata:Q55721|Q55721]]||{{wikidata|label|linked|Q55721}}||{{wikidata|title|linked|Q55721}}||Pampanga||Bayan |- |1248||[[:wikidata:Q55740|Q55740]]||{{wikidata|label|linked|Q55740}}||{{wikidata|title|linked|Q55740}}||Pampanga||Bayan |- |1249||[[:wikidata:Q55724|Q55724]]||{{wikidata|label|linked|Q55724}}||{{wikidata|title|linked|Q55724}}||Pampanga||Bayan |- |1250||[[:wikidata:Q55725|Q55725]]||{{wikidata|label|linked|Q55725}}||{{wikidata|title|linked|Q55725}}||Pampanga||Bayan |- |1251||[[:wikidata:Q55727|Q55727]]||{{wikidata|label|linked|Q55727}}||{{wikidata|title|linked|Q55727}}||Pampanga||Bayan |- |1252||[[:wikidata:Q55730|Q55730]]||{{wikidata|label|linked|Q55730}}||{{wikidata|title|linked|Q55730}}||Pampanga||Bayan |- |1253||[[:wikidata:Q55731|Q55731]]||{{wikidata|label|linked|Q55731}}||{{wikidata|title|linked|Q55731}}||Pampanga||Bayan |- |1254||[[:wikidata:Q55734|Q55734]]||{{wikidata|label|linked|Q55734}}||{{wikidata|title|linked|Q55734}}||Pampanga||Bayan |- |1255||[[:wikidata:Q55543|Q55543]]||{{wikidata|label|linked|Q55543}}||{{wikidata|title|linked|Q55543}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1256||[[:wikidata:Q55544|Q55544]]||{{wikidata|label|linked|Q55544}}||{{wikidata|title|linked|Q55544}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1257||[[:wikidata:Q55595|Q55595]]||{{wikidata|label|linked|Q55595}}||{{wikidata|title|linked|Q55595}}||Nueva Ecija||Lungsod |- |1258||[[:wikidata:Q55545|Q55545]]||{{wikidata|label|linked|Q55545}}||{{wikidata|title|linked|Q55545}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1259||[[:wikidata:Q55546|Q55546]]||{{wikidata|label|linked|Q55546}}||{{wikidata|title|linked|Q55546}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1260||[[:wikidata:Q55547|Q55547]]||{{wikidata|label|linked|Q55547}}||{{wikidata|title|linked|Q55547}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1261||[[:wikidata:Q55548|Q55548]]||{{wikidata|label|linked|Q55548}}||{{wikidata|title|linked|Q55548}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1262||[[:wikidata:Q55596|Q55596]]||{{wikidata|label|linked|Q55596}}||{{wikidata|title|linked|Q55596}}||Nueva Ecija||Lungsod |- |1263||[[:wikidata:Q55549|Q55549]]||{{wikidata|label|linked|Q55549}}||{{wikidata|title|linked|Q55549}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1264||[[:wikidata:Q55551|Q55551]]||{{wikidata|label|linked|Q55551}}||{{wikidata|title|linked|Q55551}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1265||[[:wikidata:Q55552|Q55552]]||{{wikidata|label|linked|Q55552}}||{{wikidata|title|linked|Q55552}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1266||[[:wikidata:Q30871|Q30871]]||{{wikidata|label|linked|Q30871}}||{{wikidata|title|linked|Q30871}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1267||[[:wikidata:Q55556|Q55556]]||{{wikidata|label|linked|Q55556}}||{{wikidata|title|linked|Q55556}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1268||[[:wikidata:Q55557|Q55557]]||{{wikidata|label|linked|Q55557}}||{{wikidata|title|linked|Q55557}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1269||[[:wikidata:Q55558|Q55558]]||{{wikidata|label|linked|Q55558}}||{{wikidata|title|linked|Q55558}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1270||[[:wikidata:Q55559|Q55559]]||{{wikidata|label|linked|Q55559}}||{{wikidata|title|linked|Q55559}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1271||[[:wikidata:Q55597|Q55597]]||{{wikidata|label|linked|Q55597}}||{{wikidata|title|linked|Q55597}}||Nueva Ecija||Lungsod |- |1272||[[:wikidata:Q55560|Q55560]]||{{wikidata|label|linked|Q55560}}||{{wikidata|title|linked|Q55560}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1273||[[:wikidata:Q55598|Q55598]]||{{wikidata|label|linked|Q55598}}||{{wikidata|title|linked|Q55598}}||Nueva Ecija||Lungsod |- |1274||[[:wikidata:Q55567|Q55567]]||{{wikidata|label|linked|Q55567}}||{{wikidata|title|linked|Q55567}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1275||[[:wikidata:Q55568|Q55568]]||{{wikidata|label|linked|Q55568}}||{{wikidata|title|linked|Q55568}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1276||[[:wikidata:Q55569|Q55569]]||{{wikidata|label|linked|Q55569}}||{{wikidata|title|linked|Q55569}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1277||[[:wikidata:Q55570|Q55570]]||{{wikidata|label|linked|Q55570}}||{{wikidata|title|linked|Q55570}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1278||[[:wikidata:Q30923|Q30923]]||{{wikidata|label|linked|Q30923}}||{{wikidata|title|linked|Q30923}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1279||[[:wikidata:Q55572|Q55572]]||{{wikidata|label|linked|Q55572}}||{{wikidata|title|linked|Q55572}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1280||[[:wikidata:Q55599|Q55599]]||{{wikidata|label|linked|Q55599}}||{{wikidata|title|linked|Q55599}}||Nueva Ecija||Lungsod |- |1281||[[:wikidata:Q55573|Q55573]]||{{wikidata|label|linked|Q55573}}||{{wikidata|title|linked|Q55573}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1282||[[:wikidata:Q55590|Q55590]]||{{wikidata|label|linked|Q55590}}||{{wikidata|title|linked|Q55590}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1283||[[:wikidata:Q55591|Q55591]]||{{wikidata|label|linked|Q55591}}||{{wikidata|title|linked|Q55591}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1284||[[:wikidata:Q55592|Q55592]]||{{wikidata|label|linked|Q55592}}||{{wikidata|title|linked|Q55592}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1285||[[:wikidata:Q55593|Q55593]]||{{wikidata|label|linked|Q55593}}||{{wikidata|title|linked|Q55593}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1286||[[:wikidata:Q28731|Q28731]]||{{wikidata|label|linked|Q28731}}||{{wikidata|title|linked|Q28731}}||Nueva Ecija||Bayan |- |1287||[[:wikidata:Q54551|Q54551]]||{{wikidata|label|linked|Q54551}}||{{wikidata|title|linked|Q54551}}||Bulacan||Bayan |- |1288||[[:wikidata:Q54553|Q54553]]||{{wikidata|label|linked|Q54553}}||{{wikidata|title|linked|Q54553}}||Bulacan||Bayan |- |1289||[[:wikidata:Q54554|Q54554]]||{{wikidata|label|linked|Q54554}}||{{wikidata|title|linked|Q54554}}||Bulacan||Bayan |- |1290||[[:wikidata:Q54555|Q54555]]||{{wikidata|label|linked|Q54555}}||{{wikidata|title|linked|Q54555}}||Bulacan||Bayan |- |1291||[[:wikidata:Q54558|Q54558]]||{{wikidata|label|linked|Q54558}}||{{wikidata|title|linked|Q54558}}||Bulacan||Bayan |- |1292||[[:wikidata:Q54560|Q54560]]||{{wikidata|label|linked|Q54560}}||{{wikidata|title|linked|Q54560}}||Bulacan||Bayan |- |1293||[[:wikidata:Q54564|Q54564]]||{{wikidata|label|linked|Q54564}}||{{wikidata|title|linked|Q54564}}||Bulacan||Bayan |- |1294||[[:wikidata:Q54566|Q54566]]||{{wikidata|label|linked|Q54566}}||{{wikidata|title|linked|Q54566}}||Bulacan||Bayan |- |1295||[[:wikidata:Q54589|Q54589]]||{{wikidata|label|linked|Q54589}}||{{wikidata|title|linked|Q54589}}||Bulacan||Bayan |- |1296||[[:wikidata:Q54592|Q54592]]||{{wikidata|label|linked|Q54592}}||{{wikidata|title|linked|Q54592}}||Bulacan||Bayan |- |1297||[[:wikidata:Q2180|Q2180]]||{{wikidata|label|linked|Q2180}}||{{wikidata|title|linked|Q2180}}||Bulacan||Lungsod |- |1298||[[:wikidata:Q54595|Q54595]]||{{wikidata|label|linked|Q54595}}||{{wikidata|title|linked|Q54595}}||Bulacan||Bayan |- |1299||[[:wikidata:Q2187|Q2187]]||{{wikidata|label|linked|Q2187}}||{{wikidata|title|linked|Q2187}}||Bulacan||Lungsod |- |1300||[[:wikidata:Q54598|Q54598]]||{{wikidata|label|linked|Q54598}}||{{wikidata|title|linked|Q54598}}||Bulacan||Bayan |- |1301||[[:wikidata:Q54599|Q54599]]||{{wikidata|label|linked|Q54599}}||{{wikidata|title|linked|Q54599}}||Bulacan||Bayan |- |1302||[[:wikidata:Q54600|Q54600]]||{{wikidata|label|linked|Q54600}}||{{wikidata|title|linked|Q54600}}||Bulacan||Bayan |- |1303||[[:wikidata:Q54605|Q54605]]||{{wikidata|label|linked|Q54605}}||{{wikidata|title|linked|Q54605}}||Bulacan||Bayan |- |1304||[[:wikidata:Q54760|Q54760]]||{{wikidata|label|linked|Q54760}}||{{wikidata|title|linked|Q54760}}||Bulacan||Bayan |- |1305||[[:wikidata:Q54761|Q54761]]||{{wikidata|label|linked|Q54761}}||{{wikidata|title|linked|Q54761}}||Bulacan||Bayan |- |1306||[[:wikidata:Q54762|Q54762]]||{{wikidata|label|linked|Q54762}}||{{wikidata|title|linked|Q54762}}||Bulacan||Bayan |- |1307||[[:wikidata:Q2193|Q2193]]||{{wikidata|label|linked|Q2193}}||{{wikidata|title|linked|Q2193}}||Bulacan||Lungsod |- |1308||[[:wikidata:Q54763|Q54763]]||{{wikidata|label|linked|Q54763}}||{{wikidata|title|linked|Q54763}}||Bulacan||Bayan |- |1309||[[:wikidata:Q54765|Q54765]]||{{wikidata|label|linked|Q54765}}||{{wikidata|title|linked|Q54765}}||Bulacan||Bayan |- |1310||[[:wikidata:Q54768|Q54768]]||{{wikidata|label|linked|Q54768}}||{{wikidata|title|linked|Q54768}}||Bulacan||Bayan |- |1311||[[:wikidata:Q54455|Q54455]]||{{wikidata|label|linked|Q54455}}||{{wikidata|title|linked|Q54455}}||Bataan||Bayan |- |1312||[[:wikidata:Q54456|Q54456]]||{{wikidata|label|linked|Q54456}}||{{wikidata|title|linked|Q54456}}||Bataan||Bayan |- |1313||[[:wikidata:Q1719|Q1719]]||{{wikidata|label|linked|Q1719}}||{{wikidata|title|linked|Q1719}}||Bataan||Lungsod |- |1314||[[:wikidata:Q54457|Q54457]]||{{wikidata|label|linked|Q54457}}||{{wikidata|title|linked|Q54457}}||Bataan||Bayan |- |1315||[[:wikidata:Q54458|Q54458]]||{{wikidata|label|linked|Q54458}}||{{wikidata|title|linked|Q54458}}||Bataan||Bayan |- |1316||[[:wikidata:Q54459|Q54459]]||{{wikidata|label|linked|Q54459}}||{{wikidata|title|linked|Q54459}}||Bataan||Bayan |- |1317||[[:wikidata:Q54460|Q54460]]||{{wikidata|label|linked|Q54460}}||{{wikidata|title|linked|Q54460}}||Bataan||Bayan |- |1318||[[:wikidata:Q54461|Q54461]]||{{wikidata|label|linked|Q54461}}||{{wikidata|title|linked|Q54461}}||Bataan||Bayan |- |1319||[[:wikidata:Q54462|Q54462]]||{{wikidata|label|linked|Q54462}}||{{wikidata|title|linked|Q54462}}||Bataan||Bayan |- |1320||[[:wikidata:Q54463|Q54463]]||{{wikidata|label|linked|Q54463}}||{{wikidata|title|linked|Q54463}}||Bataan||Bayan |- |1321||[[:wikidata:Q54464|Q54464]]||{{wikidata|label|linked|Q54464}}||{{wikidata|title|linked|Q54464}}||Bataan||Bayan |- |1322||[[:wikidata:Q54465|Q54465]]||{{wikidata|label|linked|Q54465}}||{{wikidata|title|linked|Q54465}}||Bataan||Bayan |- |1323||[[:wikidata:Q53081|Q53081]]||{{wikidata|label|linked|Q53081}}||{{wikidata|title|linked|Q53081}}||Aurora||Bayan |- |1324||[[:wikidata:Q53083|Q53083]]||{{wikidata|label|linked|Q53083}}||{{wikidata|title|linked|Q53083}}||Aurora||Bayan |- |1325||[[:wikidata:Q53084|Q53084]]||{{wikidata|label|linked|Q53084}}||{{wikidata|title|linked|Q53084}}||Aurora||Bayan |- |1326||[[:wikidata:Q53086|Q53086]]||{{wikidata|label|linked|Q53086}}||{{wikidata|title|linked|Q53086}}||Aurora||Bayan |- |1327||[[:wikidata:Q53087|Q53087]]||{{wikidata|label|linked|Q53087}}||{{wikidata|title|linked|Q53087}}||Aurora||Bayan |- |1328||[[:wikidata:Q53089|Q53089]]||{{wikidata|label|linked|Q53089}}||{{wikidata|title|linked|Q53089}}||Aurora||Bayan |- |1329||[[:wikidata:Q53090|Q53090]]||{{wikidata|label|linked|Q53090}}||{{wikidata|title|linked|Q53090}}||Aurora||Bayan |- |1330||[[:wikidata:Q53092|Q53092]]||{{wikidata|label|linked|Q53092}}||{{wikidata|title|linked|Q53092}}||Aurora||Bayan |- |1331||[[:wikidata:Q35975|Q35975]]||{{wikidata|label|linked|Q35975}}||{{wikidata|title|linked|Q35975}}||Mountain Province||Bayan |- |1332||[[:wikidata:Q35994|Q35994]]||{{wikidata|label|linked|Q35994}}||{{wikidata|title|linked|Q35994}}||Mountain Province||Bayan |- |1333||[[:wikidata:Q36012|Q36012]]||{{wikidata|label|linked|Q36012}}||{{wikidata|title|linked|Q36012}}||Mountain Province||Bayan |- |1334||[[:wikidata:Q36025|Q36025]]||{{wikidata|label|linked|Q36025}}||{{wikidata|title|linked|Q36025}}||Mountain Province||Bayan |- |1335||[[:wikidata:Q36040|Q36040]]||{{wikidata|label|linked|Q36040}}||{{wikidata|title|linked|Q36040}}||Mountain Province||Bayan |- |1336||[[:wikidata:Q36049|Q36049]]||{{wikidata|label|linked|Q36049}}||{{wikidata|title|linked|Q36049}}||Mountain Province||Bayan |- |1337||[[:wikidata:Q36061|Q36061]]||{{wikidata|label|linked|Q36061}}||{{wikidata|title|linked|Q36061}}||Mountain Province||Bayan |- |1338||[[:wikidata:Q36076|Q36076]]||{{wikidata|label|linked|Q36076}}||{{wikidata|title|linked|Q36076}}||Mountain Province||Bayan |- |1339||[[:wikidata:Q36090|Q36090]]||{{wikidata|label|linked|Q36090}}||{{wikidata|title|linked|Q36090}}||Mountain Province||Bayan |- |1340||[[:wikidata:Q36099|Q36099]]||{{wikidata|label|linked|Q36099}}||{{wikidata|title|linked|Q36099}}||Mountain Province||Bayan |- |1341||[[:wikidata:Q35848|Q35848]]||{{wikidata|label|linked|Q35848}}||{{wikidata|title|linked|Q35848}}||Kalinga||Bayan |- |1342||[[:wikidata:Q35858|Q35858]]||{{wikidata|label|linked|Q35858}}||{{wikidata|title|linked|Q35858}}||Kalinga||Bayan |- |1343||[[:wikidata:Q35866|Q35866]]||{{wikidata|label|linked|Q35866}}||{{wikidata|title|linked|Q35866}}||Kalinga||Bayan |- |1344||[[:wikidata:Q35873|Q35873]]||{{wikidata|label|linked|Q35873}}||{{wikidata|title|linked|Q35873}}||Kalinga||Bayan |- |1345||[[:wikidata:Q35884|Q35884]]||{{wikidata|label|linked|Q35884}}||{{wikidata|title|linked|Q35884}}||Kalinga||Bayan |- |1346||[[:wikidata:Q35925|Q35925]]||{{wikidata|label|linked|Q35925}}||{{wikidata|title|linked|Q35925}}||Kalinga||Lungsod |- |1347||[[:wikidata:Q35897|Q35897]]||{{wikidata|label|linked|Q35897}}||{{wikidata|title|linked|Q35897}}||Kalinga||Bayan |- |1348||[[:wikidata:Q35909|Q35909]]||{{wikidata|label|linked|Q35909}}||{{wikidata|title|linked|Q35909}}||Kalinga||Bayan |- |1349||[[:wikidata:Q30365|Q30365]]||{{wikidata|label|linked|Q30365}}||{{wikidata|title|linked|Q30365}}||Ifugao||Bayan |- |1350||[[:wikidata:Q30391|Q30391]]||{{wikidata|label|linked|Q30391}}||{{wikidata|title|linked|Q30391}}||Ifugao||Bayan |- |1351||[[:wikidata:Q30394|Q30394]]||{{wikidata|label|linked|Q30394}}||{{wikidata|title|linked|Q30394}}||Ifugao||Bayan |- |1352||[[:wikidata:Q806138|Q806138]]||{{wikidata|label|linked|Q806138}}||{{wikidata|title|linked|Q806138}}||Ifugao||Bayan |- |1353||[[:wikidata:Q30410|Q30410]]||{{wikidata|label|linked|Q30410}}||{{wikidata|title|linked|Q30410}}||Ifugao||Bayan |- |1354||[[:wikidata:Q30413|Q30413]]||{{wikidata|label|linked|Q30413}}||{{wikidata|title|linked|Q30413}}||Ifugao||Bayan |- |1355||[[:wikidata:Q30416|Q30416]]||{{wikidata|label|linked|Q30416}}||{{wikidata|title|linked|Q30416}}||Ifugao||Bayan |- |1356||[[:wikidata:Q30419|Q30419]]||{{wikidata|label|linked|Q30419}}||{{wikidata|title|linked|Q30419}}||Ifugao||Bayan |- |1357||[[:wikidata:Q30421|Q30421]]||{{wikidata|label|linked|Q30421}}||{{wikidata|title|linked|Q30421}}||Ifugao||Bayan |- |1358||[[:wikidata:Q30425|Q30425]]||{{wikidata|label|linked|Q30425}}||{{wikidata|title|linked|Q30425}}||Ifugao||Bayan |- |1359||[[:wikidata:Q30428|Q30428]]||{{wikidata|label|linked|Q30428}}||{{wikidata|title|linked|Q30428}}||Ifugao||Bayan |- |1360||[[:wikidata:Q30104|Q30104]]||{{wikidata|label|linked|Q30104}}||{{wikidata|title|linked|Q30104}}||Benguet||Bayan |- |1361||[[:wikidata:Q1822|Q1822]]||{{wikidata|label|linked|Q1822}}||{{wikidata|title|linked|Q1822}}||Benguet||Lungsod |- |1362||[[:wikidata:Q30325|Q30325]]||{{wikidata|label|linked|Q30325}}||{{wikidata|title|linked|Q30325}}||Benguet||Bayan |- |1363||[[:wikidata:Q30328|Q30328]]||{{wikidata|label|linked|Q30328}}||{{wikidata|title|linked|Q30328}}||Benguet||Bayan |- |1364||[[:wikidata:Q30332|Q30332]]||{{wikidata|label|linked|Q30332}}||{{wikidata|title|linked|Q30332}}||Benguet||Bayan |- |1365||[[:wikidata:Q30335|Q30335]]||{{wikidata|label|linked|Q30335}}||{{wikidata|title|linked|Q30335}}||Benguet||Bayan |- |1366||[[:wikidata:Q30338|Q30338]]||{{wikidata|label|linked|Q30338}}||{{wikidata|title|linked|Q30338}}||Benguet||Bayan |- |1367||[[:wikidata:Q30345|Q30345]]||{{wikidata|label|linked|Q30345}}||{{wikidata|title|linked|Q30345}}||Benguet||Bayan |- |1368||[[:wikidata:Q30349|Q30349]]||{{wikidata|label|linked|Q30349}}||{{wikidata|title|linked|Q30349}}||Benguet||Bayan |- |1369||[[:wikidata:Q30351|Q30351]]||{{wikidata|label|linked|Q30351}}||{{wikidata|title|linked|Q30351}}||Benguet||Bayan |- |1370||[[:wikidata:Q30356|Q30356]]||{{wikidata|label|linked|Q30356}}||{{wikidata|title|linked|Q30356}}||Benguet||Bayan |- |1371||[[:wikidata:Q30358|Q30358]]||{{wikidata|label|linked|Q30358}}||{{wikidata|title|linked|Q30358}}||Benguet||Bayan |- |1372||[[:wikidata:Q30361|Q30361]]||{{wikidata|label|linked|Q30361}}||{{wikidata|title|linked|Q30361}}||Benguet||Bayan |- |1373||[[:wikidata:Q30363|Q30363]]||{{wikidata|label|linked|Q30363}}||{{wikidata|title|linked|Q30363}}||Benguet||Bayan |- |1374||[[:wikidata:Q29018|Q29018]]||{{wikidata|label|linked|Q29018}}||{{wikidata|title|linked|Q29018}}||Apayao||Bayan |- |1375||[[:wikidata:Q30033|Q30033]]||{{wikidata|label|linked|Q30033}}||{{wikidata|title|linked|Q30033}}||Apayao||Bayan |- |1376||[[:wikidata:Q30042|Q30042]]||{{wikidata|label|linked|Q30042}}||{{wikidata|title|linked|Q30042}}||Apayao||Bayan |- |1377||[[:wikidata:Q30053|Q30053]]||{{wikidata|label|linked|Q30053}}||{{wikidata|title|linked|Q30053}}||Apayao||Bayan |- |1378||[[:wikidata:Q801777|Q801777]]||{{wikidata|label|linked|Q801777}}||{{wikidata|title|linked|Q801777}}||Apayao||Bayan |- |1379||[[:wikidata:Q30062|Q30062]]||{{wikidata|label|linked|Q30062}}||{{wikidata|title|linked|Q30062}}||Apayao||Bayan |- |1380||[[:wikidata:Q30073|Q30073]]||{{wikidata|label|linked|Q30073}}||{{wikidata|title|linked|Q30073}}||Apayao||Bayan |- |1381||[[:wikidata:Q27995|Q27995]]||{{wikidata|label|linked|Q27995}}||{{wikidata|title|linked|Q27995}}||Abra||Bayan |- |1382||[[:wikidata:Q28002|Q28002]]||{{wikidata|label|linked|Q28002}}||{{wikidata|title|linked|Q28002}}||Abra||Bayan |- |1383||[[:wikidata:Q28014|Q28014]]||{{wikidata|label|linked|Q28014}}||{{wikidata|title|linked|Q28014}}||Abra||Bayan |- |1384||[[:wikidata:Q28030|Q28030]]||{{wikidata|label|linked|Q28030}}||{{wikidata|title|linked|Q28030}}||Abra||Bayan |- |1385||[[:wikidata:Q28044|Q28044]]||{{wikidata|label|linked|Q28044}}||{{wikidata|title|linked|Q28044}}||Abra||Bayan |- |1386||[[:wikidata:Q28068|Q28068]]||{{wikidata|label|linked|Q28068}}||{{wikidata|title|linked|Q28068}}||Abra||Bayan |- |1387||[[:wikidata:Q28096|Q28096]]||{{wikidata|label|linked|Q28096}}||{{wikidata|title|linked|Q28096}}||Abra||Bayan |- |1388||[[:wikidata:Q28124|Q28124]]||{{wikidata|label|linked|Q28124}}||{{wikidata|title|linked|Q28124}}||Abra||Bayan |- |1389||[[:wikidata:Q29007|Q29007]]||{{wikidata|label|linked|Q29007}}||{{wikidata|title|linked|Q29007}}||Abra||Bayan |- |1390||[[:wikidata:Q29020|Q29020]]||{{wikidata|label|linked|Q29020}}||{{wikidata|title|linked|Q29020}}||Abra||Bayan |- |1391||[[:wikidata:Q29029|Q29029]]||{{wikidata|label|linked|Q29029}}||{{wikidata|title|linked|Q29029}}||Abra||Bayan |- |1392||[[:wikidata:Q29038|Q29038]]||{{wikidata|label|linked|Q29038}}||{{wikidata|title|linked|Q29038}}||Abra||Bayan |- |1393||[[:wikidata:Q29045|Q29045]]||{{wikidata|label|linked|Q29045}}||{{wikidata|title|linked|Q29045}}||Abra||Bayan |- |1394||[[:wikidata:Q29048|Q29048]]||{{wikidata|label|linked|Q29048}}||{{wikidata|title|linked|Q29048}}||Abra||Bayan |- |1395||[[:wikidata:Q29069|Q29069]]||{{wikidata|label|linked|Q29069}}||{{wikidata|title|linked|Q29069}}||Abra||Bayan |- |1396||[[:wikidata:Q29082|Q29082]]||{{wikidata|label|linked|Q29082}}||{{wikidata|title|linked|Q29082}}||Abra||Bayan |- |1397||[[:wikidata:Q29094|Q29094]]||{{wikidata|label|linked|Q29094}}||{{wikidata|title|linked|Q29094}}||Abra||Bayan |- |1398||[[:wikidata:Q29102|Q29102]]||{{wikidata|label|linked|Q29102}}||{{wikidata|title|linked|Q29102}}||Abra||Bayan |- |1399||[[:wikidata:Q29109|Q29109]]||{{wikidata|label|linked|Q29109}}||{{wikidata|title|linked|Q29109}}||Abra||Bayan |- |1400||[[:wikidata:Q29116|Q29116]]||{{wikidata|label|linked|Q29116}}||{{wikidata|title|linked|Q29116}}||Abra||Bayan |- |1401||[[:wikidata:Q801530|Q801530]]||{{wikidata|label|linked|Q801530}}||{{wikidata|title|linked|Q801530}}||Abra||Bayan |- |1402||[[:wikidata:Q29123|Q29123]]||{{wikidata|label|linked|Q29123}}||{{wikidata|title|linked|Q29123}}||Abra||Bayan |- |1403||[[:wikidata:Q29133|Q29133]]||{{wikidata|label|linked|Q29133}}||{{wikidata|title|linked|Q29133}}||Abra||Bayan |- |1404||[[:wikidata:Q29139|Q29139]]||{{wikidata|label|linked|Q29139}}||{{wikidata|title|linked|Q29139}}||Abra||Bayan |- |1405||[[:wikidata:Q29146|Q29146]]||{{wikidata|label|linked|Q29146}}||{{wikidata|title|linked|Q29146}}||Abra||Bayan |- |1406||[[:wikidata:Q29153|Q29153]]||{{wikidata|label|linked|Q29153}}||{{wikidata|title|linked|Q29153}}||Abra||Bayan |- |1407||[[:wikidata:Q29191|Q29191]]||{{wikidata|label|linked|Q29191}}||{{wikidata|title|linked|Q29191}}||Abra||Bayan |- |1408||[[:wikidata:Q53069|Q53069]]||{{wikidata|label|linked|Q53069}}||{{wikidata|title|linked|Q53069}}||Quirino||Bayan |- |1409||[[:wikidata:Q53070|Q53070]]||{{wikidata|label|linked|Q53070}}||{{wikidata|title|linked|Q53070}}||Quirino||Bayan |- |1410||[[:wikidata:Q53071|Q53071]]||{{wikidata|label|linked|Q53071}}||{{wikidata|title|linked|Q53071}}||Quirino||Bayan |- |1411||[[:wikidata:Q53072|Q53072]]||{{wikidata|label|linked|Q53072}}||{{wikidata|title|linked|Q53072}}||Quirino||Bayan |- |1412||[[:wikidata:Q53073|Q53073]]||{{wikidata|label|linked|Q53073}}||{{wikidata|title|linked|Q53073}}||Quirino||Bayan |- |1413||[[:wikidata:Q53074|Q53074]]||{{wikidata|label|linked|Q53074}}||{{wikidata|title|linked|Q53074}}||Quirino||Bayan |- |1414||[[:wikidata:Q51474|Q51474]]||{{wikidata|label|linked|Q51474}}||{{wikidata|title|linked|Q51474}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1415||[[:wikidata:Q51475|Q51475]]||{{wikidata|label|linked|Q51475}}||{{wikidata|title|linked|Q51475}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1416||[[:wikidata:Q51477|Q51477]]||{{wikidata|label|linked|Q51477}}||{{wikidata|title|linked|Q51477}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1417||[[:wikidata:Q51478|Q51478]]||{{wikidata|label|linked|Q51478}}||{{wikidata|title|linked|Q51478}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1418||[[:wikidata:Q51479|Q51479]]||{{wikidata|label|linked|Q51479}}||{{wikidata|title|linked|Q51479}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1419||[[:wikidata:Q51480|Q51480]]||{{wikidata|label|linked|Q51480}}||{{wikidata|title|linked|Q51480}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1420||[[:wikidata:Q51481|Q51481]]||{{wikidata|label|linked|Q51481}}||{{wikidata|title|linked|Q51481}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1421||[[:wikidata:Q51483|Q51483]]||{{wikidata|label|linked|Q51483}}||{{wikidata|title|linked|Q51483}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1422||[[:wikidata:Q51484|Q51484]]||{{wikidata|label|linked|Q51484}}||{{wikidata|title|linked|Q51484}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1423||[[:wikidata:Q51485|Q51485]]||{{wikidata|label|linked|Q51485}}||{{wikidata|title|linked|Q51485}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1424||[[:wikidata:Q51486|Q51486]]||{{wikidata|label|linked|Q51486}}||{{wikidata|title|linked|Q51486}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1425||[[:wikidata:Q51487|Q51487]]||{{wikidata|label|linked|Q51487}}||{{wikidata|title|linked|Q51487}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1426||[[:wikidata:Q51493|Q51493]]||{{wikidata|label|linked|Q51493}}||{{wikidata|title|linked|Q51493}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1427||[[:wikidata:Q51494|Q51494]]||{{wikidata|label|linked|Q51494}}||{{wikidata|title|linked|Q51494}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1428||[[:wikidata:Q51496|Q51496]]||{{wikidata|label|linked|Q51496}}||{{wikidata|title|linked|Q51496}}||Nueva Vizcaya||Bayan |- |1429||[[:wikidata:Q49354|Q49354]]||{{wikidata|label|linked|Q49354}}||{{wikidata|title|linked|Q49354}}||Isabela||Bayan |- |1430||[[:wikidata:Q49357|Q49357]]||{{wikidata|label|linked|Q49357}}||{{wikidata|title|linked|Q49357}}||Isabela||Bayan |- |1431||[[:wikidata:Q49358|Q49358]]||{{wikidata|label|linked|Q49358}}||{{wikidata|title|linked|Q49358}}||Isabela||Bayan |- |1432||[[:wikidata:Q49359|Q49359]]||{{wikidata|label|linked|Q49359}}||{{wikidata|title|linked|Q49359}}||Isabela||Bayan |- |1433||[[:wikidata:Q49360|Q49360]]||{{wikidata|label|linked|Q49360}}||{{wikidata|title|linked|Q49360}}||Isabela||Bayan |- |1434||[[:wikidata:Q49361|Q49361]]||{{wikidata|label|linked|Q49361}}||{{wikidata|title|linked|Q49361}}||Isabela||Bayan |- |1435||[[:wikidata:Q49362|Q49362]]||{{wikidata|label|linked|Q49362}}||{{wikidata|title|linked|Q49362}}||Isabela||Bayan |- |1436||[[:wikidata:Q50178|Q50178]]||{{wikidata|label|linked|Q50178}}||{{wikidata|title|linked|Q50178}}||Isabela||Lungsod |- |1437||[[:wikidata:Q49363|Q49363]]||{{wikidata|label|linked|Q49363}}||{{wikidata|title|linked|Q49363}}||Isabela||Bayan |- |1438||[[:wikidata:Q49365|Q49365]]||{{wikidata|label|linked|Q49365}}||{{wikidata|title|linked|Q49365}}||Isabela||Bayan |- |1439||[[:wikidata:Q49366|Q49366]]||{{wikidata|label|linked|Q49366}}||{{wikidata|title|linked|Q49366}}||Isabela||Bayan |- |1440||[[:wikidata:Q49368|Q49368]]||{{wikidata|label|linked|Q49368}}||{{wikidata|title|linked|Q49368}}||Isabela||Bayan |- |1441||[[:wikidata:Q49369|Q49369]]||{{wikidata|label|linked|Q49369}}||{{wikidata|title|linked|Q49369}}||Isabela||Bayan |- |1442||[[:wikidata:Q49370|Q49370]]||{{wikidata|label|linked|Q49370}}||{{wikidata|title|linked|Q49370}}||Isabela||Bayan |- |1443||[[:wikidata:Q50179|Q50179]]||{{wikidata|label|linked|Q50179}}||{{wikidata|title|linked|Q50179}}||Isabela||Lungsod |- |1444||[[:wikidata:Q49372|Q49372]]||{{wikidata|label|linked|Q49372}}||{{wikidata|title|linked|Q49372}}||Isabela||Bayan |- |1445||[[:wikidata:Q49375|Q49375]]||{{wikidata|label|linked|Q49375}}||{{wikidata|title|linked|Q49375}}||Isabela||Bayan |- |1446||[[:wikidata:Q49434|Q49434]]||{{wikidata|label|linked|Q49434}}||{{wikidata|title|linked|Q49434}}||Isabela||Bayan |- |1447||[[:wikidata:Q49435|Q49435]]||{{wikidata|label|linked|Q49435}}||{{wikidata|title|linked|Q49435}}||Isabela||Bayan |- |1448||[[:wikidata:Q50066|Q50066]]||{{wikidata|label|linked|Q50066}}||{{wikidata|title|linked|Q50066}}||Isabela||Bayan |- |1449||[[:wikidata:Q50102|Q50102]]||{{wikidata|label|linked|Q50102}}||{{wikidata|title|linked|Q50102}}||Isabela||Bayan |- |1450||[[:wikidata:Q50145|Q50145]]||{{wikidata|label|linked|Q50145}}||{{wikidata|title|linked|Q50145}}||Isabela||Bayan |- |1451||[[:wikidata:Q50149|Q50149]]||{{wikidata|label|linked|Q50149}}||{{wikidata|title|linked|Q50149}}||Isabela||Bayan |- |1452||[[:wikidata:Q50152|Q50152]]||{{wikidata|label|linked|Q50152}}||{{wikidata|title|linked|Q50152}}||Isabela||Bayan |- |1453||[[:wikidata:Q50153|Q50153]]||{{wikidata|label|linked|Q50153}}||{{wikidata|title|linked|Q50153}}||Isabela||Bayan |- |1454||[[:wikidata:Q50154|Q50154]]||{{wikidata|label|linked|Q50154}}||{{wikidata|title|linked|Q50154}}||Isabela||Bayan |- |1455||[[:wikidata:Q50158|Q50158]]||{{wikidata|label|linked|Q50158}}||{{wikidata|title|linked|Q50158}}||Isabela||Bayan |- |1456||[[:wikidata:Q50160|Q50160]]||{{wikidata|label|linked|Q50160}}||{{wikidata|title|linked|Q50160}}||Isabela||Bayan |- |1457||[[:wikidata:Q50163|Q50163]]||{{wikidata|label|linked|Q50163}}||{{wikidata|title|linked|Q50163}}||Isabela||Bayan |- |1458||[[:wikidata:Q50164|Q50164]]||{{wikidata|label|linked|Q50164}}||{{wikidata|title|linked|Q50164}}||Isabela||Bayan |- |1459||[[:wikidata:Q50167|Q50167]]||{{wikidata|label|linked|Q50167}}||{{wikidata|title|linked|Q50167}}||Isabela||Bayan |- |1460||[[:wikidata:Q50171|Q50171]]||{{wikidata|label|linked|Q50171}}||{{wikidata|title|linked|Q50171}}||Isabela||Bayan |- |1461||[[:wikidata:Q50174|Q50174]]||{{wikidata|label|linked|Q50174}}||{{wikidata|title|linked|Q50174}}||Isabela||Bayan |- |1462||[[:wikidata:Q50175|Q50175]]||{{wikidata|label|linked|Q50175}}||{{wikidata|title|linked|Q50175}}||Isabela||Bayan |- |1463||[[:wikidata:Q50180|Q50180]]||{{wikidata|label|linked|Q50180}}||{{wikidata|title|linked|Q50180}}||Isabela||Lungsod |- |1464||[[:wikidata:Q50176|Q50176]]||{{wikidata|label|linked|Q50176}}||{{wikidata|title|linked|Q50176}}||Isabela||Bayan |- |1465||[[:wikidata:Q50177|Q50177]]||{{wikidata|label|linked|Q50177}}||{{wikidata|title|linked|Q50177}}||Isabela||Bayan |- |1466||[[:wikidata:Q43500|Q43500]]||{{wikidata|label|linked|Q43500}}||{{wikidata|title|linked|Q43500}}||Cagayan||Bayan |- |1467||[[:wikidata:Q43503|Q43503]]||{{wikidata|label|linked|Q43503}}||{{wikidata|title|linked|Q43503}}||Cagayan||Bayan |- |1468||[[:wikidata:Q43508|Q43508]]||{{wikidata|label|linked|Q43508}}||{{wikidata|title|linked|Q43508}}||Cagayan||Bayan |- |1469||[[:wikidata:Q43515|Q43515]]||{{wikidata|label|linked|Q43515}}||{{wikidata|title|linked|Q43515}}||Cagayan||Bayan |- |1470||[[:wikidata:Q43517|Q43517]]||{{wikidata|label|linked|Q43517}}||{{wikidata|title|linked|Q43517}}||Cagayan||Bayan |- |1471||[[:wikidata:Q43520|Q43520]]||{{wikidata|label|linked|Q43520}}||{{wikidata|title|linked|Q43520}}||Cagayan||Bayan |- |1472||[[:wikidata:Q49058|Q49058]]||{{wikidata|label|linked|Q49058}}||{{wikidata|title|linked|Q49058}}||Cagayan||Bayan |- |1473||[[:wikidata:Q49059|Q49059]]||{{wikidata|label|linked|Q49059}}||{{wikidata|title|linked|Q49059}}||Cagayan||Bayan |- |1474||[[:wikidata:Q49062|Q49062]]||{{wikidata|label|linked|Q49062}}||{{wikidata|title|linked|Q49062}}||Cagayan||Bayan |- |1475||[[:wikidata:Q49313|Q49313]]||{{wikidata|label|linked|Q49313}}||{{wikidata|title|linked|Q49313}}||Cagayan||Bayan |- |1476||[[:wikidata:Q49314|Q49314]]||{{wikidata|label|linked|Q49314}}||{{wikidata|title|linked|Q49314}}||Cagayan||Bayan |- |1477||[[:wikidata:Q49315|Q49315]]||{{wikidata|label|linked|Q49315}}||{{wikidata|title|linked|Q49315}}||Cagayan||Bayan |- |1478||[[:wikidata:Q49316|Q49316]]||{{wikidata|label|linked|Q49316}}||{{wikidata|title|linked|Q49316}}||Cagayan||Bayan |- |1479||[[:wikidata:Q49317|Q49317]]||{{wikidata|label|linked|Q49317}}||{{wikidata|title|linked|Q49317}}||Cagayan||Bayan |- |1480||[[:wikidata:Q49318|Q49318]]||{{wikidata|label|linked|Q49318}}||{{wikidata|title|linked|Q49318}}||Cagayan||Bayan |- |1481||[[:wikidata:Q49320|Q49320]]||{{wikidata|label|linked|Q49320}}||{{wikidata|title|linked|Q49320}}||Cagayan||Bayan |- |1482||[[:wikidata:Q49321|Q49321]]||{{wikidata|label|linked|Q49321}}||{{wikidata|title|linked|Q49321}}||Cagayan||Bayan |- |1483||[[:wikidata:Q49324|Q49324]]||{{wikidata|label|linked|Q49324}}||{{wikidata|title|linked|Q49324}}||Cagayan||Bayan |- |1484||[[:wikidata:Q49327|Q49327]]||{{wikidata|label|linked|Q49327}}||{{wikidata|title|linked|Q49327}}||Cagayan||Bayan |- |1485||[[:wikidata:Q49331|Q49331]]||{{wikidata|label|linked|Q49331}}||{{wikidata|title|linked|Q49331}}||Cagayan||Bayan |- |1486||[[:wikidata:Q49333|Q49333]]||{{wikidata|label|linked|Q49333}}||{{wikidata|title|linked|Q49333}}||Cagayan||Bayan |- |1487||[[:wikidata:Q49336|Q49336]]||{{wikidata|label|linked|Q49336}}||{{wikidata|title|linked|Q49336}}||Cagayan||Bayan |- |1488||[[:wikidata:Q49337|Q49337]]||{{wikidata|label|linked|Q49337}}||{{wikidata|title|linked|Q49337}}||Cagayan||Bayan |- |1489||[[:wikidata:Q49339|Q49339]]||{{wikidata|label|linked|Q49339}}||{{wikidata|title|linked|Q49339}}||Cagayan||Bayan |- |1490||[[:wikidata:Q49342|Q49342]]||{{wikidata|label|linked|Q49342}}||{{wikidata|title|linked|Q49342}}||Cagayan||Bayan |- |1491||[[:wikidata:Q49346|Q49346]]||{{wikidata|label|linked|Q49346}}||{{wikidata|title|linked|Q49346}}||Cagayan||Bayan |- |1492||[[:wikidata:Q49348|Q49348]]||{{wikidata|label|linked|Q49348}}||{{wikidata|title|linked|Q49348}}||Cagayan||Bayan |- |1493||[[:wikidata:Q49350|Q49350]]||{{wikidata|label|linked|Q49350}}||{{wikidata|title|linked|Q49350}}||Cagayan||Bayan |- |1494||[[:wikidata:Q2200|Q2200]]||{{wikidata|label|linked|Q2200}}||{{wikidata|title|linked|Q2200}}||Cagayan||Lungsod |- |1495||[[:wikidata:Q43180|Q43180]]||{{wikidata|label|linked|Q43180}}||{{wikidata|title|linked|Q43180}}||Batanes||Bayan |- |1496||[[:wikidata:Q43451|Q43451]]||{{wikidata|label|linked|Q43451}}||{{wikidata|title|linked|Q43451}}||Batanes||Bayan |- |1497||[[:wikidata:Q43454|Q43454]]||{{wikidata|label|linked|Q43454}}||{{wikidata|title|linked|Q43454}}||Batanes||Bayan |- |1498||[[:wikidata:Q43458|Q43458]]||{{wikidata|label|linked|Q43458}}||{{wikidata|title|linked|Q43458}}||Batanes||Bayan |- |1499||[[:wikidata:Q43460|Q43460]]||{{wikidata|label|linked|Q43460}}||{{wikidata|title|linked|Q43460}}||Batanes||Bayan |- |1500||[[:wikidata:Q43469|Q43469]]||{{wikidata|label|linked|Q43469}}||{{wikidata|title|linked|Q43469}}||Batanes||Bayan |- |1501||[[:wikidata:Q41668|Q41668]]||{{wikidata|label|linked|Q41668}}||{{wikidata|title|linked|Q41668}}||Pangasinan||Bayan |- |1502||[[:wikidata:Q41686|Q41686]]||{{wikidata|label|linked|Q41686}}||{{wikidata|title|linked|Q41686}}||Pangasinan||Bayan |- |1503||[[:wikidata:Q43162|Q43162]]||{{wikidata|label|linked|Q43162}}||{{wikidata|title|linked|Q43162}}||Pangasinan||Bayan |- |1504||[[:wikidata:Q41704|Q41704]]||{{wikidata|label|linked|Q41704}}||{{wikidata|title|linked|Q41704}}||Pangasinan||Bayan |- |1505||[[:wikidata:Q41713|Q41713]]||{{wikidata|label|linked|Q41713}}||{{wikidata|title|linked|Q41713}}||Pangasinan||Bayan |- |1506||[[:wikidata:Q41721|Q41721]]||{{wikidata|label|linked|Q41721}}||{{wikidata|title|linked|Q41721}}||Pangasinan||Bayan |- |1507||[[:wikidata:Q41725|Q41725]]||{{wikidata|label|linked|Q41725}}||{{wikidata|title|linked|Q41725}}||Pangasinan||Bayan |- |1508||[[:wikidata:Q41732|Q41732]]||{{wikidata|label|linked|Q41732}}||{{wikidata|title|linked|Q41732}}||Pangasinan||Bayan |- |1509||[[:wikidata:Q41737|Q41737]]||{{wikidata|label|linked|Q41737}}||{{wikidata|title|linked|Q41737}}||Pangasinan||Bayan |- |1510||[[:wikidata:Q41757|Q41757]]||{{wikidata|label|linked|Q41757}}||{{wikidata|title|linked|Q41757}}||Pangasinan||Bayan |- |1511||[[:wikidata:Q41762|Q41762]]||{{wikidata|label|linked|Q41762}}||{{wikidata|title|linked|Q41762}}||Pangasinan||Bayan |- |1512||[[:wikidata:Q41771|Q41771]]||{{wikidata|label|linked|Q41771}}||{{wikidata|title|linked|Q41771}}||Pangasinan||Bayan |- |1513||[[:wikidata:Q41779|Q41779]]||{{wikidata|label|linked|Q41779}}||{{wikidata|title|linked|Q41779}}||Pangasinan||Bayan |- |1514||[[:wikidata:Q41807|Q41807]]||{{wikidata|label|linked|Q41807}}||{{wikidata|title|linked|Q41807}}||Pangasinan||Bayan |- |1515||[[:wikidata:Q41826|Q41826]]||{{wikidata|label|linked|Q41826}}||{{wikidata|title|linked|Q41826}}||Pangasinan||Bayan |- |1516||[[:wikidata:Q41850|Q41850]]||{{wikidata|label|linked|Q41850}}||{{wikidata|title|linked|Q41850}}||Pangasinan||Bayan |- |1517||[[:wikidata:Q41855|Q41855]]||{{wikidata|label|linked|Q41855}}||{{wikidata|title|linked|Q41855}}||Pangasinan||Bayan |- |1518||[[:wikidata:Q875070|Q875070]]||{{wikidata|label|linked|Q875070}}||{{wikidata|title|linked|Q875070}}||Pangasinan||Lungsod |- |1519||[[:wikidata:Q41917|Q41917]]||{{wikidata|label|linked|Q41917}}||{{wikidata|title|linked|Q41917}}||Pangasinan||Bayan |- |1520||[[:wikidata:Q41922|Q41922]]||{{wikidata|label|linked|Q41922}}||{{wikidata|title|linked|Q41922}}||Pangasinan||Bayan |- |1521||[[:wikidata:Q41942|Q41942]]||{{wikidata|label|linked|Q41942}}||{{wikidata|title|linked|Q41942}}||Pangasinan||Bayan |- |1522||[[:wikidata:Q41965|Q41965]]||{{wikidata|label|linked|Q41965}}||{{wikidata|title|linked|Q41965}}||Pangasinan||Bayan |- |1523||[[:wikidata:Q41978|Q41978]]||{{wikidata|label|linked|Q41978}}||{{wikidata|title|linked|Q41978}}||Pangasinan||Bayan |- |1524||[[:wikidata:Q41982|Q41982]]||{{wikidata|label|linked|Q41982}}||{{wikidata|title|linked|Q41982}}||Pangasinan||Bayan |- |1525||[[:wikidata:Q41985|Q41985]]||{{wikidata|label|linked|Q41985}}||{{wikidata|title|linked|Q41985}}||Pangasinan||Bayan |- |1526||[[:wikidata:Q1020685|Q1020685]]||{{wikidata|label|linked|Q1020685}}||{{wikidata|title|linked|Q1020685}}||Pangasinan||Bayan |- |1527||[[:wikidata:Q41996|Q41996]]||{{wikidata|label|linked|Q41996}}||{{wikidata|title|linked|Q41996}}||Pangasinan||Bayan |- |1528||[[:wikidata:Q42001|Q42001]]||{{wikidata|label|linked|Q42001}}||{{wikidata|title|linked|Q42001}}||Pangasinan||Bayan |- |1529||[[:wikidata:Q42006|Q42006]]||{{wikidata|label|linked|Q42006}}||{{wikidata|title|linked|Q42006}}||Pangasinan||Bayan |- |1530||[[:wikidata:Q42011|Q42011]]||{{wikidata|label|linked|Q42011}}||{{wikidata|title|linked|Q42011}}||Pangasinan||Bayan |- |1531||[[:wikidata:Q42017|Q42017]]||{{wikidata|label|linked|Q42017}}||{{wikidata|title|linked|Q42017}}||Pangasinan||Bayan |- |1532||[[:wikidata:Q42024|Q42024]]||{{wikidata|label|linked|Q42024}}||{{wikidata|title|linked|Q42024}}||Pangasinan||Bayan |- |1533||[[:wikidata:Q43165|Q43165]]||{{wikidata|label|linked|Q43165}}||{{wikidata|title|linked|Q43165}}||Pangasinan||Lungsod |- |1534||[[:wikidata:Q42031|Q42031]]||{{wikidata|label|linked|Q42031}}||{{wikidata|title|linked|Q42031}}||Pangasinan||Bayan |- |1535||[[:wikidata:Q42036|Q42036]]||{{wikidata|label|linked|Q42036}}||{{wikidata|title|linked|Q42036}}||Pangasinan||Bayan |- |1536||[[:wikidata:Q42039|Q42039]]||{{wikidata|label|linked|Q42039}}||{{wikidata|title|linked|Q42039}}||Pangasinan||Bayan |- |1537||[[:wikidata:Q42043|Q42043]]||{{wikidata|label|linked|Q42043}}||{{wikidata|title|linked|Q42043}}||Pangasinan||Bayan |- |1538||[[:wikidata:Q42044|Q42044]]||{{wikidata|label|linked|Q42044}}||{{wikidata|title|linked|Q42044}}||Pangasinan||Bayan |- |1539||[[:wikidata:Q122401|Q122401]]||{{wikidata|label|linked|Q122401}}||{{wikidata|title|linked|Q122401}}||Pangasinan||Bayan |- |1540||[[:wikidata:Q42055|Q42055]]||{{wikidata|label|linked|Q42055}}||{{wikidata|title|linked|Q42055}}||Pangasinan||Bayan |- |1541||[[:wikidata:Q43140|Q43140]]||{{wikidata|label|linked|Q43140}}||{{wikidata|title|linked|Q43140}}||Pangasinan||Bayan |- |1542||[[:wikidata:Q43143|Q43143]]||{{wikidata|label|linked|Q43143}}||{{wikidata|title|linked|Q43143}}||Pangasinan||Bayan |- |1543||[[:wikidata:Q43145|Q43145]]||{{wikidata|label|linked|Q43145}}||{{wikidata|title|linked|Q43145}}||Pangasinan||Bayan |- |1544||[[:wikidata:Q43148|Q43148]]||{{wikidata|label|linked|Q43148}}||{{wikidata|title|linked|Q43148}}||Pangasinan||Bayan |- |1545||[[:wikidata:Q43152|Q43152]]||{{wikidata|label|linked|Q43152}}||{{wikidata|title|linked|Q43152}}||Pangasinan||Bayan |- |1546||[[:wikidata:Q43154|Q43154]]||{{wikidata|label|linked|Q43154}}||{{wikidata|title|linked|Q43154}}||Pangasinan||Bayan |- |1547||[[:wikidata:Q43168|Q43168]]||{{wikidata|label|linked|Q43168}}||{{wikidata|title|linked|Q43168}}||Pangasinan||Lungsod |- |1548||[[:wikidata:Q43157|Q43157]]||{{wikidata|label|linked|Q43157}}||{{wikidata|title|linked|Q43157}}||Pangasinan||Bayan |- |1549||[[:wikidata:Q40168|Q40168]]||{{wikidata|label|linked|Q40168}}||{{wikidata|title|linked|Q40168}}||La Union||Bayan |- |1550||[[:wikidata:Q40239|Q40239]]||{{wikidata|label|linked|Q40239}}||{{wikidata|title|linked|Q40239}}||La Union||Bayan |- |1551||[[:wikidata:Q40259|Q40259]]||{{wikidata|label|linked|Q40259}}||{{wikidata|title|linked|Q40259}}||La Union||Bayan |- |1552||[[:wikidata:Q40275|Q40275]]||{{wikidata|label|linked|Q40275}}||{{wikidata|title|linked|Q40275}}||La Union||Bayan |- |1553||[[:wikidata:Q40282|Q40282]]||{{wikidata|label|linked|Q40282}}||{{wikidata|title|linked|Q40282}}||La Union||Bayan |- |1554||[[:wikidata:Q40298|Q40298]]||{{wikidata|label|linked|Q40298}}||{{wikidata|title|linked|Q40298}}||La Union||Bayan |- |1555||[[:wikidata:Q40313|Q40313]]||{{wikidata|label|linked|Q40313}}||{{wikidata|title|linked|Q40313}}||La Union||Bayan |- |1556||[[:wikidata:Q40372|Q40372]]||{{wikidata|label|linked|Q40372}}||{{wikidata|title|linked|Q40372}}||La Union||Bayan |- |1557||[[:wikidata:Q40393|Q40393]]||{{wikidata|label|linked|Q40393}}||{{wikidata|title|linked|Q40393}}||La Union||Bayan |- |1558||[[:wikidata:Q40419|Q40419]]||{{wikidata|label|linked|Q40419}}||{{wikidata|title|linked|Q40419}}||La Union||Bayan |- |1559||[[:wikidata:Q40450|Q40450]]||{{wikidata|label|linked|Q40450}}||{{wikidata|title|linked|Q40450}}||La Union||Bayan |- |1560||[[:wikidata:Q40466|Q40466]]||{{wikidata|label|linked|Q40466}}||{{wikidata|title|linked|Q40466}}||La Union||Bayan |- |1561||[[:wikidata:Q40486|Q40486]]||{{wikidata|label|linked|Q40486}}||{{wikidata|title|linked|Q40486}}||La Union||Bayan |- |1562||[[:wikidata:Q40584|Q40584]]||{{wikidata|label|linked|Q40584}}||{{wikidata|title|linked|Q40584}}||La Union||Lungsod |- |1563||[[:wikidata:Q40500|Q40500]]||{{wikidata|label|linked|Q40500}}||{{wikidata|title|linked|Q40500}}||La Union||Bayan |- |1564||[[:wikidata:Q40517|Q40517]]||{{wikidata|label|linked|Q40517}}||{{wikidata|title|linked|Q40517}}||La Union||Bayan |- |1565||[[:wikidata:Q40521|Q40521]]||{{wikidata|label|linked|Q40521}}||{{wikidata|title|linked|Q40521}}||La Union||Bayan |- |1566||[[:wikidata:Q40536|Q40536]]||{{wikidata|label|linked|Q40536}}||{{wikidata|title|linked|Q40536}}||La Union||Bayan |- |1567||[[:wikidata:Q40557|Q40557]]||{{wikidata|label|linked|Q40557}}||{{wikidata|title|linked|Q40557}}||La Union||Bayan |- |1568||[[:wikidata:Q40562|Q40562]]||{{wikidata|label|linked|Q40562}}||{{wikidata|title|linked|Q40562}}||La Union||Bayan |- |1569||[[:wikidata:Q12813|Q12813]]||{{wikidata|label|linked|Q12813}}||{{wikidata|title|linked|Q12813}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1570||[[:wikidata:Q12818|Q12818]]||{{wikidata|label|linked|Q12818}}||{{wikidata|title|linked|Q12818}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1571||[[:wikidata:Q12825|Q12825]]||{{wikidata|label|linked|Q12825}}||{{wikidata|title|linked|Q12825}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1572||[[:wikidata:Q12828|Q12828]]||{{wikidata|label|linked|Q12828}}||{{wikidata|title|linked|Q12828}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1573||[[:wikidata:Q12832|Q12832]]||{{wikidata|label|linked|Q12832}}||{{wikidata|title|linked|Q12832}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1574||[[:wikidata:Q205956|Q205956]]||{{wikidata|label|linked|Q205956}}||{{wikidata|title|linked|Q205956}}||Ilocos Sur||Lungsod |- |1575||[[:wikidata:Q12834|Q12834]]||{{wikidata|label|linked|Q12834}}||{{wikidata|title|linked|Q12834}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1576||[[:wikidata:Q12835|Q12835]]||{{wikidata|label|linked|Q12835}}||{{wikidata|title|linked|Q12835}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1577||[[:wikidata:Q12838|Q12838]]||{{wikidata|label|linked|Q12838}}||{{wikidata|title|linked|Q12838}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1578||[[:wikidata:Q12840|Q12840]]||{{wikidata|label|linked|Q12840}}||{{wikidata|title|linked|Q12840}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1579||[[:wikidata:Q12843|Q12843]]||{{wikidata|label|linked|Q12843}}||{{wikidata|title|linked|Q12843}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1580||[[:wikidata:Q12845|Q12845]]||{{wikidata|label|linked|Q12845}}||{{wikidata|title|linked|Q12845}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1581||[[:wikidata:Q12848|Q12848]]||{{wikidata|label|linked|Q12848}}||{{wikidata|title|linked|Q12848}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1582||[[:wikidata:Q12850|Q12850]]||{{wikidata|label|linked|Q12850}}||{{wikidata|title|linked|Q12850}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1583||[[:wikidata:Q12853|Q12853]]||{{wikidata|label|linked|Q12853}}||{{wikidata|title|linked|Q12853}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1584||[[:wikidata:Q12856|Q12856]]||{{wikidata|label|linked|Q12856}}||{{wikidata|title|linked|Q12856}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1585||[[:wikidata:Q12859|Q12859]]||{{wikidata|label|linked|Q12859}}||{{wikidata|title|linked|Q12859}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1586||[[:wikidata:Q12863|Q12863]]||{{wikidata|label|linked|Q12863}}||{{wikidata|title|linked|Q12863}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1587||[[:wikidata:Q12864|Q12864]]||{{wikidata|label|linked|Q12864}}||{{wikidata|title|linked|Q12864}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1588||[[:wikidata:Q12867|Q12867]]||{{wikidata|label|linked|Q12867}}||{{wikidata|title|linked|Q12867}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1589||[[:wikidata:Q12868|Q12868]]||{{wikidata|label|linked|Q12868}}||{{wikidata|title|linked|Q12868}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1590||[[:wikidata:Q12873|Q12873]]||{{wikidata|label|linked|Q12873}}||{{wikidata|title|linked|Q12873}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1591||[[:wikidata:Q12875|Q12875]]||{{wikidata|label|linked|Q12875}}||{{wikidata|title|linked|Q12875}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1592||[[:wikidata:Q12880|Q12880]]||{{wikidata|label|linked|Q12880}}||{{wikidata|title|linked|Q12880}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1593||[[:wikidata:Q12882|Q12882]]||{{wikidata|label|linked|Q12882}}||{{wikidata|title|linked|Q12882}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1594||[[:wikidata:Q12692|Q12692]]||{{wikidata|label|linked|Q12692}}||{{wikidata|title|linked|Q12692}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1595||[[:wikidata:Q12884|Q12884]]||{{wikidata|label|linked|Q12884}}||{{wikidata|title|linked|Q12884}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1596||[[:wikidata:Q12885|Q12885]]||{{wikidata|label|linked|Q12885}}||{{wikidata|title|linked|Q12885}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1597||[[:wikidata:Q12888|Q12888]]||{{wikidata|label|linked|Q12888}}||{{wikidata|title|linked|Q12888}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1598||[[:wikidata:Q12891|Q12891]]||{{wikidata|label|linked|Q12891}}||{{wikidata|title|linked|Q12891}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1599||[[:wikidata:Q12893|Q12893]]||{{wikidata|label|linked|Q12893}}||{{wikidata|title|linked|Q12893}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1600||[[:wikidata:Q12894|Q12894]]||{{wikidata|label|linked|Q12894}}||{{wikidata|title|linked|Q12894}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1601||[[:wikidata:Q12895|Q12895]]||{{wikidata|label|linked|Q12895}}||{{wikidata|title|linked|Q12895}}||Ilocos Sur||Bayan |- |1602||[[:wikidata:Q235004|Q235004]]||{{wikidata|label|linked|Q235004}}||{{wikidata|title|linked|Q235004}}||Ilocos Sur||Lungsod |- |1603||[[:wikidata:Q39241|Q39241]]||{{wikidata|label|linked|Q39241}}||{{wikidata|title|linked|Q39241}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1604||[[:wikidata:Q39271|Q39271]]||{{wikidata|label|linked|Q39271}}||{{wikidata|title|linked|Q39271}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1605||[[:wikidata:Q39303|Q39303]]||{{wikidata|label|linked|Q39303}}||{{wikidata|title|linked|Q39303}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1606||[[:wikidata:Q39326|Q39326]]||{{wikidata|label|linked|Q39326}}||{{wikidata|title|linked|Q39326}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1607||[[:wikidata:Q39346|Q39346]]||{{wikidata|label|linked|Q39346}}||{{wikidata|title|linked|Q39346}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1608||[[:wikidata:Q39711|Q39711]]||{{wikidata|label|linked|Q39711}}||{{wikidata|title|linked|Q39711}}||Ilocos Norte||Lungsod |- |1609||[[:wikidata:Q39368|Q39368]]||{{wikidata|label|linked|Q39368}}||{{wikidata|title|linked|Q39368}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1610||[[:wikidata:Q39393|Q39393]]||{{wikidata|label|linked|Q39393}}||{{wikidata|title|linked|Q39393}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1611||[[:wikidata:Q39416|Q39416]]||{{wikidata|label|linked|Q39416}}||{{wikidata|title|linked|Q39416}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1612||[[:wikidata:Q39429|Q39429]]||{{wikidata|label|linked|Q39429}}||{{wikidata|title|linked|Q39429}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1613||[[:wikidata:Q39511|Q39511]]||{{wikidata|label|linked|Q39511}}||{{wikidata|title|linked|Q39511}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1614||[[:wikidata:Q39738|Q39738]]||{{wikidata|label|linked|Q39738}}||{{wikidata|title|linked|Q39738}}||Ilocos Norte||Lungsod |- |1615||[[:wikidata:Q39523|Q39523]]||{{wikidata|label|linked|Q39523}}||{{wikidata|title|linked|Q39523}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1616||[[:wikidata:Q39540|Q39540]]||{{wikidata|label|linked|Q39540}}||{{wikidata|title|linked|Q39540}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1617||[[:wikidata:Q39559|Q39559]]||{{wikidata|label|linked|Q39559}}||{{wikidata|title|linked|Q39559}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1618||[[:wikidata:Q39573|Q39573]]||{{wikidata|label|linked|Q39573}}||{{wikidata|title|linked|Q39573}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1619||[[:wikidata:Q39591|Q39591]]||{{wikidata|label|linked|Q39591}}||{{wikidata|title|linked|Q39591}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1620||[[:wikidata:Q39616|Q39616]]||{{wikidata|label|linked|Q39616}}||{{wikidata|title|linked|Q39616}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1621||[[:wikidata:Q39629|Q39629]]||{{wikidata|label|linked|Q39629}}||{{wikidata|title|linked|Q39629}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1622||[[:wikidata:Q39653|Q39653]]||{{wikidata|label|linked|Q39653}}||{{wikidata|title|linked|Q39653}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1623||[[:wikidata:Q39673|Q39673]]||{{wikidata|label|linked|Q39673}}||{{wikidata|title|linked|Q39673}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1624||[[:wikidata:Q39677|Q39677]]||{{wikidata|label|linked|Q39677}}||{{wikidata|title|linked|Q39677}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1625||[[:wikidata:Q39694|Q39694]]||{{wikidata|label|linked|Q39694}}||{{wikidata|title|linked|Q39694}}||Ilocos Norte||Bayan |- |1626||[[:wikidata:Q1478|Q1478]]||{{wikidata|label|linked|Q1478}}||{{wikidata|title|linked|Q1478}}||Metro Manila||Lungsod |- |1627||[[:wikidata:Q8854|Q8854]]||{{wikidata|label|linked|Q8854}}||{{wikidata|title|linked|Q8854}}||Metro Manila||Lungsod |- |1628||[[:wikidata:Q1508|Q1508]]||{{wikidata|label|linked|Q1508}}||{{wikidata|title|linked|Q1508}}||Metro Manila||Lungsod |- |1629||[[:wikidata:Q8861|Q8861]]||{{wikidata|label|linked|Q8861}}||{{wikidata|title|linked|Q8861}}||Metro Manila||Lungsod |- |1630||[[:wikidata:Q9085|Q9085]]||{{wikidata|label|linked|Q9085}}||{{wikidata|title|linked|Q9085}}||Metro Manila||Lungsod |- |1631||[[:wikidata:Q1461|Q1461]]||{{wikidata|label|linked|Q1461}}||{{wikidata|title|linked|Q1461}}||Metro Manila||Lungsod |- |1632||[[:wikidata:Q17175|Q17175]]||{{wikidata|label|linked|Q17175}}||{{wikidata|title|linked|Q17175}}||Metro Manila||Lungsod |- |1633||[[:wikidata:Q17176|Q17176]]||{{wikidata|label|linked|Q17176}}||{{wikidata|title|linked|Q17176}}||Metro Manila||Lungsod |- |1634||[[:wikidata:Q17179|Q17179]]||{{wikidata|label|linked|Q17179}}||{{wikidata|title|linked|Q17179}}||Metro Manila||Lungsod |- |1635||[[:wikidata:Q17182|Q17182]]||{{wikidata|label|linked|Q17182}}||{{wikidata|title|linked|Q17182}}||Metro Manila||Lungsod |- |1636||[[:wikidata:Q17189|Q17189]]||{{wikidata|label|linked|Q17189}}||{{wikidata|title|linked|Q17189}}||Metro Manila||Lungsod |- |1637||[[:wikidata:Q1624|Q1624]]||{{wikidata|label|linked|Q1624}}||{{wikidata|title|linked|Q1624}}||Metro Manila||Lungsod |- |1638||[[:wikidata:Q1017325|Q1017325]]||{{wikidata|label|linked|Q1017325}}||{{wikidata|title|linked|Q1017325}}||Metro Manila||Bayan |- |1639||[[:wikidata:Q1475|Q1475]]||{{wikidata|label|linked|Q1475}}||{{wikidata|title|linked|Q1475}}||Metro Manila||Lungsod |- |1640||[[:wikidata:Q749283|Q749283]]||{{wikidata|label|linked|Q749283}}||{{wikidata|title|linked|Q749283}}||Metro Manila||Lungsod |- |1641||[[:wikidata:Q1643|Q1643]]||{{wikidata|label|linked|Q1643}}||{{wikidata|title|linked|Q1643}}||Metro Manila||Lungsod |- |1642||[[:wikidata:Q1623|Q1623]]||{{wikidata|label|linked|Q1623}}||{{wikidata|title|linked|Q1623}}||Metro Manila||Lungsod |} c8s79air3mmblp69nr8aps98irwv9n6 0 299684 2205448 2172849 2026-04-30T11:00:29Z Ivan P. Clarin 84769 2205448 wikitext text/x-wiki {{For|Kapatid na Aktor|Ruru Madrid}} {{Infobox person | name = Rere Madrid | birth_name = Athenah Merrique Madrid | birth_date = {{birth date and age|2001|3|6}} | birth_place = [[Makati]], [[Pilipinas]] | nationality = [[Pilipino]], [[Espanyol]] | known_for = Rere | occupation = [[Aktres]], [[modelo]] | years_active = 2019–kasalukuyan | family = [[Ruru Madrid]] (kapatid) | height = {{height|m=1.77}} | agent =[[GMA Artist Center]] (2019-kasalukuyan) | website = {{Instagram|athenahmadrid}} }} Si '''Athenah Merrique Madrid''' na mas kilala bilang '''Rere Madrid''' (ipinanganak noong Marso 6, 2001), ay isang [[aktres]] at [[modelo]] na kapatid ni [[Ruru Madrid]]. Isa sya sa mga kalahok ng [[StarStruck (season 7)|StarStruck 7 Avenger]]. Nakuha nya ang ika-11 puwesto rito.<ref>{{cite web |title=EXCLUSIVE: Bakit itinago ni Rere Madrid sa kanyang Kuya Ruru Madrid na sumali siya sa 'StarStruck?' |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/tv/starstruck/52085/exclusive-bakit-itinago-ni-rere-madrid-sa-kanyang-kuya-ruru-madrid-na-sumali-siya-sa-starstruck/story |website=GMA Network}}</ref> Kasalukuyan nyang boyfriend si Kai Sotto na niligawan sya mula pa noong May 2024.<ref>{{cite web |title=Rere Madrid and Kai Sotto melt hearts with romantic photo dump |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/celebritylife/news/22186/rere-madrid-and-kai-sotto-melt-hearts-with-romantic-photo-dump/photo/302660/dinner-dates |website=GMA Network |access-date=9 Abril 2025}}</ref> ==Pilmograpiya== ===Telebisyon=== {| class = "wikitable" style = "font-size: 100%;" |- ! Taon !! Pamagat !! Ginampanan !! Himpilan |- | rowspan="3"| 2020 || ''[[Maynila (teleserye)|Maynila: Ayuda One]]'' || Magie Lacsamana || rowspan="8"| [[GMA Network]] |- | ''[[Daig Kayo ng Lola Ko]]'' || White Witch Warrior |- | ''[[Magpakailanman|Magpakailanman#: Tanging ina ng lahat: The Amelia Calma Story]]'' || Angie |- | rowspan="4"| 2019 || Sarap Di ba? || Kanyang sarili |- | ''[[Studio 7]]'' || Kanyang sarili/performer |- | ''[[StarStruck (season 7)]]'' || rowspan="2"| Kanyang sarili |- | ''[[The Boobay and Tekla Show]]'' |- | 2026 || ''[[Encantadia Chronicles: Sang'gre]]'' || Cami Salvador |} ==Tingnan din== * [[Faith Da Silva]] * [[Jay Arcilla]] * [[Jerick Dolormente]] * [[Kelvin Miranda]] * [[Pam Prinster]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Talababa== * {{IMDb name|10785756}} {{usbong|Artista|Pilipinas}} {{DEFAULTSORT:Madrid, Rere}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 2001]] [[Kategorya:Mga Pilipino]] [[Kategorya:Mga batang artista mula sa Pilipinas]] gjtsf7j09sgud3f9xtv4g7lx2n9j4ro 0 300522 2205456 2148432 2026-04-30T11:35:17Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205456 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist|name=Michael Stipe|image=Michael Stipe of REM photographed by Kris Krug.jpg|caption=Si Stipe na gumaganap sa [[South by Southwest]] noong 2008|alt=A close-up of Stipe holding a microphone|background=solo_singer|birth_name=John Michael Stipe|birth_date={{birth date and age|1960|01|04}}|birth_place=[[Decatur, Georgia]], U.S.|genre={{hlist|[[Alternative&nbsp;rock]]|[[folk rock]]<ref>[http://www.mtv.com/news/518931/stipe-carrey-duet-on-rem-penned-soundtrack/ Stipe, Carrey Duet On R.E.M. - Penned Soundtrack]<br>[[MTV]].com<br>Retrieved 20 June 2016</ref>|[[college&nbsp;rock]]|[[jangle&nbsp;pop]]}}|instruments=Vocals|occupation={{hlist|Singer|songwriter|musician|producer|visual artist|director}}|years_active=1980–kasalukuyan|associated_acts=[[R.E.M.]]}} Si '''John Michael Stipe''' (ipinanganak noong 4 Enero 1960) ay isang Amerikanong mang-aawit at manunulat ng kanta na mas kilala bilang lead singer at lyricist ng [[alternative rock]] band na [[R.E.M.]] sa buong kasaysayan nito. Kilala siya sa kanyang natatanging kalidad ng boses, makatang lyrics at natatanging pagkakaroon ng entablado. Ang pagkakaroon ng isang natatanging tinig, si Stipe ay napansin para sa "mumbling" na estilo ng kanyang maagang karera. Mula noong kalagitnaan ng 1980s, kumakanta si Stipe sa "pag-iyak, pagpapasigla, pagpukpok ng mga figure ng boses" na ang bi biograpo na si David Buckley kumpara sa mga artista ng [[Celtic na musika|Celtic folk]] at [[Muslim]] [[muezzin]].<ref name="buckley87">Buckley, p. 87</ref> Siya ang namamahala sa visual na aspeto ng REM, na madalas na pumipili ng likhang sining ng album at nagdidirekta sa marami sa mga music video ng banda. Sa labas ng industriya ng musika, nagmamay-ari siya at nagpapatakbo ng dalawang studio sa paggawa ng pelikula, C-00 at Larawan ng Single Cell. Bilang isang miyembro ng R.E.M., si Stipe ay pinasok sa [[Rock and Roll Hall of Fame]] noong 2007. Bilang isang mang-aawit ng kanta, naiimpluwensyahan ni Stipe ang isang malawak na hanay ng mga artista, kasama sina [[Kurt Cobain]] ng [[Nirvana (banda)|Nirvana]] at [[Thom Yorke]] ng [[Radiohead]].<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/news/the-one-i-love-radioheads-thom-yorke-on-the-mystery-and-influence-of-r-e-m-20111024|title='The One I Love': Radiohead's Thom Yorke on the Mystery and Influence of R.E.M.|last=Fricke|first=David|date=October 24, 2011|work=[[Rolling Stone]]|accessdate=January 16, 2018|archive-date=26 Agosto 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826092855/https://www.rollingstone.com/music/news/the-one-i-love-radioheads-thom-yorke-on-the-mystery-and-influence-of-r-e-m-20111024|url-status=dead}}</ref> [[Bono (rakista)|Inilarawan]] ni [[Bono (rakista)|Bono]] ng [[U2]] ang kanyang tinig bilang "extraordinary"<ref name="southbankshow">''[[The South Bank Show]]'', May 12, 2003.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.u2.com/news/article/123/|title=U2 Like REM like U2 like REM|date=April 3, 2001|accessdate=August 3, 2017|publisher=[[U2]]}}</ref> at sinabi ni Thom Yorke sa ''The Guardian'' na si Stipe ay ang kanyang paboritong lyricist, na nagsasabing "Gustung-gusto ko ang paraan na kumuha siya ng isang damdamin at pagkatapos ay kumuha ng isang hakbang mula dito at sa paggawa nito gawin itong mas malakas." == Discography == '''Solo releases''' * "[[In the Sun]]" (with [[Chris Martin]]) (2006) * "Rio Grande" (with [[Courtney Love]]) on ''[[Son of Rogues Gallery: Pirate Ballads, Sea Songs & Chanteys]]'' (2013) * "Your Capricious Soul" (2019) * "Drive to the Ocean" (2020) '''Guest appearances''' * With [[The Golden Palominos]]: "Boy (Go)", "Omaha", and "Clustering Train" on ''[[Visions of Excess]]'' (1985); "[[Alive and Living Now]]" on ''[[Drunk with Passion]]'' (1991) * With Our Favorite Band: "Dreamin' Of Eternity" ''Saturday Nights ... Sunday Mornings'' (1987) * With [[10,000 Maniacs]]: "A Campfire Song" on ''[[In My Tribe]]'' (1987); "To Sir, with Love" on ''Few & Far Between'' EP (1993) * With the [[Indigo Girls]]: "Kid Fears" on ''[[Indigo Girls (album)|Indigo Girls]]'' (1988); "I'll Give You My Skin" on ''[[Rarities (album)|Rarities]]'' (2005) * With [[Natalie Merchant]] and [[Mark Bingham]] and [[The Roches]]: "Opening Melody&nbsp;– Little April Shower" on ''[[Stay Awake: Various Interpretations of Music from Vintage Disney Films]]'' * With [[Syd Straw]]: "Future 40's" on ''Surprise'' (1989) * With [[The Blue Aeroplanes]]: "What It Is" on ''Swagger'' (1990) * With [[Robyn Hitchcock]]: "She Doesn't Exist" on ''[[Perspex Island]]'', and "Dark Green Energy", 'B'-side to "Ultra Unbelievable Love" (1991) * With [[Billy Bragg]]: "You Woke Up My Neighbourhood" on ''[[Don't Try This at Home]]'' (1991) * With [[Neneh Cherry]]: "Trout" on ''[[Homebrew (album)|Homebrew]]'' (1992) * With [[Kristin Hersh]]: "[[Your Ghost]]" on ''[[Hips and Makers]]'' (1994) * "My Gang" on ''Kerouac: Kicks Joy Darkness'' (1997) * With [[Vic Chesnutt]]: "Injured Bird" on ''[[The End of Violence]]'' (1997) * With [[Patti Smith]]: "Last Call" on ''[[Peace and Noise]]'' (1997); "Glitter in Their Eyes" on ''[[Gung ho|Gung-Ho]]'' (2000) * With [[Rain Phoenix]]: "Happiness" on the soundtrack for the film ''[[Happiness (pelikula)|Happiness]]'' (1998) * With [[Grant Lee Buffalo]]: "Everybody Needs a Little Sanctuary" on ''[[Jubilee (album)|Jubilee]]'' (1998) * With [[Spacehog]]: "Almond Kisses" on ''[[The Chinese Album]]'' (1999) * With [[Utah Saints]]: "Sun", "Punk Club", "Rhinoceros" and "Wiggedy Wack" on ''[[Two (album)|Two]]'' (2000) * With [[Community Trolls]]: "Tainted Obligation" (1983) on ''[[To Understand: The Early Recordings of Matthew Sweet]]'' (2002) * With Artists Against AIDS Worldwide: "[[What's Going On]]" (2001) * With [[Faultline]]: "Greenfields" on ''Your Love Means Everything'' (2002) * With [[1 Giant Leap]]: "The Way You Dream" on ''[[1 Giant Leap]]'' (2002); ''I Have Seen Trouble'' on ''[[What About Me?]]'' (2009) * With [[Stéphane Pompougnac]]: "Clumsy" on ''[[Living on the Edge]]'' (2003) * "L'Hôtel" (Serge Gainsbourg cover) on ''[[Monsieur Gainsbourg Revisited]]'' (2006) * With [[New York Dolls|The New York Dolls]]: "Dancing on the Lip of a Volcano" on ''[[One Day It Will Please Us to Remember Even This]]'' (2006) * With [[Placebo]]: "Broken Promise" on ''[[Meds]]'' (2006) * With [[Miguel Bosé]]: "Lo que hay es lo que ves" on ''[[Papito]]'' (2007) * With [[Maria Taylor]]: "Cartoons And Forever Plans" on ''[[LadyLuck]]'' (2009) * "Souris nocturne" on ''Souris Calle'' (2018)<ref>{{Cite news|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/bono-pharrell-michael-stipe-sophie-calle-dead-cat-album-738816/|title=Bono, Pharrell, Michael Stipe Contribute to Artist's Album Honoring Dead Cat|last=Blistein|first=Jon|date=2018-10-17|work=Rolling Stone|access-date=2018-10-25|language=en-US}}</ref> * With [[Rain Phoenix]]: "Time Is the Killer" on ''[[Time Gone]]'' (2019) * With [[Big Red Machine]]: "No Time For Love Like Now" (2020) '''Produksyon''' Bilang karagdagan sa paggawa ng co sa karamihan ng output ng R.E.M., si Stipe ay gumawa din ng mga sumusunod: * Hugo Largo: "[[Drum (album)|Drum]]" (1988), "Opal/Warner Brothers" (1988)<ref>[http://www.trouserpress.com/entry.php?a=hugo_largo Hugo Largo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809091548/http://www.trouserpress.com/entry.php?a=hugo_largo |date=2020-08-09 }} at TrouserPress.com</ref> * With Vic Chesnutt: "[[Little]]" (1990), "[[Vic Chesnutt|West of Rome]]" (1992) * With [[Magnapop]]: ''[[Magnapop (album)|Magnapop]]'' (1992) * With [[Fischerspooner]]: ''[[Sir]]'' (2018) == Mga Tala == <references /> == Mga Sanggunian == * Platt, John (editor). ''The R.E.M. Companion: Two Decades of Commentary''. Schirmer, 1998. {{ISBN|0-02-864935-4}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-02-864935-4|0-02-864935-4]] * Buckley, David. ''R.E.M.: Fiction: An Alternative Biography''. Virgin, 2002. {{ISBN|1-85227-927-3}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1-85227-927-3|1-85227-927-3]] * Jovanovic, Rob. ''Michael Stipe: The Biography''. Portrait, 2006. {{ISBN|0-7499-5098-6}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-7499-5098-6|0-7499-5098-6]] == Mga panlabas na link == * {{Official website}} * [http://confessionsofamichaelstipe.tumblr.com/ Tumblr blog] * {{IMDb name|0005468|Michael Stipe}} * [https://www.allmusic.com/artist/michael-stipe-p128825 Allmusic Profile] {{DEFAULTSORT:Stipe, Michael}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1960]] [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Mga mang-aawit ng rock mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga musiko mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:R.E.M.]] [[Kategorya:Musika ng Georgia (estado)]] 8wj3eoai2c722z78kyakkbr76wpn0dh 0 302365 2205308 2202994 2026-04-30T02:25:31Z Da Boauss Ss 115902 /* Mga imahen ni Birheng Maria na kinoronahang kanonika */Pagbabago sa mga larawan, koronasyong episkopal ang kaso ng kay Salvacion de Joroan 2205308 wikitext text/x-wiki Ang '''koronasyong kanonika''' o '''koronasyong pampuntipika''' ({{lang-la|coronatio canonica}}) ay isang banal na institusyonal na pagkilos ng [[Papa|Santo Papa]], marapat na ipinahayag sa pamamagitan ng [[Bulang pampapa|Bulang Pampapa]], kung saan ipinagkalooban niya ng mala-adornong korona, diyadema o sinag sa ulo sa isang imaheng [[Maria]]na, [[Hesus|Kristolohikal]], o [[San Jose|Hosepiyano]]<ref>{{cite web|url=https://w2.vatican.va/content/john-paul-ii/es/speeches/1980/october/documents/hf_jp-ii_spe_19801019_vergine-cammino.html|title=Mensaje con motivo del 50 aniversario de la coronación de la imagen de la Virgen del Camino (19 de octubre de 1980) - Juan Pablo II|website=w2.vatican.va}}</ref><ref>{{cite web|url=https://w2.vatican.va/content/pius-xii/es/speeches/1945/documents/hf_p-xii_spe_19451012_guadalupe-mexico.html|title=Radiomensaje a los fieles mexicanos con ocasión del 50 aniversario de la coronación canónica de la Virgen de Guadalupe (12 de octubre de 1945) - PIUS XII|website=w2.vatican.va}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/03052b.htm |title=ENSIKLOPEDIYANG KATOLIKO: Mga Bula at Mga Buod |publisher=Newadvent.org |date=1 Nobyembre 1908 |accessdate=6 Abril 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hermandaddelamacarena.es/en/canonical-coronation-of-la-virgen-de-la-esperanza-macarena/ |title=Canonical Coronation of La Virgen de la Esperanza Macarena &#124; Hermandad de la Macarena |publisher=Hermandaddelamacarena.es |date= |accessdate=6 Abril 2015}}</ref> Ang pormal na paggawa ay isinasagawa nang pangkalahatan ng isang kumakatawan kahalili ng Santo Papa, isang [[Legadong pampapa]], o sa pambihirang okasyon ng [[Pontipiko]] mismo, sa pamamagitan ng malaseremonyang pagputong ng isang [[Korona (putong)|korona]], [[tiyara]], o malatalang [[Sinag sa ulo (relihiyosong ikonograpiya|sinag sa ulo]] sa pinipintuhong imahen o rebulto.<ref>{{cite web|url=https://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/speeches/2007/october/documents/hf_ben-xvi_spe_20071008_capitolo-vaticano_en.html |title=Address to members of the Vatican Chapter |publisher=Vatican.va |date= |accessdate=6 Abril 2015}}</ref> Dati, ang [[Konggregasyon para sa Doktrina ng Pananampalataya|Banal na Tanggapan]] ay naglalabas ng pahintulot ng koronasyong kanonika sa pamamagitan ng [[dikasteryo]], na tinatawag na "Balangay na Batikana". Kasunod hanggang 1989 ang [[Sagradong Konggregasyon ng mga Rito]] ay inatasan ang tungkulin nito. Simula noon, ang [[Konggregasyon para sa Banal na Pagsamba at Disiplina ng mga Sakramento]] ay nagsasaayos upang maisagawa ang malaseremonyang pagsasagawa kung saan pinapahintulutan ng dikreto. ==Kasaysayan== [[File:Canonical Coronation of Our Lady of Solitude of Porta Vaga 2018.jpg|thumb|Ang [[Pilipinas|Pilipinong]] Obispong [[Reynaldo G. Evangelista]], kumakatawan sa ngalan ni [[Papa Francisco]] kinokoronahan ang imahen ng [[Birhen ng Soledad ng Porta Vaga]] sa Pilipinas.]] Ang pormal na paggawa ng koronasyon tungo sa mga imahen ni Maria ay nagsimula sa mga [[Orden ng mga Prayleng Kaputsinong Minor]], na nasa kanilang mga misyon sa pag-e-ebanghelyo nangongolekta ng mga kahanga-hangang dami ng mga hiyas na nauugnay sa pagsasagawa ng mga [[indulhensiya]], na pinondohan sa kahilingan ng tapat, ang mga gintong korona o mga aksesorya para sa imahen ni [[Maria|Birheng Maria]], pangunahin sa Italya. Ang isang natatanging prayleng Kaputsino, Jeronimo Paolucci di Calboldi di Forli (1552-1620), ay isang pangunahing tagapagtaguyod para sa kaugaliang ito, at kinilala sa panahon ng kanyang buhay bilang pinroklama nang sarili ''"Apostol ng Piangpalang Babae."'' Pagkatapos ng simpleng homilya, kinoronahan ni Forli ang [[Birheng Nag-aalaga]], ngayo'y nakadambana sa [[Dambana ng Santa Maria della Steccata]] sa lungsod ng [[Parma]] ng Italya noong 27 Mayo 1601.<ref>{{cite book|title=La Virgen de los Reyes|author= {{Interlanguage link|Juan Carrero Rodríguez|es}}|year=2019|location=Spain|publisher=Editorial Almuzara, Colección Andalucía|language=es|chapter=11. Coronación Canónica|isbn=978-8418-0894-04}}</ref> Kinabukasan, noong 3 Hulyo 1636, namatay ang [[Markes]] ng [[Piacenza]] at [[Konde]] ng Borgonovo na si Alessandro Sforza Cesarini, may iniwan sa pamamagitan ng [[habilin at testamento]] ng isang malaking halaga ng salapi sa Balangay ng Batikana, para sa puhunan ng paggawa ng mga korona gawa sa mga mahahalagang metal para sa koronasyon ng mga imahen ni Maria na lubos na ipnagdiriwang sa daigdig. Ang mga pondo mula sa kanyang ipinamana ay napunta sa pagsasaayos muli ng ‘’Madonna della Febbre’’ na nakadambana sa sakristiya ng [[Basilika ni San Pedro]] sa Roma.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1BXdMKKO_IYC&pg=PA241&lpg=PA241&dq=alessandro+sforza+1636#v=onepage&q=alessandro%20sforza%201636&f=false |title=Dizionario di erudizione storico-ecclesiastica da S. Pietro sino ai nostri … |accessdate=6 Abril 2015|date=1842 |last1=Moroni |first1=Gaetano }}</ref> ==Pag-unlad ng rito== [[File:Papal bull for the Canonical Coronation of Virgen de los Remedios de Pampanga from Pope Pius 12th.jpg|thumb|left|Ang dikretong Pampapa na inilabas ni [[Papa Pio XII]] para sa koronasyong kanonika ng [[Virgen de los Remedios de Pampanga]] noong 1956.]] Ang pagpapatupad ng rito ng koronasyon ng isang mapagpitagang imahen ay naging malawak na tanyag sa mga [[Estado ng Simbahan|Estadong Pampapa]] bago ang 1800, nang humigit-kumulang 300 ritong koronasyon ay isinagawa. Noong 29 Marso 1897, ang opisyal na rito ay isinama sa ''[[Romanong Pontipikal]]'', para sa [[plenaryong indulhensya]] na nakatanggap din ng mga mananampalataya na sumali sa mga nasabing rito.<ref>Romanong Ritwal: Mga Pagpapala, Praenotanda num. 28; ritwal na koronasyon ng isang imahen ni Birheng Maria, mga blg. 10 at 14.</ref> * Ang unang imahe ni Maria na kinoronahan na walang tuwirang pagsang-ayon mula sa Santo Papa nguni't isinagawa ni Kardinal [[Francesco Sforza Pallavicino]] ay ang [[Itim na Birhen ng Oropa]] sa [[Piedmont]] noong 30 Agosto 1620 * Ang unang imahe ni Maria na kinoronahan nang Pontipikal ay ang larawang-pinta ni [[Lippo Memmi]] ng ''La Madonna della Febbre'' (Birhen ng Lagnat) sa [[sakristiya]] ng [[Basilika ni San Pedro]] sa Roma noong 27 Mayo 1631, ni [[Papa Urbano VIII]] sa pamamagitan ng Balangay ng Batikana. * Ang unang imahe ni Maria na kinoronahan ng Santo Papa mismo sa halip na kumakatawang legadong pampapa ay ang “Madonna Del Popolo” noong 3 Hunyo 1782, ni [[Papa Pio VI]], sa [[Katedral ng Cesena]]. ===Pagdadambana ng rito=== Ang taimtim na rito ng mga nakoronahang imahe ay nakapaloob sa "''[[Ordo Coronandi Imaginem Beatae Mariae Virginis]]''", na nalathala ng [[Konggregasyon para sa Doktrina ng Pananampalataya|Banal na Tanggapan]] noong 25 Mayo 1981. Bago ang 1989, ang mga bulang pampapa na nagpapahintulot sa mga koronasyong kanonika ay manu-manong nakasulat sa [[pergamino]]. Pagkatapos ng 1989, ang [[Konggregasyon para sa Banal na Pagsamba at Disiplina ng mga Sakramento]] na nagsimulang maglabas ng mga awtorisasyon, sa gayon pinahihintulutan ang isang legadong Pampapa upang isagawa ang koronasyon ng mga naaprubahang imaheng pinipintuho sa ngalan ng Santo Papa. ==Mga kinoronahang kanonika sa Pilipinas== ===Mga imahen ni Birheng Maria na kinoronahang kanonika=== {| class="wikitable sortable" width="100%" |+ ! Opisyal na Titulo ng Imahen ! Petsa ng Koronasyon ! Lugar ng Pamimintuho ! Nagbigay-Kapangyarihan ! Pinangunahan ni ! Imahen ng Birheng Maria ! Dambana |- |[[Ina ng Banal na Rosaryo, La Naval de Manila|Nuestra Señora del Santísimo Rosario—La Naval de Manila]] |5 Oktubre 1907 |Simbahan ng Santo Domingo, [[Lungsod Quezon]] | style="text-align:center;" | Papa Pio X |Archbishop Ambrose Agius |[[File:Our Lady of La Naval De Manila.jpg|200px]] |[[File:Santo Domingo Church QC 2023-10-30.jpg|200px]] |- |[[Ina ng Peñafrancia|Nuestra Señora de Peñafrancia]] |20 Setyembre 1924 |Basilika Minor ng Mahal na Ina ng Peñafrancia, [[Naga, Camarines Sur|Naga]], [[Camarines Sur]] | style="text-align:center;" | Papa Benedicto XV{{efn|Ang dekreto ng koronasyong kanonikal ay ipinagkaloob sa Obispo ng Nueva Caceres, John Bernard MacGinley noong 13 Mayo 1920.}} |Archbishop Guglielmo Piani |[[File:Original Image-N.S.Penafrancia-2013.jpg|200px]] |[[File:Basilica Minore of Our Lady of Penafrancia, Naga City, Philippines.JPG|200px]] |- |[[Ina ng Manaoag|Nuestra Señora del Santísimo Rosario]] |21 Abril 1926 |Basilika Minor ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Manaoag]], [[Pangasinan]] | style="text-align:center;" | Papa Pio XI |Archbishop Guglielmo Piani |[[File:Apo Baket.jpg|200px]] |[[File:Facade of Minor Basilica of Our Lady of the Rosary of Manaoag.jpg|200px]] |- |[[Mahal na Birhen ng Kapayapaan at Mabuting Paglalakbay|Nuestra Señora de la Paz y Buen Viaje]] |28 Nobyembre 1926 |Pandaigdigang Dambana ng Mahal na Ina ng Kapayapaan at Mabuting Paglalakbay, [[Lungsod Antipolo|Antipolo]], [[Lalawigan ng Rizal|Rizal]] | style="text-align:center;" | Papa Pio XI | Archbishop Michael J. O'Doherty |[[File:Images of Intramuros Grand Marian Procession 18.jpg|200px]] |[[File:Antipolo Cathedral 2023-03-25.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Guadalupe de Pagsanjan <ref>https://www.facebook.com/story.php?story_fbid=122116001931033956&id=61581018695586</ref> |12 Disyembre 1947{{Efn|Ang dekreto ng koronasyong kanonikal ay inilibas noong ika-15 ng Mayo 1938 at ipinagkaloob kay Apostolic Delegate Monsignor Guglielmo Piani noong ika-9 ng Hunyo 1938 ngunit hindi nagawaran ng koronasyon ang imahen hanggang sa mawasak ang simbahan ng Pagsanjan at ang imahen noong 1945. Ang pagkokorona sa bagong imahen ni Obispo Oksilyar ng Lipa Alfredo Maria Obviar noong ika-12 ng Disyembre 1947 ay tinataya na unang pagtatangkang pagpapatupad sa dekreto.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Guadalupe, [[Pagsanjan]], [[Laguna]] | style="text-align: center;" |Papa Pio XI |Bishop Alfredo Maria Obviar |[[Talaksan:Pagsanjan,LagunaChurchjf4217 16.JPG|200px]] |[[File:Pagsanjan_Church_in_Laguna.jpg|200px]] |- |[[Ina ng Piat|Nuestra Señora de Visitación]] |20 Hunyo 1954 |Basilika Minor ng Mahal na Birhen ng Piat, [[Piat]], [[Cagayan]] | style="text-align:center;" | Papa Pio XII |Cardinal Egidio Vagnozzi |[[File:Our Lady of Piat.jpg|200px]] |[[File:Our Lady of Piat Basilica, Facade.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Regla |27 Nobyembre 1954 |Pambansang Dambana ng Mahal na Birhen sa Regla, [[Lungsod ng Lapu-Lapu]] | style="text-align:center;" | Papa Pio XII |Cardinal Julio Rosales |[[File:De La Regla de Cebu.jpg|frameless|200px]] |[[File:Virgen de la Regla church.JPG|center|frameless|200px]] |- |[[Birhen ng Caysasay|Nuestra Señora de Caysasay]]<ref>{{Cite news|url=https://www.flickr.com/photos/ericzonejamilla/5444356395|title=Bulang pampapa para sa Koronasyong Kanonika|work=Flickr|access-date=2018-07-17}}</ref> |8 Disyembre 1954 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Caysasay, [[Taal]], [[Batangas]] | style="text-align:center;" | Papa Pio XII |Cardinal Fernando Quiroga Palacios |[[File:NS de IC de Caysasay.jpg|200px]] |[[File:Caysasay Shrine (renovations) 2024-03-27.jpg|200px]] |- |[[Birhen ng Patnubay|Nuestra Señora de Guía]] |30 Disyembre 1955 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Patnubay, [[Ermita, Maynila]] | style="text-align:center;" | Papa Pio XII |Cardinal Egidio Vagnozzi |[[File:Nuestra Señora De Guia.jpg|200px]] |[[File:Nuestra Señora de Guia Church facade.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Caridad |12 Enero 1956 |Parokya ni San Agustin, [[Bantay, Ilocos Sur|Bantay]], [[Ilocos Sur]] | style="text-align:center;" | Papa Pio XII |Cardinal Egidio Vagnozzi |[[File:Apo Caridad.jpg|200px]] |[[File:Bantay Church Ilocos Sur.jpg|200px]] |- |[[Virgen de los Remedios de Pampanga]] |8 Setyembre 1956 |Repositoryo ng Virgen de los Remedios, [[San Fernando, Pampanga|San Fernando]], [[Pampanga]] | style="text-align:center;" | Papa Pio XII |Cardinal Egidio Vagnozzi |[[File:Remedios de Pampanga.jpg|200px]] |[[File:JfChapel529Remediesfvf.JPG|200px]] |- |[[Ina ng Biglang-Awa ng Boac|Nuestra Señora del Pronto Socorro]] |10 Mayo 1958 |Katedral ng Inmaculada Concepción, [[Boac]], [[Marinduque]] | style="text-align:center;" | Papa Pio XII |Bishop [[Alfredo Obviar]] |[[File:Biglang-Awa ng Boac.jpg|200px]] |[[File:Boac cathedral, Marinduque.jpg|200px]] |- |[[Ina ng Banal na Rosaryo ng Orani|Nuestra Señora del Rosario]] |18 Abril 1959 |Basilika Minor ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Orani]], [[Bataan]] | style="text-align:center;" | Papa Pio XII{{efn|Ang dekreto ng koronasyong kanonikal ay ipinagkaloob sa Arsobispo ng San Fernando, Emilio Cinense y Abera noong 7 Oktubre 1958, na nilagdaan ni Canon Secretary, Giulio Barbella at ing-notaryo ng Kalihim ng Apostolic Dataria, Marco Martini.}} |Archbishop Salvatore Siino |[[File:Our Lady of Orani.jpg|200px]] |[[File:OraniChurchjf3212 05.JPG|frameless|center|200px]] |- |Nuestra Señora de Namacpacan |25 Nobyembre 1959 |Parokya ni Santa Catalina de Alexandria, [[Luna, La Union|Luna]], [[La Union]] | style="text-align:center;" | Papa Juan XXIII |Archbishop Salvatore Siino |[[File:Nuestra Señora de Namacpacan - July 2023.jpg|200px]] |[[File:Our Lady of Namacpacan Church, Luna, La Union.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Pilar |12 Oktubre 1960 |Fort Pilar, [[Lungsod Zamboanga]] | style="text-align:center;" | Papa Juan XXIII |Archbishop Salvatore Siino |[[File:Fort Pilar Shrine el Altar.JPG|200px]] | [[File:Fort Pilar Altar of the Shrine.jpg|frameless|center|200px]] |- |La Divina Pastora<ref>{{Cite news|url=https://www.flickr.com/photos/jheraldtuazon/6257406534|title=Ang Malinaw na Sipi ng Bulang Pampapa ng Koronasyong Kanonika ng La Virgen Divina Pastora|work=Flickr|access-date=2018-07-17}}</ref> |26 Abril 1964 |Pambansang Dambana ng La Virgen Divina Pastora, [[Gapan]], [[Nueva Ecija]] | style="text-align:center;" | Papa Pablo VI |Bishop Mariano Gaviola |[[File:FvfGapanCoronation7538 03.JPG|200px]] |[[File:FvfGapanChurch9085 09.JPG|200px]] |- |[[Ina ng Kandelarya ng Jaro|Nuestra Señora de la Candelaria]] |20 Pebrero 1981 |Katedral ni Santa Isabel ng Hungary, [[Jaro, Lungsod Iloilo|Jaro]], [[Lungsod Iloilo]] | style="text-align:center;" | Papa Juan Pablo II |[[Papa Juan Pablo II]] | [[File:Nuestra Señora de la Candelaria de Jaro 2022-07-05.jpg|frameless|center|200px]] |[[File:Facade of Jaro Cathedral at Dawn.jpg|frameless|center|200px]] |- |Nuestra Señora de Peñafrancia |10 Nobyembre 1985 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Peñafrancia, [[Paco, Maynila|Paco]], [[Maynila]] | style="text-align:center;" | Papa Juan Pablo II | Cardinal [[Jaime L. Sin]] |[[File:NS Peñafrancia de Manila.jpg|200px]] |[[File:Facade of Peñafrancia Church in Paco.jpg|200px]] |- |La Inmaculada Concepción de Malabon |7 Disyembre 1986 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Inmaculada Concepción, [[Lungsod Malabon]] | style="text-align:center;" | Papa Juan Pablo II | Cardinal [[Jaime L. Sin]] |[[File:JfImmaculateConceptionParishofMalabonfvf 35.JPG|200px]] |[[File:ConcepcIon Church (Malabon) façade.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de los Desamparados de Manila |12 Mayo 1991 |Pambansang Dambana ng Mahal na Ina ng Walang Mag-ampon, [[Santa Ana, Maynila|Santa Ana]], [[Maynila]] | style="text-align:center;" | Papa Juan Pablo II | Cardinal [[Jaime L. Sin]] |[[File:Desamparadosdemanila2011.jpg|200px]] |[[File:Sta. Ana Church, Manila, June 2023 (2).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Carmen de San Sebastián |18 Agosto 1991 |Basilika Minor ni San Sebastián, [[Quiapo, Maynila|Quiapo]], [[Maynila]] | style="text-align:center;" | Papa Juan Pablo II | Cardinal [[Jaime L. Sin]] |[[File:The Intramuros Grand Marian Procession 28.jpg|200px]] |[[File:Basílica de San Sebastián, (Agustinos Recoletos) Manila, Filipinas..jpg|200px]] |- | Nuestra Señora del Santísimo Rosario |15 Oktubre 1995 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, Ubanon-Boao, [[Catbalogan]], [[Samar]] | style="text-align:center;" | Papa Juan Pablo II |Cardinal Ricardo Vidal |[[File:Nuestra Senora del Santisimo Rosario de Ubanon of Catbalogan.jpg|200px]] | |- |Nuestra Señora de la Consolación y Correa |4 Setyembre 2000 |[[Simbahan ng San Agustin]], [[Intramuros]], [[Maynila]] | style="text-align:center;" | Papa Juan Pablo II | Cardinal [[Jaime L. Sin]] |[[File:SanAgustinChurchjf4962 03.JPG|200px]] |[[File:San Agustin Church Intramuros 2023-05-28.jpg|200px]] |- |[[Ina ng Mabuting Pangyayari (Parañaque)|Nuestra Señora del Buen Suceso]]<ref>{{Cite news|url=https://www.flickr.com/photos/53101144@N08/5319623789/|title=The Bull of the Canonical Coronation of Nuestra Señora del Buen Suceso in Latin|work=Flickr|access-date=2018-07-17}}</ref> |8 Setyembre 2000 |Katedral ni San Andres, [[Lungsod Parañaque]] | style="text-align:center;" | Papa Juan Pablo II | Cardinal [[Jaime L. Sin]] |[[File:Buen Suceso De Parañaque.jpg|200px]] |[[File:ParañaqueCathedraljf0029 01.JPG|200px]] |- style="vertical-align:top; background:#ccc;" |Nuestra Señora de los Desamparados{{Efn|Naglabas ng liham ang Dambana noong Hunyo 2025 na nagsasaad na ang imaheng ginawaran ng koronasyon ay nasa pag-aari ng Pamilyang De Guzman-Cruz. Kaugnay nito, ibinalik sa pamilya ang imahen noong ika-9 ng Hunyo 2025 at pinalitan ito sa dambana ng isang bagong gawang imahen na kahawig ng original na imahen sa Valencia, Espanya.}} |23 Oktubre 2005 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Walang Mag-ampon, [[Lungsod Marikina]] | style="text-align:center;" | Papa Benedicto XVI |Cardinal [[Gaudencio Rosales]] | [[File:Our Lady of the Abandoned Parish Church (Rizal Province; 2023-08-13) E911a 33.jpg|200px]] |[[File:Our Lady of the Abandoned Church (V. Gomez, Marikina; 04-07-2023).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Guadalupe<ref>{{Cite news|url=https://www.flickr.com/photos/23595035@N07/2496202000|title=Congregatio De Cultu Divino Et Disciplina Sacramentorum|work=Flickr|access-date=2018-08-01}}</ref> |16 July 2006 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Guadalupe, Guadalupe, [[Lungsod Cebu]] | style="text-align:center;" | Papa Benedicto XVI |Cardinal Ricardo Vidal |[[File:Original image of Guadalupe de Cebu.jpg|200px]] |[[File:Guadalupe Church Cebu City.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción |7 Disyembre 2008 |Katedral ng Inmaculada Concepción, [[Lungsod Pasig]] | style="text-align:center;" | Papa Benedicto XVI |Archbishop Edward Joseph Adams |[[File:PasigCathedraljf0030 11.JPG|200px]] |[[File:Immaculate Concepcion Cathedral (Pasig; 04-26-2021).jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción<ref>{{Cite news|url=https://www.flickr.com/photos/pepeng/5990275238/|title=Bula ng Koronasyong Kanonika|work=Flickr|access-date=2018-07-17}}</ref> |10 Marso 2012 |Katedral Basilika Minor ng Inmaculada Concepción, [[Malolos, Bulacan]] | style="text-align:center;" | Papa Benedicto XVI |Archbishop Giuseppe Pinto |[[File:Jf1o24Malolos Cathedral Malolos City Interiorfvf.JPG|200px]] |[[File:Malolos Cathedral.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de Candelaria |1 Setyembre 2012 |Parokya ng Nuestra Señora de Candelaria, [[Paracale]], [[Camarines Norte]] | style="text-align:center;" | Papa Benedicto XVI |Archbishop Leonardo Zamora Legaspi | [[File:NSCandelariaParacale.jpg|200px]] | |- |[[Nuestra Señora del Pilar de Imus|Nuestra Señora del Pilar]]<ref>{{Cite news|url=https://www.flickr.com/photos/jeihzee/5832840148/|title=Bulang Pampapa para sa Koronasyong Kanonika ng Ina ng Haligi|work=Flickr|access-date=2018-07-17}}</ref> |3 Disyembre 2012 |Katedral ng Nuestra Señora del Pilar, [[Imus|Lungsod Imus]], [[Cavite]] | style="text-align:center;" | Papa Benedicto XVI |Cardinal [[Luis Antonio Tagle]] |[[File:Del Pilar de Imus.jpg|200px]] |[[File:Imus Cathedral (Imus, Cavite; 09-19-2021).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Pilar<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/EsculturasReligiosasPH/photos/p.989614567727509/989614567727509/?type=1&opaqueCursor=AbrduhROclZKUvPs_UDbtMarB6nA6QRex7LRyR2f-xalUML2Rjx2UhP3ELQZs5wQRTzpT8GBfHpgj2knRPQW5wVWSZA3LqNuTS1ZsBXDFQeJc_Fy5Huoy9wXeGb4oyx6YPDrhy9mmDWoUPvx4GD83WgURxVYFN_wz7472uqGo_4dLdMi3AeWZY_qX7XeveJb7_NjCsqYAq5t_CT1usg_GlFAbHgcxNAgPXCv4kGY3DFY53oyeDGB5SZfmnbLjV_X5rZM0IrUMrdwePanfnnVKiKoNT4tSFZ8F4GDL7u_yWYmZ1gekl_sGoEpm_yxQm4g3_wbR1xe3d8B1zMhCFqLaQ_FbOw03bVmbfdRls-WD07Uatd34uYRSaaBG0zGvoohbqpjRIC7wXZbk9JHPKzhPNEKv-q7BpINAqAyczZIG5z1fg&theater|title=Esculturas Religiosas en las Filipinas|website=www.facebook.com|access-date=2018-07-17}}</ref> |11 Oktubre 2015 |Pandiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora del Pilar, San Isidro, [[Libmanan]], [[Camarines Sur]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Bishop Arturo Bastes |[[File:Nuestra Señora del Pilar de Libmanan.jpg|200px]] | |- |Nuestra Señora de Aranzazu<ref>{{Cite news|url=https://news.mb.com.ph/2017/06/02/ol-of-aranzazu-canonically-crowned/|title=Ina ng Aranzazu kinoronahang kanonika|work=Manila Bulletin News|access-date=2018-01-08|archive-date=2018-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108190318/https://news.mb.com.ph/2017/06/02/ol-of-aranzazu-canonically-crowned/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://aranzazushrine.ph/home/index.php/devotion/|title=Devotion|date=2017-05-03|work=Dambana at Parokya ng Ina ng Aranzazu|access-date=2018-07-17|archive-date=2018-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717221843/http://aranzazushrine.ph/home/index.php/devotion/|url-status=dead}}</ref> |31 Mayo 2017 |Pandiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora de Aranzazu, [[San Mateo, Rizal]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Cardinal Orlando Quevedo |[[File:Our Lady of Aranzazu in Procession at Intramuros Manila, 4 December 2022.jpg|200px]] |[[File:Diocesan Shrine of Our Lady of Aranzazu, San Mateo, Rizal, Mar 2024.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Pilar<ref>{{Cite news|url=http://cbcpnews.net/cbcpnews/100810-2/|title=Koronasyong Kanonika ng Nuestra Señora del Pilar {{!}} CBCPNews|work=CBCPNews|access-date=2018-01-08}}</ref> |7 Disyembre 2017 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Santísimo Sacramento, [[Santa Cruz, Maynila|Santa Cruz]], [[Maynila]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Archbishop Gabriele Giordano Gaccia ||[[File:Nuestra Senora Del Pilar de Manila.jpg|200px]] |[[File:Blessed Sacrament Archdiocesan Shrine 2024-05-31.jpg|200px]] |- |La Virgen Milagrosa de Badoc<ref>{{Cite news|url=http://cbcpnews.net/cbcpnews/patroness-of-ilocos-norte-to-be-pontifically-crowned/|title=‘Patrona ng Ilocos Norte’ kokoronahang pampontipika {{!}} CBCPNews|work=CBCPNews|access-date=2018-02-03}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://cbcpnews.net/cbcpnews/patroness-of-ilocos-norte-to-be-pontifically-crowned/|title=‘Patrona ng Ilocos Norte’ kokoronahang pampontipika {{!}} CBCPNews|work=CBCPNews|access-date=2018-07-17}}</ref> |31 Mayo 2018 |Basilika Minor ni San Juan Bautista, [[Badoc]], [[Ilocos Norte]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Cardinal [[Luis Antonio Tagle]] |[[File:Milagrosa de Badoc.jpg|200px]] |[[File:Badoc Church 001.JPG|200px]] |- |[[Maria Mapag-ampon ng mga Kristiyano|Maria Mapag-ampon ng mga Kristiyano ng Pangasinan]]<ref>{{Cite news|url=https://lingayen-dagupan.org/news/canonical-coronation-decree-1|title=Dikreto ng Koronasyong Kanonika|work=Arkidiyosesis ng Lingayen-Dagupan|access-date=2018-04-20}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://lingayen-dagupan.org/news/canonical-coronation-decree|title=Dikreto ng Koronasyong Kanonika|work=Arkidiyosesis ng Lingayen-Dagupan|access-date=2018-04-20}}</ref> |22 Agosto 2018<ref>{{Cite news|url=https://lingayen-dagupan.org/news/circular-2018-9-re-canonical-coronation-of-mary-help-of-christians|title=Circular 2018-9|work=Arkidiyosesis ng Lingayen-Dagupan|access-date=2018-04-26}}</ref> |Seminaryo ni Maria, Mapag-ampon sa mga Kristiyano, [[San Fabian, Pangasinan|San Fabian]], [[Pangasinan]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Archbishop Gabriele Giordano Gaccia |[[File:Mary Help of Christians of Pangasinan.jpg|200px]] | |- |Nuestra Señora del Pilar<ref>{{Cite news|url=http://aranzazushrine.ph/home/index.php/2018/04/17/pope-approves-del-pillar-de-morongs-pontifical-coronation/|title=Pope approves Del Pillar de Morong’s Pontifical Coronation|date=2018-04-17|work=Shrine & Parish of Our Lady of Aranzazu|access-date=2018-04-17|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418033235/http://aranzazushrine.ph/home/index.php/2018/04/17/pope-approves-del-pillar-de-morongs-pontifical-coronation/|url-status=dead}}</ref> |10 Oktubre 2018 |Parokya ng Nuestra Señora del Pilar, [[Morong, Bataan|Morong]], [[Bataan]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Archbishop Gabriele Giordano Gaccia |[[File:Our lady of pilar patrona of our town.jpg|200px]] |[[File:Morongchurchjf7247 01.JPG|200px]] |- |[[Birhen ng Soledad ng Porta Vaga|Nuestra Señora de la Soledad de Porta Vaga]]<ref>{{Cite news|url=http://aranzazushrine.ph/home/index.php/2018/04/25/cavitenos-rejoice-for-the-approval-of-soledad-de-porta-vagas-pontifical-coronation/|title=Mga Kabitenyo Ikinagalak para sa Pag-apruba ng Koronasyong Pontipikal ng Soledad de Porta Vaga|date=2018-04-24|work=Shrine & Parish of Our Lady of Aranzazu|access-date=2018-04-26|archive-date=2018-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180426082056/http://aranzazushrine.ph/home/index.php/2018/04/25/cavitenos-rejoice-for-the-approval-of-soledad-de-porta-vagas-pontifical-coronation/|url-status=dead}}</ref> |18 Nobyembre 2018 |Pandiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora de la Soledad de Porta Vaga, [[Lungsod Cavite]], [[Cavite]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Archbishop Gabriele Giordano Gaccia |[[File:2016 Official Portrait of Our Lady of Solitude of Porta Vaga.jpg|200px]] |[[File:San Roque Parish Church in Cavite City.jpeg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Luz<ref>{{Cite news|url=http://aranzazushrine.ph/home/index.php/2018/01/08/update-our-lady-of-light-to-be-the-4th-coronada-under-the-diocese-of-antipolo/|title=UPDATE: Ina ng Kaliwanagan magiging Ika-4 na Coronada ng Diyosesis ng Antipolo.|date=2018-01-07|work=Shrine & Parish of Our Lady of Aranzazu|access-date=2018-01-08|archive-date=2018-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108125639/http://aranzazushrine.ph/home/index.php/2018/01/08/update-our-lady-of-light-to-be-the-4th-coronada-under-the-diocese-of-antipolo/|url-status=dead}}</ref> |1 Disyembre 2018<ref>{{Cite web|url=http://www.dioceseofantipolo.org/2018/02/11/our-lady-of-light-canonical-coronation-set-on-december-1/|title=Koronasyong Kanonika ng Ina ng Kaliwanagan, itinakda sa Disyembre 1 – Dioecesis Antipolensis|website=www.dioceseofantipolo.org|access-date=2018-02-18|archive-date=2018-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219031235/http://www.dioceseofantipolo.org/2018/02/11/our-lady-of-light-canonical-coronation-set-on-december-1/|url-status=dead}}</ref> |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Kaliwanagan, [[Cainta]], [[Lalawigan ng Rizal|Rizal]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Archbishop Gabriele Giordano Gaccia |[[File:Our Lady of Light of Cainta.jpg|200px]] |[[File:OurLadyofLightParishjf9849 03.JPG|200px]] |- |Virgen de la Rosa<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/VirgendelaRosa1718/photos/a.459901574427452/609503589467249/?type=3&theater|title=Cofradia de la Virgen de la Rosa|website=www.facebook.com|access-date=2018-11-26}}</ref> |16 Marso 2019 |Parokya ni San Pedro at San Pablo, [[Lungsod Makati]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Archbishop Gabriele Giordano Gaccia |[[File:La Virgen de la Rosa.png|200px]] |[[File:View of Poblacion church from Plaza Cristo Rey.JPG|200px]] |- |Purísima Concepción<ref>{{Cite web|url=https://news.mb.com.ph/2019/06/05/bulacan-marian-image-to-be-canonically-crowned|title=Imahen ni Birheng Maria mula sa Bulacan kokoronahing kanonika|website=Manila Bulletin News|language=en-US|access-date=2019-10-01|archive-date=2019-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609054311/https://news.mb.com.ph/2019/06/05/bulacan-marian-image-to-be-canonically-crowned/|url-status=dead}}</ref> |1 Pebrero 2020 |Basilika Minor ng Purísima Concepción, [[Santa Maria, Bulacan|Santa Maria]], [[Bulacan]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Bishop Dennis Villarojo |[[File:9884Immaculate Conception Parish Church Santa Maria Bulacan 23.jpg|200px]] |[[File:Santa Maria Bulacan CHURCH.png|200px]] |- |Nuestra Señora del Carmen |15 Agosto 2020 |Basilika Minor ng Mahal na Ina ng Bundok Carmelo, [[Lungsod Quezon]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Bishop [[Honesto Ongtioco]] |[[File:Our Lady of Mount Carmel of New Manila 2023-05-07.jpg|200px]] |[[File:Mount Carmel Shrine facade 2023-07-16.jpg|200px]] |- |[[Ina ng Lourdes|Nuestra Señora de Lourdes de Manila]] |22 Agosto 2020 |Pambansang Dambana ng Mahal na Birhen ng Lourdes, [[Lungsod Quezon]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Bishop [[Honesto Ongtioco]] | |[[File:National Shrine of Our Lady of Lourdes 01.jpg|200px]] |- |[[Ina ng Pitong Hapis|Nuestra Señora de los Dolores]] |25 Marso 2021 |Pambansang Dambana ng Mahal na Ina ng Hapis, [[Dolores, Quezon|Dolores]], [[Quezon]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Archbishop Charles John Brown |[[File:Dolores de Quezon.jpg|200px]] |[[File:Doloeres,Quezonjf9918 39.JPG|200px]] |- |[[Ina ng Pitong Hapis|Mater Dolorosa de Tarlac]]<ref>{{Cite web|date=2020-10-26|title=Papa sinang-ayunan ang koronasyong kanonikal ng imahen ni Maria ng Tarlac|url=https://cbcpnews.net/cbcpnews/pope-approves-canonical-coronation-of-tarlacs-marian-image/|access-date=2020-10-27|website=CBCP Balita|language=en-US}}</ref> |5 Hunyo 2021 |Parokya ng Inang Nagdadalamhati, Dolores, [[Capas]], [[Tarlac]] |style="text-align:center;" | Papa Francisco | Archbishop Charles John Brown |[[File:Mater Dolorosa de Tarlac.jpg|200px]] |[[File:0142jfDolores Church Parish Roads Welcome Capas Tarlacfvf 08.JPG|200px]] |- |[[Dambana ng Ina ng Awa|Nuestra Señora de la Merced]]<ref>{{Cite web|date=2021-06-07|title=Santo Papa iginawad ng koronasyong kanonika kay ‘Ina ng Novaliches’|url=https://cbcpnews.net/cbcpnews/pope-grants-canonical-coronation-of-novaliches-our-lady-of-mercy/|access-date=2021-06-07|website=CBCPNews|language=en-US}}</ref> |24 Setyembre 2021 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Awa, Novaliches, [[Lungsod Quezon]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco | Archbishop Charles John Brown |[[File:The Intramuros Manila Grand Marian Procession 19.jpg|200px]] |[[File:Shrine of Our Lady of Mercy, Novaliches, Quezon City.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora, Patrocinio de Maria Santísima |23 Abril 2022 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Patrocinio de Maria Santísima, [[Boljoon]], [[Cebu]] |style="text-align:center;" | Papa Francisco | Archbishop Charles John Brown |[[File:Retable de l'église de Boljoon .jpg|200px]] |[[File:Boljoon Church, Cebu.jpg|200px]] |- |[[Maria Mapag-ampon ng mga Kristiyano|Maria Mapag-ampon ng mga Kristiyano ng Parañaque]] |24 Mayo 2022 |Pambansang Dambana ni Maria, Mapag-ampon sa mga Kristiyano, Don Bosco, [[Lungsod Parañaque]] |style="text-align:center;" | Papa Francisco | Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:9201Mary Help of Christians Parish 29.jpg|200px]] |[[File:9146Mary Help of Christians Parañaque.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Asunción |13 Agosto 2022 |Katedral ng Nuestra Señora de la Asunción, [[Maasin]], [[Katimugang Leyte|Southern Leyte]] |style="text-align:center;" | Papa Francisco | Archbishop Charles John Brown |[[File:La imagen de la Señora Nuestra, Virgen de la Asunción de Maasin, Filipinas. 2023.jpg|200px]] |[[File:Maasin Cathedral, Dec. 28, 2019.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario—La Virgen de Sapao |7 Oktubre 2022 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Cardona, Rizal|Cardona]], [[Rizal]] |style="text-align:center;" | Papa Francisco |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:9945Diocesan Shrine Parish Our Lady of the Holy Rosary Cardona 39.jpg|200px]] |[[File:Sto Rosario Parish Church, Cardona, Rizal.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción de Batangan |8 Disyembre 2022 |Basilika Minor ng Inmaculada Concepción, [[Lungsod ng Batangas]], [[Batangas]] |style="text-align:center;" | Papa Francisco | Archbishop Charles John Brown | [[File:La Inmaculada Concepción de Ciudad de Batangas 2024-06-29.jpg|200px]] |[[File:Batangas City Basilica 2023-04-05.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Merced de Tarlac |24 Pebrero 2023 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Awa, Matatalaib, [[Lungsod ng Tarlac]], [[Tarlac]] |style="text-align:center;" | Papa Francisco | Archbishop Charles John Brown |[[File:MercedTarlac.jpg|200px]] |[[File:9933Diocesan Shrine Parish Nuestra Señora de la Merced Matatalaib 03.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de los Desamparados |12 Mayo 2023 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Walang Mag-ampon, [[Muntinlupa]] |style="text-align:center;" | Papa Francisco | Archbishop Charles John Brown |[[File:Nuestra Señora de los Desamparados de Muntinlupa - Manila Cathedral visit (2023-05-28).jpg|200px]] |[[File:Our Lady of the Abandoned Church, Muntinlupa (2).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Asunción |15 Agosto 2023 |Dambana ng Nuestra Señora de la Asunción, [[Dauis]], [[Bohol]] |style="text-align:center;" | Papa Francisco | Archbishop Charles John Brown |[[File:Nuestra senra de asuncion de dauis.jpg|200px]] |[[File:Dauis church Bohol.jpg|200px]] |- |[[Mahal na Ina ng Pitong Hapis ng Turumba|Nuestra Señora de los Dolores de Turumba]] |15 Setyembre 2023 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Hapis ng Turumba, [[Pakil]], [[Laguna]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco | Archbishop Charles John Brown |[[File:Nuestra Senora de los Dolores de Turumba Coronada Canonica.jpg|200px]] |[[File:The Pakil Church or the San Pedro de Alcantara Church in Pakil, Laguna.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Fatima |25 Pebrero 2024 |Pambansang Dambana ng Mahal na Birhen ng Fatima, [[Valenzuela, Kalakhang Maynila|Lungsod ng Valenzuela]] |style="text-align:center;" | Papa Francisco |Archbishop Charles John Brown |[[File:NationalShrineofOurLadyofFatimajf4518 12.JPG|200px]] |[[File:National Shrine of Our Lady of Fatima, Valenzuela City.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Fatima de Marikia<ref>{{Cite web|url=https://cbcpnews.net/cbcpnews/vatican-grants-pontifical-coronation-to-marikinas-our-lady-of-fatima-image/|title=Vatican grants pontifical coronation to Marikina’s Our Lady of Fatima image|website=CBCP News|date=19 February 2024}}</ref> |12 Mayo 2024 |Pandiyosesanong Dambana ni San Pablo ng Krus, [[Lungsod ng Marikina]] |style="text-align:center;" | Papa Francisco |Bishop Ruperto Cruz Santos |[[File:FATIMA DE MARIKINA.jpg|200px]] |[[File:8581Marikina City Barangays Landmarks 01.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Caridad de Agoo |6 Disyembre 2024 |Basilika Minor at Pandiyosesanang Dambana ni Nuestra Señora de Caridad, Agoo, La Union |style="text-align:center;" | Papa Francisco |Archbishop Charles John Brown |[[File:FvfAgooBalica9285 14.JPG|200px]] |[[File:1619Agoo, La Union 36.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Loreto de Sampaloc |10 Disyembre 2024 |Pang-arkidiyosesanang Dambana at Parokya ng Mahal na Birhen ng Loreto, Sampaloc, Maynila |style="text-align:center;" | Papa Francisco |Archbishop Charles John Brown |[[File:Sampaloc Church 02.jpg|200px]] |[[File:Loreto Church, Sampaloc, Manila, April 2023.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Fatima de Binakayan |1 Mayo 2025 |Pandiyosesanang Dambana at Parokya ni Nuestra Señora de Fatima, Binakayan, Kawit, Cavite | style="text-align:center;" | Papa Francsico |Archbishop Charles John Brown |[[File:3919Kawit Cavite Church Roads Barangays Landmarks 03.jpg|frameless|200px]] |[[File:Our Lady of Fatima Church, Binakayan.JPG|center|frameless|200px]] |- |Nuestra Señora de la Annuciata de Boso-Boso |25 Mayo 2025 |Parokya ng Nuestra Señora de la Annuciata, Boso-Boso, [[Lungsod Antipolo|Antipolo]], [[Lalawigan ng Rizal|Rizal]] | style="text-align:center;" | Papa Francisco |Bishop Ruperto Cruz Santos |[[File:Annunciata.jpg|200px]] |[[File:Bosoboso Church.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santisimo Rosario - Reina del Caracol |9 Oktubre 2025 |Pangdiyosesis na Dambana ng Ina ng Santo Rosaryo, [[Rosario, Cavite|Rosario]], [[Kabite|Cavite]] |Papa Francisco |Archbishop Charles John Brown |[[Talaksan:Nuestra Señora del Santísimo Rosario - Reina de Caracol.png|200px]] |[[Talaksan:Rosario, Cavite Parish Church 2023.jpg|200px]] |- |Virgen sang Barangay |16 Oktubre 2025 |Katedral ni San Sebastian, [[Bacolod]], [[Negros Occidental]] | style="text-align: center;" |Papa Leon XIV |Archbishop Charles John Brown |[[Talaksan:Our Lady of the Barangay (Virgen sang Barangay) - December 31, 2025.jpg|200px]] |[[Talaksan:San Sebastian Cathedral Bacolod (Rizal Street, Bacolod, Negros Occidental; 10-31-2022).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de los Angeles de Binangonan |17 Enero 2026 |Parokya ng Ina ng mga Angel, [[Binangonan]], [[Rizal]] | style="text-align: center;" |Papa Leon XIV |Archbishop Charles John Brown |[[File:De los Angeles de Binangonan Coronada.jpg|200px]] |[[Talaksan:9941Nuestra Señora de los Angeles Parish Church 16.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Fatima |''Hindi pa tiyak'' |Pang-diyosesis na Dambana at Parokya ng Mahal na Birhen ng Fatima, Urduja Village, [[Caloocan|Lungsod ng Caloocan]] | style="text-align: center;" |Papa Leon XIV | style="text-align: center;" |''Hindi pa tiyak'' |[[File:Our Lady of Fatima Parish Church Caloocan 36.jpg|200px]] |[[File:Our Lady of Fatima Parish Church Caloocan 02.jpg|200px]] |} ===Mga imaheng Kristolohikal na kinoronahang kanonika=== {| class="wikitable sortable" width="100%" ! Opisyal na Titulo ng Imahen ! Petsa ng Koronasyon ! Lugar ng Pamimintuho ! Nagbigay-Kapangyarihan ! Pinangunahan ni ! Imahen ng Batang Hesus ! Dambana |- |[[Banal na Bata ng Cebu|Santo Niño de Cebú]]<ref>{{Cite web|url=http://catholicphilippines.blogspot.com/2010/01/1965-quadricentennial-year-of.html|title=Traditional Roman Catholic Philippines - Societas Ecclesia Dei Sancti Ioseph - Una Voce: 1965: The Quadricentennial Year of Catholicism in the Philippines: The Canonical Coronation of the Sto. Nino de Cebu|last=Dennisraymondm|date=2010-01-06|website=Traditional Roman Catholic Philippines - Societas Ecclesia Dei Sancti Ioseph - Una Voce|access-date=2018-07-17}}</ref> |28 Abril 1965 | [[Basilica Menor del Santo Niño]], [[Lungsod Cebu]], [[Cebu]] | style="text-align:center;" | Papa Pablo VI |Cardinal Ildebrando Antoniutti |[[File: Original Image of the Santo Niño de Cebu.jpg|200px]] |[[File:Basilica del Santo Niño de Cebu.jpg|200px]] |} ==Mga tala== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{Reflist}} ==Mga karagdagang babasahin== * {{cite book|title=Maria sa Ating Buhay: Atlas ng mga Pangalan at mga Titulo ni Maria, ang Ina ni Hesus, at Kanilang Lugar sa Debosyon kay Maria|author= Santoro, Nicholas Joseph|publisher= iUniverse|date= 2011|isbn=978-1-4620-4022-3}} * {{cite book|title=Banal na Puwang: Mga Pananaw ng Interdisiplinaryo sa loob ng mga Magkapanabay na Konteksto |editor=Brie, Steve |editor2=Daggers, Jenny |editor3=Torevell, David|publisher=Cambridge Scholars Publishing|date= 2009|isbn= 978-1-4438-0642-8}} Tingnan lalo sa kabanata 4, Pagkonsumo, mga Sagradong Lugar at mga Puwang sa mga kontekstong Walang Galang: Isang Paghahambing sa pagitan ng Nagkakaisang Kaharian (UK) at Indiya" ni Jan Brown, John Phillips at Vishwas Maheshwari na gumawa ng isang pagkakatulad sa pagitan ng nakaugaliang paggalang sa relihiyon at mga kapanahong abala na may palakasan, [[pamimili]] at pelikula. * [[Henri de Lubac|de Lubac, Henri]]. ''Ang Walang Hanggang Pagkababae: isang pag-aaral sa isang teksto ni [[Teilhard de Chardin]]''. Trans. René Hague. New York: Harper & Row, 1971. Tingnan sa pp.&nbsp;125–6. Ipinagtibay ni de Lubac SJ ang pananaw, unang itinaguyod ni Teilhard de Chardin SJ, kung saan ipinapahayag na ang kulto ni Maria (pamimintuho sa, koronasyon atbp.) ay isang mahahalagang pagwawasto ng lubos na panlalaki ng pagka-diyos ng Lumang Tipan sa katauhan ng Yaweh, at kaya't dito ay ang pagkakatawang-tao ng pagkababae ng Poong Maykapal ==Tignan pa== *[[Koronasyong episkopal]] [[Kategorya:Koronasyong kanonika| ]] [[Kategorya:Batas-kanon ng Simbahang Katolika]] [[Kategorya:Mga bulang pampapa]] [[Kategorya:Koronasyon]] [[Kategorya:Ikonograpiya ni Hesus]] [[Kategorya:Birheng Maria sa sining]] [[Kategorya:San Jose sa sining]] k4137v5y40rxvcrf0b0cwxl20ju1sov 0 303340 2205438 2205080 2026-04-30T10:40:58Z Ivan P. Clarin 84769 /* Mga pangalan sa pagitan ng 2014 at 2026 */ 2205438 wikitext text/x-wiki {{Main|Bagyo sa Pilipinas}} Ang '''Panahon ng bagyo sa Pilipinas''' ay isang dekadang napapanahon sa loob ng [[Pilipinas]] at [[Philippine Area of Responsibility]], taong 2000 ay nagpulungan at nag paligsahan ang [[PAGASA]] sa bawat ipapangalan sa mga [[bagyo]]ng dadaan at papasok sa Pilipinas sa natatakdang panahon, ito ay binigyang daan upang malaman ang lawak ng pinsala, fatality at nawalang gross sa mga lugar na dinaanan ng bagyo, Ito ay nakahanay sa alpabetikong "A" hanggang "Z" maliban sa letrang "X" na hindi na binigyang pansin. Ang bawat bagyo ay binigyan rin ng bawat kategorya. At dinagdagan ng Auxiliary names at list.<ref>http://www.travel-philippines.com/general-info/weather.htm</ref><ref>hypotheticalhurricanes.fandom.com/wiki/2021_Hypothetical_Pacific_Typhoon_Season_(KenMC)</ref><ref>https://www.transcontinentaltimes.com/an-active-typhoon-season-expected-in-the-philippines.html</ref> ==Daantaon== {{Warning|'''[[Bagyo]]'''}} {{See|Pagpapangalan sa bagyo}} '''{{Color box|lightyellow|border=darkgray}}''' '''Mga Rinetirong pangalan''' <br>Milyon milyon ang mga nasisirang Imprastraktura, Mga pang kabuhayan ang mga nasira nang mga nagdaang bagyo taon-taon, tinatayang aabot sa bilyon bilyon ang napinsala. Kaya't gumawa nang listahan nang mga retiradong bagyo rito sa Pilipinas.<ref>http://bagong.pagasa.dost.gov.ph/climate/tropical-cyclone-information</ref><ref>https://hypotheticalhurricanes.fandom.com/wiki/2020_Hypothetical_Pacific_Typhoon_Season_(KenMC)</ref> ===Mga pangalan sa pagitan ng 2001 at 2013=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! 2001 !! 2002 !! colspan=2| 2003 !! colspan=2| 2004 !! 2005 !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2006|2006]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2007|2007]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2008|2008]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2009|2009]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2010|2010]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2011|2011]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2012|2012]] !! colspan=2|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013|2013]] |- | Auring || Agaton || Amang || Niña || Ambo || Nina || Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring || Nando |- | Barok || Basyang || Batibot || Onyok || Butchoy || Ofel || Bising || Basyang || Bebeng || Butchoy || Bising || Basyang || Bebeng || Butchoy || Bising || Odette |- | Crising || Caloy || Chedeng || Pogi || Cosme || Pablo || Crising || Caloy || Chedeng || [[Bagyong Cosme|Cosme]] || Crising || Caloy || Chedeng || Carina || Crising || Paolo |- | Darna || Dagul || Dodong || Quiel || Dindo || Quinta || Dante|| Domeng || Dodong || Dindo || Dante || Domeng || Dodong || Dindo || Dante || [[Bagyong Quedan (2013)|Quedan]] |- | Emong || Espada || Egay || Roskas || Enteng || [[Bagyong Rolly (2004)|Rolly]] || Emong || Ester || Egay || Enteng || Emong || Ester || Egay || Enteng || Emong || Ramil |- | Feria || Florita || Falcon || Sikat || Frank || Siony || Feria || Florita || Falcon || [[Bagyong Frank|Frank]] || Feria || Florita || Falcon || Ferdie || Fabian || [[Bagyong Santi|Santi]] |- | Gorio || Gloria || Gilas || Tisoy || Gener || Tonyo || Gorio || Glenda || Goring || Gener || Gorio || Glenda || Goring || Gener || [[Bagyong Gorio (2013)|Gorio]] || Tino |- | Huaning || Hambalos || Harurot || Ursula || Helen || [[Bagyong Unding|Unding]] || Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning || Urduja |- | Isang || Inday || Ineng || Viring || Igme || [[Bagyong Violeta|Violeta]] || Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang || [[Bagyong Vinta (2013)|Vinta]] |- | Jolina || Juan || Juaning || [[Bagyong Weng (2003)|Weng]] || Julian || [[Bagyong Winnie|Winnie]] ||Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina || [[Bagyong Juan|Juan]] || Juaning || Julian || Jolina || [[Bagyong Wilma at BOB 05|Wilma]] |- | Kiko || Kaka || Kabayan || [[Bagyong Yoyoy (2003)|Yoyoy]] || Karen || [[Bagyong Yoyong (2004)|Yoyong]] || Kiko || Katring || Kabayan || Karen || Kiko || Katring || Kabayan || Karen || Kiko || [[Super Bagyong Yolanda|Yolanda]] |- | Labuyo || Lagalag || Lakay || Zigzag || Lawin || Zosimo || Labuyo || Luis || Lando || Lawin || Labuyo || || Lando || Lawin || [[Bagyong Labuyo|Labuyo]] || [[Bagyong Zoraida (2013)|Zoraida]] |- | Maring || Milenyo || Manang || || Marce || || Maring || [[Bagyong Milenyo|Milenyo]] || Mina || Marce || Maring || || [[Bagyong Mina|Mina]] || Marce || Maring || |- | Nanang || Neneng || || || || || Nando || Neneng || || Nina || Nando || || Nonoy || Nina || || |- | Ondoy || || || || || || Ondoy || Ompong || || Ofel || [[Typhoon Ketsana|Ondoy]] || || Onyok || Ofel || || |- | Pabling || || || || || || Pepeng || Paeng || || Pablo || [[Bagyong Pepeng|Pepeng]] || || [[Bagyong Pedring|Pedring]] || [[Bagyong Pablo|Pablo]] || || |- | Quedan || || || || || || Quedan || Queenie || || Quinta || Quedan || || [[Bagyong Quiel (2011)|Quiel]] || Quinta || || |- | || || || || || || || [[Bagyong Reming|Reming]] || || Rolly || Ramil || || Ramon || || || |- | || || || || || || || Seniang || || Siony || Santi || || [[Bagyong Sendong|Sendong]] || || || |- | || || || || || || || Tomas || || Tonyo || Tino || || || || || |- | || || || || || || || || || Ulysses || Urduja || || || || || |- | || || || || || || || || || || Vinta || || || || || |-class="unsortable" !colspan=16|References:<ref name="NHEM Review 07"/><ref name="NHEM Review 08"/><ref name="NHEM Review 09"/><ref name="NHEM Review 10"/><ref name="NHEM Review 11"/><ref name="NHEM Review 12"/><ref name="NHEM Review 13"/><ref name="NHEM Review 14"/><ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Mga pangalan sa pagitan ng 2014 at 2026=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2014|2014]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2015|2015]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2016|2016]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2017|2017]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2018|2018]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2019|2019]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2020|2020]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2021|2021]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022|2022]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2023|2023]] ! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025|2025]] || [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026|2026]] |- | Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || [[Bagyong Ambo (2020)|Ambo]] || [[Bagyong Auring (2021)|Auring]] || [[Bagyong Agaton|Agaton]] || Amang || [[Bagyong Aghon|Aghon]] || Auring || Ada |- | Basyang || Betty || [[Bagyong Butchoy (2016)|Butchoy]] || Bising || Basyang || Betty || [[Bagyong Butchoy (2020)|Butchoy]] || [[Bagyong Bising (2021)|Bising]] || [[Bagyong Basyang (2022)|Basyang]] || Betty || [[Bagyong Butchoy (2024)|Butchoy]] || Bising || [[Bagyong Basyang (2026)|Basyang]] |- | Caloy || Chedeng || Carina || Crising || Caloy || Chedeng || Carina || [[Bagyong Crising (2021)|Crising]] || Caloy || Chedeng || [[Bagyong Carina|Carina]] || [[Bagyong Crising|Crising]] || {{grey|Caloy}} |- | Domeng || Dodong || Dindo || Dante || Domeng || Dodong || [[Bagyong Dindo (2020)|Dindo]] || Dante || Domeng || [[Bagyong Dodong|Dodong]] || Dindo || [[Bagyong Dante (2025)|Dante]] || {{grey|Domeng}} |- | Ester || Egay || Enteng || Emong || Ester || Egay || Enteng || Emong || [[Bagyong Ester (2022)|Ester]] || [[Bagyong Egay|Egay]] || [[Bagyong Enteng|Enteng]] || [[Bagyong Emong|Emong]] || {{grey|Ester}} |- | Florita || Falcon || [[Bagyong Ferdie (2016)|Ferdie]] || Fabian || Florita || Falcon || [[Bagyong Ferdie (2020)|Ferdie]] || [[Bagyong Fabian (2021)|Fabian]] || [[Bagyong Florita (2022)|Florita]] || [[Bagyong Falcon|Falcon]] || Ferdie || Fabian || {{grey|''Francisco''}} |- | [[Bagyong Glenda|Glenda]] || Goring || Gener || [[Bagyong Gorio (2017)|Gorio]] || Gardo || Goring || Gener || Gorio || [[Bagyong Gardo (2022)|Gardo]] || [[Bagyong Goring|Goring]] || Gener || Gorio || {{grey|Gardo}} |- | Henry || [[Bagyong Hanna (2015)|Hanna]] || Helen || Huaning || Henry || Hanna || [[Bagyong Helen|Helen]] || Huaning || [[Bagyong Henry (2022)|Henry]] || Hanna || Helen || Huaning ||{{grey|Henry}} |- | Inday || Ineng || Igme || [[Bagyong Isang (2017)|Isang]] || Inday || Ineng || Igme || Isang || [[Bagyong Inday (2022)|Inday]] || Ineng || [[Bagyong Igme (17W) (2024)|Igme ]] || [[Bagyong Isang (2025)|Isang]] || {{grey|Inday}} |- | Jose || Jenny || Julian || [[Bagyong Jolina (2017)|Jolina]] || Josie || [[Bagyong Jenny (2019)|Jenny]] || [[Bagyong Julian (2020)|Julian]] || [[Bagyong Jolina (2021)|Jolina]] || Josie || Jenny || [[Bagyong Julian|Julian]] || [[Bagyong Jacinto (2025)|Jacinto]] || {{grey|Josie}} |- | Karding || Kabayan || [[Bagyong Karen|Karen]] || Kiko || Karding || Kabayan || [[Bagyong Kristine (2020)|Kristine]] || [[Bagyong Kiko (2021)|Kiko]] || [[Bagyong Karding|Karding]] || Kabayan || [[Bagyong Kristine|Kristine]] || Kiko || {{grey|''Kiyapo''}} |- | Luis || [[Bagyong Lando|Lando]] || [[Bagyong Lawin|Lawin]] || Lannie || Luis || [[Bagyong Liwayway (2019)|Liwayway]] || [[Bagyong Leon (2020)|Leon]] || [[Bagyong Lannie (2021)|Lannie]] || Luis || {{grey|Liwayway}} || [[Bagyong Leon|Leon]] || Lannie || {{grey|Luis}} |- | [[Bagyong Mario|Mario]] || Marilyn || Marce || [[Bagyong Maring (2017)|Maring]] || Maymay || Marilyn || Marce || Maring || Maymay || {{grey|Marilyn}} || [[Bagyong Marce|Marce]] || [[Bagyong Mirasol (2025)|Mirasol]] || {{grey|Maymay}} |- | Neneng || [[Bagyong Nona|Nona]] || [[Bagyong Nina|Nina]] || Nando || Neneng || Nimfa || [[Bagyong Nika (2020)|Nika]] || [[Bagyong Nando (2021)|Nando]] || [[Bagyong Neneng (2022)|Neneng]] || {{grey|Nimfa}} || [[Bagyong Nika|Nika]] || [[Super Bagyong Nando|Nando]] || {{grey|Neneng}} |- | Ompong || Onyok || {{grey|Ofel}} || [[Bagyong Odette (2017)|Odette]] || [[Super Bagyong Ompong|Ompong]] || [[Bagyong Onyok (2019)|Onyok]] || [[Bagyong Ofel (2020)|Ofel]] || [[Super Bagyong Odette|Odette]] || Obet || {{grey|Onyok}} || [[Bagyong Ofel|Ofel]] || [[Bagyong Opong|Opong]] || {{grey|Obet}} |- | Paeng || {{grey|''Perla''}} || {{grey|''Pepito''}} || Paolo || Paeng || [[Bagyong Perla (2019)|Perla]] || [[Bagyong Pepito (2020)|Pepito]] || {{grey|Paolo}} || [[Bagyong Paeng|Paeng]] || {{grey|Perla}} || [[Super Bagyong Pepito|Pepito]] || [[Bagyong Paolo (2025)|Paolo]] || {{grey|''Pilandok''}} |- | Queenie || {{grey|Quiel}} || {{grey|Quinta}} || Quedan || Queenie || [[Bagyong Quiel (2019)|Quiel]] || [[Bagyong Quinta|Quinta]] || {{grey|Quedan}} || Queenie || {{grey|Quiel}} || [[Bagyong Querubin (2024)|Querubin]] || Quedan || {{grey|Queenie}} |- | [[Bagyong Ruby|Ruby]] || {{grey|Ramon}} || {{grey|Rolly}} || Ramil || [[Bagyong Rosita|Rosita]] || [[Bagyong Ramon (2019)|Ramon]] || [[Super Bagyong Rolly|Rolly]] || {{grey|Ramil}} || Rosal || {{grey|Ramon}} || [[Bagyong Romina (2024)|Romina]] || [[Bagyong Ramil (2025)|Ramil]] || {{grey|Rosal}} |- | [[Bagyong Seniang (2014)|Seniang]] || {{grey|''Sarah''}} || {{grey|Siony}} || Salome || [[Bagyong Samuel (2018)|Samuel]] || [[Bagyong Sarah (2019)|Sarah]] || [[Bagyong Siony (2020)|Siony]] || {{grey|Salome}} || {{grey|Samuel}} || {{grey|Sarah}} || {{grey|Siony}} || Salome || {{grey|Samuel}} |- | {{grey|Tomas}} || {{grey|Tisoy}} || {{grey|Tonyo}} || Tino || Tomas || [[Bagyong Tisoy|Tisoy]] || [[Bagyong Tonyo (2020)|Tonyo]] || {{grey|Tino}} || {{grey|Tomas}} || {{grey|''Tamaraw''}} || {{grey|Tonyo}} || [[Bagyong Tino|Tino]] || {{grey|Tomas}} |- | {{grey|''Usman''}} || {{grey|Ursula}} || {{grey|Ulysses}} || [[Bagyong Urduja|Urduja]] || [[Bagyong Usman|Usman]] || [[Bagyong Ursula|Ursula]] || [[Bagyong Ulysses|Ulysses]] || {{grey|''Uwan''}} || {{grey|''Umberto''}} || {{grey|''Ugong''}} || {{grey|Upang}} || [[Bagyong Uwan|Uwan]] || {{grey|''Umberto''}} |- | {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Vinta|Vinta]] || {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || [[Bagyong Vicky (2020)|Vicky]] || {{grey|''Verbena''}} || {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || Verbena || {{grey|''Venus''}} |- | {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || [[Bagyong Wilma (2025)|Wilma]] || {{grey|''Waldo''}} |- | {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} |- | {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Mga pangalan sa pagitan ng 2027 at 2029=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2028|2028]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2029|2029]] |- | {{grey|Amang}} || {{grey|''Amuyao''}} || {{grey|Auring}} |- | {{grey|Betty}} || {{grey|Butchoy}} || {{grey|Bising}} |- | {{grey|Chedeng}} || {{grey|Carina}} || {{grey|''Chico''}} |- | {{grey|Dodong}} || {{grey|Dindo}} || {{grey|Dante}} |- | {{grey|''Emil''}} || {{grey|''Edring''}} || {{grey|''Elias''}} |- | {{grey|Falcon}} || {{grey|Ferdie}} || {{grey|Fabian}} |- | {{grey|''Gavino''}} || {{grey|Gener}} || {{grey|Gorio}} |- | {{grey|Hanna}} || {{grey|Helen}} || {{grey|Huaning}} |- | {{grey|Ineng}} || {{grey|Igme}} || {{grey|Isang}} |- | {{grey|Jenny}} || {{grey|''Josefa''}} || {{grey|Jacinto}} |- | {{grey|Kabayan}} || {{grey|''Kidul''}} || {{grey|Kiko}} |- | {{grey|Liwayway}} || {{grey|''Lekep''}} || {{grey|Lannie}} |- | {{grey|Marilyn}} || {{grey|Marce}} || {{grey|''Magyawan''}} |- | {{grey|Nimfa}} || {{grey|''Nanolay''}} || {{grey|''Nilad''}} |- | {{grey|Onyok}} || {{grey|''Onos''}} || {{grey|''Omar''}} |- | {{grey|Perla}} || {{grey|''Puwok''}} || {{grey|Paolo}} |- | {{grey|Quiel}} || {{grey|Querubin}} || {{grey|Quedan}} |- | {{grey|Ramon}} ||{{grey|Romina}} || {{grey|Ramil}} |- | {{grey|Sarah}} || {{grey|Siony}} || {{grey|Salome}} |- | {{grey|''Tamaraw''}} || {{grey|Tonyo}} || {{grey|''Tala''}} |- | {{grey|''Ugong''}} || {{grey|''Upang''}} || {{grey|''Urbano''}} |- | {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || {{grey|Verbena}} |- | {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} |- | {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} |- | {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Mga pangalan at palayaw ng bawat bagyo=== {{See|Talaan ng mga bagyo sa Pilipinas}} Ang mga pangalan ng bawat bagyo ay ibinibigay sa ilalim ng PAGASA, ito ay pinapalitan kapag ang isang bagyo ay nakapinsala ng mahigit sa bilyon at nakapatay mula 200 pataas, ngunit ang mga pangalan na hindi umabot sa binangit ay uulitin bawat apat na taon. {|class="collapsible collapsed wikitable toccolours" width=60% |- !style="background: white" colspan=4 align="center" |Talaan ng mga pangalan at palayaw ng bawat bagyo |- ! style="background-color:silver"| '''Pangalang Ingles (53)''' ! style="background-color:silver"| '''Taon''' ! style="background-color:silver"| '''Kasarian''' |- | [[Bagyong Betty|Betty]] || 2019 || rowspan="3"| Babae |- | <s>Carina</s> || 2020 |- | [[Bagyong Ester|Ester]] || 2018 |- | Fabian || 2021 || Lalake |- | <s>Florita</s> || 2022 || Babae |- | Falcon || 2023 || [[Agila]] |- | [[Bagyong Ferdie|Ferdie]] || 2024 || rowspan="2"| Lalake |- | <s>Frank</s> || 2008 |- | <s>Glenda</s> || 2014 || Babae |- | [[Bagyong Gorio|Gorio]] || 2021 || rowspan="3"| Lalake |- | Gener || 2024 |- | [[Bagyong Henry|Henry]] || 2022 |- | [[Bagyong Hanna|Hanna]] || 2023 || Babae |- | <s>Jose</s> || 2014 || Lalake |- | <s>[[Bagyong Jolina|Jolina]]</s> || 2021 || rowspan="2"| Babae |- | Jenny || 2023 |- | <s>Julian</s> || rowspan="2"| 2024 || Unisex |- | <s>Kristine</s> || Babae |- | [[Bagyong Luis|Luis]] || 2022 || Lalake |- | <s>Leon</s> || 2024 || [[Leon]] |- | Marilyn || 2023 || Babae |- | Marce || 2024 || rowspan="2"| Lalake |- | <s>Mario</s> || 2014 |- | Nimfa || 2023 || rowspan="5"| Babae |- | <s>Nika</s> || 2024 |- | <s>Nina</s> || 2016 |- | <s>[[Bagyong Odette|Odette]]</s> || 2021 |- | <s>[[Bagyong Ofel|Ofel]]</s> || 2024 |- | [[Bagyong Paolo|Paolo]] || 2021 || Lalake |- | [[Bagyong Queenie|Queenie]] || 2022 || rowspan="2"| Babae |- | <s>[[Bagyong Quinta (paglilinaw)|Quinta]]</s> || 2020 |- | [[Bagyong Quiel|Quiel]] || 2023 || Lalake |- | Querubin || 2024 || [[Anghel]] |- | <s>[[Bagyong Rolly|Rolly]]</s> || 2020 || Lalake |- | <s>Ruby</s> || 2014 || Bato/Babae |- | Rosal || 2022 || [[Bulaklak]] |- | Romina || 2024 || rowspan="3"| Babae |- | Sarah || 2023 |- | [[Bagyong Siony|Siony]] || 2024 |- | {{tcname unused|Umberto}} || 2022 || rowspan="2"| Lalake |- | <s>[[Bagyong Ulysses (paglilinaw)|Ulysses]]</s> || 2020 |- | <s>[[Bagyong Urduja (paglilinaw)|Urduja]]</s> || 2017 || rowspan="2"| Babae |- | <s>Ursula</s> || 2019 |- | {{tcname unused|Verbena}} || 2021 || [[Bulaklak]] |- | {{tcname unused|Venus}} || 2022 || Babae/[[Planeta]] |- | [[Bagyong Vicky (paglilinaw)|Vicky]] || 2024 || Babae |- | <s>[[Bagyong Vinta (paglilinaw)|Vinta]]</s> || 2017 || [[Bangka]] |- | Wilma || 2021 || Babae |- | {{tcname unused|Warren}} || 2024 || Lalake |- | {{tcname unused|Yasmin}} || 2021 || rowspan="4"| Babae |- | <s>Yolanda</s> || 2013 |- | Zoraida || 2021 |- | {{tcname unused|Zeny}} || 2022 |- ! style="background-color:lightyellow"| '''Pangalang Tagalog (56)''' ! style="background-color:lightyellow"| '''Taon''' ! style="background-color:lightyellow"| '''Kasarian''' |- | <s>[[Bagyong Agaton (paglilinaw)|Agaton]]</s> || 2022 || rowspan="10"| Lalake |- | <s>Aghon</s> || 2024 |- | {{tcname unused|Amuyao}} || 2028 |- | <s>[[Bagyong Ambo|Ambo]]</s> || 2020 |- | [[Bagyong Butchoy|Butchoy]] || 2024 |- | [[Bagyong Caloy|Caloy]] || 2022 |- | <s>Cosme</s> || 2008 |- | [[Bagyong Dante|Dante]] || 2021 |- | [[Bagyong Dindo|Dindo]] || 2024 |- | <s>Egay</s> || 2022 |- | <s>Gloria</s> || 2002 || Babae |- | Gardo || 2022 || Lalake |- | <s>Harurot</s> || 2003 || --- |- | Helen || 2024 || Babae |- | Igme || 2024 || Lalake |- | Josie || 2022 || rowspan="2"| Babae |- | {{tcname unused|Josefa}} || 2028 |- | <s>Juan</s> || 2010 || rowspan="3"| Lalake |- | Kiko || 2021 |- | Kabayan || 2022 |- | <s>Karen</s> || 2016 || Babae |- | <s>Labuyo</s> || 2013 || [[Sili]] |- | <s>Lando</s> || 2015 || Lalake |- | <s>Lawin</s> || 2016 || [[Ibon]] |- | {{tcname unused|Kidul}} || 2028 |- | Lannie || 2021 || rowspan="3"| Babae |- | {{tcname unused|Lekep}} || 2028 |- | Liwayway || 2023 |- | [[Bagyong Maymay|Maymay]] || 2022 |- | <s>Milenyo</s> || 2006 || Milenyum |- | <s>Mina</s> || 2011 || Babae |- | {{tcname unused|Mirasol}} || 2025 || Babae/[[Bulaklak]] |- | [[Bagyong Nando|Nando]] || 2021 || Lalake |- | {{tcname unused|Nanolay}} || 2028 |- | <s>Nona</s> || 2015 || Babae |- | Obet || 2022 || rowspan="6"| Lalake |- | <s>[[Bagyong Ompong|Ompong]]</s> || 2018 |- | <s>Ondoy</s> || 2009 |- | {{tcname unused|Onos}} || 2028 |- | [[Bagyong Onyok|Onyok]] || 2023 |- | {{tcname unused|Opong}} || 2025 |- | <s>Pablo</s> || 2012 |- | <s>Paeng</s> || 2022 |- | Perla || 2023 || Babae |- | <s>Pepito</s> || 2024 || rowspan="4"| Lalake |- | {{tcname unused|Puwok}} || 2028 |- | [[Bagyong Quedan|Quedan]] || 2022 |- | [[Bagyong Ramil|Ramil]] || 2021 |- | [[Bagyong Ramon|Ramon]] || 2023 |- | <s>Rosita</s> || 2018 || Babae |- | <s>[[Bagyong Santi (paglilinaw)|Santi]]</s> || 2013 || Lalake |- | Salome || 2021 || Babae |- | [[Bagyong Samuel (paglilinaw)|Samuel]] || 2022 || rowspan="3"| Lalake |- | [[Bagyong Tino|Tino]] || 2021 |- | <s>Tisoy</s> || 2019 |- | {{tcname unused|Tamaraw}} || 2023 || Kalabaw |- | [[Bagyong Tomas|Tomas]] || 2022 || Lalake |- | [[Bagyong Tonyo (paglilinaw)|Tonyo]] || 2024 || rowspan="3"| Lalake |- | <s>Usman</s> || 2018 |- | {{tcname unused|Uwan}} || 2021 |- | <s>Violeta</s> || 2004 || Babae/[[Kulay]] |- | {{tcname unused|Waldo}} || 2022 || rowspan="2"| Lalake |- | Yoyoy || 2023 |- | Zigzag || 2023 || --- |- | Zosimo || 2024 || Lalake |- ! style="background-color:lightblue"| '''Pangalang Palayaw (56)''' ! style="background-color:lightblue"| '''Taon''' ! style="background-color:lightblue"| '''Kasarian''' |- | [[Bagyong Amang|Amang]] || 2023 || rowspan="2"| Lalake |- | <s>Atang</s> || 1978 |- | Auring || 2021 || rowspan="6"| Babae |- | [[Bagyong Basyang|Basyang]] || 2022 |- | <s>Bebeng</s> || 2011 |- | [[Bagyong Bising|Bising]] || rowspan="2"| 2021 |- | [[Bagyong Crising|Crising]] |- | [[Bagyong Chedeng|Chedeng]] || 2023 |- | <s>Dading</s> || 1964 || Lalake |- | <s>Diding</s> || 1976 || Babae |- | [[Bagyong Domeng|Domeng]] || 2022 || rowspan="5"| Lalake |- | Dodong || 2023 |- | {{tcname unused|Edring}} || 2028 |- | [[Bagyong Emong|Emong]] || 2021 |- | <s>Enteng</s> || 2024 |- | <s>Goring</s> || 2023 || rowspan="7"| Babae |- | <s>Herming</s> || 1987 |- | [[Bagyong Huaning|Huaning]] || 2021 |- | <s>Iliang</s> || 1998 |- | Inday || 2022 |- | [[Bagyong Isang|Isang]] || 2021 |- | <s>Juaning</s> || 2011 |- | <s>Karding</s> || 2021 || rowspan="2"| Lalake |- | <s>Kading</s> || 1978 |- | <s>Loleng</s> || 1998 || rowspan="4"| Babae |- | [[Bagyong Maring|Maring]] || 2021 |- | <s>Monang</s> || --- |- | <s>Nitang</s> || 1984 |- | [[Bagyong Neneng|Neneng]] ||rowspan="2"| 2022 || Babae |- | <s>Paeng</s> || rowspan="3"| Lalake |- | <s>Pedring</s> || 2011 |- | <s>Pepeng</s> || 2009 |- | <s>Pitang</s> || 1970 || rowspan="3"| Babae |- | <s>Reming</s> || 2006 |- | <s>Rosing</s> || 1995 |- | <s>Ruping</s> || 1990 || rowspan="2"| Lalake |- | <s>Sendong</s> || 2011 |- | <s>Seniang</s> || 2014 || rowspan="4"| Babae |- | <s>Sening</s> || rowspan="3"| 1970 |- | <s>Sisang</s> |- | <s>Titang</s> |- | {{tcname unused|Ugong}} || 2023 || Tunog |- | <s>Undang</s> || 1984 || Babae |- | <s>Unding</s> || 2004 || Lalake |- | <s>Unsang</s> || 1988 || rowspan="4"| Babae |- | <s>Uring</s> || 1991 |- | {{tcname unused|Upang}} || 2024 |- | Viring || rowspan="2"| 2023 |- | Weng || Unisex |- | <s>Warling</s> || 1979 || rowspan="6"| Babae |- | <s>Welming</s> || 1967 |- | <s>Wening</s> || 1974 |- | Yayang || 2022 |- | <s>Yoling</s> || 1970 |- | <s>Yoning</s> || 1988 |- | Yoyong || 2024 || Lalake |} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Pilipinas]] [[Kategorya:Panahon]] 77wjfzvtrfbp06vudmm6bx9bfaj08i9 0 304741 2205241 2001524 2026-04-29T14:41:32Z Joseph Brother 87228 2205241 wikitext text/x-wiki  {{Infobox station|name=Roma Termini|platforms=32|map_type=Italy Rome#Lazio#Italy|connections=* [[File:Italian traffic signs - icona metropolitana inv 2.svg|24px]] Underground line [[Line A (Rome Metro)|A]] and [[Line B (Rome Metro)|B]]) * [[File:Italian traffic signs - icona tram inv 2.svg|24px]] Tram stop * [[File:Urban trolleybus inv 2.svg|24px]] Trolleybus Stop * [[File:Aiga bus inv.svg|24px]] Bus stop and Airport Shuttles * [[File:Aiga taxi inv.svg|24px]] Taxi stand|services=|electrified=|iata=XRJ|closed=|rebuilt=|opened={{Start date and age|1862|df=y}}|architect=|distance=|image=Roma-Termini--Italy--at-night.JPG|lines={{Plainlist| * [[Florence–Rome high-speed railway|Rome–Florence (high-speed)]] * [[Florence–Rome railway|Rome–Florence (traditional)]] * [[Rome–Naples high-speed railway|Rome–Naples (high-speed)]] * [[Rome–Formia–Naples railway|Rome–Formia–Naples]] * [[Rome–Cassino–Naples railway|Rome–Cassino–Naples]] * Rome–Nettuno * [[Pisa–Livorno–Rome railway|Rome–Pisa]] * [[Rome–Sulmona–Pescara railway|Rome–Pescara]] * [[Rome-Ancona]] * [[Rome–Capranica–Viterbo railway|Rome–Viterbo]] * [[Rome–Velletri railway|Rome–Velletri]] * [[Rome–Albano railway|Rome–Albano]] * [[Rome–Frascati railway|Rome–Frascati]] * [[Rome–Fiumicino railway|Rome–Fiumicino]] }}|operator=[[Grandi Stazioni]]|owned=[[Rete Ferroviaria Italiana]]|elevation=|coordinates={{coord|41|54|03|N|12|30|07|E|region:IT-RM|display=inline,title}}|country=Italya|address=Piazzale dei Cinquecento<br />00185 [[Roma]]|caption=|alt=|map_caption=Location in Rome##Location in Lazio##Location in Italy}} [[Talaksan:Stazione20Termini201890.jpg|right|thumb|250x250px| Patsada ng unang permanenteng estasyon ng Termini, mga 1890. Ang [[Talaan ng mga obelisko sa Roma|obelisko]] sa kanan, isang alaala sa mga nasawing Italyano sa [[Labanan ng Dogali]], ay ngayon ay nasa isang kalapit na kalye, sa via delle Terme di Diocleziano.]] [[Talaksan:Roma_termini_01.jpg|right|thumb|250x250px| Labas ng gusali ng estasyon (Pebrero 2017) ]] [[Talaksan:Roma_termini_02.jpg|right|thumb|250x250px| Loob gusali ng estasyon (Pebrero 2017)]] [[Talaksan:Roma_termini_03.jpg|right|thumb|250x250px| Ang mga plataporma at lugar ng concourse ay pinaghiwalay ng tarangkahan ng control ticket para sa seguridad (Pebrero 2017)]] [[Talaksan:Roma_termini_04.jpg|right|thumb|250x250px| Lugar ng Concourse (Pebrero 2017)]] Ang '''Roma Termini''' (sa [[Wikang Italyano|Italyano]], ''Stazione Termini'' ) ({{Airport codes|XRJ}}) ay ang pangunahing [[Himpilan ng tren|estasyon]] ng [[Himpilan ng tren|riles]] ng [[Roma]], [[Italya]]. Ito ay pinangalanan pagkatapos ng distrito ng parehong pangalan, na siya namang kinuha ang pangalan nito mula sa mga sinaunang [[mga Paliguan ni Diocleciano]] (sa [[Wikang Latin|Latin]], ''[[thermae]]''), na matatagpuan sa kalye mula sa pangunahing pasukan.<ref>{{cite book|title=Guida d'Italia. Roma|publisher=Touring Club Italiano|year=1999|location=Milan|page=162}}</ref> == Pangkalahatan == Ang estasyon ay may regular na mga serbisyo sa tren sa lahat ng pangunahing mga lungsod sa Italya, pati na rin pang-araw-araw na serbisyo pang-internasyonal sa [[Munich]], [[Geneva]], at [[Vienna]]. May 33 plataporma at higit sa 180&nbsp;milyong mga pasahero bawat taon,<ref name="termini">{{Cite web |title=Roma Termini |url=http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=7c18360fa1bdb110VgnVCM1000003f16f90aRCRD |access-date=2020-11-15 |archive-date=2014-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140626095257/http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=7c18360fa1bdb110VgnVCM1000003f16f90aRCRD |url-status=dead }}</ref> ang Roma Termini ang pangalawang pinakamalaking istasyon ng riles sa Europa pagkatapos ng [[Paris Gare du Nord]]. == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.romatermini.com/ Opisyal na pahina sa Grandistazioni website] nyfctyaobmsnknsc738792rcd7jry3w 2205244 2205241 2026-04-29T15:23:36Z Joseph Brother 87228 2205244 wikitext text/x-wiki  {{Infobox station|name=Roma Termini|platforms=32|map_type=Italy Rome#Lazio#Italy|connections=* [[File:Italian traffic signs - icona metropolitana inv 2.svg|24px]] Underground line [[Line A (Rome Metro)|A]] and [[Line B (Rome Metro)|B]] * [[File:Italian traffic signs - icona tram inv 2.svg|24px]] Tram stop * [[File:Urban trolleybus inv 2.svg|24px]] Trolleybus Stop * [[File:Aiga bus inv.svg|24px]] Bus stop and Airport Shuttles * [[File:Aiga taxi inv.svg|24px]] Taxi stand|services=|electrified=|iata=XRJ|closed=|rebuilt=|opened={{Start date and age|1862|df=y}}|architect=|distance=|image=Roma-Termini--Italy--at-night.JPG|lines={{Plainlist| * [[Florence–Rome high-speed railway|Rome–Florence (high-speed)]] * [[Florence–Rome railway|Rome–Florence (traditional)]] * [[Rome–Naples high-speed railway|Rome–Naples (high-speed)]] * [[Rome–Formia–Naples railway|Rome–Formia–Naples]] * [[Rome–Cassino–Naples railway|Rome–Cassino–Naples]] * Rome–Nettuno * [[Pisa–Livorno–Rome railway|Rome–Pisa]] * [[Rome–Sulmona–Pescara railway|Rome–Pescara]] * [[Rome-Ancona]] * [[Rome–Capranica–Viterbo railway|Rome–Viterbo]] * [[Rome–Velletri railway|Rome–Velletri]] * [[Rome–Albano railway|Rome–Albano]] * [[Rome–Frascati railway|Rome–Frascati]] * [[Rome–Fiumicino railway|Rome–Fiumicino]] }}|operator=[[Grandi Stazioni]]|owned=[[Rete Ferroviaria Italiana]]|elevation=|coordinates={{coord|41|54|03|N|12|30|07|E|region:IT-RM|display=inline,title}}|country=Italya|address=Piazzale dei Cinquecento<br />00185 [[Roma]]|caption=|alt=|map_caption=Location in Rome##Location in Lazio##Location in Italy}} [[Talaksan:Stazione20Termini201890.jpg|right|thumb|250x250px| Patsada ng unang permanenteng estasyon ng Termini, mga 1890. Ang [[Talaan ng mga obelisko sa Roma|obelisko]] sa kanan, isang alaala sa mga nasawing Italyano sa [[Labanan ng Dogali]], ay ngayon ay nasa isang kalapit na kalye, sa via delle Terme di Diocleziano.]] [[Talaksan:Roma_termini_01.jpg|right|thumb|250x250px| Labas ng gusali ng estasyon (Pebrero 2017) ]] [[Talaksan:Roma_termini_02.jpg|right|thumb|250x250px| Loob gusali ng estasyon (Pebrero 2017)]] [[Talaksan:Roma_termini_03.jpg|right|thumb|250x250px| Ang mga plataporma at lugar ng concourse ay pinaghiwalay ng tarangkahan ng control ticket para sa seguridad (Pebrero 2017)]] [[Talaksan:Roma_termini_04.jpg|right|thumb|250x250px| Lugar ng Concourse (Pebrero 2017)]] Ang '''Roma Termini''' (sa [[Wikang Italyano|Italyano]], ''Stazione Termini'' ) ({{Airport codes|XRJ}}) ay ang pangunahing [[Himpilan ng tren|estasyon]] ng [[Himpilan ng tren|riles]] ng [[Roma]], [[Italya]]. Ito ay pinangalanan pagkatapos ng distrito ng parehong pangalan, na siya namang kinuha ang pangalan nito mula sa mga sinaunang [[mga Paliguan ni Diocleciano]] (sa [[Wikang Latin|Latin]], ''[[thermae]]''), na matatagpuan sa kalye mula sa pangunahing pasukan.<ref>{{cite book|title=Guida d'Italia. Roma|publisher=Touring Club Italiano|year=1999|location=Milan|page=162}}</ref> == Pangkalahatan == Ang estasyon ay may regular na mga serbisyo sa tren sa lahat ng pangunahing mga lungsod sa Italya, pati na rin pang-araw-araw na serbisyo pang-internasyonal sa [[Munich]], [[Geneva]], at [[Vienna]]. May 33 plataporma at higit sa 180&nbsp;milyong mga pasahero bawat taon,<ref name="termini">{{Cite web |title=Roma Termini |url=http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=7c18360fa1bdb110VgnVCM1000003f16f90aRCRD |access-date=2020-11-15 |archive-date=2014-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140626095257/http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=7c18360fa1bdb110VgnVCM1000003f16f90aRCRD |url-status=dead }}</ref> ang Roma Termini ang pangalawang pinakamalaking istasyon ng riles sa Europa pagkatapos ng [[Paris Gare du Nord]]. == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.romatermini.com/ Opisyal na pahina sa Grandistazioni website] ojl77hql94ed4sgnef4hpae4ml41s05 0 309324 2205277 2000393 2026-04-29T21:25:38Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205277 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|pre-nominals=|height=<!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) -->|era=|employer=[[Unibersidad ng Cambridge]]|organization=|agent=<!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source -->|known_for=|notable_works=<!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works"; or by |label_name=, which produces label "Label(s)" -->|style=|home_town=|salary=|net_worth=<!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source -->|weight=<!-- "X kg", "X lb" or "X st Y lb" plus optional reference (conversions are automatic) -->|occupation=Siyentista, manunulat|television=|title=<!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as "Office" (e.g. public office or appointments) -->|criminal_charge=<!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources -->|criminal_penalty=|criminal_status=|spouse=<!-- Use article title or common name -->|partner=<!-- (unmarried long-term partner) -->|children=|parents=<!-- overrides mother and father parameters -->|mother=<!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) -->|years_active=2000–presente|alma_mater=[[Magdalen College, Oxford]] (BA); [[University of Cambridge]] (PhD)|name=Emily Shuckburgh|baptised=<!-- will not display if birth_date is entered -->|post-nominals=[[Officer of the Order of the British Empire|OBE]]|image=Emily Shuckburgh, January 2017.jpg|image_upright=|landscape=<!-- yes, if wide image, otherwise leave blank -->|alt=<!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software -->|caption=2017|pronunciation=|birth_name=Emily Fleur Shuckburgh|birth_date=<!-- {{Birth date and age|df=yes|YYYY|MM|DD}} for living people supply only the year with {{Birth year and age|YYYY}} unless the exact date is already widely published, as per [[WP:DOB]]. For people who have died, use {{Birth date|df=yes|YYYY|MM|DD}}. -->|birth_place=|disappeared_date=<!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) -->|education=|disappeared_place=|disappeared_status=|death_date=<!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) -->|resting_place_coordinates=<!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} -->|burial_place=<!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) -->|burial_coordinates=<!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} -->|monuments=|residence=|nationality=British|other_names=|citizenship=|father=<!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) -->}}Si '''Emily Fleur Shuckburgh''', OBE, ay isang siyentista sa klima, dalub-agbilang at dalubhasa sa agham. Siya ay Direktor ng ''Cambridge Zero'', inisyatibo sa [[pagbabago ng klima]] ng [[Unibersidad ng Cambridge]],<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.zero.cam.ac.uk|title=Cambridge Zero - A bold response to the world's greatest challenge|website=www.zero.cam.ac.uk|language=en|access-date=2019-10-15}}</ref> isa rin siyang ''fellow'' sa [[Darwin College]], Cambridge . Kasama sa kanyang mga interes sa pagsasaliksik ang mga dinamika ng atmospera, mga karagatan at klima at agham ng data sa kapaligiran. Siya ay isang teoretiko, ''numerical modeller'' at obserbasyong siyentista. Pinangunahan ni Emily ang UKRI Center para sa Pagsasanay sa Doktoral sa Paglalapat ng AI sa pag-aaral ng Mga Panganib sa Kapaligiran. Dagdag pa rito, Siya ay fellow ng Royal Meteorological Society at co-chair ng kanilang Climate Science Communities Group.<ref>https://www.cisl.cam.ac.uk/directory/emily-shuckburgh</ref> == Edukasyon == Nag-aral si ''''Shuckburgh''' sa [[Magdalen College]], [[Oxford]], kung saan nakamit niya ang BA sa Matematika noong 1994. Pagkaraan ay nakumpleto niya ang isang PhD sa ''applied'' matematika sa [[Unibersidad ng Cambridge]] noong 1999. Nagsagawa si Shuckburgh ng pananaliksik sa post-doctoral sa École normale supérieure sa Paris mula 2001 hanggang 2003 at sa [[MIT]] noong 2005 bilang isang bumibisitang siyentista, na nagtatrabaho sa mga paksa ng kapaligiran at dinamika ng karagatan.<ref name="BAS1">{{Cite web|url=https://www.bas.ac.uk/profile/exemsh/|title=Emily Shuckburgh - British Antarctic Survey|website=bas.ac.uk|language=en-GB|access-date=2019-10-31}}</ref> {| class="wikitable" |+Ang lista sa ibaba ay kinuha sa Department of Computer Science and Technology sa [[Unibersidad ng Cambridge]]<ref name=":0" /> !Taon(s) !Degree/Espesyalisasyon !Institusyon |- |1994 |BA Mathematics |Magdalen College, Oxford University |- |1995 |Part III Mathematics Tripos |Trinity College, Cambridge University |- |1999 |PhD, Atmospheric Dynamics |Department of Applied Mathematics & Theoretical Physics, Cambridge University |- |2000-03 |Research Fellow |Darwin College, Cambridge |- |2001-03 |EC Marie Curie Research Fellow, |École Normale Supérieure, Paris |- |2003-06 |Director, Geophysical and Environmental Fluid Dynamics Summer School, |Dept Applied Mathematics & Theoretical Physics, University of Cambridge |- |2009-15 |Head, Open Oceans |British Antarctic Survey |- |2019 |Reader, Department of Computer Science and Technology, |University of Cambridge |} == Karera == Noong 2000, si Shuckburgh ay naging isang kasamahan sa pagsasaliksik ng [[Darwin College]], [[Cambridge]], at isang kapwa sa matematika noong 2003; hanggang sa taong 2019, may hawak siyang maraming posisyon sa loob ng [[Unibersidad ng Cambridge]] - siya ay isang mambabasa sa Kagawaran ng Agham at Teknolohiya ng Computer, isang fellow sa Center for Science and Policy<ref>{{Cite web|url=http://www.csap.cam.ac.uk/network/emily-shuckburgh/|title=Dr Emily Shuckburgh – Networks of evidence and expertise for public policy|website=csap.cam.ac.uk|language=en|access-date=2018-07-26}}</ref> pati na rin sa Cambridge Institute for Sustainability Leadership.<ref>{{Cite web|url=https://www.cisl.cam.ac.uk/directory/emily-shuckburgh|title=Dr Emily Shuckburgh, Fellow – Cambridge Institute for Sustainability Leadership|website=cisl.cam.ac.uk|language=en|access-date=2018-07-26}}</ref> Pinangunahan ni Shuckburgh ang UKRI Center para sa Pagsasanay sa Doktoral sa Paglalapat ng AI sa Pag-aaral ng Mga Panganib sa Kapaligiran.<ref>{{Cite web|url=https://ai4er-cdt.esc.cam.ac.uk/StaffDirectory/|title=AI4ER Management Team|language=en|access-date=2019-10-30}}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sumali siya sa [[British Antarctic Survey]] noong 2006 kung saan pinamunuan niya ang [[Natural Environment Research Council]] (NERC) Ocean Regulation of Climate by Heat and Carbon Sequestration and Transports (ORCHESTRA). Siya ang naging pinuno ng Survey ng Open Oceans noong 2009, representante na pinuno ng Polar Oceans Team noong 2015, at isang fellow noong 2019. Kasama sa kanyang mga interes sa pagsasaliksik ang mga dinamika ng atmospera, mga karagatan at klima at agham ng data sa kapaligiran. Siya ay isang teoretiko, ''numerical modeller'' at obserbasyong siyentista. Si Shuckburgh ay fellow ng Royal Meteorological Society, kung saan siya ay co-Chair ng kanilang Climate Science Communication Group at isang dating Tagapangulo ng kanilang Scientific Publications Committee.<ref>{{Cite web|url=https://www.rmets.org/about-us/people/frmets-register?pageNum_frmets=3&totalRows_frmets=438&page=11|title=FRMetS Register {{!}} Royal Meteorological Society|website=rmets.org|language=en|access-date=2018-07-26}}{{Dead link|date=Nobiyembre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kumilos siya bilang isang tagapayo sa [[Pamahalaan ng Nagkakaisang Kaharian|Pamahalaang UK]] sa ngalan ng NERC.<ref name="BAS1" /> == Komunikasyon sa agham == Nakapagsulat na si Shuckburgh ng mga akda tungkol sa [[siyensiya sa klima]], pagpapanatili at mga kababaihan sa agham para sa mga publikayon kasama ang [[Financial Times]],<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/49c88c92-0115-11e4-a938-00144feab7de|title=An opportunity for innovation rather than a challenge|date=2014-08-01|website=Financial Times|language=en-GB|access-date=2018-07-26}}</ref> [[New Statesman]]<ref>{{Cite news|url=https://legacy.bas.ac.uk/staff-profiles/webspace/emsh/innovativebritainsupp.pdf|title=Innovative Britain|work=The New Statesman}}</ref> at [[The Sunday Times]].<ref>{{Cite news|url=https://legacy.bas.ac.uk/staff-profiles/webspace/emsh/sundaytimes.pdf|title=Women's Lab|work=The Sunday Times}}</ref> Nagsulat din siya ng mga libro, at kapwa may-akda ng ''[[Climate Change (Ladybird Expert book)|Climate Change]]'' para sa serye ng [[Ladybird Expert]] kasama si [[Charles, Prinsipe ng Wales]] at si Tony Juniper.<ref>{{Cite book|title=Climate change|url=https://archive.org/details/climatechange0000char|last1=1948–|first1=Charles, Prince of Wales|last2=Juniper|first2=Tony|last3=Shuckburgh|first3=Emily|others=illus. Ruth Palmer|date=26 January 2017|isbn=978-0-7181-8585-5|location=London|oclc=973272219}}</ref> Nagsisilbi siya sa lupon ng [[Campaign for Science and Engineering]].<ref>{{Cite web|url=http://www.sciencecampaign.org.uk/about-us/case-team.html|title=CaSE {{!}} CaSE Team|last=CaSE|website=sciencecampaign.org.uk|access-date=2018-07-26}}</ref> Noong 2016 iginawad sa kanya ang isang OBE sa Mga Parangal sa Bagong Taon para sa "mga serbisyo sa agham at sa publiko komunikasyon ng agham".<ref>{{Cite web|url=https://www.darwin.cam.ac.uk/news/new-years-honours-dr-emily-shuckburgh-obe|website=darwin.cam.ac.uk|title=New Year's Honours – Dr Emily Shuckburgh OBE|language=en|access-date=2019-01-31|archive-date=2018-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20181130072959/https://www.darwin.cam.ac.uk/news/new-years-honours-dr-emily-shuckburgh-obe|url-status=dead}}</ref> == Mga gawa == * {{cite book|last1=Shuckburgh|first1=Emily|last2=Chambers|first2=Catherine|title=The Coolest Jobs on the Planet: Polar Scientist|year=2015|orig-year=2014|publisher=[[Capstone Publishers|Raintree]]|location=London|isbn=978-1-406-28011-1}} * {{cite book|author1=HRH The Prince of Wales|author-link1=Charles, Prince of Wales|last2=Juniper|first2=Tony|author-link2=Tony Juniper|last3=Shuckburgh|first3=Emily|title=[[Climate Change (Ladybird Expert book)|Climate Change]]|date=26 January 2017|publisher=[[Ladybird Books]]|location=London|isbn=978-0-7181-8585-5|others=illus. Ruth Palmer}} == Mga Sanggunian == {{reflist}} 3s5fgd1jczsyc3pvljfcgcdsa55o81c 0 309844 2205412 2108442 2026-04-30T06:49:25Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205412 wikitext text/x-wiki Si '''Lauren Kalman''' (ipinanganak noong 1980) ay isang kontemporaryong Amerikanong visual artist na gumagamit ng [[potograpiya]], [[Panlililok|iskultura]], [[alahas]], mga craft object, [[Pagtatanghal|pagganap]], at pag- install . Ang mga gawa ni Kalman ay nagsisiyasat ng mga ideya ng [[kagandahan]], imahe ng katawan, at kultura ng mga mamimili . Nagturo si Kalman sa mga institusyon kabilang ang [[Pamantasang Brown|Brown University]] at ang Rhode Island School of Design . Sa kasalukuyan siya ay isang associate professor sa [[Pamantasang Estatal ng Wayne|Wayne State University]] . <ref>{{cite web |last1=Williamson |first1=C.N. |title=Spotlight on Lauren Kalman: Pleasure and Pain In Gold |url=https://the-artifice.com/spotlight-on-lauren-kalman/#note-81162-1 |website=the Artifice |accessdate=6 October 2018}}</ref> == Maagang buhay at edukasyon == Si Kalman ay ipinanganak at lumaki sa Midwest . Ang kanyang ama ay isang industrial designer at ang kanyang ina ay isang [[Potograpiya|komersyal na litratista]] <ref>{{cite web|last1=Cummins|first1=Susan|title=Lauren Kalman: But If the Crime Is Beautiful...|url=https://artjewelryforum.org/ajf-blog/lauren-kalman-but-if-the-crime-is-beautiful-…|website=Art Jewelry Forum|accessdate=16 February 2016}}</ref>na walang alinlangan na naiimpluwensyahan ang atake ni Kalman sa kanyang sining. Nag-aral si Kalman sa Massachusetts College of Art kung saan nag-major siya sa pag-aalahas at metalsmithing. Pagkatapos, nag-aaral siya sa Johnson Atelier Technical Institute of Sculpture kung saan siya ay sinanay sa pandayan na may pagtuon sa paghabol at pag-welding ng metal. Nang maglaon, nakakuha si Kalman ng isang MFA sa sining at teknolohiya mula sa [[Pamantasang Estatal ng Ohio|Ohio State University]] <ref>{{cite web|title=Lauren Kalman|url=http://www.decordova.org/lauren-kalman|publisher=[[DeCordova Museum and Sculpture Park]]|accessdate=16 February 2016}}</ref> kung saan nakatuon ang pansin niya sa sining at teknolohiya na malinaw na isinama sa kanyang interdisiplinaryong gawain. Si Kalman ay kasalukuyang nagtuturo sa Wayne State University at nagtatrabaho sa kanyang studio sa Detroit, MI. == Mga Koleksyon == Ang gawa ni Kalman ay nasa mga koleksyon ng Museum of Fine Arts, Boston, <ref>{{Cite web|url=https://collections.mfa.org/objects/521658/oral-rims;jsessionid=EC215DCDED86CE5B60C83EC72C14FFF5|title=Oral Rims|website=collections.mfa.org|language=en|access-date=2020-03-08|archive-date=2022-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220326041600/https://collections.mfa.org/objects/521658/oral-rims;jsessionid=EC215DCDED86CE5B60C83EC72C14FFF5|url-status=dead}}</ref> Detroit Institute of Art, <ref>{{Cite web|url=https://www.dia.org/art/collection/object/wayne-state-university-print-portfolio-105081|title=Wayne State University Print Portfolio|website=www.dia.org|language=en|access-date=2020-03-08}}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>at The Renwick Gallery ng Smithsonian American Art Museum, <ref>{{Cite web|url=https://americanart.si.edu/artist/lauren-kalman-30181|title=Lauren Kalman {{!}} Smithsonian American Art Museum|website=americanart.si.edu|language=en-US|access-date=2020-03-08}}</ref>bukod sa iba pa. == Mga Sanggunian == [[Kategorya:Ipinanganak noong 1980]] [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] 3p7gydei2fkwgh7lqhd03y2j1bfz9ra 0 310586 2205431 2157867 2026-04-30T10:15:13Z Ivan P. Clarin 84769 2205431 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Ashley Ortega | image = Ashley Ortega in 2023.png | caption = Si Ortega noong 2023 | birth_name = Ashleigh Marguerretthe Krystalle Nordstrom Samson | birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1998|12|26}} | birth_place = [[San Fernando, La Union]], [[Philippines]] | height = 5 ft 6 in<ref>{{Cite web|url=https://www.gmanetwork.com/artistcenter/talents/267/ashley-ortega|title=Ashley Ortega &#124; GMANetwork.com - Artist Center - Talents|first=GMA New Media|last=Inc|website=www.gmanetwork.com}}</ref> | death_date = | death_place = | yearsactive = 2012–present | agent = [[GMA Artist Center]] (2012–present) | awards = | notable role = }} Si '''Ashleigh Marguerretthe Krystalle Nordstrom Samson''' o sa pina ikling '''Ashley Ortega''', ay (ipinanganak noong 26 Disyembre 1998) ay isang Pilipinang aktres, punong abala, siya ay tanyag sa mga ginampanan sa ''Dormitoryo'' at ''My Destiny'' ng [[GMA Network]]. ===Pinoy Big Brother=== Ika Marso 2025 si Ortega ay lumahok sa realidad na palabas sa [[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition]], kasama sina [[Will Ashley De Leon]] at Michael Sager. ==Pilmograpiya== === Telebisyon === {| class="wikitable sortable" |- ! Taon ! Pamagat ! Ginampanan ! class="unsortable" | Sulat ! class="unsortable" | Source |- | 2012 | ''[[Cielo de Angelina]]'' | Marian "Julie" Dela Guardia | | |- | 2013 | ''[[Dormitoryo]]'' | Rose Angeles | | |- | 2014 | ''[[Paraiso Ko'y Ikaw]]'' | Young Regina Ilustre | | |- | 2014 | ''[[Magpakailanman]]'' | Rina | Episode: "Tatay na si Totoy, Nanay na si Nene" | |- | 2014 | ''[[My Destiny (Philippine TV series)|My Destiny]]'' | Alex Martinez | | |- | 2014 | ''Magpakailanman'' | Maricel | Episode: "Kalakal Boys" | |- | 2015 | ''Magpakailanman'' | Jasmine | Episode: "Sa Bangin ng Kamatayan" | |- | 2015 | ''[[Kailan Ba Tama ang Mali?]]'' | Angeli Realonda | | |- | 2015 | ''[[InstaDad]]'' | Mayumi "Yumi" Monteamor | | |- | 2015 | ''Magpakailanman'' | Mimay | Episode: "Ang Huling Yakap sa Nawalang Anak" | |- | 2015 | ''[[Dangwa]]'' | Wendy Schmitt | | |- | 2015 | ''[[Maynila (TV series)|Maynila]]'' | Britney | Episode: "Edi Wow" | |- | 2015 | ''Maynila'' | Shayne | Episode: "Sa Ngalan ng Ina" | |- | 2015 | ''Maynila'' | Nida | Episode: "Strict ang Tutor Ko" | |- | 2016 | ''[[Wish I May (TV series)|Wish I May]]'' | Eunice Montes | | |- | 2016 | ''Maynila'' | Maya | Episode: "Wrong Text" | |- | 2016 | ''[[A1 Ko Sa 'Yo]]'' | Jenny Perez | | |- | 2016 | ''[[Oh My Mama]]'' | Ariana Gutierrez | | {{fact}} |- | 2017 | ''Magpakailanman'' | Mitch | Episode: "#LoveKnowsNoAge" | |- | 2017 | ''[[Daig Kayo ng Lola Ko]]'' | Sarah | | |- | 2017, 2019 | ''[[Wowowin]]'' | Co-host | | |- | 2017 | ''[[Dear Uge]]'' | Cheska | Episode: Yaya in the City | |- | 2017 | ''[[Super Ma’am]]'' | Kristy Garcia / Maureen | | |- | 2017 | ''[[Wish Ko Lang]]'' | Jane | Episode: Basahan | |- | 2019 | ''[[Sahaya]]'' | Lindsay Alvarez | | |- | 2020 | ''[[Eat Bulaga!]]'' | Herself / Guest Contestant | | |- | rowspan="2"|2025 | ''PBB Celebrity Collab Edition'' | Housemate | | |- | ''[[Apoy sa Dugo]]'' | Angel Sanggalang | | |} ===Pelikula=== {| class="wikitable sortable" |- ! Taon ! Pamagat ! Ginampanan ! class="unsortable" | Sulat ! class="unsortable" | Source |- | 2012 | ''Bamboo Flowers'' | Nikka | | |- | 2014 | ''[[My Big Bossing]]'' | Fairy | | |- | 2017 | ''Spirit of the Glass 2: The Haunted'' | Chelsea | | |- | 2018 | ''Wild and Free'' | Mira | | |- |} ==Sanggunian== {{reflist}} {{BD|1998||Ortega, Ashley}} [[Kategorya:Mga Pilipino]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] 2scbbedloqj23l3p08zthr183mv4r7x 0 311677 2205284 2156131 2026-04-29T23:06:55Z ~2026-26282-13 161327 /* Pangunahing tauhan */ 2205284 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = | caption = | genre = {{Plainlist| * [[Drama (film and television)|Drama]] * [[Religion|Religious]] }} | creator = | developer = | writer = {{Plainlist| * David Diuco * Hazel Madanguit-Uychiat * China Gabriel * Li Candelaria * Andrian Legaspi }} | director = {{Plainlist| * Emmanuel Q. Palo * Jerry Lopez Sineneng * Darnel Joy Villaflor }} | creative_director = | starring = {{Plainlist| * [[Andrea Brillantes]] * [[Francine Diaz]] * [[Kyle Echarri]] * [[Seth Fedelin]] }} | opentheme = "Huwag Kang Mangamba" kay [[Angeline Quinto]] | composer = {{Plainlist| * Fr. Manoling Francisco, SJ * [[Onofre R. Pagsanghan|Onofre Pagsanghan]] }} | music = Jessie Lasaten | country = Philippines | language = {{Plainlist| * Filipino * English }} | num_seasons = 1 | num_episodes = 168 | list_episodes = List of Huwag Kang Mangamba episodes | executive_producer = {{Plainlist| * [[Carlo Katigbak]] * [[Cory Vidanes]] * Laurenti Dyogi * Roldeo Endrinal * Catherine Abarrondo * Eleanor Martinez }} | producer = {{Plainlist| * Rondel Lindayag * Danica Mae Domingo * Carlina dela Merced }} | cinematography = | editor = {{Plainlist| * Rommel Malimban * Omar Cervantes * John Ryan Bonifacio * Peter Ashley Austria * Dennis Austria * Yeizzel Gatdula * Jessica Rae Viñas * Orveen Calderon }} | runtime = 25-29 minutes | location = {{ubl|[[Lumban, Laguna]], Philippines|[[Pagsanjan, Laguna]], Philippines|[[Pila, Laguna]], Philippines|[[Santa Cruz, Laguna]], Philippines|[[Kalakhang Maynila]], Pilipinas|}} | company = [[Dreamscape Entertainment]] | distributor = [[ABS-CBN Entertainment]] | network = {{ubl|[[Kapamilya Channel]]|[[A2Z (Philippine TV channel)|A2Z]]|[[TV5 (Philippine TV network)|TV5]]}} | picture_format = [[480i]] ([[SDTV]])<br>[[1080i]] ([[HDTV]]) | first_aired = {{Start date|2021|03|22}} | last_aired = {{End date|2021|11|12}} | preceded_by = | related = | website = http://huwagkangmangamba.abs-cbn.com }} Ang '''Huwag Kang Mangamba''' ay isang [[teleserye]] ng [[ABS-CBN]], [[Kapamilya Channel]] at [[A2Z (tsanel pantelebisyon)|A2Z]] sa [[Pilipinas]] na ipinalabas mula 22 Marso 2021 hanggang 12 Nobyembre 2021. == Mga tauhan == === Pangunahing tauhan === * [[Andrea Brillantes]]<ref name="Cast">{{cite web|url=https://news.abs-cbn.com/entertainment/10/08/20/sethdrea-kycine-lead-cast-of-new-abs-cbn-series-huwag-kang-mangamba|date=October 8, 2020|title=The Gold Squad to lead Huwag Kang Mangamba cast|website=[[ABS-CBN News]]|access-date=October 11, 2020}}</ref> bilang Mira Cruz * [[Francine Diaz]]<ref name="Cast"/> bilang Joy Cruz-Cordero * [[Kyle Echarri]]<ref name="Cast"/> bilang Rafael "Rafa" Advincula * [[Seth Fedelin]]<ref name="Cast"/> bilang Pio Estopacio . Rocio Nathalie Pérez Cano name Cast Nathalie "Nath" Pérez Cano ===Suportadong tauhan=== * [[Sylvia Sanchez]]<ref name="Cast"/> bilang Virginia "Barang" Santisimo * [[Eula Valdez]]<ref name="Cast"/> bilang Deborah Delos Santos * [[Mylene Dizon]]<ref name="Cast"/> bilang Eva Marquez * [[RK Bagatsing]]<ref name="Cast"/> bilang Mayor Miguel Advincula * Ana Ramsey bilang On * [[Nonie Buencamino]]<ref name="Cast"/> bilang Simon Advincula * [[Diether Ocampo]]<ref name="Cast"/> bilang Capt. Samuel Cordero * [[Enchong Dee]]<ref name="Cast"/> bilang Father Sebastian "Seb" Tantiangco * [[Dominic Ochoa]]<ref name="Cast"/> bilang Tomas Estopacio * [[Matet de Leon|Matet De Leon]]<ref name="Cast"/> bilang Rebecca Estopacio * [[Angeline Quinto]]<ref name="Cast" /> bilang Darling Sanchez * Soliman Cruz<ref name="Cast"/> bilang Carlito "Caloy" Sanchez * [[Mercedes Cabral]]<ref name="Cast"/> bilang Agatha Delos Santos * Alyanna Angeles<ref name="Cast"/> bilang Sofia Delos Santos-Cordero * Renshi de Guzman bilang Hans Alvarez * Margaux Montana bilang Babygirl "Ghie" Andrade * Raven Rigor bilang Mateo Panganiban * Renz Aguilar bilang Carrie Baltazar * Paolo Gumabao<ref name="Cast" /> bilang Maximo Delos Santos * Matty Juniosa<ref name="Cast"/> bilang Roberto "Bobby" Magbanua ===Bisitang tauhan=== * [[Dimples Romana]]<ref>{{Cite web|date=March 20, 2021|title=Surprise! Dimples Romana is also part of 'Huwag Kang Mangamba'|url=https://news.abs-cbn.com/entertainment/03/20/21/surprise-dimples-romana-is-also-part-of-huwag-kang-mangamba|access-date=March 21, 2021|website=ABS-CBN News|language=en}}</ref> bilang Fatima Cruz-Cordero/Faith Cruz * [[Allan Paule]] bilang Fidel Alvarez * Anne Feo as Diana Rodriguez-Alvarez * Mark Dionisio bilang Abel Claverio * Tess Antonio bilang Esther Calalang * Micah Muñoz bilang Dante * [[Mica Javier]] bilang young Deborah * Nieves Manaban bilang Norma Delos Santos * Sherry Lara bilang Mira and Joy's adoptive grandmother * [[Rafael Rosell]]<ref>{{Cite web|title=The long wait stops for Rafael Rosell as joins ‘Huwag Kang Mangamba’|url=https://www.msn.com/en-ph/entertainment/entertainmentnews/the-long-wait-stops-for-rafael-rosell-as-joins-huwag-kang-mangamba/ar-AAKSnZy|access-date=2021-08-14|website=www.msn.com}}</ref> bilang Diego Romulo * [[Luke Alford]] bilang Joaquin Romulo * Art Acuña bilang Oscar Tantiangco * [[Jane Oineza]]<ref>{{Cite web|last=Entertainment.ABS-CBN.com|title=Jane plays mysterious nurse in “Huwag Kang Mangamba” {{!}} ABS-CBN Entertainment|url=https://ent.abs-cbn.com/hkm2021/articles-news/jane-plays-mysterious-nurse-15323|access-date=2021-08-05|website=ent.abs-cbn.com|language=EN}}</ref> bilang Rose Aguilar/Emily Abuel * [[Joshua Colet]] bilang Julius * Gillian Vicencio bilang batang Barang * [[Ian Veneracion]]<ref name="NewCast">{{Cite web|last=News|first=ABS-CBN|date=2021-07-28|title=Ian Veneracion, 5 other stars to join cast of 'Huwag Kang Mangamba'|url=https://news.abs-cbn.com/entertainment/07/28/21/ian-veneracion-5-other-stars-to-join-cast-of-huwag-kang-mangamba|access-date=2021-08-14|website=ABS-CBN News|language=en}}</ref> bilang Elias * [[Andrea del Rosario]]<ref name="NewCast"/> bilang Thelma * Andi Abaya<ref name="NewCast"/> bilang Mikay * [[Nash Aguas]]<ref name="NewCast"/> bilang Apollo * Richard Quan<ref name="NewCast"/> * [[Vivoree Esclito]]<ref name="NewCast"/> ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Palatuntunan ng ABS-CBN]] [[Kategorya:Mga palabas sa telebisyon mula sa Pilipinas]] {{stub|Telebisyon}} lbikooggn81tjjx4hazzuoobfyhwqoo 0 312563 2205417 2158091 2026-04-30T08:00:02Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205417 wikitext text/x-wiki Si Luisa Valenzuela (26 Nobyembre 1938) ay isang nobelista at manunulat ng maikling kwento na kilala sa kanyang peminismong pananaw patungkol sa estrakturang herarkiya ng pamahalaang diktadoryal ng [[Arhentina]]. {{Infobox person|image=File:Luisa_Valenzuela_Quito_1990.jpg|birth_date=26 Nobyembre 1938 (Buenos Aires, Argentina)|spouse=Theodore Marjak (m. 1958–1965)|parents=Parents: Pablo Francisco Valenzuela}} == Talambuhay == Ipinanganak si Luisa Valenzuela noong 23 Nobyembre 1938 sa Buenos Aires, ang kabiserang lungsod ng Arhentina. Sa edad na labing-pito, nagsimula siyang magsulat para sa mga pahayagan tulad ng Atlantida, El Holgar at Esto Es. Ikinasal naman sa siya sa edad na dalawampu, sa isang pranses na si  Theodore Malik  at nanirahan sa Paris, France. Doon ay nakapagtrabaho ang manunulat para sa Radio Television Francais. Noong taong 1958, ipinanganak ni Luisa Valenzulea ang kanyang anak na si  Anna-Luisa. Matapos ang tatlong taon ay bumalik siya sa Arhentina upang magtrabaho bilang mamamahayag para sa [[:en:La_Nación|La Nacion]] at Crisis magazine. Kasunod ng pakikipaghiwalay niya sa kanyang asawa noong 1965, ay ang kanyang paglalakbay sa Bolivia, Peru, Brazil para sa La Nacion. == Bilang Manunulat == Sa taong 1969, ay ginawaran si Luisa Valenzuela ng [[:en:Fulbright_Program|Fulbright Scholarship]] at nakapag-aral sa [[Unibersidad ng Iowa|Unibesidad ng Iowa]]. Nang dahil sa programa ay naisulat niya ang nobelang, El Gato Eficaz noong 1972. Nagpatuloy siya bilang isang freelance na mamamahayag sa ibat't ibang parte ng mundo tulad ng [[Lungsod ng Barcelona|Barcelona]], [[Paris]] at [[Mehiko]] at nailathala ang kanyang mga katha sa [[Estados Unidos]], [[Mehiko]], [[Pransiya]] at [[Espanya]]. Ang kanyang pagbabalik sa Arhentina noong 1974, ay kasabay rin ng kanyang pagmulat sa sitwasyon ng pamahalaang diktatoryal ng bansa. Ipinagpatulay niya ang tungkuling editoryal kung siya nakahanap ng inspirasyon bilang manunulat. Ang kanyang koleksyon ng maiikling kwento na ''Aqui pasan cosas raras'' nooon 1975 ay naging resulta ng sitwasyong political noon. Muli namang umalis ng bansa si Luisa Valenzuela nang siya ay magawaran ng posisyon upang makapagturo sa [[Pamantasang Columbia]] kung saan ay iginawad sa kanya ang [https://www.gf.org/about/fellowship/ Guggenheim fellowship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181011221651/http://www.gf.org/about/fellowship/ |date=2018-10-11 }}. Ang fellowship na ito ay siya ring nagbigay ng oportunidad upang maging propesor ang manunulat sa [[Unibersidad ng New York]] mula 1985 hanggang sa taong 1990. Ang pagbabalik ng demokrasya sa Arhentina ay siyang ring pagbabalik ng manunulat sa bansa. Sa taong 1990, ay nalathala ang kanyang nobela na Novela negra con argentinos, La Travesia at Realidad Nacional desde la cama. == Mga Katha == ==== Mga Nobela ==== ''Hay que sonreír''. Buenos Aires: Editorial Américalee, 1966. (Colección Ficciones) ''El gato eficaz''. México, DF: Ediciones Joaquín Mortiz, 1972. (Nueva Narrativa Hispánica) ''Como en la guerra''. Buenos Aires: Editorial Sudamericana, 1977. ''Cola de lagartija''. Buenos Aires: Editorial Bruguera, 1983. (Cinco Estrellas) ''Novela negra con argentinos''. Barcelona: Editorial Plaza y Janés, 1990. (Colección Literaria) ''Realidad nacional desde la cama''. Buenos Aires: Grupo Editor Latinoamericano, 1990, 1993. ''La travesía''. Buenos Aires: Editorial Norma, 2001. (La Otra Orilla) ''El Mañana''. Buenos Aires: Editorial Seix Barral, 2010. (Biblioteca Breve). ''La máscara sarda, el profundo secreto de Perón''. Buenos Aires: Editorial Seix Barral, 2012. (Biblioteca Breve) ==== Mga Maiikling Kwento ==== ''Los heréticos''. Buenos Aires: Editorial Paidós, 1967. ''Aquí pasan cosas raras''. Buenos Aires: Ediciones de la Flor, 1975, 1991, 1996, 1997, 2000, 2005. ''Libro que no muerde''. México, DF: Difusión Cultural, UNAM, 1980. (Textos de Humanidades) ''Cambio de armas''. Hanover, NH: Ediciones del Norte, 1982, 1987, 1988, 1992, 1995, 1998, 2004, 2007. ''Donde viven las águilas''. Buenos Aires: Editorial Celtia, 1983. ''Simetrías''. Buenos Aires: Editorial Sudamericana, 1993. (Colección Narrativas Argentinas) ''Cuentos completos y uno más''. México, DF / Buenos Aires: Alfaguara,1999, 2001, 2003, 2007. ''Generosos inconvenientes''. Antología de cuentos. Selección y prólogo de Francisca Noguerol Jiménez. Bacelona: Menoscuarto Ediciones, 2008. (Colección Reloj de Arena) ''Juego de villanos''. Antología de microrrelatos. Selección y prólogo de Francisca Noguerol Jiménez. Barcelon: Thule Ediciones, 2008. (Colección Micromundos) ''Tres por cinco''. Madrid: Editorial Páginas de Espuma, 2008. (Colección Voces / Literatura) ''ABC de las microfábulas''. Edición de arte ilustrada por Rufino de Mingo. Madrid: Del Centro Editores, 2009. ''Zoorpresas zoológicas. Microrrelatos''. Buenos Aires: Editorial Macedonia, 2013. ''Zoorpresas y demás microfábulas''. Lima: Editorial El Gato Descalzo, 2013. ''El chiste de Dios y otros cuentos''. Calarcá: Editorial Cuadernos Negros, 2017. ==== Mga Sanaysay ==== ''Peligrosas Palabras''. Buenos Aires: Editorial Temas, 2001. (reprint: México: Editorial Océano, 2002). ''Escritura y Secreto''. México: Editorial Ariel, 2002. (reprint: México: Fondo de Cultura Económica, 2003). ''Los deseos oscuros y los otros'' (cuadernos de New York). Buenos Aires: Ed. Norma, 2002. == Mga Sanggunian == * Garfield, Evelyn (1985). Women's Voices from Latin America, Wayne State University Press. == Mga Link == * [http://www.luisavalenzuela.com/ Official Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220311212331/http://www.luisavalenzuela.com/ |date=2022-03-11 }} * [https://biography.yourdictionary.com/luisa-valenzuela Short Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927181433/https://biography.yourdictionary.com/luisa-valenzuela |date=2021-09-27 }} * Gwendolyn Diaz." [http://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/luisa-valenzuela-on-power-gender-and-writing-931397/html/17716d2a-7a81-4def-8e23-37009795965b_2.html Luisa Valenzuela on Writing, Power and Gender]" Biblioteca Virtual Meguel de Cervantes. 65ulf7tp1jklr4ro1sw172roelqq40k 0 312818 2205246 2083605 2026-04-29T15:36:18Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205246 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Civita|province=[[lalawigan ng Cosenza|Cosenza]] (CS)|website={{official website|http://www.civita.info}}|area_code=0981|postal_code=87010|day=|saint=San Blas|elevation_m=450|elevation_footnotes=|population_demonym=Civitesi|population_footnotes=|area_total_km2=27|area_footnotes=|mayor=Alessandro Tocci|mayor_party=|region=[[Calabria]]|official_name=Comune di Civita|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|39|50|N|16|19|E|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Civita (Çifti) (CS). (4).jpg|image_caption=Panorama ng Civita|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Civita panorama.jpg|native_name=Çifti|footnotes=}} Ang '''Civita''' ([[Wikang Arbëreshë|Arbërisht]]: ''Çifti'') ay isang bundok at [[komuna]] sa [[lalawigan ng Cosenza]] sa rehiyon ng [[Calabria]] sa [[katimugang Italya]]. Nakaharap sa [[Dagat Honiko]], bahagi ito ng [[Pambansang Liwasang Pollino]]. == Mga pangunahing tanawin == * Ponte del Diavolo ([[Tulay ng Diablo]]). * Mga Kanyon Raganello. * Simbahan na may mga Bisantinong mosaic at isang mahalagang ikon. * Etnikong Museong Arbëreshë. ==Mga sanggunian== {{reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.igougo.com/journal-j27447-Bagnoregio-Civita_a_Miniature_Medieval_Hilltown.html Photo gallery sa igougo.com]{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Lalawigan ng Cosenza}} leva4l5m58eqyls4dhmf1gnrvls4p2f 0 312881 2205449 1922456 2026-04-30T11:01:37Z Ivan P. Clarin 84769 /* Telebisyon */ 2205449 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Faith Da Silva | image = | caption = | birth_name = Faith Da Silva | birth_date = {{birth date and age|2001|4|29}} | birth_place = [[Calamba, Laguna]], [[Pilipinas]] | nationality = [[Pilipino]] | known_for = [[Sahaya|Fareeda Buenavista]] | occupation = [[Aktres]], modelo | years_active = 2012–kasalukuyan | height= | agent = [[GMA Artist Center]] (2012–kasalukuyan) | website = {{Instagram|faithdasilva}} }} Si '''Faith Da Silva''', ay (ipinanganak noong Abril 29, 2001 sa [[Calamba, Laguna]]) ay isang aktres at modelo sa Pilipino, ay isa sa mga ''[[StarStruck (season 6)|StarStruck, 6]]'' na kalahok ay kabilang sa Top 22 at nasungkit ang ika-21 na puwesto, Siya ay tanyag sa kanyang ginampanan (role) sa [[Sahaya]] ([[Bianca Umali]]) bilang Fareeda Buenavista.<ref>https://www.gmanetwork.com/entertainment/celebritylife/news/11717/look-meet-faith-da-silva-the-rising-kapuso-actress-who-looks-just-like-pia-wurtzbach/photo</ref> ==Pilmograpiya== ===Telebisyon=== {| class = "wikitable" style = "font-size: 100%;" |- ! Taon !! Pamagat !! Ginampanan !! Himpilan |- | rowspan="2"| 2021 || ''[[Las Hermanas]]'' || Scarlet Manansala / Carla Illustre || rowspan="11"| [[GMA Network]] |- | ''[[Magpakailanman]]'' || --- |- | 2020-2021 || ''[[Anak ni Waray vs. Anak ni Biday]]'' || Agatha Escoto Ñedo |- | 2019 || ''[[The Gift]]'' || batang Charito |- | 2018-2019 || ''[[Ika-5 Utos]]'' || Denise |- | rowspan="2"| 2018 || ''[[The One That Got Away]]'' || Chee |- | ''[[Sahaya]]'' || Fareeda Buenavista |- | 2017 || ''[[My Love from the Star (seryeng pantelebisyon ng 2017)|My Love from the Star]]'' || Natasha Andrada |- | rowspan="2"| 2016 || ''[[Once Again (seryeng pantelebisyon)|Once Again]]'' || Carol del Mundo |- | ''[[StarStruck (season 6)|StarStruck, 6]]'' || kanyang sarili |- | 2025–2026 || ''[[Encantadia Chronicles: Sang'gre]]'' || Flammara |} ==Sanggunian== {{reflist}} ==Talababa== * {{IMDb name|3811274}} {{DEFAULTSORT:Da Silva, Faith}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 2001]] [[Kategorya:Mga Pilipino]] [[Kategorya:Mga batang artista mula sa Pilipinas]] {{usbong|Artista|Pilipinas}} oe7a65qfd8xzkcjd624tp5rsq6jiwq3 0 315503 2205429 1987093 2026-04-30T10:09:22Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205429 wikitext text/x-wiki Ang '''Mavka''' ay isang [[Mga Ukranyano|Ukranyanong]] bandang may pinagsasama-samang [[Pangkat etniko|etniko]] at [[Awiting-bayan|katutubong]] tema na may [[downtempo]], [[electronica]], [[Musikang ambient|ambient]] na musika. Ang banda ay nabuo noong 2013 ng isang teatrong [[Artista|aktris]] na si Iryna Lazer ([[punong bokalista]], [[kompositor]], at [[Sining-pagganap|tagapagganap]]) at Oleksiy Mikriukov (kompositor) sa ilalim ng unang pangalan na Crossworlds. Sa eksklusibong pakikipagtulungan sa online, nagawa nilang ilabas ang unang [[mini-album]] na ''Ivana Kupala Night'' noong 2014. Ang [[Buong Haba LP|full-length]] na ''Day and Night'' album ay inilabas makalipas ang isang taon noong 2015.<ref>{{Cite news|url=http://www.farfrommoscow.com/articles/migloko-zulya-crossworlds-and-avias.html|title=A Past Reconsidered: Miglokomon, Zulya, Crossworlds, and Avis|work=Far from Moscow|accessdate=2015-07-24}}{{Dead link|date=March 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Simula noon nagsimulang magtanghal ng live si Iryna Lazer gamit ang [[Loop (musika)|loop-station]], vocal pedals, at [[Mga Synthesizer|synthesizer]] na lumilikha ng [[Polipono|poliponong]] komposisyon sa Ukranyano at ang kaniyang sariling naimbentong wikang '[[Sirena]]'.<ref>{{cite web|url=http://cultprostir.ua/uk/news-single/u-kiyevi-vistupit-gurt-scho-spivaye-movoyu-rusalok|title=У КИЄВІ ВИСТУПИТЬ ГУРТ, ЩО СПІВАЄ МОВОЮ РУСАЛОК|publisher=cultprostir.ua|accessdate=August 20, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170425024536/http://cultprostir.ua/uk/news-single/u-kiyevi-vistupit-gurt-scho-spivaye-movoyu-rusalok|archive-date=April 25, 2017|url-status=dead}}</ref> Noong 2015 isa pang musikero ang sumali sa banda dahil sa dumaraming live na pagtatanghal at ang pangalan ng banda ay pinalitan ng Mavka. Noong 2016, lumabas si Mavka sa ilang mga pista kabilang ang [[Gogolfest|GogolFest]] at The Day of Street Music.<ref>{{Cite web|url=http://streetmusic.com.ua/|script-title=uk:День Вуличної Музики у Києві - найкращий день в році!|website=streetmusic.com.ua|language=uk|access-date=2017-04-24|archive-date=2017-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170425054859/http://streetmusic.com.ua/|url-status=dead}}</ref> Naglaro din ang banda sa Hi5 studio<ref>{{Citation|last=Mavka|title=Mavka - Kolo (live at Hi5 Studio)|date=2016-06-01|url=https://www.youtube.com/watch?v=YY3UP0TS90A&list=PLuMM1w74FWz5sYPkP7Iri1LJI1TmYXeL-|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816222520/https://www.youtube.com/watch?v=YY3UP0TS90A&list=PLuMM1w74FWz5sYPkP7Iri1LJI1TmYXeL-|archive-date=2017-08-16|url-status=bot: unknown|accessdate=2017-04-24}}</ref> at nagtanghal para sa mga dula sa Teatro Zoloti Vorota.<ref>{{Cite news|url=http://cultua.media/svdki-rznih-epoh|title=Свідки різних епох|work=cultua.media|access-date=2017-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170425025951/http://cultua.media/svdki-rznih-epoh|archive-date=2017-04-25|url-status=dead}}</ref> Noong 2018 nagsimula ang banda na makipagtulungan sa korong pambata na ''Dyvo'' (konduktor Tetiana Nadolinska).<ref>{{Citation|title=Mavka feat. choir "Dyvo" - Ivana Kupala|url=https://www.youtube.com/watch?v=-u7DGz3EZN4|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811214603/https://www.youtube.com/watch?v=-u7DGz3EZN4|archive-date=2019-08-11|url-status=bot: unknown|accessdate=2019-08-05|language=uk}}</ref> Ang banda at ang koro ay gumawa ng mga etniko-electronica na komposisyon at ilang interpretasyon ng mga Ukranyanong awiting-pambayan. Magkasama silang nagbigay ng konsiyerto na '[[Horovod]] sa ilalim ng mga bituin' noong Mayo 27 sa entablado ng [[Kyiv Planetarium|Kyiv Planetarium.]]<ref>{{Cite web|title=Хороводи під зірками, Київ|url=https://kontramarka.ua/uk/horovodi-pid-zirkami-46841.html|website=kontramarka.ua|accessdate=2019-08-05|language=uk}}</ref><ref>{{Citation|title=Mavka та хор "Dyvo" запрошують на магічний концерт у планетарій|url=https://www.youtube.com/watch?v=p0rF5dtBCtw|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811214605/https://www.youtube.com/watch?v=p0rF5dtBCtw|archive-date=2019-08-11|url-status=bot: unknown|accessdate=2019-08-05|language=uk}}</ref> Noong 2018, ang pinuno ng banda na si Iryna Lazer ay nag-record ng mga vocal para sa vinyl LP album ''na Femininho'' ni King Imagine.<ref>{{Cite web|url=https://takoy.com.ua/views/king-imagine-femininho-2018|title=King Imagine «Femininho» 2018|website=takoy.com.ua|language=ru|accessdate=2018-10-30}}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Noong Disyembre 25, 2018, nagtanghal ang banda ng isang eksklusibong konsiyertong [[Pasko|pamPasko]] na "[[Carol (musika)|Carols]] with the looper" sa cultural center Master Class.<ref>{{Citation|title=Mavka - Спи (kulning, livelooping carol)|url=https://www.youtube.com/watch?v=7eyEnhGA340|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811214600/https://www.youtube.com/watch?v=7eyEnhGA340&list=PLuMM1w74FWz7G8WzhTjvcIrek5HoDQZan|archive-date=2019-08-11|url-status=bot: unknown|accessdate=2019-08-05|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=Колядки на лупері від Mavka {{!}} KyivOnline (Київ Онлайн)|url=https://kyiv-online.net/events/music/kolyadky-na-luperi-vid-mavka/|website=KyivOnline (Київ Онлайн) - афіша культурних подій Києва|date=2018-12-12|accessdate=2019-08-05|language=uk|archive-date=2019-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190805174228/https://kyiv-online.net/events/music/kolyadky-na-luperi-vid-mavka/|url-status=dead}}</ref> Ang pangunahing ideya ng konsiyerto ay para sa bokalista na lumikha at gumanap nang live ang mga poliponong carols nang mag-isa gamit lamang ang loop-station.<ref>{{Citation|title=Mavka - Щедрик (Carol of the bells livelooping)|url=https://www.youtube.com/watch?v=czLkp9R-whA|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811214634/https://www.youtube.com/watch?v=czLkp9R-whA|archive-date=2019-08-11|url-status=bot: unknown|accessdate=2019-08-05|language=uk}}</ref> Noong 2019, lumikha ang banda ng orihinal na bersiyon ng kantang '[[Hej Sokoly]]' para sa isang dokumentaryong pelikulang 'The Borderline. Hrubieszów operation' na pinalabas noong Mayo, 28, sa [[Kyiv International Film Festival "Molodist"]].<ref>{{cite web|url=https://molodist.com/film/?fid=4617|title=THE BORDERLINE. HRUBIESZOW OPERATION at Molodist|publisher=Molodist|accessdate=May 21, 2019}}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Noong Hunyo 2019 nagsimula ang banda na makipagtulungan sa [[Sayaw|mananayaw]] na [[Mga Aleman|Aleman]] na si Véronique Langlott at nilikha ang musika para sa kanyang pananaliksik sa [[Koreograpiya|koreograpia]] ''na Folkstrance.<ref>{{Cite web|title=A research project by Véronique Langlott: Folkstrance|url=https://izolyatsia.org/en/project/veronique-langlott/folkstrance/|website=IZOLYATSIA|accessdate=2019-08-05|language=en}}</ref>'' Ipinakita ng mga artista ang pagtatanghal noong Hulyo 1 sa kultural na platapormang Izolyatsia.<ref>{{Citation|title=Mavka - За нашою границею (FolksTrance #1 live at Izolyatsia)|url=https://www.youtube.com/watch?v=koQmcYpeSqs|accessdate=2019-08-05|language=uk}}{{Dead Youtube links}}</ref> Noong Agosto 2019, muling inilabas ng banda ang album na ''[https://open.spotify.com/artist/5Cf0hmVpysYyMGVsjqc5Ku Day and Night]'' na may pangalan ng banda na "Mavka". Ang musika ng banda ay ginamit bilang background sa mga dulang 'Sasha, itapon ang basura' ng [[Akadamikong Pambatang Teatro ng Kyiv]] at sa "The People Are Singing" ng [[Royal Exchange Theater|Teatrong Royal Exchange]]. == Mga sanggunian == 1rw3nefz9k9edxg9gtg021cfkct5lri 0 316039 2205311 2171405 2026-04-30T02:28:36Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205311 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Curtin_Jeremaiah_Bealoides(1942).png|thumb|310x310px|Jeremiah Curtin.{{right|{{small|―archived photo, [[Bureau of American Ethnology]]}}}}]] Si '''Jeremiah Curtin''' (Setyembre 6, 1835 – Disyembre 14, 1906) ay isang Amerikanong etnograpo, [[Araling tradisyong-pambayan|folklorista]], at tagasalin. Si Curtin ay may patuloy na interes sa mga wika at nakakaalam ng ilan. Sa pagitan ng 1883 at 1891, nagsagawa siya ng pananaliksik para sa Bureau of American Ethnology, nangongolekta ng mga detalyadong salaysay ng mga alamat ng Katutubong Amerikano at tradisyon ng kultura. Siya at ang kaniyang asawa, si Alma Cardell Curtin, ay naglakbay nang malawakan, nangongolekta ng impormasyong etnolohikal, mula sa mga [[Mga Modoc|Modoc]] ng Pasipikong Hilagang-kanluran hanggang sa mga [[Mga Buryat|Buryat]] ng Siberia. Gumawa sila ng ilang mga paglalakbay sa Irlanda, bumisita sa [[Kapuluang Aran]], at, sa tulong ng mga interpreter, nangolekta ng mga alamat sa timog-kanluran ng Munster at iba pang mga rehiyong nagsasalita ng Gaelic. Pinagsama-sama ni Curtin ang isa sa mga unang tumpak na koleksyon ng Irish folk material, at naging mahalagang pinanggalingan para sa [[W. B. Yeats]].<ref name="Ricorso">[http://www.ricorso.net/rx/az-data/authors/c/Curtin_J/life.htm "Jeremiah Curtin (1835-1906)", Ricorso]</ref> Kilala si Curtin sa ilang koleksoyon ng mga kwentong-bayang Irlandes. Isinalin din niya sa Ingles ang ''Quo Vadis'' ni [[Henryk Sienkiewicz]] at iba pang mga nobela at kuwento ng Polako. == Buhay == Ipinanganak sa [[Detroit]], [[Michigan]],<ref>Cheryl L. Collins (1 April 2008), "[https://web.archive.org/web/20101228095701/http://www.milwaukeemagazine.com/currentissue/full_feature_story.asp?NewMessageID=19370 Behind the Curtin]". ''Milwaukee Magazine''.</ref><ref>Anon. (March 1939) "[http://content.wisconsinhistory.org/cdm/ref/collection/wmh/id/12163 The Place and Date of Jeremiah Curtin's Birth]{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". ''Wisconsin Magazine of History'', '''22''' (3): 344–359.</ref><ref>[https://www.wisconsinhistory.org/Records/Article/CS5659 Historical Essay]{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''Wisconsin Historical Society''.</ref> sa mga magulang na Irlandes, ginugol ni Curtin ang kaniyang maagang buhay sa bukid ng pamilya sa ngayon ay [[Greendale, Wisconsin]]<ref>[https://milwaukeehistory.net/visit/historic-sites-2/jeremiah-curtin-house/ Jeremiah Curtin House] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220810210630/https://milwaukeehistory.net/visit/historic-sites-2/jeremiah-curtin-house/ |date=2022-08-10 }}. Milwaukee County Historical Society.</ref> at kalaunan ay nag-aral sa [[Harvard College]], sa kabila ng kagustuhan ng kanyang mga magulang na siya pumunta sa isang Katolikong kolehiyo. Habang naroon siya ay nag-aral sa ilalim ng folkloristang si [[Francis James Bata|Francis James Child]]. Nagtapos si Curtin sa Harvard noong 1863.<ref name="Ricorso2">[http://www.ricorso.net/rx/az-data/authors/c/Curtin_J/life.htm "Jeremiah Curtin (1835-1906)", Ricorso]</ref> Pagkatapos ay lumipat si Curtin sa New York kung saan nagbasa siya ng batas, at nagtrabaho para sa US Sanitary Commission habang nagsasalin at nagtuturo ng Aleman.<ref>[https://www.loc.gov/resource/lhbum.52353/?st=gallery "Memoirs of Jeremiah Curtin", Library of Congress]</ref> Noong 1864 nagpunta siya sa Rusya, kung saan nagsilbi siya bilang kalihim ni [[Cassius Marcellus Clay (pulitiko)|Cassius M. Clay]], Ministro sa korte ng Russia. Sa kaniyang panahon sa Russia, naging kaibigan ni Curtin [[Konstantin Pobedonostsev|si Konstantin Pobedonostsev]], propesor ng batas sa [[Pamantasang Pambansa ng Moscow|Moscow State University]] . Bumisita din siya sa Czechoslovakia at sa Caucaso, at nag-aral ng mga wikang Slavic. Habang patuloy na pinagbubuti ang kanyang mga kasanayan sa wikang Ruso, nag-aral din siya ng Tseko, Polako, Bohemio, Litwanyo, Leton, Ungaro, at Turko.<ref>[[Karl Kroeber|Kroeber, Karl]] (2002) "Introduction", Curtin, Jeremiah ''[https://books.google.com/books?id=7g6E43SwuK0C&q=%22jeremiah%22 Creation Myths of Primitive America]'', ABC-CLIO, p. ix. {{ISBN|9781576079393}}.</ref> Bumalik si Curtin sa Estados Unidos noong 1868 para sa isang maikling pagbisita. Ipinagpalagay ni Clay na sa panahong ito ay gumawa si Curtin ng ilang komento kay [[William H. Seward]] na nagdulot kay Clay ng appointment bilang Kalihim ng Digmaan. Tinukoy ni Clay si Curtin bilang isang "Heswitang Irlandes". <ref name="Ricorso3">[http://www.ricorso.net/rx/az-data/authors/c/Curtin_J/life.htm "Jeremiah Curtin (1835-1906)", Ricorso]</ref> == Mga sanggunian == ntwu1fcrud5rlrzxp7ngwmp1l4bebxl 0 316085 2205362 2069155 2026-04-30T04:30:23Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205362 wikitext text/x-wiki Ang '''Kathivanoor Veeran''' ay isang diyos na sinasamba sa rehiyon ng [[Hilagang Malabar]] sa [[Kerala]], India. Ang salitang 'Veeran' sa Malayalam ay nangangahulugang 'Bayani' sa Ingles. Ayon sa mga alamat, si Kathivanoor Veeran ay apotheosis ng [[Thiyya]] na mandirigma na si Mandappan. Ang buhay ni Mandappan at ang kaniyang pagbabago tungo diyos ay aktibo pa rin sa alamat ng rehiyon ng [[Kolathunadu]], at ginagawa bilang [[theyyam]] sa iba't ibang templo sa kasalukuyang mga distrito ng [[Distrito ng Kannur|Kannur]] at [[Distrito ng Kasaragod|Kasaragod]]. Ang Kathivanoor Veeran Theyyam ay isa sa pinakasikat na Theyyam sa Hilagang Malabar.<ref name="Hindu2">{{cite news|last1=Menon|first1=Anasuya|title=The tale of a much-loved hero|url=https://www.thehindu.com/books/the-tragic-tale-of-kathivanoor-veeran/article26396504.ece|work=[[The Hindu]]|date=28 February 2019|language=en-IN}}</ref> Ang mga batang babae sa rehiyon ng North Malabar ay sumasamba kay Kathivanoor Veeran upang makakuha ng isang malusog na asawa. == Mito == Si Mandappan (na binabaybay din bilang Mannappan) na kalaunan ay naging diyos na si Kathivanoor Veeran ay ipinanganak kay Kumarachan ng angkan Mangad Methaliyillam at Chaki Amma ng angkan Parakayillam.<ref name="TOI3">{{cite news|title=ആരാണീ കതിവനൂ‍‍ർ വീരൻ? കതിവനൂർ വീരൻ തെയ്യം വീഡിയോ കാണാം|url=https://malayalam.samayam.com/local-news/kasaragod/history-of-kathivanoor-veeran-theyyam/articleshow/87630467.cms?story=6|work=Samayam Malayalam|publisher=Times of India|language=ml}}</ref> Sinasabi na si Mandappan, isang residente ng kasalukuyang [[Mangad]] sa [[distrito ng Kannur]] ay ipinanganak na may mga pagpapala ng diyosa na si Chuzali.{{fact}} Siya ay bihasa sa [[sining pandigma]], at nais na maging isang mandirigma.<ref name="Manorama3">{{cite news|title=For ethereal nights, walk with the Theyyams of Kannur|url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/06/30/theyyams-kannur-kathivanoor-veeran.html|work=Manorama}}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa halip na magtrabaho, nanghuli siya ng mga usa at pugo sa kakahuyan kasama ang kaniyang mga kaibigan.<ref name="chayilyam3">{{cite web|title=About Kathivanor Veeran theyyam - malabar|url=https://chayilyam.com/kathivanoor-veeran-theyyam/|website=chayilyam|date=5 March 2013|access-date=17 Marso 2022|archive-date=9 Pebrero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209060042/https://chayilyam.com/kathivanoor-veeran-theyyam/|url-status=dead}}</ref> Bagaman pinagbawalan ni Kumarachan ang pamilya na bigyan ng bigas at gatas ang kaniyang anak na walang trabaho, si nanay Chaki ay lihim na nagbigay sa kaniya ng bigas dahil sa pagmamahal sa kaniyang anak. Nagalit si Kumarachan nang makita niya ito at binali niya ang pana ng kaniyang anak na si Mandapan.<ref name="TOI3"/> Nalungkot dahil dito, umalis si Mandappan sa bahay at sumama sa kaniyang mga kaibigan na pupunta sa mga burol ng Kodagu para sa negosyo. Binibigyan nila siya ng alak at umalis sa lugar nang hindi siya dinadala.{{fact}} Matapos magising mula sa kaniyang alkolohismo, gumala si Mandapan nang mag-isa at sa wakas ay nakarating sa bahay ng kaniyang tiyuhin sa Kathivanoor. Nagsimula siyang manirahan doon, at sa paglipas ng panahon, nakuha niya ang kalahati ng ari-arian ng kaniyang tiyuhin.{{fact}} Sa payo ng kaniyang tiyahin, nagsimula siya ng negosyo ng langis at pansamantalang nakilala at pinakasalan si Velarkot Chemmarathi.{{fact}} Nang magsimulang tumira sa bahay ng kaniyang asawa, nakipag-away siya kay Mandappan, na madalas na late sa bahay. Sa isang kapus-palad na araw, ang kaniyang huling, nakipag-away siya sa kaniya at sinumpa siya nito dahil sa pagiging huli.<ref name="Manorama3"/> Nang mabalitaan ni Mandappan na ang isang hukbo ay darating mula sa [[Kaharian ng Kodagu|Kodagu]] upang salakayin ang kaniyang nayon, humawak siya ng sandata, sumaludo sa mga diyos at nakipagdigma.<ref name="chayilyam3"/> Nagkaroon ng matinding labanan sa mga sundalo mula sa Kodagu. == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Uncategorized|date=Disyembre 2023}} fw5fbs01h5cmiwhlfzaxtfmk7p8o1iw 0 316157 2205366 1935783 2026-04-30T04:51:46Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205366 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Mridanga_2.jpg|right|thumb]] Ang '''khol''' ay isang [[terracotta]] na may dalawang panig na tambol na ginagamit sa hilaga at [[silangang India]] para sa saliw ng [[musikang debosyonal]] (''[[bhakti]]''). Ito ay kilala rin bilang isang '''mridanga''' (< [[Wikang Sanskrito|Sanskrito]] {{Transl|sa|mrit}} + {{Transl|sa|anga}}, {{Literal na pagsasalin|luwad na biyas}}), hindi dapat ipagkamali sa ''[[mridangam]]''. Nagmula ito sa mga estado ng India ng [[Kanlurang Bengal]], [[Assam]], at [[Manipur]]. Ang tambol ay nilalaro gamit ang mga palad at daliri ng magkabilang kamay. == Paglalarawan == Ang khol ay itinuturing na kahawig ng sinaunang ''gopuchha'' na hugis ng mga tambol, gaya ng inilarawan sa [[Natya Shastra]]. Ang kanang mukha ng tambol ay may mataas na pitch at gumagawa ng metal na tunog, samantalang ang kaliwang mukha, ay gumagawa ng mas mababang tunog ng bass.<ref>{{Cite web|url=https://www.india-instruments.com/encyclopedia-khol.html|title=Khol - India Instruments|website=www.india-instruments.com|access-date=2019-10-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mridangams.com/2007/09/yathi.html|title=Yathi and Jathi - Classical Music Mridangam|website=www.mridangams.com|access-date=2019-10-20}}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Konstruksiyon == [[Talaksan:Mridanga_parts_by_Jan_Kraus.jpg|right|thumb|Mga bahagi ng khol (mridanga)]] Ang khol ay isang tambol na may guwang na katawan ng lupa, na may mga ulo ng tambol sa magkabilang dulo, ang isa ay mas maliit kaysa sa isa. Ang mga ulo ng tambol ay gawa sa balat ng baka o kambing, at tatlong-layer at ginagamot ng isang bilog ng rice paste, pandikit, at bakal na kilala bilang ''[[syahi]]''. Ang ilang mga modernong instrumento ay ginawa gamit ang isang fiberglass na katawan at sintetikong mga ulo ng tambol. == Kasaysayan == Napakaraming kasaysayan tungkol sa pinagmulan nito. Ang iba't ibang uri ng Khol ay makukuha sa hilagang silangang India. Ang [[Odisha]], Manipur, Bengal, at Assames na Khol ay karaniwang matatagpuan sa iba't ibang anyo. Ang kahoy na khol ay ginawang terracotta ng Assamese polimata na [[Sankardev]].<ref name="Indian Literature2">{{cite book|title=Indian Literature|url=https://books.google.com/books?id=vmVjAAAAMAAJ|access-date=23 December 2012|year=1970|publisher=Sähitya Akademi.|page=84}}</ref> == Gamit == Ang khol ay itinuturing na mahalagang bahagi ng kultura ng [[Ek Saran Naam Dharma]] at ginagamit sa ''[[bhaona]]'' (mga dula), ''[[gayan-bayan]] ,'' prasanga-[[kirtan]] at [[borgeet]] (mga liriko na kanta). Kilala si Assames na polimata na si [[Sankardev|Sankardeva]] na inangkop at pinaunlad ang tradisyon ng gayan-bayan sa pamamagitan ng paggamit ng mga instrumentong pangmusika tulad ng khol at [[Taal (instrumento)|taal]]. Ayon sa Assames na [[mga Vaishnavite|Neo-Vaishnavita]], ang pagtugtog ng khol ay itinuturing na isang banal na aktibidad at ito rin ay itinuturing na isa sa pinakamahalagang tradisyonal na instrumentong pantambol.''<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/on-the-khol-trail/article21212672.ece|title=Soul of kirtans|last=Nandini|first=Dr M. Lalitha & M.|date=2017-11-30|work=The Hindu|access-date=2019-10-20|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref>'' Isa rin itong pangunahing instrumentong pangmusika na sinasabayan ng pagtatanghal ng [[Sattriya]].''<ref>{{Cite book|title=The Music and Musical Instruments of North Eastern India|last=Barthakur|first=Dilip Ranjan|publisher=Mittal Publications|year=2003|isbn=81-7099-881-6}}</ref>'' == Mga sanggunian == g1kelwtt8sce3bh5uen0d5mihkmlwvx 0 319625 2205234 1984226 2026-04-29T13:32:15Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205234 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Bondeno|official_name=Comune di Bondeno|native_name=|image_skyline=Bondeno.jpg|imagesize=|image_alt=|image_flag=Flag of Bondeno.svg|image_caption=|image_shield=Bondeno-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|44|53|N|11|25|E|type:city(15,579)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Emilia-Romaña]]|province=[[Lalawigan ng Ferrara|Ferrara]] (FE)|frazioni=Scortichino, Gavello, Pilastri, Burana, Stellata, Zerbinate, Salvatonica, Settepolesini, Ponte Rodoni, Santa Bianca, Casumaro (partially).|mayor_party=|mayor=Fabio Bergamini|area_footnotes=|area_total_km2=174.76|population_footnotes=<ref>Data from [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]</ref>|population_demonym=Bondenesi o Bondesani|elevation_footnotes=|elevation_m=13|istat=|saint=|day=|postal_code=44012|area_code=0532|website={{official website|http://www.comune.bondeno.fe.it/}}|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Bondeno''' ([[Mga diyalektong Emiliano|Bondenese]]: {{Lang|egl|Bundén}}) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Ferrara]] sa rehiyon ng [[Emilia-Romaña]], [[Italya]] na matatagpuan mga {{Convert|45|km|mi}} sa hilaga ng [[Bolonia]] at mga {{Convert|15|km|mi|0}} hilagang-kanluran ng [[Ferrara]]. Ang munisipalidad ng Bondeno ay naglalaman ng mga ''[[frazione]]'' (mga pagkakahati, pangunahin na mga nayon at pamayanan) ng Burana, Gavello, Ospitale, Pilastri, Ponte Rodoni, Salvatonica, San Biagio, Santa Bianca, Scortichino, Settepolesini, Stellata, at Zerbinate. Ang Bondeno ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Cento]], [[Ferrara]], [[Ficarolo]], [[Pangwakas na Emilia|Finale Emilia]], [[Mirandola]], [[Sermide at Felonica|Sermide e Felonica]], [[Terre del Reno]], at [[Vigarano Mainarda]]. Ang teritoryo nito ay tinatawid ng ilog [[Panaro (ilog)|Panaro]]. == Kasaysayan == Noong 1463, sa lungsod ng Bondeno ay malamang na inilimbag ang unang libro na nagagalaw ang mga karakter sa buong [[Kasaysayan ng Italya|kasaysayang Italyano]], isang [[Bibliya]], gamit ang paraan ng [[palimbagan]].<ref>[http://www.ferraraterraeacqua.it/it/scopri-il-territorio/personaggi-storia-tradizioni/curiosita/larte-di-gutemberg-a-bondeno L'arte di Gutemberg a Bondeno]{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Pamahalaan == === Mga kakambal na bayan === * {{Flagicon|DEU}} [[Dillingen an der Donau]], Alemanya * {{Flagicon|Bosnia and Herzegovina}} [[Bihać]], [[Bosnia at Herzegovina]] * {{Flagicon|BLR}} [[Orsha]], Biyelorusya == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.bondeno.fe.it/ Opisyal na website] {{Province of Ferrara}} 95m521yajyxu1atuuzuv4a22lwztb1b 0 319655 2205439 1989320 2026-04-30T10:42:14Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205439 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Mesola|official_name=Comune di Mesola|native_name=|image_skyline=Castello Mesola.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=[[Kastilyo Mesola]]|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|44|55|N|12|14|E|type:city(7,331)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Emilia-Romaña]]|province=[[Lalawigan ng Ferrara|Ferrara]] (FE)|frazioni=|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=85|population_footnotes=|population_total=7223|population_as_of=April 30, 2009|pop_density_footnotes=|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_m=1|twin1=|twin1_country=|saint=|day=|postal_code=44026|area_code=0533|website={{official website|http://www.comune.mesola.fe.it/}}|footnotes=}} Ang '''Mesola''' ([[Mga diyalektong Emiliano|Ferrarese]]: {{Lang|egl|La Mèsula}}) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Ferrara]] sa rehiyon ng [[Emilia-Romaña]] sa [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|80|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Bolonia]] at mga {{Convert|50|km|mi}} silangan ng [[Ferrara]]. Noong 31 Disyembre 2004, mayroon itong populasyon na 7,331 at may lawak na {{Convert|84.2|km2|mi2}}.<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> May hangganan nag Mesola sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Ariano nel Polesine]], [[Berra]], [[Codigoro]], at [[Goro, Emilia-Romaña|Goro]]. Isa sa mga palatandaan sa bayan ay ang [[Kastilyo ng Mesola]], na itinayo sa pagitan ng 1578 at 1583, na pangunahing ginagamit bilang isang bahay pangasuhan ng dinastiyang [[Pamilya Este|Este]]. Dito matatagpuan ang aklatang sibiko at ang ''Museo ng Kahoy at Usa ng Mesola''.<ref>[http://www.ferraraterraeacqua.it/en/mesola/discover-the-area/art-and-culture/castles-towers-bell-towers/este-castle-of-mesola Ferrara Terra e Acqua]{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} website, entry on castle.</ref> == Ekonomiya == Ang Mesola ay nakabuo ng isang mahalagang aktibidad sa agrikultura, lalo na sa larangan ng mga pananim na hortikultural at nursery. Ang partikular na kahalagahan ay ang paggawa ng berdeng asparagus na "IGP berdeng asparagus ng Altedo" kung saan idinagdag ang malaking produksiyon ng radicchio at karot. Mayroong isang gilingan ng papel at maraming aktibidad sa bapor na partikular na nauugnay sa aktibidad ng konstruksiyon. Kamakailan, dahil sa kalapitan sa Pantalan ng Goro, sa teritoryo ng Mesolan, maraming aktibidad sa pagpoproseso ng tahong at mga produktong pangisdaan ang nagtayo ng kanilang mga sarili at marami ang nakatuon sa pangingisda ng clam sa kalapit na sacca. == Ebolusyong demograpiko == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:303 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:13000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:2000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from: 0 till:4835 bar:1871 from: 0 till:5071 bar:1881 from: 0 till:5612 bar:1901 from: 0 till:7059 bar:1911 from: 0 till:7805 bar:1921 from: 0 till:9076 bar:1931 from: 0 till:9582 bar:1936 from: 0 till:10284 bar:1951 from: 0 till:11974 bar:1961 from: 0 till:9500 bar:1971 from: 0 till:8066 bar:1981 from: 0 till:8233 bar:1991 from: 0 till:7963 bar:2001 from: 0 till:7470 PlotData= bar:1861 at:4835 fontsize:XS text: 4835 shift:(-8,5) bar:1871 at:5071 fontsize:XS text: 5071 shift:(-8,5) bar:1881 at:5612 fontsize:XS text: 5612 shift:(-8,5) bar:1901 at:7059 fontsize:XS text: 7059 shift:(-8,5) bar:1911 at:7805 fontsize:XS text: 7805 shift:(-8,5) bar:1921 at:9076 fontsize:XS text: 9076 shift:(-8,5) bar:1931 at:9582 fontsize:XS text: 9582 shift:(-8,5) bar:1936 at:10284 fontsize:XS text: 10284 shift:(-8,5) bar:1951 at:11974 fontsize:XS text: 11974 shift:(-8,5) bar:1961 at:9500 fontsize:XS text: 9500 shift:(-8,5) bar:1971 at:8066 fontsize:XS text: 8066 shift:(-8,5) bar:1981 at:8233 fontsize:XS text: 8233 shift:(-8,5) bar:1991 at:7963 fontsize:XS text: 7963 shift:(-8,5) bar:2001 at:7470 fontsize:XS text: 7470 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Datos mula sa ISTAT </timeline> == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.mesola.fe.it/ www.comune.mesola.fe.it/] {{Province of Ferrara}} 1yk2dqkugtkn1fxepjh012x7qe94ntv 0 319870 2205307 2159186 2026-04-30T02:16:11Z ~2026-26247-72 161332 /* Mga didyital na tsanel */ 2205307 wikitext text/x-wiki {{Infobox television station | callsign = DZEC-DTV (NET 25) <br> New Era Television | logo = | logo_size = | location = [[Metro Manila]] | country = [[Philippines]] | city = [[Quezon City]] | analog = 25 ([[UHF]]) | digital = 28 ([[UHF]]) (''[[ISDB|ISDB-T]]'') (Test Broadcast) | virtual = 28.01 | branding = ''Net 25 Manila'' | subchannels = [[#Digital channels|See list of subchannels]] | affiliations = [[Net 25]] | owner = [[Eagle Broadcasting Corporation]] | sister_stations = [[DZEC-AM|DZEC Radyo Agila 1062]] <br> [[DWDM-FM|Eagle FM 95.5]] | founded = {{start date and age|1999|07|27|mf=y}} | former_callsigns = DWMJ-TV (1999–2008) | former_channel_numbers = '''Analog''': <br> 39 ([[Ultra high frequency|UHF]]) (1999–2000) | former_affiliations = [[ACWS-United Broadcasting Network]] (1999–2000) | callsign_meaning = '''DZ'''<br>'''E'''agle Broadcasting<br>'''C'''orporation | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = Analog: 50,000 watts <br> Digital: 10,000 watts | erp = Analog: 150,000 watts<br> Digital: 25,000 watts | website = {{URL|www.net25.com}} }} '''Ang DZEC-DTV''', tsanel 25 (analog) at tsanel 28 (digital), ay ang pangunahing istasyon ng telebisyon sa UHF ng himpilang pangtelebisyon sa [[Pilipinas]] na [[Net 25]], na pag-aari ng [[Eagle Broadcasting Corporation]] . Ang mga studio nito, ang analogong at didyital na transmitter ng himpilan ay matatagpuan sa EBC Building, #25 Central Ave., New Era, [[Lungsod Quezon]]. Ang Net 25 ay sumasahimpapawid sa loob ng 24 oras araw-araw sa analogo at didyital na telebisyon, at sa cable at satellite at pati na rin sa mga live streaming provider at sa buong mundo. Ito ay nasa Channel 25 sa analogong free TV, Channel 28 (LCN 28.1) sa didyital na ''free TV'' sa Metro Manila gamit ang ISDB-T ''format''. Ang istasyong ito ay makikita rin sa mga pangunahing cable operator sa bansa na pinamumunuan ng [[Sky Cable|SkyCable]], [[Cablelink]], [[Destiny Cable]], [[G Sat]], [[Cignal]] at [[SatLite]]. Noong Oktubre 1, 2018, isinara na nito ang analogong ''signal'' ng istasyon, ngunit noong Abril 2022, muling sumahimpapawid ang himpilan sa analogong pantelebisyon. == Mga istatistika ng himpilan == == Digital na telebisyon == === Mga didyital na tsanel === Ang DZEC-TV ay sumasahimpapawid sa didyital sa UHF Channel 28 (557.143MHz) at ito ay ''multiplexed'' sa mga sumusunod na subchannel: {| class="wikitable" !Tsanel ! Video ! Aspeto ! Maikling pangalan ! Palabas ! Tanda |- | 28.1 | rowspan="1" | [[1080i]] | rowspan="2" | 16:9 | NET25 HD | rowspan="2" | [[Net 25]] <small>(Pangunahing palabas ng DZEC-TV)/ [[Eagle Broadcasting Corporation]]</small> | rowspan="2" | Test broadcast |} === Analog-to-digital conversion === Mula Setyembre 7, 2017, kasabay ng ika-8 taon mula nang maging Tagapamahalang Pangkalahatan ng INC si Eduardo Manalo, ang INCTV ay binigyan ng "espesyal na awtoridad" mula sa [[Pambansang Komisyon sa Telekomunikasyon|National Telecommunications Commission]] na ilipat ang analog feed nito mula sa UHF Channel 49 patungo sa UHF Channel 48 upang payagan ito na mag-simulcast nang digital sa buong araw, na nagsimula dalawang araw na mas maaga (Setyembre 5). Naging pansamantala lamang ang ayos nito hanggang sa ipahayag ng management nito ang intensyon nitong permanenteng isara ang mga analogong ''signal'' nito at sumahimpapawid na lamang sa [[digital na telebisyon]]. Noong Oktubre 1, 2018, isinara ng Net 25 ang analog TV signal nito, hanggang Abril 7, 2022 kung saan sumahimpapawid muli ito. Noong Oktubre 2021, sinimulan na ng NET 25 ang ''Digital Terrestrial TV'' (DTT) brodkast nito sa mga piling lugar ng Metro Manila sa pamamagitan ng UHF channel 28 (557.143 MHz). Noong Enero 29, 2022, muling pinalakas ang ''Digital Terrestrial TV'' ng NET 25 mula 500 watts patungong 5kW. Noong Abril 27, 2022, mas pinalakas pa ito patungo sa 10kW transmitter power. == Mga Lugar ng Saklaw == === Pangunahing lugar === * [[Kalakhang Maynila]] * [[Kabite|Cavite]] * [[Bulacan]] * [[Laguna]] * [[Rizal]] === Iba pang mga lugar === * Bahagi ng [[Bataan]] * Bahagi ng [[Pampanga]] * Bahagi ng [[Nueva Ecija]] * Bahagi ng [[Batangas]] == Tingnan din == * [[Eagle Broadcasting Corporation]] * [[Net 25]] * [[DWDM-FM|Eagle FM 95.5]] * [[DZCE-TV|INC TV]] * [[DZEC|DZEC Radyo Agila 1062]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.net25.com/ Opisyal na Website ng Net-25] {{Net 25}} [[Kategorya:Mga himpilan ng telebisyon sa Kalakhang Maynila]] dbdk13p5ql3195blm5ddsy36nsf0u89 0 320147 2205341 2205171 2026-04-30T04:14:02Z Exec8 780 2205341 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2 | infoboxtitle = Lalawigan ng Maguindanao del Norte | caption = Mapa ng [[Bangsamoro]] na nagpapakita sa lokasyon ng Maguindanao del Norte. | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | region = {{PH wikidata|region}} | province = {{PH wikidata|province}} | districts = Tanging distrito ng Maguindanao del Norte | barangays = | class = | website = {{PH wikidata|website}} | founded = Setyembre 18, 2022 }} Ang '''Maguindanao del Norte''' ({{lang-mdh|Perubinsya nu Pangutaran Magindanaw}}, Jawi: ڤروبنشا نو ڤڠوترن ماڬينداناو; {{lang-ilp|Perobinsia a Pangutaran Magindanao}}, ڤروبنسيا ا ڤڠوترن ماڬينداناو) ay isang [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] sa [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[Bangsamoro|Rehiyong Awtonomo ng Bangsamoro]] sa [[Mindanao]]. Ang [[Mga bayan ng Pilipinas|bayan]] ng [[Datu Odin Sinsuat]] ay ang kabisera nito.<ref name=mindanews>{{Cite web |date=2022-09-18 |title=With Maguindanao split into 2, Mindanao now has 28 provinces and BARMM has 6 |url=https://www.mindanews.com/top-stories/2022/09/with-maguindanao-split-into-2-mindanao-now-has-28-provinces-and-barmm-has-6/ |access-date=2022-10-05 |website=MindaNews |language=en-US}}</ref> Napapaligiran ito ng lalawigan ng [[Cotabato]] sa silangan, [[Lanao del Sur]] sa hilaga, [[Maguindanao del Sur]] sa timog-silangan, at [[Sultan Kudarat]] sa timog. Ayon sa senso ng 2020, mayroon itong populasyon na 864,062. Malaya sa pamamahala ng lalawigan ang [[Lungsod ng Cotabato]] subalit nakagrupo ito para sa representasyon sa [[kongreso ng Pilipinas|kongreso]]. Nabuo ang Maguindanao del Norte nang nahati ang lalawigan ng [[Maguindanao]] sa dalawang lalawigan; ang isa pang lalawigan ay ang [[Maguindanao del Sur]]. Nangyari ang paghahati kasunod ng isang plebisito noong Setyembre 17, 2022, na niratipika ang Batas Republika Republic Act 11550 kung saan nakasaad ang dibisyon ng lalawigan.<ref name=mindanews/> Bagaman, noong 2006 pa ang ideya ng paglikha ng isang probinsya sa kasalukuyang teritoryo ng Maguindanao del Norte nang nalikha at nanatili ng dalawang taon ang lalawigan ng [[Shariff Kabunsuan]] bago bumalik muli sa Maguindanao.<ref>{{cite news|last1=Unson|first1=John|title=Shariff Kabunsuan province abolished|url=http://www.philstar.com/nation/430339/shariff-kabunsuan-province-abolished|accessdate=19 Setyembre 2022|publisher=[[The Philippine Star]]|date=11 Enero 2009}}</ref> ==Mga bayan at lungsod== Binubuo ang Maguindanao del Norte ng 12 bayan at 1 distritong pambatas * [[Barira]] * [[Buldon]] * ''[[Lungsod ng Cotabato]]'' (malaya sa pamamahala ng lalawigan subalit kasama sa representasyon sa kongreso) * [[Datu Blah T. Sinsuat]] ([[kabisera]] ng lalawigan) * [[Datu Odin Sinsuat]] * [[Hilagang Kabuntalan]] * [[Kabuntalan]] * [[Matanog]] * [[Parang, Maguindanao del Norte|Parang]] * [[Sultan Kudarat, Maguindanao del Norte|Sultan Kudarat]] * [[Sultan Mastura]] * [[Sultan Sumagka]] * [[Upi]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Maguindanao del Norte}} {{Bangsamoro}} [[Kaurian:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Rehiyong Awtonomo ng Muslim Mindanao]] [[Kategorya:Maguindanao del Norte|*]] 7akabtdfg0dg0xtrpe16qp477gol44i 2205391 2205341 2026-04-30T05:00:50Z Exec8 780 2205391 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2 | infoboxtitle = Lalawigan ng Maguindanao del Norte | caption = Mapa ng [[Bangsamoro]] na nagpapakita sa lokasyon ng Maguindanao del Norte. | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | region = {{PH wikidata|region}} | province = {{PH wikidata|province}} | districts = Tanging distrito ng Maguindanao del Norte | barangays = | class = | website = {{PH wikidata|website}} | founded = Setyembre 18, 2022 }} Ang '''Maguindanao del Norte''' ({{lang-mdh|Perubinsya nu Pangutaran Magindanaw}}, Jawi: ڤروبنشا نو ڤڠوترن ماڬينداناو; {{lang-ilp|Perobinsia a Pangutaran Magindanao}}, ڤروبنسيا ا ڤڠوترن ماڬينداناو) ay isang [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] sa [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[Bangsamoro|Rehiyong Awtonomo ng Bangsamoro]] sa [[Mindanao]]. Ang [[Mga bayan ng Pilipinas|bayan]] ng [[Datu Odin Sinsuat]] ay ang kabisera nito.<ref name=mindanews>{{Cite web |date=2022-09-18 |title=With Maguindanao split into 2, Mindanao now has 28 provinces and BARMM has 6 |url=https://www.mindanews.com/top-stories/2022/09/with-maguindanao-split-into-2-mindanao-now-has-28-provinces-and-barmm-has-6/ |access-date=2022-10-05 |website=MindaNews |language=en-US}}</ref> Napapaligiran ito ng lalawigan ng [[Cotabato]] sa silangan, [[Lanao del Sur]] sa hilaga, [[Maguindanao del Sur]] sa timog-silangan, at [[Sultan Kudarat]] sa timog. Ayon sa senso ng 2020, mayroon itong populasyon na 864,062. Malaya sa pamamahala ng lalawigan ang [[Lungsod ng Cotabato]] subalit nakagrupo ito para sa representasyon sa [[kongreso ng Pilipinas|kongreso]]. Nabuo ang Maguindanao del Norte nang nahati ang lalawigan ng [[Maguindanao]] sa dalawang lalawigan; ang isa pang lalawigan ay ang [[Maguindanao del Sur]]. Nangyari ang paghahati kasunod ng isang plebisito noong Setyembre 17, 2022, na niratipika ang Batas Republika Republic Act 11550 kung saan nakasaad ang dibisyon ng lalawigan.<ref name=mindanews/> Bagaman, noong 2006 pa ang ideya ng paglikha ng isang probinsya sa kasalukuyang teritoryo ng Maguindanao del Norte nang nalikha at nanatili ng dalawang taon ang lalawigan ng [[Shariff Kabunsuan]] bago bumalik muli sa Maguindanao.<ref>{{cite news|last1=Unson|first1=John|title=Shariff Kabunsuan province abolished|url=http://www.philstar.com/nation/430339/shariff-kabunsuan-province-abolished|accessdate=19 Setyembre 2022|publisher=[[The Philippine Star]]|date=11 Enero 2009}}</ref> ==Mga bayan at lungsod== Binubuo ang Maguindanao del Norte ng 12 bayan at 1 distritong pambatas * [[Barira]] * [[Buldon]] * ''[[Lungsod ng Cotabato]]'' (malaya sa pamamahala ng lalawigan subalit kasama sa representasyon sa kongreso) * [[Datu Blah T. Sinsuat]] ([[kabisera]] ng lalawigan) * [[Datu Odin Sinsuat]] * [[Hilagang Kabuntalan]] * [[Kabuntalan]] * [[Matanog]] * [[Parang, Maguindanao del Norte|Parang]] * [[Sultan Kudarat, Maguindanao del Norte|Sultan Kudarat]] * [[Sultan Mastura]] * [[Sultan Sumagka]] * [[Upi]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Maguindanao del Norte}} {{Bangsamoro}} {{Philippines political divisions}} [[Kaurian:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Rehiyong Awtonomo ng Muslim Mindanao]] [[Kategorya:Maguindanao del Norte|*]] 6xzsn3p1pidlgjv65dp8coyzh5935se 0 320148 2205342 1976505 2026-04-30T04:14:26Z Exec8 780 2205342 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2 | infoboxtitle = Lalawigan ng Maguindanao del Sur | caption = Mapa ng [[Bangsamoro]] na nagpapakita sa lokasyon ng Maguindanao del Sur. | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | region = {{PH wikidata|region}} | province = {{PH wikidata|province}} | districts = Tanging distrito ng Maguindanao del Sur | barangays = | class = | website = {{PH wikidata|website}} | founded = Setyembre 18, 2022 }} Ang '''Maguindanao del Sur''' ({{lang-mdh|Pagabagatan Magindanaw}}, Jawi:ڤاڬابڬتن ماڬينداناو) ay isang [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] sa Pilipinas na walang baybayin na matatagpuan sa [[Rehiyong Awtonomo ng Bangsamoro]] sa [[Mindanao]]. Ang [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] ng [[Buluan]] na malapit sa lungsod ng [[Tacurong]] sa katabing lalawigan ng [[Sultan Kudarat]] ay ang kabisera ng lalawigan. Napapaligiran ito ng lalawigan ng [[Cotabato]] sa silangan at hilaga, [[Maguindanao del Norte]] sa kanluran at hilaga, at [[Sultan Kudarat]] sa timog. Ayon sa senso ng 2020, ito ay may populasyon na 803,196. Nabuo ang Maguindanao del Sur nang nahati ang [[Maguindanao]] sa dalawang lalawigan; [[Maguindanao del Norte]] ang isa pang lalawigan. Naganap ang dibisyon pagkatapos magkaroon ng plebesito noong Setyembre 17, 2022 na niratipika ang Batas Republika 11550 na sinaad ang paghahati ng lalawigan.<ref>{{cite news |title=With Maguindanao split into 2, Mindanao now has 28 provinces and BARMM has 6 |url=https://www.mindanews.com/top-stories/2022/09/with-maguindanao-split-into-2-mindanao-now-has-28-provinces-and-barmm-has-6/ |access-date=Setyembre 18, 2022 |work=MindaNews |date=Setyembre 18, 2022|language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Re: Setyembre 17, 2022 Plebiscite to Ratify the Division of the Province of Maguindanao into 2 Districts and Independent Provinces , to be knows as the Provinces of Maguindanao del Norte and Maguindanao del Sur (RA11550; May 27, 2021) |url=https://comelec.gov.ph/?r=References/Announcements/19Sept2022pr |access-date=Setyembre 19, 2022 |work=Commission on Elections |date=Setyembre 18, 2022|language=en}}</ref> ==Mga bayan== Binubuo ang Maguindanao del Sur ng 24 bayan at 1 distritong pambatas * [[Ampatuan, Maguindanao del Sur|Ampatuan]] * [[Buluan]] (kabisera, luklukan ng pamahalaan) * [[Datu Abdullah Sangki]] * [[Datu Anggal Midtimbang]] * [[Datu Hoffer Ampatuan]] * [[Datu Montawal]] * [[Datu Paglas]] * [[Datu Piang, Maguindanao del Sur|Datu Piang]] * [[Datu Salibo]] * [[Datu Saudi Ampatuan]] * [[Datu Unsay]] * [[General Salipada K. Pendatun]] * [[Guindulungan]] * [[Mamasapano]] * [[Mangudadatu, Maguindanao del Sur|Mangudadatu]] * [[Pagalungan]] * [[Paglat]] * [[Pandag]] * [[Rajah Buayan]] * [[Shariff Aguak]] * [[Shariff Saydona Mustapha]] * [[South Upi|Timog Upi]] * [[Sultan sa Barongis]] * [[Talayan]] == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Maguindanao del Sur}} {{Bangsamoro}} [[Kaurian:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Rehiyong Awtonomo ng Muslim Mindanao]] [[Kategorya:Maguindanao del Sur|*]] g41mbmf6l63ihi574okmw6up41pwbkn 2205392 2205342 2026-04-30T05:00:58Z Exec8 780 2205392 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2 | infoboxtitle = Lalawigan ng Maguindanao del Sur | caption = Mapa ng [[Bangsamoro]] na nagpapakita sa lokasyon ng Maguindanao del Sur. | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | region = {{PH wikidata|region}} | province = {{PH wikidata|province}} | districts = Tanging distrito ng Maguindanao del Sur | barangays = | class = | website = {{PH wikidata|website}} | founded = Setyembre 18, 2022 }} Ang '''Maguindanao del Sur''' ({{lang-mdh|Pagabagatan Magindanaw}}, Jawi:ڤاڬابڬتن ماڬينداناو) ay isang [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] sa Pilipinas na walang baybayin na matatagpuan sa [[Rehiyong Awtonomo ng Bangsamoro]] sa [[Mindanao]]. Ang [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] ng [[Buluan]] na malapit sa lungsod ng [[Tacurong]] sa katabing lalawigan ng [[Sultan Kudarat]] ay ang kabisera ng lalawigan. Napapaligiran ito ng lalawigan ng [[Cotabato]] sa silangan at hilaga, [[Maguindanao del Norte]] sa kanluran at hilaga, at [[Sultan Kudarat]] sa timog. Ayon sa senso ng 2020, ito ay may populasyon na 803,196. Nabuo ang Maguindanao del Sur nang nahati ang [[Maguindanao]] sa dalawang lalawigan; [[Maguindanao del Norte]] ang isa pang lalawigan. Naganap ang dibisyon pagkatapos magkaroon ng plebesito noong Setyembre 17, 2022 na niratipika ang Batas Republika 11550 na sinaad ang paghahati ng lalawigan.<ref>{{cite news |title=With Maguindanao split into 2, Mindanao now has 28 provinces and BARMM has 6 |url=https://www.mindanews.com/top-stories/2022/09/with-maguindanao-split-into-2-mindanao-now-has-28-provinces-and-barmm-has-6/ |access-date=Setyembre 18, 2022 |work=MindaNews |date=Setyembre 18, 2022|language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Re: Setyembre 17, 2022 Plebiscite to Ratify the Division of the Province of Maguindanao into 2 Districts and Independent Provinces , to be knows as the Provinces of Maguindanao del Norte and Maguindanao del Sur (RA11550; May 27, 2021) |url=https://comelec.gov.ph/?r=References/Announcements/19Sept2022pr |access-date=Setyembre 19, 2022 |work=Commission on Elections |date=Setyembre 18, 2022|language=en}}</ref> ==Mga bayan== Binubuo ang Maguindanao del Sur ng 24 bayan at 1 distritong pambatas * [[Ampatuan, Maguindanao del Sur|Ampatuan]] * [[Buluan]] (kabisera, luklukan ng pamahalaan) * [[Datu Abdullah Sangki]] * [[Datu Anggal Midtimbang]] * [[Datu Hoffer Ampatuan]] * [[Datu Montawal]] * [[Datu Paglas]] * [[Datu Piang, Maguindanao del Sur|Datu Piang]] * [[Datu Salibo]] * [[Datu Saudi Ampatuan]] * [[Datu Unsay]] * [[General Salipada K. Pendatun]] * [[Guindulungan]] * [[Mamasapano]] * [[Mangudadatu, Maguindanao del Sur|Mangudadatu]] * [[Pagalungan]] * [[Paglat]] * [[Pandag]] * [[Rajah Buayan]] * [[Shariff Aguak]] * [[Shariff Saydona Mustapha]] * [[South Upi|Timog Upi]] * [[Sultan sa Barongis]] * [[Talayan]] == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Maguindanao del Sur}} {{Bangsamoro}} {{Philippines political divisions}} [[Kaurian:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Rehiyong Awtonomo ng Muslim Mindanao]] [[Kategorya:Maguindanao del Sur|*]] irxh7n629ytk80y62o5ytb79jd3kmbi 2 321316 2205274 1988169 2026-04-29T19:34:10Z James500 127820 Remove template 2205274 wikitext text/x-wiki {{Userpage}} {{Babel|en}} [[en:User:James500]] m4lmisz6eqbycoecmehzbahntl1krki 0 324444 2205229 2180305 2026-04-29T12:18:39Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205229 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Talc schist 1 (16922837125).jpg|thumb|[[Shisto]], isang uri ng banyuhing bato]] [[Talaksan:4,030,000,000 Years Acasta Gneiss.jpg|thumb|Ang isa sa mga pinakamatatandang bato sa daigdig, ang [[nays]] mula sa Acasta sa Canada, ay isang halimbawa ng banyuhing bato]] [[Talaksan:Quartzite slab on Meall Diamhain - geograph.org.uk - 1330629.jpg|thumb|Kininyang (o kwarsita) sa Reyno Unido]] Ang '''mga banyuhing bato''' o '''batong metamorpiko''' ({{lang|en|metamorphic rocks}} sa Ingles) ay isang uri ng mga [[Bato (heolohiya)|bato]] na nabubuo mula sa pagbabagong-anyo ng isang orihinal na bato (na tinatawag na ''protolit'') tungo sa isa pang anyo nang hindi sumasailalim sa pagkatunaw. Ang proseso ng pagbabagong-anyong ito na napananatili ang solidong estado nito ay tinatawa na '''metamorpismo'''. Sa prosesong ito, dahan-dahang nagbabago ang istruktura at komposisyon ng [[Mineral|minerales]] na bumubuo sa bato.<ref>{{cite book|last1=Yardley|first1=B. W. D.|url=https://archive.org/details/introductiontome0000yard/page/5/mode/2up|title=An introduction to metamorphic petrology|date=1989|publisher=Longman Scientific & Technical|isbn=0582300967|location=Harlow, Essex, England|page=5|url-access=registration}}</ref> Karaniwang nagsisimula ang metamorpismo kapag ang protolit ay nakaranas ng temperaturang higit sa {{Cvt|150 to 200|C|}} at minimum na presyur na {{Convert|100|MPa|bar}} o higit pa, na nagdudulot ng matinding pisikal o kemikal na mga pagbabago. Sa ilang limitadong kaso, tulad ng pagkakabuo ng batong serpentinayt, ang pagbaba ng presyur at temperatura ay maaaring magdulot din ng metamorpismo<ref>{{Citation |last=Chipman |first=D. W. |title=RETROGRADE METAMORPHISM, retrogressiveRetrograde metamorphism |date=1990 |url=https://doi.org/10.1007/0-387-30845-8_214 |work=Petrology |pages=509–511 |series=Encyclopedia of Earth Science |place=Boston, MA |publisher=Springer US |language=en |doi=10.1007/0-387-30845-8_214 |isbn=978-0-387-30845-6 |access-date=2023-07-17}}</ref>. Ang protolit ay maaaring isang batong apuyin (''igneous''), batong tiningi (''sedimentary''), o umiiral na batong banyuhin. Maaaring mabuo ang batong banyuhin sa pamamagitan ng napakalalim na pagkakabaon ng protolit kung saan maaari nilang maranasan ang minimum na mga kalagayan para magsimula ang metamorpismo. Maaari rin silang magmula sa umpugan ng mga [[Tektonika ng plaka|tektonika plaka]], na lumilikha ng matinding presyur at pagkayupi. Ang presensya ng malapit na [[magma]] ay maaari ring magdulot ng metamorpismo. Aabot sa 12% ng ibabaw ng daigdig ay binubuo ng mga banyuhing bato.<ref name="Wilkinson20082">{{cite journal |last1=Wilkinson |first1=Bruce H. |last2=McElroy |first2=Brandon J. |last3=Kesler |first3=Stephen E. |last4=Peters |first4=Shanan E. |last5=Rothman |first5=Edward D. |year=2008 |title=Global geologic maps are tectonic speedometers – Rates of rock cycling from area-age frequencies |journal=Geological Society of America Bulletin |volume=121 |issue=5–6 |pages=760–79 |doi=10.1130/B26457.1}}</ref> Pangunahing pinagbubukod-bukod ang mga batong ito ayon sa kanilang panlabas na anyo (tekstura), maging sa kanilang protolit at komposisyong kemikal at mineral. Ang pag-aaral ng mga banyuhing bato ay nagbibigay ng impormasyon hinggil sa mga kalagayan sa ilalim ng [[Balat (heolohiya)|balat]] ng daigdig. Ilan sa mga halimbawa ng banyuhing bato ay ang [[nays]] (''gneiss''), [[sleyt]] (''slate''), [[marmol]], [[shisto]] (''schist''), at [[kininyang]] o kwarsita (''quartzite''). Kalakhan sa mga batong ito ay ginagamit sa konstruksyon ng mga gusali<ref name="slate-tile2">{{cite book|last1=Schunck|first1=Eberhard|last2=Oster|first2=Hans Jochen|title=Roof Construction Manual : Pitched Roofs|date=2003|publisher=DE GRUYTER|location=München|isbn=9783034615631|edition=2003}}</ref><ref name="MII2">{{cite web |last=Powell |first=Darryl |title=Quartzite |url=http://www.mii.org/Minerals/photoquartzite.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090302072709/http://www.mii.org/Minerals/photoquartzite.html |archive-date=2009-03-02 |access-date=2009-09-09 |publisher=Mineral Information Institute}}</ref><ref>{{cite web |title=Marble |url=https://www.naturalstoneinstitute.org/default/assets/File/consumers/glossary.pdf |access-date=28 February 2021 |website=Glossary of Terms |publisher=Marble Institute of America |page=23-15 }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> o bilang medium sa paglililok sa kaso ng marmol.<ref name="Angelo Ferrari2">{{Cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_7zKJOYkW0GsC|page=[https://archive.org/details/bub_gb_7zKJOYkW0GsC/page/n411 371]|quote=white marble prized for use to make sculptures.|title=PROCEEDINGS 4th International Congress on "Science and Technology for the Safeguard of Cultural Heritage in the Mediterranean Basin" VOL. I|publisher=Angelo Ferrari|isbn=9788896680315|language=en}}</ref> Ang pagmamapa ng mga banyuhing bato ay mahalaga sa [[inhenyeriyang sibil]] dahil maaaring makaapekto sa kaligtasan ng isang istruktura ang pagtatayo sa ibabaw ng, o malapit sa, mga batong ito.<ref>{{Cite journal |last=Lotfollahi |first=Sina |last2=Ghorji |first2=Mohamad |last3=Hoseini Toodashki |first3=Vahid |date=2018-09-30 |title=An Investigation into the Effect of Foliation Orientation on Displacement of Tunnels Excavated in Metamorphic Rocks |url=https://www.jcema.com/article_91995.html |journal=Journal of Civil Engineering and Materials Application |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=138–145 |doi=10.22034/jcema.2018.91995 |issn=2676-332X}}</ref><ref name="Engineering properties of quartz mi2">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Xiao-Ping |last2=Wong |first2=Louis Ngai Yuen |last3=Wang |first3=Si-Jing |last4=Han |first4=Geng-You |date=August 2011 |title=Engineering properties of quartz mica schist |journal=Engineering Geology |volume=121 |issue=3–4 |pages=135–149 |doi=10.1016/j.enggeo.2011.04.020}}</ref> == Etimolohiya ng pangalan == Ang salitang 'banyuhin'<ref>{{Cite web |title=FWP Tagalog at Filipino - Ang mga apuying bato ay bumuo mula sa paglamig ng natunaw na bato. :) Maligayang Buwan ng Wika! Dagdag: apuying bató - igneous rock tininging bató - sedimentary rock banyuhing bató - metamorphic rock batumbakal - basalt batumbesi / tumbesi - granite bugà - pumice obsidiyana - obsidian {{!}} Facebook |url=https://www.facebook.com/FWP.Tagalog/photos/a.373497836071189/1070822659672033/ |access-date=2023-07-17 |website=www.facebook.com}}</ref> ay mula sa pinagsamang salitang-ugat na 'bago' at 'anyo', na angkop na pagsasalin sa wikang Filipino ng salitang '<nowiki/>''metamorphic''<nowiki/>' sa Ingles, na hinalaw naman mula sa salitang Griyegong '''metamorphosis''<nowiki/>' na nangangahulagan ng "pagbabago."<ref>{{Cite web |date=2023-07-12 |title=Definition of METAMORPHOSIS |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/metamorphosis |access-date=2023-07-17 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> {{Geology sidebar}} == Pinanggalingan == Nabubuo ang mga banyuhing bato kung ang umiiral na bato ay nababago ang pisikal at kemikal na mga katangian nang hindi nalulusaw.<ref>{{Cite web |title=What are metamorphic rocks? {{!}} U.S. Geological Survey |url=https://www.usgs.gov/faqs/what-are-metamorphic-rocks |access-date=2023-07-17 |website=www.usgs.gov}}</ref> Sa proseso, maging ang tekstura at taglay na minerales ng bato ay nag-iiba rin mula sa protolit. Gayunman, ang kahalagahan ng [[Termodinamika|init]] at [[presyur]] bilang mahalagang salik sa metamorpismo ay nahinuha na noon pang 1795 ng healogong [[Eskosya|Eskoses]] na si [[James Hutton]].<ref>{{Cite web |title=ALEX STREKEISEN |url=https://www.alexstrekeisen.it/english/meta/hornfels3.php |access-date=2023-07-17 |website=www.alexstrekeisen.it}}</ref> Sa isang eksperimento, sinubok ng isa pang siyentista na si James Hall ang sapantaha ni Hutton. Nang pinainit niya sa pugon ang isang bakal na sisidlang naglalaman ng [[Yeso|tisa]], napansin niyang ang resultang materyal ay kahawig ng marmol, imbes na isang uri ng apog na dati nang alam na nabubuo kapag iniinit sa bukas na kapaligiran<ref>{{Cite web |title=Metamorphism |url=http://www.geol.lsu.edu/dutrow/intro/98metamorphic.htm |access-date=2023-07-17 |website=www.geol.lsu.edu |archive-date=2024-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817170253/http://www.geol.lsu.edu/dutrow/intro/98metamorphic.htm |url-status=dead }}</ref>. Kamakalawa, natuklasan at idinagdag ng mga healogong Pranses ang [[metasomatismo]], o ang pagdaloy ng singaw (''volatiles''), bilang isa rin sa mga prosesong maaaring magdulot ng metamorpismo.<ref>{{Cite journal |last=Thiéry |first=Vincent |date=2021-08-01 |title=Metamorphism of sedimentary rocks recognised by 19th century French naturalists: A case study from the Chavanon sequence marbles, Massif Central, France |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0016787821000432 |journal=Proceedings of the Geologists' Association |language=en |volume=132 |issue=4 |pages=491–496 |doi=10.1016/j.pgeola.2021.05.003 |issn=0016-7878}}</ref> Gayunman, maaari rin namang mangyari ang metamorpismo kahit walang metasomatismo. [[Talaksan:Schist formation continuum.jpg|thumb|Proseso ng progresibong metamorpismo ng [[sheyl]], isang uri ng tininging bato, patungong sleyt hanggang shisto]] === Mga pagbabago sa mga mineral === Ang mga mineral ay nananatili lamang sa kanilang matatag na estado sa partikular na kalagayan ng temperatura, presyur, at presensya ng mga kemikal. {{Sfn|Yardley|1989}} Halimbawa, sa kondisyong nananatiling pareho ang presyur sa antas ng presyur sa ibabaw ng dagat, ang mineral na [[kayanayt]] (''kyanite'') ay nagiging [[andalusayt]] (''andalusite'') sa temperaturang {{cvt|190|C||}} habang magiging [[Sillimanita|silimanita]] (''sillimanite'') ang andalusayt pagsapit ng temperaturang 800 °C.<ref>{{Cite journal |last=Holdaway |first=M. J. |date=1971-09-01 |title=Stability of andalusite and the aluminum silicate phase diagram |url=https://www.ajsonline.org/content/271/2/97 |journal=American Journal of Science |language=en |volume=271 |issue=2 |pages=97–131 |doi=10.2475/ajs.271.2.97 |issn=0002-9599 |access-date=2023-07-17 |archive-date=2023-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717184644/https://www.ajsonline.org/content/271/2/97 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Miyashiro |first=Akiho |date=1950 |title=The stability relation of kyanite, sillimanite, and andalusite, and the physical conditions of the metamorphic processes., |url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/geosoc1893/55/650-651/55_650-651_218/_article/-char/en |journal=The Journal of the Geological Society of Japan |volume=55 |issue=650-651 |pages=218–223 |doi=10.5575/geosoc.55.218}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bell |first=Peter M. |date=1963-03-15 |title=Aluminum Silicate System: Experimental Determination of the Triple Point |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.139.3559.1055 |journal=Science |language=en |volume=139 |issue=3559 |pages=1055–1056 |doi=10.1126/science.139.3559.1055 |issn=0036-8075}}</ref> Lahat ng tatlong mineral na ito ay pare-pareho ang kemikal na komposisyon: Al₂SiO₅. Gayundin, ang forsterayt (''forsterite'') ay matatag lamang sa presyur at temperatura kapag nasa loob ito ng marmol ngunit nagiging [[pirokseno]] (''pyroxene'') sa kaparehong temperatura at presyur kung nasa loob ito ng batong naglalaman ng [[plagioklasa]] (''plagioclase'') dahil sasailalim ang forsterite sa reaksyong kemikal sa mineral na ito.<ref name=":0">Yardley, B.W. (1989). An introduction to metamorphic petrology (Sa Ingles). Longman earth science series.</ref> Posible ang kumplikadong mga kemikal na reaksyon sa pagitan ng mga minerales sa mataas na temperatura nang hindi sila natutunaw dahil mabilis na kumikilos mula sa isang lugar patungo sa isa pa ang mga [[atomo]] sa naturang mga temperatura.<ref>{{Cite web |title=GG101 Metamorphic Rocks |url=https://www.honolulu.hawaii.edu/instruct/natsci/geology/brill/gg101/Programs/program22%20MetamorphicRocks/program22.html |access-date=2023-07-17 |website=www.honolulu.hawaii.edu }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang pagdaloy ng singaw sa pagitan ng mga butas ng mga mineral ay maaari ring magsilbing mahalagang daluyan ng pagpalitan ng mga atomo.<ref>{{Cite web |title=Fluids and metamorphism |url=https://csmgeo.csm.jmu.edu/geollab/fichter/metarx/fluids.html |access-date=2023-07-17 |website=csmgeo.csm.jmu.edu}}</ref> === Mga pagbabago sa tekstura === Ang pagbabago sa laki ng mga minerales ng bato sa proseso ng metamorpismo ay tinatawag na '''rekristalisasyon'''. Halimbawa, ang maliliit na [[kalsayt]] (''calcite'') sa tininging bato na [[batong apog]] (o laymston) ay nagiging mas malaki sa banyuhing porma nito na marmol.<ref name=":0" /> Sa [[batong-buhangin]] (''sandstone''), ang orihinal na laman nitong pira-pirasong [[Quartz|kinyang]] ay nagreresulta sa mas siksik na mga piraso ng kinyang sa kwarsita.<ref>{{cite book|editor1-last=Jackson|editor1-first=Julia A.|title=Glossary of geology.|url=https://archive.org/details/glossaryofgeolog0000unse_k9a5|date=1997|publisher=American Geological Institute|location=Alexandria, Virginia|isbn=0922152349|edition=Fourth|chapter=Metaquartzite}}</ref> Habang ginagawang mas madali ng mataas na temperatura ang paggalaw ng mga atomo at [[Ion|dagipik]] sa loob ng mga solidong kristal, naiipit naman ng mataas na presyur ang indibidwal na mga yunit ng mineral na nagdudulot sa pagkakabago ng kanilang istruktura na siya namang nagbubuo ng bagong uri ng mga mineral.<ref>{{Citation |title=Microstructures of Metamorphic Rocks |date=2018 |url=https://www.cambridge.org/core/books/practical-guide-to-rock-microstructure/microstructures-of-metamorphic-rocks/7C8A6D9967C987C478AE82D919F653D8 |work=A Practical Guide to Rock Microstructure |pages=135–227 |editor-last=Vernon |editor-first=Ron H. |edition=2 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42724-1 |access-date=2023-07-17}}</ref> == Mga katangian == === Mga mineral na banyuhin at metamorpikong facies === Dahil ang bawat mineral ay matatag lamang sa partikular na mga presyur at temperatura, ang presensya ng ilang mineral sa banyuhing bato ay maaaring magamit upang matukoy ang presyur at temperatura na dinanas ng bato sa pagbabagong-anyo nito. Ang mga mineral na ito ay tinatawag na [[panuntong mineral]] (''index minerals'')<ref>{{Cite journal |last=Panchuk |first=Karla |date=2019 |title=10.5 Metamorphic Facies and Index Minerals |url=https://openpress.usask.ca/physicalgeology/chapter/10-4-metamorphic-facies-and-index-minerals-2/ |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Geology - rocks and minerals |url=https://rocksminerals.flexiblelearning.auckland.ac.nz/rocks/metamorphic.html |access-date=2023-07-17 |website=rocksminerals.flexiblelearning.auckland.ac.nz}}</ref><ref>{{Cite web |title=Barrovian metamorphism |url=https://csmgeo.csm.jmu.edu/geollab/fichter/metarx/barrovian.html |access-date=2023-07-17 |website=csmgeo.csm.jmu.edu}}</ref>. Ilan sa mga halimbawa nito ay ang [[silimanita]], [[kayanayt]], [[storolayt]], [[andalusayt]], at ilang uri ng [[garnet]]<ref>https://www.earth.ox.ac.uk/~oesis/atlas/metmins/</ref><ref name=":0" />. Ang [[metamorpikong facies]] naman ay ang pangkat ng mga panuntong mineral na nahahanap sa isang partikular na banyuhing bato na tumutukoy sa ispesipikong presyur at temperatura (at samakatuwid, partikular na tektonikong kapaligiran sa daigdig) kung saan ito maaaring mabuo<ref>{{Citation |last=Bucher |first=K. |title=METAMORPHIC ROCKS {{!}} Facies and Zones |date=2005-01-01 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B0123693969003191 |work=Encyclopedia of Geology |pages=402–409 |editor-last=Selley |editor-first=Richard C. |place=Oxford |publisher=Elsevier |language=en |isbn=978-0-12-369396-9 |access-date=2023-07-17 |editor2-last=Cocks |editor2-first=L. Robin M. |editor3-last=Plimer |editor3-first=Ian R.}}</ref>. Mayroon ding mga mineral tulad ng [[Quartz|kinyang]] na maaaring hindi nabago sa proseso ng metamorpismo dahil matibay pa rin sila kahit sa matataas na presyur o sa kaso ng [[olibin]] at [[pirokseno]], matataas na temperatura.<ref>{{cite book|last1=Klein|first1=Cornelis|last2=Hurlbut|first2=Cornelius S. Jr.|title=Manual of mineralogy : (after James D. Dana)|url=https://archive.org/details/manualofmineraloed21klei|date=1993|publisher=Wiley|location=New York|isbn=047157452X|pages=[https://archive.org/details/manualofmineraloed21klei/page/449 449], 480, 483, 497, 516, 518, 529, 539, 543|edition=21st}}</ref> === Mala-aklat na tekstura o ''foliation'' === [[Talaksan:Migma_ss_2006.jpg|thumb|250x250px| Nays sa [[Noruwega]] na nagpapakita ng mga tupi at mala-aklat na tekstura]] Isa sa pinakanatatanging katangian ng ilang uri ng banyuhing bato ay ang kanilang ''foliation'' (mula sa salitang Latin na ''folia'', o "dahon") o '''mala-aklat na hitsura'''. Nabubuo ang ganitong tekstura kapag naipit sa isang partikular na oryentasyon ang mga mineral ng bato (o piraso ng dating mga bato) sa proseso ng rekristalisasyon.<ref name=":1">Blatt, Harvey; Tracy, Robert J. (1996). Petrology [Petrolohiya] (sa wikang Ingles) (ika-2 (na) edisyon). W.H. Freeman. <nowiki>ISBN 978-0-7167-2438-4</nowiki>.</ref><ref name=":0" /> Ang mga malapad na mineral tulad ng [[mica]] at klorita ay maaaring maipon at maikot o mapatagilid tungo sa isang direksyon, na bumubuo ng kaanyuang tila kahawig ng pahina ng mga aklat kapag tiningnan sa gilid<ref name=":1" /><ref name=":0" />. Sa ibang mga uri ng banyuhin bato, natitipon at naiipit ang mga mineral sa paraang ang resulta ay mga makukulay na hilera o salansan ng mga mineral na bumubuo sa kanila.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> Mayroon ding malinaw na [[Cleavage (heolohiya)|cleavage]] na nabubuo ang ilan sa mga banyuhing batong ito na madaling mabiyak sa mga malalapad at mala-platong piraso.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> === Pag-uuri === Ang pinakasimple at karaniwang paraan ng pag-uuri ng mga banyuhing bato ay batay sa kawalan o pagkakaroon nila ng mala-aklat na hitsura o ''foliation'', o sa pagkakaroon ng tiyak na sinusundang oryentasyon ng kanilang lamang mineral o bato.''<ref name=":1" /><ref name=":0" />''<ref>{{Cite web |title=Metamorphic Rocks - Geology (U.S. National Park Service) |url=https://www.nps.gov/subjects/geology/metamorphic.htm |access-date=2023-07-17 |website=www.nps.gov |language=en}}</ref> Ang mga '''mala-aklat''' (o ''foliated'') na banyuhing bato ay ang mga sumusunod<ref>{{Cite journal |last=Panchuk |first=Karla |date=2019 |title=10.3 Classification of Metamorphic Rocks |url=https://openpress.usask.ca/physicalgeology/chapter/10-2-classification-of-metamorphic-rocks-2/ |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Geological Society - Metamorphic Rocks |url=https://www.geolsoc.org.uk/ks3/gsl/education/resources/rockcycle/page3459.html |access-date=2023-07-17 |website=www.geolsoc.org.uk}}</ref>: * [[Sleyt]] (''slate'') * [[Filita]] (''phyllite'') * [[Shisto]] o Eskisto (''schist'') * [[Nays]] (''gneiss'') * [[Metaconglomerate]] (kapag sapat ang pagkakayupi)<ref>{{Cite web |title=10 Different Kinds of Metamorphic Rocks – Open Petrology |url=https://opengeology.org/petrology/10-metamorphic-fabrics/ |access-date=2023-07-17 |language=en}}</ref> * [[Maylonita]] (''mylonite'')<ref>{{Citation |last=Fazio |first=Eugenio |title=Chapter 10 - Recognition of Structures in Mid-crustal Shear Zones and How to Discern Between Them |date=2019-01-01 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128140482000107 |work=Developments in Structural Geology and Tectonics |volume=5 |pages=119–128 |editor-last=Billi |editor-first=Andrea |series=Problems and Solutions in Structural Geology and Tectonics |publisher=Elsevier |language=en |access-date=2023-07-17 |editor2-last=Fagereng |editor2-first=Åke}}</ref> * [[Granulita]] (''granulite'') <gallery mode="packed"> Ballachulish slate quarry - geograph.org.uk - 3070770.jpg|Sleyt mula sa [[Reyno Unido]] Phyllite (French Slate, Paleoproterozoic; Snowy Range Road roadcut, Medicine Bow Mountains, Wyoming, USA) 2 (44711620975).jpg|Filita mula sa [[Wyoming]] Graphite schist (16921730322).jpg|Eskistong yari sa [[grafito|graphite]] Gneiss.jpg|Nays Quartz-pebble metaconglomerate (Jack Hills Quartzite, Archean, 2.65 to 3.05 Ga; Jack Hills, Western Australia) 1 (26668804034).jpg|Metaconglomerate mula sa [[Australia]] Mylonit, Dannemora.jpg|Maylonita Granulit 3.JPG|Granulita mula sa [[Poland]] </gallery> Samantala, ang mga '''hindi mala-aklat''' (o ''nonfoliated'') na banyuhing bato ay ang mga sumusunod<ref>{{Cite web |title=Metamorphic Rocks - Geology (U.S. National Park Service) |url=https://www.nps.gov/subjects/geology/metamorphic.htm |access-date=2023-07-17 |website=www.nps.gov |language=en}}</ref><ref>https://www2.tulane.edu/~sanelson/eens1110/metamorphic.htm</ref><ref>{{Cite web |title=10 Different Kinds of Metamorphic Rocks – Open Petrology |url=https://opengeology.org/petrology/10-metamorphic-fabrics/ |access-date=2023-07-17 |language=en}}</ref>: * [[Marmol]] * [[Kininyang]] o kwarsita (''quartzite'') * [[Antrakitong uling]] (''anthracite coal'') * [[Serpentinayt]] (''serpentinite'') * [[Ampibolayt]] (''amphibolite'') * [[Hornfels]] * [[Granofels]] <gallery mode="packed"> White calcitic marble (Yule Marble, Middle Miocene, 12 Ma; Marble, Gunnison County, Colorado, USA) 1 (15068078550).jpg|Marmol mula sa [[Colorado]] Quartzite 4.jpg|Kininyang Anthracite Coal.JPG|Antrakitong uling Serpentinite 2 (45536947255).jpg|Serpentinayt Amphibolite poland.jpg|Ampibolayt mula [[Poland]] Corneenne dielette manche.jpg|Hornfels mula [[Pransiya]] </gallery> Maaari ring lagyan ng unlaping ''meta-'' ang pangalan ng protolit na sumailalim lang sa mahinang metamorpismo at madali pang makilala ang kanyang orihinal na identidad (halimbawa, ''metabasalt'', sa kaso ng protolit na basalt), <ref name="BGS">{{Cite journal |last=Robertson |first=S. |date=1999 |title=BGS Rock Classification Scheme, Volume 2: Classification of metamorphic rocks |url=http://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/3226/1/RR99002.pdf |journal=British Geological Survey Research Report |volume=RR 99-02 |access-date=27 February 2021}}</ref><ref>https://www2.tulane.edu/~sanelson/eens212/metaclassification&facies.htm</ref> maliban na lang kung ang protolit mismo ay dating banyuhing bato rin.<ref>https://www.ugr.es/~agcasco/personal/IUGS/pdf-IUGS/scmr_how_r4_Howtonameametamorphicrock.pdf#page=12</ref> [[Talaksan:Metatuffs (Cranberry Island Series, Upper Silurian, 424 Ma; Seawall Beach, Mt. Desert Island, Maine, USA) 4.jpg|150 px|thumb|right|Metatuff sa Maine, Estados Unidos]] == Mga gamit == Karaniwang ginagamit sa paggawa ng mga gusali at istruktura ang mga banyuhing bato. Halimbawa, ang sleyt ay ginagawang mga [[baldosa]] sa mga bubong.<ref name="slate-tile3">{{cite book|last1=Schunck|first1=Eberhard|last2=Oster|first2=Hans Jochen|title=Roof Construction Manual : Pitched Roofs|date=2003|publisher=DE GRUYTER|location=München|isbn=9783034615631|edition=2003}}</ref> Samantala, ang [[kininyang]] ay maaaring gamitin bilang sahig, dingding, o apakan ng hagdanan.<ref>https://essuir.sumdu.edu.ua/bitstream-download/123456789/31365/1/myroshnychenko.pdf;jsessionid=A45CA3AA062E0718F78F5948FAFC20F8</ref> Ang marmol ay ginagamit din sa konstruksyon at maging bilang medium ng mga [[Panlililok|manlililok]],<ref>{{cite web |title=Marble |url=https://www.naturalstoneinstitute.org/default/assets/File/consumers/glossary.pdf |access-date=28 February 2021 |website=Glossary of Terms |publisher=Marble Institute of America |page=23-15 }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Angelo Ferrari">{{Cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_7zKJOYkW0GsC|page=[https://archive.org/details/bub_gb_7zKJOYkW0GsC/page/n411 371]|quote=white marble prized for use to make sculptures.|title=PROCEEDINGS 4th International Congress on "Science and Technology for the Safeguard of Cultural Heritage in the Mediterranean Basin" VOL. I|publisher=Angelo Ferrari|isbn=9788896680315|language=en}}</ref> maging ang serpentinayt.<ref>https://www.guruve.com/african-art-culture/stone/</ref> <gallery mode="packed"> Slate roof Switzerland.jpg|Mga bubong ng bahay sa [[Switzerland]] na yari sa sleyt Michelangelo's Pieta 5450 cropncleaned edit.jpg|Ang likhang-sining ni [[Michelangelo]] na Pieta ay yari sa marmol Serpentinite Walrus 2012.jpg|Nililok na [[walrus]] na yari sa serpentinayt </gallery> == Mga panganib == Ang mga mala-aklat na banyuhing bato ay may mga bahaging mahihina, kung kaya bulnerable ang mga dalisdis na binubuo ng ganitong uri ng mga bato sa [[Pagguho ng lupa|pagguho]].<ref>{{cite journal |date=1964 |title=The Hebgen Lake, Montana, earthquake of August 17, 1959 |journal=U.S. Geological Survey Professional Paper |series=Professional Paper |volume=435 |doi=10.3133/pp435 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Igwe |first=Ogbonnaya |date=2015-01-17 |title=The geotechnical characteristics of landslides on the sedimentary and metamorphic terrains of South-East Nigeria, West Africa |url=https://doi.org/10.1186/s40677-014-0008-z |journal=Geoenvironmental Disasters |volume=2 |issue=1 |pages=1 |doi=10.1186/s40677-014-0008-z |issn=2197-8670}}</ref> Samantala, ang [[serpentinayt]] naman ay maaaring magtaglay ng [[asbestos]] na kapag nalanghap ay maaaring magdulot ng kanser.<ref>{{Cite journal |last=Pereira |first=Dolores |last2=López |first2=Ana Jesús |last3=Ramil |first3=Alberto |last4=Bloise |first4=Andrea |date=2023-01 |title=The Importance of Prevention When Working with Hazardous Materials in the Case of Serpentinite and Asbestos When Cleaning Monuments for Restoration |url=https://www.mdpi.com/2076-3417/13/1/43 |journal=Applied Sciences |language=en |volume=13 |issue=1 |pages=43 |doi=10.3390/app13010043 |issn=2076-3417}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://dtsc.ca.gov/wp-content/uploads/sites/31/2017/11/Garden-Valley_REP_Slodusty.pdf |access-date=2023-07-17 |website=dtsc.ca.gov |title=Archive copy |archive-date=2023-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717184644/https://dtsc.ca.gov/wp-content/uploads/sites/31/2017/11/Garden-Valley_REP_Slodusty.pdf |url-status=dead }}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Banyuhing bato]] [[Kategorya:Heolohiya]] [[Kategorya:Bato]] ocpooknjtid24t5zht1dnmr0i13uegm 0 326014 2205309 2205082 2026-04-30T02:26:35Z Da Boauss Ss 115902 /* Mga Imahen ng Birheng Maria na Kinoronahang Episkopal */ 2205309 wikitext text/x-wiki Ang '''koronasyong episkopal''' o '''koronasyong diyosesana''' ({{lang-en|episcopal coronation}}) ay isang pagkilala ng isang [[Obispo]] o [[Arsobispo]] ng lokal na [[Diyosesis]] (o Arsidiyosesis), na ipinahayag sa pamamagitan ng [[dekreto]] ng koronasyon na inilabas ng lokal na ''Diocesan Chancery'' kung saan kinikilala nito ang debosyon ng isang imahen ng [[Birheng Maria]] sa ilalim ng isang partikular na titulo na iginagalang sa isang partikular na lokalidad. Ang mga kinakailangan para sa isang imahen upang bigyan ng koronasyong episkopal ay halos katulad ng sa [[koronasyong kanonika]]. Ang imahe ay dapat na nakalagak sa isang [[kapilya]], [[parokya]], o dambana; ang pinagmulan ng imahe, ang debosyon sa paligid nito at ang mga himala na nararapat na naitala. Ang mga dokumentong naglalaman ng mga salaysay at dokumentasyon sa kultura ng imahe, kasama ang mga liham ng petisyon na nilagdaan ng mga kilalang tao sa simbahan at ng mga deboto ay isinusumite rin sa mga makabuluhang awtoridad ng simbahan para sa isang rekomendasyon, upang pag-aralan ang mga dokumento at ang pag-apruba ng kahilingan na hahantong sa pagpapalabas ng dekreto ng koronasyon sa imahen.<ref>{{Cite web|url=https://pintakasiph.wordpress.com/2021/01/01/virgen-coronada-diocesana-de-filipinas-the-episcopally-crowned-marian-images-in-the-philippines/|title=Virgenes Coronadas Diocesana de Filipinas - The Episcopally Crowned Marian images in the Philippines - Pintakasi}}</ref> __TOC__ {{clear}} <gallery widths="170" heights="200"> File:Episcopal Coronation of Our Lady of Guibang.jpg | Koronasyong episkopal ng Nuestra Señora de la Visitación ng Guibang noong 26 Mayo 1973. Pinangunahan ni Arsobispo Carmine Rocco ang rito ng pagkokorona. File:DSCN9876Episcopal coronation of La Purisima Concepción de Baliuag 39.jpg | Koronasyong episkopal ng La Purísima Concepción ng Baliwag, Bulacan noong 1 Pebrero 2021. File:24Episcopal Coronation Nuestra Señora del Santisimo Rosario de Hagonoy 14.jpg | Dekreto ng koronasyong episkopal ng Nuestra Señora del Santísimo Rosario ng Hagonoy Bulacan noong 7 Oktubre 2019, na ipinagkaloob noong 29 Hunyo 2019. </gallery> ==Mga Imaheng Kinoronahang Episkopal sa Pilipinas== ===Mga Imahen ng Birheng Maria na Kinoronahang Episkopal=== {| class="wikitable sortable" width="100%" |+ ! Opisyal na Titulo ng Imahen ! Petsa ng Koronasyon ! Lugar ng Pamimintuho ! Pinangunahan ni ! Imahen ng Birheng Maria ! Dambana |- |Nuestra Señora de la O |17 Disyembre 1949 |Parokya ng Nuestra Señora de la Natividad, [[Pangil, Laguna|Pangil]], [[Laguna]] |Obispo [[Alfredo Obviar]] |[[File:Pangil,LagunaChurchjf7598 02.JPG|200px]] |[[File:148Nuestra Señora de la Natividad Parish Church 32.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Katipanan |28 Hulyo 1963 |Parokya ng Banal na Krus, [[Nabua]], [[Camarines Sur]] |Arsobispo Pedro Paulo Santos ||[[File:Venerada Imagen de Nuestra Señora de Katipanan. Holy Cross Parish, Nabua, Camarines Sur. 2024.jpg|200px]] |[[File:Holy Cross Nabua Church.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |11 Oktubre 1970 |Parokya ng San Jose de Placer, [[Lungsod ng Iloilo]] |Cardinal Julio Rosales | |[[File:San Jose Placer Church, Iloilo City, Aug 2024.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Caridad |1 Mayo 1971 |Basilika Minor ng Nuestra Señora de Caridad, [[Agoo]], [[La Union]] |Arsobispo Carmine Rocco |[[File:FvfAgooBalica9285 19.JPG|200px]] |[[File:1547Agoo Basilica 2020 18.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Visitación |26 Mayo 1973 |Pambansang Dambana ng Nuestra Señora de la Visitación, Guibang, [[Gamu]], [[Isabela (lalawigan)|Isabela]] |Arsobispo Carmine Rocco |[[File:Our Lady of Guibang.jpg|200px]] | |- |[[Ina ng Kaligtasan|Nuestra Señora de Salvación]] |25 Agosto 1976 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Kaligtasan, Joroan, [[Tiwi]], [[Albay]] |Cardinal [[Jaime L. Sin]] |[[Talaksan:Our Lady of Salvation of Joroan, Albay.jpg|200px]] | [[Talaksan:Joroan, Tiwi, Albay church - Flickr.jpg|frameless|center|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario<ref>https://www.facebook.com/photo/?fbid=6070132903011309&set=pcb.6070141229677143</ref> |13 Disyembre 1992 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Lungsod ng Cebu]] |Cardinal Roger Michael Mahony | | |- |Nuestra Señora de la Asunción |14 Disyembre 1997 |Parokya ng Nuestra Señora de la Asunción, [[Maragondon]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Manuel Cruz Sobreviñas |[[File:Our Lady of the Assumption Parish Church, Magondon, Cavite 01.JPG|200px]] |[[File:Our Lady of the Assumption Parish Church, Magondon, Cavite 14.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de los Desamparados<ref>{{Cite web|url= https://www.olamarikina.com.ph/the-Shrine|title=The Shrine}}</ref> |12 Mayo 2002{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 23 Oktubre 2005.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Walang Mag-ampon, [[Lungsod Marikina]] |Obispo Crisostomo Yalung |[[File:OurLadyoftheAbandonedParishjf9919 12.JPG|200px]] |[[File:Our Lady of the Abandoned Church (V. Gomez, Marikina; 04-07-2023).jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción de Salambao<ref>{{Cite web|url=https://dioceseofmalolos.ph/2023/07/07/sandigang-kasaysayan-260th-anniversary-of-the-discovery-of-the-image-of-our-lady-of-salambao/|title=Sandigang Kasaysayan: 260TH ANNIVERSARY OF THE DISCOVERY OF THE IMAGE OF OUR LADY OF SALAMBAO|date=7 Hulyo 2023}}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |12 Disyembre 2004 |Pambansang Dambana ng Mahal na Ina ng Salambao, [[Obando, Bulacan|Obando]], [[Bulacan]] |Obispo Jose Francisco Oliveros |[[File:National Shrine Obando Church 40.jpg|200px]] |[[File:San Pascual Baylon Church, Obando, Bulacan.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |2 Mayo 2009 |Parokya ni San Miguel Arkanghel, [[Bacoor]], [[Kabite|Cavite]] |Cardinal [[Luis Antonio Tagle]] |[[File:4296Bacoor West City Cavite Landmarks Roads 02.jpg|200px]] |[[File:Saint Michael the Archangel Parish Church (Evangelista, Bacoor, Cavite; 09-19-2021).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Rosario de Fatima |13 Mayo 2009{{Efn|Ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong ika-1 ng Mayo 2025}} |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Fatima, Binakayan, [[Kawit]], [[Kabite|Cavite]] |Cardinal [[Luis Antonio Tagle]] |[[File:3919Kawit Cavite Church Roads Barangays Landmarks 05.jpg|200px]] |[[File:Our Lady of Fatima Church, Binakayan.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de Lourdes |14 Agosto 2010{{efn|Ang imaheng nasa altar ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 22 Agosto 2020.}} |Pambansang Dambana ng Mahal na Birhen ng Lourdes, [[Lungsod Quezon]] |Obispo [[Honesto Ongtioco]] |[[Talaksan:Venerada Y Coronada de Nuestra Señora de Lourdes de Manila high altar image.jpg|200px]] |[[File:National Shrine of Our Lady of Lourdes 01.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Fatima<ref>{{Cite web|url= https://cbcpnews.net/cbcpnews/diocese-grants-episcopal-coronation-decree-for-marikinas-our-lady-of-fatima/|title=Diocese grants episcopal coronation decree for Marikina’s Our Lady of Fatima|date=20 Agosto 2019}}</ref> |17 Oktubre 2010{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 12 Mayo 2024.}} |Basilika at Pandiyosesanong Dambana ni San Pablo ng Krus, [[Lungsod ng Marikina]] |Obispo Gabriel Villaruz Reyes |[[File:Fatima de Marikina Coronation (001) 2024-05-12.jpg|200px]] |[[File:8581Marikina City Barangays Landmarks 01.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de los Remedios |7 Disyembre 2010 |Parokya ng Nuestra Señora de los Remedios, Labangon, [[Lungsod ng Cebu]] |Cardinal Ricardo Vidal | | |- |Nuestra Señora de Guadalupe |11 Disyembre 2011 |Parokya ni Santa Rita ng Cascia, Santa Rita, [[Olongapo]], [[Zambales]] |Obispo Florentino Lavarias |[[File:La imagen de Nuestra Señora de Guadalupe de Santa Rita, Ciudad Olongapo. 2024.jpg|200px]] |[[File:8715Olongapo City Roads Barangays Zambales 02.jpg|frameless|center|200px]] |- |Nuestra Señora de los Ángeles |2 Agosto 2012 |Parokya ng Mahal na Ina ng mga Anghel, [[Atimonan]], [[Quezon]] |Obispo Emilio Marquez | |[[File:Our Lady of the Angels Parish Facade Atimonan, Quezon.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de la Luz<ref>{{Cite web|url=https://lifestyle.inquirer.net/77717/cainta-to-hold-episcopal-coronation-of-our-lady-of-light-pasig-to-inaugurate-diocesan-museum/|title=Cainta to hold episcopal coronation of Our Lady of Light; Pasig to inaugurate diocesan museum - Lifestyle Inquirer|date=25 Nobyembre 2012}}</ref> |1 Disyembre 2012{{efn|Ang pintang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 1 Disyembre 2018.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Kaliwanagan, [[Cainta]], [[Rizal]] |Obispo Gabriel Reyes |[[File:Our Lady of Light of Cainta.jpg|200px]] |[[File:OurLadyofLightParishjf9849 03.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de Guadalupe<br/>(''Imaheng festejada'') |12 Disyembre 2012 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Guadalupe, [[Pagsanjan]], [[Laguna]] |Obispo Leo Drona |[[File:Pagsanjanjf4191 24.JPG|200px]] |[[File:Pagsanjan Church in Laguna.jpg|200px]] |- |Ina Poon Bato<ref>{{Cite web|url=https://philippinefaithandheritagetours.com/ina-poon-bato-chapel-botolan-zambales/|title=Ina Poon Bato Chapel (Botolan, Zambales)|access-date=2023-11-30|archive-date=2023-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231130234104/https://philippinefaithandheritagetours.com/ina-poon-bato-chapel-botolan-zambales/|url-status=dead}}</ref> |23 Enero 2013 |Dambana ng Ina Poon Bato, [[Botolan]], [[Zambales]] |Obispo Florentino Lavarias |[[File:InaPoonBatojf9542 03.JPG|200px]] | [[File:BotolanChurchjf9525 08.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |7 Oktubre 2013 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, Dampalit, [[Malabon]] |Reberendo Padre Joey Guinto |[[File:JfSanto Rosario Parish Church Malabonfvf 35.JPG|200px]] |[[File:JfSanto Rosario Parish Church Malabonfvf 05.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de Aránzazu<ref>{{Cite web|url=https://aranzazushrine.ph/index.php/2017/11/10/devotees-commemorate-aranzazus-4th-episcopal-coronation-anniversary/|title=Devotees commemorate Aranzazu's 4th Episcopal Coronation anniversary|access-date=2023-11-30|archive-date=2023-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231130234104/https://aranzazushrine.ph/index.php/2017/11/10/devotees-commemorate-aranzazus-4th-episcopal-coronation-anniversary/|url-status=dead}}</ref> |9 Nobyembre 2013{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 31 Mayo 2017.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora de Aranzazu, [[San Mateo, Rizal|San Mateo]], [[Rizal]] |Obispo Francisco De Leon |[[File:Our Lady of Aranzazu in Procession at Intramuros Manila, 4 December 2022.jpg|200px]] |[[File:Diocesan Shrine of Our Lady of Aranzazu, San Mateo, Rizal, Mar 2024.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de las Flores |10 Mayo 2014 |Katedral ng Inmaculada Concepción, [[Lungsod ng Pasig]] |Obispo Mylo Hubert Vergara |[[File:Image of the Virgen de las Flores in Pasig Cathedral.jpg|200px]] |[[File:Pasig Cathedral, Feb 2024.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Pilar |3 Oktubre 2014{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 11 Oktubre 2015.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora del Pilar, San Isidro, [[Libmanan]], [[Camarines Sur]] |Obispo Jose Rojas Jr. |[[File:Nuestra Señora del Pilar de Libmanan.jpg|200px]] | |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |13 Oktubre 2014 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Lungsod ng Pasig]] | Obispo Mylo Hubert Vergara |[[File:527Interior of the Santo Rosario de Pasig Church 17.jpg|200px]] |[[File:0278jfSanto Rosario de Pasig Church Barangay Rosario Ortigas Avenue Extensionfvf 08.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2014 |Parokya ng Inmaculada Concepción, [[Santa Maria, Isabela]] |Obispo Joseph Benedict Nacua | | |- |Nuestra Señora del Santo Rosario |7 Oktubre 2016 |Katedral ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Dipolog]], [[Zamboanga del Norte]] |Obispo Severo Caermare | |[[File:Dipolog City Philippines cathedral.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Lourdes |11 Pebrero 2017 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Lourdes, Punta Princesa, [[Lungsod ng Cebu]] |Arsobispo Jose Palma | |[[File:Archdiocesan Shrine of Our Lady of Lourdes 2022 09 002.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Carmen |20 Pebrero 2017{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 15 Agosto 2020.}} |Basilika Minor ng Mahal na Ina ng Bundok Karmelo, [[Lungsod Quezon]] |Obispo [[Honesto Ongtioco]] |[[File:NS del Carmen de Nueva Manila.jpg|200px]] |[[File:Mount Carmel Shrine facade 2023-07-16.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Fatima |13 Mayo 2017{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 25 Pebrero 2024.}} |Pambansang Dambana ng Mahal na Birhen ng Fatima, [[Valenzuela, Kalakhang Maynila|Lungsod ng Valenzuela]] |Obispo Jose Francisco Oliveros |[[File:NationalShrineofOurLadyofFatimajf4518 13.JPG|200px]] |[[File:National Shrine of Our Lady of Fatima, Valenzuela City.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Soledad |8 Hulyo 2017 |Parokya ng Nuestra Señora de la Soledad, Camba, [[Binondo]], [[Maynila]] |Cardinal [[Luis Antonio Tagle]] |[[File:Soledad de Manila.jpg|200px]] |[[File:09002jfSanta Cruz Tondo Binondo Solitude Church Manila Streets Landmarksfvf 06.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Pilar |12 Oktubre 2017{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 10 Oktubre 2018.}} |Parokya ng Nuestra Señora del Pilar, [[Morong, Bataan|Morong]], [[Bataan]] |Obispo Ruperto Cruz Santos |[[File:Our lady of pilar patrona of our town.jpg|200px]] |[[File:Morongchurchjf7247 01.JPG|200px]] |- |La Purísima Concepción de Santa Maria |3 Marso 2018{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 1 Pebrero 2020.}} |Basilika Minor ng La Purísima Concepción, [[Santa Maria, Bulacan|Santa Maria]], [[Bulacan]] |Obispo Jose Francisco Oliveros |[[File:9884Immaculate Conception Parish Church Santa Maria Bulacan 23.jpg|200px]] |[[File:Santa Maria Bulacan CHURCH.png|200px]] |- |Nuestra Señora de Guadalupe de Extremadura |24 Mayo 2018 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Guadalupe ng Extremadura, [[Loboc]], [[Bohol]] |Arsobispo Romulo Valles |[[File:San Pedro y Pablo- Virgen de Guadalupe Photo 2.jpg|200px]] |[[File:Loboc Church (Loay Interior Road, Loboc, Bohol; 01-12-2023).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Asunción de Maasin |15 Agosto 2018{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 13 Agosto 2022.}} |Katedral ng Nuestra Señora de la Asunción, [[Maasin]], [[Katimugang Leyte|Southern Leyte]] |Cardinal [[Luis Antonio Tagle]] |[[File:La imagen de la Señora Nuestra, Virgen de la Asunción de Maasin, Filipinas. 2023.jpg|200px]] |[[File:Maasin Cathedral, Dec. 28, 2019.jpg|200px]] |- |Mater Dolorosa de Tarlac<ref>{{Cite web|url=https://cbcpnews.net/cbcpnews/tarlac-to-hold-1st-episcopal-coronation-of-marian-image/|title=Tarlac to hold 1st episcopal coronation of Marian image|date=2 Setyembre 2018|website=CBCPNews}}</ref> |15 Setyembre 2018{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 5 Hunyo 2021.}} |Parokya ng Inang Nagdadalamhati, Dolores, [[Capas]], [[Tarlac]] |Obispo Enrique Macaraeg |[[File:Mater Dolorosa de Tarlac.jpg|200px]] |[[File:0142jfDolores Church Parish Roads Welcome Capas Tarlacfvf 08.JPG|200px]] |- |Mary Help of Christians |23 Setyembre 2018 |Parokya ni Maria, Mapag-ampon sa mga Kristiyano, Balimbing, [[Boac]], [[Marinduque]] |Obispo Marcelino Antonio Maralit Jr. | | |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario—La Virgen de Sapao<ref>{{Cite web|url=https://www.manilatimes.net/2018/10/13/public-square/episcopal-coronation-of-our-lady-of-the-holy-rosary-inspires-catholic-faithful/457416|title=Episcopal Coronation of Our Lady of the Holy Rosary inspires Catholic faithful|website=Manila Times|date=13 Oktubre 2018}}</ref> |27 Setyembre 2018{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 7 Oktubre 2022.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Cardona, Rizal|Cardona]], [[Rizal]] |Obispo Nolly Buco |[[File:La Virgen de Sapao de Cardona.jpg|200px]] |[[File:Cardona Church, Rizal, Nov 2025 (2).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Pilar |12 Oktubre 2018 |Parokya ng Nuestra Señora del Pilar, [[Pilar, Sorsogon]] |Obispo Arturo Bastes | | |- |Maria Inmaculada de Salawag |8 Disyembre 2018 |Parokya ni Maria Inmaculada, Salawag, [[Dasmariñas]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Reynaldo Evangelista | |[[File:9807Dasmariñas City Landmarks Barangays Roads 26.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2018{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 8 Disyembre 2022.}} |Basilika Minor ng Inmaculada Concepción, [[Lungsod ng Batangas]], [[Batangas]] |Arsobispo Gilbert Garcera |[[File:La Inmaculada Concepción de Ciudad de Batangas 2024-06-29.jpg|200px]] |[[File:Batangas City Basilica 2023-04-05.jpg|200px]] |- style="vertical-align:top; background:#ccc;" |''Nuestra Señora de la Esperanza Macarena—Virgen Dolor de Sariaya''{{efn|Ang imahen ay kinoronahan ng pribadong pagmamay-ari, kaya't masasabi na hindi ito opisyal dahil hindi nakalagak ang imahen sa isang dambana. Ngunit kalaunan ay ibinigay na rin sa parokya ng pamilyang nangangalaga ang Virgen Dolor de Sariaya. Naglabas rin ng dekreto ng koronasyon ang [[Diyosesis ng Lucena]] noong 2018 na nilagdaan ng lubos na kagalang-galang, Mel Uy, [[obispo]] ng Lucena.}} |8 Disyembre 2018 |Pandiyosesanang Dambana ng Santo Cristo de Burgos, [[Sariaya]], [[Quezon]] |Obispo Mel Uy | |[[File:SariayaChurchPlazajf0001 09.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de los Pobres |29 Disyembre 2018 |Parokya ng Mahal na Ina ng mga Mahirap, [[Lungsod ng Taguig]] |Obispo Mylo Hubert Vergara |[[File:Venerada Imagen de Nuestra Señora, Santísima Virgen de los Pobres de Taguig. Ina ng mga Dukha, Manila Cathedral. 2024.jpg|200px]] |[[File:827Western Bicutan, Taguig City 03.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Candelaria |31 Enero 2019 |Parokya ng Nuestra Señora de Candelaria, [[Silang, Kabite|Silang]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Reynaldo Evangelista |[[File:Our Lady of Candelaria de Silang.jpg|200px]] |[[File:SilangChurchjf0061 12.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de los Dolores<br/>(''Imaheng pamprusisyon'') |12 Abril 2019 |Pambansang Dambana ng Mahal na Ina ng Hapis, [[Dolores, Quezon]] |Obispo Mel Uy |[[File:IGMP 2023. Processional Image of Nuestra Señora de los Dolores de Quezon.jpg|200px]] |[[File:Doloeres,Quezonjf9918 39.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora del Carmen |8 Setyembre 2019 |Parokya ng Mahal na Ina ng Bundok Karmelo, Pulong Buhangin, [[Santa Maria, Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:Episcopally crowned image of Impo Karmen.jpg|200px]] |[[File:3215Our Lady of Mount Carmel Church in Santa Maria, Bulacan 2021 03.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de las Mercedes |24 Setyembre 2019 |Kapilya ng Mahal na Ina ng Awa, Mercedes, [[Catbalogan]], [[Kanlurang Samar|Western Samar]] |Arsobispo Gabriele Giordano Gaccia | | |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario<ref>{{Cite web|url=https://cbcpnews.net/cbcpnews/hagonoy-holds-episcopal-coronation-of-marian-image/|title=Hagonoy holds episcopal coronation of Marian image|website=CBCPNews|date=10 Oktubre 2019}}</ref> |7 Oktubre 2019 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, Santo Rosario, [[Hagonoy]], [[Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:24Episcopal Coronation Nuestra Señora del Santisimo Rosario de Hagonoy 32.jpg|200px]] |[[File:09403jfRiver Mercado Santo Rosario San Jose Hagonoy Bulacanfvf 11.jpg|200px]] |- |Purísima Concepción Pequeña |8 Disyembre 2019 |Parokya ng Inmaculada Concepción, Concepcion Pequeña, [[Naga, Camarines Sur]] |Arsobispo Rolando Tria-Tirona | |[[File:Immaculate concepcion church.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de la Merced<ref>{{Cite web|url=https://philippines.licas.news/2020/09/04/tarlac-bishop-approves-episcopal-coronation-of-marys-image/|title=Tarlac bishop approves episcopal coronation of Mary's image}}</ref> |24 Setyembre 2020{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 24 Pebrero 2023.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Awa, Matatalaib, [[Lungsod ng Tarlac]], [[Tarlac]] |Obispo Enrique Macaraeg |[[File:MercedTarlac.jpg|200px]] |[[File:9933Diocesan Shrine Parish Nuestra Señora de la Merced Matatalaib 03.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario de Amaya |1 Oktubre 2020 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, Amaya, [[Tanza]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Reynaldo Evangelista |[[File:304Tanza, Cavite Landmarks Barangays Roads 05.jpg|200px]] |[[File:201Tanza, Cavite Landmarks Barangays Roads 41.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario—La Naval de Pamisaraoan |11 Oktubre 2020 |Parokya ng Banal na Sanggol, [[San Antonio, Zambales]] |Obispo Bartolome Santos Jr. |[[Talaksan:La Naval de Pamisaraoan.jpg|200px]] |[[File:SanAntonio,Zambalesjf8901 01.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora, Patrocinio de Maria Santísima |14 Nobyembre 2020{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 23 Abril 2022.}} |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Patrocinio de Maria Santisima, [[Boljoon]], [[Cebu]] |Obispo Midyphil Billones | |[[File:Boljoon Church, Cebu.jpg|200px]] |- |Maria, Kagalingan ng mga May-Sakit<br/>(''Madonna Salus Infirmorum'') |16 Nobyembre 2020 |Parokya ni San Isidro Labrador, Bambang, [[Bulakan, Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:Madonna Salus Infirmorum de Bambang, Bulakan 02.jpg|200px]] |[[File:0101San Isidro Labrador Parish Church Bambang, Bulakan 20.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de las Flores de Bocaue |21 Nobyembre 2020 |Pandiyosesanang Dambana ng Banal na Krus ng Wawa, [[Bocaue]], [[Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:Saint Martin of Tours Parish Church Bocaue Cross 25.jpg|200px]] |[[File:8125Saint Martin of Tours Parish Holy Cross Shrine Bulacan 07.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Asunción de Bulakan |28 Nobyembre 2020 |Pandiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora de la Asunción, [[Bulakan, Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:Our Lady of Assumption Church Bulakan Bulacan Province 16.jpg|200px]] |[[File:Exterior of the Our Lady of the Assumption Parish Church in Bulacan, Bulacan 06.jpg|200px]] |- |La Purísima Concepción de Baliuag - Birhen sa Patio |1 Pebrero 2021 |Pandiyosesanang Dambana ni San Agustin, [[Baliwag]], [[Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:9609St. Augustine Parish Church of Baliuag 48.jpg|200px]] |[[File:9603Poblacion Baliuag, Bulacan 05.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Mar Cautiva |19 Hulyo 2021 |Parokya ng mga Banal na Anghel, [[Santo Tomas, La Union]] |Obispo Daniel Presto |[[File:Cautivajf.jpg|200px]] |[[File:2636Poblacion, Santo Tomas, La Union 44.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Soledad de Maquinaya |22 Agosto 2021 |Parokya ng Inmaculada Concepción, Barretto, [[Olongapo]], [[Zambales]] |Obispo Bartolome Santos Jr. |[[File:Nuestra Señora de la Soledad de Maquinaya.jpg|200px]] | |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario de Olongapo |3 Oktubre 2021 |Kapilya ng Reyna ng Kabanal-banalang Rosaryo, New Kababae, [[Olongapo]], [[Zambales]] |Obispo Bartolome Santos Jr. |[[Talaksan:Santo Rosario de Olongapo.jpg|200px]] |[[File:Queen of the Most Holy Rosary Chapel, Olongapo City. 2025 (1).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario—La Naval de San Marcelino |10 Oktubre de 2021 |Parokya ni San Guillermo, [[San Marcelino, Zambales]] |Obispo Bartolome Santos Jr. |[[Talaksan:La Naval de San Marcelino.jpg|200px]] |[[File:195San Marcelino, Zambales Barangays Roads 20.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción<ref>{{Cite web|url=https://www.sunstar.com.ph/cebu/local-news/cebu-cathedral-honors-mary-with-coronation-procession|title=Cebu Cathedral honors Mary with coronation, procession|date=8 Disyembre 2021}}</ref> |8 Disyembre 2021 |Katedral Metropolitana ng [[Lungsod ng Cebu]] |Obispo Midyphil Billones |[[File:Cebu Metropolitan Cathedral - Front Retablo - Right-Hand Side.jpg|200px]] |[[File:Cebu Metropolitan Cathedral 20180628a.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Carmen—La Limpia de Cebu |8 Enero 2022 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Bundok Karmelo—La Limpia, [[Lungsod ng Cebu]] |Arsobispo Jose Palma | | |- |Nuestra Señora de la Consolación y Correa<ref>{{Cite web|url=https://palawan-news.com/our-lady-of-cuyo/|title=Our Lady of Cuyo|access-date=2023-11-30|archive-date=2024-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224233916/https://palawan-news.com/our-lady-of-cuyo/|url-status=dead}}</ref> |27 Agosto 2022 |Parokya ni San Agustin, [[Cuyo, Palawan]] |Obispo Broderick Pabillo | |[[File:Fort Cuyo.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Paz y Buen Viaje |8 Setyembre 2022 |Parokya ng Mahal na Birhen ng Kapayapaan at Mabuting Paglalakbay, Dela Paz, [[Biñan]], [[Laguna]] |Obispo Buenaventura Famadico |[[File:1219Biñan City, Laguna Roads Landmarks 22.jpg|200px]] |[[File:1219Biñan City, Laguna Roads Landmarks 48.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Rosario |7 Oktubre 2022 |Parokya ng Santo Rosaryo, [[Malita]], [[Davao Occidental]] |Obispo Guillermo Afable | | |- |Nuestra Señora del Rosario |7 Oktubre 2022 |Katedral ni San Agustin, [[Cagayan de Oro]], [[Misamis Oriental]] |Arsobispo Jose Cabantan | |[[File:San Agustin Cathedral.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Esperanza<ref>{{Cite web|url=https://cbcpnews.net/cbcpnews/palos-our-lady-of-hope-gets-episcopal-coronation-on-yolandas-9th-anniversary/|title=Yolanda's 9th anniversary|website=CBCPNews}}</ref> |8 Nobyembre 2022 |Katedral Metropolitana ng [[Palo, Leyte]] |Arsobispo John Du |[[File:Pope Francis Tacloban 12.jpg|200px]] |[[File:Palo Cathedral 01.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de Candelaria de Tondo<ref>{{Cite web|url=https://philippines.licas.news/2022/10/13/tondos-nuestra-senora-de-candelaria-granted-episcopal-coronation/|title=Tondo's Nuestra Señora de Candelaria granted episcopal coronation}}</ref> |18 Nobyembre 2022 |Basilika Menor at Pang-Arkidiyosesanang Dambana ng Banal na Bata, [[Tondo, Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:TondoChurchjf1282 07.JPG|200px]] |[[File:Tondo Church Manila 2.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción |7 Disyembre 2022 | Pang-arkidiyosesis na Dambana at Parokya ni Santa Ana, [[Lungsod ng Davao]] |Arsobispo Romulo Valles | |[[File:Santa Ana Shrine Parish Davao City.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2022 |Parokya ng Inmaculada Concepción, [[Mataasnakahoy]], [[Batangas]] |Arsobispo Gilbert Garcera |[[File:The original image of Nuestra Señora de la Inmaculada Concepcion de Mataasnakahoy.webp|200px]] |[[File:MataasnaKahoy,Batangasjf0431 13.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de los Ángeles<ref>{{Cite web|url=https://philippines.licas.news/2022/07/03/nuestra-senora-de-los-angeles-of-binangonan-granted-episcopal-coronation/|title='Nuestra Señora de los Angeles' of Binangonan granted episcopal coronation}}</ref> |10 Disyembre 2022{{Efn|Ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong ika-17 ng Enero 2026}} |Parokya ng Mahal na Ina ng mga Anghel, Pilapila, [[Binangonan]], [[Rizal]] |Obispo Nolly Buco |[[File:Delos Angeles de Binangonan.jpg|200px]] |[[File:9941Nuestra Señora de los Angeles Parish Church 16.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Lourdes |11 Pebrero 2023 |Parokya ng Mahal na Birhen ng Lourdes, [[Tagaytay]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Reynaldo Evangelista | |[[File:Tagaytay City's Our Lady of Lourdes Church facade.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Expiación |25 Marso 2023 |Katedral ng Nuestra Señora de la Expiación, [[Lungsod ng Baguio]] |Obispo Victor Bendico |[[File:Interior de la Catedral de Nuestra Señora de la Expiación. Ciudad Baguio, 2024.jpg|200px]] |[[File:Baguio Cathedral 2023-02-24.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Pronto Socorro<ref>{{Cite web|url=https://www.bicolmail.net/single-post/coronation-of-image-of-ol-of-prompt-succor-set-on-may-6|title=Coronation of image of OL of Prompt Succor, set on May 6|website=Bicol Mail|access-date=2023-11-30|archive-date=2023-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231130235605/https://www.bicolmail.net/single-post/coronation-of-image-of-ol-of-prompt-succor-set-on-may-6|url-status=dead}}</ref> |6 Mayo 2023 |Parokya ni San Francisco ng Assisi, [[Buhi]], [[Camarines Sur]] |Arsobispo Rolando Tria-Tirona | |[[File:St. Francis of Assisi Church, Buhi Camarines Sur.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |22 Oktubre 2023 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, Calmay, [[Dagupan]], [[Pangasinan]] |Arsobispo [[Socrates Villegas]] |[[File:308Calmay Carael, Dagupan, Pangasinan 42.jpg|200px]] |[[File:308Calmay Carael, Dagupan, Pangasinan 54.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Loreto |1 Disyembre 2023{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 10 Disyembre 2024.}} |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Loreto, [[Sampaloc, Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:Sampaloc Church 02.jpg|200px]] |[[File:Loreto Church, Sampaloc, Manila, April 2023.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Soledad |8 Disyembre 2023 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora de la Soledad, Tambo, [[Buhi]], [[Camarines Sur]] |Arsobispo Rolando Tria-Tirona |[[File:Nuestra Señora de la Soledad de Buhi.jpg|200px]] | |- |Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2023 |Katedral Metropolitana ng Kalinis-linisang Paglilihi. [[Roxas, Capiz|Roxas]], [[Capiz]] |Arsobispo Victor Bendico |[[File:Immaculate Concepcion Metropolitan Cathedral Roxas inside (Rizal Street, Roxas, Capiz; 04-07-2024).jpg|200px]] |[[File:Immaculate Concepcion Metropolitan Cathedral Roxas (Rizal Street, Roxas, Capiz; 10-19-2022).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de las Saleras |20 Abril 2024 |Pandiyosesanong Dambana at Parokya ng Nuestra Señora de las Saleras, [[Aliaga, Nueva Ecija]] |Obispo Sofronio Bancud |[[File:La Verdadera Imagen de Nuestra Señora de las Saleras, Patrona de Aliaga. Manila Cathedral 2024.jpg|200px]] |[[File:NuestraSeñoradelasSalerasParishChurchjf4956 04.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora del Carmen de Alava |16 Hulyo 2024 |Pang-diyosesis na Dambana ng Mahal na Birhen ng Bundok Carmelo, [[Sison, Pangasinan]] |Obispo Jacinto Jose |[[File:La Bendita Imagen de la Santísima Virgen del Carmen de Álava Coronada. Sison, Pangasinan. 2024.jpg|200px]] |[[File:OurLadyofMountCarmelParishChurchjf868.JPG|200px]] |- |Madre de la Divina Gracia |23 Hulyo 2024 |Parokya ni San Miguel Arkanghel, [[Marilao, Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:Marilao Church Bulacan 17.jpg|200px]] |[[File:Marilao Church, Bulacan, Mar 2024.jpg|200px]] |- |Sancta Maria Mater et Regina |8 Setyembre 2024 |Seminaryo ng Sancta Maria Mater et Regina, [[Roxas, Capiz|Lungsod Roxas]],[[Capiz]] ||Cardinal [[Jose Advincula]] | | |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario de Paragû |30 Setyembre 2024 |Kapilya ng Birhen ng Rosario, Paragû, [[Tumauini]], [[Isabela (lalawigan)|Isabela]] |Obispo David William Antonio | | |- |Nuestra Señora de la Medalla Milagrosa |27 Nobyembre 2024 |Pang-arkidiyosesis na Dambana ng Ina ng Medalya Milagrosa, [[Ermita, Maynila|Ermita]], [[Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:SVChurchjf7782 02.JPG|200px]] |[[File:09216jfErmita Adamson University Church Chapel Manila Buildingsfvf 15.jpg|200px]] |- |La Inmaculada Concepción |9 Disyembre 2024 |Parokya ng Inamculada Concepcion, [[Baganga]], [[Davao Oriental]] |Obispo Abel Apigo | | |- |La Inmaculada Concepción de Batanes |9 Disyembre 2024 |Katedral ng La Inmaculada Concepción, [[Basco]], [[Batanes]] |Obispo Danilo Ulep |[[File:Our Lady of the Immaculate Conception of Batanes.jpg|200px]] |[[File:Basco Cathedral 02.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de la Purificacion y Candelaria |1 Pebrero 2025 |Parokya ni San Fernando de Dilao, [[Paco, Maynila|Paco]], [[Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:Nuestra Señora de la Purificación y Candelaria Coronada.jpg|200px]] |[[File:San Fernando de Dilao Church, Paco, Manila, April 2023.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Gracia |7 Pebrero 2025 |Parokya ng Ina ng Biyaya, Lower Q. M., [[Baguio|Lungsod ng Baguio]] |Obispo Rafael Cruz | | |- |Nuestra Señora de Fatima de Urduja |2 Marso 2025{{Efn|Ang imahen ay gagawaran ng [[koronasyong kanonika]].}} |Pang-diyosesis na Dambana at Parokya ng Mahal na Birhen ng Fatima, Urduja Village, [[Caloocan|Lungsod ng Caloocan]] |Obispo Roberto Gaa |[[File:Our Lady of Fatima Parish Church Caloocan 36.jpg|200px]] |[[File:Our Lady of Fatima Parish Church Caloocan 02.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Anunciata |19 Marso 2025 |Basilika Menor at Parokya ni San Juan Bautista, [[Taytay, Rizal|Taytay]], [[Rizal]] |Obispo Ruperto Cruz Santos | |[[File:St. John the Baptist Church, Taytay, Rizal exterior 3.JPG|200px]] |- |Virgen sang Barangay |25 Marso 2025{{Efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 16 Oktubre 2025.}} |Katedral ni San Sebastian, [[Bacolod]], [[Negros Occidental]] |Obispo Patricio Buzon |[[File:Our Lady of the Barangay (Virgen sang Barangay) - March 25, 2025.jpg|200px]] |[[File:San Sebastian Cathedral Bacolod (Rizal Street, Bacolod, Negros Occidental; 10-31-2022).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Fatima de Calamba |13 Mayo 2025 |Parokya ng Birhen ng Fatima, [[Calamba, Laguna|Calamba]], [[Laguna]] |Obispo Marcelino Antonio Maralit |[[Talaksan:Our Lady of Fatima of Calamba City.jpg|200px]] |[[File:2629Calamba City Laguna Roads Landmarks Barangays 38.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Trinidad de Malate |14 Hunyo 2025 |Parokya ng Banal na Santatlo, [[Malate, Maynila|Malate]], [[Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:Nuestra Señora de la Santisima Trinidad de Malate.jpg|200px]] |[[File:09917jfSantisima Trinidad Parish Church Estrada Dian Streets, Malate, Manila) 27.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Salvacion de Manila |16 Agosto 2025 |Parokya ng Nuestra Señora de Salvacion, [[Santa Mesa, Maynila|Sta. Mesa]], [[Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:0646JfSanta Mesa Altrura Church Magsaysay Boulevard Sampaloc Manilafvf 03.jpg|200px]] |[[File:0726JfSanta Mesa Altrura Church Magsaysay Boulevard Sampaloc Manilafvf 14.jpg|200px]] |- |Maria, Mediadora de Todas las Gracias |22 Agosto 2025 |Katedral ni Maria, Tagapamagitan ng Lahat ng Biyaya, [[Digos|Lungsod ng Digos]], [[Davao del Sur]] |Obispo Guillermo Afable | | |- |Maria Bambina |7 Setyembre 2025 |Parokya ng Pagsilang sa Mahal na Birheng Maria, Industrial Valley Complex, [[Marikina|Lungsod ng Marikina]] |Obispo Ruperto Cruz Santos |[[File:357Nativity of Our Lady Parish Church 36.jpg|200px]] |[[File:244Industrial Valley Complex, Marikina City Church School 15.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |26 Oktubre 2025 |Parokya ni Sto. Domingo, [[Santo Domingo, Ilocos Sur|Sto. Domingo]], [[Ilocos Sur]] |Obispo Marlo Peralta | |[[File:Sto. Domingo, Ilocos Sur church - Flickr.jpg|200px]] |- |La Inmaculada Concepción |7 Disyembre 2025 |Parokya ng Kalinis-linisang Paglilihi, [[Batan, Aklan|Batan]], [[Aklan]] |Obispo Victor Bendico | | |- |La Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2025 |Katedral ng Kalinis-linisang Paglilihi, [[Puerto Princesa]], [[Palawan]] |Obispo Socrates Mesina | |[[File:Immaculate Concepcion Cathedral in Puerto Princesa City.jpeg|200px]] |- |La Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2025 |Katedral ng Kalinis-linisang Paglilihi, [[Lungsod ng Kotabato]] |Obispo Charlie Inzon | |[[File:Immaculate Concepcion Metropolitan Cathedral Cotabato (Quezon Avenue, Cotabato City; 08-15-2023).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Guia |12 Enero 2026 |Parokya ng Nuestra Señora de Guia, [[Magallanes, Kabite|Magallanes]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Reynaldo Evangelista |[[File:MagallanesChurch,Naic,Cavitejf8164 01.JPG|200px]] |[[File:Magallanes,Kabitejf8104 20.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de la Paz y Buen Viaje |15 Enero 2026 |Pangdiyosesis na Dambana ng Nuestra Señora de la Paz y Buen Viaje, [[La Paz, Tarlac|La Paz]], [[Tarlac]] |Obispo Roberto Mallari |[[File:LaPazChurchjf7503 07.JPG|200px]] |[[File:7804jfLa Paz Church Tarlac Shrinejf 04.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora del Buen Consejo |26 Abril 2026 |Nuestra Señora del Buen Consejo Mission Station, [[Pasacao]], [[Camarines Sur]] |Obispo Jose Rojas, Jr. | | |- |Nuestra Señora del Sagrado Corazon |31 Mayo 2026 |Parokya ng Kabanal-banalang Manunubos - Brixton Hill, Santol, [[Lungsod Quezon|Lugsod Quezon]] | |[[File:0312jfMost Holy Redeemer Parish Church Brixton Hills Santol Doña Imelda Quezon Cityfvf 04.jpg|200px]] |[[File:0372jfMost Holy Redeemer Parish Church Brixton Hills Santol Doña Imelda Quezon Cityfvf 10.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Consolacion y Correa |6 Setyembre 2026 |Parokya ni Santiago Apostol, [[Paombong]], [[Bulacan]] | |[[File:The Nuestra Señora dela Consolacion y Correa de Paombong.jpg|200px]] |[[File:Apaombongjf.JPG|200px]] |- |Virgen la Purisima Concepción de Tanay{{Efn|Ang imaheng nakadambana sa simbahan ay matagal nang tinatawag na Virgen ng Guadalupe ngunit sinasabi ng mga sinaunang mga akda na ang tunay na pamagat ng imahen ay La Purisima Concepcion. Noong ika-20 ng Enero 2025 ay pormal nang itinalaga ang La Purisima Concepcion na ikalawang patrona ng parokya.}} |''Hindi pa tiyak'' |Parokya ni San Ildefonso de Toledo, [[Tanay]], [[Rizal]] | |[[File:LaVirgenGuadalupedeTanay.jpg|200px]] |[[File:San Ildefonso Church2.JPG|200px]] |} ===Mga Imahen ni Kristo na Kinoronahang Episkopal=== {| class="wikitable sortable" width="100%" ! Opisyal na Titulo ng Imahen ! Petsa ng Koronasyon ! Lugar ng Pamimintuho ! Pinangunahan ni ! Imahen ng Batang Hesus ! Dambana |- | Santo Niño de Tacloban | 30 Hunyo 1968 | Pang-arkidiyosesis na Dambana ng Sto. Niño de Tacloban, [[Tacloban]], [[Leyte]] | style="text-align:center;" | Obispo Teotimo Pacis |[[File:Santo Nino Church Tacloban altar (002) 2023-11-19.jpg|200px]] |[[File:Santo Nino Church Tacloban (002) 2023-11-19.jpg|200px]] |} ==Mga tala== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Birheng Maria]] gbx1d5qtl5pha9fe3hrilrs170drqlz 2205310 2205309 2026-04-30T02:27:43Z Da Boauss Ss 115902 2205310 wikitext text/x-wiki Ang '''koronasyong episkopal''' o '''koronasyong diyosesana''' ({{lang-en|episcopal coronation}}) ay isang pagkilala ng isang [[Obispo]] o [[Arsobispo]] ng lokal na [[Diyosesis]] (o Arsidiyosesis), na ipinahayag sa pamamagitan ng [[dekreto]] ng koronasyon na inilabas ng lokal na ''Diocesan Chancery'' kung saan kinikilala nito ang debosyon ng isang imahen ng [[Birheng Maria]] sa ilalim ng isang partikular na titulo na iginagalang sa isang partikular na lokalidad. Ang mga kinakailangan para sa isang imahen upang bigyan ng koronasyong episkopal ay halos katulad ng sa [[koronasyong kanonika]]. Ang imahe ay dapat na nakalagak sa isang [[kapilya]], [[parokya]], o dambana; ang pinagmulan ng imahe, ang debosyon sa paligid nito at ang mga himala na nararapat na naitala. Ang mga dokumentong naglalaman ng mga salaysay at dokumentasyon sa kultura ng imahe, kasama ang mga liham ng petisyon na nilagdaan ng mga kilalang tao sa simbahan at ng mga deboto ay isinusumite rin sa mga makabuluhang awtoridad ng simbahan para sa isang rekomendasyon, upang pag-aralan ang mga dokumento at ang pag-apruba ng kahilingan na hahantong sa pagpapalabas ng dekreto ng koronasyon sa imahen.<ref>{{Cite web|url=https://pintakasiph.wordpress.com/2021/01/01/virgen-coronada-diocesana-de-filipinas-the-episcopally-crowned-marian-images-in-the-philippines/|title=Virgenes Coronadas Diocesana de Filipinas - The Episcopally Crowned Marian images in the Philippines - Pintakasi}}</ref> __TOC__ {{clear}} <gallery widths="170" heights="200"> File:Episcopal Coronation of Our Lady of Guibang.jpg | Koronasyong episkopal ng Nuestra Señora de la Visitación ng Guibang noong 26 Mayo 1973. Pinangunahan ni Arsobispo Carmine Rocco ang rito ng pagkokorona. File:DSCN9876Episcopal coronation of La Purisima Concepción de Baliuag 39.jpg | Koronasyong episkopal ng La Purísima Concepción ng Baliwag, Bulacan noong 1 Pebrero 2021. File:24Episcopal Coronation Nuestra Señora del Santisimo Rosario de Hagonoy 14.jpg | Dekreto ng koronasyong episkopal ng Nuestra Señora del Santísimo Rosario ng Hagonoy Bulacan noong 7 Oktubre 2019, na ipinagkaloob noong 29 Hunyo 2019. </gallery> ==Mga Imaheng Kinoronahang Episkopal sa Pilipinas== ===Mga Imahen ng Birheng Maria na Kinoronahang Episkopal=== {| class="wikitable sortable" width="100%" |+ ! Opisyal na Titulo ng Imahen ! Petsa ng Koronasyon ! Lugar ng Pamimintuho ! Pinangunahan ni ! Imahen ng Birheng Maria ! Dambana |- |Nuestra Señora de la O |17 Disyembre 1949 |Parokya ng Nuestra Señora de la Natividad, [[Pangil, Laguna|Pangil]], [[Laguna]] |Obispo [[Alfredo Obviar]] |[[File:Pangil,LagunaChurchjf7598 02.JPG|200px]] |[[File:148Nuestra Señora de la Natividad Parish Church 32.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Katipanan |28 Hulyo 1963 |Parokya ng Banal na Krus, [[Nabua]], [[Camarines Sur]] |Arsobispo Pedro Paulo Santos ||[[File:Venerada Imagen de Nuestra Señora de Katipanan. Holy Cross Parish, Nabua, Camarines Sur. 2024.jpg|200px]] |[[File:Holy Cross Nabua Church.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |11 Oktubre 1970 |Parokya ng San Jose de Placer, [[Lungsod ng Iloilo]] |Cardinal Julio Rosales | |[[File:San Jose Placer Church, Iloilo City, Aug 2024.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Caridad |1 Mayo 1971{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 6 Disyembre 2024.}} |Basilika Minor ng Nuestra Señora de Caridad, [[Agoo]], [[La Union]] |Arsobispo Carmine Rocco |[[File:FvfAgooBalica9285 19.JPG|200px]] |[[File:1547Agoo Basilica 2020 18.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Visitación |26 Mayo 1973 |Pambansang Dambana ng Nuestra Señora de la Visitación, Guibang, [[Gamu]], [[Isabela (lalawigan)|Isabela]] |Arsobispo Carmine Rocco |[[File:Our Lady of Guibang.jpg|200px]] | |- |[[Ina ng Kaligtasan|Nuestra Señora de Salvación]] |25 Agosto 1976 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Kaligtasan, Joroan, [[Tiwi]], [[Albay]] |Cardinal [[Jaime L. Sin]] |[[Talaksan:Our Lady of Salvation of Joroan, Albay.jpg|200px]] | [[Talaksan:Joroan, Tiwi, Albay church - Flickr.jpg|frameless|center|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario<ref>https://www.facebook.com/photo/?fbid=6070132903011309&set=pcb.6070141229677143</ref> |13 Disyembre 1992 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Lungsod ng Cebu]] |Cardinal Roger Michael Mahony | | |- |Nuestra Señora de la Asunción |14 Disyembre 1997 |Parokya ng Nuestra Señora de la Asunción, [[Maragondon]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Manuel Cruz Sobreviñas |[[File:Our Lady of the Assumption Parish Church, Magondon, Cavite 01.JPG|200px]] |[[File:Our Lady of the Assumption Parish Church, Magondon, Cavite 14.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de los Desamparados<ref>{{Cite web|url= https://www.olamarikina.com.ph/the-Shrine|title=The Shrine}}</ref> |12 Mayo 2002{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 23 Oktubre 2005.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Walang Mag-ampon, [[Lungsod Marikina]] |Obispo Crisostomo Yalung |[[File:OurLadyoftheAbandonedParishjf9919 12.JPG|200px]] |[[File:Our Lady of the Abandoned Church (V. Gomez, Marikina; 04-07-2023).jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción de Salambao<ref>{{Cite web|url=https://dioceseofmalolos.ph/2023/07/07/sandigang-kasaysayan-260th-anniversary-of-the-discovery-of-the-image-of-our-lady-of-salambao/|title=Sandigang Kasaysayan: 260TH ANNIVERSARY OF THE DISCOVERY OF THE IMAGE OF OUR LADY OF SALAMBAO|date=7 Hulyo 2023}}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |12 Disyembre 2004 |Pambansang Dambana ng Mahal na Ina ng Salambao, [[Obando, Bulacan|Obando]], [[Bulacan]] |Obispo Jose Francisco Oliveros |[[File:National Shrine Obando Church 40.jpg|200px]] |[[File:San Pascual Baylon Church, Obando, Bulacan.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |2 Mayo 2009 |Parokya ni San Miguel Arkanghel, [[Bacoor]], [[Kabite|Cavite]] |Cardinal [[Luis Antonio Tagle]] |[[File:4296Bacoor West City Cavite Landmarks Roads 02.jpg|200px]] |[[File:Saint Michael the Archangel Parish Church (Evangelista, Bacoor, Cavite; 09-19-2021).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Rosario de Fatima |13 Mayo 2009{{Efn|Ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong ika-1 ng Mayo 2025}} |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Fatima, Binakayan, [[Kawit]], [[Kabite|Cavite]] |Cardinal [[Luis Antonio Tagle]] |[[File:3919Kawit Cavite Church Roads Barangays Landmarks 05.jpg|200px]] |[[File:Our Lady of Fatima Church, Binakayan.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de Lourdes |14 Agosto 2010{{efn|Ang imaheng nasa altar ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 22 Agosto 2020.}} |Pambansang Dambana ng Mahal na Birhen ng Lourdes, [[Lungsod Quezon]] |Obispo [[Honesto Ongtioco]] |[[Talaksan:Venerada Y Coronada de Nuestra Señora de Lourdes de Manila high altar image.jpg|200px]] |[[File:National Shrine of Our Lady of Lourdes 01.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Fatima<ref>{{Cite web|url= https://cbcpnews.net/cbcpnews/diocese-grants-episcopal-coronation-decree-for-marikinas-our-lady-of-fatima/|title=Diocese grants episcopal coronation decree for Marikina’s Our Lady of Fatima|date=20 Agosto 2019}}</ref> |17 Oktubre 2010{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 12 Mayo 2024.}} |Basilika at Pandiyosesanong Dambana ni San Pablo ng Krus, [[Lungsod ng Marikina]] |Obispo Gabriel Villaruz Reyes |[[File:Fatima de Marikina Coronation (001) 2024-05-12.jpg|200px]] |[[File:8581Marikina City Barangays Landmarks 01.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de los Remedios |7 Disyembre 2010 |Parokya ng Nuestra Señora de los Remedios, Labangon, [[Lungsod ng Cebu]] |Cardinal Ricardo Vidal | | |- |Nuestra Señora de Guadalupe |11 Disyembre 2011 |Parokya ni Santa Rita ng Cascia, Santa Rita, [[Olongapo]], [[Zambales]] |Obispo Florentino Lavarias |[[File:La imagen de Nuestra Señora de Guadalupe de Santa Rita, Ciudad Olongapo. 2024.jpg|200px]] |[[File:8715Olongapo City Roads Barangays Zambales 02.jpg|frameless|center|200px]] |- |Nuestra Señora de los Ángeles |2 Agosto 2012 |Parokya ng Mahal na Ina ng mga Anghel, [[Atimonan]], [[Quezon]] |Obispo Emilio Marquez | |[[File:Our Lady of the Angels Parish Facade Atimonan, Quezon.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de la Luz<ref>{{Cite web|url=https://lifestyle.inquirer.net/77717/cainta-to-hold-episcopal-coronation-of-our-lady-of-light-pasig-to-inaugurate-diocesan-museum/|title=Cainta to hold episcopal coronation of Our Lady of Light; Pasig to inaugurate diocesan museum - Lifestyle Inquirer|date=25 Nobyembre 2012}}</ref> |1 Disyembre 2012{{efn|Ang pintang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 1 Disyembre 2018.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Kaliwanagan, [[Cainta]], [[Rizal]] |Obispo Gabriel Reyes |[[File:Our Lady of Light of Cainta.jpg|200px]] |[[File:OurLadyofLightParishjf9849 03.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de Guadalupe<br/>(''Imaheng festejada'') |12 Disyembre 2012 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Guadalupe, [[Pagsanjan]], [[Laguna]] |Obispo Leo Drona |[[File:Pagsanjanjf4191 24.JPG|200px]] |[[File:Pagsanjan Church in Laguna.jpg|200px]] |- |Ina Poon Bato<ref>{{Cite web|url=https://philippinefaithandheritagetours.com/ina-poon-bato-chapel-botolan-zambales/|title=Ina Poon Bato Chapel (Botolan, Zambales)|access-date=2023-11-30|archive-date=2023-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231130234104/https://philippinefaithandheritagetours.com/ina-poon-bato-chapel-botolan-zambales/|url-status=dead}}</ref> |23 Enero 2013 |Dambana ng Ina Poon Bato, [[Botolan]], [[Zambales]] |Obispo Florentino Lavarias |[[File:InaPoonBatojf9542 03.JPG|200px]] | [[File:BotolanChurchjf9525 08.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |7 Oktubre 2013 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, Dampalit, [[Malabon]] |Reberendo Padre Joey Guinto |[[File:JfSanto Rosario Parish Church Malabonfvf 35.JPG|200px]] |[[File:JfSanto Rosario Parish Church Malabonfvf 05.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de Aránzazu<ref>{{Cite web|url=https://aranzazushrine.ph/index.php/2017/11/10/devotees-commemorate-aranzazus-4th-episcopal-coronation-anniversary/|title=Devotees commemorate Aranzazu's 4th Episcopal Coronation anniversary|access-date=2023-11-30|archive-date=2023-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231130234104/https://aranzazushrine.ph/index.php/2017/11/10/devotees-commemorate-aranzazus-4th-episcopal-coronation-anniversary/|url-status=dead}}</ref> |9 Nobyembre 2013{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 31 Mayo 2017.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora de Aranzazu, [[San Mateo, Rizal|San Mateo]], [[Rizal]] |Obispo Francisco De Leon |[[File:Our Lady of Aranzazu in Procession at Intramuros Manila, 4 December 2022.jpg|200px]] |[[File:Diocesan Shrine of Our Lady of Aranzazu, San Mateo, Rizal, Mar 2024.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de las Flores |10 Mayo 2014 |Katedral ng Inmaculada Concepción, [[Lungsod ng Pasig]] |Obispo Mylo Hubert Vergara |[[File:Image of the Virgen de las Flores in Pasig Cathedral.jpg|200px]] |[[File:Pasig Cathedral, Feb 2024.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Pilar |3 Oktubre 2014{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 11 Oktubre 2015.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora del Pilar, San Isidro, [[Libmanan]], [[Camarines Sur]] |Obispo Jose Rojas Jr. |[[File:Nuestra Señora del Pilar de Libmanan.jpg|200px]] | |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |13 Oktubre 2014 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Lungsod ng Pasig]] | Obispo Mylo Hubert Vergara |[[File:527Interior of the Santo Rosario de Pasig Church 17.jpg|200px]] |[[File:0278jfSanto Rosario de Pasig Church Barangay Rosario Ortigas Avenue Extensionfvf 08.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2014 |Parokya ng Inmaculada Concepción, [[Santa Maria, Isabela]] |Obispo Joseph Benedict Nacua | | |- |Nuestra Señora del Santo Rosario |7 Oktubre 2016 |Katedral ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Dipolog]], [[Zamboanga del Norte]] |Obispo Severo Caermare | |[[File:Dipolog City Philippines cathedral.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Lourdes |11 Pebrero 2017 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Lourdes, Punta Princesa, [[Lungsod ng Cebu]] |Arsobispo Jose Palma | |[[File:Archdiocesan Shrine of Our Lady of Lourdes 2022 09 002.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Carmen |20 Pebrero 2017{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 15 Agosto 2020.}} |Basilika Minor ng Mahal na Ina ng Bundok Karmelo, [[Lungsod Quezon]] |Obispo [[Honesto Ongtioco]] |[[File:NS del Carmen de Nueva Manila.jpg|200px]] |[[File:Mount Carmel Shrine facade 2023-07-16.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Fatima |13 Mayo 2017{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 25 Pebrero 2024.}} |Pambansang Dambana ng Mahal na Birhen ng Fatima, [[Valenzuela, Kalakhang Maynila|Lungsod ng Valenzuela]] |Obispo Jose Francisco Oliveros |[[File:NationalShrineofOurLadyofFatimajf4518 13.JPG|200px]] |[[File:National Shrine of Our Lady of Fatima, Valenzuela City.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Soledad |8 Hulyo 2017 |Parokya ng Nuestra Señora de la Soledad, Camba, [[Binondo]], [[Maynila]] |Cardinal [[Luis Antonio Tagle]] |[[File:Soledad de Manila.jpg|200px]] |[[File:09002jfSanta Cruz Tondo Binondo Solitude Church Manila Streets Landmarksfvf 06.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Pilar |12 Oktubre 2017{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 10 Oktubre 2018.}} |Parokya ng Nuestra Señora del Pilar, [[Morong, Bataan|Morong]], [[Bataan]] |Obispo Ruperto Cruz Santos |[[File:Our lady of pilar patrona of our town.jpg|200px]] |[[File:Morongchurchjf7247 01.JPG|200px]] |- |La Purísima Concepción de Santa Maria |3 Marso 2018{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 1 Pebrero 2020.}} |Basilika Minor ng La Purísima Concepción, [[Santa Maria, Bulacan|Santa Maria]], [[Bulacan]] |Obispo Jose Francisco Oliveros |[[File:9884Immaculate Conception Parish Church Santa Maria Bulacan 23.jpg|200px]] |[[File:Santa Maria Bulacan CHURCH.png|200px]] |- |Nuestra Señora de Guadalupe de Extremadura |24 Mayo 2018 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Guadalupe ng Extremadura, [[Loboc]], [[Bohol]] |Arsobispo Romulo Valles |[[File:San Pedro y Pablo- Virgen de Guadalupe Photo 2.jpg|200px]] |[[File:Loboc Church (Loay Interior Road, Loboc, Bohol; 01-12-2023).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Asunción de Maasin |15 Agosto 2018{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 13 Agosto 2022.}} |Katedral ng Nuestra Señora de la Asunción, [[Maasin]], [[Katimugang Leyte|Southern Leyte]] |Cardinal [[Luis Antonio Tagle]] |[[File:La imagen de la Señora Nuestra, Virgen de la Asunción de Maasin, Filipinas. 2023.jpg|200px]] |[[File:Maasin Cathedral, Dec. 28, 2019.jpg|200px]] |- |Mater Dolorosa de Tarlac<ref>{{Cite web|url=https://cbcpnews.net/cbcpnews/tarlac-to-hold-1st-episcopal-coronation-of-marian-image/|title=Tarlac to hold 1st episcopal coronation of Marian image|date=2 Setyembre 2018|website=CBCPNews}}</ref> |15 Setyembre 2018{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 5 Hunyo 2021.}} |Parokya ng Inang Nagdadalamhati, Dolores, [[Capas]], [[Tarlac]] |Obispo Enrique Macaraeg |[[File:Mater Dolorosa de Tarlac.jpg|200px]] |[[File:0142jfDolores Church Parish Roads Welcome Capas Tarlacfvf 08.JPG|200px]] |- |Mary Help of Christians |23 Setyembre 2018 |Parokya ni Maria, Mapag-ampon sa mga Kristiyano, Balimbing, [[Boac]], [[Marinduque]] |Obispo Marcelino Antonio Maralit Jr. | | |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario—La Virgen de Sapao<ref>{{Cite web|url=https://www.manilatimes.net/2018/10/13/public-square/episcopal-coronation-of-our-lady-of-the-holy-rosary-inspires-catholic-faithful/457416|title=Episcopal Coronation of Our Lady of the Holy Rosary inspires Catholic faithful|website=Manila Times|date=13 Oktubre 2018}}</ref> |27 Setyembre 2018{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 7 Oktubre 2022.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Cardona, Rizal|Cardona]], [[Rizal]] |Obispo Nolly Buco |[[File:La Virgen de Sapao de Cardona.jpg|200px]] |[[File:Cardona Church, Rizal, Nov 2025 (2).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Pilar |12 Oktubre 2018 |Parokya ng Nuestra Señora del Pilar, [[Pilar, Sorsogon]] |Obispo Arturo Bastes | | |- |Maria Inmaculada de Salawag |8 Disyembre 2018 |Parokya ni Maria Inmaculada, Salawag, [[Dasmariñas]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Reynaldo Evangelista | |[[File:9807Dasmariñas City Landmarks Barangays Roads 26.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2018{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 8 Disyembre 2022.}} |Basilika Minor ng Inmaculada Concepción, [[Lungsod ng Batangas]], [[Batangas]] |Arsobispo Gilbert Garcera |[[File:La Inmaculada Concepción de Ciudad de Batangas 2024-06-29.jpg|200px]] |[[File:Batangas City Basilica 2023-04-05.jpg|200px]] |- style="vertical-align:top; background:#ccc;" |''Nuestra Señora de la Esperanza Macarena—Virgen Dolor de Sariaya''{{efn|Ang imahen ay kinoronahan ng pribadong pagmamay-ari, kaya't masasabi na hindi ito opisyal dahil hindi nakalagak ang imahen sa isang dambana. Ngunit kalaunan ay ibinigay na rin sa parokya ng pamilyang nangangalaga ang Virgen Dolor de Sariaya. Naglabas rin ng dekreto ng koronasyon ang [[Diyosesis ng Lucena]] noong 2018 na nilagdaan ng lubos na kagalang-galang, Mel Uy, [[obispo]] ng Lucena.}} |8 Disyembre 2018 |Pandiyosesanang Dambana ng Santo Cristo de Burgos, [[Sariaya]], [[Quezon]] |Obispo Mel Uy | |[[File:SariayaChurchPlazajf0001 09.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de los Pobres |29 Disyembre 2018 |Parokya ng Mahal na Ina ng mga Mahirap, [[Lungsod ng Taguig]] |Obispo Mylo Hubert Vergara |[[File:Venerada Imagen de Nuestra Señora, Santísima Virgen de los Pobres de Taguig. Ina ng mga Dukha, Manila Cathedral. 2024.jpg|200px]] |[[File:827Western Bicutan, Taguig City 03.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Candelaria |31 Enero 2019 |Parokya ng Nuestra Señora de Candelaria, [[Silang, Kabite|Silang]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Reynaldo Evangelista |[[File:Our Lady of Candelaria de Silang.jpg|200px]] |[[File:SilangChurchjf0061 12.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de los Dolores<br/>(''Imaheng pamprusisyon'') |12 Abril 2019 |Pambansang Dambana ng Mahal na Ina ng Hapis, [[Dolores, Quezon]] |Obispo Mel Uy |[[File:IGMP 2023. Processional Image of Nuestra Señora de los Dolores de Quezon.jpg|200px]] |[[File:Doloeres,Quezonjf9918 39.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora del Carmen |8 Setyembre 2019 |Parokya ng Mahal na Ina ng Bundok Karmelo, Pulong Buhangin, [[Santa Maria, Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:Episcopally crowned image of Impo Karmen.jpg|200px]] |[[File:3215Our Lady of Mount Carmel Church in Santa Maria, Bulacan 2021 03.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de las Mercedes |24 Setyembre 2019 |Kapilya ng Mahal na Ina ng Awa, Mercedes, [[Catbalogan]], [[Kanlurang Samar|Western Samar]] |Arsobispo Gabriele Giordano Gaccia | | |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario<ref>{{Cite web|url=https://cbcpnews.net/cbcpnews/hagonoy-holds-episcopal-coronation-of-marian-image/|title=Hagonoy holds episcopal coronation of Marian image|website=CBCPNews|date=10 Oktubre 2019}}</ref> |7 Oktubre 2019 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, Santo Rosario, [[Hagonoy]], [[Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:24Episcopal Coronation Nuestra Señora del Santisimo Rosario de Hagonoy 32.jpg|200px]] |[[File:09403jfRiver Mercado Santo Rosario San Jose Hagonoy Bulacanfvf 11.jpg|200px]] |- |Purísima Concepción Pequeña |8 Disyembre 2019 |Parokya ng Inmaculada Concepción, Concepcion Pequeña, [[Naga, Camarines Sur]] |Arsobispo Rolando Tria-Tirona | |[[File:Immaculate concepcion church.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de la Merced<ref>{{Cite web|url=https://philippines.licas.news/2020/09/04/tarlac-bishop-approves-episcopal-coronation-of-marys-image/|title=Tarlac bishop approves episcopal coronation of Mary's image}}</ref> |24 Setyembre 2020{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 24 Pebrero 2023.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Awa, Matatalaib, [[Lungsod ng Tarlac]], [[Tarlac]] |Obispo Enrique Macaraeg |[[File:MercedTarlac.jpg|200px]] |[[File:9933Diocesan Shrine Parish Nuestra Señora de la Merced Matatalaib 03.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario de Amaya |1 Oktubre 2020 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, Amaya, [[Tanza]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Reynaldo Evangelista |[[File:304Tanza, Cavite Landmarks Barangays Roads 05.jpg|200px]] |[[File:201Tanza, Cavite Landmarks Barangays Roads 41.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario—La Naval de Pamisaraoan |11 Oktubre 2020 |Parokya ng Banal na Sanggol, [[San Antonio, Zambales]] |Obispo Bartolome Santos Jr. |[[Talaksan:La Naval de Pamisaraoan.jpg|200px]] |[[File:SanAntonio,Zambalesjf8901 01.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora, Patrocinio de Maria Santísima |14 Nobyembre 2020{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 23 Abril 2022.}} |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Patrocinio de Maria Santisima, [[Boljoon]], [[Cebu]] |Obispo Midyphil Billones | |[[File:Boljoon Church, Cebu.jpg|200px]] |- |Maria, Kagalingan ng mga May-Sakit<br/>(''Madonna Salus Infirmorum'') |16 Nobyembre 2020 |Parokya ni San Isidro Labrador, Bambang, [[Bulakan, Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:Madonna Salus Infirmorum de Bambang, Bulakan 02.jpg|200px]] |[[File:0101San Isidro Labrador Parish Church Bambang, Bulakan 20.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de las Flores de Bocaue |21 Nobyembre 2020 |Pandiyosesanang Dambana ng Banal na Krus ng Wawa, [[Bocaue]], [[Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:Saint Martin of Tours Parish Church Bocaue Cross 25.jpg|200px]] |[[File:8125Saint Martin of Tours Parish Holy Cross Shrine Bulacan 07.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Asunción de Bulakan |28 Nobyembre 2020 |Pandiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora de la Asunción, [[Bulakan, Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:Our Lady of Assumption Church Bulakan Bulacan Province 16.jpg|200px]] |[[File:Exterior of the Our Lady of the Assumption Parish Church in Bulacan, Bulacan 06.jpg|200px]] |- |La Purísima Concepción de Baliuag - Birhen sa Patio |1 Pebrero 2021 |Pandiyosesanang Dambana ni San Agustin, [[Baliwag]], [[Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:9609St. Augustine Parish Church of Baliuag 48.jpg|200px]] |[[File:9603Poblacion Baliuag, Bulacan 05.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Mar Cautiva |19 Hulyo 2021 |Parokya ng mga Banal na Anghel, [[Santo Tomas, La Union]] |Obispo Daniel Presto |[[File:Cautivajf.jpg|200px]] |[[File:2636Poblacion, Santo Tomas, La Union 44.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Soledad de Maquinaya |22 Agosto 2021 |Parokya ng Inmaculada Concepción, Barretto, [[Olongapo]], [[Zambales]] |Obispo Bartolome Santos Jr. |[[File:Nuestra Señora de la Soledad de Maquinaya.jpg|200px]] | |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario de Olongapo |3 Oktubre 2021 |Kapilya ng Reyna ng Kabanal-banalang Rosaryo, New Kababae, [[Olongapo]], [[Zambales]] |Obispo Bartolome Santos Jr. |[[Talaksan:Santo Rosario de Olongapo.jpg|200px]] |[[File:Queen of the Most Holy Rosary Chapel, Olongapo City. 2025 (1).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario—La Naval de San Marcelino |10 Oktubre de 2021 |Parokya ni San Guillermo, [[San Marcelino, Zambales]] |Obispo Bartolome Santos Jr. |[[Talaksan:La Naval de San Marcelino.jpg|200px]] |[[File:195San Marcelino, Zambales Barangays Roads 20.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción<ref>{{Cite web|url=https://www.sunstar.com.ph/cebu/local-news/cebu-cathedral-honors-mary-with-coronation-procession|title=Cebu Cathedral honors Mary with coronation, procession|date=8 Disyembre 2021}}</ref> |8 Disyembre 2021 |Katedral Metropolitana ng [[Lungsod ng Cebu]] |Obispo Midyphil Billones |[[File:Cebu Metropolitan Cathedral - Front Retablo - Right-Hand Side.jpg|200px]] |[[File:Cebu Metropolitan Cathedral 20180628a.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Carmen—La Limpia de Cebu |8 Enero 2022 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Bundok Karmelo—La Limpia, [[Lungsod ng Cebu]] |Arsobispo Jose Palma | | |- |Nuestra Señora de la Consolación y Correa<ref>{{Cite web|url=https://palawan-news.com/our-lady-of-cuyo/|title=Our Lady of Cuyo|access-date=2023-11-30|archive-date=2024-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224233916/https://palawan-news.com/our-lady-of-cuyo/|url-status=dead}}</ref> |27 Agosto 2022 |Parokya ni San Agustin, [[Cuyo, Palawan]] |Obispo Broderick Pabillo | |[[File:Fort Cuyo.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Paz y Buen Viaje |8 Setyembre 2022 |Parokya ng Mahal na Birhen ng Kapayapaan at Mabuting Paglalakbay, Dela Paz, [[Biñan]], [[Laguna]] |Obispo Buenaventura Famadico |[[File:1219Biñan City, Laguna Roads Landmarks 22.jpg|200px]] |[[File:1219Biñan City, Laguna Roads Landmarks 48.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Rosario |7 Oktubre 2022 |Parokya ng Santo Rosaryo, [[Malita]], [[Davao Occidental]] |Obispo Guillermo Afable | | |- |Nuestra Señora del Rosario |7 Oktubre 2022 |Katedral ni San Agustin, [[Cagayan de Oro]], [[Misamis Oriental]] |Arsobispo Jose Cabantan | |[[File:San Agustin Cathedral.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Esperanza<ref>{{Cite web|url=https://cbcpnews.net/cbcpnews/palos-our-lady-of-hope-gets-episcopal-coronation-on-yolandas-9th-anniversary/|title=Yolanda's 9th anniversary|website=CBCPNews}}</ref> |8 Nobyembre 2022 |Katedral Metropolitana ng [[Palo, Leyte]] |Arsobispo John Du |[[File:Pope Francis Tacloban 12.jpg|200px]] |[[File:Palo Cathedral 01.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de Candelaria de Tondo<ref>{{Cite web|url=https://philippines.licas.news/2022/10/13/tondos-nuestra-senora-de-candelaria-granted-episcopal-coronation/|title=Tondo's Nuestra Señora de Candelaria granted episcopal coronation}}</ref> |18 Nobyembre 2022 |Basilika Menor at Pang-Arkidiyosesanang Dambana ng Banal na Bata, [[Tondo, Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:TondoChurchjf1282 07.JPG|200px]] |[[File:Tondo Church Manila 2.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción |7 Disyembre 2022 | Pang-arkidiyosesis na Dambana at Parokya ni Santa Ana, [[Lungsod ng Davao]] |Arsobispo Romulo Valles | |[[File:Santa Ana Shrine Parish Davao City.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2022 |Parokya ng Inmaculada Concepción, [[Mataasnakahoy]], [[Batangas]] |Arsobispo Gilbert Garcera |[[File:The original image of Nuestra Señora de la Inmaculada Concepcion de Mataasnakahoy.webp|200px]] |[[File:MataasnaKahoy,Batangasjf0431 13.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de los Ángeles<ref>{{Cite web|url=https://philippines.licas.news/2022/07/03/nuestra-senora-de-los-angeles-of-binangonan-granted-episcopal-coronation/|title='Nuestra Señora de los Angeles' of Binangonan granted episcopal coronation}}</ref> |10 Disyembre 2022{{Efn|Ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong ika-17 ng Enero 2026}} |Parokya ng Mahal na Ina ng mga Anghel, Pilapila, [[Binangonan]], [[Rizal]] |Obispo Nolly Buco |[[File:Delos Angeles de Binangonan.jpg|200px]] |[[File:9941Nuestra Señora de los Angeles Parish Church 16.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Lourdes |11 Pebrero 2023 |Parokya ng Mahal na Birhen ng Lourdes, [[Tagaytay]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Reynaldo Evangelista | |[[File:Tagaytay City's Our Lady of Lourdes Church facade.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Expiación |25 Marso 2023 |Katedral ng Nuestra Señora de la Expiación, [[Lungsod ng Baguio]] |Obispo Victor Bendico |[[File:Interior de la Catedral de Nuestra Señora de la Expiación. Ciudad Baguio, 2024.jpg|200px]] |[[File:Baguio Cathedral 2023-02-24.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Pronto Socorro<ref>{{Cite web|url=https://www.bicolmail.net/single-post/coronation-of-image-of-ol-of-prompt-succor-set-on-may-6|title=Coronation of image of OL of Prompt Succor, set on May 6|website=Bicol Mail|access-date=2023-11-30|archive-date=2023-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231130235605/https://www.bicolmail.net/single-post/coronation-of-image-of-ol-of-prompt-succor-set-on-may-6|url-status=dead}}</ref> |6 Mayo 2023 |Parokya ni San Francisco ng Assisi, [[Buhi]], [[Camarines Sur]] |Arsobispo Rolando Tria-Tirona | |[[File:St. Francis of Assisi Church, Buhi Camarines Sur.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |22 Oktubre 2023 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, Calmay, [[Dagupan]], [[Pangasinan]] |Arsobispo [[Socrates Villegas]] |[[File:308Calmay Carael, Dagupan, Pangasinan 42.jpg|200px]] |[[File:308Calmay Carael, Dagupan, Pangasinan 54.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Loreto |1 Disyembre 2023{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 10 Disyembre 2024.}} |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Loreto, [[Sampaloc, Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:Sampaloc Church 02.jpg|200px]] |[[File:Loreto Church, Sampaloc, Manila, April 2023.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Soledad |8 Disyembre 2023 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora de la Soledad, Tambo, [[Buhi]], [[Camarines Sur]] |Arsobispo Rolando Tria-Tirona |[[File:Nuestra Señora de la Soledad de Buhi.jpg|200px]] | |- |Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2023 |Katedral Metropolitana ng Kalinis-linisang Paglilihi. [[Roxas, Capiz|Roxas]], [[Capiz]] |Arsobispo Victor Bendico |[[File:Immaculate Concepcion Metropolitan Cathedral Roxas inside (Rizal Street, Roxas, Capiz; 04-07-2024).jpg|200px]] |[[File:Immaculate Concepcion Metropolitan Cathedral Roxas (Rizal Street, Roxas, Capiz; 10-19-2022).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de las Saleras |20 Abril 2024 |Pandiyosesanong Dambana at Parokya ng Nuestra Señora de las Saleras, [[Aliaga, Nueva Ecija]] |Obispo Sofronio Bancud |[[File:La Verdadera Imagen de Nuestra Señora de las Saleras, Patrona de Aliaga. Manila Cathedral 2024.jpg|200px]] |[[File:NuestraSeñoradelasSalerasParishChurchjf4956 04.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora del Carmen de Alava |16 Hulyo 2024 |Pang-diyosesis na Dambana ng Mahal na Birhen ng Bundok Carmelo, [[Sison, Pangasinan]] |Obispo Jacinto Jose |[[File:La Bendita Imagen de la Santísima Virgen del Carmen de Álava Coronada. Sison, Pangasinan. 2024.jpg|200px]] |[[File:OurLadyofMountCarmelParishChurchjf868.JPG|200px]] |- |Madre de la Divina Gracia |23 Hulyo 2024 |Parokya ni San Miguel Arkanghel, [[Marilao, Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:Marilao Church Bulacan 17.jpg|200px]] |[[File:Marilao Church, Bulacan, Mar 2024.jpg|200px]] |- |Sancta Maria Mater et Regina |8 Setyembre 2024 |Seminaryo ng Sancta Maria Mater et Regina, [[Roxas, Capiz|Lungsod Roxas]],[[Capiz]] ||Cardinal [[Jose Advincula]] | | |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario de Paragû |30 Setyembre 2024 |Kapilya ng Birhen ng Rosario, Paragû, [[Tumauini]], [[Isabela (lalawigan)|Isabela]] |Obispo David William Antonio | | |- |Nuestra Señora de la Medalla Milagrosa |27 Nobyembre 2024 |Pang-arkidiyosesis na Dambana ng Ina ng Medalya Milagrosa, [[Ermita, Maynila|Ermita]], [[Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:SVChurchjf7782 02.JPG|200px]] |[[File:09216jfErmita Adamson University Church Chapel Manila Buildingsfvf 15.jpg|200px]] |- |La Inmaculada Concepción |9 Disyembre 2024 |Parokya ng Inamculada Concepcion, [[Baganga]], [[Davao Oriental]] |Obispo Abel Apigo | | |- |La Inmaculada Concepción de Batanes |9 Disyembre 2024 |Katedral ng La Inmaculada Concepción, [[Basco]], [[Batanes]] |Obispo Danilo Ulep |[[File:Our Lady of the Immaculate Conception of Batanes.jpg|200px]] |[[File:Basco Cathedral 02.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de la Purificacion y Candelaria |1 Pebrero 2025 |Parokya ni San Fernando de Dilao, [[Paco, Maynila|Paco]], [[Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:Nuestra Señora de la Purificación y Candelaria Coronada.jpg|200px]] |[[File:San Fernando de Dilao Church, Paco, Manila, April 2023.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Gracia |7 Pebrero 2025 |Parokya ng Ina ng Biyaya, Lower Q. M., [[Baguio|Lungsod ng Baguio]] |Obispo Rafael Cruz | | |- |Nuestra Señora de Fatima de Urduja |2 Marso 2025{{Efn|Ang imahen ay gagawaran ng [[koronasyong kanonika]].}} |Pang-diyosesis na Dambana at Parokya ng Mahal na Birhen ng Fatima, Urduja Village, [[Caloocan|Lungsod ng Caloocan]] |Obispo Roberto Gaa |[[File:Our Lady of Fatima Parish Church Caloocan 36.jpg|200px]] |[[File:Our Lady of Fatima Parish Church Caloocan 02.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Anunciata |19 Marso 2025 |Basilika Menor at Parokya ni San Juan Bautista, [[Taytay, Rizal|Taytay]], [[Rizal]] |Obispo Ruperto Cruz Santos | |[[File:St. John the Baptist Church, Taytay, Rizal exterior 3.JPG|200px]] |- |Virgen sang Barangay |25 Marso 2025{{Efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 16 Oktubre 2025.}} |Katedral ni San Sebastian, [[Bacolod]], [[Negros Occidental]] |Obispo Patricio Buzon |[[File:Our Lady of the Barangay (Virgen sang Barangay) - March 25, 2025.jpg|200px]] |[[File:San Sebastian Cathedral Bacolod (Rizal Street, Bacolod, Negros Occidental; 10-31-2022).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Fatima de Calamba |13 Mayo 2025 |Parokya ng Birhen ng Fatima, [[Calamba, Laguna|Calamba]], [[Laguna]] |Obispo Marcelino Antonio Maralit |[[Talaksan:Our Lady of Fatima of Calamba City.jpg|200px]] |[[File:2629Calamba City Laguna Roads Landmarks Barangays 38.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Trinidad de Malate |14 Hunyo 2025 |Parokya ng Banal na Santatlo, [[Malate, Maynila|Malate]], [[Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:Nuestra Señora de la Santisima Trinidad de Malate.jpg|200px]] |[[File:09917jfSantisima Trinidad Parish Church Estrada Dian Streets, Malate, Manila) 27.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Salvacion de Manila |16 Agosto 2025 |Parokya ng Nuestra Señora de Salvacion, [[Santa Mesa, Maynila|Sta. Mesa]], [[Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:0646JfSanta Mesa Altrura Church Magsaysay Boulevard Sampaloc Manilafvf 03.jpg|200px]] |[[File:0726JfSanta Mesa Altrura Church Magsaysay Boulevard Sampaloc Manilafvf 14.jpg|200px]] |- |Maria, Mediadora de Todas las Gracias |22 Agosto 2025 |Katedral ni Maria, Tagapamagitan ng Lahat ng Biyaya, [[Digos|Lungsod ng Digos]], [[Davao del Sur]] |Obispo Guillermo Afable | | |- |Maria Bambina |7 Setyembre 2025 |Parokya ng Pagsilang sa Mahal na Birheng Maria, Industrial Valley Complex, [[Marikina|Lungsod ng Marikina]] |Obispo Ruperto Cruz Santos |[[File:357Nativity of Our Lady Parish Church 36.jpg|200px]] |[[File:244Industrial Valley Complex, Marikina City Church School 15.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |26 Oktubre 2025 |Parokya ni Sto. Domingo, [[Santo Domingo, Ilocos Sur|Sto. Domingo]], [[Ilocos Sur]] |Obispo Marlo Peralta | |[[File:Sto. Domingo, Ilocos Sur church - Flickr.jpg|200px]] |- |La Inmaculada Concepción |7 Disyembre 2025 |Parokya ng Kalinis-linisang Paglilihi, [[Batan, Aklan|Batan]], [[Aklan]] |Obispo Victor Bendico | | |- |La Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2025 |Katedral ng Kalinis-linisang Paglilihi, [[Puerto Princesa]], [[Palawan]] |Obispo Socrates Mesina | |[[File:Immaculate Concepcion Cathedral in Puerto Princesa City.jpeg|200px]] |- |La Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2025 |Katedral ng Kalinis-linisang Paglilihi, [[Lungsod ng Kotabato]] |Obispo Charlie Inzon | |[[File:Immaculate Concepcion Metropolitan Cathedral Cotabato (Quezon Avenue, Cotabato City; 08-15-2023).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Guia |12 Enero 2026 |Parokya ng Nuestra Señora de Guia, [[Magallanes, Kabite|Magallanes]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Reynaldo Evangelista |[[File:MagallanesChurch,Naic,Cavitejf8164 01.JPG|200px]] |[[File:Magallanes,Kabitejf8104 20.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de la Paz y Buen Viaje |15 Enero 2026 |Pangdiyosesis na Dambana ng Nuestra Señora de la Paz y Buen Viaje, [[La Paz, Tarlac|La Paz]], [[Tarlac]] |Obispo Roberto Mallari |[[File:LaPazChurchjf7503 07.JPG|200px]] |[[File:7804jfLa Paz Church Tarlac Shrinejf 04.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora del Buen Consejo |26 Abril 2026 |Nuestra Señora del Buen Consejo Mission Station, [[Pasacao]], [[Camarines Sur]] |Obispo Jose Rojas, Jr. | | |- |Nuestra Señora del Sagrado Corazon |31 Mayo 2026 |Parokya ng Kabanal-banalang Manunubos - Brixton Hill, Santol, [[Lungsod Quezon|Lugsod Quezon]] | |[[File:0312jfMost Holy Redeemer Parish Church Brixton Hills Santol Doña Imelda Quezon Cityfvf 04.jpg|200px]] |[[File:0372jfMost Holy Redeemer Parish Church Brixton Hills Santol Doña Imelda Quezon Cityfvf 10.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Consolacion y Correa |6 Setyembre 2026 |Parokya ni Santiago Apostol, [[Paombong]], [[Bulacan]] | |[[File:The Nuestra Señora dela Consolacion y Correa de Paombong.jpg|200px]] |[[File:Apaombongjf.JPG|200px]] |- |Virgen la Purisima Concepción de Tanay{{Efn|Ang imaheng nakadambana sa simbahan ay matagal nang tinatawag na Virgen ng Guadalupe ngunit sinasabi ng mga sinaunang mga akda na ang tunay na pamagat ng imahen ay La Purisima Concepcion. Noong ika-20 ng Enero 2025 ay pormal nang itinalaga ang La Purisima Concepcion na ikalawang patrona ng parokya.}} |''Hindi pa tiyak'' |Parokya ni San Ildefonso de Toledo, [[Tanay]], [[Rizal]] | |[[File:LaVirgenGuadalupedeTanay.jpg|200px]] |[[File:San Ildefonso Church2.JPG|200px]] |} ===Mga Imahen ni Kristo na Kinoronahang Episkopal=== {| class="wikitable sortable" width="100%" ! Opisyal na Titulo ng Imahen ! Petsa ng Koronasyon ! Lugar ng Pamimintuho ! Pinangunahan ni ! Imahen ng Batang Hesus ! Dambana |- | Santo Niño de Tacloban | 30 Hunyo 1968 | Pang-arkidiyosesis na Dambana ng Sto. Niño de Tacloban, [[Tacloban]], [[Leyte]] | style="text-align:center;" | Obispo Teotimo Pacis |[[File:Santo Nino Church Tacloban altar (002) 2023-11-19.jpg|200px]] |[[File:Santo Nino Church Tacloban (002) 2023-11-19.jpg|200px]] |} ==Mga tala== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Birheng Maria]] ezc0cte0mv0jgg72ujt4lolb3xuy6lw 0 327219 2205280 2204943 2026-04-29T21:47:33Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205280 wikitext text/x-wiki {{Infobox coat of arms |name = Coat of arms of Costa Rica |image = Coat of arms of Costa Rica.svg |image_width = 250 |middle = |middle_width = |middle_caption = |lesser = |lesser_width = |lesser_caption = |armiger = [[Costa Rica|Republic of Costa Rica]] |year_adopted = 1848 <br> (5 May 1998 alteration added smoke to volcanoes<ref>[http://www.visitcostarica.com/ict/paginas/informacion.asp National Symbols, Instituto Costarricense de Turismo] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717215236/http://www.visitcostarica.com/ict/paginas/informacion.asp |date=2011-07-17 }} Accessed 2011-07-19</ref>) |crest = An ribbon azure bearing the legend "[[Central America|AMÉRICA CENTRAL]]". |torse = |shield = |supporters = |compartment = |motto = [[Costa Rica|REPÚBLICA DE COSTA RICA]] |orders = |other_elements = A [[Console (heraldry)|console]] or. |earlier_versions = |use = }} Ang '''eskudo ng Costa Rica''' {{lang-es|escudo de Costa Rica}} ay idinisenyo noong 1848, na may mga pagbabago noong 1906, 1964, at 1998. Ang pinakahuling pagbabago ay ang pagdaragdag ng usok upang makilala ang tatlong bulkan.<ref name= "1998ExecDecree">[http://196.40.56.12/scij/scripts/TextoCompleto.dll?Texto&nNorma=43741&nVersion=46098&nTamanoLetra=10&strWebNormativa=http://www.pODgSCj/NSCJ. =sa;PWD=scij;DATABASE=SCIJ_NRM;&strServidor=\\pgr04&strUnidad=D:&strJavaScript=NO Ang 1998 Executive Decree]{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=1998 Executive Decree]{{Dead link|date=Marso 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=1 -07-19 {{in lang|es}}</ref> == Pre-1821 colony of Spanish Empire == Bago ang 1821, [[Costa Rica]] ay bahagi ng [[Imperyong Espanyol]] at walang lokal na eskudo. Ang mga braso ng naghaharing monarko ang ginamit sa halip. Ang tanging lungsod na nagkaroon ng lokal na eskudo ay ang lungsod ng [[Cartago, Costa Rica|Cartago]], na iginawad ni Haring [[Philip II ng Espanya|Phillip II]] noong 1565. Pagkatapos ng kalayaan nito mula sa [[Spain] ] noong 1821, ang [[Costa Rica]] ay nagtatag ng iba't ibang lupon ng pamahalaan na nagsisikap na magpasya sa hinaharap nito, na nagdedebate sa pagitan ng pagiging malaya (republikano) o sumali sa [[Mexican Empire]] (imperyalista). Ang kawalan ng desisyon ay humantong sa [[Labanan ng Ochomogo]] noong 5 Abril 1823, na may desisyon na manatiling independyente at ilipat ang kabiserang lungsod mula Cartago patungong San José. Dahil sa malalayong distansya at mahirap na komunikasyon noong panahong iyon, napagtanto ng mga imperyalista na ang [[Mexican Empire]] ay hindi na umiiral mula noong Marso 1823. == Sandata ng pederal at estado == Noong Marso 1824, nang sumali ang Costa Rica sa [[Federal Republic of Central America|United Provinces of Central America]] na mga armas na ipinahayag ng konstitusyon ng bagong republika ay naging mga sandata ng Estado ng Costa Rica. Ang coat of arm na ito ay binubuo ng isang tatsulok, kung saan limang bulkan ang tumaas mula sa dagat na sumisimbolo sa limang miyembrong estado ng United Provinces; sa itaas ng mga bulkan ay may nagniningning na pulang [[Phrygian cap]] at isang [[bahaghari]]. Ang coat of arm na ito na may maliliit na pagbabago ay ginagamit pa rin ng pambansang coat of arms ng [[El Salvador]] at [[Nicaragua]]. Noong 2 Nobyembre 1824, pinagtibay ng Costa Rica ang unang eskudo nito bilang isang estado sa loob ng pederasyon na nagpapakita ng kanang bahagi ng dibdib ng isang hubad na lalaki at nakataas na braso na napapalibutan ng bilog ng berdeng mga bundok at ang malayang estado ng Costa Rica.<ref name="historia">[http://www.historia.fcs.ucr.ac.cr/mod-cole/2004/bandyescudos/escudos.htm History of the Coat of Arms of Costa Rica] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20090120045345/http://historia.fcs.ucr.ac.cr/mod-cole/2004/bandyescudos/escudos.htm |date=2009-01-20 }} Na-access 2008-02-01 {{in lang|es}}</ref> == Mga armas ng isang malayang estado == Noong 1840, pagkatapos ng pag-alis ng Costa Rica mula sa federation, isang bagong coat of arms ang pinagtibay, ang una para sa Costa Rica bilang isang soberanya at independiyenteng estado. Binubuo ito ng isang walong-tulis na nagniningning na bituin sa isang asul na patlang na napapalibutan ng dilaw na bilog na may alamat na Estado ng Costa Rica. Ang coat of arm na ito ay pinigilan noong 1842 ni [[Francisco Morazán]] sa panahon ng kanyang bigong bid na muling pagsamahin ang [[Federal Republic of Central America]]. Ang 1824 na armas ay ginamit sa panahong ito.<ref name="historia" /> ==Makasaysayang eskudo ng republika== [[File:Unang postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|150px|Ang disenyo ng 1848 coat of arms ay itinampok sa unang Costa Rican [[postal stamp]], na inilabas noong 1863.]] Ang batayan ng kasalukuyang pambansang coat of arms ng Costa Rica ay pinagtibay noong Setyembre 29, 1848, sa panahon ng pagkapangulo ni Dr [[Jose Maria Castro Madriz]] kasama ang bagong watawat. Ang parehong mga disenyo ay iniuugnay kay Pacifica Fernandez, asawa ni Mr Castro Madriz. Ang mga sandata na ito ay makabuluhang binago ng batas bilang 18 ng 27 Nobyembre 1906, na nag-alis ng mga simbolo ng militar, pambansang watawat at sungay ng kasaganaan na nakapaloob sa disenyo noong 1848.<ref name="historia" /> 6nybb7vhfil08htj4cbdz1ewz0s2yvd 0 330560 2205457 2164520 2026-04-30T11:36:58Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205457 wikitext text/x-wiki {{cleanup|date=Setyembre 2024|reason=Kailangan ayusin ang pagkakasulat, baybay at balarila.}} {{Infobox person/Wikidata}} Si '''Michel Sogny''' (ipinanganak noong ika-[[Nobyembre 21|21 ng Nobyembre]] 1947) ay isang pianistang [[Pransiya|Pranses]], kompositor, at manunulat na may lahing Hungarian. Nagbuo siya ng bagong pamamaraan sa pagtuturo ng piano.<ref>Valérie Sasportas (23 April 2010). [http://www.lefigaro.fr/livres/2010/04/22/03005-20100422ARTFIG00623-michel-sogny-la-musique-sans-soupir-.php «&nbsp;Michel Sogny, La musique sans soupirs&nbsp;»]. ''[[Le Figaro]]''.</ref><ref>Radio Classique (December 2015). [http://www.radioclassique.fr/actu-classique/dossiers/dossiers-detail/lart-et-la-methode-de-michel-sogny.html "L’art et la Méthode de Michel Sogny"].</ref> Ang kanyang metodo ay nagbigay-daan sa maraming mag-aaral sa lahat ng edad na magsanay at mag-enjoy sa instrumentong ito, dahil ang pagtugtog ng piano ay karaniwang itinuturing na hindi maabot kung hindi itinuro noong kabataan.<ref>«&nbsp;L'histoire d'une adulte prodige&nbsp;», Piano n°19, 2005–2006.</ref> ==Talambuhay== Nag-aral si Michel Sogny sa École Normale de Musique de Paris, kung saan niya pinag-aralan ang piano sa ilalim ng pamamahala nina Jules Gentil at Yvonne Desportes. Mayroon siyang masterado sa sikolohiya, batsilyer sa literatura at doktorado sa pilosopiya,<ref>''Le Processus de l'esprit créateur chez Liszt'' {{SUDOC|040853942}}</ref> na kanyang nakumpleto sa Sorbonne noong 1974 sa ilalim ng pamamahala ni Vladimir Jankélévitch. Si Michel Sogny ang tagapagtatag ng SOS Talents Foundation. Kasama sina [[Valéry Giscard d'Estaing]] at ang apo sa tuhod ni [[Franz Liszt]] na si Blandine Ollivier de Prévaux, si Sogny ay isa sa mga tagapagtatag ng Franz Liszt French Association.<ref>Association française Franz Liszt 1972 », Documentation Association Franz Liszt,‎ octobre 1972</ref><ref>{{cite news |title=Une Association Franz Liszt|work=[[Le Figaro]]|date=16 October 1973|page=29|url=https://www.flickr.com/photos/60784876@N06/49472640182/in/dateposted-public}}</ref> ==Metodo ng piano ni Michel Sogny== Ang metodolohiya ni Sogny ay itinuturo sa kanyang mga paaralan sa [[Paris]] at [[Geneva]]. Mula 1974, mahigit 20,000 na mag-aaral ang natutong magpiano gamit ang metodo ni Sogny.<ref>{{cite news |first=Thierry |last=Hillériteau|title=Les antiques accords de Michel Sogny|work=[[Le Figaro]]|date=2 May 2014|url=http://www.lefigaro.fr/mon-figaro/2014/05/02/10001-20140502ARTFIG00286-les-antiques-accords-de-michel-sogny.php}}</ref><ref>{{cite news |title=L'HUMANISTEDE LA MUSIQUE|date=18 May 2017|url=https://studylibfr.com/doc/5076546/de-la-musique---%C3%A9ditions-michel-de-maule}}</ref> Ang metodo ay binubuo ng dalawang pangunahing bahagi: Ang mga didaktikong gawain - Prolégomènes, na kumakatawan sa maliliit na pagsasanay.<ref>François Lancel, "En avant la musique", ''Le Parisien'',‎ mai 1981</ref> Ang Prolégomènes ay nagpapaunlad ng pang-unawa sa musikal na simponya at tunog.<ref>Stephan Friedrich, ''"L'Art et la Méthode", Classica L'Express"'',‎ décembre 2015, p. 4</ref> Ang pangalawang direksyon ay binubuo ng siklo ng mga etude, kung saan ang konsentrasyon ay nasa pagpapaunlad ng mga teknikal na kasanayan, tulad ng mga galaw at posisyon ng kamay.<ref>Georges Hilleret, "Le bonheur de jouer Bach après quelques mois de pratique", Télé 7 Jours,‎ 26 mai 1984</ref> Isa sa mga mag-aaral ni Sogny, na nagsimulang mag-aral ng piano bilang isang nasa hustong gulang na, ay si Michel Paris, isang propesor ng wikang Pranses.<ref>Stephan Friedrich, ''"Michèle Paris – L'adulte prodige"'', Classica L'Express,‎ décembre 2014, p. 9</ref> Matapos makumpleto ang 4 na taong kurso sa metodolohiya ni Sogny, sa edad na 30, nagsagawa siya ng solo na konsiyerto sa Théâtre des Champs-Élysées sa ilalim ng pangangalaga ng Ministri ng Kultura.<ref>Edgar Schneider, ''"Jours de France"'', Le Carnet de la Semaine,‎ 3 mai 1980</ref> Isa pang matagumpay na mag-aaral ni Michel Sogny ay si Claudine Zévaco, na nagtanghal sa Théâtre des Champs-Élysées noong 1983 at 1984.<ref>"En Bref- Récital à la Fondation Cziffra", ''Le Monde'',‎ 26 mai 1984</ref> Noong 1981, pormal na hinarap ng Senado ang Ministro ng Kultura na si Jack Lang upang pag-usapan ang pagpapakilala ng metodolohiya ni Michel Sogny sa buong [[Pransiya]].<ref>{{cite news |title=Enseignement de la musique : extension du centre Michel Sogny – Sénat|url=https://www.flickr.com/photos/60784876@N06/25294925464}}</ref> == Mga panlabas na link == * [http://www.michelsogny.ch/ Michel Sogny Official Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221017174615/http://www.michelsogny.ch/ |date=2022-10-17 }} * [https://www.lefigaro.fr/musique/michel-sogny-l-art-de-la-resilience-20220605 Michel Sogny, l’art de la résilience] [[Le Figaro]] * [http://www.academie-michel-sogny.ch Michel Sogny Academy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221017174620/http://www.academie-michel-sogny.ch/ |date=2022-10-17 }} * [http://www.michelsogny.com Michel Sogny Personal Website] * [http://www.sos-talents.ch SOS Talents Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221021030101/http://www.sos-talents.ch/ |date=2022-10-21 }} * [https://web.archive.org/web/20150822211931/http://www.artchipel.net/fr/compositeur/sogny-michel/ Works at Artchipel] * [https://www.laflutedepan.com/recherche?Effiltre=1&Effiltre2=0&tri=0&page=0001&boutique=&instrument=&style=&motcle=michel+sogny laflutedepan.com] == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Sogny, Michel}} [[Kategorya:Mga Pranses]] hqcplxldtib0t4zl9cbkcqnjcnfo0dq 0 330747 2205249 2133820 2026-04-29T16:15:41Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205249 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = Bright FM | callsign = DWBL | logo = | city = [[San Fernando, Pampanga|San Fernando]] | area = [[Pampanga]] at mga karatig na lugar | branding = 91.9 Bright FM | frequency = 91.9 MHz | airdate = 2010 | format = [[:en:Religious Radio|Religious Radio]] | language = [[Kapampangan language|Kapampangan]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 2,000 watts | erp = | callsign_meaning = '''B'''right '''L'''ight | class = | affiliations = [[Catholic Media Network]] | owner = [[:en:Roman Catholic Archdiocese of San Fernando|Arkidiyosesis ng San Fernando]] | website = | webcast = | coordinates = }} Ang '''DWBL''' (91.9 [[:en:FM broadcasting|FM]]), sumasahimpapawid bilang '''91.9 Bright FM''', ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[:en:Roman Catholic Archdiocese of San Fernando|Arkidiyosesis ng San Fernando]]. Ang estudyo at transmiter nito ay matatagpuan sa 4th Floor, DSF Building, Gen. Hizon Avenue, [[San Fernando, Pampanga]].<ref>[https://www.sunstar.com.ph/article/1866721/Pampanga/Local-News/Virgen-coronation-rites-to-be-low-key 'Virgen' coronation rites to be low-key]</ref><ref>[https://www.pressreader.com/philippines/sunstar-pampanga/20140517/281599533529045 20 Years of Passion]</ref><ref>[http://news.pampanga.gov.ph/index.php/schedule-nanay-gov-at-your-service/ Nanay Gov at Your Service Radio Show Schedule]{{Dead link|date=January 2024}}</ref> ==Kasaysayan== Itinatag ang himpilang ito noong 2010 sa pagmamay-ari ng Bright Light Broadcasting Service na nakabase sa [[Isabela (lalawigan)|lalawigan ng Isabela]]. Noong Setyembre 7, 2015, binili ito ng Arkidiyosesis ng San Fernando. Kasalukuyan itong kasapi ng Catholic Media Network.<ref>[http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/archdiocese-of-san-fernando-pampanga/127 14. Archdiocese of San Fernando, Pampanga]{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Pampanga Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Pampanga]] il7dsyu7dhfcegtruk2wpkk6d4hxv8e 0 330928 2205253 2134134 2026-04-29T16:42:53Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205253 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = Spirit FM Lucena | callsign = DWVM | city = [[Lucena]] | area = [[Quezon]] at mga karatig na lugar | branding = Spirit FM 103.9 | airdate = October 1992 | frequency = 103.9 MHz | format = [[:en:Middle of the road (music)|Contemporary MOR]], [[Original Pilipino Music|OPM]], [[:en:Religious Radio|Religious Radio]] | language = [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 10,000 watts | erp = 20,000 watts | class = BCDE | callsign_meaning = '''V'''oice of '''M'''ary | affiliations = [[Catholic Media Network]] | owner = [[Diyosesis ng Lucena]] | licensee = [[Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | website = [http://www.spiritfmlucena.com 103.9 Spirit FM Lucena] }} Ang '''DWVM''' (103.9 [[:en:FM broadcasting|FM]]), sumasahimpapawid bilang '''Spirit FM 103.9''', ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[Diyosesis ng Lucena]]. Ang estudyo at transmiter nito ay matatagpuan sa Centro Pastoral Bldg., Diocesan Compound, Brgy. Isabang, [[Lucena]].<ref>{{Cite web |url=http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/diocese-of-lucena/105 |title=Diocese of Lucena |access-date=2024-10-18 |archive-date=2024-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201005739/http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/diocese-of-lucena/105 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.ucanews.com/directory/activities/philippines-lucena/455 Diocese of Lucena: Activities and Organizations]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.shc.edu.ph/news/abcom_radio |title=Cordian Communicators Goes On Air in Two Radio Stations in Lucena City |access-date=2024-10-18 |archive-date=2024-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240731015232/https://www.shc.edu.ph/news/abcom_radio |url-status=dead }}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Lucena Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa lalawigan ng Quezon]] 4nakwezzss1p5ngr5rek64jc0s47ftx 0 330987 2205301 2162912 2026-04-30T00:47:11Z Jojit fb 38 ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil walang sapat na impornasyon sa matagal na panahon 2205301 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Radio Mindanao Network]] e939f1d317bl0ho8be85oajv469ownu 0 331021 2205255 2147037 2026-04-29T17:01:25Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205255 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = Radyo Totoo Heneral Santos | callsign = DXCP | logo = | city = [[Heneral Santos]] | area = [[Soccsksargen]] | branding = DXCP Radyo Totoo | airdate = 1971 | frequency = 585 kHz | format = [[News]], [[:en:Public affairs (broadcasting)|Public Affairs]], [[:en:Talk radio|Talk]], [[:en:Religious Radio|Religious]] | language = [[Cebuano language|Cebuano]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 10,000 [[watt]]s | erp = | class = | affiliations = [[Catholic Media Network]] | owner = [[:en:Roman Catholic Diocese of Marbel|South Cotabato Communications Corporation]] | callsign_meaning = [[Kapulungan ng mga Katolikong Obispo ng Pilipinas|'''C'''BC'''P''']] | sister_stations = | website = }} Ang '''DXCP''' (585 [[:en:AM broadcasting|AM]]) '''Radyo Totoo''' ay isang himpilan ng radyo na pag-aari at pinamamahalaan ng South Cotabato Communications Corporation ng Diyosesis ng Marbel. Ang estudyo at transmiter nito ay matatagpuan sa National Highway, Brgy. Lagao, [[Heneral Santos]].<ref>[http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/diocese-of-marbel/111 Diocese of Marbel]{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.sunstar.com.ph/article/133159 Almirante: Employer-employee relationship to confer jurisdiction]</ref><ref>[https://www.philstar.com/probinsiya/2008/08/11/78583/na-comatose-na-brodkaster-patay-na Na-comatose na brodkaster patay na]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ugnayan.com/ph/southcotabato/generalsantos/photo/JYX |title=MEET THE PRESS WITH BUREAU OF JAIL MANAGEMENT AND PENOLOGY |access-date=2019-07-31 |archive-date=2019-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190731173232/http://www.ugnayan.com/ph/southcotabato/generalsantos/photo/JYX |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.mindanews.com/top-stories/2013/05/former-radio-broadcasters-win-city-council-provl-board-seats/ Former radio broadcasters win city council, prov’l board seats]</ref><ref>{{cite journal|url=https://issuu.com/armandpj/docs/ggv3n4_ezine|title=The Prisoners of General Santos City's Mass Media|pages=9|journal=GenSan Gazer|volume=3|number=4|date=2012|publisher=Armanikolas Publishing|accessdate=December 20, 2020}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{General Santos Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Heneral Santos]] 9jomiuur8kjjy3fgpyd3yp8jydbgikl 0 331188 2205252 2159803 2026-04-29T16:37:49Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205252 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = Radyo Veritas Nueva Vizcaya | callsign = DWRV | logo = | city = [[Bayombong]] | area = [[Nueva Vizcaya]] at mga karatig na lugar | branding = DWRV 1233 Radyo Veritas | frequency = 1233 kHz | airdate = {{start date|1995|3|4}} | format = [[News radio|News]], [[:en:Public affairs (broadcasting)|Public Affairs]], [[Talk radio|Talk]], [[Religious radio|Religious]] | language = [[Ilocano language|Ilocano]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 5,000 watts | erp = | callsign_meaning = | class = | affiliations = [[Catholic Media Network]] | owner = [[:en:Roman Catholic Diocese of Bayombong|Diyosesis ng Bayombong]] | licensee = Global Broadcasting System | sister_stations = [[DZRV-FM|90.1 Spirit FM]] | website = {{url|https://www.catholicmedianetwork.com/station/dwrv-am-1233khz}} }} Ang '''DWRV''' (1233 [[:en:AM broadcasting|AM]]) '''Radyo Veritas''' ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng Diyosesis ng Bayombong sa ilalim ng Global Broadcasting System. Ang estudyo at transmiter ng istasyon ay matatagpuan sa Maharlika Hi-way, Brgy. Luyang, [[Bayombong]].<ref>[http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/diocese-of-bayombong/66 Diocese of Bayombong]{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ugnayan.com/ph/NuevaVizcaya/Bayombong/article/1C5Q |title=Nueva Vizcaya's only AM radio station to turn 17 |access-date=April 25, 2019 |archive-date=April 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190425021345/http://www.ugnayan.com/ph/NuevaVizcaya/Bayombong/article/1C5Q |url-status=dead }}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Bayombong Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Nueva Vizcaya]] 62jqz3l5aspeak4ji4oidi71s4xfo7u 0 331329 2205259 2162736 2026-04-29T17:22:20Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205259 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = DXMM | logo = | city = [[Jolo, Sulu|Jolo]] | area = [[Sulu]] | branding = DXMM 927 | airdate = | frequency = 927 kHz | format = [[News radio|News]], [[:en:Public affairs (broadcasting)|Public Affairs]], [[Talk radio|Talk]], [[Religious radio|Religious]] | language = [[Tausug language|Tausug]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 1,000 watts | erp = | class = | former_callsigns = | former_frequencies = 549 kHz | callsign_meaning = '''M'''other '''M'''ary | sister_stations = [[DXGD|DXGD 549]] | affiliations = [[Catholic Media Network]] | owner = [[:en:Apostolic Vicariate of Jolo|Sulu-Tawi-Tawi Broadcasting Foundation]] | website = }} Ang '''DXMM''' (927 [[:en:AM broadcasting|AM]]) ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng Sulu-Tawi-Tawi Broadcasting Foundation ng [[:en:Apostolic_Vicariate_of_Jolo|Bikaryato Apostoliko ng Jolo]]. Ang estudyo nito ay matatagpuan sa Kasulutan Village, Brgy. Gandasuli, [[Jolo, Sulu]].<ref>{{Cite web |url=http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/apostolic-vicariate-of-jolo/95 |title=Apostolic Vicariate of Jolo |access-date=2024-11-13 |archive-date=2019-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328193033/http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/apostolic-vicariate-of-jolo/95 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://cmfr-phil.org/media-education-3/the-social-relevance-of-church-owned-radio-2/3/ The social relevance of Church-owned radio]</ref><ref>[https://www.philstar.com/nation/2014/12/09/1400793/omi-launches-fifth-radio-station-koronadal OMI launches fifth radio station in Koronadal]</ref><ref>{{Cite web |title=7 Pioneers of the Philippine Mission |url=https://www.omiphil.org/7pioneers.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414000029/http://omiphil.org/7pioneers.htm |archive-date=2018-04-14 |access-date=2019-08-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.insidemindanao.com/SugAlunLimaya%28Sulu%20Waves%20Unbound%29RadioProgram.html |title=Sug: Alun Limaya (Sulu Waves: Unbound) Radio Program with Warina Sushil A. Jukuy |access-date=2024-11-13 |archive-date=2012-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709011305/http://insidemindanao.com/SugAlunLimaya(Sulu%20Waves%20Unbound)RadioProgram.html |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.files.ethz.ch/isn/126369/Sihnag%202009-10.pdf SIHNAG 2010]</ref><ref>{{Cite web |title=SEMI-ANNUAL ACCOMPLISHMENT REPORT January-June 2019 |url=https://bch.bangsamoro.gov.ph/wp-content/uploads/2019/11/2019-BCH-Annual-Accomplishment-Report-Final.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231224212/https://bch.bangsamoro.gov.ph/wp-content/uploads/2019/11/2019-BCH-Annual-Accomplishment-Report-Final.pdf |archive-date=2019-12-31 |access-date=2019-12-31}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Sulu Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Sulu]] t7f9hlyad4h3r76d9a8vequz4unb0qb 0 331332 2205257 2162850 2026-04-29T17:11:04Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205257 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = DXGD | logo = | city = [[Bongao]] | area = [[Tawi-Tawi]] | branding = DXGD 549 | airdate = 1948 | frequency = 549 kHz | format = [[News radio|News]], [[:en:Public affairs (broadcasting)|Public Affairs]], [[Talk radio|Talk]], [[Religious radio|Religious]] | language = [[:en:Sama language|Southern Sama]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 1,000 watts | erp = | class = | former_callsigns = | former_frequencies = | callsign_meaning = Bishop '''G'''eorge '''D'''ion | sister_stations = [[DXMM-AM|DXMM 927]] | affiliations = [[Catholic Media Network]]<br>[[Notre Dame Broadcasting Corporation]] | owner = [[:en:Apostolic Vicariate of Jolo|Sulu-Tawi-Tawi Broadcasting Foundation]] | website = }} Ang '''DXGD''' (549 [[:en:AM broadcasting|AM]]) ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng Sulu-Tawi-Tawi Broadcasting Foundation ng [[:en:Apostolic_Vicariate_of_Jolo|Vicariate ng Jolo]]. Ang estudyo nito ay matatagpuan sa kahabaan ng Circumferential Rd., Brgy. Bongao Poblacion, [[Bongao]].<ref>{{Cite web |url=http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/apostolic-vicariate-of-jolo/95 |title=Apostolic Vicariate of Jolo |access-date=2024-11-13 |archive-date=2019-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328193033/http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/apostolic-vicariate-of-jolo/95 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Infoasaid (P. 126) |url=http://www.cdacnetwork.org/contentAsset/raw-data/60addae5-fb74-43bc-8a80-01d9ce828675/attachedFile |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907025159/http://www.cdacnetwork.org/contentAsset/raw-data/60addae5-fb74-43bc-8a80-01d9ce828675/attachedFile |archive-date=2019-09-07 |access-date=2015-11-22}}</ref><ref>{{Cite web |title=DXGD-Am, Bonggao Tawi-Tawi |url=http://www.catholicmedianetwork.org/radio/DXGD.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130344/http://www.catholicmedianetwork.org/radio/DXGD.htm |archive-date=2016-03-04 |access-date=2015-11-10}}</ref> ==Kasaysayan== Nagsimula ito bilang apostoladong midya ng Missionary Oblates of Mary Immaculate, isang relihiyosong kongregasyon ng mga misyon sa mga rehiyon ng [[Mindanao]].<ref>[https://cmfr-phil.org/media-education-3/the-social-relevance-of-church-owned-radio-2/3/ The social relevance of Church-owned radio]</ref><ref>[https://newsinfo.inquirer.net/599851/broadcast-journalist-shot-dead-in-tawi-tawi Broadcast journalist shot dead in Tawi-tawi]</ref><ref>[http://www.iag.org.ph/index.php/blog/20-bblwatch/1480-bblwatch-in-tawi-tawi #BBLWatch in Tawi-tawi: Highlights of the proceedings]</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} {{Sulu Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Tawi-tawi]] n32q63nyxhznfaj1q1zbis2mhutk7yw 0 331348 2205260 2162965 2026-04-29T17:25:10Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205260 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = Radyo Bida Cotabato | callsign = DXMS | logo = | city = [[Lungsod ng Kotabato]] | area = [[Maguindanao del Norte]] at mga karatig na lugar | branding = DXMS Radyo Bida 882 | airdate = 1957 | frequency = 882 kHz | format = [[News radio|News]], [[:en:Public affairs (broadcasting)|Public Affairs]], [[Talk radio|Talk]], [[Religious radio|Religious]] | language = [[Maguindanao language|Maguindanaon]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 5,000 watts | erp = | class = | callsign_meaning = '''M'''amamayang '''S'''umasampalataya<br>(dating bansag) | affiliations = [[Catholic Media Network]] | network = Radyo Bida | owner = [[Notre Dame Broadcasting Corporation]] | sister_stations = [[DXOL|92.7 Happy FM]] | website = }} Ang '''DXMS''' (882 [[:en:AM broadcasting|AM]]) '''Radyo Bida''' ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-aari at pinamamahalaan ng [[Notre Dame Broadcasting Corporation]]. Ang estudyo nito ay matatagpuan sa Oblate Media Center, Sinsuat Ave., [[Lungsod ng Kotabato]], at ang transmiter nito ay matatagpuan sa Notre Dame Village, [[Lungsod ng Kotabato]].<ref>[http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/archdiocese-of-cotobato/79 Archdiocese of Cotabato]{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.mindanews.com/top-stories/2019/12/14-injured-in-cotabato-city-blast-5-in-libungan/ 14 injured in Cotabato City blast, 5 in Libungan]</ref><ref>[https://www.philstar.com/headlines/2019/12/23/1979164/19-wounded-mindanao-explosions 19 wounded in Mindanao explosions]</ref><ref>{{Cite web |url=http://ati.da.gov.ph/rtc12/news/2009/soa-rice-production-region-xii-making-waves |title=SOA on Rice Production in Region XII, Making Waves |access-date=2024-11-14 |archive-date=2020-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304055408/http://ati.da.gov.ph/rtc12/news/2009/soa-rice-production-region-xii-making-waves |url-status=dead }}</ref><ref>[http://frontlinemindanaobalita.blogspot.com/2013/08/kumunet-launch-radio-programs.html KuMuNet launch Radio Programs]</ref><ref>[https://www.sunstar.com.ph/article/1837554 Mga pagpamomba sa Cotabato gikondena ni Mayor Guiani-Sayadi]</ref><ref>{{Cite web |title=Broadcaster in Cotabato City receives death threat |url=https://bicoltoday.com/2011/06/03/broadcaster-in-cotabato-city-receives-death-threat/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304055352/https://bicoltoday.com/2011/06/03/broadcaster-in-cotabato-city-receives-death-threat/ |archive-date=2020-03-04 |access-date=2020-03-04}}</ref> Ang DXMS ay ang pinakamatandang himpilang Katoliko sa bansa. == Kasaysayan == Itinatag ang DXMS ni Gerard Mongeau, ang unang [[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo ng Romano Katoliko]] sa Cotabato,<ref>{{Cite news |last=Mercado |first=Jun |date=September 28, 2009 |title=Opinion: 'The Magnificent Seven' of the OMI |work=[[GMA News]] |location= |url=https://www.gmanetwork.com/news/opinion/content/173347/the-magnificent-seven-of-the-omi/story/ |access-date=May 4, 2024}}</ref> noong Pebrero 1957. Ito ang kauna-unahang himpilan ng Oblates of Mary Immaculate,<ref name="uca18">{{Cite news |last=Sarmiento |first=Bong |date=October 26, 2018 |title=Church's radio franchise in Mindanao renewed for 25 years |work=[[UCA News]] |location= |url=https://www.ucanews.com/news/churchs-radio-franchise-in-mindanao-renewed-for-25-years/83717 |access-date=May 4, 2024}}</ref> at sa makasaysayang lalawigan ng Cotabato.<ref name="mn-3">{{Cite news |last=Buhay Rodil |first=Rudy |date=October 11, 2022 |title=Angay-angay Lang: Eighty years old na ako (part 3) |work=[[MindaNews]] |location= |url=https://mindanews.com/mindaviews/2022/10/angay-angay-lang-eighty-years-old-na-ako-3/ |access-date=May 4, 2024}}</ref> Ginamit ito dati para sa ebanghelisasyon sa [[:en:Roman_Catholic_Archdiocese_of_Cotabato|Diyosesis ng Cotabato]].<ref name="uca18" /> Isinara ang himpilang ito sa [[Proklamasyon Blg. 1081|deklarasyon ng pambansang batas militar]] noong 1972. Ang [[DXND-AM]], na nakabase sa kidapawan, ay ginamit sa kalaunan bilang tagapagsalita laban sa [[Kasaysayan ng Pilipinas (1965–1986)|administrasyon ni Marcos]]. Ngungit bumalik ang DXMS sa ere pagkatapos ng dalawang taon.<ref name="uca18"/> Noong 1978, lumipat ang talapihitan nito mula 880 kHz<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=1QOJ6lmxfHkC&dq=dxms+cotabato&pg=PA126 |title=The Philippines, a Country Profile |date=August 1979 |publisher=[[United States Department of State]] |isbn= |location=[[Washington, D.C.]] |page=126 |access-date=May 4, 2024 |via=[[Google Books]]}}</ref> sa kasalukuyang 882 kHz.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Mv4qAAAAIAAJ&dq=dxms+cotabato&pg=PA816 |title=Philippine Yearbook 1979 |date=1979 |publisher=[[National Economic and Development Authority]]; [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |isbn= |location=[[Manila]] |page=816 |access-date=May 4, 2024 |via=[[Google Books]]}}</ref> Nakilala ang DXMS sa pagsasahimpapawid ng taunang paligsahan sa pagsusulit.<ref name="mn-3"/> == Mga pangyayari == === Pag-atake noong 2000 === Ang ''Radio Kalimudan'', isang blocktime na programa<ref name="cpj0400">{{Cite news |date=April 5, 2000 |title=Philippines: Radio host survives assassination attempt |work=[[Committee to Protect Journalists]] |location= |url=https://cpj.org/2000/06/philippines-radio-host-survives-assassination-atte/ |access-date=May 12, 2024}}</ref> na pinangungunahan ni Datu Zamzamin Ampatuan,<ref name="S-1200">{{Cite news |last=Unson |first=John |date=December 12, 2000 |title=2nd attack in 6 days: Rebs fire mortar at Cotabato radio station |work=[[The Philippine Star]] |location= |url=https://www.philstar.com/nation/2000/12/12/104996/2nd-attack-6-days-rebs-fire-mortar-cotabato-radio-station/ |access-date=May 12, 2024}}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=n.d. |title=Radyo Kalimudan |url=https://www.oocities.org/rkalimudan/ |access-date=May 12, 2024 |website= |publisher=oocities.org}}</ref> ay ginamit bilang pagturo sa [[Muslim|mga Muslim]] sa [[Soccsksargen|Gitnang Mindanao]] para pangalagaan ang kanilang mga tradisyon, <ref name="S-1200" /> at para punahin ang Islamic extremism, lalo na ang [[Moro Islamic Liberation Front]] (MILF)<ref name="cpj0400" /> para sa kanilang pagkakasangkot sa karahasan habang itinutulak ang separatismo ng [[Mindanao]] bilang isang [[Islam|Islamic]] state.<ref name="S-1200" /> Kalaunan ay nakatanggap si Ampatuan ng ilang banta sa kamatayan,<ref name="cpj0400" /> lalo na mula sa MILF<ref name="RWcpj">{{Cite web |last=[[Committee to Protect Journalists]] |date=February 2001 |title=Attacks on the Press in 2000 - Philippines |url=https://www.refworld.org/reference/annualreport/cpj/2001/en/55991 |access-date=May 12, 2024 |website=Refworld |publisher=[[United Nations High Commissioner for Refugees]]}}</ref> na sobrang tumutol sa kanyang programa.<ref name="DI-1200">{{Cite news |last=Edwin Fernandez |display-authors=etal |date=December 12, 2000 |title=Another bomb hits Cotabato; radio station manager injured |page=A5 |work=[[Philippine Daily Inquirer]] |location= |url=https://books.google.com/books?id=gFM1AAAAIBAJ&dq=dxms+cotabato&pg=PA5&article_id=2010,34740094 |access-date=May 6, 2024 |via=[[Google Books]]}}</ref> Dahil dito, naging paksa ng maraming pag-atake na kinasasangkutan ng istasyon noong 2000 ang programang ito.<ref name="RWcpj" /><ref name="S-1200" /> Noong Pebrero 27, may naganap na pagsabog malapit sa himpilan,<ref name="DI-00">{{Cite news |last=Mindanao Bureau |last2=Martin Marfil |last3=[[Agence France-Presse]] |date=February 29, 2000 |title=Radio station blast blamed at MILF |pages=1, 6 |work=[[Philippine Daily Inquirer]] |location= |url=https://news.google.com/newspapers?nid=83UE6yvegO4C&dat=20000229&printsec=frontpage&hl=en |access-date=July 9, 2019 |via=[[Google News Archive]]}}</ref><ref name="S-00">{{Cite news |last=Unson |first=John |date=February 29, 2000 |title=Seven hurt in bomb blast at Cotabato radio station |work=[[The Philippine Star]] |location= |url=https://www.philstar.com/headlines/2000/02/29/95126/seven-hurt-bomb-blast-cotabato-radio-station/ |access-date=May 4, 2024}}</ref> habang kakasimula lang ng programa.<ref name="DI-00" /><ref name="cpj0200">{{Cite news |date=March 3, 2000 |title=Philippines: Catholic radio station bombed in Mindanao |work=[[Committee to Protect Journalists]] |location= |url=https://cpj.org/2000/03/philippines-catholic-radio-station-bombed-in-minda/ |access-date=May 12, 2024}}</ref> Nasugatan ang pitong indibidwal, kabilang dito ang dalawang alalay ng broadcaster at ang sekyu;<ref name="DI-00" /><ref name="S-00" /> habang ang van lamang ng announcer na kakapasok lang sa compound nang mangyari ang insidente ang nasira.<ref name="DI-00" /> Ito ay iniulat na ang ikatlong pag-atake laban kay Ampatuan, na sinisi ang MILF para sa isang nakamamatay na Ozamiz ferry bombing dalawang araw bago ito.<ref name="S-00" /> Ang pampasabog, isang homemade mortar bomb,<ref name="DI-00" /> ay iniulat na katulad ng ginamit sa [[Ozamiz]].<ref name="S-00" /> Noong Marso 27, nasugatan si Ampatuan sa tangkang pagpatay nang tambangan siya ng humigit-kumulang 14 na armadong kalalakihan habang pauwi pagkatapos ng programa, na ikinamatay ng isa sa kanyang mga escort sa militar, at nasugatan din ang lima pa. Nakilala ang ilan sa mga salarin na miyembro ng MILF.<ref name="cpj0400"/> Noong unang bahagi ng Disyembre, dalawang beses na sinalakay ang himpilang ito. Kabilang ito ang pagputok ng granada sa tahanan nito, na ikinasugat ng apat na bisita.<ref name="S-1200" /> Noong unang bahagi ng umaga ng Disyembre 11, nagpaputok ng 81 mm mortar ang pinaghihinalaang mga rebeldeng MILF sa transmiter ng himpilan nito, nasugatan ang isang tekniko at isang kumakatawan, at napinsala ang bodega ng transmiter at van ng kumpanya.<ref name="DI-1200" /><ref name="S-1200" /> Isang araw bago ang pag-atake, binalaan ng hindi kilalang tao ang mga empleyado na hindi titigil ang pag-atake sa himpilan<ref name="S-1200"/> hangga't ipagpatuloy ng DXMS ang programang yan.<ref name="DI-1200"/> Itinanggi ng MILF ang responsibilidad sa ilan sa mga pag-atake.<ref name="cpj0200"/><ref name="DI-1200"/><ref name="S-1200"/> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Cotabato City Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Lungsod ng Kotabato]] 5nlsryzd6rb7lq048y5c74nbeif6lla 0 331386 2205261 2137353 2026-04-29T17:28:02Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205261 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = Happy FM Cotabato | callsign = DXOL | logo = | city = [[Lungsod ng Kotabato]] | area = [[Maguindanao del Norte]] at mga karatig na lugar | branding = 92.7 Happy FM | airdate = July 24, 1987 | frequency = 92.7 MHz | format = [[:en:Middle of the road (music)|Contemporary MOR]], [[Original Pilipino Music|OPM]] | language = [[Maguindanao language|Maguindanaon]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 5,000 watts | erp = | class = | callsign_meaning = '''O'''b'''L'''ates of Mary | former_callsigns = | network = Happy FM | owner = [[Notre Dame Broadcasting Corporation]] | licensee = | sister_stations = [[DXMS-AM|DXMS Radyo Bida]] | website = }} Ang '''DXOL''' (92.7 [[:en:FM broadcasting|FM]]), sumasahimpapawid bilang '''92.7 Happy FM''', ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng Notre Dame Broadcasting Corporation. Ang estudyo nito ay matatagpuan sa kahabaan ng Sinsuat Ave., [[Lungsod ng Kotabato]]. Itinatag noong 1987, ang DXOL ay ang kauna-unahang himpilan sa FM sa lungsod.<ref>[http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/archdiocese-of-cotobato/79 Archdiocese of Cotabato]{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.philstar.com/nation/article.aspx?publicationsubcategoryid=200&articleid=831134 Mindanao's radio station reformats into 'Happy FM']. ''The Freeman''. [[Philippine Star|Star Group of Publications]]</ref><ref>[https://www.sunstar.com.ph/article/1837554 Mga pagpamomba sa Cotabato gikondena ni Mayor Guiani-Sayadi]</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Cotabato City Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Lungsod ng Kotabato]] teox4exc2hij1s1f82t7lvltdt7vvlk 0 331646 2205268 2163323 2026-04-29T18:52:46Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205268 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = DYVW | logo = | city = [[Borongan]] | area = [[Silangang Samar]] | branding = DYVW 1368 | airdate = 1991 | frequency = 1368 kHz | format = [[Religious radio|Religious]] | language = [[Waray language|Waray]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 5,000 watts | erp = | class = | callsign_meaning = '''V'''oice of the '''W'''ord | affiliations = [[Catholic Media Network]] | owner = Voice of the Word Media Network | website = | webcast = }} Ang '''DYVW''' (1368 [[:en:AM broadcasting|AM]]) ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng Voice of the Word Media Network ng Diyosesis ng Borongan. Ang estudyo nito ay matatagpuan sa kahabaan ng Baybay Blvd., Brgy. Songco, [[Borongan]].<ref>[https://pia.gov.ph/news/articles/1022468 LTO continues to advocate Road Safety]</ref><ref>[https://www.wsj.com/articles/SB983804247150232898 Putting Faith in the Net, Church Plans to Wire Philippine Villages]</ref><ref>[http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/diocese-of-borongan/69 Diocese of Borongan]{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://cmfr-phil.org/media-education-3/the-social-relevance-of-church-owned-radio-2/6/ The social relevance of Church-owned radio]</ref> == Kasaysayan == Noong Hunyo 26, 2018, bumalik ang DYVW sa ere pagkatapos ng 13 taon na wala sa ere.<ref>[http://cbcpnews.net/cbcpnews/borongan-diocese-reopens-radio-station-after-13-yr-closure/ Borongan diocese reopens radio station after 13-year closure]</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Borongan Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Silangang Samar]] 7fod8erobf72c3lu3buhxl39woclcej 0 331815 2205297 2165632 2026-04-30T00:39:20Z Jojit fb 38 ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil walang sapat na impornasyon sa matagal na panahon 2205297 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Prime Broadcasting Network]] 81tzkf782xawglv4c6rkbxp9an89lqg 0 331849 2205270 2160152 2026-04-29T19:06:11Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205270 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = DZPA | logo = | city = [[Bangued]] | area = [[Abra]], ilang bahagi ng [[Ilocos Norte]] at [[Ilocos Sur]] | branding = DZPA 873 | airdate = February 1, 1970 | frequency = 873 kHz | former_frequencies = 880 kHz (1970–1978) | format = [[News radio|News]], [[:en:Public affairs programming|Public Affairs]], [[Talk radio|Talk]], [[Religious radio|Religious]] | language = [[Ilocano language|Ilocano]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 5,000 watts | erp = | haat = | class = CDE | coordinates = | callsign_meaning = '''P'''uso ti '''A'''bra | former_callsigns = | affiliations = [[Catholic Media Network]] | owner = [[:en:Roman Catholic Diocese of Bangued|Abra Community Broadcasting Corporation]] | sister_stations = [[DWWM|96.9 Spirit FM]] | webcast = [http://www.ustream.tv/channel/dzpa-cmn-abra Listen live] | website = https://dzpa873.webs.com/ }} Ang '''DZPA''' (873 [[:en:AM broadcasting|AM]]) ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng Abra Community Broadcasting Corporation ng Diyosesis ng Bangued. Ang estudyo nito ay matatagpuan sa Ground Floor, DZPA Bldg., Rizal St. cor Zamora St., Brgy. Poblacion, [[Bangued]].<ref>{{Cite web |url=http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/diocese-of-bangued/64 |title=Diocese of Bangued |access-date=2024-12-15 |archive-date=2024-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241215070313/http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/diocese-of-bangued/64 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://cbcpnews.net/cbcpnews/abras-catholic-radio-station-marks-50-years/ Abra’s Catholic radio station marks 50 years]</ref><ref>[https://www.pressreader.com/philippines/sunstar-baguio/20150414/281569469254337 The Art of Interbeing]</ref><ref>[https://www.ucanews.com/story-archive/?post_name=/2005/12/22/church-radio-service-links-people-in-remote-northern-mountains&post_id=26672 Church Radio Service Links People In Remote Northern Mountains]</ref><ref>[https://www.gmanetwork.com/news/news/regions/165278/armed-men-attack-radio-station-in-abra/story/ Armed men attack radio station in Abra]</ref><ref>[https://www.nordis.net/news/2005/ndw050605/ndw050605_03abramedia.htm Broadcaster charges Abra police of harassment]</ref><ref>[https://www.cpaphils.org/article18.html KAKAILYAN SALAKNIBAN TAY AMIN A NAGTAUDAN]</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Vigan Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Abra]] hsj0pm2se5qyjlvubl2b75g8odq597e 0 331850 2205254 2189445 2026-04-29T16:45:35Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205254 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = Spirit FM Abra | callsign = DWWM | logo = | city = [[Bangued]] | area = [[Abra]], ilang bahagi ng [[Ilocos Norte]] at [[Ilocos Sur]] | branding = 96.9 Spirit FM | airdate = 1987 | frequency = 96.9 MHz | format = [[Religious radio|Religious]] | language = [[Ilocano language|Ilocano]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 5,000 watts | erp = | callsign_meaning = '''W'''e '''W'''ork for '''M'''ary | affiliations = [[Catholic Media Network]] | owner = [[:en:Roman Catholic Diocese of Bangued|Abra Community Broadcasting Corporation]] | sister_stations = [[DZPA-AM|DZPA 873]] | webcast = | website = }} Ang '''DWWM''' (96.9 [[:en:FM broadcasting|FM]]), sumasahimpapawid bilang '''96.9 Spirit FM''', ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng Abra Community Broadcasting Corporation ng Diyosesis ng Bangued. Ang estudyo nito ay matatagpuan sa Ground Floor, DZPA Bldg., Rizal St. cor Zamora St., Brgy. Poblacion, [[Bangued]].<ref>{{Cite web |url=http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/diocese-of-bangued/64 |title=Diocese of Bangued |access-date=2024-12-15 |archive-date=2024-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241215070313/http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/diocese-of-bangued/64 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.bulatlat.com/2009/06/18/gunmen-attack-media-offices-in-abra/ Gunmen Attack Media Offices in Abra]</ref><ref>[https://www.gmanetwork.com/news/news/regions/165278/armed-men-attack-radio-station-in-abra/story/ Armed men attack radio station in Abra]</ref><ref>[https://www.philstar.com/probinsiya/2011/02/02/653135/dj-sa-fm-radio-station-kinatay DJ sa FM radio station kinatay]</ref><ref>[http://www.baguiomidlandcourier.com.ph/abra.asp?mode=archives/2011/february/2-6-2011/abra1.txt Abra journalists condemn brutal slay of broadcaster]{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Vigan Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Abra]] 4a347h5dtm3lzpwe9xjewcgbt28ouol 0 332113 2205263 2177707 2026-04-29T18:23:18Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205263 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = El Radio Verdadero | callsign = DXVP | logo = | city = [[Lungsod ng Zamboanga]] | area = [[Lungsod ng Zamboanga]], [[Basilan]] at mga karatig na lugar | branding = El Radio Verdadero | airdate = 1985 | frequency = 1467 kHz | format = [[News radio|News]], [[:en:Public affairs programming|Public Affairs]], [[Talk radio|Talk]], [[Religious radio|Religious]] | language = [[Chavacano]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 10,000 watts | erp = | class = | callsign_meaning = | affiliations = [[Catholic Media Network]] | owner = [[:en:Roman Catholic Archdiocese of Zamboanga|Diyosesis ng Zamboanga]] | website = }} Ang '''DXVP''' (1467 [[:en:AM broadcasting|AM]]) '''El Radio Verdadero''' ay isang himpilan ng radyo na pag-aari at pinamamahalaan ng Diyosesis ng Zamboanga. Ang estudyo nito ay matatagpuan sa Sacred Heart Center, RT Lim Blvd., [[Lungsod ng Zamboanga]].<ref>[http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/archdiocese-of-zamboanga/144 Archdiocese of Zamboanga]{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.pressreader.com/philippines/sunstar-davao/20140825/281694022952087 Zamboanga lawmaker opposes Aquino impeachment]</ref><ref>[https://www.sunstar.com.ph/article/198403/Press-Club-holds-1st-mass-media-awards Press Club holds 1st mass media awards]</ref><ref>[https://rmn.ph/rmn-zamboanga-hay-chene-el-live-coverage-del-procession-y-pontifical-mass-del-fiesta-pilar-luego-tarde/ RMN ZAMBOANGA HAY CHENE EL LIVE COVERAGE DEL PROCESSION Y PONTIFICAL MASS DEL FIESTA PILAR LUEGO TARDE]</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Zamboanga City Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Lungsod ng Zamboanga]] 2capwfhmrwh85bws21xfxdgckzz1kcw 0 332559 2205266 2145950 2026-04-29T18:44:41Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205266 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = Radyo Totoo Antique | callsign = DYKA | logo = | city = [[San Jose de Buenavista]] | area = Timog-kanlurang [[Panay]] | branding = DYKA 801 Radyo Totoo | airdate = May 1, 1972 | frequency = 801 kHz | format = [[News]], [[:en:Public affairs (broadcasting)|Public Affairs]], [[:en:Talk radio|Talk]], [[:en:Religious Radio|Religious]] | language = [[Wikang Karay-a|Karay-a]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 5,000 watts | erp = | class = | callsign_meaning = '''K'''auswagan '''A'''ntique<br><small>(dating bansag)</small> | affiliations = [[Catholic Media Network]] | owner = Kauswagan Broadcasting Corporation | sister_stations = [[DYKA-FM|94.1 Spirit FM]] | former_frequencies = 800 kHz (1972–1978) | website = http://www.941spiritfm.com/index.php/dyka }} Ang '''DYKA''' (801 [[:en:AM broadcasting|AM]]) '''Radyo Totoo''' ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-aari at pinamamahalaan ng Kauswagan Broadcasting Corporation ng Diyosesis ng San Jose de Antique. Ang estudyo at transmiter nito ay matatagpuan sa 3/F St.Joseph Center, Gen. Fullon St., [[San Jose de Buenavista]].<ref>[http://www.sanjoseantique.gov.ph/index.php/about/profile/know-more-about-us/106-infrastructure-profile Infrastructure Profile - San Jose de Buenavista]{{Dead link|date=January 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>[http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/diocese-of-san-jose-de-antique/128 Diocese of San Jose De Antique]{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://sac.edu.ph/statement-on-the-semirara-coal-mine-tragedy/ |title=STATEMENT ON THE SEMIRARA COAL MINE TRAGEDY |access-date=2025-01-08 |archive-date=2019-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827022947/https://sac.edu.ph/statement-on-the-semirara-coal-mine-tragedy/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ati.da.gov.ph/rtc6/news/2016/fighting-malnutrition-antique-da-ati-soa-soybeans |title=Fighting malnutrition in Antique with DA-ATI SOA on Soybeans |access-date=2025-01-08 |archive-date=2019-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827022951/http://ati.da.gov.ph/rtc6/news/2016/fighting-malnutrition-antique-da-ati-soa-soybeans |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.thenewstoday.info/2009/05/20/dyka.veritas.antique.turns.37.html DYKA Veritas Antique turns 37]</ref><ref>[https://news.abs-cbn.com/nation/regions/11/28/15/plunder-complaint-filed-vs-ex-antique-governor-son Plunder complaint filed vs ex-Antique governor, son]</ref><ref>[https://www.panaynews.net/young-singing-sensation-a-pantawid-beneficiary/ Young singing sensation a Pantawid beneficiary]</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Antique Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Antique]] e66fcvq5ww6i4halpcm6uchomvrjc42 0 332560 2205267 2145951 2026-04-29T18:44:42Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205267 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = Spirit FM Antique | callsign = DYKA | logo = | city = [[San Jose de Buenavista]] | area = Katimugang [[Antique]], ilang bahagi ng [[Iloilo]] | branding = 94.1 Spirit FM | airdate = 1997 | frequency = 94.1 MHz | format = [[:en:Middle of the road (music)|Contemporary MOR]], [[Original Pilipino Music|OPM]], [[:en:Religious Radio|Religious]] | language = [[Wikang Karay-a|Karay-a]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 5,000 watts | erp = | class = | callsign_meaning = '''K'''auswagan '''A'''ntique<br><small>(dating bansag)</small> | affiliations = [[Catholic Media Network]] | owner = Kauswagan Broadcasting Corporation | sister_stations = [[DYKA-AM|DYKA Radyo Totoo]] | website = http://www.941spiritfm.com/ }} Ang '''DYKA''' (94.1 [[:en:FM broadcasting|FM]]), sumasahimpapawid bilang '''94.1 Spirit FM''', ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-aari at pinamamahalaan ng Kauswagan Broadcasting Corporation ng Diyosesis ng San Jose de Antique. Ang estudyo at transmiter nito ay matatagpuan sa 3/F St.Joseph Center, Gen. Fullon St., [[San Jose de Buenavista]].<ref>[http://www.sanjoseantique.gov.ph/index.php/about/profile/know-more-about-us/106-infrastructure-profile Infrastructure Profile - San Jose de Buenavista]{{Dead link|date=January 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>[http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/diocese-of-san-jose-de-antique/128 Diocese of San Jose De Antique]{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://sac.edu.ph/statement-on-the-semirara-coal-mine-tragedy/ |title=STATEMENT ON THE SEMIRARA COAL MINE TRAGEDY |access-date=2025-01-08 |archive-date=2019-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827022947/https://sac.edu.ph/statement-on-the-semirara-coal-mine-tragedy/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ati.da.gov.ph/rtc6/news/2016/fighting-malnutrition-antique-da-ati-soa-soybeans |title=Fighting malnutrition in Antique with DA-ATI SOA on Soybeans |access-date=2025-01-08 |archive-date=2019-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827022951/http://ati.da.gov.ph/rtc6/news/2016/fighting-malnutrition-antique-da-ati-soa-soybeans |url-status=dead }}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Antique Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Antique]] o7qu72bf9h10cu7cb8onm6550yi0k98 0 332776 2205271 2165121 2026-04-29T19:18:46Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205271 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = Radyo Totoo Mindoro | callsign = DZVT | logo = | city = [[San Jose, Occidental Mindoro|San Jose]] | area = Katimugang [[Mindoro]] | branding = DZVT Radyo Totoo | airdate = Marso 6, 1991 | frequency = 1395 kHz | format = [[News radio|News]], [[:en:Public affairs (broadcasting)|Public Affairs]], [[Talk radio|Talk]], [[Religious radio|Religious]] | language = [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 5,000 watts | erp = 10,000 watts | class = | callsign_meaning = | sister_stations = [[DZVT-FM|93.7 Spirit FM]] | affiliations = [[Catholic Media Network]] | owner = [[:en:Roman Catholic Apostolic Vicariate of San Jose in Mindoro|Bikariyato Apostoliko ng San Jose]] | website = }} Ang '''DZVT''' (1395 [[:en:AM_broadcasting|AM]]) '''Radyo Totoo''' ay isang himpilan ng radyo na pag-aari at pinamamahalaan ng [[:en:Roman Catholic Apostolic Vicariate of San Jose in Mindoro|Bikariyato Apostoliko ng San Jose]]. Ang estudyo at transmiter nito ay matatagpuan sa Brgy. Labangan Poblacion, [[San Jose, Occidental Mindoro]].<ref name="claretianpublications">{{Cite web |title=84. Apostolic Vicariate of San Jose, Occidental Mindoro |url=http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/apostolic-vicariate-of-san-jose-occidental-mindoro/130 |access-date=2019-09-14 |website=claretianpublications.com }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="philstar">{{Cite web |title=Occidental Mindoro bishop gets police security |url=https://www.philstar.com/nation/2011/11/02/743283/occidental-mindoro-bishop-gets-police-security |access-date=2019-09-14 |website=Philstar.com}}</ref><ref name="manilastandard">{{Cite web |title=Two Catholic priests face estafa charges |url=http://www.manilastandard.net/mobile/article/170172 |access-date=2019-09-14 |website=Manila Standard Mobile}}</ref> == Mga Pangyayari == Noong Oktubre 26, 2011, sinunog ng mga hindi pa nakikilalang lalaki ang gusali ng DZVT at Spirit FM.<ref name="abs-cbn">{{Cite web |title=Church-run radio station in Occ. Mindoro torched |url=https://news.abs-cbn.com/nation/regions/10/25/11/church-run-radio-station-occ-mindoro-torched |access-date=2019-09-14 |website=ABS-CBN News}}</ref><ref name="inquirer">{{Cite web |title=Fire razes radio station in Occidental Mindoro |url=https://newsinfo.inquirer.net/83345/fire-razes-radio-station-in-occidental-mindoro |access-date=2019-09-14 |website=Inquirer News}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{South Mindoro Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Occidental Mindoro]] 7a87b74ypyzfumybtiycmtwurar1hkx 0 332788 2205272 2165122 2026-04-29T19:18:47Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205272 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = Spirit FM Mindoro | callsign = DZVT | logo = | city = [[San Jose, Occidental Mindoro|San Jose]] | area = Katimugang [[Mindoro]] | branding = 93.7 Spirit FM | airdate = June 13, 2007 | frequency = 93.7 MHz | format = [[:en:Contemporary MOR|Contemporary MOR]], [[Original Pilipino Music|OPM]], [[Religious radio|Religious]] | language = [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 1,000 watts | erp = 2,500 watts | class = | callsign_meaning = | affiliations = [[Catholic Media Network]] | owner = [[:en:Roman Catholic Apostolic Vicariate of San Jose in Mindoro|Bikariyato Apostoliko ng San Jose]] | sister_stations = [[DZVT-AM|DZVT Radyo Totoo]] | website = }} Ang '''DZVT''' (93.7 [[:en:FM broadcasting|FM]]), sumasahimpapawid bilang '''93.7 Spirit FM''', ay isang himpilan ng radyo na pag-aari at pinamamahalaan ng [[:en:Roman Catholic Apostolic Vicariate of San Jose in Mindoro|Bikariyato Apostoliko ng San Jose]]. Ang estudyo at transmiter nito ay matatagpuan sa Brgy. Labangan Poblacion, [[San Jose, Occidental Mindoro]].<ref name="claretianpublications">{{Cite web |title=84. Apostolic Vicariate of San Jose, Occidental Mindoro |url=http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/apostolic-vicariate-of-san-jose-occidental-mindoro/130 |access-date=2019-09-14 |website=claretianpublications.com }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Mga Pangyayari == Noong Oktubre 26, 2011, sinunog ng mga hindi pa nakikilalang lalaki ang gusali ng DZVT at Spirit FM.<ref name="abs-cbn">{{Cite web |title=Church-run radio station in Occ. Mindoro torched &#124; ABS-CBN News |url=https://news.abs-cbn.com/nation/regions/10/25/11/church-run-radio-station-occ-mindoro-torched |access-date=2019-09-14 |website=news.abs-cbn.com}}</ref><ref name="inquirer">{{Cite web |title=Fire razes radio station in Occidental Mindoro &#124; Inquirer News |url=https://newsinfo.inquirer.net/83345/fire-razes-radio-station-in-occidental-mindoro |access-date=2019-09-14 |website=newsinfo.inquirer.net}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{South Mindoro Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Occidental Mindoro]] 5vffhqzc0uu65ph0t3gulu2zt8u74oi 0 332955 2205269 2164780 2026-04-29T19:01:51Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205269 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = Spirit FM Masbate | callsign = DZIM | logo = | city = [[Lungsod ng Masbate]] | area = [[Masbate]] at mga karatig na lugar | branding = 98.3 Spirit FM | airdate = Enero 2010 | frequency = 98.3 MHz | format = [[:en:Middle of the road (music)|Contemporary MOR]], [[Original Pilipino Music|OPM]], [[Religious radio|Religious]] | language = [[Wikang Masbatenyo|Masbateño]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 5,000[watts | erp = | class = C / D / E | callsign_meaning = '''I'''smael '''M'''isolas | affiliations = [[Catholic Media Network]] | owner = [[Diyosesis ng Masbate]] | website = }} Ang '''DZIM''' (98.3 [[:en:FM broadcasting|FM]]), sumasahimpapawid bilang '''98.3 Spirit FM''', ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[Diyosesis ng Masbate]]. Ang estudyo at transmiter nito ay matatagpuan sa tabi ng Masbate Cathedral, Quezon St., Brgy. Centro, [[Lungsod ng Masbate]]. Mapapakinggan din ito sa pamamagitan ng Charles Cable Channel 31.<ref>{{Cite web |title=2015 ANNUAL PERFORMANCE REPORT {{!}} NTC Region 8 |url=http://ntc5.ntc.gov.ph/wp-content/uploads/2016/04/2015-Annual-Performance-Report.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220713115545/http://ntc5.ntc.gov.ph/wp-content/uploads/2016/04/2015-Annual-Performance-Report.pdf |archive-date=July 13, 2022 |access-date=July 24, 2019}}</ref><ref>[http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/diocese-of-masbate/112 Diocese of Masbate]{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://bicol.politics.com.ph/2018/03/06/dicts-tech4ed-program-launched-masbate-city-next-week/ DICT’s Tech4ED program to be launched in Masbate City next week]</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Masbate Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Masbate]] n90zpejwbc299p4a42xmhxz2i9fg8vq 0 333267 2205264 2152356 2026-04-29T18:26:24Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205264 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = Lite FM | callsign = DXVA | city = [[Lala, Lanao del Norte|Lala]] | area = Kanlurang [[Lanao del Norte]], ilang bahagi ng [[Misamis Occidental]] at [[Zamboanga del Sur]] | branding = 107.7 Lite FM | frequency = {{Frequency|107.7|MHz}} | airdate = {{Start date|2000|1|6}} | format = [[:en:Soft adult contemporary|Soft adult contemporary]], [[Talk radio|Talk]] | language = [[English language|English]], [[Cebuano language|Cebuano]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 1 kW | erp = 5 kW | class = | callsign_meaning = | former_callsigns = | former_frequencies = | owner = [[PEC Broadcasting Corporation]] | sister_stations = | webcast = <!-- [URL Listen Live] --> | website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} Ang '''DXVS''' (107.7 [[:en:FM broadcasting|FM]]), sumasahimpapawid bilang '''107.7 Lite FM''', ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[PEC Broadcasting Corporation]]. Ang estudyo at transmiter nito ay matatagpuan sa Brgy. Maranding, [[Lala, Lanao del Norte]].<ref>{{Citation |title=TABLE 20.7a |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2011PY_Communications.pdf |work=2011 Philippine Yearbook |pages=18–45 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |access-date=January 16, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |title=2019 NTC FM Stations |url=http://storage.googleapis.com/request-attachments/AV4y9qh3QvqYRdiDILKyN9nVIEnGnFovM9uuKB8iRaRW7PRrO633PGaXjSEULkqvEmjorBtVejJ00OBQf6uq5cH0nMZNFTt12UrY/FM%20STATIONS_2019.pdf |access-date=January 16, 2020 |website=[[Freedom of Information Order (Philippines)|foi.gov.ph]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=BAC Resolution No. 87 |url=http://cagayandeoro.da.gov.ph/wp-content/uploads/2013/09/radyonatinlanao-loveradio_airtimecontractforSOAonuplandrice20500.00-081413.pdf |access-date=January 16, 2020 |website=[[Cagayan de Oro|cagayandeoro.da.gov.ph]] }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Iligan Bishop Elenito Galido laid to rest |url=http://davaotoday.com/main/blog/iligan-bishop-elenito-galido-laid-to-rest/ |access-date=January 16, 2020 |website=davaotoday.com}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Ozamiz Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Lanao del Norte]] chtx5exe4g3xkc5uxz213xi1i1wy10y 0 333466 2205292 2153221 2026-04-30T00:26:55Z Jojit fb 38 ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil walang sapat na impornasyon sa matagal na panahon 2205292 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ultrasonic Broadcasting System]] aquww22ycfl7tx1toynn51am8k8zjlq 0 333537 2205265 2153222 2026-04-29T18:29:06Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205265 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = Radyo Totoo Bacolod | callsign = DYAF | logo = | city = [[Bacolod]] | area = Hilagang [[Negros]] at mga karatig na lugar | branding = DYAF Radyo Totoo | airdate = Disyembre 19, 1992 | frequency = 1143 kHz | format = [[News radio|News]], [[:en:Public affairs programming|Public Affairs]], [[Talk radio|Talk]], [[:en:Religious Radio|Religious]] | language = [[Hiligaynon language|Hiligaynon]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 5,000 [[watt]]s | erp = | callsign_meaning = | former_names = Radyo Veritas Global (Disyembre 19, 1992–Pebrero 24, 2020) | affiliations = [[Catholic Media Network]] | owner = [[:en:Roman Catholic Diocese of Bacolod|Diyosesis ng Bacolod]] | licensee = [[Kapulungan ng mga Katolikong Obispo ng Pilipinas]] | sister_stations = | webcast = | website = }} Ang '''DYAF''' (1143 [[:en:AM_broadcasting|AM]]) '''Radyo Totoo''' ay isang himpilan ng radyo na pag-aari at pinamamahalaan ng Diyosesis ng Bacolod. Ang estudyo at transmiter nito ay matatagpuan sa kahabaan ng San Juan St., cor. Antonio Y. Fortich Ave., [[Bacolod]].<ref>[https://www.gmanetwork.com/news/news/regions/134452/nbi-bacolod-chief-sues-accuser-in-harassment-case/story/ NBI Bacolod chief sues accuser in harassment case]</ref><ref>[http://www.visayandailystar.com/2019/March/25/topstory13.htm Broadcaster found dead]{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/diocese-of-bacolod/61 |title=Diocese of Bacolod |access-date=2025-03-19 |archive-date=2025-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250116161916/http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/diocese-of-bacolod/61 |url-status=dead }}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Bacolod Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Bacolod]] ov8gr5jkhymv8btmrf2xj7w3nwnjc6f 0 333753 2205250 2160102 2026-04-29T16:18:58Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205250 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = Radyo Veritas Legazpi | callsign = DWBS | logo = | city = [[Legazpi, Albay|Legazpi]] | area = [[Albay]] at mga karatig na lugar | branding = Veritas 1008 | airdate = Marso 1990 | frequency = 1008 kHz | format = [[News radio|News]], [[:en:Public affairs (broadcasting)|Public Affairs]], [[Talk radio|Talk]], [[Religious radio|Religious]] | language = [[Wikang Albay Bikol|Albayanon]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 5,000 watts | erp = | class = | former_callsigns = | former_frequencies = 1224 kHz (1990–1991) | callsign_meaning = '''B'''rothers and '''S'''isters | sister_stations = [[DWCZ|94.7 Spirit FM]] | affiliations = [[Catholic Media Network]] | owner = [[Diyosesis ng Legazpi|Diocesan Multi-Media Services, Inc.]] | website = }} Ang '''DWBS''' (1008 [[:en:AM_broadcasting|AM]]), sumasahimpapawid bilang '''Veritas 1008''', ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng Diocesan Multimedia Services, Inc. ng [[Diyosesis ng Legazpi]]. Ang estudyo at transmiter nito ay matatagpuan sa DMSI Hub, Sol's Subdivision Brgy. Bitano, [[Legazpi, Albay]].<ref>{{Cite web |url=http://rsso05.psa.gov.ph/Albay-Tourism/Radio%20Stations/List%20of%20Radio%20Stations.html |title=List of Albay stations |access-date=2025-04-09 |archive-date=2022-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220724122610/http://rsso05.psa.gov.ph/Albay-Tourism/Radio%20Stations/List%20of%20Radio%20Stations.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/diocese-of-legaspi/101 Diocese of Legazpi]{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Radyo Veritas Legazpi ranks 3rd in Kantar Survey |url=https://diarioveritas.com/2018/09/22/radyo-veritas-legazpi-ranks-3rd-in-kantar-survey/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190731015856/https://diarioveritas.com/2018/09/22/radyo-veritas-legazpi-ranks-3rd-in-kantar-survey |archive-date=July 31, 2019 |access-date=July 31, 2019}}</ref><ref>[https://www.rappler.com/nation/217267-slain-philippine-star-newsman-laid-to-rest-in-albay Slain Philippine Star newsman laid to rest in Albay]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bicolmail.net/single-post/2018/07/26/Albay-bishop-condemns-broadcaster-Llana%E2%80%99s-slay |title=Albay bishop condemns broadcaster Llana’s slay |access-date=2025-04-09 |archive-date=2019-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190731015838/https://www.bicolmail.net/single-post/2018/07/26/Albay-bishop-condemns-broadcaster-Llana%25E2%2580%2599s-slay |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=MGB R.O. No.-V Guests On-the-Air in “Marhay na Aga, Kapalibutan” |url=http://region5.mgb.gov.ph/news-releases/46-mgb-r-o-no-v-guests-on-the-air-in-marhay-na-aga-kapalibutan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210617165433/https://region5.mgb.gov.ph/news-releases/46-mgb-r-o-no-v-guests-on-the-air-in-marhay-na-aga-kapalibutan |archive-date=June 17, 2021 |access-date=July 31, 2019}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Legazpi Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Albay]] q1e6cydp9jwqzdte6itwmph7acehszn 0 333823 2205251 2157089 2026-04-29T16:19:28Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205251 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = Spirit FM Legazpi | callsign = DWCZ | logo = | city = [[Legazpi, Albay|Legazpi]] | area = [[Albay]] at mga karatig na lugar | branding = 94.7 Spirit FM | airdate = December 12, 2011 | frequency = 94.7 MHz | format = [[:en:Contemporary hit radio|CHR/Top 40]], [[Original Pilipino Music|OPM]], [[:en:Religious Radio|Religious]] | language = [[English language|English]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 10,000 watts | erp = | class = A, B, C+ | callsign_meaning = '''C'''atholic '''Z'''ita | affiliations = [[Catholic Media Network]] | owner = [[Diyosesis ng Legazpi|Diocesan Multi-Media Services, Inc.]] | sister_stations = [[DWBS|Veritas 1008]] | webcast = [http://streema.com/radios/play/116924 Listen Live] | website = }} Ang '''DWCZ''' (94.7 [[:en:FM broadcasting|FM]]), sumasahimpapawid bilang '''94.7 Spirit FM''', ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng Diocesan Multimedia Services, Inc. ng [[Diyosesis ng Legazpi]]. Ang estudyo at transmiter nito ay matatagpuan sa DMSI Hub (Old St. Jude Catholic School Compound), Sol's Subdivision, Brgy. Bitano, [[Legazpi, Albay]].<ref>{{Cite web |title=2015 ANNUAL PERFORMANCE REPORT {{!}} NTC Region 5 |url=http://ntc5.ntc.gov.ph/wp-content/uploads/2016/04/2015-Annual-Performance-Report.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221025131109/https://ntc5.ntc.gov.ph/wp-content/uploads/2016/04/2015-Annual-Performance-Report.pdf |archive-date=October 25, 2022 |access-date=December 2, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://rsso05.psa.gov.ph/Albay-Tourism/Radio%20Stations/List%20of%20Radio%20Stations.html |title=List of Albay stations |access-date=2025-04-12 |archive-date=2022-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220724122610/http://rsso05.psa.gov.ph/Albay-Tourism/Radio%20Stations/List%20of%20Radio%20Stations.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/diocese-of-legaspi/101 Diocese of Legazpi]{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://radioonlinenow.com/2012/12/02/94-7-spirit-fm-legazpi-the-top-10-urban-tracks-spirit-countdown-december-01-2012/ 94.7 Spirit FM Legazpi The Top 10 Urban Tracks Spirit Countdown December 01, 2012]</ref><ref>{{Cite web |title=Bishop Baylon appoints new DMMSI CEO |url=https://diarioveritas.com/2018/08/28/bishop-baylon-appoints-new-dmmsi-ceo/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028234351/https://diarioveritas.com/2018/08/28/bishop-baylon-appoints-new-dmmsi-ceo/ |archive-date=October 28, 2019 |access-date=October 28, 2019}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Legazpi Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Albay]] gcw3f0n7sm19pybhcycwgx06yu6uzid 0 334145 2205256 2162903 2026-04-29T17:07:31Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205256 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = Radyo Bandilyo | callsign = DXDB | logo = DXDB-Radyo-Bandilyo-594-Malaybalay.png | city = [[Malaybalay]] | area = [[Bukidnon]] at mga karatig na lugar | branding = DXDB 594 Radyo Bandilyo | airdate = Setyembre 11, 1971 (bilang DXBB)<br>Hulyo 15, 1991 (bilang DXDB) | frequency = 594&nbsp;kHz | format = [[Religious radio]] | language = [[Cebuano language|Cebuano]], [[Filipino language|Filipino]], [[English language|English]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 5,000 watts | erp = | callsign_meaning = '''D'''an-ag sa '''B'''ukidnon | former_callsigns = DXBB-AM (1971–1976) | former_frequencies = 540&nbsp;kHz (1971–1976) | class = | affiliations = [[Catholic Media Network]] | owner = [[:en:Roman Catholic Diocese of Malaybalay|Diyosesis ng Malaybalay]] | licensee = [[Kapulungan ng mga Katolikong Obispo ng Pilipinas]] | webcast = | website = }} Ang '''DXDB''' (594 [[:en:AM_broadcasting|AM]]) '''Radyo Bandilyo''' ay isang himpilan ng radyo na pag-aari at pinamamahalaan ng Diyosesis ng Malaybalay. Ang pangunahing estudyo nito ay matatagpuan sa Ground Floor, Communications Media Center Bldg., San Isidro Cathedral, Murillo St. cor. San Isidro St., Brgy. 1, [[Malaybalay]], ang alternatibong estudyo nito ay matatagpuan sa Ground Floor, San Agustin Parish Church, Sayre Highway, [[Valencia, Bukidnon|Valencia]], at ang transmiter nito ay matatagpuan sa Brgy. Kalasungay, [[Malaybalay]].<ref>{{Cite web |url=http://www.claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/diocese-of-malaybalay/107 |title=Diocese of Malaybalay |access-date=2025-05-03 |archive-date=2024-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240618095109/http://claretianpublications.com/index.php/catholic-directory/diocese/diocese-of-malaybalay/107 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ati.da.gov.ph/rtc10/news/2010/school-air-palaycheck-system-aimed-increase-rice-productivity |title=School on the Air on Palaycheck System aimed to Increase Rice Productivity |access-date=2025-05-03 |archive-date=2019-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190814121347/http://ati.da.gov.ph/rtc10/news/2010/school-air-palaycheck-system-aimed-increase-rice-productivity |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.bukidnononline.com/regular-zubiri-critic-roy-calimpong-eyes-sp-seat/ Regular Zubiri Critic Roy Alimpong Eyes SP Seat]</ref><ref>[http://archives.pia.gov.ph/?m=12&sec=reader&rp=1&fi=p040219.htm&no=6&date=02/19/2004 Bukidnon CCIOs meet in Valencia]{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=KUMOSTAHAY 2015: A media-initiated citizens-LGUs dialogue on good governance |url=https://bukidnonnews.net/bukidnon/2015/05/kumostahay-2015-a-media-initiated-citizens-lgus-dialogue-on-good-governance/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190814121340/https://bukidnonnews.net/bukidnon/2015/05/kumostahay-2015-a-media-initiated-citizens-lgus-dialogue-on-good-governance/ |archive-date=August 14, 2019 |access-date=August 14, 2019}}</ref><ref>{{cite journal |date=November 29, 2013 |title=Bukidnon KBP Recorgnized |url=https://issuu.com/mvcollege/docs/cf_20131129/28 |journal=Cyberflashes |publisher=MVC Alumni Association |pages=28 |access-date=November 10, 2020 }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Kasaysayan == === 1971-1977: DXBB === Nagsimula ang pagpatayo ng himpilang ito sa ilalim ng Bukidnon Broadcasting Corporation ng bagong likhang Prelatura ng Malaybalay. Sinimulan ang pagsubok nito sa pagsasahimpapawid sa 540 kHz noong Mayo 26, 1971. Opisyal ito inilunsad noong Setyembre 11 sa ilalim ng call letters na '''DXBB'''.<ref name="USDSy79">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=1QOJ6lmxfHkC&dq=dxbb+malaybalay&pg=PA121 |title=The Philippines, a Country Profile |date=August 1979 |publisher=[[United States Department of State]] |isbn= |location=[[Washington, D.C.]] |page=121 |access-date=December 18, 2023 |via=[[Google Books]]}}</ref> Sa ilalim ng pamumuno nina CMC director Fr. Joseph Stoffel at prelate [[Obispo (Simbahang Katolika)|Bishop]] Francisco Claver, binansagan itong ''Bandilyo sa Bukidnon''. Hindi nagtagal at naging pinakapinakikinggan itong himpilan sa lalawigan. Bukod sa [[Simbahang Katolikong Romano|Katolisismo]] sa lalawigan, umere ito ng mga programang pang-edukasyon mula sa ''Federation of Free Farmers'', isang organisasyong magsasaka. Nagdulot ito ng pagkayamot ng lokal na pamahalaan, bukod pa sa lokal na awtoridad ng militar.<ref name="ssrn"/> Noong Setyembre 21, 1972, nawala ito sa ere nung naideklara ni Pangulong [[Ferdinand Marcos]] [[Batas militar|ang Batas Militar]]. Noong Pebrero 9, 1973, bumalik ito sa ere; ang Catholic Welfare Organization (na ngayo'y [[Kapulungan ng mga Katolikong Obispo ng Pilipinas]]) ang nagsisilbing tagahawak ng lisensya.<ref name="cmfr2011">{{Cite web |last=Isabel Templo |date=February 25, 2011 |title=The truth shall set us free: The role of Church-owned radio stations in the Philippines |url=https://cmfr-phil.org/media-ethics-responsibility/ethics/the-truth-shall-set-us-free-the-role-of-church-owned-radio-stations-in-the-philippines/ |access-date=December 19, 2023 |website=cmfr-phil.org |publisher=[[Center for Media Freedom and Responsibility]]}}</ref><ref name="hrvvmc21-p1">{{Cite web |date=October 13, 2021 |title=The Marcos Regime and the Making of a Subservient Philippine Press: Part I |url=https://hrvvmemcom.gov.ph/the-marcos-regime-and-the-making-of-a-subservient-philippine-press-part-i-2/ |access-date=December 19, 2023 |website=Human Rights Violations Victims' Memorial Commission |publisher=[[Government of the Philippines]] }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Noong Nobyembre 18, 1976, sinalakay at ipinasara ng militar ang DXBB, pati ang DXCD ng Prelatura ng Tagum,<ref>{{Cite book |last=Bishop [[Francisco F. Claver]], [[Society of Jesus|S.J.]] |url=https://books.google.com/books?id=GgPtDwAAQBAJ&dq=dxbb+malaybalay&pg=PA73 |title=The Stones Will Cry Out |date=March 3, 2020 |publisher=[[Wipf and Stock]] |isbn=9781725271814 |location=[[Eugene, Oregon]] |pages=73–75 |access-date=December 18, 2023 |via=[[Google Books]]}}</ref> dahil sa mga alegasyon na ginamit ito ng [[Partido Komunista ng Pilipinas]] para sa layunin ng pagsasanay sa ideolohiya<ref>{{Cite book |last=Robert Youngblood |url=https://books.google.com/books?id=RumYDwAAQBAJ&dq=dxbb+malaybalay&pg=PA115 |title=Marcos Against the Church |date=1990 |publisher=[[Cornell University Press]] |isbn=0-8014-2305-8 |location=[[Ithaca, New York]] |pages=93–100, 115 |access-date=December 18, 2023 |via=[[Google Books]]}}</ref> at para magdala ng mensahe sa mga rebeldeng [[Bagong Hukbong Bayan|New People's Army]].<ref name="hrvvmc21-p1"/><ref>{{Cite book |last=[[Talitha Espiritu]] |url=https://books.google.com/books?id=_SxzDgAAQBAJ&dq=dxbb+malaybalay&pg=PT162 |title=Passionate Revolutions |date=2017 |publisher=[[Ohio University Press]] |isbn=9780896804982 |location=[[Athens, Ohio]] |page= |access-date=December 18, 2023 |via=[[Google Books]]}}</ref> Kalaunan, inamin ng militar na walang basehan ang ginawa nila laban sa mga himpilang ito.<ref name="ssrn"/><ref name="cmfr2011"/> === 1991-kasalukuyan: DXDB === Noong Marso 22, 1991, bumalik ang himpilang ito sa 594 kHz. Opisyal ito inilunsad noong Huly 15 sa ilalim ng call letters na '''DXDB''' na binansagang ''Dan-ag sa Bukidnon''.<ref name="NSOy96">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=JzxK2i91oFYC&q=dxdb+malaybalay |title=Provincial Profile: Bukidnon |date=1996 |publisher=[[National Statistics Office (Philippines)|National Statistics Office]] |isbn=978-971-562-497-8 |location=[[Philippines]] |page= |access-date=December 18, 2023 |via=[[Google Books]]}}</ref><ref name="ssrn">{{Cite book |last=Angela Mae Inson |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3497237 |title=Radio Broadcasting in Malaybalay City, Bukidnon: Its History and Influence (1970–2018) |last2=Meshelle Rivera |date=August 28, 2019 |publisher=Asia Pacific Society for Public Affairs |isbn= |location= |pages=299–314 |ssrn=3497237 |access-date=December 17, 2023 |via=[[Social Science Research Network]]}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=JlZylP2w6acC&dq=from+dxbb+to+dxdb&pg=PA938 |title=1994 Philippine Yearbook |date=1995 |publisher=[[National Statistics Office (Philippines)|National Statistics Office]] |isbn= |location=[[Manila]] |pages=938 |access-date=December 19, 2023 |via=[[Google Books]]}}</ref> Noong Enero 10, 2003, opisyal na nakarehistro ang DXDB sa [[Komisyon sa mga Panagot at Palitan|Securities and Exchange Commission]] sa ilalim ng pangalang ''Catholic Radio Station DXDB-AM ng Malaybalay, Inc.''<ref name="ssrn"/> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Bukidnon Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Bukidnon]] antrfzw069r1kq4gdk3mxoxufedlhfx 0 334146 2205258 2162906 2026-04-29T17:22:01Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205258 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = RMN Malaybalay | callsign = DXMB | logo = | city = [[Malaybalay]] | area = [[Bukidnon]] at mga karatig na lugar | branding = DXMB RMN Malaybalay | airdate = | frequency = 648 kHz | format = [[News radio|News]], [[:en:Public affairs programming|Public Affairs]], [[Talk radio|Talk]], [[Drama]] | language = [[Cebuano language|Cebuano]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 10,000 watts | erp = | class = CDE | callsign_meaning = '''M'''alaybalay '''B'''ukidnon | former_frequencies = 610 kHz (hanggang 1978) | network = Radyo Mo Nationwide | owner = [[Radio Mindanao Network]] | website = [https://rmn.ph/DXMB648Malaybalay/ RMN Malaybalay] }} Ang '''DXMB''' (648 [[:en:AM_broadcasting|AM]]) '''RMN Malaybalay''' ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[Radio Mindanao Network]]. Ang estudyo at transmiter nito ay matatagpuan sa Purok 2, Brgy. San Jose, [[Malaybalay]].<ref>{{Cite web |url=http://www.bukidnon.gov.ph/home/index.php/2012-11-19-07-06-03/business-and-economy/infrastructure-and-utilities |title=Infrastructure and Utilities {{!}} Provincial Government of Bukidnon |access-date=2025-05-03 |archive-date=2019-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190313060333/http://www.bukidnon.gov.ph/home/index.php/2012-11-19-07-06-03/business-and-economy/infrastructure-and-utilities |url-status=dead }}</ref><ref name="ssrn">{{Cite book |last=Angela Mae Inson |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3497237 |title=Radio Broadcasting in Malaybalay City, Bukidnon: Its History and Influence (1970–2018) |last2=Meshelle Rivera |date=August 28, 2019 |publisher=Asia Pacific Society for Public Affairs |isbn= |location= |pages=299–314 |ssrn=3497237 |access-date=December 17, 2023 |via=[[Social Science Research Network]]}}</ref><ref>{{cite journal |date=November 29, 2013 |title=Bukidnon KBP Recorgnized |url=https://issuu.com/mvcollege/docs/cf_20131129/28 |journal=Cyberflashes |publisher=MVC Alumni Association |pages=28–29 |accessdate=November 10, 2020 }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://cagayandeoro.da.gov.ph/wp-content/uploads/2016/08/dxdb-radioairtime72000.00-081920162.pdf BAC Resolution No. 0205]{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://dwrscommandoradio.com/medical-mission-sa-rmn-dxmb-malaybalay-ipahigayon-karong-adlawa-sa-barangay-linabo Medical mission sa RMN DXMB Malaybalay, ipahigayon karong adlawa sa Barangay Linabo]{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://nnc.gov.ph/index.php/39-featured-articles/3147-nnc-s-radyo-mo-sa-nutrisyon-bags-its-7th-gandingan-award.html NNC’S RADYO MO SA NUTRISYON BAGS ITS 7TH GANDINGAN AWARD]{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://mindanaoexaminer.com/rmn-now-airs-top-rated-drama-programs-simultaneously-in-visayas-mindanao/ RMN now airs top-rated drama programs simultaneously in Visayas, Mindanao]{{Dead link|date=April 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> == Kasaysayan == Noong unang bahagi ng dekada 70, ang DXMB ay marahil ang pangalawang himpilan ng radyo sa lalawigan ng [[Bukidnon]].<ref name="ssrn"/><ref name="pcar">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=UBlIAAAAYAAJ&q=ruta+dxmb |title=Proceedings—PCAR-Media Information Workshop, issues 1–4 |date=n.d. |publisher=Philippine Council for Agricultural Research |isbn= |location=[[Philippines]] |page= |access-date=December 26, 2023 |via=[[Google Books]]}}</ref> Noong panahong yan, nasa ilalim ito ng pagmamay-ari ng pamilya Lopez sa pamamagitan ng Ruta Broadcasting at sumahimpapawid ito sa 610 kHz.<ref name="ssrn" /><ref name="USDSy79">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=1QOJ6lmxfHkC |title=The Philippines, a Country Profile |date=August 1979 |publisher=[[United States Department of State]] |isbn= |location=[[Washington, D.C.]] |page=115–116, 119, 121 |access-date=December 18, 2023 |via=[[Google Books]]}}</ref><ref>{{cite book |author=Purisima Katigbak–Tan |url=https://books.google.com/books?id=VbcvAAAAYAAJ&q=ruta+broadcasting+dxmb+bukidnon |title=Philippine Radio and Television Factbook |date=1971 |publisher=Institute of Mass Communication, [[University of the Philippines]] |isbn= |location=[[Manila]] |page= |access-date=December 26, 2023 |via=[[Google Books]]}}</ref> Noong 1976, ang DXMB ay ang tanging himpilang sumasahimpapawid sa bayan ng Malaybalay<ref name="USDSy79"/><ref name="y79ph">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Mv4qAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook 1979 |date=1979 |publisher=[[National Economic and Development Authority]]; [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |isbn= |location=[[Manila]] |pages=813–815 |access-date=December 19, 2023 |via=[[Google Books]]}}</ref> mula nang isinara ng militar ang DXBB na pinatatakbo ng Prelatura ng Malaybalay. (Bumalik ito sa ere noong 1991 bilang DXDB-AM).<ref name="ssrn"/> Noong Nobyembre 1978, lumipat ang talapihitang ito sa kasalukuyang 648 kHz.<ref name="y79ph" /> Noong 1980, binili ng [[Radio Mindanao Network]] ang DXMB.<ref name="ssrn"/> Bagama't nanatili ang Ruta bilang sales representative nito hanggang 1990.<ref name="wrth19992">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wTYqAQAAIAAJ |title=The World Radio and TV Handbook, volume 53 |date=1999 |publisher=Cardfont Publishers under license from Billboard Publications |isbn=978-0-8230-5931-7 |location= |page= |access-date=December 26, 2023 |via=[[Google Books]]}}</ref><ref name="wrth1999">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=wTYqAQAAIAAJ |title=The World Radio and TV Handbook, volume 53 |date=1999 |publisher=Cardfont Publishers under license from Billboard Publications |isbn=978-0-8230-5931-7 |location= |page= |access-date=December 26, 2023 |via=[[Google Books]]}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cnCod-rvbYwC |title=The World Radio and TV Handbook 1999, volume 53 |date=1998 |publisher=[[Watson-Guptill Publications]] |isbn=978-0-8230-5931-7 |location= |page= |access-date=December 25, 2023 |via=[[Google Books]]}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Bukidnon Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Bukidnon]] kcaojdpz165dh38i72xgwgw0yz2vamq 0 336105 2205435 2198452 2026-04-30T10:23:51Z Ivan P. Clarin 84769 2205435 wikitext text/x-wiki {{Infobox television season|num_seasons=4|first_aired={{start date|2025|10|25}}|last_aired=|preceded_by=''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition|Collab]]''|presenter={{Plainlist| * [[Bianca Gonzalez]] * [[Robi Domingo]] * [[Kim Chiu]] * [[Melai Cantiveros]] * [[Enchong Dee]] * [[Alexa Ilacad]] * [[Gabbi Garcia]] * Mavy Legaspi }}|followed_by=|num_episodes=}} Ang '''ikaapat kabanata''' ng ''[[Pinoy Big Brother]]:'' ''Celebrity Edition'', na may pangalang '''''Celebrity Collab Edition''''', ay ipapalabas sa [[GMA Network|GMA]] mula 25 Oktubre 2025. Ito rin ang ikalabing-siyam na kabanata ng Pinoy Big Brother sa pangkalahatan.<ref name="Inquirer 1">{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=30 Setyembre 2025 |title=Teen stars to take over in ‘Pinoy Big Brother’ Celebrity Collab edition 2.0 |url=https://entertainment.inquirer.net/631401/teen-stars-to-take-over-in-pinoy-big-brother-celebrity-collab-edition-2-0 |access-date=17 Oktubre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=13 Oktubre 2025 |title=‘Pinoy Big Brother: Celebrity Collab 2.0’ to air on Oct. 25 |url=https://entertainment.inquirer.net/633190/pinoy-big-brother-celebrity-collab-2-0-to-air-on-oct-25 |access-date=17 Oktubre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> Papangunahan nina [[Bianca Gonzalez]], [[Luis Manzano]], [[Robi Domingo]], [[Kim Chiu]], [[Melai Cantiveros]], [[Enchong Dee]], [[Alexa Ilacad]], [[Gabbi Garcia]], at Mavy Legaspi ang palabas.<ref>{{Cite news |date=6 Oktubre 2025 |title=Gabbi Garcia, Mavy Legaspi happy to be back as hosts of ‘Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0’ |language=en |website=[[GMA News]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/961484/gabbi-garcia-mavy-legaspi-happy-to-be-back-as-hosts-of-pinoy-big-brother-celebrity-collab-edition-2-0/story/ |access-date=17 Oktubre 2025}}</ref> == Pagbuo == Sa kasagsagan ng ''Big Night'' ng ''Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition'', opisyal na inihayag na magpapatuloy ang kolaborasyon ng [[GMA Network]] at [[ABS-CBN]] sa ''duo format'' ng palabas para sa ikalawang kabanata.<ref>{{Cite news |date=5 Hulyo 2025 |title='Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition' is getting a second season! |language=en |website=[[GMA Integrated News]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/951652/pinoy-big-brother-celebrity-collab-edition-is-getting-a-second-season/story/ |access-date=25 Oktubre 2025}}</ref> Kasunod ng pangwakas, nagsimulang lumabas ang mga tagapagpukaw para sa kasunod na kabanata sa opisyal na ''Facebook page'' ng palabas noong huling bahagi ng Setyembre 2025, na nagtatampok ng teksto na "2.0". Ang bagong kabanata ay opisyal na inihayag noong 29 Setyembre 2025 sa pamamagitan ng ''[[24 Oras]]'', na nagkukumpirma sa pagpapatuloy ng kolaborasyon ng GMA Network at ABS-CBN. Itinatampok ng kabanatang ito ang isang bagong grupo ng mga kabataang artista mula sa [[Star Magic]] at [[Sparkle]].<ref>{{Cite web |date=29 Setyembre 2025 |title='Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0' to feature Gen Z rising stars |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/960674/pinoy-big-brother-celebrity-collab-edition-2-0-to-feature-gen-z-rising-stars/story/ |access-date=25 Oktubre 2025 |website=[[GMA Integrated News]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Llemit |first=Kathleen A. |title=PBB Teens 2.0: Gen Zs for ‘Pinoy Big Brother Celebrity Collab Edition’ 2nd edition |url=https://www.philstar.com/entertainment/2025/10/01/2476518/pbb-teens-20-gen-zs-pinoy-big-brother-celebrity-collab-edition2nd-edition |access-date=25 Oktubre 2025 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> === Mga mangunguna === Muling ginampanan nina [[Bianca Gonzalez]], [[Robi Domingo]], [[Kim Chiu]], [[Melai Cantiveros]], [[Enchong Dee]], [[Alexa Ilacad]], [[Gabbi Garcia]], at Mavy Legaspi ang kanilang papel bilang mga mangunguna sa kabanatang ito.<ref>{{Cite web |date=4 Oktubre 2025 |title=Gabbi Garcia, Mavy Legaspi to return as hosts for 'Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0' |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/961292/gabbi-garcia-mavy-legaspi-to-return-as-hosts-for-pinoy-big-brother-celebrity-collab-edition-2-0/story/ |access-date=14 Marso 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en}}</ref> Noong 20 Oktubre, isang tagpagpukaw ang inilabas na nagsasaad na mayroong isang ''exclusive comeback'' mula sa isa sa ''Pamilya ni Kuya''. Sa kasagsagan ng ''premiere night'', ipinahayag na si [[Luis Manzano]] ang magbabalik na mangunguna para sa kabanata. Ito ang pagbabalik ni Manzano bilang mangunguna ng palabas mula noong ''Teen Edition Plus'' noong 2008.<ref>{{Cite web |date=25 Oktubre 2025 |title=Luis Manzano returns to join host lineup of ‘Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0’ |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/963722/luis-manzano-returns-to-join-host-lineup-of-pinoy-big-brother-celebrity-collab-edition-2-0/story/ |access-date=25 Oktubre 2025 |website=GMA News Online |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Jaehwa |date=25 Oktubre 2025 |title='PBB Celebrity Collab 2.0': Luis Manzano back as host, new housemates introduced |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2025/10/25/luis-manzano-returns-as-pbb-host-for-celebrity-collab-2-0-1848 |access-date=25 Oktubre 2025 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> === Pagpapalabas === Mapapanood ang serye sa libreng telebisyon sa pamamagitan ng GMA Network sa hanay na Prime nito sa ganap na 9:40 n.g., 6:15 n.g. tuwing Sabado, at 10:05 n.g. tuwing Linggo, habang mapapanood din para sa mga manonood ''online'' at internasyonal na manonood ang palabas sa pamamagitan ng iba't-ibang mga ''digital platform'' ng ABS-CBN at GMA. Ipapalabas din ito nang ''live'' at ''on-demand'' sa pamamagitan ng Kapamilya Online Live (sa YouTube at Facebook), iWant, at The Filipino Channel (TFC) para sa mga manonood ng ABS-CBN. Kasabay nito, mapapanood din ito sa pamamagitan ng Kapuso Stream (sa YouTube at Facebook ) at GMA Pinoy TV para sa mga manonood ng GMA sa loob at labas ng bansa.<ref>{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=13 Oktubre 2025 |title=‘Pinoy Big Brother: Celebrity Collab 2.0’ to air on Oct. 25 |url=https://entertainment.inquirer.net/633190/pinoy-big-brother-celebrity-collab-2-0-to-air-on-oct-25 |access-date=24 Oktubre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Valdez |first=Jasper |date=22 Oktubre 2025 |title=‘Pinoy Big Brother’ house reopensfor Celebrity Collab Edition 2.0 |url=https://manilastandard.net/showbiz/314658532/pinoy-big-brother-house-reopensfor-celebrity-collab-edition-2-0.html |access-date=25 Oktubre 2025 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref> Bukod sa telebisyon at sabay-sabay na ''streaming'' ng mga yugto ng palabas, mayroon ding ''PBB All-Access Livestream'' na mapapanood sa pamamagitan ng iWant at Kapuso Stream, na nag-aalok sa mga manonood ng ''live coverage'' at eksklusibong ''online content''. === Mga ''theme song'' === Ginamit ng kabanatang ito ang isang bagong bersyon ng "Kabataang Pinoy," ang ''theme song'' ng palabas na ginagamit para sa mga ''teen edition'', bilang pangunahing tema nito. Inawit ito ng mga P-pop boy group na [[BGYO]] at Cloud7'''.'''<ref>{{Cite web |date=25 Oktubre 2025 |title=Day 1: BGYO, CLOUD 7 open the season with “Kabataang Pinoy” {{!}} PBB Collab 2.0 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/10/25/day-1-bgyo-cloud-7-open-the-season-with-kabataang-pinoy-pbb-collab-2-0-2005 |access-date=14 Marso 2026 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> == Pormat == Ang kabanata ay ang ikalawang takbo ng Celebrity Collab Edition, kung saan makikipagkumpitensya ang mga artista ng [[Sparkle]] kasama ang mga artista ng [[Star Magic]] sa isang kabanata.<ref>{{Cite web |last=Manalo |first=Ro |date=26 Oktubre 2025 |title=PBB Celebrity Collab Edition 2.0: Meet the 20 housemates |url=https://www.pep.ph/peptionary/189332/pbb-celebrity-collab-edition-2-0-housemates-a987-20251026-lfrm3 |access-date=14 Marso 2026 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> === Pormat na ''Collab'' 2.0 === Noong Araw 8 (2 Nobyembre), inihayag ni ''Big Brother'' ang "2.0" na pormat. Bago ang yugto ng mga ''duo'', naglaban-laban ang mga ''housemate'' bilang bahagi ng iba't ibang grupo na may pantay na miyembro ng mga housemate na Kapuso at Kapamilya.<ref name=":1">{{Cite web |date=3 Nobyembre 2025 |title=‘PBB: Celebrity Collab Edition 2.0’ housemates to form groups of four; team leaders announced |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/964663/pbb-celebrity-collab-edition-2-0-housemates-to-form-groups-of-four-team-leaders-announced/story/ |access-date=14 Marso 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en}}</ref> Bago ang mga nominasyon, makikipaglaban ang mga grupo sa isa't isa para sa kaligtasan sa mga hamong ''Ligtask''.<ref name=":1" /> Pagkatapos, magaganap ang mga nominasyon, kung saan ang bawat grupo ay magmumungkahi ng isa pang grupo para sa pagpapaalis.<ref name=":1" /> == Mga ''housemate'' == Bago magsimula ang palabas, dalawang mga ''housemate'' ang ipinakilala araw-araw mula 21 Oktubre hanggang 24 Oktubre 2025, sa pamamagitan ng ''24 Oras''. Ang bawat isiniwalat na ''housemate'' ay itinampok din sa isang eksklusibong na panayam.<ref name="Joaquin and Sofia">Mga pagsipi para kina Joaquin at Sofia: * {{Cite web |last=Yap |first=Jade Veronique |date=21 Oktubre 2025 |title=Sofia Pablo, Joaquin Arce revealed as first Kapuso, Kapamilya housemates |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/963166/pinoy-big-brother-sofia-pablo-joaquin-arce/story/ |access-date=25 Oktubre 2025 |website=[[GMA Integrated News]] |language=en}} * {{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=22 Oktubre 2025 |title=Joaquin Arce, Sofia Pablo announced as first ‘PBB Collab 2.0’ housemates |url=https://entertainment.inquirer.net/634681/joaquin-arce-sofia-pablo-announced-as-first-pbb-collab-2-0-housemates |access-date=25 Oktubre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> Noong Araw 1 (25 Oktubre), dalawampung ''housemate'' ang pumasok sa loob ng bahay.<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date=25 Oktubre 2025 |title=Meet the 20 housemates of 'Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0' |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/963726/meet-the-20-housemates-of-pinoy-big-brother-celebrity-collab-edition-2-0/story/ |access-date=25 Oktubre 2025 |website=[[GMA News Online]] |publisher=GMA Integrated News |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="margin:1em auto; font-size:100%; line-height:18px; text-align:center" |+Listahan ng mga ''housemate'' sa ''Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition'' ''2.0'' !Kalahok !Edad !Bayan !Ahensiya !Trabaho !Araw ng pagpasok !Araw ng paglabas !Estado !Sang. |- !{{sortname|Lella|Ford|nolink=1}} |18 | align="left" |[[Tacloban]] | style="background:#BD0E1A" |''{{fontcolor|white|Star Magic}}'' | align="left" |Aktres |Araw 1 |Araw 127 |'''Big Winner''' |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|Caprice|Cayetano|nolink=1}} |16 | align="left" |[[Lungsod Quezon]] | style="background:#004680" |''{{fontcolor|white|Sparkle}}'' | align="left" |Aktres |Araw 1 |Araw 127 |'''Big Winner''' |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|Krystal|Mejes|nolink=1}} |17 | align="left" |[[Samar (lalawigan)|Samar]] | style="background:#BD0E1A" |''{{fontcolor|white|Star Magic}}'' | align="left" |Aktres |Araw 1 |Araw 127 |2nd Big Placer |<ref name="Heath and Krystal" /> |- !{{sortname|Heath|Jornales|nolink=1}} |16 | align="left" |[[Taguig]] | style="background:#004680" |''{{fontcolor|white|Sparkle}}'' | align="left" |Aktor at ''martial artist'' |Araw 1 |Araw 127 |2nd Big Placer |<ref name="Heath and Krystal">Mga pagsipi para kina Heath at Krystal: * {{Cite web |last=Yap |first=Jade Veronique |date=23 Oktubre 2025 |title=Heath Jornales, Krystal Mejes join 'Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0' |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/963475/heath-jornales-krystal-mejes-join-pinoy-big-brother-celebrity-collab-edition-2-0/story/ |access-date=25 Oktubre 2025 |website=[[GMA Integrated News]] |language=en}} * {{Cite news |last=Baylon |first=Khryzztine Joy |date=23 Oktubre 2025 |title=Krystal Mejes, Heath Jornales join PBB Celebrity Collab 2.0 |language=en |work=Philippine Entertainment Portal |url=https://www.pep.ph/news/local/189294/krystal-mejes-heath-jornales-pbb-celebrity-collab-2-0-a5132-20251023 |access-date=25 Oktubre 2025}}</ref> |- !{{sortname|Joaquin|Arce|nolink=1}} |18 | align="left" |[[Muntinlupa]] | style="background:#BD0E1A" |''{{fontcolor|white|Star Magic}}'' | align="left" |Aktor |Araw 1 |Araw 127 |3rd Big Placer |<ref>{{Cite web |last=Divina |first=Thea |date=22 Oktubre 2025 |title=New Faces, New Twists: PBB Collab 2.0 reveals first two housemates |url=https://dzrh.com.ph/post/new-faces-new-twists-pbb-collab-20-reveals-first-two-housemates |access-date=25 Oktubre 2025 |website=DZRH News |language=en}}</ref> |- !{{sortname|Ashley|Sarmiento}} |18 | align="left" |[[Las Piñas]] | style="background:#004680" |''{{fontcolor|white|Sparkle}}'' | align="left" |Aktres at ''content creator'' |Araw 1 |Araw 127 |3rd Big Placer |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|Miguel|Vergara|nolink=1}} |18 | align="left" |[[Rizal]] | style="background:#BD0E1A" |''{{fontcolor|white|Star Magic}}'' | align="left" |Aktor |Araw 1 |Araw 127 |4th Big Placer |<ref name="Miguel and Princess">Mga pagsipi para kina Miguel at Princess: *{{Cite web |date=22 Oktubre 2025 |title=Miguel Vergara, Princess Aliyah introduced as 'PBB Celebrity Collab 2.0' housemates |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2025/10/22/miguel-vergara-princess-aliyah-introduced-as-pbb-celebrity-collab-2-0-housemates-2024 |access-date=25 Oktubre 2025 |website=[[ABS-CBN]] |language=en}} *{{Cite web |last=Siazon |first=Rachelle |date=23 Oktubre 2025 |title=Princess Aliyah, Miguel Vergara join PBB Celebrity Collab 2.0 |url=https://www.pep.ph/news/local/189276/princess-aliyah-miguel-vergara-join-pbb-celebrity-collab-2-0-a716-20251022 |access-date=25 Oktubre 2025 |website=Philippine Entertainment Portal |language=en}}</ref> |- !{{sortname|Princess|Aliyah|nolink=1}} |17 | align="left" |[[Bulacan]] | style="background:#004680" |''{{fontcolor|white|Sparkle}}'' | align="left" |Aktres at mang-aawit |Araw 1 |Araw 127 |4th Big Placer |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|Carmelle|Collado|nolink=1}} |18 | align="left" |[[Camarines Sur]] | style="background:#BD0E1A" |''{{fontcolor|white|Star Magic}}'' | align="left" |Mang-aawit |Araw 1 |Araw 120 |Napaalis |<ref name="Carmelle and Marco">{{Cite web |last=Basina |first=Carby Rose |date=24 Oktubre 2025 |title=Marco Masa, Carmelle Collado join 'Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0' |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/963610/marco-masa-carmelle-collado-join-pinoy-big-brother-celebrity-collab-edition-2-0/story/ |access-date=25 Oktubre 2025 |website=[[GMA Integrated News]] |language=en}}</ref> |- ! rowspan="2" |{{sortname|Marco|Masa}} | rowspan="2" |18 | rowspan="2" align="left" |[[Rizal]] | rowspan="2" style="background:#004680" |''{{fontcolor|white|Sparkle}}'' | rowspan="2" align="left" |Aktor |Araw 1 |Araw 36 | rowspan="2" |Napaalis |<ref name="Carmelle and Marco" /> |- |Araw 79 |Araw 120 | |- ! rowspan="2" |{{sortname|Eliza|Borromeo|nolink=1}} | rowspan="2" |18 | rowspan="2" align="left" |[[Kabite]] | rowspan="2" style="background:#BD0E1A" |''{{fontcolor|white|Star Magic}}'' | align="left" |Aktres |Araw 1 |Araw 36 | rowspan="2" |Napaalis | rowspan="2" |<ref name=":0" /> |- | |Araw 79 |Araw 99 |- !{{sortname|Sofia|Pablo}} |19 | align="left" |[[Lungsod Quezon]] | style="background:#004680" |''{{fontcolor|white|Sparkle}}'' | align="left" |Aktres |Araw 1 |Araw 99 |Napaalis |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|Fred|Moser|nolink=1}} |18 | align="left" |[[Albay]] | style="background:#BD0E1A" |''{{fontcolor|white|Star Magic}}'' | align="left" |Aktor |Araw 1 |Araw 85 |Napaalis |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|John|Clifford|nolink=1}} |19 | align="left" |[[Lungsod ng Cebu]] | style="background:#004680" |''{{fontcolor|white|Sparkle}}'' | align="left" |Aktor |Araw 1 |Araw 85 |Napaalis |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|Rave|Victoria|nolink=1}} |18 | align="left" |[[Tarlac]] | style="background:#BD0E1A" |''{{fontcolor|white|Star Magic}}'' | align="left" |Aktor |Araw 1 |Araw 71 |Napaalis |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|Anton|Vinzon|nolink=1}} |17 | align="left" |[[Baguio]] | style="background:#004680" |''{{fontcolor|white|Sparkle}}'' | align="left" |Aktor | Araw 1 | Araw 1 |Araw 71 |Napaalis |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|Iñigo|Jose|nolink=1}} |20 | align="left" |[[Parañaque]] | style="background:#BD0E1A" |''{{fontcolor|white|Star Magic}}'' | align="left" |Aktor |Araw 1 |Araw 50 |Napaalis |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|Lee|Victor|nolink=1}} |16 | align="left" |[[Kabite]] | style="background:#004680" |''{{fontcolor|white|Sparkle}}'' | align="left" |Aktor at mang-aawit |Araw 1 |Araw 50 |Napaalis |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|Reich|Alim|nolink=1}} |20 | align="left" |[[Makati]] | style="background:#BD0E1A" |''{{fontcolor|white|Star Magic}}'' | align="left" |Aktres |Araw 1 |Araw 22 |Napaalis |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|Waynona|Collings|nolink=1}} |18 | align="left" |[[Lungsod Quezon]] | style="background:#004680" |''{{fontcolor|white|Sparkle}}'' | align="left" |Aktres |Araw 1 |Araw 22 |Napaalis |<ref name=":0" /> |} == Mga yugto == === Linggo 1 === {{Episode table|background=gray|overall=3|title=''Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition''|airdate=|aux1=|aux1T=Episode Timeline|aux2=|aux2T=Oras na nakalaan|aux3=|aux3T=Sanggunian|episodes= {{Episode list | EpisodeNumber = 1 | Title = #PBBCollab2point0 | Aux1 = Araw 1 | Aux2 = Sabado; 6:15 n.g. <small>(PHT)</small> | Aux3 = <ref>{{Cite web |date=25 Oktubre 2025 |title=Day 1: Luis Manzano, nagbabalik sa pamilya ni Kuya! {{!}} PBB Collab 2.0 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/10/25/day-1-luis-manzano-nagbabalik-sa-pamilya-ni-kuya-pbb-collab-2-0-2007 |access-date=25 Oktubre 2025 |website=[[ABS-CBN]] |publisher=ABS-CBN Studios |language=en}}</ref> | OriginalAirDate = 25 Oktubre 2025 | ShortSummary = Sa pagsisimula ng yugto, inihayag na si [[Luis Manzano]] ang magbabalik bilang isang mangunguna para sa kabanatang ito.<ref>{{Cite web |last=Siazon |first=Rachelle |date=25 Oktubre 2025 |title=Luis Manzano back as host; 20 PBB teen housemates revealed |url=https://www.pep.ph/news/local/189328/luis-manzano-20-housemates-new-pbb-a716-20251025 |access-date=25 Oktubre 2025 |website=Philippine Entertainment Portal |language=en}}</ref> Kasunod nito, pumasok na sa loob ng bahay ang dalawampung ''housemate'' sa grupo ng apat; dalawa mula sa Sparkle, at dalawa mula sa Star Magic, at pinagtipon-tipon ang lahat sa sala.<ref>{{Cite web |date=25 Oktubre 2025 |title=Day 1: Unang batch ng housemates, pumasok na sa bahay ni Kuya! {{!}} PBB Collab 2.0 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/10/25/day-1-unang-batch-ng-housemates-pumasok-na-sa-bahay-ni-kuya-pbb-collab-2-0-2009 |access-date=25 Oktubre 2025 |website=[[ABS-CBN]] |publisher=ABS-CBN Studios |language=en}}</ref> Si Carmelle, na may bitbit na liham ng gawain na ibinigay ni Kuya, ay inutusang basahin ang kaniyang hawak na sulat tungkol sa gawain. * '''Ibinigay na gawain:''' Kinakailangan ng mga ''housemate'' na bumuo ng isang kadena ng taong tuloy-tuloy na umaabot mula sa sala hanggang sa isang plataporma na matatagpuan sa palanguyan, kung saan kailangang mailagay ang ''birthday cake''. Ang mga patakaran ay nagpapahintulot sa kanila na gamitin ang kanilang mga damit at katawan upang mapanatili ang koneksyon, ngunit ang kadena ay kailangang manatiling hindi putol sa lahat ng oras; kailangang ulitin ng grupo ang buong proseso sa sandaling magkaroon ng isang pagputol. May partikular na papel si Fred na siya lang ang pinahihintulutang ilagay ang ''cake'' sa plataporma sa dulo ng palanguyan. Isang ''welcome'' at ''birthday dinner'' ang magiging gantimpala para sa mga ''housemate'' sa oras na mapagtagumpayan nila ang hamong ito. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 2 | Title = #PbbCollab20FirstNight | Aux1 = Araw 1 | Aux2 = Linggo; 10:05 n.g. <small>(PHT)</small> | Aux3 = | OriginalAirDate = 26 Oktubre 2025 | ShortSummary = Nagsimula ang yugto sa isan paglalagom ng pagdating mga ''housemate'', na ipinakita ang kanilang pagpasok sa Bahay sa mga pangkat ng apat sa kanilang unang gabi. Pagkatapos ay itinampok nito ang kanilang unang opisyal na gawain, kung saan napagtagumpayan ito ng mga ''housemate'' para sa isang gantimpala. Bilang bahagi ng gantimpala sa pagkapanalo sa gawain, nakatanggap si Fred ng liham para sa kaniyang kaarawan mula sa kaniyang mga magulang. Pagkatapos, sunod-sunod na tinawag ang mga ''housemate'' at tinanggap nang isa-isa ni Kuya sa ''confession room''.<ref>{{Cite web |last=Dela Cruz |first=Liezel |date=27 Oktubre 2025 |title=First night feels! “PBB Collab 2.0” housemates vibe and unlock teamwork in their special task for Fred’s birthday |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/10/27/day-2-lella-inalala-noong-unang-nakausap-si-kuya-pbb-collab-2-0-0035 |access-date=28 Oktubre 2025 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> * '''Resulta ng gawain:''' Matagumpay na nailipat ng mga ''housemate'' ang ''birthday cake'' mula sa sala patungo sa plataporma sa palanguyan sa kanilang unang pagtatangka. Bilang gantimpala, binigyan sila ni Kuya ng ''welcome dinner'' at isang pagdiriwang para kay Fred. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 3 | Title = #PBBCollab20Takutan | Aux1 = Araw 2 | Aux2 = Lunes; 9:40 n.g. <small>(PHT)</small> | Aux3 = | OriginalAirDate = 27 Oktubre 2025 | ShortSummary = Nagsimula ang yugto sa isang paglalagom ng pagtatapos ng 'Araw 1 sa loob ng Bahay. Kinabukasan, natanggap ng mga ''housemate'' ang kanilang unang ''wake-up call''. Paglaon sa umaga, nagpasiya silang magtatag ng mga grupo upang mas mapadali ang pagtatalaga ng mga tiyak na gawaing-bahay. Bukod pa rito, binigyan ang mga ''housemate'' ng isang gawaing may temang Halloween. * '''Ibinigay na gawain:''' Kinakailangang pumasok ang mga ''housemate'' sa Bahay nang naka-grupo ng dalawa, tatlo, o apat. Gagamit ng isang payaso upang gabayan sila patungo sa isang libingan. Sa loob ng libingan, kailangan nilang kunin at kolektahin ang isang balumbon (scroll) sa loob ng isang puno. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 4 | Title = #PBBCollab20MultoNgBuhay | Aux1 = Araw 2 | Aux2 = Martes; 9:40 n.g. <small>(PHT)</small> | Aux3 = | OriginalAirDate = 28 Oktubre 2025 | ShortSummary = Patuloy na pumasok ang mga ''housemate'' nang naka-grupo sa loob ng Bahay at sa libingan upang kunin ang mga balumbon. Kalaunan, nagkaroon ng malaking papel ang mga balumbon para sa kanilang susunod na gawain.<ref>{{Cite web |date=28 Oktubre 2025 |title=Day 4: Housemates, nakumpleto ang scrolls sa Halloween task {{!}} PBB Collab 2.0 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/10/28/day-4-housemates-nakumpleto-ang-scrolls-sa-halloween-task-pbb-collab-2-0-2327 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251101120225/https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/10/28/day-4-housemates-nakumpleto-ang-scrolls-sa-halloween-task-pbb-collab-2-0-2327 |archive-date=1 Nobyembre 2025 |access-date=1 Nobyembre 2025 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> * '''Ibinigay na gawain:''' Kinailangang ibahagi ng mga ''housemate'' ang tungkol sa kanilang multo ng buhay na ibinunyag ng basang mga balumbon. Ang mga ito ay maaaring sinuman, anuman, anumang kaganapan, o anumang napalampas na pagkakataon na nakaapekto sa kanilang nakaraan. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 5 | Title = #PBBCollab20FaceUrMulto | Aux1 = Araw 2-3 | Aux2 = Miyerkules; 9:40 n.g. <small>(PHT)</small> | Aux3 = | OriginalAirDate = 29 Oktubre 2025 | ShortSummary = Nagsimula ang yugto sa isang maliit na patimpalak ng pagandahan na kinabibilangan nina Anton, Joaquin, Clifford, at Rave, na nilagyan ng kolorete nina Carmelle, Krystal, Ashley, at Lella, ayon sa pagkakasunod-sunod. Sa huli, sina Anton at Rave ang idineklara bilang mga nagwagi. Natapos din sa yugtong ito ang pagbabahagi tungkol sa kanilang mga multo. }} }} == Mga sanggunian == <references responsive="1"></references> {{Pinoy Big Brother}} b2xisi8k97f5rh7132z5biiw9b8729z 0 336276 2205404 2204970 2026-04-30T05:43:28Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205404 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Kukës | other_name = Kukësi | settlement_type = Lungsod at [[Mga munisipalidad ng Albania|munisipalidad]] | image_skyline = <!-- images and maps -----------> {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Qyteti Kukes ne vere.JPG|thumb|Kukës sa tag-init | image2 = Pallati i Kultures "Hasan Prishtina".jpg | image3 = Rruga e xhamise.JPG | image4 = Kulla e kosovareve dhe muzeu i qytetit.jpg | image5 = Pamje e Ures se Drinit , Kukes.JPG | footer = Mula sa itaas na retrato: Tanawin ng Kukës sa tag-init, Palasyo ng Kultura, isang kalye sa Kukës, Museo Etnograpiko, Tulay ng Drini}} | caption = | image_seal = Stema e Bashkisë Kukës.svg | image_flag = Flag of Kukës.gif | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{flagicon|Albania}} [[Albanya]] | subdivision_type1= Kondado | subdivision_name1 = [[Kondado ng Kukës|Kukës]] | leader_title = Alkalde | leader_name = Albert Halilaj | leader_party = [[Partido Sosyalista ng Albanya|PS]] | area_total_km2 = 8.2 | area_urban_km2 = 957 | population_footnotes= <ref name="census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/14334/cens-2023-kukesi.pdf |title=Population and Housing Census, Kukës 2023 |page=107 |access-date=Nobyembre 8, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] }}</ref> | population_total = 15643 (kabayanan) | population_as_of = 2023 | population_urban = 36125 (munisipalidad) | coordinates = {{coord|42|5|N|20|25|E|type:adm1st_region:AL_dim:100000|display=inline,title}} | elevation_m = 350 | postal_code = 8501, 8502, 8503 | area_codes = (0)24 | website = {{URL|https://kukesi.gov.al/}} }} Ang '''Kukës''' ({{IPA|sq|ˈkukəs}}; {{lang-sq-definite|Kukësi}}) ay isang lungsod sa [[Albanya]]. Kabisera ito ng [[Kondado ng Kukës]], isa sa labindalawang mga kondado na bumubuo sa nabanggit na bansa, at punong lungsod ng kapangalang munisipalidad na pumapalibot sa lungsod. May sukat itong {{Convert|8.2|km²|sqmi|abbr=on}} at may kabuoang populasyon na 15,643 katao noong 2023.<ref name="census2023"/><ref name="GeographyKukës">{{Cite web |last=Bashkia Kukës |title=PLANI I ZHVILLIMIT I BASHKISE KUKES |url=http://www.rasp.org.al/assets/pzhkukes.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014034014/http://www.rasp.org.al/assets/pzhkukes.pdf |archive-date=Oktubre 14, 2017 |website=rasp.org.al |location=Kukës |language=sq}}</ref> Pinalilibutan ng mga matataas na lupa at ng kabundukan ang paligid ng lungsod. Umaabot ang Kukës sa Kapatagan ng Luma sa Alpes ng Albanya, sa pagitan ng mga pampang ng [[Imbakan ng tubig ng Fierza]] at ng mga burol na bumubuo sa pinakahilagang bahagi ng [[Kabundukan ng Korab]] at pinakakanlurang bahagi ng [[Bulubundukin ng Šar]]. Nagmumula ang [[Ilog Drin]] malapit sa teritoryo ng lungsod, sa tagpuan ng mga ilog ng [[Ilog ng Itim na Drin|Itim na Drin]] at [[Ilog ng Puting Drin|Puting Drin]]. == Kasaysayan == Umaabot nang higit sa sanlibong taon ang kasaysayan ng Kukës. Tinirhan ng ilan sa mga sinaunang tribong [[Ilyrio]] (karamihan ay mga [[Dardanyo]]) ang rehiyon ng kasalukuyang lungsod, katulad sa karamihang bahagi ng Albanya. Maraming natukoy na mga puntod ng mga Ilyrio sa Këneta at nayon ng Kolsh na malapit sa lungsod. Bahagi ang Kukës ng [[Kaharian ng Dardanya]] noong sinaunang panahon. Natuklasan sa Këneta at sa nayon ng Kolsh malapit sa Kukës ang mga puntod ng mga Ilyrio.<ref>{{Cite book |last=Boardman, Edwards |first=John ,I. E. S. |url=https://books.google.com/books?id=vXljf8JqmkoC&q=kukes+illyrian+tombs&pg=PA235 |title=The Cambridge Ancient History |date=1982 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521224963 |page=235 |access-date=Enero 10, 2016}}</ref> Isa lamang itong maliit na pamayanang Romano noon at isa rin itong hintuan sa isang sangay na daan papuntang [[Via Egnatia]], isang sinaunang daan na nag-ugnay ng pantalan ng [[Durrës|Dyrrachium]] sa [[Dagat Adriatico]] sa kanluran sa lungsod ng Constantinopla sa [[Dagat Marmara]] sa silangan. Isa rin itong maliit na sentrong pampamilihan ng mga Otomano at pook ng kalakalan sa daang patungo ng katimugang Kosovo. Doon sa Qafa e Kolosjanit lumaban ang mga Albanes laban sa hukbong Serbiyo na umatras noong 1912. Dating matatagpuan ang Kukës sa tagpuan ng mga ilog ng [[Ilog ng Puting Drin|Puting Drin]] at [[Ilog ng Itim na Drin|Itim na Drin]]. Lumubog ang bayan sa [[Imbakan ng tubig ng Fierza]] noong 1976 kasunod ng pagtatayo ng isang dam. Itinayo ang bagong bayan noong dekada-1970 sa kalapit na talampas na may taas na 320 metro mula sa kapantayan ng dagat. Kilala ang bagong pamayanan bilang ''Kukësi i Ri'' ("Bagong Kukës"), at halos napaliligiran ito ng artipisyal na lawa ng Fierza hanggang sa mistulang tangway ang itsura nito mula sa himpapawid. Tatlong mga tulay ang kumokonekta ng lungsod sa nalalabing bahagi ng bansa. Nakilala ang Kukës sa mundo sa [[makabagong panahon]], nang dito kumanlong ang mga refugee na [[Kosovo Albanes]] na tumakas sa kasagsagan ng [[Digmaang Kosovo]], dahil na rin sa pagiging malapit ng lungsod sa [[Kosovo]]. Tumawid ang 450,000 mga refugee na Kosovo Albanes sa hangganan ng Albanya at Kosovo at tumira sa mga kampo sa paligid ng lungsod. Iminungkahi ang lungsod para sa [[Gantimpalang Nobel na Pangkapayapaan]] noong 2000, kaugnay sa kanilang mabuting pakikitungo at pagtanggap sa libo-libong mga refugee noong Digmaang Kosovo.<ref>{{cite web|title=Kukësi, kryeqendra shqiptare më 16 prill|url=http://gazeta-shqip.com/lajme/2014/04/16/kukesi-kryeqendra-shqiptare-16-prill-2/|website=gazeta-shqip.com|access-date=Abril 6, 2014|page=1|language=sq}}</ref> Ito ang unang pagkakataon na may iminungkahing lungsod para sa nabanggit na gantimpala.<ref>{{Cite web |last=Collett |first=Richard |date=Disyembre 8, 2023 |title=Kukës: The first city ever nominated for a Nobel Prize |url=https://www.bbc.com/travel/article/20231206-kuks-the-first-city-ever-nominated-for-a-nobel-prize |access-date=Disyembre 14, 2023 |website=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]}}</ref> == Heograpiya == {{Historical populations |1950 |1060 |1960 |3018 |1969 |7300 |1979 |9500 |1989 |16555 |2001 |17157 |2011 |16719 |2023 |15643 |align=right |cols=1 |source=<ref>{{cite web|title=Cities of Albania|url=http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm|access-date=2025-11-11|archive-date=2025-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250406215925/http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Albania: All places/communes|url=http://pop-stat.mashke.org/albania-census1989.htm|access-date=2025-11-11|archive-date=2025-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250414204125/http://pop-stat.mashke.org/albania-census1989.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="census2023" />}} Matatagpuan ang Kukës sa hilagang-silangang bahagi ng bansa, sa pagitan ng latitud na 42° at 5° N at longhitud na 20° at 25° E. Nasa Kapatagan ng Luma ang lungsod, sa katimugang baybayin ng Lawa ng Fierza.<ref name="GeographyKukës"/> Nakaharap ang silangang bahagi ng lungsod sa bundok ng Gjallica, 2468 m sa ibabaw ng kapantayan ng dagat. Balot ng niyebe ang tuktok ng bundok. May layo ang Kukës na humigit-kumulang {{Convert|3|km|mi}} sa timog-silangan ng dating lokasyon nito. Inilipat ang lungsod bilang bahagi ng pagtatayo ng Fierza Hydroelectric Power Station.<ref name="GeographyKukës" /> === Klima === {{Weather box | width = 100% <!-- 77% if there is a template or image next to it --> | collapsed = <!-- y, if you have normal updates --> | open = | metric first = y <!-- always, except UK or US cities --> | single line = y | location = Kukës, elebasyon: {{convert|44|m|abbr=on|disp=or}}, 1961-1990 karaniwan at mga sukdulan{{efn|Buwanang datos sa temperatura lamang}} <!--in the order as it appears in the table, not all of the following data may be available, especially records and days of precipitation --> |year mean C =12.3 | Jan high C =3.8 | Feb high C =7.2 | Mar high C =12.1 | Apr high C =17.4 | May high C =22.5 | Jun high C =25.9 | Jul high C =28.8 | Aug high C =28.8 | Sep high C =24.6 | Oct high C =18.1 | Nov high C =11.3 | Dec high C =5.6 | Jan low C =-2.9 | Feb low C =-1.2 | Mar low C =1.8 | Apr low C =6.2 | May low C =10.8 | Jun low C =14.0 | Jul low C =15.6 | Aug low C =15.2 | Sep low C =11.9 | Oct low C =7.0 | Nov low C =3.1 | Dec low C =-0.8 | Jan record high C =20.8 | Feb record high C =23.1 | Mar record high C =28.6 | Apr record high C =30.6 | May record high C =35.0 | Jun record high C =39.2 | Jul record high C =42.5 | Aug record high C =38.7 | Sep record high C =35.4 | Oct record high C =30.6 | Nov record high C =25.4 | Dec record high C =22.0 | Jan record low C =-22.0 | Feb record low C =-14.5 | Mar record low C =-13.0 | Apr record low C =-2.8 | May record low C =0.5 | Jun record low C =4.0 | Jul record low C =6.9 | Aug record low C =6.4 | Sep record low C =0.0 | Oct record low C =-3.0 | Nov record low C =-16.0 | Dec record low C =-16.3 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = na |year precipitation mm = 909.8 | Jan humidity = na | year humidity = 66.0 | Jan sun = na | year sun = 1973.1 | unit rain days = 1.0 mm | Jan rain days = na | year rain days = 95.0 | Jan snow days = na | year snow days = 17.0 | source = [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]]<ref name = noaa>{{Cite FTP | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/AB/13610.TXT | server = [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] | title = Kukës (13610) - WMO Weather Station | access-date = Agosto 28, 2019 }}</ref> }} == Politika == Binuo ang nakapaligid na munisipalidad ng Kukës noong 1923 sa pamamagitan ng pagsasanib ng mga dating munisipalidad na Arrën, Bicaj, Bushtricë, Grykë-Çajë, Kalis, Kolsh, Kukës, Malzi, Shishtavec, Shtiqën, Surroj, Tërthore, Topojan, Ujëmisht at Zapod, na naging mga yunit munisipal.<ref>{{Cite web |title=Law nr. 115/2014 |url=https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |access-date=Pebrero 25, 2022 |page=6373 |language=sq}}</ref> May kabuoang lawak na {{Convert|934.80|km²||abbr=on}} ang buong munisipalidad ng Kukës at may kabuoang populasyon itong 36,125 katao noong 2023.<ref name="LAU">{{Cite web |title=Correspondence table LAU – NUTS 2016, EU-28 and EFTA / available Candidate Countries |url=https://ec.europa.eu/eurostat/documents/345175/501971/EU-28-LAU-2019-NUTS-2016.xlsx |access-date=Setyembre 25, 2019 |publisher=[[Eurostat]] |format=XLS}}</ref> == Kinakapatid na mga lungsod == * {{Flagicon|Kosovo}} '''[[Prizren]]''', Kosovo * {{Flagicon|USA}} '''Lyndhurst''' (township), Estados Unidos * {{Flagicon|North Macedonia}} '''[[Tetovo]]''', Hilagang Masedonya == Talababa == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist|30em}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Kukes}} [[Kategorya:Mga lungsod sa Albania]] 09hou944km3x6s2s87vtsh6h76sqxxg 2 336972 2205419 2194018 2026-04-30T08:06:38Z GinawaSaHapon 102500 Removed redirect to [[Katinig na pailong]] 2205419 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. --> {{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katínig na pasipòl''' o '''sibilánte''' ang tawag sa isang grupo ng mga [[katinig na pasutsot]] at [[Katinig na pasara-sutsot|pasara-sutsot]] na may matinis na tunog na parang sumisipol. Sa [[wikang Tagalog]], ito ang mga tunog na {{IPA|[s ʃ]}} kagaya sa ''sinta'' o ''pasya'' gayundin sa {{IPA|[z]}} sa mga [[salitang hiram]] tulad ng ''[[zoo]]''. Natutukoy ang mga katinig na pasipol sa tinis nito kumpara sa ibang mga kauri nito, at madalas magamit sa [[paralingguwistika]] bilang pantawag ng pansin (hal. ''psst!'' kapag may tinatawag o ''shh!'' kung may pinapatahimik). Kalimitang itinuturing ang mga katinig na pasipol bilang bahagi ng mga '''matitinis na katinig''' o '''estridente''', bagamat hindi malinaw ang pagtatangi sa dalawa. Gayunpaman, karaniwang itinatangi ang mga katinig na pasipol bilang mga mas matitinis na uri ng grupo. * twg7o8nh8p0dbmhwok5ax0wn2xadnwd 2205424 2205419 2026-04-30T08:50:38Z GinawaSaHapon 102500 2205424 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. --> {{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katínig na pasipòl''' o '''sibilánte''' ang tawag sa isang grupo ng mga [[katinig na pasutsot]] at [[Katinig na pasara-sutsot|pasara-sutsot]] na may matinis na tunog na parang sumisipol. Sa [[wikang Tagalog]], ito ang mga tunog na {{IPA|[s ʃ]}} kagaya sa ''sinta'' o ''pasya'' gayundin sa {{IPA|[z]}} sa mga [[salitang hiram]] tulad ng ''[[zoo]]''. Natutukoy ang mga katinig na pasipol sa tinis nito kumpara sa ibang mga kauri nito, at madalas magamit sa [[paralingguwistika]] bilang pantawag ng pansin (hal. ''psst!'' kapag may tinatawag o ''shh!'' kung may pinapatahimik). Kalimitang itinuturing ang mga katinig na pasipol bilang bahagi ng mga '''matitinis na katinig''' o '''estridente''', bagamat hindi malinaw ang pagtatangi sa dalawa. Gayunpaman, karaniwang itinatangi ang mga katinig na pasipol bilang mga mas matitinis na uri ng grupo. == Uri == Mga [[katinig sa harapan]] ang mga katinig na pasipol; ibig sabihin, nabubuo sila sa harapang bahagi ng [[dila]]. Naitatangi sila sa isa't isa batay sa hugis ng dila, [[lugar ng artikulasyon]], at kung saang bahagi ng dila ang tumama sa itaas na bahagi ng bibig. === Hugis ng dila === === Pagtama sa dila === === Lugar ng artikulasyon === h38zkc3trqgouodglenr82t2jg5l5pz 0 337379 2205453 2200258 2026-04-30T11:19:03Z Ivan P. Clarin 84769 /* Jayson Zoleta */ 2205453 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = Pagpatay kay Jayson Zoleta | location = Barangay 4, [[Lucena]], [[Quezon]], Pilipinas | image = | caption = | coordinates = {{Coord|13.56| 121.37|display=inline, title}} | date = Marso 5, 2026 | time = 10:35:44 | fatalities = 1 | victims = {{ubl|Jayson Zoleta}} | perpetrators = {{ubl|Fattah Esmai Faisal}} | weapons = Baril | child = hindi | criminal_charge = Pagpatay | conviction_status = | conviction = Pagpatay |conviction_penalty = | motive = Crime of passion {{small|(by Fattah Faisal obsesseion)}} }} Ang '''pagpatay kay Jayson Zoleta''' noong ika Marso 5, 2026: 10:35:44 sa lungsod ng Lucena, Quezon sa isang pamilihang tiyange ng tsinelas ay kuha mula sa CCTV ang pagpatay ni Fattah Esmai Faisal "Datu Gulf" na dating nobyo nito. ==Jayson Zoleta== {{Infobox person | name = Jayson Zoleta | image = | caption = | birth_name = Jayson Zoleta | birth_date = {{birth date and age|2001|5|30}} | birth_place = [[Lucena City]], [[Quezon]], [[Philippines]] | death_date = {{Death date and age|2026|3|5|2001|5|30}} | death_place = Barangay 4, Lucena City, Quezon | other_names = Jason, Ison | nationality = [[Pilipino]] | occupation = Sales associate, Digital creator | known_for = | alma_mater = Quezon National Highschool | height = | partner = Fattah Esmai Faisal (2025–2026) | website = }} Si Zoleta ay tubong Lucena, 24 taon gulang ay nagtatrabaho sa isang mall S&M sa Lucena. Mula sa Mataas na paaralan ng Quezon.<ref>https://amp/s/bandera.inquirer.net/440772/digital-creator-sa-lucena-pinaslang-dahil-sa-selos-ex-bf-ang-suspek/amp{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang nobyo na si Fattah Esmai Faisal o Datu Gulf ay mayroon negosyo sa kanyang kapatid sa isang tiyange sa kalye ng Enriquez kung saan nangyari ang pamamaril.<ref>https://www.pep.ph/news/local/191257/jayson-zoleta-shot-dead-in-lucena-a721-20260307</ref> ==Pagpatay== Si Zoleta ay pumunta sa tiyange upang ibalik ang damit kay Fattah, dakong 10:35 ay kinitil nito gamit ang kinuhang baril sa papel na kahon.<ref>https://balita.mb.com.ph/2026/03/08/crime-of-passion-si-jayson-zoleta-binaril-ng-ex-jowa-habang-nakatalikod-siya</ref> ==Imbestigasyon== Dakong passing 11 tanghali ay tumungo ang mga pulis sa nasabing tiyange kung saan nangyari ang insidente. ==Reaksyon== Umani ng pakikiramay sa biktima mula sa iba't ibang akawnt, social media. Maging ang Mayor ng Lucena na si Mark Alcala. ==Mga pananda== {{notelist}} [[Kategorya:2026 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Namatay noong 2026]] [[Kategorya:Mga krimen sa Pilipinas]] [[Kategorya:Pang-aabuso ng karapatang pantao sa Pilipinas]] sfpsfogabodkfsi3ktmzvqxlv1m3dkb 2205454 2205453 2026-04-30T11:19:23Z Ivan P. Clarin 84769 2205454 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = Pagpatay kay Jayson Zoleta | location = Barangay 4, [[Lucena]], [[Quezon]], Pilipinas | image = | caption = | coordinates = {{Coord|13.56| 121.37|display=inline, title}} | date = Marso 5, 2026 | time = 10:35:44 | fatalities = 1 | victims = {{ubl|Jayson Zoleta}} | perpetrators = {{ubl|Fattah Esmai Faisal}} | weapons = Baril | child = hindi | criminal_charge = Pagpatay | conviction_status = | conviction = Pagpatay |conviction_penalty = | motive = Crime of passion {{small|(by Fattah Faisal obsesseion)}} }} Ang '''pagpatay kay Jayson Zoleta''' noong ika Marso 5, 2026: 10:35:44 sa lungsod ng Lucena, Quezon sa isang pamilihang tiyange ng tsinelas ay kuha mula sa CCTV ang pagpatay ni Fattah Esmai Faisal "Datu Gulf" na dating nobyo nito. ==Jayson Zoleta== {{Infobox person | name = Jayson Zoleta | image = | caption = | birth_name = Jayson Zoleta | birth_date = {{birth date and age|2001|5|30}} | birth_place = [[Lucena City]], [[Quezon]], [[Philippines]] | death_date = {{Death date and age|2026|3|5|2001|5|30}} | death_place = Barangay 4, Lucena City, Quezon | other_names = Jason, Ison | nationality = [[Pilipino]] | occupation = Sales associate, Digital creator | known_for = | alma_mater = Quezon National Highschool | height = | partner = Fattah Esmai Faisal (2024–2026) | website = }} Si Zoleta ay tubong Lucena, 24 taon gulang ay nagtatrabaho sa isang mall S&M sa Lucena. Mula sa Mataas na paaralan ng Quezon.<ref>https://amp/s/bandera.inquirer.net/440772/digital-creator-sa-lucena-pinaslang-dahil-sa-selos-ex-bf-ang-suspek/amp{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang nobyo na si Fattah Esmai Faisal o Datu Gulf ay mayroon negosyo sa kanyang kapatid sa isang tiyange sa kalye ng Enriquez kung saan nangyari ang pamamaril.<ref>https://www.pep.ph/news/local/191257/jayson-zoleta-shot-dead-in-lucena-a721-20260307</ref> ==Pagpatay== Si Zoleta ay pumunta sa tiyange upang ibalik ang damit kay Fattah, dakong 10:35 ay kinitil nito gamit ang kinuhang baril sa papel na kahon.<ref>https://balita.mb.com.ph/2026/03/08/crime-of-passion-si-jayson-zoleta-binaril-ng-ex-jowa-habang-nakatalikod-siya</ref> ==Imbestigasyon== Dakong passing 11 tanghali ay tumungo ang mga pulis sa nasabing tiyange kung saan nangyari ang insidente. ==Reaksyon== Umani ng pakikiramay sa biktima mula sa iba't ibang akawnt, social media. Maging ang Mayor ng Lucena na si Mark Alcala. ==Mga pananda== {{notelist}} [[Kategorya:2026 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Namatay noong 2026]] [[Kategorya:Mga krimen sa Pilipinas]] [[Kategorya:Pang-aabuso ng karapatang pantao sa Pilipinas]] 7t7gd4c2isduckspabkz6q4pab2vigm 0 337485 2205428 2204172 2026-04-30T10:05:19Z Jadewest.catvalentine 41897 /* Pagpapalabas */ 2205428 wikitext text/x-wiki {{Infobox song contest | name = Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision | year = 2025 | image = JJ at ESC2025 for Austria 2.jpg | size = 300px | caption = Si JJ, ang kampeon ng Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2025 | theme = ''Welcome Home''{{efn|Bagama't ang "United by Music" ang naging permanenteng islogan ng paligsahan sa kabuuan simula noong Nobyembre 2023, ginamit naman ng Swiss host broadcaster na SRG SSR ang "Welcome Home" bilang konsepto at "motto" para sa 2025.}} | semi1 = {{start date|2025|05|13|df=y}} | semi2 = {{start date|2025|05|15|df=y}} | final = {{start date|2025|05|17|df=y}} | venue = {{lang|de|[[St. Jakobshalle]]|italic=unset}}<br />[[Basel]], [[Suwisa]] | organizer = [[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) | ESC_director = Martin Green | exsupervisor = Martin Österdahl | host_broadcaster = [[Swiss Broadcasting Corporation]] (SRG SSR) | directors = {{Ubl|Robin Hofwander|Fredrik Bäcklund|Myriam von Necker}} | exproducers = {{Ubl|Reto Peritz|Moritz Stadler}} | presenters = {{Ubl|Hazel Brugger|Sandra Studer|Michelle Hunziker (final)}} | entries = 37 | finalists = 26 | debut = | return = {{Flag|Montenegro}} | non-return = {{Flag|Moldova|name=Moldabya}} | winner = {{Flag|Austria}}<br />"Wasted Love" ni [[JJ (musikero)|JJ]] | vote = Ang bawat bansa ay nagbibigay ng isang set sa semi-finals, o dalawang set sa finals na may 12, 10, 8–1 puntos sa sampung kanta.<br/>Sa lahat ng tatlong palabas, ang mga online na boto mula sa mga manonood sa mga bansang hindi kalahok ay pinagsama-sama at iginagawad bilang isang set ng mga puntos. | prev_year = {{Flagicon|Sweden}} [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2024|Malmö 2024]] | next_year = {{Flagicon|Austria}} [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2026|Viena 2026]] }} Ang '''Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2025''' ay ang ika-69 na edisyon ng [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision]]. Ito ay binubuo ng dalawang semi-final na ginanap noong Mayo 13 at 15, at ng grand final na ginanap noong Mayo 17, 2025. Ginanap ito sa [[St. Jakobshalle]] sa [[Basel]], [[Suwisa]] at hinost nina Hazel Brugger at Sandra Studer, nang kasama si Michelle Hunziker sa final. Inorganisa ito ng [[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) at ng punong brodkaster, ang [[Swiss Broadcasting Corporation]] (SRG SSR), na siyang nag-stage ng paligsahan matapos magwagi ang kantang "The Code" ni Nemo noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2024|2024]] para sa [[Suwisa]]. Tatlumpu't pitong brodkaster mula sa tatlumpu't pitong bansa ang lumahok sa paligsahan, ang parehong bilang ng nakaraang dalawang edisyon. Bumalik ang [[Montenegro]] matapos ang dalawang taong pagliban, habang umalis naman sa kompetisyon ang [[Moldova|Moldabya]], na orihinal na nagplanong lumahok ngunit umalis dahil sa mga kadahilanang pang-ekonomiya at ang kalidad ng mga kantang lumaban sa pambansang seleksyon nito. Patuloy na nagdulot ng kontrobersiya ang paglahok ng [[Israel]] kaugnay ng [[Digmaan sa Gaza (2023-kasalukuyan)|digmaan sa Gaza]], kung saan nanawagan ang ilang kalahok na brodkaster para sa isang deliberasyon tungkol sa isyu. Ang nanalo ay ang kantang "Wasted Love" ng [[Austria]], na itinanghal ni [[JJ (musikero)|JJ]] at isinulat niya kasama sina Teodora Špirić at Thomas Thurner. Nanalo ang Austria sa pinagsamang boto at sa boto ng mga hurado, habang pumang-apat ito sa televote, na napanalunan ng Israel, na pumangalawa. Ang [[Estonya]], [[Sweden|Suwesya]], at [[Italya]] ang kumukumpleto sa top five. Dahil sa kanyang panalo, itinuring si JJ bilang kauna-unahang kampeon ng Eurovision na may lahi mula sa [[Timog-silangang Asya]] dahil sa kanyang lahing [[Mga Pilipino|Pilipino]]. Itinuring din siyang unang solong kampeon sa Eurovision na ipinanganak noong dekada 2000 at ika-21 siglo. Iniulat ng EBU na ang paligsahan ay may 166 milyong manonood sa telebisyon sa 37 na market sa Europa, isang pagtaas ng tatlong milyong manonood mula sa nakaraang edisyon. == Lokasyon == [[Talaksan:Eurovision Song Contest 2025 ST Jakobshalle.jpg|thumb|left|250px|[[St. Jakobshalle]] sa Basel, venue ng paligsahan noong 2025]] Ginanap ang paligsahan sa [[Basel]], [[Suwisa]] matapos manalo ang kantang "The Code" ni Nemo, na kumatawan sa bansa noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2024|2024]]. Ito ang ikatlong beses na ginanap sa Suwisa ang paligsahan, matapos itong gawin noon para sa unang paligsahan noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 1956|1956]] at noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 1989|1989]], na ginanap sa [[Lugano]] at [[Lausanne]] ayon sa pagkakabanggit. Ang napiling venue para sa paligsahan ay ang [[St. Jakobshalle]] na may 12,400 na upuan, na nagsisilbing lugar para sa mga panloob na palakasan at mga konsiyerto. Ang arena ay matatagpuan sa munisipalidad ng Münchenstein sa Basel-Landschaft, sa tabi mismo ng hangganan ng Basel-Stadt. Ang Messe and Congress Center Basel complex ay nagdaos ng ilang mga kaganapan na may kaugnayan sa paligsahan. Ito ang lokasyon ng Eurovision Village, na nagdaos ng mga pagtatanghal mula sa mga kalahok sa paligsahan at mga lokal na artista pati na rin ang mga pagpapalabas ng mga live shows para sa pangkalahatang publiko; at ang EuroClub, na nag-organisa ng mga opisyal na after-party at mga pribadong pagtatanghal mula sa mga kalahok sa paligsahan. Ang kaganapang "Turquoise Carpet" noong ika-11 ng Mayo 2025 ay nagsimula sa Basel Town Hall at dumaan sa Middle Bridge, kung saan ang mga kalahok at ang kanilang mga delegasyon ay iniharap sa harap ng mga accredited press at mga tagahanga, bago ito nagtapos sa Messe Basel, kung saan ginanap ang seremonya ng pagbubukas. Ang istadyum na [[St. Jakob-Park]] ay nagsagawa ng screening ng finals kasama ang mga pagtatanghal ng apat na dating kalahok sa Eurovision,{{efn|Kinabibilangan nina Kate Ryan (kinatawan ng Belhika noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2006|2006]]), Anna Rossinelli (kiantawan ng Suwisa noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2011|2011]]), Luca Hänni (kinatawan ng Suwisa noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2019|2019]]) at Baby Lasagna (kinatawan ng Croatia noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2024|2024]]) kasama si DJ Antoine}} na may bayad para sa publiko; ang istadyum ay itinampok din sa live broadcast at tinukoy bilang "Arena Plus" para sa okasyon. Ang Eurovision Street ay matatagpuan sa Steinenvorstadt. Bago piliin ng SRG SSR ang Basel bilang punong lungsod, ang mga sumusunod na lungsod ay nagpahayag ng kanilang interes sa pagho-host ng ika-69 na edisyon ng paligsahan at nagsumite ng mga bid. '''Legend:'''<br /> {{Color box|#CEDFF2|†|border=darkgray}} Napiling punong lungsod {{Color box|#D0F0C0|*|border=darkgray}} Na-shortlist {{Color box|#F2E0CE|^|border=darkgray}} Nagsumite ng bid {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Lungsod ! scope="col" | Venue ! scope="col" | Nota ! scope="col" | {{Abbr|Sang.|Sanggunian}} |- ! rowspan="2" scope="row" style="background:#CEDFF2" | '''[[Basel]]''' † | [[St. Jakob-Park]] | Naging host ng final ng [[2016 UEFA Europa League]] at magho-host ng mga laban ng [[UEFA Women's Euro 2025]]. Ang alok ay nakadepende sa paggawa ng bubong para matakpan ang istadyum. | rowspan="2" style="background:#CEDFF2" | <ref>{{cite web |last1=Jiandani |first1=Sanjay |title=Eurovision 2025: Basel applies to host the contest |url=https://esctoday.com/195397/eurovision-2025-basel-applies-to-host-the-contest/ |website=ESCToday |date=7 Hunyo 2024 |access-date=25 Marso 2026}}</ref> |- style="background:#CEDFF2" | '''[[St. Jakobshalle]]''' | Nagho-host ng taunang [[Swiss Indoors]] na mga kampeonato sa tennis. |- style="background:#F2E0CE" ! scope="row" style="background:#F2E0CE"| [[Bern]] kasama ang [[Biel/Bienne]] ^ | Neue Festhalle | Ang panukala ay nakabatay sa isang nakaplanong venue para sa musika, na itatayo sa loob ng Bernexpo complex. | <ref>{{cite web |last=Granger |first=Anthony |title=Eurovision 2025: Bern & Biel/Bienne Reveal Details of Bid |url=https://eurovoix.com/2024/06/27/eurovision-2025-bern-biel-bienne-bid/ |website=Eurovoix |date=27 Hunyo 2024 |access-date=25 Marso 2026}}</ref> |- style="background:#D0F0C0" ! scope="row" style="background:#D0F0C0" | [[Geneva]] * | [[Palexpo]] | Naging host ng taunang [[Geneva International Motor Show]]. Naging host din ito ng [[2014 Davis Cup]] semi-finals at ng [[2019 Laver Cup]]. | <ref>{{cite web |last=Granger |first=Anthony |title=Eurovision 2025: Geneva Aims to Host Eurovision 2025 |url=https://eurovoix.com/2024/05/12/%f0%9f%87%a8%f0%9f%87%ad-eurovision-2025-geneva-aims-to-host-eurovision-2025/ |website=Eurovoix |date=12 Mayo 2024 |access-date=25 Marso 2026}}</ref> |- ! scope="row" | [[St. Gallen]] | Olma Hall | — | <ref>{{cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |title=Eurovision 2025: St. Gallen will not bid to host the contest|url=https://esctoday.com/195423/eurovision-2025-st-gallen-will-not-bid-to-host-the-contest/|website=ESCToday |date=13 Hunyo 2024 |access-date=25 Marso 2026}}</ref> |- style="background:#F2E0CE" ! rowspan="2" scope="row" style="background:#F2E0CE"| [[Zurich]] ^ | [[Hallenstadion]] | Naging host ng taunang [[Zurich Open]] mula 1993 hanggang 2008. | rowspan="2" | <ref>{{Cite web |last=Farren |first=Neil |date=27 Hunyo 2024 |title=Eurovision 2025: Zurich Reveals Details of Bid |url=https://eurovoix.com/2024/06/27/eurovision-2025-zurich-reveals-details-of-bid/ |access-date=25 Marso 2026 |website=Eurovoix |language=en-GB}}</ref> |- | [[Swiss Life Arena]] | Planadong lugar para sa [[2026 IIHF World Championship]] |} ==Mga kalahok== {| class="wikitable plainrowheaders sticky-header" |+ Mga kalahok ng Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2025<ref>{{Cite web |title=Participants of Basel 2025 |url=https://eurovision.tv/event/basel-2025/participants |access-date=25 Marso 2026 |website=Eurovision.tv |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="col" rowspan="2" | Bansa ! scope="col" rowspan="2" | Brodkaster ! scope="col" rowspan="2" | Artista ! scope="col" rowspan="2" | Kanta ! scope="col" rowspan="2" | Wika ! scope="col" colspan="2" | Proseso ng pagpili ! scope="col" rowspan="2" | {{Abbr|Sang.|Sanggunian}} |- ! scope="col" | Proseso ! scope="col" | Petsa |- ! scope="row" |{{Flag|Albanya}} | RTSH | Shkodra Elektronike | "Zjerm" | [[Wikang Albanes|Albanes]]{{efn|Partikular ang Gheg Albanian<ref>{{Cite web |url=https://albaniannight.com/sq/four-beautiful-cultural-elements-in-albanias-eurovision-song-zjerm/ |title=Kultura Shqiptare në Zjarr: 4 Tradita në Këngën Shqiptare të Eurovisionit 2025 “Zjerm” |trans-title=Kulturang Albanian sa isang apoy: 4 na tradisyon sa kantang Albanian noong 2025 Eurovision na "Zjerm" |date=2025 |access-date=25 Marso 2026}}</ref>}} | ''Festivali i Këngës 63'' | Disyembre 22, 2024 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Shkodra Elektronike |url=https://eurovision.tv/participant/shkodra_elektronike-2025 |access-date=25 Marso 2026 |website= |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Alemanya}} | NDR{{efn|Sa ngalan ng ARD, ang konsorsyum ng pampublikong pagsasahimpapawid ng Alemanya}} | Abor & Tynna | "Baller" | [[Wikang Aleman|Aleman]] | ''Chefsache ESC 2025'' | Marso 1, 2025 | style="text-align:center" |<ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Abor & Tynna |url=https://eurovision.tv/participant/abor-tynna-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" |{{Flag|Armenya}} | AMPTV | Parg | "Survivor" | [[Wikang Ingles|Ingles]], Armenyo | ''Depi Evratesil 2025'' | Pebrero 16, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – PARG |url=https://eurovision.tv/participant/parg-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" |{{Flag|Azerbaijan|name=Aserbayan}} | İTV | Mamagama | "Run with U" | Ingles | Panloob na pagpili | Pebrero 4, 2025 {{small|(artista)}}<br>Pebrero 19, 2025 {{small|(kanta)}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Mamagama |url=https://eurovision.tv/participant/mamagama-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" |{{Flag|Australya}} | SBS | Go-Jo | "Milkshake Man" | Ingles | Panloob na pagpili | Pebrero 25, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Go-Jo |url=https://eurovision.tv/participant/go-jo-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" |{{Flag|Austria}} | ORF | [[JJ (musikero)|JJ]] | "Wasted Love" | Ingles | Panloob na pagpili | Enero 30, 2025 {{small|(artista)}}<br>Marso 6, 2025 {{small|(kanta)}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – JJ |url=https://eurovision.tv/participant/jj-2025 |access-date=25 Marso 2026 |website= |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Belhika}} | VRT | Red Sebastian | "Strobe Lights" | Ingles | ''Eurosong 2025'' | Pebrero 1, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Red Sebastian |url=https://eurovision.tv/participant/red-sebastian-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Dinamarka}} | DR | Sissal | "Hallucination" | Ingles | ''Dansk Melodi Grand Prix 2025'' | Marso 1, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Sissal |url=https://eurovision.tv/participant/denmark-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Eslobenya}} | RTVSLO | Klemen | "How Much Time Do We Have Left" | Ingles | ''EMA 2025'' | Pebrero 1, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Klemen |url=https://eurovision.tv/participant/klemen-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Espanya}} | RTVE | Melody | "Esa diva" | [[Wikang Kastila|Kastila]] | ''Benidorm Fest 2025'' | Pebrero 1, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Melody |url=https://eurovision.tv/participant/melody-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Estonia|namr=Estonya}} | ERR | Tommy Cash | "Espresso Macchiato" | [[Wikang Italyano|Italyano]],{{efn|Partikular ang diyalektong Broccolino, isang Amerikanong uri ng wikang Italyano}} Ingles | ''Eesti Laul 2025'' | Pebrero 15, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Tommy Cash |url=https://eurovision.tv/participant/tommy-cash-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Gresya}} | ERT | Klavdia | "Asteromata" <small>({{lang|el|Αστερομάτα|i=unset}})</small> | [[Wikang Griyego|Griyego]] | ''Ethnikós Telikós 2025'' | Enero 30, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Klavdia |url=https://eurovision.tv/participant/klavdia-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Heorhiya}} | GPB | Mariam Shengelia | "Freedom" | [[Wikang Heorhiyano|Heorhiyano]], Ingles | Panloob na pagpili | Marso 14, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Mariam Shengelia |url=https://eurovision.tv/participant/mariam-shengelia-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Irlanda}} | RTÉ | Emmy | "Laika Party" | Ingles | ''Eurosong 2025'' {{small|(parte ng ''The Late Late Show'')}} | Pebrero 7, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – EMMY |url=https://eurovision.tv/participant/emmy-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Iceland|name=Islandiya}} | RÚV | Væb | "Róa" | [[Wikang Islandes|Islandes]] | ''Söngvakeppnin 2025'' | Pebrero 22, 2025 | style="text-align:center" |<ref>{{Cite web |title=Basel 2025 - VÆB |url=https://eurovision.tv/participant/VÆB-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Israel}} | IPBC | Yuval Raphael | "New Day Will Rise" | Ingles, [[Wikang Pranses|Pranses]], [[Wikang Hebreo|Hebreo]] | ''HaKokhav Haba L'Eirovizion'' {{small|(artista)}}<br>Panloob na pagpili {{small|(kanta)}} | Enero 22, 2025 {{small|(artista)}}<br>Marso 9, 2025 {{small|(kanta)}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Yuval Raphael |url=https://eurovision.tv/participant/yuval-raphael-2025 |access-date=25 Marso 2026 |website= |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU)}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Italya}} | RAI | Lucio Corsi | "Volevo essere un duro" | Italyano | ''Sanremo Music Festival 2025'' | Pebrero 15, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Lucio Corsi |url=https://eurovision.tv/participant/lucio-corsi-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Croatia|name=Kroasya}} | HRT | Marko Bošnjak | "Poison Cake" | Ingles | ''Dora 2025'' | Marso 2, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Marko Bošnjak |url=https://eurovision.tv/participant/marko-bosnjak-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU)}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Latvia|name=Letonya}} | LSM | Tautumeitas | "Bur man laimi" | [[Wikang Latbiyano|Latbiyano]] | ''Supernova 2025'' | Pebrero 8, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Tautumeitas |url=https://eurovision.tv/participant/tautumeitas-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Lithuania|name=Litwanya}} | LRT | Katarsis | "Tavo akys" | [[Wikang Litwano|Litwano]] | ''Eurovizija.LT 2025'' | Pebrero 15, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Katarsis |url=https://eurovision.tv/participant/katarsis-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Luxembourg}} | RTL | Laura Thorn | "La poupée monte le son" | Pranses | ''Luxembourg Song Contest 2025'' | Enero 25, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Laura Thorn |url=https://eurovision.tv/participant/laura-thorn-2025 |access-date=25 Marso 2026 |website= |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Malta}} | PBS | Miriana Conte | "Serving" | Ingles | ''Malta Eurovision Song Contest 2025'' | Pebrero 8, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Miriana Conte |url=https://eurovision.tv/participant/miriana-conte-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Montenegro}} | RTCG | Nina Žižić | "Dobrodošli" <small>({{lang|cnr-cyrl|Добродошли|i=unset}})</small> | [[Wikang Montenegrin|Montenegrin]] | ''Montesong 2024'' | Nobyembre 27, 2024 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Nina Žižić |url=https://eurovision.tv/participant/nina-zizic-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU)}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Netherlands|name=Nederlandiya}} | AVROTROS | Claude | "C'est la vie" | Pranses, Ingles | Panloob na pagpili | Disyembre 19, 2024 {{small|(artista)}}<br>Pebrero 27, 2025 {{small|(kanta)}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Claude |url=https://eurovision.tv/participant/claude-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU)}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Noruwega}} | NRK | Kyle Alessandro | "Lighter" | Ingles | ''Melodi Grand Prix 2025'' | Pebrero 15, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Kyle Alessandro |url=https://eurovision.tv/participant/kyle-alessandro-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Finland|name=Pinlandiya}} | Yle | Erika Vikman | "Ich komme" | [[Wikang Finlandes|Finlandes]], Aleman | ''Uuden Musiikin Kilpailu 2025'' | Pebrero 8, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Erika Vikman |url=https://eurovision.tv/participant/erika-vikman-2025 |access-date=25 Marso 2026 |website= |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Polonya}} | TVP | Justyna Steczkowska | "Gaja" | [[Wikang Polako|Polako]], Ingles | ''Wielki Finał Polskich Kwalifikacji'' | Pebrero 14, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Justyna Steczkowska |url=https://eurovision.tv/participant/justyna-steczkowska-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU)}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Portugal}} | RTP | Napa | "Deslocado" | [[Wikang Portuges|Portuges]] | ''Festival da Canção 2025'' | Marso 8, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – NAPA |url=https://eurovision.tv/participant/napa-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Pransiya}} | France Télévisions | Louane | "Maman" | Pranses | Panloob na pagpili | Enero 30, 2025 {{small|(artista)}}<br>Marso 15, 2025 {{small|(kanta)}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Louane |url=https://eurovision.tv/participant/louane-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|United Kingdom|name=Reyno Unido}} | [[BBC]] | Remember Monday | "What the Hell Just Happened?" | Ingles | Panloob na pagpili | Marso 7, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Remember Monday |url=https://eurovision.tv/participant/remember-monday-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|San Marino}} | SMRTV | Gabry Ponte{{efn|name=San Marino|Tampok ang mga walang kreditong boses nina Andrea Bonomo at Edwyn Roberts.}} | "Tutta l'Italia" | Italyano | ''San Marino Song Contest 2025'' | Marso 8, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Gabry Ponte |url=https://eurovision.tv/participant/gabry-ponte-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Serbia|name=Serbiya}} | RTS | Princ | "Mila" <small>({{lang|sr-cyrl|Мила|i=unset}})</small> | [[Wikang Serbiyo|Serbiyo]] | ''Pesma za Evroviziju 2025'' | Pebrero 28, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Princ |url=https://eurovision.tv/participant/princ-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Sweden|name=Suwesya}} | SVT | KAJ | "Bara bada bastu" | [[Wikang Suweko|Suweko]],{{efn|Partikular ang diyalektong Vörå, isang uri ng Ostrobothnian ng Finland na Swedish na sinasalita sa loob at paligid ng Vörå}} Finlandes | ''Melodifestivalen 2025'' | Marso 8, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – KAJ |url=https://eurovision.tv/participant/kaj-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Suwisa}} | SRG SSR | Zoë Më | "Voyage" | Pranses | Panloob na pagpili | Marso 5, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Zoë Më |url=https://eurovision.tv/participant/zoe-me-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Republikang Tseko|name=Tsekya}} | ČT | Adonxs | "Kiss Kiss Goodbye" | Ingles | Panloob na pagpili | Disyembre 11, 2024 {{small|(artista)}}<br>Marso 7, 2025 {{small|(kanta)}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – ADONXS |url=https://eurovision.tv/participant/adonxs-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU)}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Tsipre}} | CyBC | Theo Evan | "Shh" | Ingles | Panloob na pagpili | Setyembre 2, 2024 {{small|(artista)}}<br>Marso 11, 2025 {{small|(kanta)}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Theo Evan |url=https://eurovision.tv/participant/theo-evan-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU)}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Ukranya}} | Suspilne | Ziferblat | "Bird of Pray" | [[Wikang Ukranyo|Ukranyo]], Ingles | ''Vidbir 2025'' | Pebrero 8, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |title=Basel 2025 – Ziferblat |url=https://eurovision.tv/participant/ziferblat-2025 |access-date=25 Marso 2026 |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) |language=en}}</ref> |} ==Pagbunot ng alokasyon sa mga semi-finals== Ang bunutan upang matukoy ang semi-finals ng mga kalahok na bansa ay naganap noong ika-28 ng Enero 2025 nang 12:30 ng hapon [[Oras Gitnang Europa|CET]] sa auditorium ng Kunstmuseum Basel. Ang tatlumpu't isang semi-finalist ay hinati sa limang pot, batay sa mga historikal na pattern ng pagboto, na may layuning mabawasan ang posibilidad ng bloc voting at mapataas ang suspense sa semi-finals. Tinukoy din sa bunutan kung aling semi-final ang bawat isa sa anim na awtomatikong kwalipikado – ang punong bansa na [[Suwisa]] at ang mga bansang "Big Five" ([[Alemanya]], [[Espanya]], [[Italya]], [[Pransiya]], at [[Reyno Unido]]) – ang boboto, kinakailangang ipalabas, at itanghal ang kanilang entry sa isang hindi mapagkumpitensyang kapasidad. Ang seremonya ay pinangunahan nina Jennifer Bosshard at Jan van Ditzhuijzen. {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:16%;" | Pot 1 ! scope="col" style="width:16%;" | Pot 2 ! scope="col" style="width:16%;" | Pot 3 ! scope="col" style="width:16%;" | Pot 4 ! scope="col" style="width:16%;" | Pot 5 ! scope="col" style="width:16%;" | Mga finalist |- | valign="top" | {{Unbulleted list |{{Flag|Belhika}} |{{Flag|Estonia|name=Estonya}} |{{Flag|Latvia|name=Letonya}} |{{Flag|Lithuania|name=Litwanya}} |{{Flag|Luxembourg}} |{{Flag|Netherlands|name=Nederlandiya}} |{{Flag|Republikang Tseko|name=Tsekya}}}} | valign="top" | {{Unbulleted list |{{Flag|Armenya}} |{{Flag|Azerbaijan|name=Aserbayan}} |{{Flag|Heorhiya}} |{{Flag|Israel}} |{{Flag|Polonya}} |{{Flag|Ukranya}}}} | valign="top" | {{Unbulleted list |{{Flag|Albanya}} |{{Flag|Austria}} |{{Flag|Eslobenya}} |{{Flag|Croatia|name=Kroasya}} |{{Flag|Montenegro}} |{{Flag|Serbia|name=Serbiya}}}} | valign="top" | {{Unbulleted list |{{Flag|Gresya}} |{{Flag|Irlanda}} |{{Flag|Malta}} |{{Flag|Portugal}} |{{Flag|San Marino}} |{{Flag|Tsipre}}}} | valign="top" | {{Unbulleted list |{{Flag|Australya}} |{{Flag|Dinamarka}} |{{Flag|Iceland|name=Islandiya}} |{{Flag|Noruwega}} |{{Flag|Finland|name=Pinlandiya}} |{{Flag|Suwesya}}}} | valign="top" | {{Unbulleted list |{{Flag|Alemanya}} |{{Flag|Espanya}} |{{Flag|Italya}} |{{Flag|Pransiya}} |{{Flag|Suwisa}} |{{Flag|United Kingdom|name=Reyno Unido}}}} |} {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Resulta ng bunutan |- ! scope="col" colspan="2" style="width:50%;" | Unang semi-final ! scope="col" colspan="2" style="width:50%;" | Ikalawang semi-final |- ! scope="col" | Unang kalahati ! scope="col" | Ikalawang kalahati ! scope="col" | Unang kalahati ! scope="col" | Ikalawang kalahati |- | valign="top" | {{Unbulleted list |{{Flag|Suwesya}} |{{Flag|Ukranya}} |{{Flag|Eslobenya}} |{{Flag|Iceland|name=Islandiya}} |{{Flag|Estonia|name=Estonya}} |{{Flag|Polonya}} |{{Flag|Portugal}}}} | valign="top" | {{Unbulleted list |{{Flag|Netherlands|name=Nederlandiya}} |{{Flag|Azerbaijan|name=Aserbayan}} |{{Flag|Albanya}} |{{Flag|San Marino}} |{{Flag|Belhika}} |{{Flag|Tsipre}} |{{Flag|Croatia|name=Kroasya}} |{{Flag|Noruwega}}}} | valign="top" | {{Unbulleted list |{{Flag|Austria}} |{{Flag|Lithuania|name=Litwanya}} |{{Flag|Armenya}} |{{Flag|Montenegro}} |{{Flag|Gresya}} |{{Flag|Irlanda}} |{{Flag|Australya}} |{{Flag|Latvia|name=Letonya}}}} | valign="top" | {{Unbulleted list |{{Flag|Republikang Tseko|name=Tsekya}} |{{Flag|Israel}} |{{Flag|Malta}} |{{Flag|Finland|name=Pinlandiya}} |{{Flag|Dinamarka}} |{{Flag|Luxembourg}} |{{Flag|Heorhiya}} |{{Flag|Serbia|name=Serbiya}}}} |- ! scope="col" colspan="2" | Pagboto, pagtanghal at pagpapalabas ! scope="col" colspan="2" | Pagboto, pagtanghal at pagpapalabas |- | valign="top" colspan="2" | {{Unbulleted list |{{Flag|Suwisa}} |{{Flag|Italya}} |{{Flag|Espanya}}}} | valign="top" colspan="2" | {{Unbulleted list |{{Flag|Alemanya}} |{{Flag|Pransiya}} |{{Flag|United Kingdom|name=Reyno Unido}}}} |} ==Buod ng paligsahan== ===Unang semi-final=== Ginanap ang unang semi-final noong ika-13 ng Mayo 2025 sa ganap na 9:00 ng gabi [[Oras Gitnang Europa sa Tag-araw|CEST]].<ref name="calendar">{{Cite web |date=13 Marso 2019 |title=Eurovision Calendar 2025 |url=https://eurovision.tv/calendar |access-date=25 Marso 2026 |website=Eurovision.tv |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) }}</ref> Labinlimang bansa ang naglaban-laban dito. Ang mga bansang iyon, kasama ang [[Espanya]], [[Italya]] at [[Suwisa]], pati na rin ang mga bansang hindi kalahok sa ilalim ng pinagsama-samang boto ng "Rest of the World", ay bumoto sa semi-final na ito sa pamamagitan ng televote.<ref name="draw">{{Cite web |date=28 Enero 2025 |title=Eurovision 2025: Semi-Final Draw results |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2025-semi-final-draw-results |access-date=25 Marso 2026 |website=Eurovision.tv |publisher=EBU |language=en}}</ref> {{Legend|navajowhite|Mga nakapasok sa final}} {{Legend|lightgreen|Mga awtomatikong nakapasok sa final na nagtanghal bilang interval act}} {| class="sortable wikitable plainrowheaders" |+ Unang semi-final ng Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2025<ref name="SF1_results">{{Cite web |url=https://eurovision.tv/event/basel-2025/first-semi-final |title=First Semi-Final of Basel 2025 |website=Eurovision.tv |publisher=EBU |access-date=24 Marso 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Eurovision 2025 Semi-final 1 Results |url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2025/semi-final-1#world |access-date=24 Marso 2026|website=Eurovisionworld |language=en-gb}}</ref> |- ! scope="col" | Draw ! scope="col" | Bansa ! scope="col" | Artista ! scope="col" | Kanta ! scope="col" class="unsortable" | Puntos ! scope="col" | Puwesto |-style="font-weight: bold; background: navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center;" | 1 | {{Flag|Iceland|name=Islandiya}} | Væb | "Róa" |97 |6 |-style="font-weight: bold; background: navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center;" | 2 | {{Flag|Polonya}} | Justyna Steczkowska | "Gaja" |85 |7 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3 | {{Flag|Eslobenya}} | Klemen | "How Much Time Do We Have Left" |23 |13 |-style="font-weight: bold; background: navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center;" | 4 | {{Flag|Estonia|name=Estonya}} | Tommy Cash | "Espresso Macchiato" |113 |5 |-style="background: lightgreen;" ! scope="row" style="text-align:center; background: lightgreen;" | ''—'' | ''{{Flag|Espanya}}'' | ''Melody'' | ''"Esa diva"'' | ''—'' | ''—'' |-style="font-weight: bold; background: navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center;" | 5 | {{Flag|Ukranya}} | Ziferblat | "Bird of Pray" |137 |1 |-style="font-weight: bold; background: navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center;" | 6 | {{Flag|Sweden|name=Suwesya}} | KAJ | "Bara bada bastu" |118 |4 |-style="font-weight: bold; background: navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center;" | 7 | {{Flag|Portugal}} | Napa | "Deslocado" |56 |9 |-style="font-weight: bold; background: navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center;" | 8 | {{Flag|Noruwega}} | Kyle Alessandro | "Lighter" |82 |8 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9 | {{Flag|Belhika}} | Red Sebastian | "Strobe Lights" |23 |14 |-style="background: lightgreen;" ! scope="row" style="text-align:center; background: lightgreen;" | ''—'' | ''{{Flag|Italya}}'' | ''Lucio Corsi'' | ''"Volevo essere un duro"'' | ''—'' | ''—'' |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10 | {{Flag|Azerbaijan|name=Aserbayan}} | Mamagama | "Run with U" |7 |15 |-style="font-weight: bold; background: navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center;" | 11 | {{Flag|San Marino}} | Gabry Ponte{{efn|name=San Marino}} | "Tutta l'Italia" |46 |10 |-style="font-weight: bold; background: navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center;" | 12 | {{Flag|Albanya}} | Shkodra Elektronike | "Zjerm" |122 |2 |-style="font-weight: bold; background: navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center;" | 13 | {{Flag|Netherlands|name=Nederlandiya}} | Claude | "C'est la vie" |121 |3 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 14 | {{Flag|Croatia|name=Kroasya}} | Marko Bošnjak | "Poison Cake" |28 |12 |-style="background: lightgreen;" ! scope="row" style="text-align:center; background: lightgreen;" | ''—'' | ''{{Flag|Suwisa}}'' | ''Zoë Më'' | ''"Voyage"'' | ''—'' | ''—'' |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 15 | {{Flag|Tsipre}} | Theo Evan | "Shh" |44 |11 |} ===Ikalawang semi-final=== Ginanap ang ikalawang semi-final noong ika-15 ng Mayo 2025 sa ganap na 9:00 ng gabi CEST.<ref name="calendar" /> Labinlimang bansa ang naglaban-laban dito. Ang mga bansang iyon, kasama ang [[Alemanya]], [[Pransiya]] at [[United Kingdom|Reyno Unido]], pati na rin ang mga bansang hindi kalahok sa ilalim ng pinagsama-samang boto ng "Rest of the World", ay bumoto sa semi-final na ito sa pamamagitan ng televote.<ref name="draw" /> {{Legend|navajowhite|Mga nakapasok sa final}} {{Legend|lightgreen|Mga awtomatikong nakapasok sa final na nagtanghal bilang interval act}} {| class="sortable wikitable plainrowheaders" |+ Ikalawang semi-final ng Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2025<ref name="SF2_results">{{cite web |url=https://eurovision.tv/event/basel-2025/second-semi-final |title=Second Semi-Final of Basel 2025 |website=Eurovision.tv |publisher=EBU |access-date=25 Marso 2026}}</ref> |- ! scope="col" | Draw ! scope="col" | Bansa ! scope="col" | Artista ! scope="col" | Kanta ! scope="col" class="unsortable" | Puntos ! scope="col" | Puwesto |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1 | {{Flag|Australya}} | Go-Jo | "Milkshake Man" |41 |11 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2 | {{Flag|Montenegro}} | Nina Žižić | "Dobrodošli" |12 |16 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3 | {{Flag|Irlanda}} | Emmy | "Laika Party" |28 |13 |-style="font-weight: bold; background: navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center;" | 4 | {{Flag|Latvia|name=Letonya}} | Tautumeitas | "Bur man laimi" |130 |2 |-style="font-weight: bold; background: navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center;" | 5 | {{Flag|Armenya}} | Parg | "Survivor" |51 |10 |-style="font-weight: bold; background: navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center;" | 6 | {{Flag|Austria}} | [[JJ (musikero)|JJ]] | "Wasted Love" |104 |5 |-style="background: lightgreen;" ! scope="row" style="text-align:center; background: lightgreen;" | ''—'' | ''{{Flag|United Kingdom|name=Reyno Unido}}'' | ''Remember Monday'' | ''"What the Hell Just Happened?"'' | ''—'' | ''—'' |-style="font-weight: bold; background: navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center;" | 7 | {{Flag|Gresya}} | Klavdia | "Asteromata" |112 |4 |-style="font-weight: bold; background: navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center;" | 8 | {{Flag|Lithuania|name=Litwanya}} | Katarsis | "Tavo akys" |103 |6 |-style="font-weight: bold; background: navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center;" | 9 | {{Flag|Malta}} | Miriana Conte | "Serving" |53 |9 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10 | {{Flag|Heorhiya}} | Mariam Shengelia | "Freedom" |28 |15 |-style="background: lightgreen;" ! scope="row" style="text-align:center; background: lightgreen;" | ''—'' | ''{{Flag|Pransiya}}'' | ''Louane'' | ''"Maman"'' | ''—'' | ''—'' |-style="font-weight: bold; background: navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center;" | 11 | {{Flag|Dinamarka}} | Sissal | "Hallucination" |61 |8 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 12 | {{Flag|Republikang Tseko|name=Tsekya}} | Adonxs | "Kiss Kiss Goodbye" |29 |12 |-style="font-weight: bold; background: navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center;" | 13 | {{Flag|Luxembourg}} | Laura Thorn | "La poupée monte le son" |62 |7 |-style="font-weight: bold; background: navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center;" | 14 | {{Flag|Israel}} | Yuval Raphael | "New Day Will Rise" |203 |1 |-style="background: lightgreen;" ! scope="row" style="text-align:center; background: lightgreen;" | ''—'' | ''{{Flag|Alemanya}}'' | ''Abor & Tynna'' | ''"Baller"'' | ''—'' | ''—'' |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 15 | {{Flag|Serbia|name=Serbiya}} | Princ | "Mila" |28 |14 |-style="font-weight: bold; background: navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center;" | 16 | {{Flag|Finland|name=Pinlandiya}} | Erika Vikman | "Ich komme" |115 |3 |} ===Final=== Ginanap ang final noong ika-17 ng Mayo 2025 sa ganap na 9:00 ng gabi CEST at itinampok ang 26 na bansang kalahok.<ref name="calendar" /> Bumoto sa finals ang lahat ng 37 kalahok na bansa kasama ang hurado at televote, pati na rin ang mga hindi kalahok na bansa sa ilalim ng pinagsama-samang online na boto na "Rest of the World".<ref>{{Cite web |date=17 Marso 2025 |title=Switzerland has been drawn to perform 19th in the Grand Final |url=https://eurovision.tv/story/switzerland-draws-perform-19th-grand-final |access-date=25 Marso 2026 |website=Eurovision.tv |publisher=EBU |language=en}}</ref> Ang running order (R/O) ng host nation ay natukoy sa pamamagitan ng random draw noong ika-17 ng Marso sa taunang pagpupulong ng mga pinuno ng mga kalahok na delegasyon. Ang running order para sa mga natitirang finalist ay tinukoy ng mga prodyuser ng paligsahan pagkatapos ng ikalawang semi-final.<ref>{{Cite web |date=16 Mayo 2025 |title=The Running Order of the Eurovision 2025 Grand Final |url=https://eurovision.tv/story/running-order-eurovision-2025-grand-final |access-date=25 Marso 2026 |website=Eurovision.tv |publisher=EBU |language=en}}</ref> {{Legend|gold|Kampeon}} {| class="sortable wikitable plainrowheaders" |+ Final ng Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2025<ref name="Final_results">{{cite web |url=https://eurovision.tv/event/basel-2025/grand-final |title=Grand Final of Basel 2025 |website=Eurovision.tv |publisher=EBU |access-date=25 Marso 2026}}</ref> |- ! scope="col" | Draw ! scope="col" | Bansa ! scope="col" | Artista ! scope="col" | Kanta ! scope="col" class="unsortable" | Puntos ! scope="col" | Puwesto |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1 | {{Flag|Noruwega}} | Kyle Alessandro | "Lighter" | 89 | 18 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2 | {{Flag|Luxembourg}} | Laura Thorn | "La poupée monte le son" | 47 | 22 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3 | {{Flag|Estonia|name=Estonya}} | Tommy Cash | "Espresso Macchiato" | 356 | 3 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4 | {{Flag|Israel}} | Yuval Raphael | "New Day Will Rise" | 357 | 2 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5 | {{Flag|Lithuania|name=Litwanya}} | Katarsis | "Tavo akys" | 96 | 16 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6 | {{Flag|Espanya}} | Melody | "Esa diva" | 37 | 24 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7 | {{Flag|Ukranya}} | Ziferblat | "Bird of Pray" | 218 | 9 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 8 | {{Flag|United Kingdom|name=Reyno Unido}} | Remember Monday | "What the Hell Just Happened?" | 88 | 19 |-style="font-weight: bold; background: gold;" ! scope="row" style="text-align:center;" | 9 | {{Flag|Austria}} | [[JJ (musikero)|JJ]] | "Wasted Love" | 436 | 1 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10 | {{Flag|Iceland|name=Islandiya}} | Væb | "Róa" | 33 | 25 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11 | {{Flag|Latvia|name=Letonya}} | Tautumeitas | "Bur man laimi" | 158 | 13 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 12 | {{Flag|Netherlands|name=Nederlandiya}} | Claude | "C'est la vie" | 175 | 12 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13 | {{Flag|Finland|name=Pinlandiya}} | Erika Vikman | "Ich komme" | 196 | 11 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 14 | {{Flag|Italya}} | Lucio Corsi | "Volevo essere un duro" | 256 | 5 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 15 | {{Flag|Polonya}} | Justyna Steczkowska | "Gaja" | 156 | 14 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 16 | {{Flag|Alemanya}} | Abor & Tynna | "Baller" | 151 | 15 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 17 | {{Flag|Gresya}} | Klavdia | "Asteromata" | 231 | 6 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 18 | {{Flag|Armenya}} | Parg | "Survivor" | 72 | 20 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 19 | {{Flag|Suwisa}} | Zoë Më | "Voyage" | 214 | 10 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 20 | {{Flag|Malta}} | Miriana Conte | "Serving" | 91 | 17 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 21 | {{Flag|Portugal}} | Napa | "Deslocado" | 50 | 21 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 22 | {{Flag|Dinamarka}} | Sissal | "Hallucination" | 47 | 23 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 23 | {{Flag|Sweden|name=Suwesya}} | KAJ | "Bara bada bastu" | 321 | 4 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 24 | {{Flag|Pransiya}} | Louane | "Maman" | 230 | 7 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 25 | {{Flag|San Marino}} | Gabry Ponte{{efn|name=San Marino}} | "Tutta l'Italia" | 27 | 26 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 26 | {{Flag|Albanya}} | Shkodra Elektronike | "Zjerm" | 218 | 8 |} ====Buod ng pagboto==== {{Legend|gold|Kampeon}} {| class="wikitable plainrowheaders" style="margin: 10px;" |+ Paghahati-hati ng mga resulta<ref name="finalresults">{{cite web |title=Basel 2025 – Grand Final – Detailed voting results |url=https://eurovision.tv/event/basel-2025/grand-final/results |publisher=Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa |access-date=25 Marso 2026}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="col" | Puwesto ! colspan="2" scope="col" | Pinagsama ! colspan="2" scope="col" | Hurado ! colspan="2" scope="col" | Televoting |- ! scope="col" | Bansa ! scope="col" | Puntos ! scope="col" | Bansa ! scope="col" | Puntos ! scope="col" | Bansa ! scope="col" | Puntos |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 1 | bgcolor=gold|{{Flag|Austria}} | bgcolor=gold|436 | bgcolor=gold|{{Flag|Austria}} | bgcolor=gold|258 | {{Flag|Israel}} | 297 |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 2 | {{Flag|Israel}} | 357 | {{Flag|Suwisa}} | 214 | {{Flag|Estonia|name=Estonya}} | 258 |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 3 | {{Flag|Estonia|name=Estonya}} | 356 | {{Flag|Pransiya}} | 180 | {{Flag|Sweden|name=Suwesya}} | 195 |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 4 | {{Flag|Sweden|name=Suwesya}} | 321 | {{Flag|Italya}} | 159 | bgcolor=gold|{{Flag|Austria}} | bgcolor=gold|178 |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 5 | {{Flag|Italya}} | 256 | {{Flag|Netherlands|name=Nederlandiya}} | 133 | {{Flag|Albanya}} | 173 |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 6 | {{Flag|Gresya}} | 231 | {{Flag|Sweden|name=Suwesya}} | 126 | {{Flag|Ukranya}} | 158 |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 7 | {{Flag|Pransiya}} | 230 | {{Flag|Latvia|name=Letonya}} | 116 | {{Flag|Polonya}} | 139 |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 8 | {{Flag|Albanya}} | 218{{efn|name=Pinagsama8|Sa kabila ng pagtatapos na may parehong bilang ng puntos gaya ng Ukranya, ang Albanya ay itinuring na ika-8 sa pinagsamang resulta dahil sa mas maraming puntos na natanggap nila sa televote.}} | {{Flag|Gresya}} | 105 | {{Flag|Gresya}} | 126 |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 9 | {{Flag|Ukranya}} | 218{{Efn|name=Pinagsama8}} | {{Flag|Estonia|name=Estonya}} | 98 | {{Flag|Finland|name=Pinlandiya}} | 108 |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 10 | {{Flag|Suwisa}} | 214 | {{Flag|United Kingdom|name=Reyno Unido}} | 88{{efn|name=Hurado10|Sa kabila ng pagtatapos na may parehong bilang ng puntos gaya ng Finland, ang United Kingdom ay itinuring na ika-10 puwesto sa botohan ng mga hurado dahil nakatanggap ito ng mga puntos mula sa mas maraming bansa.}} | {{Flag|Italya}} | 97 |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 11 | {{Flag|Finland|name=Pinlandiya}} | 196 | {{Flag|Finland|name=Pinlandiya}} | 88{{efn|name=Hurado10}} | {{Flag|Alemanya}} | 74 |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 12 | {{Flag|Netherlands|name=Nederlandiya}} | 175 | {{Flag|Malta}} | 83 | {{Flag|Noruwega}} | 67 |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 13 | {{Flag|Latvia|name=Letonya}} | 158 | {{Flag|Alemanya}} | 77 | {{Flag|Lithuania|name=Litwanya}} | 62 |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 14 | {{Flag|Polonya}} | 156 | {{Flag|Ukranya}} | 60{{efn|name=Hurado14|Sa kabila ng pagtatapos na may parehong bilang ng puntos gaya ng Israel, ang Ukranya ay itinuturing na ika-14 na puwesto sa botohan ng mga hurado dahil nakatanggap ito ng mga puntos mula sa mas maraming bansa.}} | {{Flag|Pransiya}} | 50 |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 15 | {{Flag|Alemanya}} | 151 | {{Flag|Israel}} | 60{{Efn|name=Hurado14}} | {{Flag|Netherlands|name=Nederlandiya}} | 42{{efn|name=Hurado15|Sa kabila ng pagtatapos na may parehong bilang ng puntos gaya ng Latvia, ang Nederlandiya ay itinuring na ika-15 puwesto sa televoting dahil nakatanggap ito ng mga puntos mula sa mas maraming bansa.}} |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 16 | {{Flag|Lithuania|name=Litwanya}} | 96 | {{Flag|Albanya}} | 45{{Efn|name=Hurado16|Sa kabila ng pagtatapos na may parehong bilang ng puntos gaya ng Dinamarka, ang Albanya ay itinuturing na ika-16 sa botohan ng mga hurado dahil nakatanggap ito ng mga puntos mula sa mas maraming bansa.}} | {{Flag|Latvia|name=Letonya}} | 42{{Efn|name=Hurado15}} |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 17 | {{Flag|Malta}} | 91 | {{Flag|Dinamarka}} | 45{{Efn|name=Hurado16}} | {{Flag|Iceland|name=Islandiya}} | 33 |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 18 | {{Flag|Noruwega}} | 89 | {{Flag|Armenya}} | 42 | {{Flag|Armenya}} | 30 |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 19 | {{Flag|United Kingdom|name=Reyno Unido}} | 88 | {{Flag|Portugal}} | 37 | {{Flag|Luxembourg}} | 24 |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 20 | {{Flag|Armenya}} | 72 | {{Flag|Lithuania|name=Litwanya}} | 34 | {{Flag|San Marino}} | 18 |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 21 | {{Flag|Portugal}} | 50 | {{Flag|Espanya}} | 27 | {{Flag|Portugal}} | 13 |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 22 | {{Flag|Luxembourg}} | 47{{efn|name=Pinagsama22|Sa kabila ng pagtatapos na may parehong bilang ng puntos gaya ng Dinamarka, ang Luxembourg ay itinuring na nasa ika-22 puwesto sa pinagsamang resulta dahil sa mas maraming puntos na natanggap nila sa televote.}} | {{Flag|Luxembourg}} | 23 | {{Flag|Espanya}} | 10 |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 23 | {{Flag|Dinamarka}} | 47{{Efn|name=Pinagsama22}} | {{Flag|Noruwega}} | 22 | {{Flag|Malta}} | 8 |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 24 | {{Flag|Espanya}} | 37 | {{Flag|Polonya}} | 17 | {{Flag|Dinamarka}} | 2 |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 25 | {{Flag|Iceland|name=Islandiya}} | 33 | {{Flag|San Marino}} | 9 | {{Flag|United Kingdom|name=Reyno Unido}} | 0{{efn|name=Zero|Sa kabila ng parehong pagtatapos na may 0 puntos, ang mga patakaran sa tiebreaking ay naglagay sa Reyno Unido sa ika-25 na puwesto at sa Suwisa sa ika-26 na puwesto dahil sa kanilang mga posisyon sa running order.}} |- ! scope="row" style="text-align: center;" | 26 | {{Flag|San Marino}} | 27 | {{Flag|Iceland|name=Islandiya}} | 0 | {{Flag|Suwisa}} | 0{{efn|name=Zero}} |} ====Tagapagsalita==== Inihayag ng mga tagapagsalita ang 12-puntong iskor mula sa pambansang hurado ng kani-kanilang bansa sa sumusunod na pagkakasunud-sunod: {{Div col |colwidth=30em}} #{{Flag|Sweden|name=Suwesya}} – Keyyo #{{Flag|Azerbaijan|name=Aserbayan}} – Safura {{small|(kinatawan ng Aserbayan noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2010|2010]])}} #{{Flag|Malta}} – Ingrid Sammut #{{Flag|Netherlands|name=Nederlandiya}} – Chantal Janzen {{small|(isa sa mga host ng paligsahan noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2021|2021]])}} #{{Flag|Eslobenya}} – Lorella Flego #{{Flag|Armenya}} – Lusine Tovmasyan #{{Flag|Luxembourg}} – Fabienne Zwally #{{Flag|San Marino}} – Senhit {{small|(kinatawan ng San Marino noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2011|2011]], [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2020|2020]] at [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2021|2021]])}} #{{Flag|Ukranya}} – Jerry Heil {{small|(kinatawan ng Ukranya noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2024|2024]])}} #{{Flag|Noruwega}} – Tom Hugo {{small|(kinatawan ng Noruwega noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2019|2019]] bilang parte ng Keiino)}} #{{Flag|Austria}} – Philipp Hansa #{{Flag|Pransiya}} – Émilie Mazoyer #{{Flag|Italya}} – Topo Gigio #{{Flag|Portugal}} – Iolanda {{small|(kinatawan ng Portugal noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2024|2024]])}} #{{Flag|Dinamarka}} – Sara Bro #{{Flag|Croatia|name=Kroasya}} – Doris Pinčić #{{Flag|Latvia|name=Letonya}} – Dons {{small|(kinatawan ng Latvia noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2024|2024]])}} #{{Flag|Irlanda}} – Nicky Byrne {{small|(kinatawan ng Irlanda noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2016|2016]])}} #{{Flag|Polonya}} – Aleksandra Budka #{{Flag|Montenegro}} – Marko Vukčević #{{Flag|Gresya}} – Jenny Theona #{{Flag|Serbia|name=Serbiya}} – Dragana Kosjerina #{{Flag|Republikang Tseko|name=Tsekya}} – Radka Rosická #{{Flag|United Kingdom|name=Reyno Unido}} – Sophie Ellis-Bextor #{{Flag|Espanya}} – Chanel {{small|(kinatawan ng Espanya noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2022|2022]])}} #{{Flag|Finland|name=Pinlandiya}} – Jasmin Beloued #{{Flag|Australya}} – Silia Kapsis {{small|(kinatawan ng Tsipre noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2024|2024]])}} #{{Flag|Alemanya}} – Michael Schulte {{small|(kinatawan ng Alemanya noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2018|2018]])}} #{{Flag|Belhika}} – Manu Van Acker #{{Flag|Israel}} – Eden Golan {{small|(kinatawan ng Israel noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2024|2024]])}} #{{Flag|Albanya}} – Andri Xhahu #{{Flag|Lithuania|name=Litwanya}} – Silvester Belt {{small|(kinatawan ng Lithuania noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2024|2024]])}} #{{Flag|Iceland|name=Islandiya}} – Hera Björk {{small|(kinatawan ng Iceland noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2024|2024]])}} #{{Flag|Heorhiya}} – Nutsa Buzaladze {{small|(kinatawan ng Heorhiya noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2024|2024]])}} #{{Flag|Tsipre}} – Loukas Hamatsos #{{Flag|Estonia|name=Estonya}} – Kristjan Jakobson {{small|(kinatawan ng Estonia noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2024|2024]] bilang parte ng 5miinust)}} #{{Flag|Suwisa}} – Mélanie Freymond at Sven Epiney {{small|(hinatid nang live mula sa loob ng "Arena Plus" sa [[St. Jakob-Park]])}} {{Div col end}} ==Ibang mga pagtatanghal== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ Iba pang mga tagapagtanghal sa Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2025 |- ! scope="col"| Act ! scope="col"| (Mga) Pangalan ! scope="col" class="unsortable"| (Mga) Kanta |- ! colspan="3" | Unang semi-final |- ! Pambungad | Isang grupo ng mga mananayaw, yodeler at manunugtog ng alphorn | "Tattoo"<br>"Arcade"<br>"Waterloo"<br>"The Code" |- ! rowspan="2" |Interval | Hazel Brugger<br>Sandra Studer<br>Petra Mede | "Made in Switzerland" |- | Marina Satti<br>Jerry Heil<br>Iolanda<br>Silvester Belt | "Ne partez pas sans moi"<br>{{small|(na may pre-recorded na mensahe mula sa orihinal na kumanta ng kanta na si [[Céline Dion]])}} |- ! Reprise | Jørgen Olsen | "Fly on the Wings of Love"{{efn|Itinanghal nang may mga pagbabago sa liriko na tumutukoy sa permanenteng slogan ng paligsahan na "United by Music"}} |- ! colspan="3" | Ikalawang semi-final |- ! Pambungad | Philip | ''Isang monologo tungkol sa mga bagay na nagustuhan niya tungkol sa paligsahan'' |- ! rowspan="2" |Interval | Isang grupo ng mga mananayaw | "On Time" |- | Gjon's Tears<br>The Roop<br>Efendi<br>Destiny | '''Medley ng [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2020]]'''<br>"Répondez-moi"<br>"On Fire"<br>"Cleopatra"<br>"All of My Love" |- ! Reprise | Sandra Studer | "Insieme: 1992" |- ! colspan="3" | Final |- ! Pambungad | Nemo<br>Top Secret Drum Corps | "The Code" |- ! rowspan="5" |Interval | Sandra Studer | "Canzone per te" |- | Michelle Hunziker | "Nel blu, dipinto di blu" |- | Peter Reber<br>Marc Dietrich<br>Nina Reber<br>Bruno Dietrich<br>[[Paola Del Medico|Paola]]<br>Luca Hänni<br>Gjon's Tears | '''Medley ng mga dating kalahok na Suwiso'''<br>"Io senza te"<br>"Cinéma"<br>"She Got Me"<br>"Tout l'univers" |- | Baby Lasagna<br>Käärijä | "Rim Tim Tagi Dim"<br>"Cha Cha Cha"<br>"#Eurodab" |- | Nemo | "Unexplainable" |} ==Pagpapalabas== {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Mga brodkaster at komentarista sa mga kalahok na bansa ! scope="col" | Bansa ! scope="col" | Brodkaster ! scope="col" | (Mga) Channel ! scope="col" | (Mga) Palabas ! scope="col" | (Mga) Komentarista |- ! scope="row" | {{Flag|Albanya}} | RTSH | RTSH 1, RTSH Muzikë, Radio Tirana | Lahat ng palabas | Andri Xhahu |- ! rowspan="3" scope="row" | {{Flag|Alemanya}} | rowspan="2" |ARD/NDR | One | Semi-finals | rowspan="2" scope="row" | Thorsten Schorn |- | Das Erste | Final |- | ARD/RBB | Radio Eins | Final | Amelie Ernst at Max Spallek |- ! scope="row" | {{Flag|Armenya}} | AMPTV | Armenia 1 | Lahat ng palabas | Hrachuhi Utmazyan at Hamlet Arakelyan |- ! scope="row" | {{Flag|Azerbaijan|name=Aserbayan}} | colspan="2" | İTV | Lahat ng palabas | Elnara Khalilova at Aga Nadirov |- ! scope="row" | {{Flag|Australya}} | SBS | SBS | Lahat ng palabas | Courtney Act at Tony Armstrong |- ! rowspan="3" scope="row" | {{Flag|Austria}} | rowspan="3" | ORF | ORF 1 | Lahat ng palabas | Andi Knoll |- | FM4 | rowspan="2" | Final | Jan Böhmermann at Olli Schulz |- |Radio Kärnten |Sonja Kleindienst, Ilona Doppler at Rudi Oman |- ! rowspan="4" scope="row" | {{Flag|Belhika}} | rowspan="2" | VRT | VRT 1 | Lahat ng palabas | ''Olandes'': Peter Van de Veire |- | Radio 2 | Final | {{N/A|align=left|''Walang nakakaalam''}} |- | rowspan="2" | RTBF | La Une | {{abbr|SF1|Unang semi-final}}/Final | rowspan="2" | ''Pranses'': Jean-Louis Lahaye at Joëlle Scoriels |- |Tipik |{{abbr|SF2|Ikalawang semi-final}} |- ! scope="row" | {{Flag|Dinamarka}} | DR | DR1 | Lahat ng palabas | Ole Tøpholm |- ! rowspan="4" scope="row" | {{Flag|Eslobenya}} | rowspan="4" | RTVSLO | TV SLO 2 | Semi-finals | rowspan="2" | Mojca Mavec |- | TV SLO 1 | Final |- | rowspan="2" |Radio Val 202 | {{abbr|SF1|Unang semi-final}} | Maj Valerij |- | Final | Maj Valerij at Igor Bračič |- ! scope="row" rowspan="6" | {{Flag|Espanya}} | rowspan="6" | RTVE | La 2 | {{abbr|SF2|Ikalawang semi-final}} | rowspan="2" | ''Kastila'': Julia Varela at Tony Aguilar |- | rowspan="2" | La 1 | {{abbr|SF1|Unang semi-final}} |- | Final | ''Kastila'': Julia Varela at Tony Aguilar<br />''Katalan'':{{efn|Ang opsyon sa komentaryo sa wikang Katalan ay makukuha lamang sa Cataluña.}} Sònia Urbano at Xavi Martínez |- | [[TVE Internacional]] | Lahat ng palabas | ''Kastila'': Julia Varela at Tony Aguilar |- | Radio Nacional, Radio Exterior, RNE para todos | rowspan="2" | Final | ''Kastila'': David Asensio, Sara Calvo at Luis Miguel Montes |- | Ràdio 4 | ''Katalan'': Sònia Urbano at Xavi Martínez |- ! rowspan="2" scope="row" | {{Flag|Estonia|name=Estonya}} | rowspan="2" | ERR | ETV | rowspan="2" | Lahat ng palabas | ''Estonyo'': Marko Reikop |- | ETV+ | ''Ruso'': Julia Kalenda at Aleksandr Hobotov |- ! rowspan="2" scope="row" | {{Flag|Gresya}} | rowspan="2" | ERT | ERT1 | rowspan="2" | Lahat ng palabas |Maria Kozakou at Giorgos Kapoutzidis |- | Deftero Programma |Dimitris Meidanis |- ! scope="row" | {{Flag|Heorhiya}} | GPB | First Channel | Lahat ng palabas | {{N/A|align=left|''Walang nakakaalam''}} |- ! rowspan="2" scope="row" | {{Flag|Irlanda}} | rowspan="2" | RTÉ | RTÉ2 | Semi-finals | rowspan="2" | Marty Whelan |- | RTÉ One | Final |- ! rowspan="4" scope="row" | {{Flag|Iceland|name=Islandiya}} | rowspan="4" | RÚV | RÚV | Lahat ng palabas | ''Islandiko:'' Guðrún Dís Emilsdóttir |- | RÚV 2 | {{abbr|SF1|Unang semi-final}}/Final | ''Interpretasyon ng Wikang Senyas ng Islandiya'' |- | rowspan="2" | Rás 2 | {{abbr|SF1|Unang semi-final}} | ''Islandiko:'' Guðrún Dís Emilsdóttir |- | Final | ''Islandiko:'' Guðrún Dís Emilsdóttir at Gunnar Birgisson |- ! rowspan="2" scope="row" | {{Flag|Israel}} | rowspan="2" | IPBC | rowspan="2" | Kan 11, Kan 88 | Semi-finals | Asaf Liberman at Akiva Novick |- | Final | Asaf Liberman, Akiva Novick at Keren Peles |- ! rowspan="3" scope="row" | {{Flag|Italya}} | rowspan="3" | RAI | Rai 2 | Semi-finals | rowspan="2" | Gabriele Corsi at BigMama |- | Rai 1 | rowspan="2" | Final |- |Rai Radio 2 | Diletta Parlangeli at Matteo Osso |- ! rowspan="2" scope="row" | {{Flag|Croatia|name=Kroasya}} | rowspan="2" | HRT | HRT 1 | rowspan="2" | Lahat ng palabas | rowspan="2" | Duško Ćurlić |- | HR 2 |- ! rowspan="2" scope="row" | {{Flag|Latvia|name=Letonya}} | rowspan="2" | LSM | rowspan="2" | LTV1 | Semi-finals | Toms Grēviņš |- | Final | Toms Grēviņš at Marija Naumova |- ! scope="row" | {{Flag|Lithuania|name=Litwanya}} | LRT | LRT TV, LRT Radijas | Lahat ng palabas | Ramūnas Zilnys |- ! rowspan="3" scope="row" | {{Flag|Luxembourg}} | rowspan="3" | RTL | RTL Lëtzebuerg | Lahat ng palabas | ''Luksemburges'': Roger Saurfeld at Raoul Roos |- | RTL Today | rowspan="2" | {{abbr|SF2|Ikalawang semi-final}}/Final | ''Ingles'': Melissa Dalton at Meredith Moss |- | RTL Infos | ''Pranses'': Fabien Rodrigues at Jérôme Didelot |- ! scope="row" | {{Flag|Malta}} | PBS | TVM | Lahat ng palabas | {{N/A|align=left|''Walang komentaryo''}} |- ! scope="row" | {{Flag|Montenegro}} | RTCG | TVCG 1 | Lahat ng palabas | Dražen Bauković |- ! rowspan="2" scope="row" | {{Flag|Netherlands|name=Nederlandiya}} | rowspan="2" | AVROTROS | NPO 1, BVN | Lahat ng palabas | Cornald Maas |- | NPO Radio 2 | Final | Carolien Borgers |- ! rowspan="2" scope="row" | {{Flag|Noruwega}} | rowspan="2" | NRK | NRK1 | Lahat ng palabas | Marte Stokstad |- | NRK P1 | Final | Jon Marius Hyttebakk |- ! rowspan="5" scope="row" | {{Flag|Finland|name=Pinlandiya}} | rowspan="5" | Yle | Yle TV1, TV Finland | rowspan="2" | Lahat ng palabas | ''Finlandes'': Mikko Silvennoinen<br />''Suweko'': Eva Frantz at Johan Lindroos |- | rowspan="2" | Yle Areena | ''Northern Sámi'': Aslak Paltto at ''Inari Sámi'': Heli Huovinen |- | {{abbr|SF2|Ikalawang semi-final}}/Final | ''Ruso'': Levan Tvaltvadze<br />''Ukranyo'': Galina Sergeyeva |- | Yle Radio Suomi | Final | ''Finlandes'': Sanna Pirkkalainen at Toni Laaksonen |- | Yle X3M | Lahat ng palabas | ''Suweko'': Eva Frantz at Johan Lindroos |- ! scope="row" | {{Flag|Polonya}} | TVP | TVP1, TVP Polonia | Lahat ng palabas | Artur Orzech |- ! scope="row" | {{Flag|Portugal}} | RTP | RTP1, RTP Internacional | Lahat ng palabas{{efn|Ang pagsasahimpapawid ng ikalawang semi-final ay nagsimulang naantala, sa ganap na 10:00 ng gabi (WEST) sa RTP Internacional at RTP Internacional Ásia, at sa ganap na 10:30 ng gabi (WEST) sa RTP1 at RTP Internacional América.}} | José Carlos Malato at Nuno Galopim |- ! rowspan="2" scope="row" | {{Flag|Pransiya}} | rowspan="2" |France Télévisions | Culturebox | Semi-finals | Stéphane Bern |- | France 2 | Final | Stéphane Bern at Laurence Boccolini |- ! rowspan="5" scope="row" | {{Flag|United Kingdom|name=Reyno Unido}} | rowspan="5" | [[BBC]] | rowspan="2" | BBC One | Semi-finals | ''Ingles:'' Scott Mills at Rylan |- | Final | ''Ingles:'' Graham Norton |- | BBC Red Button | Lahat ng palabas | ''Interpretasyon ng Wikang Senyas ng Britanya'' |- | rowspan="2" |BBC Radio 2 | Semi-finals | ''Ingles:'' Sara Cox at Richie Anderson |- | Final | ''Ingles:'' Scott Mills at Rylan |- ! scope="row" | {{Flag|San Marino}} |SMRTV |San Marino RTV |Lahat ng palabas |Anna Gaspari at Gigi Restivo |- ! rowspan="2" scope="row" | {{Flag|Serbia|name=Serbiya}} | rowspan="2" | RTS | RTS 1, RTS Svet | Lahat ng palabas | Duška Vučinić |- | Radio Belgrade 1 | {{abbr|SF2|Ikalawang semi-final}}, Final | Nikoleta Dojčinović at Katarina Tošić |- ! scope="row" rowspan="4" | {{Flag|Sweden|name=Suwesya}} | rowspan="3" | SVT | rowspan="2" | SVT1 | Semi-finals | ''Suweko:'' Edward af Sillén |- | Final | ''Suweko:'' Edward af Sillén at Petra Mede |- | SVT Play{{efn|Kasama ang opsyon sa komentaryo sa wikang Suweko mula sa SVT1 para sa lahat ng palabas}} | Final | ''Northern Sámi:'' Aslak Paltto at ''Inari Sámi:'' Heli Huovinen{{efn|Sa sabay na broadcast mula sa Yle Areena ng Finland}} |- | SR | Sveriges Radio P4 | Lahat ng palabas | ''Suweko:'' Carolina Norén |- ! rowspan="11" scope="row" | {{Flag|Suwisa}} | rowspan="11" | SRG SSR | RSI La 1 | Lahat ng palabas | ''Italyano'': Ellis Cavallini at Gian-Andrea Costa |- | rowspan="2" | RTS 1 | Semi-finals | ''Pranses'': Jean-Marc Richard at Nicolas Tanner |- | Final | ''Pranses'': Jean-Marc Richard, Nicolas Tanner at Victoria Turrian |- | SRF 1 | Lahat ng palabas | ''Aleman'': Sven Epiney |- | SRF info | Lahat ng palabas | ''Interpretasyon ng Wikang Senyas Suwiso-Aleman'' |- | Play SRF | Final | ''Aleman:'' Patti Basler |- | Play RTS | Lahat ng palabas |''Interpretasyon ng Wikang Senyas Suwiso-Pranses'' |- | Radio SRF 3 | rowspan="4" | Final |''Aleman'': Céline Werdelis |- | RTS Première | ''Pranses'': Claire Mudry |- | RSI Rete Tre | ''Italyano'': Davide Gagliardi |- | Radio RTR | ''Romanche'': Elias Tsoutsaios |- ! rowspan="2" scope="row" | {{Flag|Republikang Tseko|name=Tsekya}} | rowspan="2" | ČT | rowspan="2" | ČT1 | Semi-finals | Ondřej Cikán |- | Final | Ondřej Cikán at Aiko |- ! rowspan="2" scope="row" | {{Flag|Tsipre}} | rowspan="2" | CyBC | RIK 1, RIK Sat | rowspan="2" | Lahat ng palabas | rowspan="2" | Melina Karageorgiou at Alexandros Taramountas |- | RIK Trito |- ! scope="row" rowspan="6" | {{Flag|Ukranya}} | rowspan="6" | Suspilne | rowspan="4" | Suspilne Kultura | {{abbr|SF1|Unang semi-final}} | ''Ukranyo'': Timur Miroshnychenko at Olexandr Pedan |- | {{abbr|SF2|Ikalawang semi-final}} | ''Ukranyo'': Timur Miroshnychenko at Vlad Kuran |- | Final | ''Ukranyo'': Timur Miroshnychenko at Alyona Alyona |- | Lahat ng palabas | ''Wikang Senyas Ukranyo'': Tetiana Zhurkova, Anfisa Boldusieva, Oleksandr Rudyk at Lada Sokoliuk |- | rowspan="2" | Radio Promin | Semi-finals | ''Ukranyo'': Dmytro Zakharchenko at Lesia Antypenko |- | Final | ''Ukranyo'': Anna Zakletska at Denys Denysenko |} {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Mga broadkasters at komentarista sa mga hindi kalahok na bansa ! scope="col" | Bansa ! scope="col" | Brodkaster ! scope="col" | (Mga) Channel ! scope="col" | (Mga) Palabas ! scope="col" | (Mga) Komentarista |- ! scope="row" | {{Flag|Chile}} | Zapping | Zapping Channel | Lahat ng palabas | {{N/A|align=left|''Walang komentaryo''}} |- ! scope="row" | {{Flag|Estados Unidos}} | [[NBC]] | Peacock | Lahat ng palabas | {{N/A|align=left|''Walang komentaryo''}} |- ! scope="row" | {{Flag|North Macedonia|name=Hilagang Masedonya}} | MRT | MRT 1, Radio Skopje | Lahat ng palabas | Aleksandra Jovanovska |- ! scope="row" | {{Flag|Kapuluang Peroe}} | KVF | KVF 1 | Lahat ng palabas | Gunnar Nolsøe |- ! scope="row" | {{Flag|Kosovo}} | RTK | RTK 1 | Lahat ng palabas | Agron Krasniqi at Egzona Rafuna |- ! scope="row" | {{Flag|Moldova|name=Moldabya}} | TRM | Moldova 1 | Lahat ng palabas | Ion Jalbă at Daniela Crudu |} ==Mga nota== {{notelist}} ==Mga Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision]] [[Kategorya:Patimpalak sa pag-awit]] [[Kategorya:Europa]] 2lx9kupys8a7l3in7ym3i5hpg773o40 0 337720 2205430 2204177 2026-04-30T10:10:04Z Jadewest.catvalentine 41897 2205430 wikitext text/x-wiki {{Infobox song contest | name = Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision | year = 2026 | image = | size = | caption = | theme = ''United by Music'' | semi1 = {{start date|2026|05|12|df=y}} | semi2 = {{start date|2026|05|14|df=y}} | final = {{start date|2026|05|16|df=y}} | venue = [[Wiener Stadthalle]]<br />[[Viena]], [[Austria]] | organizer = [[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) | ESC_director = Martin Green | ESC_producer = Gert Kark | host_broadcaster = [[Österreichischer Rundfunk]] (ORF) | directors = {{Ubl|Michael Kögler|Robin Hofwander}} | exproducer = Michael Krön | presenters = {{Ubl|Victoria Swarovski|Michael Ostrowski|Emily Busvine (green room)}} | entries = 35 | finalists = 25 | debut = | return = {{Plainlist| * {{Flag|Bulgarya}} * {{Flag|Moldova|name=Moldabya}} * {{Flag|Rumanya}} }} | non-return = {{Plainlist| * {{Flag|Eslobenya}} * {{Flag|Espanya}} * {{Flag|Irlanda}} * {{Flag|Iceland|name=Islandiya}} * {{Flag|Netherlands|name=Nederlandiya}} }} | winner = | vote = | prev_year = {{Flagicon|Suwisa}} [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2025|Basel 2025]] | next_year = ''iaanunsyo'' }} Ang '''Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2026''' ay ang nakatakdang ika-70 na edisyon ng [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision]]. Ito ay bubuuin ng dalawang semi-final na ginanap noong Mayo 12 at 14, at ng grand final na gaganapin sa May 16, 2026. Gaganapin ito sa [[Wiener Stadthalle]] sa [[Viena]], [[Austria]] at ihohost ito nina Victoria Swarovski at Michael Ostrowski, kasama si Emily Busvine bilang host ng green room. Ito ay io-organisa ng [[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) at ng punong brodkaster, ang [[ORF (brodkaster)|Österreichischer Rundfunk]] (ORF), na siyang nag-stage ng paligsahan matapos magwagi ang kantang "Wasted Love" ni [[JJ (mang-aawit)|JJ]] noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2025|2025]] para sa [[Austria]]. Lumahok sa paligsahan ang mga brodkaster mula sa tatlumpu't-limang bansa, mas kaunti ng dalawa kaysa noong 2025 at ang pinakamaliit na bilang ng mga kalahok mula noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2003|2003]], bago ang pagpapakilala ng semi-finals. Nagpasya ang [[Eslobenya]], [[Espanya]], [[Republika ng Irlanda|Irlanda]], [[Iceland|Islandiya]], at [[Netherlands|Nederlandiya]] na huwag lumahok bilang protesta sa paglahok ng [[Israel]] sa konteksto ng [[Digmaan sa Gaza (2023-kasalukuyan)|digmaan sa Gaza]], na minamarkahan ang pinakamalaking bilang ng mga bansang nagboykot sa kasaysayan ng paligsahan mula noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 1970|1970]], habang ang [[Bulgarya]], [[Moldabya]], at [[Rumanya]] ay nakatakdang bumalik pagkatapos ng mga pagliban sa mga nakaraang edisyon. == Lokasyon == [[Talaksan:Wiener Stadthalle Aussen 2008.jpg|thumb|left|250px|[[Wiener Stadthalle]] sa Viena, venue ng paligsahan sa 2026]] Gaganapin ang paligsahan sa [[Viena]], [[Austria]] matapos manalo ang kantang "Wasted Love" ni [[JJ (mang-aawit)|JJ]], na kumatawan sa bansa noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2025|2025]]. Ito ang ikatlong beses na ginanap sa Austria ang paligsahan, matapos itong gawin noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 1967|1967]] at [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2015|2015]], na parehong ginanap sa Viena. Ang napiling venue para sa paligsahan ay ang Wiener Stadthalle na may 16,152 na upuan, na naging venue ng paligsahan noong 2015. Bukod sa pangunahing venue, ang [[Rathausplatz]] ang magiging lokasyon ng Eurovision Village, na magho-host ng mga pagtatanghal ng mga kalahok sa paligsahan at mga lokal na artista pati na rin ang mga screening ng mga live na palabas para sa pangkalahatang publiko. Ang Prater Dome nightclub ang magho-host ng EuroClub, na siyang mag-oorganisa ng mga opisyal na after-party at mga pribadong pagtatanghal ng mga kalahok sa paligsahan. Ang kaganapang "Turquoise Carpet" ay magsisimula sa ika-10 ng Mayo 2026 sa [[Burgtheater]], kung saan ang mga kalahok at ang kanilang mga delegasyon ay ihaharap sa mga kinikilalang press at mga tagahanga, bago magtapos sa [[Vienna City Hall]], kung saan gaganapin ang seremonya ng pagbubukas. Bago piliin ng ORF ang Basel bilang punong lungsod, ang mga sumusunod na lungsod ay nagpahayag ng kanilang interes sa pagho-host ng ika-70 na edisyon ng paligsahan at nagsumite ng mga bid. '''Legend:'''<br /> {{Color box|#CEDFF2|†|border=darkgray}} Napiling punong lungsod {{Color box|#F2E0CE|^|border=darkgray}} Nagsumite ng bid {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Lungsod ! scope="col" | Venue ! scope="col" | Nota ! scope="col" | {{Abbr|Sang.|Sanggunian}} |- ! scope="row" | [[Ebreichsdorf]] | ''Pansamantalang arena'' | Ang iminungkahing venue ay isang pansamantalang arena na may kapasidad na 20,000 katao. Isa pang lugar para sa pampublikong panonood ng finals na may kapasidad na 30,000 ang dapat sana ay naihanda. Umatras sa bidding noong Hunyo 15. |<ref>{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2025/05/26/eurovision-2026-comer-city-presents-proposal-to-host-eurovision/ |title=Eurovision 2026: Ebreichsdorf's 'Comer City' Presents Proposal to Host Eurovision |date=26 Mayo 2025 |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovoix.com |first=Anthony |last=Granger}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |[[Graz]] |[[Stadthalle Graz]] | rowspan="2" |Umatras sa pag-bid noong Hunyo 27, 2025. | rowspan="2" |<ref name="Kleine Zeitung-2025">{{Cite web |date=18 Mayo 2025 |title='Perfekte Location': Klaus Leutgeb will ESC 2026 an den Schwarzlsee holen |trans-title='Perpektong lokasyon': Nais ni Klaus Leutgeb na dalhin ang ESC 2026 sa Schwarzlsee |url=https://www.kleinezeitung.at/steiermark/graz/19700155/klaus-leutgeb-will-esc-2026-an-den-schwarzlsee-holen |access-date=10 Abril 2026 |publisher=Kleine Zeitung |language=de}}</ref> |- |[[Schwarzl Freizeit Zentrum]] |- style="background:#F2E0CE" ! scope="row" style="background:#F2E0CE" | [[Innsbruck]] ^ | [[Olympiahalle]] | Naging host ng figure skating at ice hockey sa [[Palarong Olimpiko sa Taglamig]] noong 1964 at 1976. | <ref>{{cite web |last1=Granger |first1=Anthony |title=Eurovision 2026: Innsbruck City Council Approves Bid to Host |url=https://eurovoix.com/2025/06/11/eurovision-2026-innsbruck-city-council-approves-bid/ |website=Eurovoix |date=11 Hunyo 2025 |access-date=10 Abril 2026}}</ref> |- ! scope="row" |[[Oberwart]] |Messe Oberwart |Umatras sa pag-bid noong Hunyo 21, 2025. |<ref>{{Cite web |date=18 Mayo 2025 |title=Oberwart will ESC-Austragungsort werden |trans-title=Gusto ng Oberwart na maging venue ng ESC |url=https://burgenland.orf.at/stories/3305824/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Burgenland.ORF.at |publisher=ORF |language=de}}</ref> |-style="background:#CEDFF2" ! scope="row" style="background:#CEDFF2"| '''[[Viena]]''' † | '''[[Wiener Stadthalle]]''' | Venue ng paligsahan noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2015|2015]]. |<ref>{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=3 Hunyo 2025 |title=Eurovision 2026: Vienna Actively Bidding to Host For a Third Time |url=https://eurovoix.com/2025/06/03/eurovision-2026-vienna-actively-bidding-to-host-for-a-third-time/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovoix |language=en-GB}}</ref> |- ! scope="row" | [[Wels]] at [[Linz]] | Messe Wels | Pinagsamang bid, kung saan ang Wels ang magiging host ng mismong paligsahan. Ang venue ay ginagawa pa noong panahon ng proseso ng pag-bid, at natapos noong Marso 2026. Umatras sa pag-bid noong Hulyo 1, 2025. | <ref>{{Cite web |date=4 Hunyo 2025 |title=ESC: Wels und Linz offiziell angemeldet |url=https://ooe.orf.at/stories/3308305/ |access-date=10 Abril 2026 |website=ooe.ORF.at |language=de}}</ref> |} ==Mga kalahok== {| class="wikitable plainrowheaders sticky-header" |+ Mga kalahok ng Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2026<ref>{{Cite web |title=All Participants {{!}} Vienna 2026 |url=https://www.eurovision.com/eurovision-song-contest/vienna-2026/all-participants/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU |language=en}}</ref> |- ! scope="col" rowspan="2" | Bansa ! scope="col" rowspan="2" | Brodkaster ! scope="col" rowspan="2" | Artista ! scope="col" rowspan="2" | Kanta ! scope="col" rowspan="2" | Wika ! scope="col" colspan="2" | Proseso ng pagpili ! scope="col" rowspan="2" | {{Abbr|Sang.|Sanggunian}} |- ! scope="col" | Proseso ! scope="col" | Petsa |- ! scope="row" |{{Flag|Albanya}} | RTSH | Alis | "Nân" | [[Wikang Albanes|Albanes]] | ''Festivali i Këngës 64'' | Disyembre 20, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=21 Disyembre 2025 |title=Alis will represent Albania at Vienna 2026 |url=https://www.eurovision.com/stories/alis-albania-vienna-2026/ |website=Eurovision.com |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa|EBU]] |access-date=10 Abril 2026}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Alemanya}} | SWR{{efn|Sa ngalan ng ARD, ang konsorsyum ng pampublikong pagsasahimpapawid ng Alemanya}} | Sarah Engels | "Fire" | [[Wikang Ingles|Ingles]] | ''Eurovision Song Contest –'' ''Das deutsche Finale'' ''2026'' | Pebrero 28, 2026 | style="text-align:center" |<ref>{{Cite web |date=28 Pebrero 2026 |title=Sarah Engels will light Vienna up with 'Fire' |url=https://www.eurovision.com/stories/germany-sarah-engels-fire-vienna-2026/ |access-date=2026-02-28 |website=Eurovision.com |publisher=EBU |access-date=10 Abril 2026}}</ref> |- ! scope="row" |{{Flag|Armenya}} | AMPTV | Simón | "Paloma rumba" | Ingles | Panloob na pagpili | Marso 11, 2026 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=11 Marso 2026 |title=Armenia reveals its artist and song for Vienna |url=https://www.eurovision.com/stories/armenia-reveals-simon-and-paloma-rumba-for-vienna/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU |language=en}}</ref> |- ! scope="row" |{{Flag|Azerbaijan|name=Aserbayan}} | İTV | Jiva | "Just Go" | Ingles, [[Wikang Aseri|Aseri]] | Panloob na pagpili | Marso 6, 2026 {{small|(artista)}}<br>Marso 9, 2026 {{small|(kanta)}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=6 Marso 2026 |title=JIVA will sing for Azerbaijan in Vienna |url=https://www.eurovision.com/stories/jiva-will-sing-for-azerbaijan-vienna-2026/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU |language=en}}</ref> |- ! scope="row" |{{Flag|Australya}} | SBS | Delta Goodrem | "Eclipse" | Ingles | Panloob na pagpili | Marso 1, 2026 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=1 Marso 2026 |title=Delta Goodrem will represent Australia in May |url=https://www.eurovision.com/stories/delta-goodrem-representing-australia-eurovision-2026/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="row" |{{Flag|Austria}} | ORF | Cosmó | "Tanzschein" | [[Wikang Aleman|Aleman]] | ''Vienna Calling –'' ''Wer singt für Österreich?'' | Pebrero 20, 2026 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=24 Pebrero 2026 |title=COSMÓ will represent Austria in Vienna |url=https://www.eurovision.com/stories/vienna-2026-austria-cosmo-tanzschein/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Belhika}} | RTBF | Essyla | "Dancing on the Ice" | Ingles | Panloob na pagpili | Pebrero 19, 2026 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=19 Pebrero 2026 |title=ESSYLA will represent Belgium in Vienna |url=https://www.eurovision.com/stories/essyla-represent-belgium-eurovision-2026/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Bulgarya}} | BNT | Dara | "Bangaranga" | Ingles | ''Natsionalnata selektsiya'' | Enero 31, 2026 {{small|(artista)}}<br>Pebrero 28, 2026 {{small|(kanta)}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=28 Pebrero 2026 |title=DARA ще представи България на „Евровизия 2026“ с песента „Bangaranga“ |trans-title=DARA will represent Bulgaria at Eurovision 2026 with the song "Banagaranga" |url=https://bnt.bg/news/dara-shte-predstavi-balgariya-na-evroviziya-2026-s-pesenta-bangaranga-346759news.html |access-date=10 Abril 2026 |publisher=BNT |language=bg}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Dinamarka}} | DR | Søren Torpegaard Lund | "Før vi går hjem" | [[Wikang Danes|Danes]] | ''Dansk Melodi Grand Prix 2026'' | Pebrero 14, 2026 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=15 Pebrero 2026 |title=Søren Torpegaard Lund will represent Denmark in May |url=https://www.eurovision.com/stories/soren-torpegaard-lund-representing-denmark-eurovision-2026/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Estonia|namr=Estonya}} | ERR | Vanilla Ninja | "Too Epic to Be True" | Ingles | ''Eesti Laul 2026'' | Pebrero 14, 2026 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=15 Pebrero 2026 |title=It's Vanilla Ninja for Vienna in Estonia |url=https://www.eurovision.com/stories/vanilla-ninja-for-estonia-vienna-2026/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Gresya}} | ERT | Akylas | "Ferto" <small>(Φέρτο)</small> | [[Wikang Griyego|Griyego]] | ''Sing for Greece 2026'' | Pebrero 15, 2026 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=15 Pebrero 2026 |title=Akylas will 'Sing for Greece' in Vienna |url=https://www.eurovision.com/stories/akylas-sing-for-greece-vienna-2026/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Heorhiya}} | GPB | Bzikebi | "On Replay" | Ingles | Panloob na pagpili | Enero 14, 2026 {{small|(artista)}}<br>Marso 11, 2026 {{small|(kanta)}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=11 Marso 2026 |title=Bzikebi premiere 'On Replay' for Georgia |url=https://www.eurovision.com/stories/bzikebi-premiere-on-replay-for-georgia/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Israel}} | IPBC | Noam Bettan | "Michelle" | [[Wikang Pranses|Pranses]], [[Wikang Hebreo|Hebreo]], Ingles | ''HaKokhav HaBa L'Eirovizion'' {{small|(artista)}}<br>Panloob na pagpili {{small|(kanta)}} | Enero 20, 2026 {{small|(artista)}}<br>Marso 5, 2026 {{small|(kanta)}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=5 Marso 2026 |title=Noam Bettan releases his song for Vienna |url=https://www.eurovision.com/stories/noam-bettan-releases-song-for-vienna-michelle/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Italya}} | RAI | Sal Da Vinci | "Per sempre sì" | [[Wikang Italyano|Italyano]] | ''Sanremo Music Festival 2026'' | February 28, 2026 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=1 Marso 2026 |title=From 'Sanremo' to Vienna, it's Sal Da Vinci for Italy |url=https://www.eurovision.com/stories/sal-da-vinci-representing-italy-eurovision-2026/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Croatia|name=Kroasya}} | HRT | Lelek | "Andromeda" | [[Wikang Kroato|Kroato]] | ''Dora 2026'' | Pebrero 15, 2026 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=15 Pebrero 2026 |title=It's LELEK to Vienna for Croatia |url=https://www.eurovision.com/stories/croatia-dora-winner-lelek-vienna-2026/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Latvia|name=Letonya}} | LSM | Atvara | "Ēnā" | [[Wikang Latbiyano|Latbiyano]] | ''Supernova 2026'' | Pebrero 14, 2026 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=15 Pebrero 2026 |title='Supernova' winner Atvara is heading to Vienna for Latvia |url=https://www.eurovision.com/stories/supernova-winner-atvara-latvia-vienna-2026/ |access-date=10 Pebrero 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Lithuania|name=Litwanya}} | LRT | Lion Ceccah | "Sólo quiero más" | [[Wikang Litwano|Litwano]], Ingles | ''Eurovizija.LT 2026'' | Pebrero 27, 2026 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=27 Pebrero 2026 |title=Lion Ceccah will sing for Lithuania in Vienna |url=https://www.eurovision.com/stories/lithuania-selects--eurovision-2026-lion-ceccah/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Luxembourg}} | RTL | Eva Marija | "Mother Nature" | Ingles | ''Luxembourg Song Contest 2026'' | Enero 24, 2026 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=24 Enero 2026 |title=Eva Marija will sing for Luxembourg in Vienna |url=https://www.eurovision.com/stories/eva-marija-luxembourg-vienna-2026/ |website=eurovision.com |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa|EBU]] |access-date=10 Abril 2026 |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Malta}} | PBS | Aidan | "Bella" | Ingles, [[Wikang Maltes|Maltes]] | ''Malta Eurovision Song Contest 2026'' | Enero 17, 2026 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=18 Enero 2026 |title=It's AIDAN for Malta at Vienna 2026 |url=https://www.eurovision.com/stories/aidan-for-malta-vienna-2026/ |website=Eurovision.com |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa|EBU]] |access-date=10 Abril 2026 |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Moldova|name=Moldabya}} | TRM | Satoshi | "Viva, Moldova!" | [[Wikang Rumano|Rumano]] | ''Finala națională'' ''2026'' | Enero 17, 2026 | style="text-align:center" |<ref>{{Cite web |date=17 Enero 2026 |title=Satoshi will represent Moldova on its Eurovision return |url=https://www.eurovision.com/stories/satoshi-will-represent-moldova-eurovision-2026/ |website=Eurovision.com |publisher=EBU |access-date=10 Abril 2026}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Montenegro}} | RTCG | Tamara Živković | "Nova zora" <small>(Нова зора)</small> | [[Wikang Montenegrin|Montenegrin]] | ''Montesong 2025'' | Disyembre 21, 2025 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=6 Enero 2026 |title=Tamara Živković will sing for Montenegro in Vienna |url=https://www.eurovision.com/stories/tamara-zivkovic-montenegro-vienna-2026/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=[[European Broadcasting Union|EBU]] |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Noruwega}} | NRK | Jonas Lovv | "Ya Ya Ya" | Ingles | ''Melodi Grand Prix 2026'' | Pebrero 28, 2026 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=28 Pebrero 2026 |title=JONAS LOVV wins 'Melodi Grand Prix' in Norway |url=https://www.eurovision.com/stories/jonas-lovv-ya-ya-ya-norway-2026/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Finland|name=Pinlandiya}} | Yle | Linda Lampenius and Pete Parkkonen | "Liekinheitin" | [[Wikang Finlandes|Finlandes]] | ''Uuden Musiikin Kilpailu 2026'' | Pebrero 28, 2026 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=28 Pebrero 2026 |title='Liekinheitin' is Finland's song for Vienna |url=https://www.eurovision.com/stories/finland-umk-2026-winner-linda-pete-liekinheitin/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Polonya}} | TVP | Alicja | "Pray" | Ingles | ''Finał krajowych kwalifikacji'' | Marso 8, 2026 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=8 Marso 2026 |title=It's 'Pray' for Poland: ALICJA to Vienna |url=https://www.eurovision.com/stories/its-pray-for-poland-alicja-to-vienna/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Portugal}} | RTP | Bandidos do Cante | "Rosa" | [[Wikang Portuges|Portuges]] | ''Festival da Canção 2026'' | Marso 7, 2026 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=8 Marso 2026 |title=Bandidos do Cante will represent Portugal in May |url=https://www.eurovision.com/stories/bandidos-do-cante-represent-portugal-eurovision-2026/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Pransiya}} | France Télévisions | Monroe | "Regarde !" | Pranses | Panloob na pagpili | Marso 6, 2026 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=6 Marso 2026 |title='Regarde !': It's Monroe for France |url=https://www.eurovision.com/stories/regarde-monroe-for-france-eurovision-2026/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|United Kingdom|name=Reyno Unido}} | [[BBC]] | Look Mum No Computer | "Eins, Zwei, Drei" | Ingles | Panloob na pagpili | Pebrero 17, 2026 {{small|(artista)}}<br>Marso 6, 2026 {{small|(kanta)}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=6 Marso 2026 |title='Eins, Zwei Drei'... the United Kingdom's entry is out |url=https://www.eurovision.com/stories/eins-zwei-drei-united-kingdom-entry-released/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Rumanya}} | TVR | Alexandra Căpitănescu | "Choke Me" | Ingles | ''Selecția națională'' ''2026'' | Marso 4, 2026 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=4 Marso 2026 |title=Alexandra Căpitănescu will represent Romania on its Eurovision return |url=https://www.eurovision.com/stories/alexandra-c%C4%83pit%C4%83nescu-will-represent-romania-on-its-eurovision-return/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|San Marino}} | SMRTV | Senhit{{efn|name=San Marino|Tampok ang mga walang kreditong boses ni Boy George.}} | "Superstar" | Ingles | ''San Marino Song Contest 2026'' | Marso 6, 2026 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=7 Marso 2026 |title=San Marino sends 'Superstar' SENHIT to Vienna |url=https://www.eurovision.com/stories/san-marino-sends-superstar-senhit-to-vienna/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Serbia|name=Serbiya}} | RTS | Lavina | "Kraj mene" <small>(Крај мене)</small> | [[Wikang Serbiyo|Serbiyo]] | ''Pesma za Evroviziju 2026'' | Pebrero 28, 2026 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=1 Marso 2026 |title=LAVINA will represent Serbia in May |url=https://www.eurovision.com/stories/serbia-pze-winner-lavina-vienna-2026/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Sweden|name=Suwesya}} | SVT | Felicia | "My System" | Ingles | ''Melodifestivalen 2026'' | Marso 7, 2026 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=7 Marso 2026 |title=FELICIA will fly the Swedish flag in Vienna |url=https://www.eurovision.com/stories/felicia-will-fly-the-swedish-flag-at-vienna-2026/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Suwisa}} | SRG SSR | Veronica Fusaro | "Alice" | Ingles | Panloob na pagpili | Enero 20, 2026 {{small|(artista)}}<br>Marso 11, 2026 {{small|(kanta)}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=20 Enero 2026 |title=Veronica Fusaro will sing for Switzerland |url=https://www.eurovision.com/stories/veronica-fusaro-for-switzerland-vienna-2026/ |website=Eurovision.com |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa|EBU]] |access-date=10 Abril 2026 |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Republikang Tseko|name=Tsekya}} | ČT | Daniel Zizka | "Crossroads" | Ingles | Panloob na pagpili | Marso 8, 2026 {{small|(artista)}}<br>Marso 11, 2026 {{small|(kanta)}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=8 Marso 2026 |title=Daniel Zizka is Czechia's artist for 2026 |url=https://www.eurovision.com/stories/daniel-zizka-czechia-artist-for-2026/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Tsipre}} | CyBC | Antigoni | "Jalla" | Ingles, Griyego | Panloob na pagpili | Nobyembre 6, 2025 {{small|(artista)}}<br>Pebrero 8, 2026 {{small|(kanta)}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=10 Pebrero 2026 |title=Cyprus 2026: Antigoni releases 'JALLA' |url=https://www.eurovision.com/stories/antigoni-releases-jalla-cyprus-2026/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{Flag|Ukranya}} | Suspilne | Leléka | "Ridnym" <small>(Рідним)</small> | Ingles, [[Wikang Ukranyo|Ukranyo]] | ''Vidbir 2026'' | Pebrero 7, 2026 | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web |date=7 Pebrero 2026 |title=Vidbir winner LELÉKA to Vienna |url=https://www.eurovision.com/stories/vidbir-winner-leleka-vienna-2026/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU |language=en}}</ref> |} ==Pagbunot ng alokasyon sa mga semi-finals== Ang bunutan upang matukoy ang semi-finals ng mga kalahok na bansa ay naganap noong ika-12 ng Enero 2026 nang 7:00 ng gabi [[Oras Gitnang Europa|CET]] sa Vienna City Hall. Ang tatlumpung semi-finalist ay hinati sa limang pot, batay sa mga historikal na pattern ng pagboto, na may layuning mabawasan ang posibilidad ng bloc voting at mapataas ang suspense sa semi-finals. Tinukoy din sa bunutan kung aling semi-final ang bawat isa sa lima na awtomatikong kwalipikado – ang punong bansa na [[Austria]] at ang mga bansang "Big Four" ([[Alemanya]], [[Italya]], [[Pransiya]], at [[Reyno Unido]]) – ang boboto, kinakailangang ipalabas, at magtanghal ng kanilang entry sa isang hindi mapagkumpitensyang kapasidad. Ang seremonya ay pinangunahan nina Alexandra Wachter at César Sampson. {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:16%;" | Pot 1 ! scope="col" style="width:16%;" | Pot 2 ! scope="col" style="width:16%;" | Pot 3 ! scope="col" style="width:16%;" | Pot 4 ! scope="col" style="width:16%;" | Pot 5 ! scope="col" style="width:16%;" | Mga finalist |- | valign="top" | {{Unbulleted list |{{Flag|Albanya}} |{{Flag|Bulgarya}} |{{Flag|Croatia|name=Kroasya}} |{{Flag|Montenegro}} |{{Flag|Serbia|name=Serbiya}} |{{Flag|Suwisa}}}} | valign="top" | {{Unbulleted list |{{Flag|Australya}} |{{Flag|Dinamarka}} |{{Flag|Estonia|name=Estonya}} |{{Flag|Noruwega}} |{{Flag|Finland|name=Pinlandiya}} |{{Flag|Suwesya}}}} | valign="top" | {{Unbulleted list |{{Flag|Armenya}} |{{Flag|Azerbaijan|name=Aserbayan}} |{{Flag|Heorhiya}} |{{Flag|Israel}} |{{Flag|Polonya}} |{{Flag|Ukranya}}}} | valign="top" | {{Unbulleted list |{{Flag|Belhika}} |{{Flag|Luxembourg}} |{{Flag|Moldova|name=Moldabya}} |{{Flag|Portugal}} |{{Flag|Rumanya}} |{{Flag|Republikang Tseko|name=Tsekya}}}} | valign="top" | {{Unbulleted list |{{Flag|Gresya}} |{{Flag|Latvia|name=Letonya}} |{{Flag|Lithuania|name=Litwanya}} |{{Flag|Malta}} |{{Flag|San Marino}} |{{Flag|Tsipre}}}} | valign="top" | {{Unbulleted list |{{Flag|Alemanya}} |{{Flag|Austria}} |{{Flag|Italya}} |{{Flag|Pransiya}} |{{Flag|United Kingdom|name=Reyno Unido}}}} |} {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Resulta ng bunutan |- ! scope="col" colspan="2" style="width:50%;" | Unang semi-final ! scope="col" colspan="2" style="width:50%;" | Ikalawang semi-final |- ! scope="col" | Unang kalahati ! scope="col" | Ikalawang kalahati ! scope="col" | Unang kalahati ! scope="col" | Ikalawang kalahati |- | valign="top" | {{Unbulleted list |{{Flag|Croatia|name=Kroasya}} |{{Flag|Finland|name=Pinlandiya}} |{{Flag|Heorhiya}} |{{Flag|Gresya}} |{{Flag|Moldova|name=Moldabya}} |{{Flag|Portugal}} |{{Flag|Suwesya}}}} | valign="top" | {{Unbulleted list |{{Flag|Belhika}} |{{Flag|Estonia|name=Estonya}} |{{Flag|Israel}} |{{Flag|Lithuania|name=Litwanya}} |{{Flag|Montenegro}} |{{Flag|Polonya}} |{{Flag|San Marino}} |{{Flag|Serbia|name=Serbiya}}}} | valign="top" | {{Unbulleted list |{{Flag|Armenya}} |{{Flag|Azerbaijan|name=Aserbayan}} |{{Flag|Bulgarya}} |{{Flag|Republikang Tseko|name=Tsekya}} |{{Flag|Luxembourg}} |{{Flag|Rumanya}} |{{Flag|Suwisa}}}} | valign="top" | {{Unbulleted list |{{Flag|Albanya}} |{{Flag|Australya}} |{{Flag|Tsipre}} |{{Flag|Dinamarka}} |{{Flag|Latvia|name=Letonya}} |{{Flag|Malta}} |{{Flag|Noruwega}} |{{Flag|Ukranya}}}} |- ! scope="col" colspan="2" | Pagboto, pagtanghal at pagpapalabas ! scope="col" colspan="2" | Pagboto, pagtanghal at pagpapalabas |- | valign="top" colspan="2" | {{Unbulleted list |{{Flag|Alemanya}} |{{Flag|Italya}}}} | valign="top" colspan="2" | {{Unbulleted list |{{Flag|Austria}} |{{Flag|Pransiya}} |{{Flag|United Kingdom|name=Reyno Unido}}}} |} ==Buod ng paligsahan== ===Unang semi-final=== Gaganapin ang unang semi-final sa ika-12 ng Mayo 2026 sa ganap na 9:00 ng gabi [[Oras Gitnang Europa sa Tag-araw|CEST]]. Labinlimang bansa ang maglalaban-laban dito. Ang mga bansang iyon, kasama ang [[Alemanya]] at [[Italya]], pati na rin ang mga bansang hindi kalahok sa ilalim ng pinagsama-samang boto ng "Rest of the World", ay boboto sa semi-final na ito. {{Legend|navajowhite|Mga nakapasok sa final}} {{Legend|lightgreen|Mga awtomatikong nakapasok sa final na nagtanghal bilang interval act}} {| class="sortable wikitable plainrowheaders" |+ Unang semi-final ng Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2026<ref name="R/O">{{Cite web |date=4 Abril 2026 |title=Vienna 2026: Semi-Final Running Orders revealed |url=https://www.eurovision.com/stories/vienna-2026-semi-final-running-orders-revealed/ |access-date=10 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="col" | Draw ! scope="col" | Bansa ! scope="col" | Artista ! scope="col" | Kanta |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1 | {{Flag|Moldova|name=Moldabya}} | Satoshi | "Viva, Moldova!" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2 | {{Flag|Sweden|name=Suwesya}} | Felicia | "My System" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3 | {{Flag|Croatia|name=Kroasya}} | Lelek | "Andromeda" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4 | {{Flag|Gresya}} | Akylas | "Ferto" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5 | {{Flag|Portugal}} | Bandidos do Cante | "Rosa" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6 | {{Flag|Heorhiya}} | Bzikebi | "On Replay" |- style="background: lightgreen;" ! scope="row" style="text-align:center; background: lightgreen;" | ''—'' | ''{{Flag|Italya}}'' | ''Sal Da Vinci'' | ''"Per sempre sì"'' |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7 | {{Flag|Finland|name=Pinlandiya}} | Linda Lampenius and Pete Parkkonen | "Liekinheitin" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 8 | {{Flag|Montenegro}} | Tamara Živković | "Nova zora" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9 | {{Flag|Estonia|name=Estonya}} | Vanilla Ninja | "Too Epic to Be True" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10 | {{Flag|Israel}} | Noam Bettan | "Michelle" |- style="background: lightgreen;" ! scope="row" style="text-align:center; background: lightgreen;" | ''—'' | ''{{Flag|Alemanya}}'' | ''Sarah Engels'' | ''"Fire"'' |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11 | {{Flag|Belhika}} | Essyla | "Dancing on the Ice" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 12 | {{Flag|Lithuania|name=Litwanya}} | Lion Ceccah | "Sólo quiero más" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13 | {{Flag|San Marino}} | Senhit{{efn|name=San Marino}} | "Superstar" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 14 | {{Flag|Polonya}} | Alicja | "Pray" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 15 | {{Flag|Serbia|name=Serbiya}} | Lavina | "Kraj mene" |} ===Ikalawang semi-final=== Gaganapin ang ikalawang semi-final sa ika-14 ng Mayo 2026 sa ganap na 9:00 ng gabi CEST. Labinlimang bansa ang maglalaban-laban dito. Ang mga bansang iyon, kasama ang [[Austria]], [[Pransiya]] at [[United Kingdom|Reyno Unido]], pati na rin ang mga bansang hindi kalahok sa ilalim ng pinagsama-samang boto ng "Rest of the World", ay bumoto sa semi-final na ito. {{Legend|navajowhite|Mga nakapasok sa final}} {{Legend|lightgreen|Mga awtomatikong nakapasok sa final na nagtanghal bilang interval act}} {| class="sortable wikitable plainrowheaders" |+ Ikalawang semi-final ng Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2026<ref name="R/O" /> |- ! scope="col" | Draw ! scope="col" | Bansa ! scope="col" | Artista ! scope="col" | Kanta |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1 | {{Flag|Bulgarya}} | Dara | "Bangaranga" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2 | {{Flag|Azerbaijan}} | Jiva | "Just Go" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3 | {{Flag|Rumanya}} | Alexandra Căpitănescu | "Choke Me" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4 | {{Flag|Luxembourg}} | Eva Marija | "Mother Nature" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5 | {{Flag|Republikang Tseko|name=Tsekya}} | Daniel Zizka | "Crossroads" |- style="background: lightgreen;" ! scope="row" style="text-align:center; background: lightgreen;" | ''—'' | ''{{Flag|Pransiya}}'' | ''Monroe'' | ''"Regarde !"'' |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6 | {{Flag|Armenya}} | Simón | "Paloma rumba" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7 | {{Flag|Suwisa}} | Veronica Fusaro | "Alice" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 8 | {{Flag|Tsipre}} | Antigoni | "Jalla" |- style="background: lightgreen;" ! scope="row" style="text-align:center; background: lightgreen;" | ''—'' | ''{{Flag|Austria}}'' | ''Cosmó'' | ''"Tanzschein"'' |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9 | {{Flag|Latvia|name=Letonya}} | Atvara | "Ēnā" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10 | {{Flag|Dinamarka}} | Søren Torpegaard Lund | "Før vi går hjem" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11 | {{Flag|Australya}} | Delta Goodrem | "Eclipse" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 12 | {{Flag|Ukranya}} | Leléka | "Ridnym" |- style="background: lightgreen;" ! scope="row" style="text-align:center; background: lightgreen;" | ''—'' | ''{{Flag|United Kingdom|name=Reyno Unido}}'' | ''Look Mum No Computer'' | ''"Eins, Zwei, Drei"'' |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13 | {{Flag|Albanya}} | Alis | "Nân" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 14 | {{Flag|Malta}} | Aidan | "Bella" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 15 | {{Flag|Noruwega}} | Jonas Lovv | "Ya Ya Ya" |} ===Final=== Gaganapin ang final sa ika-16 ng Mayo 2026 sa ganap na 9:00 ng gabi CEST at itinampok ang 25 na bansang kalahok. Boboto sa finals ang lahat ng 35 kalahok na bansa kasama ang hurado at televote, pati na rin ang mga hindi kalahok na bansa sa ilalim ng pinagsama-samang online na boto na "Rest of the World". {{Legend|gold|Kampeon}} {| class="sortable wikitable plainrowheaders" |+ Final ng Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2026 |- ! scope="col" | Draw ! scope="col" | Bansa ! scope="col" | Artista ! scope="col" | Kanta |- ! scope="row" style="text-align:center;" | | {{Flag|Alemanya}} | Sarah Engels | "Fire" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | | {{Flag|Italya}} | Sal Da Vinci | "Per sempre sì" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | | {{Flag|Pransiya}} | Monroe | "Regarde !" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | | {{Flag|United Kingdom|name=Reyno Unido}} | Look Mum No Computer | "Eins, Zwei, Drei" |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 25 | {{Flag|Austria}} | Cosmó | "Tanzschein" |} ====Tagapagsalita==== Ihahayag ng mga tagapagsalita ang 12-puntong iskor mula sa pambansang hurado ng kani-kanilang bansa: * {{Flag|Belhika}} – [[Sandra Kim]] <small>(kampeon ng [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 1986|1986]])</small> * {{Flag|Gresya}} – Klavdia <small>(kinatawan ng Gresya noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2025|2025]])</small> * {{Flag|Suwesya}} – Jakob Norrgård <small>(kinatawan ng Suwesya noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2025|2025]] bilang parte ng KAJ)</small> * {{Flag|Ukranya}} – Daniil Leshchynskyi <small>(kinatawan ng Ukranya noong [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2025|2025]] bilang parte ng Ziferblat)</small> ==Ibang mga pagtatanghal== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ Iba pang mga tagapagtanghal sa Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision 2025 |- ! scope="col"| Act ! scope="col"| (Mga) Pangalan ! scope="col" class="unsortable"| (Mga) Kanta |- ! colspan="3" | Unang semi-final |- ! Pambungad | Isang koro na may 70 na miyembro | "L'amour est bleu" |- !Interval | Victoria Swarovski<br>Michael Ostrowski<br>Go-Jo | "Kangaroo" |- ! colspan="3" | Ikalawang semi-final |- ! Pambungad | Victoria Swarovski<br>Michael Ostrowski | "Wasted Love" |- !Interval | JJ | ''Iaanunsyo'' |- ! colspan="3" | Final |- ! Pambungad | JJ<br>Vienna Radio Symphony Orchestra | "The Queen of the Night" |- ! rowspan="3" |Interval | Lordi<br>Verka Serduchka<br>Il Volo<br>Erika Vikman | '''Medley para sa ika-70 anibersaryo ng Eurovision''' |- | Parov Stelar | ''Iaanunsyo'' |- | Cesár Sampson | "Vienna" |} ==Pagpapalabas== {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Mga brodkaster at komentarista sa mga kalahok na bansa ! scope="col" | Bansa ! scope="col" | Brodkaster ! scope="col" | (Mga) Channel ! scope="col" | (Mga) Palabas ! scope="col" | (Mga) Komentarista |- ! scope="row" | {{Flag|Alemanya}} |ARD/SWR | Das Erste | Final | scope="row" | Thorsten Schorn |- ! scope="row" | {{Flag|Australya}} | SBS | | | Courtney Act at Danny Estrin |- ! scope="row" | {{Flag|Austria}} | ORF | FM4 | Final | Jan Böhmermann at Olli Schulz |- ! rowspan="2" scope="row" | {{Flag|Belhika}} | VRT | VRT 1 | Lahat ng palabas | ''Olandes'': Peter Van de Veire |- |RTBF | |Lahat ng palabas |''Pranses:'' Jean-Louis Lahaye at Fanny Jandrain |- ! scope="row" | {{Flag|Dinamarka}} | DR | DR1 | Lahat ng palabas | Ole Tøpholm |- ! rowspan="2" scope="row" | {{Flag|Gresya}} | rowspan="2" | ERT |ERT1 | rowspan="2" | Lahat ng palabas |Maria Kozakou at Giorgos Kapoutzidis |- |Deftero Programma, Voice of Greece |Dimitris Meidanis |- ! scope="row" | {{Flag|Israel}} | IPBC | Kan 11 | Lahat ng palabas | Asaf Liberman at Akiva Novick |- ! rowspan="3" scope="row" | {{Flag|Italya}} | rowspan="3" | RAI | Rai 2 | Semi-finals | rowspan="2" | Gabriele Corsi at Elettra Lamborghini |- | Rai 1 | Final |- |Rai Radio 2 |Lahat ng palabas | Diletta Parlangeli at Matteo Osso |- ! scope="row" | {{Flag|Lithuania|name=Litwanya}} | LRT | LRT TV | Lahat ng palabas | |- ! scope="row" |{{Flag|Moldova|name=Moldabya}} |TRM |Moldova 1 |Lahat ng palabas | |- ! rowspan="2" scope="row" |{{Flag|Noruwega}} | rowspan="2" |NRK |NRK1 |Lahat ng palabas |Marte Stokstad |- |NRK P1 |Final |Jonas Bergløv at Jon Marius Hyttebakk |- ! scope="row" | {{Flag|Finland|name=Pinlandiya}} | Yle | Yle TV1 | Lahat ng palabas | ''Finlandes:'' Mikko Silvennoinen<br>''Suweko:'' Eva Frantz at Johan Lindroos |- ! scope="row" | {{Flag|Polonya}} | TVP | TVP1 | Lahat ng palabas |Artur Orzech |- ! rowspan="2" scope="row" | {{Flag|Pransiya}} | rowspan="2" | France Télévisions | France 4 | Semi-finals | Stéphane Bern |- | France 2 | Final | Stéphane Bern at Camille Cerf |- ! rowspan="2" scope="row" | {{Flag|United Kingdom|name=Reyno Unido}} | rowspan="2" | [[BBC]] | BBC One | Lahat ng palabas | |- |BBC Radio 2 | Lahat ng palabas | |- ! rowspan="2" scope="row" | {{Flag|Sweden|name=Suwesya}} | SVT | SVT1 | Lahat ng palabas |Edward af Sillén |- |SR |SR P4 |Lahat ng palabas |Carolina Norén |- ! rowspan="5" scope="row" | {{Flag|Suwisa}} | rowspan="5" | SRG SSR | RSI La 1 | Lahat ng palabas |''Italyano:'' Ellis Cavallini at Gian-Andrea Costa |- |RTS 2 |Semi-finals | rowspan="2" |''Pranses:'' Victoria Turrian at Nicolas Tanner |- |RTS 1 |Final |- |SRF zwei |Semi-finals | rowspan="2" |''Aleman:'' Sven Epiney |- |SRF 1 |Final |- ! rowspan="2" scope="row" | {{Flag|Republikang Tseko|name=Tsekya}} | rowspan="2" |ČT |ČT2 |Semi-finals | rowspan="2" |Ondřej Cikán |- |ČT1 |Final |- ! scope="row" |{{Flag|Tsipre}} |CyBC | |Lahat ng palabas |Melina Karageorgiou |- ! rowspan="3" scope="row" |{{Flag|Ukranya}} | rowspan="3" |Suspilne | rowspan="3" |Suspilne Kultura |{{abbr|SF1|Unang semi-final}} |Timur Miroshnychenko at Vasyl Baidak |- |{{abbr|SF2|Ikalawang semi-final}} |Timur Miroshnychenko at Svitlana Tarabarova |- |Final |Timur Miroshnychenko at Alyona Alyona |} {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Mga brodkaster at komentarista sa mga hindi kalahok na bansa ! scope="col" | Bansa ! scope="col" | Brodkaster ! scope="col" | (Mga) Channel ! scope="col" | (Mga) Palabas ! scope="col" | (Mga) Komentarista |- ! scope="row" | {{Flag|Estados Unidos}} | [[NBC]] | Peacock | Lahat ng palabas | |- ! rowspan="2" scope="row" | {{Flag|North Macedonia|name=Hilagang Masedonya}} | rowspan="2" | MRT | MRT 1 | rowspan="2" | Lahat ng palabas |''Macedonio:'' |- | MRT 2 |''Albanes:'' |- ! rowspan="2" scope="row" | {{Flag|Iceland|name=Islandiya}} | rowspan="2" |RÚV | RÚV 2 | Lahat ng palabas | scope="row" | |- |RÚV | Semi-finals{{Efn|Maaantalang pagsasahimpapawid sa 7:40 ng gabi [[UTC]] (9:40 ng gabi [[Oras Gitnang Europa sa Tag-araw|CEST]])}} | |- ! scope="row" | {{Flag|Netherlands|name=Nederlandiya}} | NOS at NTR | NPO 1 | Lahat ng palabas | Henry Schut at Jeroen Kijk in de Vegte |} ==Mga nota== {{notelist}} ==Mga Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision]] [[Kategorya:Patimpalak sa pag-awit]] [[Kategorya:Europa]] s53degm6kq9pjnje1l9ub3weih2pi5p 0 337820 2205416 2204612 2026-04-30T07:57:49Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205416 wikitext text/x-wiki Si '''Lucy Angeline Bacon''' (Hulyo 30, 1857 – Oktubre 17, 1932) ay isang artistang [[California|taga-California]] na kilala sa kanyang mga oil painting [[California Impressionism|na Impresyonista ng California]] na may mga bulaklak, tanawin, at mga still life. Nag-aral siya sa [[Paris]] sa ilalim ng Impresyonistang [[Camille Pissarro|si Camille Pissarro]] . Siya lamang ang kilalang artistang taga-California na nag-aral sa ilalim ng alinman sa mga dakilang [[impressionism|Impresyonistang]] Pranses. == Maagang buhay at edukasyon == Si Bacon ay ipinanganak noong 1857 sa [[Pitcairn, New York]] . <ref name="Gerdts p. 253">{{Cite book |last=William H. Gerdts |url=https://books.google.com/books?id=MZDqAAAAMAAJ |title=California Impressionism |last2=Will South |date=January 1998 |publisher=Abbeville Press Publishers |isbn=978-0-7892-0176-8 |page=253}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web |title=Artist Biography for Lucy Angeline Bacon |url=http://www.askart.com/artist_bio/Lucy_Angeline_Bacon/110948/Lucy_Angeline_Bacon.aspx |access-date=2017-09-07 |website=askart.com |quote="Born: 1857 - Pitcairn, New York " |archive-date=2019-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402112807/http://www.askart.com/artist_bio/Lucy_Angeline_Bacon/110948/Lucy_Angeline_Bacon.aspx |url-status=dead }}</ref> Nagtapos siya noong 1879 mula sa [[State University of New York at Potsdam|Potsdam Normal School]] sa New York. Si Bacon ay kamag-anak ni Robert K. Vickery sa pamamagitan ng kasal ng kanyang pamangkin na si Ruth. Noong dekada 1890, ang kanyang ama ay isang bahagi ng may-ari ng isang galeriya ng San Francisco, [[Vickery, Atkins & Torrey|ang Vickery, Atkins & Torrey]], ang unang galeriya na nagpakita ng Impresyonismo sa San Francisco. <ref name="Solon p. 30">{{Cite book |last=Deborah Epstein Solon; Will South |url=https://books.google.com/books?id=SHE6PnZpPggC&pg=PA30 |title=In and Out of California: Travels of American Impressionists |publisher=Hudson Hills |year=2002 |isbn=978-1-55595-225-9 |location=New York |page=30}}</ref> Nag-aral si Bacon sa [[Lungsod ng New York|New York City]] sa [[Art Students League of New York|Art Students League]] at sa [[National Academy of Design]] . Noong 1892, umalis siya patungong [[Paris]] upang ipagpatuloy ang kanyang pag-aaral <ref name="Solon p. 27">{{Cite book |last=Deborah Epstein Solon; Will South |url=https://books.google.com/books?id=SHE6PnZpPggC&pg=PA27 |title=In and Out of California: Travels of American Impressionists |publisher=Hudson Hills |year=2002 |isbn=978-1-55595-225-9 |location=New York |page=27}}</ref> sa [[Académie Colarossi]] . <ref>{{Cite web |title='Pissarro's People' at home at San Francisco's Legion of Honor |url=http://www.sfexaminer.com/sanfrancisco/pissarros-people-at-home-at-san-franciscos-legion-of-honor/Content?oid=2184883 |access-date=15 September 2014 |website=San Francisco Examiner |archive-date=4 Disyembre 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204193113/http://www.sfexaminer.com/sanfrancisco/pissarros-people-at-home-at-san-franciscos-legion-of-honor/Content?oid=2184883 |url-status=dead }}</ref> Pagkatapos ay nag-aral siya kay [[Camille Pissarro]], ayon sa payo ng Amerikanong pintor na [[Mary Cassatt|si Mary Cassatt]] at nagpinta kasama ang iba pang mga impresyonista, tulad ni [[Paul Cézanne]] .<gallery> Talaksan:Camille Pissarro Impressionist.jpg|Si Camille Pissarro, pintor ng impresyonismo at tagapagturo ni Bacon </gallery> == Karera == Kalaunan ay lumipat si Bacon sa [[Éragny-sur-Epte|Éragny]], kung saan gumawa siya ng mga pinta na istilong impresyonista. Pagsapit ng 1898, nanirahan siya sa [[San Jose, California|San Jose]] at nag-eksibit ng mga pinta tulad ng ''A San Jose Garden'' sa [[San Francisco, California|San Francisco]] Art Association. <ref>{{Cite book |last=William H. Gerdts |url=https://books.google.com/books?id=MZDqAAAAMAAJ |title=California Impressionism |last2=Will South |date=January 1998 |publisher=Abbeville Press Publishers |isbn=978-0-7892-0176-8 |page=26}}</ref> Lumipat siya sa California sa pag-asang gumaling sa isang malalang sakit na naglimita sa kanyang kakayahang magpinta. Nagturo siya sa [[Washburn Preparatory School]] sa San Jose <ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/bub_gb_MK9KAQAAIAAJ |title=San Jose City Directory Including Santa Clara County |publisher=F.M. Husted |year=1902 |page=[https://archive.org/details/bub_gb_MK9KAQAAIAAJ/page/n77 76]}}</ref> at nagpinta mula sa kanyang home studio. Noong tagsibol ng 1902, ang kanyang mga gawa ay ipinakita sa [[Mark Hopkins Institute of Art]] sa San Francisco. <ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=KqsaAAAAYAAJ&pg=PA166 |title=Mark Hopkins Institute Review of Art |date=June 1902 |page=18}}</ref> Noong 1905, habang tinalikuran ni Lucy Bacon ang kanyang karera sa pagpipinta at inialay ang kanyang sarili sa relihiyong [[Christian Science]], marahil ay natuklasan niyang nabawasan nito ang kanyang mga problema sa kalusugan. Ipinagpatuloy niya ang pagtuturo ng sining. Pagsapit ng 1909, nakatira na siya sa San Francisco. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Wikipedia:Citation needed|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2014)">kailangan ng sitasyon</span>]]'' &#x5D;</sup> Si Bacon ay miyembro ng Indian Fair Committee ng New Mexico Association on Indian Affairs (NMAIA) at Eastern Association on Indian Affairs (EAIA) noong 1927, na nagpakita ng mga gawa ng mga artistang [[Native Americans in the United States|Katutubong Amerikano]] . <ref>{{Cite book |last=Jennifer McLerran |url=https://books.google.com/books?id=R21lp-lFMNAC&pg=PA244 |title=A New Deal for Native Art: Indian Arts and Federal Policy, 1933-1943 |publisher=University of Arizona Press |year=2009 |isbn=978-0-8165-2766-3 |pages=60, 244}}</ref> Namatay siya sa San Francisco noong 1932. Ang kanyang ipinintang larawan, ''ang Garden Landscape,'' na ginawa sa pagitan ng 1894 at 1896, ay kabilang sa koleksyon ng mga [[Fine Arts Museums of San Francisco|Fine Arts Museum ng San Francisco]] . <ref>{{Cite web |title=Garden Landscape |url=http://siris-artinventories.si.edu/ipac20/ipac.jsp?&profile=all&source=~!siartinventories&uri=full=3100001~!395822~!0#focus |access-date=November 29, 2014 |publisher=Smithsonian Institution Research Information Systems}}</ref> == Galeriya == <gallery> Talaksan:Lucy Bacon, Garden Landscape, 1894-1896, Fine Art Museum of San Francisco.jpg|''Tanawin ng Hardin'' (mga 1984–1896) Talaksan:Gennevilliers - Lucy Bacon ~1895.JPG|''Mga Gennevillier'' (c. 1895), ginawa noong siya ay nag-aaral sa ilalim ni Camille Pissarro Talaksan:The Well by the Path by Lucy Bacon.jpg|''Ang Balon sa Tabi ng Landas'', isang regalo sa kapatid ng pintor na si Albert Bacon Talaksan:Eragny-sur-Epte.jpg|''Eragny-sur-Epte'' (1886) Talaksan:Lucy Bacon sketch of an ash tree.JPG|''Sketch ng isang puno ng abo sa Duffryn'' </gallery> == Tingnan din == [[American Impressionism|Impresyonismong Amerikano]] ==Sanggunian== <references /> {{stub}} o5r5lc5du6wmt5jbcdero4g27lvagws 0 337856 2205243 2203588 2026-04-29T15:18:57Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205243 wikitext text/x-wiki {{short description|Kimiko ng Taiwan}} {{Infobox scientist | honorific_prefix = | name = Chen Yu-chie | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = | image = <!--(filename only, i.e. without "File:" prefix)--> | image_size = | image_upright = | alt = | caption = | birth_name = <!-- if different from "name" --> | birth_date = <!--{{birth date |YYYY|MM|DD}}--> | birth_place = | death_date = <!--{{death date and age |YYYY|MM|DD |YYYY|MM|DD}} (death date then birth date)--> | death_place = | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!--{{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}}--> | home_town = | other_names = | siglum = | pronounce = | citizenship = | nationality = | fields = | workplaces = Pambansang Unibersidad ng Chiao Tung, Taiwan; Tzu Chi University, Taiwan | patrons = | education = | alma_mater = {{ubl | Montana State University, USA (PhD)| National Sun Yat-Sen University, Taiwan (MSc) | National Cheng Kung University, Taiwan (BSc) }} | thesis_title = Surface assisted laser desorption ionization (SALDI) mass spectrometry | thesis_url = https://scholarworks.montana.edu/xmlui/handle/1/7460 | thesis_year = 1997 | doctoral_advisor = Jan Sunner <!--(or | doctoral_advisors = )--> | academic_advisors = | doctoral_students = | notable_students = | known_for = | influences = | influenced = | awards = | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | spouse = <!--(or | spouses = )--> | partner = <!--(or | partners = )--> | children = | signature = <!--(filename only)--> | signature_alt = | website = <!--{{URL|www.example.com}}--> | footnotes = }} Si '''Chen Yu-chie''' ({{zh|c=陳月枝|p=Chén Yuèzhī}}) ay isang kemikong [[Taiwanese|Taiwanese]] at isang [[Propesor ng Kemistri]] sa [[Pambansang Unibersidad ng Chiao Tung]], [[Hsinchu, Taiwan]].<ref name=Applied/>&nbsp; Natanggap niya ang kanyang [[Doktor ng Pilosopiya|Ph.D.]] mula sa [[Montana State University]] (Estados Unidos).<ref name=Applied/> ==Pananaliksik== Kabilang sa mga interes sa pananaliksik ni Chen ang biyolohikal na [[ispektrometriya ng masa]], analitikal na nanoteknolohiya, at [[nanobioteknolohiya]].<ref name=Applied>{{cite web|title=Entry on the department's website|url=http://www.ac.nctu.edu.tw/people/bio.php?PID=35|accessdate=2011-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110222010341/http://www.ac.nctu.edu.tw/people/bio.php?PID=35|archivedate=2011-02-22|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ycclab2018.wixsite.com/ycclab|publisher=The Department of Applied Chemistry|title=Yu-Chie Chen Lab|accessdate=2011-02-27}}</ref><ref>{{cite web|work=United States Patent; No. 7,122,792|date=17 October 2006|title=Metal oxide-assisted laser desorption/ionization mass spectrometry|url=http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&Sect2=HITOFF&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-bool.html&r=1&f=G&l=50&co1=AND&d=PTXT&s1=Yu-Chie.INNM.&OS=IN/Yu-Chie&RS=IN/Yu-Chie|accessdate=2011-02-27}}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Mga Nakamit== Si Chen ang imbentor ng Ultrasonication-Assisted Spray Ionization (UASI),<ref>{{cite journal|title=Ultrasonication-assisted spray ionization mass spectrometry for the analysis of biomolecules in solution|doi=10.1016/j.jasms.2010.04.021|pmid=20547459|volume=21|year=2010|journal=J Am Soc Mass Spectrom|pages=1547–53 | last1 = Chen | first1 = TY | last2 = Lin | first2 = JY | last3 = Chen | first3 = JY | last4 = Chen | first4 = YC|issue=9|doi-access=free}}</ref> &nbsp;pati na rin [[Contactless Atmospheric Pressure Ionization]] (Contactless API),<ref>{{cite journal|title=Capillary Action-Supported Contactless Atmospheric Pressure Ionization for the Combined Sampling and Mass Spectrometric Analysis of Biomolecules|journal=Analytical Chemistry|volume=83|issue=8|pages=2866–2869|doi=10.1021/ac200479s|pmid=21446703|year=2011|last1=Hsieh|first1=Cheng-Huan|last2=Chang|first2=Chia-Hsien|last3=Urban|first3=Pawel L.|last4=Chen|first4=Yu-Chie|citeseerx=10.1.1.908.8940}}</ref> at isa sa mga imbentor ng [[surface-assisted laser desorption/ionization]] (SALDI)<ref>{{cite journal|title=Graphite surface-assisted laser desorption/ionization time-of-flight mass spectrometry of peptides and proteins from liquid solutions|journal=Analytical Chemistry|volume=67|issue=23|pages=4335–4342|doi=10.1021/ac00119a021|year=1995|last1=Sunner|first1=Jan.|last2=Dratz|first2=Edward.|last3=Chen|first3=Yu-Chie.|pmid=8633776}}</ref> na mga pamamaraan para sa pagsusuri ng ispektrometriko ng masa ng mga kemikal na molekula. ==Mga Sanggunian== {{Reflist}} {{Portal|Taiwan}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Chen, Yu-chie}} [[Kategorya:Mga buhay na tao]] [[Kategorya:Mga alumni ng Montana State University]] [[Kategorya:Mga kemikong Taiwanese]] [[Kategorya:Mga kawani ng akademiko ng National Chiao Tung University]] [[Kategorya:Mga babaeng siyentipikong Taiwanese]] [[Kategorya:Mga babaeng chemist]] [[Kategorya:Nawawalang taon ng kapanganakan (mga taong nabubuhay)] 43c2w31j33g9ctyvz65ex1zmyjm4mf6 0 337886 2205283 2203709 2026-04-29T23:03:32Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205283 wikitext text/x-wiki {{short description|Austryanon na pisiko at botanista}} {{one source|date=April 2012}} {{Infobox person | name = Gabriele Rabel | image = Gabriele Rabel (b. 1880).jpg | caption = Gabriele Rabel sa Cambridge noong 1938 | birth_date = 1880 | birth_place = [[Vienna|Vienna, Austria]] | death_date = {{Death year and age|1963|1880|08}} | death_place = [[Cambridge|Cambridge, Inglatera]] | alma_mater = [[Unibersidad ng Vienna]] | occupation = Pisikal, botanista }} Si '''Gabriele Rabel''' (1880 – 27 Agosto 1963) ay isang [[Austriya]]non na [[pisiko]] at [[botanista]].<ref name="Janus" /> == Talambuhay == Si Gabriele Rabel ay ipinanganak na bunso sa tatlo sa isang maunlad na abogadong taga-Vienna noong 1880.<ref name=":0" /> Nag-aral si Rabel sa ilalim ni [[Richard Wettstein]] sa [[University of Vienna]], at nag-aaral ng mga halaman.<ref name="Janus" /> Nagpatuloy siya sa pag-eeksperimento sa pag-aangkop ng kulay ng ilang mababang halaman sa kanilang kapaligiran.<ref name="Janus" /> Kalaunan ay lumipat sa pag-aaral ng [[teoretikal na pisika]] sa [[Leipzig]] at sa [[Berlin]] kasama sina [[Albert Einstein]] at [[Max Planck]]<ref>{{Cite book |last=Heilbron |first=J. L. |url=https://archive.org/details/dilemmasofuprigh0000heil_a4s9/page/n10/mode/1up |title=The dilemmas of an upright man : Max Planck and the fortunes of German science |date=2000 |publisher=Cambridge, Mass. : Harvard University Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-674-23806-0}}</ref> pagkuha ng kanyang PhD sa pisika para sa isang tesis na pinamagatang "Ang Intensity ng Ilang Linya ng H-Spectrum na Depende sa Presyon ng Gas".<ref name=":1">{{Cite book |last=Brown |first=Brandon R. |url=https://archive.org/details/planckdrivenbyvi0000brow/mode/1up |title=Planck : driven by vision, broken by war |date=2015 |publisher=Oxford; New York : Oxford University Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-19-021947-5}}</ref> Ang mga alaala ni Rabel kay Planck ay nagbigay ng malaking kaalaman tungkol sa kanya bilang isang lektor.<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=Frisch |first=Otto Robert |url=https://archive.org/details/whatlittleiremem0000fris_l8v3/mode/1up |title=What little I remember |date=1979 |publisher=Cambridge, [Eng.]; New York : Cambridge University Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-521-22297-6}}</ref> Noong 1923, nasuri si Rabel na may [[manic depression]] at nanirahan sa isang [[sanatorium]] sa loob ng dalawang taon kung saan nagsimula siyang mag-aral ng [[pilosopiya]], nakikipagtulungan kina [[Hermann Keyserling]] at [[Rudolf Steiner]].<ref name=":0" /> Matapos maging interesado sa pilolohiya, nagsagawa siya ng pananaliksik sa Goethe Archives sa Weimar. Doon, noong 1927, inilathala niya ang ''Goethe und Kant''. <ref name=":0">{{Cite web|title = A Rabel with a Cause: Gabriele Rabel, biologist, philosopher, author, and contributor to Science Service|url = http://siarchives.si.edu/blog/rabel-cause-gabriele-rabel-biologist-philosopher-author-and-contributor-science-service|accessdate = 2015-05-19}}</ref> at mga aklat tungkol kina [[Johann Wolfgang von Goethe]] at [[Immanuel Kant]].<ref name="Janus" /> Noong 1932, naging regular siyang tagapag-ambag sa [[Science Service]] habang nagtatrabaho pa rin bilang isang siyentipiko sa Alemanya. Bilang isang kontribyutor, sumulat siya ng mga buod ng mga paksa mula sa paleontolohiya hanggang sipilis, kontinental na pag-agos hanggang sikoterapiya at tula.<ref name=":0" /> Noong Mayo 1940, lumipat si Rabel sa Inglatera upang maiwasan ang sitwasyong pang-ekonomiya at pampulitika na umuunlad sa Alemanya bago ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig.<ref name=":0" /> Nanirahan siya sa Estados Unidos sa loob ng apat na taon na naglelektyur. Noong mga dekada 1930 at 1940, sumulat siya tungkol sa [[ebolusyon]], [[genetika]], at [[Charles I ng Austria]], at nanirahan sa [[Cambridge]]].<ref name="Janus" /> Namatay siya noong ika-27 ng Agosto 1963 sa [[Cambridge, Inglatera]].<ref name=":0" /> Ang kanyang mga papel ay nakaimbak sa [[Churchill Archives Centre]], na matatagpuan sa [[Churchill College, Cambridge]].<ref name="Janus">{{cite web|title=The Papers of Gabriele Rabel|url=https://archivesearch.lib.cam.ac.uk/repositories/9/resources/1788|work=Churchill Archives Centre|publisher=|accessdate=9 April 2012}}</ref> == Mga kilalang gawa == * Rabel, Gabriele, ''Goethe and Kant'' (1927) Selbstverlag * Rabel, Gabriele, translator, ''Kant: Selections'' (1963) ==Mga Sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.chu.cam.ac.uk/news/archives-centre/the-diaries-of-gabriele-rabel/ The diaries of Gabriele Rabel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240914041716/https://www.chu.cam.ac.uk/news/archives-centre/the-diaries-of-gabriele-rabel/ |date=2024-09-14 }}, published by Churchill Archives Centre {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Rabel, Gabriele}} n7ajts82fdk65707ztyay4tct94abkd 0 337928 2205427 2203942 2026-04-30T10:05:09Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205427 wikitext text/x-wiki Si '''Matilda Browne''' (Mayo 8, 1869 – Nobyembre 3, 1947) <ref name="Source1">{{Cite book |title=Old Lyme, the American Barbizon |date=1982 |publisher=Lyme Historical Society, Florence Griswold Museum |location=Old Lyme, Connecticut}}</ref> ay isang [[American Impressionism|Amerikanong Impresyonistang]] pintor na kilala sa kanyang mga pinta ng bulaklak at sa kanyang mga eksena sa bukid at baka. Ipinanganak sa [[Newark, New Jersey]], siya ay isang batang prodigy na nakatanggap ng maagang pagsasanay sa sining mula sa kanyang kapitbahay na artista, [[Thomas Moran|si Thomas Moran]] . Si Matilda Browne ay aktibo sa [[Greenwich, Connecticut]], New York City, at [[Old Lyme, Connecticut]], kung saan siya ay kaanib ng kolonya ng sining na nakasentro sa tahanan [[Florence Griswold|ng mga Florence Griswold]] . Siya lamang ang babae sa [[Old Lyme art colony|Old Lyme Colony]] na sineryoso bilang isang pintor ng kanyang mga kasamahang lalaki, at siya ay itinuturing na isang mahalagang miyembro ng grupong Old Lyme. == Talambuhay == Noong bata pa siya sa Newark, New Jersey, nakatira si Browne sa tabi ng pintor na [[Thomas Moran|si Thomas Moran,]] na kilala sa kanyang mga tanawin at lalo na sa kanyang malalaking pinta ng [[Yellowstone National Park]] . Pinapasok niya ang kanyang 9-taong-gulang na kapitbahay sa kanyang studio upang panoorin itong gumawa bago niya ito imbitahan na mag-eksperimento sa pintura, brushes, at canvas nang mag-isa. Kitang-kita ang kanyang likas na talento. Hinikayat niya ito na kumuha ng karagdagang mga aralin sa sining, at sa edad na 12, isa sa kanyang mga pinta ng mga bulaklak ay tinanggap sa isang eksibisyon sa [[National Academy of Design]] sa New York. <ref name="Comstock">{{Cite journal |last=Comstock |first=Helen |date=1923 |title=Matilda Browne |journal=International Studio |publisher=New York Offices of the International Studio |volume=78 |issue=320–325 |pages=27–29}}</ref> Hindi nagtagal ay naging interesado siya sa pagpipinta ng mga hayop sa bukid at naglakbay kasama ang kanyang ina patungong Europa noong 1889 upang mag-aral sa mga pintor ng hayop sa France at Netherlands. Nag-aral si Browne sa ilalim ng serye ng mga mahuhusay na tagapagturo — [[Eleanor Greatorex|sina Eleanor]] at Kate Greatorex (1854–1917, 1851–1913), [[Frederick Freer]] (1849–1908), [[Charles Melville Dewey]] (1849–1937), [[Julien Dupré]] (1851–1910) sa Barbizon, at [[Henry Bisbing]] (1849–1933) sa Netherlands. <ref name="Lampos">{{Cite book |last=Lampos |first=Jim |url=https://books.google.com/books?id=vPzBCQAAQBAJ&pg=PA40 |title=Remarkable Women of Old Lyme |last2=Pearson |first2=Michaelle |date=2015 |publisher=The History Press |isbn=9781625853134 |location=Charleston, SC |pages=40–42 |access-date=1 October 2017}}</ref> Pagkatapos bumalik mula sa Europa noong mga unang taon ng 1890s, bumalik si Browne sa New York at nagsimulang mag-exhibit sa metropolitan area. <ref name="Source2">{{Cite web |title=Matilda Browne (1869 - 1947) |url=http://cooleygallery.com/b_inv/browne.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20031009033725/http://www.cooleygallery.com/b_inv/browne.htm |archive-date=9 October 2003 |access-date=30 September 2017 |website=The Cooley Gallery}}</ref> Higit sa lahat, dahil sa kanyang pagkahilig sa pagpipinta ng mga hayop, nag-aral siya kay [[Carleton Wiggins]] (1848–1932), isang kilalang pintor ng tanawin at baka. [[List of women artists exhibited at the 1893 World's Columbian Exposition|Ipinakita]] ni Browne ''ang *An Unwilling Model*'' ( {{Circa}} 1892) sa [[Museum of Science and Industry (Chicago)|Palace of Fine Arts]] sa 1893 [[World's Columbian Exposition]] sa Chicago, Illinois. <ref name="Nichols">{{Cite web |last=Nichols |first=K. L. |title=Women's Art at the World's Columbian Fair & Exposition, Chicago 1893 |url=http://arcadiasystems.org/academia/cassatt6d.html#browne |access-date=5 August 2018}}</ref> Nagtrabaho siya sa Greenwich, Connecticut, sa [[Cos Cob, Connecticut]], noong huling bahagi ng dekada 1890, at paminsan-minsan sa buong karera niya; nagtrabaho siya sa [[Old Lyme, Connecticut]], mula 1905 hanggang 1906 at paminsan-minsan mula 1911 hanggang 1924. Maaaring ipinakilala siya ni Wiggins sa boardinghouse ng Florence Griswold sa Old Lyme. Kalaunan ay umupa si Browne ng isang bahay sa Lyme Street sa gitna ng nayon, na pinaniniwalaang makikita sa likuran ng ''In the Garden'' (1915). <ref name="Source3">{{Cite web |title=Matilda Browne |url=http://florencegriswoldmuseum.org/collections/online/fox-chase/fox-chase-matilda-browne/ |access-date=1 October 2017 |website=Florence Griswold Museum |archive-date=22 Disyembre 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222131523/http://florencegriswoldmuseum.org/collections/online/fox-chase/fox-chase-matilda-browne/ |url-status=dead }}</ref> ==Sanggunian== <references /> {{stub}} t53dmlsx0k0amfoe1toafeo7qfazd14 0 337942 2205275 2205214 2026-04-29T19:38:49Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205275 wikitext text/x-wiki <imagemap>File:1900s decademontage2.png|335px|thumb|right|Mula kaliwa, paikot: nakamit ng [[magkapatid na Wright]] ang '''ang unang paglipad ng tao gamit ang [[eroplano]]''' na may motor sa Kitty Hawk noong 1903; itinuturo ng isang misyonero ang pinutol na kamay ng isang Congoleño na taganayon, sagisag ng mga Belhikang '''kalupitan sa Malayang Estado ng [[Congo]]''', na natapos noong 1908; ang '''lindol sa [[Mesina]] noong 1908''' ay pumatay ng 75,000–82,000 katao at naging pinakapanirang lindol na tumama sa Europa; nakamit ng Estados Unidos ang kontrol sa [[Pilipinas]] noong 1902, pagkatapos ng '''[[Digmaang Pilipino–Amerikano]]'''; paglilipat ng mga bato para sa pagtatayo ng '''[[Kanal ng Panama]]''' noong 1907; si Almirante Heihachiro Togo bago ang Labanan ng Tsushima noong 1905, part of the '''Digmaang Ruso-Hapones''', na nagbunga ng tagumpay ng Hapon at ng kanilang pag-angat bilang isang malaking kapangyarihan, habang ang pagkatalo ng Rusya ay humantong sa [[Himagsikang Ruso ng 1905]]. rect 2 2 249 161 [[Wright Flyer]] rect 253 2 497 161 [[kalupitan sa Malayang Estado ng Congo]] rect 250 165 497 334 [[Lindol sa Mesina ng 1908]] rect 250 338 497 488 [[Digmaang Pilipino–Amerikano]] rect 2 338 246 488 [[Kanal ng Panama]] rect 2 165 123 334 [[Digmaang Ruso-Hapones]] rect 125 165 246 334 [[Himagsikang Ruso ng 1905]] </imagemap>{{Decadebox|190}} Ang '''dekada 1900''' (binibigkas na "labinsiyam na raan") ay ang dekadang nagsimula noong Enero 1, 1900, at nagtapos noong Disyembre 31, 1909. Sakop ng panahong Edwardiyano (1901–1910) ang halos katulad na haba ng panahon. Ang terminong "'''labinsiyam na raan'''" ay ginagamit din kung minsan upang tumukoy sa buong siglo mula Enero 1, 1900, hanggang Disyembre 31, 1999 (ang mga taong nagsisimula sa "19"). Nagpatuloy ang [[Pag-aagawan para sa Aprika]], kung saan ang Malayang Estado ng Orange, Republika ng Timog Aprikano, Imperyong Ashanti, Konpederasiyang Aro, Kalipatong Sokoto, at Emiratong Kano ay nasakop ng [[Imperyong Briton]]. Kasabay nito, sinakop ng Imperyong Pranses ang Borno, sinakop ng [[Imperyong Aleman]] ang Emiratong Adamawa, at sinakop naman ng Imperyong Portuges ang Ovambo. Nagkaroon ng mga kalupitan sa Malayang Estado ng Congo na isinagawa ng mga pribadong kumpanya at ng ''Force Publique'', na nagresulta sa pagkabawas ng populasyon ng 1 hanggang 15 milyong katao. Mula 1904 hanggang 1908, ang mga puwersa ng kolonyang Aleman sa Timog Kanlurang Aprika ay nanguna sa isang kampanya ng paglipol sa lahi at kolektibong parusa, na pumatay sa 24,000 hanggang 100,000 Herero at 10,000 Nama. Ang krisis sa [[Maruekos]] at Bosnyia ay nagdulot ng mas matinding tensyon sa [[Europa]] na kalaunan ay humantong sa [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa susunod na dekada. Naging malaya ang [[Cuba]], [[Bulgarya]], at [[Noruwega]]. Ang pinakamamatay na kumbensyonal na digmaan sa dekadang ito ay ang Digmaang Ruso-Hapones, na ipinaglaban dahil sa magkaribal na ambisyong imperyal sa [[Manchuria]] at [[Imperyong Koreano]]. dumanas ang Rusya ng kahiya-hiyang pagkatalo sa salpukang ito, na nag-ambag sa lumalaking kaguluhang domestiko na humantong sa Rebolusyong Ruso ng 1905. Ang mga di-kumbensyonal na digmaan sa katulad na laki ay kinabibilangan ng mga tinaguriang insureksyon sa [[Digmaang Pilipino–Amerikano|Pilipinas (1899–1913)]], Tsina (1899–1901), at Kolumbya (1899–1902). Ang mga mas maliliit na hidwaan ay kinabibilangan ng mga digmaan sa pagitan ng mga estado gaya ng Ikalawang Digmaang Boer (1899–1902), Digmaang Kuwaiti-Rashidi (1900–1901), at Digmaang Saudi-Rashidi (1903–1907), gayundin ang mga nabigong pag-aalsa at rebolusyon sa [[Portugal|Portuges]] na [[Angola]] (1902–1904), Rumelia (1903), [[Imperyong Otomano|Otomanong]] Silangang [[Anatolya, Turkiya|Anatolya]] (1904), [[Uruguay]] (1904), [[Pransiya|Pranses]] na [[Madagascar]] (1905–1906), [[Arhentina]] (1905), [[Persian Empire|Persa]] (1905–1911), Alemang Silangang Aprika (1905–1907), at [[Rumanya]] (1907). Isang malaking taggutom ang naganap sa Tsina mula 1906 hanggang 1907, na posibleng nagresulta sa 20-25 milyong kamatayan. Ang [[taggutom]] na ito ay direktang sanhi ng mga [[pagbaha]] sa Tsina noong 1906 (Abril–Oktubre), na matinding tumama sa Ilog Huai at sumira sa mga ani ng [[tag-init]] at [[taglagas]]. Ang [[lindol]] sa [[Mesina]] noong 1908 ay nagdulot ng 75,000–82,000 kamatayan. {{multiple image | caption_align = center | header_align = center | image1 = Miguel malvar PG.jpg | alt1 = Miguel Malvar | caption1 = {{nowrap|[[Miguel Malvar]]}} | width1 = 138 | image2 = Sacay (cropped).jpg | alt2 = Macario Sakay | caption2 = {{nowrap|[[Macario Sakay]]}} | width2 = 150 | header = Mga heneral na nagpatuloy na lumaban sa mga Amerikano | align = left }} Kasama ng [[Digmaang Pilipino–Amerikano|Digmaang Pilipino-Amerikano]], ang dekada 1900 ay naging saksi sa isang radikal na transisyon ng [[Pilipinas]] mula sa kamay ng [[Espanya]] tungo sa pamamahala ng Estados Unidos. Ang isa sa mga pinaka-kritikal na punto ng panahong ito ay ang pagsuko ni [[Emilio Aguinaldo]] noong 1901, matapos siyang madakip sa [[Palanan]], [[Isabela (lalawigan)|Isabela]].<ref>{{Cite book |last=Segovia |first=Lázaro |url=https://www.google.com.ph/books/edition/The_Full_Story_of_Aguinaldo_s_Capture/8Bf2GWW_FN0C |title=The Full Story of Aguinaldo's Capture |date=1902 |publisher=P.I. |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Crucible of Empire - PBS Online |url=https://www.pbs.org/crucible/tl19.html |access-date=2026-04-22 |website=www.pbs.org}}</ref> Ang kanyang panunumpa ng katapatan sa Amerika ay naghudyat ng pormal na pagbagsak ng [[Unang Republika ng Pilipinas]],<ref>{{Cite web |date=2026-03-23 |title=NATION COMMEMORATES END OF FIRST PH REPUBLIC IN PALANAN, ISABELA |url=https://www.palanan.gov.ph/nation-commemorates-end-of-first-ph-republic-in-palanan-isabela/ |access-date=2026-04-22 |website=Official Website Palanan Municipality, Province of Isabela |language=en-US}}</ref> bagama't nagpatuloy pa rin ang pakikipaglaban ng ibang mga heneral gaya nina [[Miguel Malvar]]<ref>{{Cite web |last=Villegas |first=Bernardo M. |date=2015-09-19 |title=Miguel Malvar: Hero in war and peace |url=https://opinion.inquirer.net/88666/miguel-malvar-hero-in-war-and-peace |access-date=2026-04-22 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> at [[Macario Sakay]]<ref>{{Cite web |last=Farolan |first=Ramon J. |date=2016-02-15 |title=AFP action rectifies historical injustice |url=https://opinion.inquirer.net/92893/afp-action-rectifies-historical-injustice |access-date=2026-04-22 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> sa sumunod na mga taon. Nagpatuloy din ang mga [[Moro]] sa paglaban at naganap ang [[Unang Labanan sa Bud Dajo]] na isa sa mga isa sa pinakamadugo at pinakakontrobersyal na yugto ng Digmaang Pilipino-Amerikano, na naganap noong 1906.<ref>{{Cite web |last=Llanes |first=Ferdinand C. |date=2016-09-18 |title=Remembering Bud Dajo and Bud Bagsak |url=https://opinion.inquirer.net/97415/remembering-bud-dajo-and-bud-bagsak |access-date=2024-06-19 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Ang tinaguriang [[Himagsikang Moro]] laban sa Amerikano ay tumagal hanggang sa sumunod na dekada.<ref>{{Cite web |title=Moro Rebellion |url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/encyclopedia/war-and-military-affairs/moro-rebellion/ |access-date=2026-04-23 |website=Theodore Roosevelt Center |language=en-US}}</ref> Sa aspetong politikal, nakita ang paglipat mula sa pamahalaang militar patungo sa pamahalaang sibil noong 1901, sa ilalim ng pamumuno ni [[William Howard Taft]] bilang unang [[Gobernador-Heneral]].<ref>{{Cite web |title=Project MUSE -- Verification required! |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Fpub%2F14%2Farticle%2F867144%2Fpdf&r=5121412 |access-date=2026-04-23 |website=muse.jhu.edu |language=en}}</ref> Ang pagbabagong ito ay lalong napatatag sa pagpasa ng [[Batas ng Pilipinas ng 1902]],<ref>{{Cite web |title=1902 Philippine Bill - The LawPhil Project |url=https://lawphil.net/consti/cons1902.html |access-date=2026-04-23 |website=lawphil.net |language=en}}</ref> na nagbigay ng mga batayang karapatan sa mga Pilipino at naglatag ng pundasyon para sa pagbubukas ng [[Asambleang Pilipino]] noong 1907. Ito ang nagsilbing unang pagkakataon na nagkaroon ng pambansang [[lehislatura]] na binubuo ng mga Pilipino, sa pangunguna nina [[Sergio Osmeña]] at [[Manuel L. Quezon]].<ref>{{Cite web |title=The Philippine Assembly {{!}} Registry |url=https://philhistoricsites.nhcp.gov.ph/registry_database/the-philippine-assembly/ |access-date=2026-04-22 |language=en-US}}</ref> [[Talaksan:UP College of Medicine.JPG|thumb|Naitatag ang [[Unibersidad ng Pilipinas]] noong 1908.]] Kasabay nito, nagkaroon din ng malawakang pagbabago sa sistema ng edukasyon at lipunan sa Pilipinas. Noong 1901, dumaong ang mga Tomasito, ang grupong mahigit 500 gurong Amerikano na nagtatag ng pampublikong edukasyon sa wikang Ingles.'''<ref name=":0">{{Cite book |last=Zimmerman |first=Jonathan |title=Innocents Abroad: American Teachers in the American Century |url=https://archive.org/details/innocentsabroada0000zimm |publisher=Harvard University Press |year=2006 |isbn=978-0-674-02361-1 |location=USA |language=en}}</ref>''' Habang, naitatag ang [[Unibersidad ng Pilipinas]] (UP) noong 1908. Sa aspeto ng [[relihiyon]] at pakikibaka, umusbong at naitatag ang [[Iglesia Filipina Independiente]] noong 1902 bilang pag-aalsa laban sa mga prayleng [[Espanya|Kastila]].<ref>{{Cite web |date=1958-01-01 |title=Philippine Independent Church {{!}} World Council of Churches |url=https://www.oikoumene.org/member-churches/philippine-independent-church |access-date=2026-04-23 |website=www.oikoumene.org |language=en}}</ref> Gayunpaman, hinaluan din ang dekadang ito ng matinding pagsubok sa kalusugan, partikular na ang epidemya ng [[kolera]] (1902–1904) na kumitil sa buhay ng mahigit 100,000 Pilipino.<ref>{{Cite journal |last=Heiser |first=Victor G. |date=1907-03-09 |title=THE OUTBREAK OF CHOLERA IN THE PHILIPPINES IN 1905.THE METHODS USED IN COMBATING IT, WITH STATISTICS TO JAN. 1, 1906. |url=http://jama.jamanetwork.com/article.aspx?doi=10.1001/jama.1907.25220360014001d |journal=JAMA: The Journal of the American Medical Association |language=en |volume=XLVIII |issue=10 |pages=856 |doi=10.1001/jama.1907.25220360014001d |issn=0098-7484}}</ref> Umunlad ang unang daluyong ng [[peminismo]] (''first wave feminism''), kung saan nagbukas ang mga [[unibersidad]] para sa mga kababaihan sa [[Hapon]], [[Bulgarya]], [[Cuba]], [[Rusya]], at [[Peru]]. Noong 1906, ipinagkaloob ng [[Pinlandiya]] sa mga kababaihan ang karapatang bumoto,<ref name="finlande1">{{cite web |title=Finnish women won the right to vote a hundred years ago – Embassy of Finland, The Hague : Current Affairs |url=http://www.finlande.nl/public/default.aspx?contentid=112162&nodeid=35916&contentlan=2&culture=en-US |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20140423070026/http://www.finlande.nl/public/default.aspx?contentid=112162&nodeid=35916&contentlan=2&culture=en-US |archive-date=2014-04-23 |access-date=2012-10-31 |publisher=Finlande.nl |language=en}}</ref> ang unang bansa sa Europa na gumawa nito.<ref name="autogenerated6">{{cite web |title=BBC Radio 4 – Woman's Hour – Women's History Timeline: 1900 – 1909 |url=https://www.bbc.co.uk/radio4/womanshour/timeline/1900.shtml |access-date=2012-11-07 |website=bbc.co.uk |language=en}}</ref> Ang pagtatatag ng ''Women’s Social and Political Union'' (Unyong Panlipunan at Pampolitika ng Kababaihan) ni Emmeline Pankhurst noong 1903 ay humantong sa pag-usbong ng mga ''Suffragette'' sa [[Gran Britanya]] at [[Irlanda (bansa)|Irlanda]]. Noong 1908, nagkaroon ng rebolusyon sa Imperyong Otomano, kung saan ibinalik ng kilusang ''Young Turks'' ang konstitusyong Otomano ng 1876, na nagtatag ng Ikalawang Panahong Konstitusyonal. Pagkatapos nito, tumaas ang tensyong [[Pangkat-etniko|etniko]], at noong 1909, hanggang 30,000 katao (karamihan ay mga [[Armenya|Armenyo]]) sa Adana ang pinatay ng mga sibilyang [[Turko]]. Nakita sa dekadang ito ang malawakang paggamit ng ''internal combustion engine'' o makinang may panloob na pagsunog kabilang ang malakihang produksyon ng sasakyan, gayundin ang pagpapakilala ng makinilya. Isinagawa ng ''Wright Flyer'' ang unang naitalang kontrolado, may makina, at matagal na paglipad ng isang sasakyang mas mabigat sa hangin noong Disyembre 17, 1903. Ang unang malaking tagumpay ng pelikulang Amerikano, gayundin ang pinakamalaking eksperimental na nakamit sa puntong ito, ay ang pelikulang ''The Great Train Robbery'' noong 1903 sa direksyon ni Edwin S. Porter, habang ang unang pelikulang tampok sa mundo, ang ''The Story of the Kelly Gang'', ay ipinalabas noong Disyembre 26, 1906, sa [[Melbourne]], [[Australya]]. Ang mga sikat na libro sa dekadang ito ay kinabibilangan ng ''The Tale of Peter Rabbit'' (1902) at ''Anne of Green Gables'' (1908), na nakabenta ng 45 milyon hanggang 50 milyong kopya bawat isa. Ang mga sikat na kanta ay kinabibilangan ng “Lift Every Voice and Sing” at “What Are They Doing in Heaven?”. [[Talaksan:Lope K. Santos 1978 stamp of the Philippines.jpg|thumb|Nilathala ang akdang ''[[Banaag at Sikat]]'' ni [[Lope K. Santos]] noong 1906. |left|218x218px]] Ang dekada 1900 ay naging makulay din sa larangan ng [[Panitikan sa Pilipinas|panitikan]] at pamamahayag sa Pilipinas. Dahil sa pagpasok ng mga bagong palimbagan at limitadong kalayaan sa pamamahayag sa ilalim ng pamahalaang Amerikano, dumaan sa isang "Gintong Panahon" ang nobelang Tagalog.<ref>{{Cite web |last=Remoto |first=Danton |title=‘Asia’s first proletariat novel’ |url=https://www.philstar.com/opinion/2022/01/22/2155555/asias-first-proletariat-novel |access-date=2026-04-23 |website=Philstar.com |language=en}}</ref> Umusbong ang mga makabayang pahayagan gaya ng ''El Renacimiento'' at ang edisyong [[Wikang Tagalog|Tagalog]] nito na ''Muling Pagsilang''.<ref>{{Cite journal |last=Cano |first=Glòria |date=2011 |title=Filipino Press between Two Empires: |url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/tak/49/3/49_KJ00007499839/_article |journal=Japanese Journal of Southeast Asian Studies |volume=49 |issue=3 |pages=395–430 |doi=10.20495/tak.49.3_395}}</ref> Sa panahong ito inilathala nang baha-bahagi ang mga mahahalagang akda tulad ng ''[[Banaag at Sikat]]'' (1906) ni [[Lope K. Santos]], na tumalakay sa mga isyung panlipunan, sosyalismo, at karapatan ng mga manggagawa.<ref>{{Cite web |title=Banaag at Sikat (Radiance and Sunrise) {{!}} Independent Publishers Group |url=https://www.ipgbook.com/banaag-at-sikat--radiance-and-sunrise--products-9789814914055.php |access-date=2026-04-23 |website=www.ipgbook.com |language=en}}</ref> Sa larangan ng musika sa Pilipinas, naitatag ang isa sa mga unang konserbatoryo ng musika sa [[Kolehiyo ng Santa Eskolastika|Kolehiyo ng Santa Scholastica]] noong 1906.<ref name=":1">{{Cite web |last=Canave-Dioquino |first=Corazon |title=Music in the Philippines since 1898 |url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-the-arts-sca/music/music-in-the-philippines-since-1898/ |website=[[National Commission for Culture and the Arts]] |access-date=2026-04-23 |archive-date=2021-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211126071507/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-the-arts-sca/music/music-in-the-philippines-since-1898/ |url-status=dead }} (sa Ingles)</ref> Umusbong naman ang katutubong [[sarsuwela]] mula sa Kastilang ''[[zarzuela]]'' noong 1900 kung saan ang mga kompositor gaya nina Bonifacio Abdon at [[Jose Estella]] ay lumikha ng mga himig na naging basehan ng klasikong [[kundiman]].<ref name=":1" /> Samantala, itinatag ang Philippine Constabulary Band ay itinatag noong ika-15 ng Oktubre, 1902, sa pamumuno ni [[Walter Loving]] sa utos ni Gobernador-Heneral William Howard Taft upang magsilbing opisyal na yunit pangmusika ng gobyernong kolonyal ng Amerika sa Pilipinas, at naipadala ang banda sa Eksposisyon ng St. Louis noong 1904.<ref>{{Cite web |last=Alcazaren |first=Paulo |title=Loving's band |url=https://www.philstar.com/lifestyle/modern-living/2010/12/04/635566/lovings-band |access-date=2026-04-23 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Sa loob ng dekadang ito, ang populasyon ng mundo ay tumaas mula 1.6 hanggang 1.75 bilyon na may humigit-kumulang 580 milyong kapanganakan at 450 milyong kamatayan sa kabuuan. Nitong Abril 2026, ang tanging natitirang buhay na tao na isinilang sa dekadang ito ay si Ethel Caterham, na isinilang noong Agosto 21, 1909. Ang huling nabubuhay na lalaki mula sa dekadang ito ay si Juan Vicente Perez (Mayo 27, 1909 – Abril 2, 2024). == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Dekada 1900]] ntf42yq6bfvdlaeeseiztg10y20v9fi 0 337955 2205340 2204002 2026-04-30T04:13:45Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205340 wikitext text/x-wiki Si '''Kate Cory''' (Pebrero 8, 1861 – Hunyo 12, 1958) ay isang Amerikanong potograpo at artista. Nag-aral siya ng sining sa New York, at pagkatapos ay nagtrabaho bilang isang komersyal na artista. Naglakbay siya sa timog-kanlurang Estados Unidos noong 1905 at nanirahan kasama ng mga [[Hopi]] sa loob ng ilang taon, at itinala ang kanilang buhay sa humigit-kumulang 600 litrato. == Maagang buhay == Si Kate Thompson Cory ay ipinanganak sa [[Waukegan, Illinois]], noong Pebrero 8, 1861. <ref name="Petteys">Petteys, Chris, ''Dictionary of Women Artists'', G K Hill & Co. publishers, 1985</ref> <ref name="Sharlot death">[http://www.sharlot.org/archives Search: Kate Cory] {{Webarchive}} Death and Dispositions. Sharlot Hall Museum, Prescott, Arizona. Retrieved March 31, 2014.</ref> Ang kanyang mga magulang ay sina James Young Cory (1828–1901), ipinanganak sa Canada, at Eliza P. Kellogg Cory (1829–1903), ipinanganak sa Maine. <ref name="Loscher p. 1">Tricia Loscher. [https://www.jstor.org/stable/41696677 "Kate Thomson Cory: Artist in Hopiland."] ''The Journal of Arizona History.'' 2002 . '''43''':1. p.&nbsp;1.</ref> <ref name="1880 census">Kate Cory, Waukegan, Illinois 1880 census. Tenth Census of the United States, 1880. (NARA microfilm publication T9, 1,454 rolls). Records of the Bureau of the Census, Record Group 29. National Archives, Washington, D.C.</ref> <ref>Brookhaven Press. ''[https://books.google.com/books?id=wE40AQAAMAAJ&pg=PA331 The Past and Present of Lake County, Illinois: Containing a History of the County – its Cities, Towns, &c., a Biographical Directory of Its Citizens, War Record of Its Volunteers in the Late Rebellion, Portraits of Early Settlers and Prominent Men, General and Local Statistics, Map of Lake County, History of Illinois, Illustrated, History of the Northwest, Illustrated, Constitution of the United States, Miscellaneous Matters, Etc., Etc]''. Brookhaven Press; 1877. {{ISBN|978-1-58103-880-4}}. p. 331.</ref> Mayroon din silang isang anak na lalaki, na nagngangalang James Stewart Cory. Isang abolisyonista, ang kanyang ama ay kasangkot sa [[Underground Railroad]] . Ang kanilang tahanan ay nilagyan ng isang lihim na silid sa silong ng bahay. Mula roon, dinala ng kanyang mga malayang itim na katulong ang mga tumatakas na alipin sa mga naghihintay na bangka sa Waukegan Harbour, na nagbibigay ng impresyon na sila ay nakikipagnegosyo para kay James Cory. Noong panahon ng Digmaang Sibil, ang matagumpay na editor ng pahayagan ay madalas na mag-isang namamahala sa ''Waukegan Gazette'' pagkatapos umalis ang kanyang mga empleyado patungo sa digmaan at hinikayat siyang manatili sa Waukegan. Lumipat ang mga Cory sa [[Newark, New Jersey]], noong 1880 at ang kanyang ama, si James Cory, ang namamahala sa kanyang mga interes sa Wall Street sa New York City. <ref name="Waukegan bio">[http://www.waukeganhistorical.org/people-journal/kate-cory.html ''Kate Cory''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231105184248/https://www.waukeganhistorical.org/people-journal/kate-cory.html |date=2023-11-05 }} Waukegan Historical Society. Retrieved March 31, 2014.</ref> Si Kate Cory ay kamag-anak ni [[Fanny Cory]], isang ilustrador ng libro at kartunista na may mga gawa tulad ng komiks na ''Little Miss Muffet'' . <ref>Claudette Simpson, [https://news.google.com/newspapers?nid=886&dat=19740913&id=rLtaAAAAIBAJ&sjid=WVADAAAAIBAJ&pg=2662,4020841 "A Little Background on Artist Kate Cory."] ''The Prescott Courier.'' September 13, 1974. p. 16.</ref> ==Sanggunian== <references /> {{stub}} f5iqqbuiigak6ayg0girlvvdz92ueym 0 338014 2205248 2204618 2026-04-29T16:01:01Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205248 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Coudres |settlement_type = Bayan |image_skyline = Coudres.JPG |image_caption = Simbahan ni San Martin |image_shield = Blason ville fr Coudres (Eure).svg |pushpin_map = France |map_caption = Lokasyon ng Coudres |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{Flag|France}} |subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Pransiya|Rehiyon]] |subdivision_name1 = [[Normandie]] |subdivision_type2 = [[Mga Departamento ng Pransiya|Departamento]] |subdivision_name2 = [[Eure]] |subdivision_type3 = Arrondissement |subdivision_name3 = [[Arrondissement of Évreux|Évreux]] |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |leader_title = Alkade (2020–2026) |leader_name = Isabelle Jaupitre<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|publisher=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=13 September 2022|language=fr}}</ref> |area_total_km2 = 15.37 |population_as_of = 2023 |population_total = 536 |population_density_km2 = auto |website = http://www.coudres.fr/ |coordinates = {{coord|48.8628|1.245|format=dms|display=inline,title}} |elevation_m = 150 |elevation_min_m = 134 |elevation_max_m = 150 |postal_code = 27177/27220 |postal_code_type = INSEE/Postal code |population_demonym = Coudrais }} Ang '''Coudres''' ay isang [[Mga komuna sa Pransiya|bayan]] sa [[Pransiya]] na matatagpuan sa departamento ng [[Eure]], sa rehiyon ng [[Normandiya]]. ==Heograpiya== Ang Coudres ay matatagpuan sa katimugang bahagi ng departamento. Ang komyun ay sakop ng mas malaking bahagi ng lupang sakahan, kumpara sa mga kalapit na komyun. Ang pinakamalapit na komyun na [[Saint-Lubin-des-Joncherets]] ay matatagpuan sa timog (na bahagi ng [[Eure-et-Loir]]). Ang mga kalapit na komunidad ay [[Les Authieux, Eure|Les Authieux]], [[Champigny-la-Futelaye]], [[Chavigny-Bailleul]], [[Illiers-l'Évêque]], [[Lignerolles, Eure|Lignerolles]], [[Marcilly-la-Campagne]], [[Moisville]] at [[Saint-André-de-l'Eure]]. ==Urbanismo== ===Tipolohiya=== Noong Enero 1, 2024, ang Coudres ay ikinategorya bilang isang munisipalidad sa kanayunan na may dispersed housing, ayon sa bagong 7-level municipal density grid na tinukoy ng INSEE noong 2022. Ito ay matatagpuan sa labas ng mga urban unit at sa labas ng impluwensya ng mga lungsod. ===Paggamit ng lupa=== Ang paggamit ng lupa sa munisipalidad, gaya ng ipinapakita sa European biophysical land cover database na Corine Land Cover (CLC), ay nailalarawan sa pamamagitan ng malaking presensya ng lupang pang-agrikultura (96% noong 2018), isang proporsyon na halos katumbas ng noong 1990 (96.4%). Ang detalyadong pagkasira noong 2018 ay ang mga sumusunod: lupang maaaring sakahin (91.1%), magkakaibang lugar na pang-agrikultura (4.9%), mga urbanisadong lugar (2.5%), at mga kagubatan (1.5%). [[File:27177-Coudres-Sols.png|thumb|upright=1.4|center|alt=Carte en couleurs présentant l'occupation des sols.|Carte des infrastructures et de l'occupation des sols de la commune en 2018 ([[Corine Land Cover|CLC]]).]] ==Pangalan== Ang pangalan ng lokalidad ay pinatutunayan sa mga anyong ''Coldrie'' noong 1157 (kartar ni Rotrou, Obispo ng Évreux), ''Coudre'' noong 1230 (kartularyo ni L'Estrée), de ''Codris'', at de ''Coldres'' noong 1215.<ref>Ernest Nègre , Toponymie générale de la France - Volume 2 - Page 1233</ref> Mula sa huling pangmaramihan, na hango sa Lumang Pranses na ''*coldrie'', na nangangahulugang "isang grupo ng mga puno ng hazel." ==Kasaysayan== Ang Coudres ay matatagpuan sa pangunahing kalsadang Romano mula Dreux hanggang Évreux, sa hangganan sa pagitan ng dating pagi ng dalawang bayang ito. Ang paghahati noong 911 ay nagdugtong sa lugar sa Normandy. Noong ika-10 siglo, ang Coudres, [[Illiers-l’Évêque]], at [[Marcilly-la-Campagne]] ay bahagi ng dating dower ni [[Liutgarde ng Vermandois]] nang pakasalan niya si [[William Mahabang-Espada]], ngunit ang dower na ito ay kalaunan ay nakuha sa pamamagitan ng linya ng kanyang pangalawang asawa, si [[Theobald the Trickster]], na naghangad na palawakin ang kanyang impluwensya sa hilaga ng Chartres. Ang Simbahan ng Saint-Martin sa Coudres ay naging isang priorya ng Loire abbey ng [[Bourgeuil Abbey|Bourgueil]]. Ang rehiyon ng [[Drouais]] sa hilaga ng Ilog Avre (at samakatuwid ay pagmamay-ari ng Duchy ng Normandy) ay ipinagkaloob noong bandang 1004 ni [[Duke Richard II ng Normandiya]] bilang dote para sa kasal ng kanyang kapatid na si Mahaut (Mathilde) kay Count Odo ng Chartres ([[Odo II ng Blois]]). Namatay ang kanyang kapatid na babae nang walang tagapagmana pagkalipas ng ilang taon, kaya iginiit ng duke na ang lupang ipinagkaloob bilang kanyang dote ay nararapat na pagmamay-ari niya. Mariing tinutulan ito ni Count Odo.<ref>{{Cite web|title=LIGNE PARIS A GRANVILLE - DE DREUX A L'AIGLE -01|url=https://www.le-petit-manchot.fr/de-dreux-a-l-aigle/oiseaux-de-mer-et-du-littoral-en-nord-cotentin/articles/1306/|date=}}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang sumunod na digmaan (1008-1014) ay natapos sa Kapayapaan ng Coudres. Kaya, noong 1014, isang kasunduan ang nilagdaan sa prioryo ni Saint-Martin de Coudres sa pagitan ng mga naglalabanang partido, sa ilalim ng soberanya ni Haring Robert ang Relihiyoso ng Pransya. Pinanatili ni Odo II ang kuta ng [[Dreux]], ngunit ang County ng Dreux ay mananatiling hiwalay sa Chartres sa mana nito. Pinanatili ni Richard II ang kastilyo<ref>Pierre Bauduin, ''La première Normandie, xe – xie siècle'', Publications Université Caen.</ref> ng [[Tillières-sur-Avre]] at ang hilagang bahagi ng Ilog Avre, nang walang anumang interbensyon o pamamagitan mula sa Konde ng Dreux. ==Eskudo de armas== [[File:Blason ville fr Coudres (Eure).svg|thumb|Coudres]] ''May apat na bahagi bawat saltire: 1 gules isang leopardo o armado at malansa na asul, 2 argent isang tandang na nakabaligtad na gules, ang involucres vert, 3 argent dalawang susi sable na naka-saltire, 4 argent isang espada ang ibabang kulay argent na nakalagay nang nakabaluktot at sumusuporta sa isang mantle o nakalagay nang nakabaluktot.''<ref>[https://armorialdefrance.fr/page_blason.php?ville=20209 Eskudo de armas ng Coudres.]</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Coudres]] [[Kategorya:Eure]] [[Kategorya:Mga pamayanan sa Pransiya]] [[Kategorya:Mga komuna sa Pransiya]] bz4sr7zow8r3li6qqesvm89m4rqyx81 0 338026 2205238 2205057 2026-04-29T14:03:56Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2205238 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Bult |settlement_type = Bayan |image_skyline = Bult mairie 01.JPG |image_caption = Ang bulwagan ng bayan sa Bult |image_shield = Blason ville fr Bult (Vosges).svg |pushpin_map = France |map_caption = Lokasyon ng Bult |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{Flag|France}} |subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Pransiya|Rehiyon]] |subdivision_name1 = [[Grand Est]] |subdivision_type2 = [[Mga Departamento ng Pransiya|Departamento]] |subdivision_name2 = [[Vosges]] |subdivision_type3 = Arrondissement |subdivision_name3 = [[Arrondissement of Épinal|Épinal]] |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |leader_title = Alkade (2020–2026) |leader_name = Gabriel Pierre<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/en/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=9 August 2021|language=fr}}</ref> |area_total_km2 = 9.86 |population_as_of = 2023 |population_total = 301 |population_density_km2 = auto |website = |coordinates = {{coord|48.2947|6.6058|format=dms|display=inline,title}} |population_demonym = Bultois, Bultoises |elevation_m = 345 |elevation_min_m = 292 |elevation_max_m = 352 |postal_code_type = INSEE/Postal code |postal_code = 88080/88700 }} Ang '''Bult''' ay isang [[Mga komuna sa Pransiya|bayan]] ng [[Pransiya]] na matatagpuan sa departamento ng [[Vosges]] sa rehiyon ng [[Grand Est]]. Ang mga naninirahan dito ay tinatawag na ''Bultois''. ==Heograpiya== [[File:Map commune FR insee code 88080.png|thumb|Bult]] Ang Bult ay matatagpuan sa silangang bahagi ng departamento. Ang komyun na malapit sa highway na D46. Sa katimugang bahagi ng komyun, ang mga kapatagan ay sakop sa timog-kanlurang bahagi habang ang agrikultura ay sakop sa timog-silangang bahagi at ang pangunahing nayon ay nasa gitna. ==Urbanismo== ===Tipolohiya=== Noong Enero 1, 2024, ang Bult ay ikinategorya bilang isang munisipalidad sa kanayunan na may kalat-kalat na pabahay, ayon sa bagong pitong-antas na iskala ng densidad ng munisipyo na tinukoy ng INSEE noong 2022. Ito ay matatagpuan sa labas ng isang urban area. Bukod pa rito, ang munisipalidad ay bahagi ng Épinal catchment area, kung saan ito ay isang peripheral municipality. Ang lugar na ito, na kinabibilangan ng 118 munisipalidad, ay ikinategorya bilang may populasyon sa pagitan ng 50,000 at 200,000. ===Paggamit ng lupa=== Ang paggamit ng lupa sa munisipalidad, gaya ng ipinapakita sa European biophysical land cover database na Corine Land Cover (CLC), ay nailalarawan sa pamamagitan ng malaking presensya ng lupang pang-agrikultura (59.6% noong 2018), isang proporsyon na halos katumbas ng noong 1990 (60.2%). Ang detalyadong pagkasira noong 2018 ay ang mga sumusunod: kagubatan (37.1%), damuhan (28.5%), magkakaibang mga lugar na pang-agrikultura (23.3%), lupang maaaring sakahin (7.9%), mga urbanisadong lugar (3.2%), at mga lugar na may palumpong at/o mala-damo na halaman (0.2%). [[File:88080-Bult-Sols.png|thumb|upright=2.1|center|alt=Carte en couleurs présentant l'occupation des sols.|Carte des infrastructures et de l'occupation des sols de la commune en 2018 ([[Corine Land Cover|CLC]]).]] ==Pangalan== Ang pangalan ng lokalidad ay pinatutunayan sa mga anyong ''Bu'' (1228); ''Buy'' (1303); ''Buit'' (1380); ''La marie de Burxe'' (1398); ''Bui'', ''But'' (ika-14 na siglo); ''Bux'' (1404); ''Buc'' (1447); ''Buil'' (1451); ''Bul'' (1455); ''Buch'' (1502); ''Bus'' (1506); ''La marie de Bu et d’Omecourt'' (1529); ''Butz'' (1672); ''Bultum'' (1768).<ref>Paul Marichal, ''Dictionnaire topographique de la France : Dictionnaire topographique du département des Vosges'', Paris, Impr. nationale, 1941, p. 67.</ref> Mula sa Lumang Pranses na salitang ''boul'' "birch," na nagmula sa Gaulish, ang ''Betullus'', panlalaking variant ng ''betulla'' "birch".<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France : Formations pré-celtiques, celtiques, romanes'', Genève, Droz, 1990, p. 262.</ref> Ang nayon ay dating natatakpan ng kagubatan, na siyang pangunahing pinagkukunang-yaman nito. ==Kasaysayan== Bago ang Rebolusyong Pranses, ang nayon ng Bult, na matatagpuan sa balwarte ng Épinal, ay ang sentro ng administrasyon para sa mga komyun ng Saint-Hélène, Vomécourt, at Saint-Gorgon. Sa simbahan, ito ay nasa ilalim ng hurisdiksyon ng kabanata ng Saint-Dié at ng Prinsipe-Obispo ng Metz. Sa panahong ito, ang [[Lorraine]] ay nahati sa maraming domain sa ilalim ng awtoridad ng mga obispo o ng Duke. Hanggang sa kalagitnaan ng ika-18 siglo, ang nayon ng Bult ay bahagi ng isang enclave sa loob ng teritoryo ng diyosesis na pagmamay-ari ng [[Dukado ng Lorraine]]. Matatagpuan malapit sa hangganan ng Franco-Lorraine, ang lumang nayon ay nagdusa sa kamay ng mga Swedes, mga kaalyado ng mga Pranses, noong [[Digmaang Tatlumpung Taon]] at sinunog. Pagkatapos ay muling itinayo ng mga naninirahan ang nayon sa paligid ng isang umiiral na nayon sa kasalukuyang lugar nito.<ref>[https://archives.vosges.fr/Portals/8/xNews/uploads/2017/5/2/Bult.pdf Archives communales de Bult (1791-1961)]</ref> Ang nayon ay ibinigay sa Pransiya sa ilalim ng mga tuntunin ng [[Treaty of Münster (October 1648)|Kasunduan ng Münster]] noong 1648. ==Ekonomiya== ===Mga negosyo at tindahan=== ====Agrikultura==== * Pagsasaka ng mga baka. * Halo-halong pagsasaka (pananim at alagang hayop). * Panggugubat at iba pang mga aktibidad sa panggugubat. ====Turismo==== * Mga kubo sa kanayunan<ref>[https://www.gites.fr/gites_bult_37638.html Gîtes ruraux]</ref> * Akomodasyon at pagkain sa Rambervillers, Padoux, Pierrepont-sur-l'Arentèle. ====Mga Tindahan==== * Mga lokal na tindahan at serbisyo.<ref>[https://www.pappers.fr/annuaire/grand-est/vosges/bult Toutes les entreprises de la commune et celles proches]</ref> ==Mga lugar at monumento== * Sa paglipas ng panahon, ang Bult ay nagkaroon ng hindi bababa sa tatlong simbahan. Ang pinakamatanda ay matatagpuan sa isang lugar na tinatawag na Rond Buisson, at ang pangalawa ay itinayo malapit sa kasalukuyang simbahan. Ang kasalukuyang simbahan, na inialay sa Kapanganakan ng Mahal na Birhen, ay itinayo noong 1832. * Ang dating ermitanyo na kilala bilang Maxicourt, na inialay kina Saint Roch at Saint Gibrien, kung saan ang kapilya na lamang ang natitira ngayon, na matatagpuan sa gilid ng kagubatan. * Ang pamanang kanayunan ay nakalista ng rehiyonal na departamento ng Pangkalahatang Imbentaryo ng Pamanang Pangkultura.<ref>[https://pop.culture.gouv.fr/search/list?mainSearch=%22Bult%22 Patrimoine architectural rural de la commune]</ref><ref>[https://www.fondation-patrimoine.org/les-projets/maison-paysanne-de-1605-a-bult-dans-les-vosges/62766 Maison paysanne de 1605 à Bult dans les Vosges], restaurée avec le soutien de la [[Fondation du patrimoine]]</ref> :: Ilang bahay na itinayo noong ika-17 at ika-18 siglo. Isa sa mga ito, na itinayo noong 1605, ay naging benepisyaryo ng Heritage Lottery noong 2020.<ref>{{Cite web |language=français |author= |title=Les 10 sites du Grand Est bénéficiaires en 2020 du Loto du patrimoine |url=https://www.culture.gouv.fr/Regions/Drac-Grand-Est/Actualites/A-la-une/Les-10-sites-du-Grand-Est-beneficiaires-en-2020-du-Loto-du-patrimoine |website=culture.gouv.fr |date=2020-09-01 |access-date=2020-10-22}}</ref><ref>{{Cite web |language=français |author= |title=Maison paysanne de 1605 à Bult |url=https://soutenir.fondation-patrimoine.org/projects/maison-paysanne-de-1605-a-bult-fr |website=soutenir.fondation-patrimoine.org |date= |access-date=2020-10-22}}</ref> * Kapilya sa mga parang.<ref>[http://www.petit-patrimoine.com/ Chapelle dans les prés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208013625/http://petit-patrimoine.com/ |date=2011-02-08 }}.</ref> * Alaala ng digmaan.<ref>[https://archives.vosges.fr/Portals/8/xNews/uploads/2017/5/2/Bult.pdf Archives communales], Série M – Biens communaux (patrimoine bâti)</ref><ref>[https://www.geneanet.org/releves-collaboratifs/view/10104 Livres d'or] [[1914-1918]]</ref> * Sementeryo ng munisipyo.<ref>[https://www.geneanet.org/cimetieres/collection/19350-cimetiere-communal-de-bult Cimetière]</ref> ==Eskudo de armas== [[File:Blason ville fr Bult (Vosges).svg|thumb|Bult]] ''May hanay na nakabaligtad na pares: Una o may pulang banda na may karga na tatlong pilak na alerion, Pangalawang asul na may tatlong natural na midge, Pangatlong bertikal na may dalawang pilak na palakol ng magtotroso na may tangkay o at naka-krus na parang saltire.''<ref>[https://armorialdefrance.fr/page_blason.php?ville=21141 Eskudo de armas ng Bult, Vosges.]</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Bult]] [[Kategorya:Vosges (departamento)]] [[Kategorya:Mga pamayanan sa Pransiya]] [[Kategorya:Mga komuma sa Pransiya]] nqljhakwiigabg7h1orfm8iezhtnhfu 0 338028 2205262 2205149 2026-04-29T17:43:00Z TentingZones1 122212 /* Heograpiya */ 2205262 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Lavans-Quingey |settlement_type = Bayan |image_skyline = Lavans-Quingey - img 46718.jpg |image_caption = Tanawin mula sa pampang ng Loue. |image_shield = |pushpin_map = France |map_caption = Lokasyon ng Lavans-Quingey |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{Flag|France}} |subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Pransiya|Rehiyon]] |subdivision_name1 = [[Bourgogne-Franche-Comté]] |subdivision_type2 = [[Mga Departamento ng Pransiya|Departamento]] |subdivision_name2 = [[Doubs]] |subdivision_type3 = Arrondissement |subdivision_name3 = [[Arrondissement of Besançon|Besançon]] |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |leader_title = Alkade (2020–2026) |leader_name = Olivier Dard<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|publisher=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=13 September 2022|language=fr}}</ref> |area_total_km2 = 5.9 |population_as_of = 2023 |population_total = 188 |population_density_km2 = auto |website = |coordinates = {{coord|47.0897|5.8775|format=dms|display=inline,title}} |postal_code = 25330/25440 |postal_code_type = INSEE/Postal code |elevation_min_m = 258 |elevation_max_m = 531 |population_demonym = Lavans-Quingeois, Lavans-Quingeoises<ref>https://www.habitants.fr/lavans-quingey</ref> }} Ang '''Lavans-Quingey''' ay isang [[Mga komuna sa Pransiya|bayan]] ng [[Pransiya]] na matatagpuan sa departamento ng [[Doubs]], ang rehiyong pangkultura at pangkasaysayan ng [[Franche-Comté]] at ang rehiyong administratibo ng [[Bourgogne-Franche-Comté]]. ==Heograpiya== Ang komyun ay matatagpuan sa layong 1.6 km sa [[Quingey]], 11 km sa [[Saint-Vit]] at 20 km sa [[Besançon]]. Mapupuntahan ito sa pamamagitan ng highway N83, na may layong humigit-kumulang 900 metro. Umaagos ito sa [[ilog Loue]] sa kanlurang bahagi ng komyun. Sa kanlurang bahagi ng komyun, na may populasyon, natatakpan ng mga gusali, kalsada, at mga lupang sakahan (na limitado ang lupain para maging angkop sa lokal na ekonomiya), natatakpan ito ng mga kapatagan at mas kaunting kagubatan. Sa silangang bahagi ng komyun, mas kaunti ang populasyon at natatakpan ng mga kagubatan na hindi pa nagagalaw ng mga tao. Posibleng sunog sa kagubatan bilang resulta ng pagbabago ng klima, ngunit nanganganib dahil sa lokal na ekonomiya (pagsasaka, pagtotroso). Noong unang panahon, maraming bahagi ng komyun ang pinuputol ang mga kagubatan noong [[Gitnang Panahon]] o [[Rebolusyong Pranses]], o posibleng [[Panahon ng Industriyal]]. Mga 52 km timog-kanluran mula [[Lons-le-Saunier]] hanggang Lavans-Quingey. ==Urbanismo== ===Tipolohiya=== Noong Enero 1, 2024, ang Lavans-Quingey ay ikinategorya bilang isang munisipalidad sa kanayunan na may kalat-kalat na pabahay, ayon sa bagong 7-level na iskala ng densidad ng populasyon ng munisipyo na tinukoy ng INSEE noong 2022. Ito ay matatagpuan sa labas ng isang urban area. Bukod pa rito, ang munisipalidad ay bahagi ng metropolitan area ng Besançon, kung saan ito ay isang peripheral municipality. Ang lugar na ito, na kinabibilangan ng 310 munisipalidad, ay ikinategorya bilang may populasyon sa pagitan ng 200,000 at 700,000. ===Paggamit ng lupa=== Ang paggamit ng lupa sa munisipalidad, gaya ng ipinapakita sa European biophysical land cover database na Corine Land Cover (CLC), ay nailalarawan sa pamamagitan ng malaking dami ng lupang pang-agrikultura (58.4% noong 2018), isang proporsyon na kapareho ng noong 1990 (58.4%). Ang detalyadong pagkasira noong 2018 ay ang mga sumusunod: mga damuhan (46.1%), mga kagubatan (41.6%), at mga magkakaibang lugar na pang-agrikultura (12.3%). [[File:25330-Lavans-Quingey-Sols.png|thumb|upright=1.4|center|alt=Carte en couleurs présentant l'occupation des sols.|Carte des infrastructures et de l'occupation des sols de la commune en 2018 ([[Corine Land Cover|CLC]]).]] ==Pangalan== Ang pangalang Lavans ay pinaniniwalaang nagmula sa "lav", na nangangahulugang isang tumpok ng mga bato. Gayunpaman, alam na sa lambak na ito ng Doubs, ang mga pangalang nagtatapos sa "-ange" at "-ans" ay nagmula pa noong panahon na dinala ang mga taong Aleman upang manirahan at linisin ang rehiyon. Ito ang dahilan kung bakit ang Lavans, na dating binabaybay na "Lavens", ay pinaniniwalaang pangalan ng isang pigurang Aleman. Lavans noong 1303.<ref>Jean Courtieu, ''Dictionnaire des communes du département du Doubs'', t. 4, Besançon, Cêtre, 1985.</ref> Ang pangalang ''Quingey'' ay kasalukuyang hindi tiyak ang kahulugan o pinagmulan. ==Kasaysayan== ==Mga lugar at monumento== Hindi pangkaraniwan ang nayon dahil wala itong simbahan. * Ang lababo sa batis ng St-Renobert <gallery mode="packed"> Image:Lavans-Quingey, lavoir sur ruisseau de St-Renobert.jpg|Ang lababo sa batis ng St-Renobert Image:Lavans-Quingey - img 46719.jpg|Ang Loue sa Lavans-Quingey. </gallery> ==Eskudo de armas== ''Nahahati at kulot: una ay asul, ang munisipyo ng lugar na kulay argente, pinipiga na mga gules; pangalawa ay per pale, I vert, isang baka ng Montbéliarde na nanginginain sa mismong lugar, II o, isang punong oak sa mismong lugar.''<ref>[https://armorialdefrance.fr/page_blason.php?ville=21211 Eskudo de armas ng Lavans-Quingey.]</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Lavans-Quingey]] [[Kategorya:Doubs]] [[Kategorya:Mga pamayanan sa Pransiya]] [[Kategorya:Mga komuna sa Pransiya]] bac0ckjxz90y2pn1l2qz79wrji2abww 0 338052 2205225 2026-04-29T12:03:22Z TentingZones1 122212 Bagong pahina: {{Infobox settlement |name = Marmanhac |settlement_type = Bayan |image_skyline = Château de Sédaiges 2012-1.jpg |image_caption = Kastilyo ng Sédaiges sa Marmanhac |image_shield = Blason ville fr Marmanhac 15.svg |pushpin_map = France |map_caption = Matatagpuan ang Marmanhac sa loob ng Pransiya |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{Flag|France}} |subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Pransiya|Rehiyon]] |subdivision_name1 = Auvergne-Rhône-A... 2205225 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Marmanhac |settlement_type = Bayan |image_skyline = Château de Sédaiges 2012-1.jpg |image_caption = Kastilyo ng Sédaiges sa Marmanhac |image_shield = Blason ville fr Marmanhac 15.svg |pushpin_map = France |map_caption = Matatagpuan ang Marmanhac sa loob ng Pransiya |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{Flag|France}} |subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Pransiya|Rehiyon]] |subdivision_name1 = [[Auvergne-Rhône-Alpes]] |subdivision_type2 = [[Mga Departamento ng Pransiya|Departamento]] |subdivision_name2 = [[Cantal]] |subdivision_type3 = Arrondissement |subdivision_name3 = [[Arrondissement of Aurillac|Aurillac]] |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |leader_title = Alkade (2020–2026) |leader_name = Michel Cosnier<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/en/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=9 August 2021|language=fr}}</ref> |area_total_km2 = 24.24 |population_as_of = 2023 |population_total = 667 |population_density_km2 = auto |website = https://www.marmanhac.fr/ |coordinates = {{coord|45.0044|2.4831|format=dms|display=inline,title}} |postal_code = 15118/15250 |postal_code_type = INSEE/Postal code |elevation_min_m = 627 |elevation_max_m = 971 |population_demonym = Marmanhacois, Marmanhacoises }} Ang '''Marmanhac''' ay isang [[Mga komuna sa Pransiya|bayan]] sa [[Pransiya]], na matatagpuan sa departamento ng [[Cantal]] sa rehiyon ng [[Auvergne-Rhône-Alpes]]. ==Heograpiya== Ang komyun ng Marmanhac, na tinatawid ng ika-45 parallel sa hilaga, ay matatagpuan nang pantay ang layo mula sa [[Hilagang Polo]] at sa [[ekwador ng Daigdig]] (humigit-kumulang 5,000 km). Ang komyun ay matatagpuan sa [[Massif Central]] at dinidiligan ng [[Ilog Authre]], at napapaligiran sa hilaga ng sanga nito, ang [[ilog Broussette]]. Ang mga kalapit na komyun ay ang [[Girgols]], [[Jussac]], [[Laroquevieille]], [[Saint-Cernin, Cantal|Saint-Cernin]], [[Saint-Simon, Cantal|Saint-Simon]] at [[Velzic]]. ==Urbanismo== ===Tipolohiya=== Noong Enero 1, 2024, ang Marmanhac ay ikinategorya bilang isang munisipalidad sa kanayunan na may kalat-kalat na pabahay, ayon sa bagong 7-level na iskala ng densidad ng munisipyo na tinukoy ng INSEE noong 2022. Ito ay matatagpuan sa labas ng isang urban area. Bukod pa rito, ang munisipalidad ay bahagi ng Aurillac catchment area, kung saan ito ay isang peripheral municipality. Ang lugar na ito, na kinabibilangan ng 85 munisipalidad, ay ikinategorya bilang may populasyon sa pagitan ng 50,000 at 200,000. ===Paggamit ng lupa=== Ang paggamit ng lupa sa munisipalidad, gaya ng ipinapakita sa European biophysical land cover database na Corine Land Cover (CLC), ay nailalarawan sa pamamagitan ng malaking presensya ng lupang pang-agrikultura (79.9% noong 2018), isang pagbaba kumpara sa 1990 (82%). Ang detalyadong pagkasira noong 2018 ay ang mga sumusunod: damuhan (53.9%), magkakaibang mga lugar na pang-agrikultura (26%), kagubatan (14.2%), mga urbanisadong lugar (3.4%), mga lugar na may palumpong at/o mala-damo na halaman (1.4%), mga lugar na pang-industriya o komersyal at mga network ng komunikasyon (1%). [[File:15118-Marmanhac-Sols.png|thumb|upright=1.4|centrt|alt=Carte en couleurs présentant l'occupation des sols.|Carte des infrastructures et de l'occupation des sols de la commune en 2018 ([[Corine Land Cover|CLC]]).]] ==Pangalan== Ang Marmanhac ay nagmula sa Latin na ''Marcomannusiacum'' na nangangahulugang nasasakupan ni ''Marcomannus'', kaya ipinapakita nito ang presensya ng kontribusyon ng mga Aleman, at mas partikular na si [[Marcomanni]], noong [[Panahon ng Migrasyon|malalaking pagsalakay]] noong ika-5 siglo.<ref>Edouard Bouyé, ''Les noms de lieux du Cantal : élément de toponymie'', 2012</ref> ==Kasaysayan== Tila ang Marmanhac ang pinagmulan ng kilusang pandarayuhan ng mga naglalakbay na panday-tanso patungong Brittany noong ika-17 siglo, isang kilusan na nagpatuloy sa loob ng dalawang siglo. Sa mga migranteng nanirahan sa Brittany, ang mga sumusunod na apelyido ay namumukod-tangi: Laparra, Cibeau, Delpuech, Lafond, Caissac, Gimel, Delbos, Devals, Degoul, Daguzon, Conrier, Larroumets, Lasfargues, Lasgouttes, atbp. Para sa karagdagang impormasyon, tingnan ang: ''Nos ancêtres auvergnats, l'immigration auvergnate en Bretagne'' (Ang Aming mga Ninuno ng Auvergnat, Imigrasyon ng Auvergne sa Bretanya), ni Serge Duigou, Éditions Ressac, Quimper, 2004. ==Mga lugar at monumento== * [[Église Saint-Saturnin de Marmanhac]]. * [[Maison Pradelle]]. * [[Château d'Estang]]. * [[Château de Sedaiges]]. * [[Château de La Voulte]]. * Kastilyo ng Broise. * Mesa ng oryentasyon sa Alquier (977 metro), malawak na tanawin ng mga bundok ng Cantal ==Eskudo de armas== ''Asul, isang matalinong kamay na may kulay aprikot na appaumée sa maputla.''<ref>[https://armorialdefrance.fr/page_blason.php?ville=2999 Eskudo de armas ng Marmanhac]</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Marmanhac]] [[Kategorya:Cantal]] [[Kategorya:Mga pamayanan sa Pransiya]] [[Kategorya:Mga komuna sa Pransiya]] jioqu1l20w5zeho9mxcm0vtrntwhb6v 0 338053 2205444 2026-04-30T10:50:04Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Infobox person | name = Cheska Fausto | image = | caption = | birth_name = Cheska Fauso | birth_date =  {{birth date and age|2003|11|23}} | birth_place = [[Zamboanga City]], [[Pilipinas]] | nationality = [[Pilipino]] | occupation = Aktres | years_active = 2022–kasalukuyan | known_for = | website = {{Instagram|thatcheskaa}} }} '''Cheska Fausto''' (isinilang noong 23 Nobyembre 2003 sa Sagñay, Camarines Sur, Pilipinas) ay isang aktres sa Pilipinas na gumanap sa telese... 2205444 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Cheska Fausto | image = | caption = | birth_name = Cheska Fauso | birth_date =  {{birth date and age|2003|11|23}} | birth_place = [[Zamboanga City]], [[Pilipinas]] | nationality = [[Pilipino]] | occupation = Aktres | years_active = 2022–kasalukuyan | known_for = | website = {{Instagram|thatcheskaa}} }} '''Cheska Fausto''' (isinilang noong 23 Nobyembre 2003 sa Sagñay, Camarines Sur, Pilipinas) ay isang aktres sa Pilipinas na gumanap sa teleserye sa [[GMA Network]] sa [[Hating Kapatid (teleserye)|Hating Kapatid]]. ==Tingnan rin== * [[Cassy Legaspi]] ==Talababa== * {{IMDb name|13726651}} {{DEFAULTSORT:Fausto, Cheska}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]] [[Kategorya:Mga batang artista mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Pilipino]] [[Kategorya:Mga Chavacano]] {{stub|Artista|Pilipinas}} czl172c9nvfqz7sohyj960z2gde2hvx 2205445 2205444 2026-04-30T10:50:57Z Ivan P. Clarin 84769 2205445 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Cheska Fausto | image = | caption = | birth_name = Cheska Fauso | birth_date =  {{birth date and age|1999|12|3}} | birth_place = [[Zamboanga City]], [[Pilipinas]] | nationality = [[Pilipino]] | occupation = Aktres | years_active = 2022–kasalukuyan | known_for = | website = {{Instagram|thatcheskaa}} }} '''Cheska Fausto''' (isinilang noong Disyembre 3, 1999) ay isang aktres sa Pilipinas na gumanap sa teleserye sa [[GMA Network]] sa [[Hating Kapatid (teleserye)|Hating Kapatid]]. ==Tingnan rin== * [[Cassy Legaspi]] ==Talababa== * {{IMDb name|13726651}} {{DEFAULTSORT:Fausto, Cheska}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]] [[Kategorya:Mga batang artista mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Pilipino]] [[Kategorya:Mga Chavacano]] {{stub|Artista|Pilipinas}} 3c5zobss1e0fl8k4ibfseug7f7tsizq 0 338054 2205446 2026-04-30T10:55:14Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Infobox person | name = Sean Lucas | image = | caption = | birth_name = Sean Lucas | birth_date = {{birth date and age|2002|12|7}} | birth_place = [[Davao City]], [[Pilipinas]] | nationality = [[Pilipino]] | other_names = Sean | height = {{height|m=1.78}} | occupation = actor & model | known_for = Kevin, Troy | eduction = | years_active = 2017–present | eduction = De La Salle University of Davao | alma_mater = | website = {{Instagram|s... 2205446 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Sean Lucas | image = | caption = | birth_name = Sean Lucas | birth_date = {{birth date and age|2002|12|7}} | birth_place = [[Davao City]], [[Pilipinas]] | nationality = [[Pilipino]] | other_names = Sean | height = {{height|m=1.78}} | occupation = actor & model | known_for = Kevin, Troy | eduction = | years_active = 2017–present | eduction = De La Salle University of Davao | alma_mater = | website = {{Instagram|seanlucas__}} }} '''Sean Lucas''', (isinilang noong Disyembre 7, 2002) ay isang Pilipinong aktor sa Sparkle sa [[GMA Network]].<ref>https://www.gmanetwork.com/entertainment/celebritylife/news/16807/in-photos-get-to-know-the-newest-kapuso-heartthrob-sean-lucas/photo</ref> ==Pilmograpiya== ===Telebisyon=== * 2024 – ''Maka'' * 2024 – ''My Guardian Alien'' as Kevin * 2023 – ''Luv is Caught in His Arms'' as Troy Alvis Ferell * 2017 – ''My Fairy Grand Mother'' as Iggy ==See also== * [[Raheel Bhyria]] * [[Vince Maristela]] ==References== {{reflist}} ==Other websites== * {{IMDb name|13726652}} {{DEFAULTSORT:Lucas, Sean}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 2002]] [[Kategorya:Mga batang artista mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Pilipino]] {{stub|Artista|Pilipinas}} 7kc3tn65ey8070a2xxmal415mwec30t 0 338055 2205451 2026-04-30T11:14:15Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Infobox person | name = Sawyer Sharbino | image = Sawyer Sharbino face.jpg | caption = | birth_name = Sawyer Gregory Sharbino | birth_date = {{birth date and age|2006|9|26}} | birth_place = Lewisville, [[Texas]], [[USA]] {{flagicon|United States}} | nationality = [[Amerikanong Aleman]] | occupation = YouTuber, Blogger | years_active = 2016–kasalukuyan | height = {{height|m=1.83}} | family = Saxon Sharbino (sister) | partner = | website = {{Instagram|sawyersharbino}}... 2205451 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Sawyer Sharbino | image = Sawyer Sharbino face.jpg | caption = | birth_name = Sawyer Gregory Sharbino | birth_date = {{birth date and age|2006|9|26}} | birth_place = Lewisville, [[Texas]], [[USA]] {{flagicon|United States}} | nationality = [[Amerikanong Aleman]] | occupation = YouTuber, Blogger | years_active = 2016–kasalukuyan | height = {{height|m=1.83}} | family = Saxon Sharbino (sister) | partner = | website = {{Instagram|sawyersharbino}} }} '''Sawyer Gregory Sharbino''', ay (isinilang noong Marso 1, 2006 sa Lewisville, Texas, Estados Unidos), ay isang Amerikanong batang aktor at vlogger, siya ay nakikita sa [[YouTube]]. ==Sanggunian== {{reflist}} ==Talababa== * {{IMDb name|5253417}} {{usbong|Artista|Estados Unidos}} {{DEFAULTSORT:Sharbino, Sawyer}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 2006]] [[Kategorya:Mga Amerikano]] [[Kategorya:Mga Ingles]] [[Kategorya:Mga batang Amerikanong aktor]] [[Kategorya:Mga lalaking modelo sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga YouTuber sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga TikToker sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga Amerikanong liping-Aleman]] gd496yy1cmxsnokmkhyac0krirsrmqv 2205452 2205451 2026-04-30T11:14:47Z Ivan P. Clarin 84769 2205452 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Sawyer Sharbino | image = Sawyer Sharbino face.jpg | caption = | birth_name = Sawyer Gregory Sharbino | birth_date = {{birth date and age|2006|3|1}} | birth_place = Lewisville, [[Texas]], [[USA]] {{flagicon|United States}} | nationality = [[Amerikanong Aleman]] | occupation = YouTuber, Blogger | years_active = 2016–kasalukuyan | height = {{height|m=1.80}} | family = Saxon Sharbino (sister) | partner = | website = {{Instagram|sawyersharbino}} }} '''Sawyer Gregory Sharbino''', ay (isinilang noong Marso 1, 2006 sa Lewisville, Texas, Estados Unidos), ay isang Amerikanong batang aktor at vlogger, siya ay nakikita sa [[YouTube]]. ==Sanggunian== {{reflist}} ==Talababa== * {{IMDb name|5253417}} {{usbong|Artista|Estados Unidos}} {{DEFAULTSORT:Sharbino, Sawyer}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 2006]] [[Kategorya:Mga Amerikano]] [[Kategorya:Mga Ingles]] [[Kategorya:Mga batang Amerikanong aktor]] [[Kategorya:Mga lalaking modelo sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga YouTuber sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga TikToker sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga Amerikanong liping-Aleman]] 9itt7jpbbhca35bw700470leg69v9b0 2205455 2205452 2026-04-30T11:20:26Z Ivan P. Clarin 84769 2205455 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Sawyer Sharbino | image = Sawyer Sharbino face.jpg | caption = | birth_name = Sawyer Gregory Sharbino | birth_date = {{birth date and age|2006|3|1}} | birth_place = Lewisville, [[Texas]], [[USA]] {{flagicon|United States}} | nationality = [[Amerikanong Aleman]] | occupation = YouTuber, Blogger, mang-aawit | years_active = 2016–kasalukuyan | height = {{height|m=1.80}} | family = Saxon Sharbino (sister) | partner = | website = {{Instagram|sawyersharbino}} }} '''Sawyer Gregory Sharbino''', ay (isinilang noong Marso 1, 2006 sa Lewisville, Texas, Estados Unidos), ay isang Amerikanong batang aktor at vlogger at mang-aawit, siya ay nakikita sa [[YouTube]]. ==Sanggunian== {{reflist}} ==Talababa== * {{IMDb name|5253417}} {{usbong|Artista|Estados Unidos}} {{DEFAULTSORT:Sharbino, Sawyer}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 2006]] [[Kategorya:Mga Amerikano]] [[Kategorya:Mga Ingles]] [[Kategorya:Mga batang Amerikanong aktor]] [[Kategorya:Mga lalaking modelo sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga YouTuber sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga TikToker sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga Amerikanong liping-Aleman]] 564xgs4363e7movehtg50odvelc23md