Orhun Yazıtları (Kül Tigin)

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="tr">
  <siteinfo>
    <sitename>Vikikaynak</sitename>
    <dbname>trwikisource</dbname>
    <base>https://tr.wikisource.org/wiki/Anasayfa</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.16</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Ortam</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Özel</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Tartışma</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Kullanıcı</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Kullanıcı mesaj</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Vikikaynak</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Vikikaynak tartışma</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Dosya</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Dosya tartışma</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki tartışma</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Şablon tartışma</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Yardım</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Yardım tartışma</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategori</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategori tartışma</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Kişi</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Kişi tartışma</namespace>
      <namespace key="200" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="201" case="first-letter">Portal tartışma</namespace>
      <namespace key="250" case="first-letter">Sayfa</namespace>
      <namespace key="251" case="first-letter">Sayfa tartışma</namespace>
      <namespace key="252" case="first-letter">Dizin</namespace>
      <namespace key="253" case="first-letter">Dizin tartışma</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modül</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modül tartışma</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Orhun Yazıtları (Kül Tigin)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5093</id>
    <revision>
      <id>174318</id>
      <parentid>173954</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T16:04:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45151-06</username>
        <id>26686</id>
      </contributor>
      <origin>174318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99514" sha1="eefrthhgox0uirqlztffsn4wr8cus7e" xml:space="preserve">{{eser başlığı
 | başlık      = Orhun Yazıtları (Kül Tigin)
 | önceki      =
 | sonraki     =
 | bölüm       =
 | eser sahibi = 
 | notlar      =
 | vikipedi    = Kül Tigin Yazıtı
}}

== Güney Yüzü ==

{|  class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''Kül Tigin taşı, 1. yüz (güney) 13 dizi'''
! colspan=&quot;2&quot; | #
! Göktürk Türkçesi (aslı)
! Harf çevirisi
! Çeviri yazı
! Türkiye Türkçesi çevirisi
|-
| G1
| kt-1-g-13-01
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐱅𐰏: 𐱅𐰭𐰼𐰃𐰓𐰀: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐱁: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀: 𐰴𐰍𐰣: 𐰉𐰆: 𐰇𐰓𐰚𐰀: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰢: 𐰽𐰉𐰢𐰣: 𐱅𐰇𐰚𐱅𐰃: 𐰾𐰃𐰓𐰏𐰠: 𐰆𐰞𐰖𐰆: 𐰃𐰤: 𐰘𐰏𐰇𐰤𐰢: 𐰆𐰍𐰞𐰣𐰢: 𐰋𐰃𐰼𐰚𐰃: 𐰆𐰍𐱁𐰢: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰢: 𐰋𐰃𐰼𐰘𐰀: 𐱁𐰑𐰯𐰃𐱃: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐰘𐰃𐰺𐰖𐰀: 𐱃𐰺𐰴𐱃: 𐰉𐰆𐰖𐰺𐰸: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐰆𐱃𐰕: 𐱃𐱃𐰺:
| tHri: tg: tHride: BOLMŞ: türX: bilge: KGN: BU: ödke: OLRTM: SBMN: tükti: sidgl: ULYU: in: ygünm: OGLNM: birki: OGŞM: BODNM: birye: ŞDPIT: bglr: yIRYA: TRKT: BUYRq: bglr: OTZ: TTR:
| TEŇRİ: TEG: TEŇRİDE: BOLMIŞ: TÖRÖK: BİLGE: KAGAN: BU: ÖDKE: OLuRTıM: SaBıMıN: TÜKeTİ: eŞİDGiL: ULaYU: İN: YeGÜNüM: OGLaNıM: BİRiKİ: OGuŞuM: BODuNuM: BİRiYE: ŞaDPIT: BeGLeR: YIRıYA: TaRKaT: BUYRUK: BeGLeR: OTIZ: TATAR:
| Tanrı gibi gökte olmuş Türk Bilge Kağan bu çağda oturdum. Sözümü tüketene [dek] işit. En çok kardeş yeğenim, oğlum bütün soyum, boylarım, güneydeki Şadpıt beyleri, kuzeydeki Tarkat buyruk beyleri, Otuz Tatar,
|- 
| G2
| kt-1-g-13-02
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐱃𐰸𐰆𐰕: 𐰆𐰍𐰕: 𐰋𐰏𐰠𐰼𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃: 𐰉𐰆: 𐰽𐰉𐰢𐰤: 𐰓𐰏𐰇𐱅𐰃: 𐰾𐰃𐰓: 𐰴𐱃𐰍𐰑𐰃: 𐱅𐰃𐰭𐰞𐰀: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰚𐰇𐰤: 𐱃𐰆𐰍𐰽𐰴𐰀: 𐰋𐰃𐰼𐰏𐰼𐰇: 𐰚𐰇𐰤: 𐰆𐰺𐱃𐰆𐰾𐰃𐰭𐰺𐰆: 𐰸𐰆𐰺𐰃𐰍𐰺𐰃: 𐰚𐰇𐰤: 𐰉𐱃𐰾𐰶𐰃𐰭𐰀: 𐰘𐰃𐰺𐰍𐰺𐰃: 𐱅𐰇𐰤: 𐰆𐰺𐱃𐰆𐰾𐰃𐰭𐰺𐰆: 𐰦𐰀: 𐰃𐰲𐰼𐰚𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰴𐰆𐰯: 𐰢𐰭𐰀: 𐰚𐰇𐰼𐰼: 𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰉𐰆𐰑𐰣:
| TquZ: OGZ: bglri: BODNI: BO: SBMn: dgüti: sid: KTGDI: tIHLA: ilgrü: kün: TOGSKA: birgrü: kün: ORTUsIHRU: qURIGRI: kün: BTsQIHA: yIRGRI: tün: ORTUsIHRU: JA: içrki: BODN: KOP: MHa: körr: BUCA: BODN:
| TOKUZ: OGZ: BeGLeRİ: BODNI: BU: SaBıMıN: eDGÜTİ: iŞİD: KaTıGDI: TİŇLE: İLGERÜ: KÜN: TOGSıKA: BİRiGeRÜ: KÜN: ORTOSİŇARU: KURIGaRI: KÜN: BATSIKIŇA: YIRıGaRI: TÜN: ORTOSİŇARU: aNDA: İÇReKİ: BODN: KOP: MaŊA: KÖRR: BUNÇA: BODN:
| Dokuz Oğuz beyleri, boyları bu sözümü iyice işit, katıca dinle. Doğuda gün doğusuna, güneyde gün ortasına, batıda gün batısına, kuzeyde gece ortasına, onların içindeki boylar hep bana tâbi. Bunca boyları
|- 
| G3
| kt-1-g-13-03
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰴𐰆𐰯: 𐰃𐱅𐰓𐰢: 𐰆𐰞: 𐰢𐱃𐰃: 𐰪𐰍: 𐰖𐰸: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰴𐰍𐰣: 𐰇𐱅𐰰𐰤: 𐰘𐰃𐱁: 𐰆𐰞𐰺𐰽𐰺: 𐰃𐰠𐱅𐰀: 𐰉𐰆𐰭: 𐰖𐰸: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐱁𐰦𐰆𐰭: 𐰖𐰕𐰃𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢: 𐱃𐰞𐰆𐰖𐰴𐰀: 𐰚𐰃𐰲𐰏: 𐱅𐰏𐰢𐰓𐰢: 𐰋𐰃𐰼𐰏𐰼𐰇: 𐱃𐰸𐰆𐰕: 𐰼𐰾𐰤𐰚𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢: 𐱅𐰇𐰯𐰇𐱅𐰚𐰀: 𐰚𐰃𐰲𐰏: 𐱅𐰏𐰢𐰓𐰢: 𐰸𐰆𐰺𐰃𐰍𐰺𐰃: 𐰘𐰨𐰇: 𐰇𐰏𐰕[...]:
| KOP: itdm: OL: MTI: FG: Yq: türX: KGN: ötXn: yiş: OLRSR: ilte: BUH: Yq: ilgrü: ŞJUH: YZIKA: tgi: süldm: TLUYKA: kiçg: tgmdm: birgrü: TquZ: rsnke: tgi: süldm: tüpütke: kiçg: tgmdm: qURIGRI: yCü: ögZ[...]:
| KOP: İTDiM: OL: aMTI: aNYıG: YOK: TÖRÖK: KAGAN: ÖTÜKEN: YİŞ: OLRSAR: İLTE: BUŇ: YOK: İLGERÜ: ŞaNTUŇ: YaZIKA: TEGİ: SÜLeDiM: TaLUYKA: KİÇiG: TEGMDiM: BİRiGeRÜ: TOKUZ: eRSiNKE: TeGİ: SÜLeDiM: TÜPÜTKE: KİÇiG: TEGMDiM: KURIGaRI: YiNÇÜ: ÖGüZ[...]:
| hep düzenledim. Şimdi onun gibisi yok. Türk kağanı Ötüken ormanında oturursa ilde tasa yok. Doğuda Şantung ovasına değin ordu sürdüm. Taluy'a geçip değmedim. Güneyde Dokuz Ersin'e değin ordu sürdüm. Tibet'e geçip değmedim. Batıda İnci Irmağı[...][nı]
|- 
| G4
| kt-1-g-13-04
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰚𐰲𐰀: 𐱅𐰢𐰼𐰴𐰯𐰍𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢: 𐰘𐰃𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐰘𐰼: 𐰉𐰖𐰺𐰸𐰆: 𐰘𐰃𐰼𐰃𐰭𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢: 𐰉𐰆𐰣𐰨𐰀: 𐰘𐰃𐰼𐰚𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰖𐰆𐰺𐱃𐰑𐰢: 𐰇𐱅𐰰𐰤: 𐰘𐰃𐱁𐰑𐰀: 𐰘𐰃𐰏: 𐰃𐰓𐰃: 𐰖𐰸: 𐰼𐰢𐱁: 𐰃𐰠: 𐱃𐰆𐱃𐰽𐰴: 𐰘𐰃𐰼: 𐰇𐱅𐰰𐰤: 𐰘𐰃𐱁: 𐰼𐰢𐱁: 𐰉𐰆: 𐰘𐰃𐰼𐰓𐰃: 𐰆𐰞𐰺𐰯: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰴𐰍𐰣: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀:
| kçe: tmrKPGKA: tgi: süldm: yIRGRU: yr: BYRqU: yiriHe: tgi: süldm: BUNCA: yirke: tgi: YORTDM: ötXn: yIŞDA: yig: idi: Yq: rmş: il: TUTSK: yir: ötXn: yiş: rmş: BU: yirdi: OLRP: TBGÇ: KGN: birle:
| KÇE: TMiRKaPıGKA: TEGİ: SÜLeDiM: YIRıGaRI: YiR: BaYıRKU: YİRİŇE: TEGİ: SÜLeDiM: BUNÇA: YİRKE: TEGİ: YORITDıM: ÖTÜKEN: YİŞDA: YİG: İDİ: YOK: ERMiŞ: İL: TUTSıK: YİR: ÖTÜKEN: YİŞ: ERMiŞ: BU: YİRDİ: OLRP: TaBGaÇ: KAGAN: BİRLE:
| geçip Demirkapı'ya değin ordu sürdüm. Kuzeyde Yir Bayırku yerine değin ordu sürdüm. Bunca yer(ler)e değin yürüttüm. Ötüken ormanından yeğ, iyi [yer] yok imiş. İl tutulacak yer Ötüken ormanı imiş. Bu yerde oturup Çin kağanı ile
|- 
| G5
| kt-1-g-13-05
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐱅𐰇𐰕𐰠𐱅𐰢: 𐰞𐱃𐰆𐰣: 𐰚𐰇𐰢𐱁: 𐰃𐰾𐰏𐱅𐰃: 𐰸𐰆𐱃𐰖: 𐰉𐰆𐰭𐰽𐰕: 𐰨𐰀: 𐰋𐰃𐰼𐰇𐰼: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰽𐰉𐰃: 𐰾𐰇𐰲𐰃𐰏: 𐰍𐰃𐰾𐰃: 𐰘𐰃𐰢𐱁𐰴: 𐰼𐰢𐰾: 𐰾𐰇𐰲𐰃𐰏: 𐰽𐰉𐰣: 𐰘𐰃𐰢𐱁𐰴: 𐰍𐰃𐰤: 𐰺𐰯: 𐰃𐰺𐰴: 𐰉𐰑𐰣𐰍: 𐰨𐰀: 𐰖𐰍𐰆𐱃𐰃𐰼: 𐰼𐰢𐰾: 𐰖𐰍𐰺𐰆: 𐰸𐰆𐰦𐰸𐰑𐰀: 𐰚𐰃𐰾𐰼𐰀: 𐰪𐰍: 𐰋𐰃𐰠𐰏: 𐰦𐰀: 𐰇𐰘𐰇𐰼: 𐰼𐰢𐰾:
| tüZltm: LTUN: kümş: isgti: qUTY: BUHSZ: Ca: birür: TBGÇ: BODN: SBI: süçig: Gisi: yIMŞK: rms: süçig: SBN: yIMŞK: Gin: RP: IRK: BDNG: Ca: YGoTır: rms: YGRU: qOJqDA: kisre: FG: bilg: JA: üyür: rms:
| TÜZüLTüM: ALTUN: KÜMÜŞ: İŞGiTİ: KUTaY: BUŇSuZ: NÇA: BİRÜR: TaBGaÇ: BODN: SaBI: SÜÇİG: AGISİ: YİMŞaK: eRMiŞ: SÜÇİG: SaBıN: YIMŞaK: aGIN: aRıP: IRaK: BoDuNuG: aNÇA: YaGUTIR: eRMiŞ: YaGuRU: KONDUKDA: KİSRE: aYNıG: BİLiG: aNDA: ÖYÜR: eRMiŞ:
| anlaştım. Altını, gümüşü, işlenmiş ipeği tasasız anca verir. Çin boylarının sözü tatlı, ipeği yumuşak imiş. Tatlı sözü, yumuşak ipeği ile aldatıp, uzak boyları iyice yaklaştırır imiş. Yaklaştırıp kondurduktan sonra kötü bilgilerini (kötülüklerini) [o] anda düşünür imiş.
|- 
| G6
| kt-1-g-13-06
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰓𐰏𐰇: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀: 𐰚𐰃𐰾𐰃𐰏: 𐰓𐰏𐰇: 𐰞𐰯: 𐰚𐰃𐰾𐰃𐰏: 𐰖𐰆𐰺𐱃𐰢𐰕: 𐰼𐰢𐰾: 𐰋𐰃𐰼: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰖𐰍𐰞𐰽𐰺: 𐰆𐰍𐱁𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃: 𐰋𐰃𐰾𐰰𐰃𐰭𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰶𐰃𐰑𐰢𐰕: 𐰼𐰢𐰾: 𐰾𐰇𐰲𐰃𐰏: 𐰽𐰉𐰃𐰭𐰀: 𐰘𐰢𐱁𐰴: 𐰍𐰃𐰾𐰃𐰍𐰀: 𐰺𐱃𐰆𐰺𐰯: 𐰰𐰇𐰾: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰠𐱅𐰏: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰠𐰾𐰚𐰭: 𐰋𐰼𐰘𐰀: 𐰲𐰆𐰍𐰖: 𐰘𐰃𐱁: 𐱅𐰇𐰏𐰠𐱅𐰤:
| dgü: bilge: kisig: dgü: LP: kisig: YORTMZ: rms: bir: kisi: YGLSR: OGŞI: BODNI: bisXiHe: tgi: QIDMZ: rms: süçig: SBIHA: yMŞK: GIsIGA: RTURP: Xüs: türX: BODN: öltg: türX: BODN: ölskH: brye: ÇOGY: yiş: tügltn:
| ÜDGE: BİLGE: KİŞİG: eDGÜ: aLP: KİŞİG: YORITMAZ: eRMiŞ: BİR: KİŞİ: YaŊıLSaR: OGuŞI: BODUNI: BİŞÜKİŊE: TeGİ: KIDMaZ: eRMiŞ: SÜÇİG: SaBıŊA: YıMŞaK: aGISIŊA: aRTURuP: ÖKÜŞ: TÜRK: BODuN: ÖLTüG: TÜRK: BODuN: ÖLSiKiŊ: BeRiYE: ÇOGaY: YIŞ: TÖGüLTüN:
| İyi bilgili kişiyi, iyi alp kişiyi yürütmez imiş. Bir kişi yanılsa soyuna, boylarına, çocuklarına değin barındırmaz imiş. Tatlı sözüne, yumuşak ipeğine aldanıp çok Türk boyları, öldün. Türk boyları öleceksin. Güneyde Çoğay ormanına, Tögültün
|- 
| G7
| kt-1-g-13-07
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰖𐰕𐰃: 𐰸𐰆𐰣𐰖𐰃𐰤: 𐱅𐰃𐰾𐰼: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰠𐰾𐰚𐰏: 𐰦𐰀: 𐰪𐰍: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰨𐰀: 𐰉𐰆𐱁𐰍𐰆𐰺𐰆𐰺: 𐰼𐰢𐰾: 𐰃𐰺𐰴: 𐰼𐰾𐰼: 𐰖𐰉𐰞𐰴: 𐰍𐰃: 𐰋𐰃𐰼𐰇𐰼: 𐰖𐰍𐰸: 𐰼𐰾𐰼: 𐰓𐰏𐰇: 𐰍𐰃: 𐰋𐰃𐰼𐰇𐰼: 𐱅𐰃𐰯: 𐰨𐰀: 𐰉𐰆𐱁𐰍𐰆𐰺𐰆𐰺: 𐰼𐰢𐰾: 𐰋𐰃𐰠𐰏: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰕: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰆𐰞: 𐰽𐰉𐰍: 𐰞𐰯: 𐰖𐰍𐰺𐰆: 𐰉𐰺𐰯: 𐰇𐰚𐱁: 𐰚𐰃𐱁𐰃: 𐰇𐰠𐱅𐰏:
| YZI: qONYin: tisr: türX: BODN: ölskg: JA: FG: kisi: Ca: BOŞGURUR: rms: IRK: rsr: YBLK: GI: birür: YGq: rsr: dgü: GI: birür: tip: Ce: BOŞGURUR: rms: bilg: bilmZ: kisi: OL: SBG: LP: YGRU: BRP: ökş: kişi: öltg:
| YaZI: KONaYIN: TİSeR: TÜRK: BODuN: ÖLSiKiG: aNDA: aNYıG: KİŞİ: aNÇA: BOŞGURUR: eRMiŞ: IRaK: eRSeR: YaBLaK: aGI: BİRÜR: YaGuK: eRSeR: eDGÜ: aGI: BİRÜR: TİP: aNÇA: BOŞGURUR: eRMiŞ: BİLiG: BİLMeZ: KİŞİ: OL: SaBıG: aLıP: YaGuRU: BaRıP: ÖKüŞ: KİŞİ: ÖLTüG:
| ovasına konayım dersen, Türk boyları öleceksin. [o] anda kötü kişi anca [şöyle] öğretir imiş : &quot;Irak isen kötü ipek verir, yakın isen iyi ipek verir.&quot; deyip, öyle öğretir imiş. Bilgi bilmez kişi o sözü alıp [inanıp] yakına varıp çok kişi öldü.
|- 
| G8
| kt-1-g-13-08
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰆𐰞: 𐰘𐰼𐰏𐰼𐰇: 𐰉𐰺𐰽𐰺: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰠𐱅𐰲𐰃: 𐰾𐰤: 𐰇𐱅𐰇𐰚𐰤: 𐰘𐰃𐰼: 𐰆𐰞𐰺𐰯: 𐰺𐰴𐱁: 𐱅𐰃𐰼𐰚𐱁: 𐰃𐰽𐰺: 𐰤𐰭: 𐰉𐰆𐰭𐰍: 𐰖𐰸: 𐰇𐱅𐰰𐰤: 𐰘𐰃𐱁: 𐰆𐰞𐰺𐰽𐰺: 𐰋𐰭𐰏𐰇: 𐰃𐰠: 𐱃𐰆𐱃𐰀: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰲𐰃: 𐰾𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰸𐰺𐰴𐰴: 𐰾𐰤: 𐰀𐰲𐰾𐰴: 𐱃𐰆𐰽𐰴: 𐰇𐰢𐰕: 𐰾𐰤: 𐰋𐰃𐰼: 𐱃𐰆𐰑𐰽𐰺: 𐰀𐰲𐰾𐰴: 𐰇𐰢𐰕: 𐰾𐰤: 𐰦𐰍𐰭𐰣:
| OL: yrgrü: BRSR: türX: BODN: öltçi: sn: ötükn: yir: OLRP: RKŞ: tirkş: ISR: nH: BUHG: Yq: ötXn: yıŞ: OLRSR: bHgü: il: TUTA: OLRTÇI: sn: türX: BODN: TqRKK: sn: AÇsK: TOSK: ömZ: sn: bir: TODSR: AÇsK: ömZ: sn: JGHN:
| OL: YiRGeRÜ: BaRSaR: TÜRK: BODuN: ÖLTeÇİ: SeN: ÖTÜKeN: YİR: OLuRuP: aRKıŞ: TİRKiŞ: ISaR: NeŊ: BUŊuG: YoK: ÖTÜKeN: YIŞ: OLuRSaR: BeŊGÜ: İL: TUTA: OLuRTaÇI: SeN: TÜRK: BODuN: TOKuRKaK: SeN: AÇSıK: TOSıK: ÖMeZ: SeN: BİR: TODSaR: AÇSıK: ÖMeZ: SeN: aNTaGıŊıN:
| O yerlere varırsan, Türk boyları ölecek[sin] sen. Ötüken yerinde oturup katar, gezgin gönderirsen, neyin, tasan yok (olmaz). Ötüken ormanını sonsuz il tutarak oturacaksın. Türk boyları, toksan açlığı, tokluğu düşünmezsin. Bir doyarsan açlığı düşünmezsin. Öyle olduğun
|- 
| G9
| kt-1-g-13-09
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰃𐰏𐰓𐰢𐱁: 𐰴𐰍𐰣𐰭𐰣: 𐰽𐰉𐰃𐰤: 𐰞𐰢𐱃𐰃𐰤: 𐰘𐰃𐰼: 𐰽𐰖𐰆: 𐰉𐰺𐰑𐰍: 𐰴𐰆𐰯: 𐰦𐰀: 𐰞𐰴𐰦𐰍: 𐰺𐰞𐱃𐰍: 𐰦𐰀: 𐰴𐰞𐰢𐱁𐰃: 𐰘𐰃𐰼: 𐰽𐰖𐰆: 𐰸𐰆𐰯: 𐱃𐰆𐰺𐰆: 𐰇𐰠𐰇: 𐰖𐰆𐰺𐰖𐰆𐰺: 𐰼𐱅𐰏: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰖𐰺𐰞𐰴𐰑𐰸𐰃𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰇𐰕𐰢: 𐰸𐰆𐱃𐰢: 𐰉𐰺: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐰯:
| üçün: igdmş: KGNHN: SBin: LMTin: yir: SYU: BRDG: KOP: JA: LKJG: RLTG: JA: KLmşı: yir: SYU: qoP: TORU: ülü: YORYOR: rtg: tHri: YRLKDqin: üçün: öZm: qUTM: BR: üçün: KGN: OLRTM: KGN: OLRP:
| ÜÇÜN: İGiDMiŞ: KaGaNıŊıN: SaBIN: aLMaTIN: YİR: SaYU: BaRDıG: KOP: aNDA: aLKıNTıG: aRıLTıG: aNDA: KaLMıŞI: YİR: SaYU: KOP: TORU: ÖLÜ: YORıYUR: eRTiG: TeŊRİ: YaRLıKaDUKIN: ÜÇÜN: ÖZüM: KUTuM: BaR: ÜÇÜN: KaGaN: OLuRTuM: KaGaN: OLuRuP:
| için eğitmiş kağanının sözünü almadan her yere vardın. Hep [o] anda yittin, yok oldun. [o] anda kalanlar her yere hep incelerek, ölerek yürür idiler. Tanrı buyurduğu için, özüm kutum var olduğu için kağan oturdum. Kağan oturup
|- 
| G10
| kt-1-g-13-10
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰖𐰸: 𐰲𐰃𐰍𐰪: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰸𐰆𐰯: 𐰸𐰆𐰉𐰺𐱃𐰑𐰢: 𐰲𐰃𐰍𐰪: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰉𐰖: 𐰴𐰃𐰡𐰢: 𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰰𐰇𐱁: 𐰴𐰃𐰡𐰢: 𐰕𐰆: 𐰉𐰆: 𐰽𐰉𐰢𐰑𐰀: 𐰃𐰏𐰓: 𐰉𐰺: 𐰍𐰆: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰉𐰆𐰣𐰃: 𐰾𐰃𐰓𐰭: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱅𐰃𐰼𐰯: 𐰃𐰠: 𐱃𐰆𐱃𐰽𐰴𐰭𐰣: 𐰉𐰆𐰦𐰀: 𐰆𐰺𐱃𐰢: 𐰖𐰭𐰞𐰯: 𐰇𐰠𐰾𐰚𐰭𐰤: 𐰘𐰢𐰀:
| Yq: ÇIGF: BODNG: qoP: qUBRTDM: ÇIGF: BODNG: BY: KIVM: Z: BODNG: Xüş: KIVM: ZU: BU: SBMDA: igd: BR: GU: türX: bglr: BODN: BUNI: sidH: türX: BODN: tirp: il: TUTSKHN: BUJA: URTM: YHLP: ölskHn: yme:
| YOK: ÇIGaYN: BODuNuG: KOP: KUBRaTDıM: ÇIGaYN: BODuNuG: BaY: KILDıM: aZ: BODuNuG: ÖKÜŞ: KILDıM: aZU: BU: SaBıMDA: İGiD: BaR: GU: TÜRK: BeGLeR: BODuN: BUNI: eŞİDiŊ: TÜRK: BODuN: TİRiP: İL: TUTSıKıŊıN: BUNDA: URTuM: YaŊıLıP: ÖLSiKiŊiN: YiME:
| yok yoksul boyları hep toplattım. Yoksul boyları varlıklı kıldım. Az boyları çok kıldım. Yoksa bu sözümde yalan var mı? Türk beyleri, boyları, bunu işitin. Türk boylarını toplayıp il tutacağını burada vurdum (yazdım). Yanılıp öleceğini yine
|- 
| G11
| kt-1-g-13-11
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰉𐰆𐰦𐰀: 𐰆𐰺𐱃𐰢: 𐰤𐰭: 𐰤𐰭: 𐰽𐰉𐰢: 𐰼𐰾𐰼: 𐰋𐰭𐰏𐰇: 𐱃𐱁𐰴𐰀: 𐰆𐰺𐱃𐰢: 𐰭𐰺: 𐰚𐰇𐰼𐰇: 𐰋𐰃𐰠𐰭: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰢𐱃𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐰋𐰇𐰓𐰚𐰀: 𐰚𐰇𐰼𐰏𐰢𐰀: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐰏𐰇: 𐰖𐰭𐰡𐰲𐰃: 𐰾𐰃𐰕: 𐰢𐰤: 𐰋𐰭𐰏𐰇: 𐱃𐱁: 𐱃𐰆𐰶𐰃𐱃𐰑𐰢[...]: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰴𐰍𐰦𐰀: 𐰋𐰓𐰕𐰲𐰃: 𐰚𐰠𐰇𐰼𐱅𐰢: 𐰋𐰓𐰕𐱅𐰢: 𐰢𐰤𐰭: 𐰽𐰉𐰢𐰣: 𐰾𐰃𐰢𐰑𐰃:
| BUJA: URTM: nH: nH: SBM: rsr: bHgü: TŞKA: URTM: HR: körü: bilH: türX: MTI: BODN: bglr: bödke: kürgme: bglr: gü: YHVÇI: siZ: mn: bHgü: TŞ: TOQITDM[...]: TBGÇ: KGJA: bdZçi: klürtm: bdZtm: mnH: SBMN: sIMDI:
| BUNDA: URTuM: NeŊ: NeŊ: SaBıM: eRSeR: BeŊGÜ: TaŞKA: URTuM: aŊaR: KÖRÜ: BİLiŊ: TÜRK: aMTI: BODuN: BeGLeR: BÖDKE: KÖRüGME: BeGLeR: GÜ: YaŊıLTaÇI: SİZ: MeN: BeŊGÜ: TaŞ: TOKıTDıM[...]: TaBGaÇ: KaGaNDA: BeDiZÇİ: KeLÜRTüM: BeDiZeTiM: MeNiŊ: SaBıMıN: SIMaDI:
| burada vurdum. Nice nice sözüm [var] ise Bengü taşa vurdum. Onu görüp bilin. Türk'ün şimdiki boyları, beyleri, böyle buyruğumdaki beyler (olarak) mi yanılacaksınız? Ben Bengü taş dokuttum. [...] Çin kağanından süsleyici getirdim. Süslettim. Benim sözümü kırmadı.
|- 
| G12
| kt-1-g-13-12
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰴𐰍𐰣𐰭: 𐰃𐰲𐰼𐰚𐰃: 𐰋𐰓𐰕𐰲𐰃𐰏: 𐰃𐱃𐰃: 𐰭𐰺: 𐰑𐰨𐰃𐰍: 𐰉𐰺𐰴: 𐰖𐰺𐱃𐰆𐰺𐱃𐰢: 𐰃𐰲𐰃𐰤: 𐱃𐱁𐰃𐰤: 𐰑𐰨𐰃𐰍: 𐰋𐰓𐰕: 𐰆𐰺𐱃𐰆𐰺𐱃𐰢: 𐱃𐱁: 𐱃𐰆𐰴𐰃𐱃𐰑𐰢: 𐰚𐰇𐰭𐰠𐱅𐰚𐰃: 𐰽𐰉𐰢𐰣: 𐰆𐰺𐱃𐰆𐰺𐱃𐰢: 𐰆𐰞[...]: 𐰆𐰣: 𐰆𐰭: 𐰆𐰍𐰞𐰃𐰭𐰀: 𐱃𐱃𐰃𐰭𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰉𐰆𐰣𐰃: 𐰚𐰇𐰼𐰇: 𐰋𐰃𐰠𐰭: 𐰋𐰭𐰏𐰇: 𐱃𐱁:
| TBGÇ: KGNH: içrki: bdZçig: ITI: HR: DCIG: BRK: YRTURTM: için: TŞin: DCıG: bdZ: URTURTM: TŞ: TUKITDM: küHltki: SBMN: URTURTM: OL[...]: ON: OH: OGLIHA: TTIHA: tgi: BUNI: kürü: bilH: bHgü: TŞ:
| TaBGaÇ: KaGaNıŊ: İÇReKİ: BeDiZÇİG: ITI: aŊaR: aDıNÇIG: BaRK: YaRaTURTuM: İÇİN: TaŞIN: aDıNÇIG: BeDiZ: URTURTuM: TaŞ: TOKITDıM: KÖŊüLTeKİ: SaBıMıN: URTURTuM: OL[...]: ON: OŊ: OGLIŊA: TaTIŊA: TeGİ: BUNI: KÖRÜ: BİLiŊ: BeŊGÜ: TaŞ:
| Çin kağanı, buyruğundaki süsçüyü gönderdi. Ona eşsiz (bir) bark yaptırdım. İçine dışına görülmemiş süs(ler) vurdurdum. Taş yazdırdım. Gönüldeki sözümü vurdurdum. Ol[...] On Ong oğluna, yabancıya değin bunu görüp bilin. Bengü taş
|- 
| G13
| kt-1-g-13-13
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐱃𐰸𐰃𐱃𐰑𐰢: 𐰉𐰆[...]𐰃𐰠: 𐰼𐰾𐰼: 𐰨𐰀: [...]𐰢: 𐱃𐰴𐰃: 𐰼𐰃𐰏: 𐰘𐰼𐱅𐰀: 𐰃𐰼𐰾𐰼: 𐰨𐰀: 𐰼𐰏: 𐰘𐰼𐱅𐰀: 𐰋𐰭𐰏𐰇: 𐱃𐱁: 𐱃𐰸𐰃𐱃𐰑𐰢: 𐰋𐰃𐱅𐰃𐰓𐰢: 𐰣𐰃: 𐰚𐰇𐰼𐰯: 𐰨𐰀: 𐰋𐰃𐰠𐰭: 𐰆𐰞: 𐱃𐱁: [...]𐰑𐰢: 𐰉𐰆: 𐰋𐰃𐱅𐰏: 𐰋𐰃𐱅𐰏𐰢𐰀: 𐱃𐰃𐰾𐰃: 𐰖𐰆𐰞𐰍𐱅𐰃𐰏𐰤:
| TqITDM: BU[...]il: rsr: Ca: [...]M: TKI: rig: yrte: irsr: Ca: rg: yrte: bHgü: TŞ: TqITDM: bitidm: NI: körp: Ca: bilH: OL: TŞ: [...]DM: BU: bitg: bitgme: Tisi: YOLGtign:
| TOKITDıM: BU[...]İL: eRSeR: aNÇA: [...]M: TaKI: eRİG: YiRTE: İRSeR: aNÇA: eRiG: YiRTE: BeŊGÜ: TaŞ: TOKITDıM: BİTiDDiM: aNI: KÖRüP: aNÇA: BİLiŊ: OL: TaŞ: [...]DıM: BU: BİTiG: BİTiGME: aTISI: YOLUGTİGiN:
| dokuttum. Bu[...] il ise anca [...]m. Daha erişilir yerde ise ona erişilir yerde Bengü taş dokuttum, yazdırdım. Onu görüp anca bilin. O taş [...]dım. Bu yazıyı yazan : Yeğeni Yoluğ Tigin.
|}

== Doğu Yüzü ==

{|  class=&quot;wikitable&quot; 
|+ '''Kül Tigin taşı, 2. yüz (doğu) 40 dizi'''
! colspan=&quot;2&quot; | #
! Göktürk Türkçesi (aslı)
! Harf çevirisi
! Çeviri yazı
! Türkiye Türkçesi çevirisi
|- 
| D1
| kt-2-d-40-01
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰇𐰕𐰀: 𐰚𐰇𐰚: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰽𐰺𐰀: 𐰖𐰍𐰕: 𐰘𐰼: 𐰴𐰃𐰞𐰦𐰸𐰑𐰀: 𐰚𐰃𐰤: 𐰺𐰀: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃: 𐰴𐰃𐰞𐰣𐰢𐰾: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃𐰦𐰀: 𐰇𐰕𐰀: 𐰲𐰃𐰢: 𐰯𐰀𐰢: 𐰉𐰆𐰢𐰣: 𐰴𐰍𐰣: 𐰃𐰾𐱅𐰢𐰃: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐰢𐱁: 𐰆𐰞𐰺𐰯𐰣: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰭: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰾𐰃𐰤: 𐱃𐰆𐱃𐰀: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾: 𐰃𐱅𐰃: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾:
| üZe: kök: tHri: SRA: YGZ: yr: KILJqDA: kin: RA: kisi: OGLI: KILNMs: kisi: OGLIJA: üZE: çim: PAM: BUMN: KGN: istmi: KGN: OLRmş: OLRPN: türX: BUDNH: ilin: türüsin: TUTA: birms: iti: birms:
| ÜZE: KÖK: TeŊRİ: aSRA: YaGıZ: YeR: KILıNDUKDA: iKİN: aRA: KİŞİ: OGLI: KILıNMıŞ: KİŞİ: OGLıNDA: ÜZE: eÇİM: aPAM: BUMıN: KaGaN: İSTeMİ: KaGaN: OLuRMıŞ: OLuRıPaN: TÜRK: BODuNıŊ: İLİN: TÖRÜSİN: TUTA: BİRMiŞ: İTİ: BİRMiŞ:
| Üstte mavi gök, altta yağız (koyu kahverengi) yer yaratıldığında, ikisinin arasında [da] insanoğlu yaratılmış. İnsanoğlunun da üzerine atalarım dedelerim Bumin Kağan [ve] İstemi Kağan oturmuş. Oturup da Türk halkının ilini, töresini tutuvermiş, düzenleyivermiş.
|- 
| D2
| kt-2-d-40-02
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐱅𐰇𐰼𐱅: 𐰉𐰆𐰞𐰭: 𐰴𐰆𐰯: 𐰖𐰍𐰃: 𐰼𐰢𐰾: 𐰾𐰇: 𐰾𐰇𐰠𐰯𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐱅: 𐰉𐰆𐰞𐰭𐰑𐰴𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰴𐰆𐰯: 𐰞𐰢𐰾: 𐰴𐰆𐰯: 𐰉𐰕: 𐰴𐰃𐰞𐰢𐰾: 𐰉𐱁𐰞𐰍𐰍: 𐰘𐰰𐰦𐰼𐰢𐰾: 𐱅𐰃𐰕𐰠𐰏𐰏: 𐰾𐰇𐰚𐰇𐰼𐰢𐰾: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰴𐰑𐰺𐰴𐰣: 𐰘𐰃𐱁𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰚𐰃𐰼𐰇: 𐱅𐰢𐰺𐰴𐰯𐰍𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰸𐰆𐰦𐰺𐰢𐰾: 𐰚𐰃𐰤: 𐰺𐰀[...]:
| tört: BOLH: KOP: YGI: rms: sü: sülpn: tört: BOLHDKI: BODNG: KOP: Lms: KOP: BZ: KıLms: BŞLGG: yXJrms: tiZlgg: sükürms: ilgrü: KDRKN: yIŞKA: tgi: kirü: tMRKPGKA: tgi: qOJRms: kin: RA[...]:
| TÖRT: BOLıŊ: KOP: YaGI: eRMiŞ: SÜ: SÜLiPeN: TÖRT: BOLuŊDaKI: BODuNıG: KOP: aLMıŞ: KOP: BaZ: KILMıŞ: BaŞLıGıG: YÜKüNDüRMiŞ: TİZLiGiG: SÖKÜRMiŞ: İLGeRÜ: KaDıRKaN: YİŞKA: TeGİ: KİRÜ: TeMiRKaPıGKA: TeGİ: KONDuRMıŞ: iKİN: aRA[...]:
| Dört yanı hep düşman imiş. Ordu sürüp, dört yandaki boyları hep almış, hep tâbi kılmış. Başlıyı [baş] eğdirmiş, dizliyi [diz] çöktürmüş. Doğuda Kadırkan ormanına değin, batıda Demirkapı'ya değin [halkı] kondurmuş. İkisi arasında[...]
|- 
| D3
| kt-2-d-40-03
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰃𐰓𐰃: 𐰆𐰴𐰽𐰕: 𐰰𐰇𐰚: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰨𐰀: 𐰆𐰞𐰺𐰆𐰺: 𐰼𐰢𐰾: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀: 𐰴𐰍𐰣: 𐰼𐰢𐰾: 𐰞𐰯: 𐰴𐰍𐰣: 𐰼𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰖𐰺𐰸𐰃: 𐰘𐰢𐰀: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀: 𐰼𐰢𐰾: 𐰼𐰨: 𐰞𐰯: 𐰼𐰢𐰾: 𐰼𐰨: 𐰋𐰏𐰠𐰼𐰃: 𐰘𐰢𐰀: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃: 𐰘𐰢𐰀: 𐱅𐰇𐰕: 𐰼𐰢𐰾: 𐰣𐰃: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰃𐰠𐰏: 𐰨𐰀: 𐱃𐰆𐱃𐰢𐰾: 𐰼𐰨: 𐰃𐰠𐰏: 𐱃𐰆𐱃𐰯: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰏: 𐰃𐱅𐰢𐰾: 𐰇𐰕𐰃: 𐰨𐰀:
| idi: OKSZ: Xök: türX: CA: OLRUR: rms: bilge: KGN: rms: LP: KGN: rms: BUYRqı: yma: bilge: rms: rC: LP: rms: rC: bglri: yme: BUDNI: yme: tüZ: rms: NI: üçün: ilg: CA: TUTms: rC: ilg: TUTP: türüg: itms: öZi: CA:
| İDİ: OKSuZ: KÖK: TÜRK: aNÇA: OLuRUR: eRMiŞ: BİLGE: KaGaN: eRMiŞ: aLP: KaGaN: eRMiŞ: BUYRUKI: YiME: BİLGE: eRMiŞ: eRiNÇ: aLP: eRMiŞ: eRiNÇ: BeGLeRİ: YiME: BODuNI: YiME: TÜZ: eRMiŞ: aNI: ÜÇÜN: İLiG: aNÇA: TUTMıŞ: eRiNÇ: İLiG: TUTıP: TÖRÜG: İTMiŞ: ÖZİ: aNÇA:
| pek örgütsüz (düzensiz) [yaşayan] Kök Türk öylece oturur imiş. Bilge kağan imiş, alp (cesur) kağan imiş, buyruğu (maiyeti) yine bilge imiş tabiî, alp imiş tabiî. Beyleri de, halkı da doğru (uyum içinde) imiş. Onun için ili öyle tutmuş tabiî. İli tutup töreyi düzenlemiş. Kendisi öyle
|- 
| D4
| kt-2-d-40-04
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰚𐰼𐰏𐰚: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾: 𐰖𐰆𐰍𐰲𐰃: 𐰾𐰃𐰍𐱃𐰲𐰃: 𐰇𐰭𐰼𐰃: 𐰰𐰇𐰤: 𐱃𐰆𐰍𐰽𐰴𐰑𐰃: 𐰋𐰇𐰚𐰲𐰃: 𐰲𐰇𐰠𐰏𐰠: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐱅𐰇𐰯𐰇𐱅: 𐰯𐰺: 𐰯𐰆𐰺𐰢: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰇𐰲𐰸𐰆𐰺𐰃𐰴𐰣: 𐰆𐱃𐰕𐱃𐱃𐰺: 𐰶𐰃𐱃𐰪: 𐱃𐱃𐰉𐰃: 𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰚𐰠𐰯𐰤: 𐰽𐰃𐰍𐱃𐰀𐰢𐰾: 𐰖𐰆𐰍𐰞𐰀𐰢𐰾: 𐰦𐰍: 𐰚𐰇𐰠𐰏: 𐰴𐰍𐰣: 𐰼𐰢𐰾: 𐰦𐰀: 𐰚𐰃𐰾𐰼𐰀: 𐰃𐰤𐰃𐰾𐰃: 𐰴𐰍𐰣:
| krgk: BOLms: YUGÇI: sIGTÇI: üHri: Xün: TUGSKDI: bükçi: çülgl: TBGÇ: tüpüt: PR: PURM: QIRKZ: üçqURIKN: UTZTTR: QITF: TTBI: BUCA: BODN: klpn: SIGTams: YUGLams: JG: külg: KGN: rms: JA: kisre: inisi: KGN:
| KeRGeK: BOLMıŞ: YUGÇI: SIGıTÇI: ÖŊRE: KÜN: TOGSıKDA: BÖKLİ: ÇÖLüGiL: TaBGaÇ: TÜPÜT: aPaR: PURuM: KIRKıZ: ÜÇKURIKaN: OTuZTaTaR: KITaNY: TaTaBI: BUNÇA: BUDoN: KeLİPeN: SIGTAMıŞ: YUGLAMıŞ: aNTaG: KÜLüG: KAGaN: eRMiŞ: aNDA: KİSRE: İNİSİ: KaGaN:
| kergek olmuş (ölmüş). Yasçı, ağlayıcı, doğuda gün doğusunda Bökli Çöl ili, Çin, Tibet, Apar, Rum, Kırgız, Üç Kurıkan, Otuz Tatar, Kıtan, Tatabı, bunca boylar gelip ağlamış, yas tutmuş. Öyle ünlü kağan imiş. [O] andan sonra küçük kardeşi kağan
|- 
| D5
| kt-2-d-40-05
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾: 𐰼𐰨: 𐰆𐰍𐰞𐰃𐱃𐰃: 𐰴𐰍𐰣: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾: 𐰼𐰨: 𐰦𐰀: 𐰚𐰃𐰾𐰼𐰀: 𐰃𐰤𐰃𐰾𐰃: 𐰲𐰃𐰾𐰃𐰤: 𐱅𐰏: 𐰴𐰃𐰞𐰣𐰢𐰑𐰸: 𐰼𐰨: 𐰆𐰍𐰞𐰃: 𐰴𐰭𐰃𐰤: 𐱅𐰏: 𐰴𐰃𐰞𐰣𐰢𐰑𐰸: 𐰼𐰨: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰾𐰃𐰕: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐰢𐰾: 𐰼𐰨: 𐰖𐰉𐰞𐰴: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐰢𐰾: 𐰼𐰨: 𐰉𐰆𐰖𐰴𐰸𐰃: 𐰘𐰢𐰀: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰾𐰕: 𐰼𐰨: 𐰖𐰉𐰞𐰴: 𐰼𐰢𐰾: 𐰼𐰨:
| BOLms: rC: OGLITI: KGN: BoLms: rC: JA: kisre: inisi: çisin: tg: KILNmDq: rC: OGLI: KHin: tg: KILNmDq: rC: bilgsiZ: KGN: OLRms: rC: YBLK: KGN: OLRms: rC: BUYKqI: yme: bilgsZ: rC: YBLK: rms: rC:
| BOLMıŞ: eRiNÇ: OGLITI: KaGaN: BOLMıŞ: eRiNÇ: aNDA: KİSRE: İNİSİ: eÇİSİN: TeG: KILıNMaDUK: eRiNÇ: OGLI: KaŊIN: TeG: KILıNMaDUK: eRiNÇ: BİLiGSİZ: KaGaN: OLuRMıŞ: eRiNÇ: YaBLaK: KaGaN: OLuRMıŞ: eRiNÇ: BUYRUKI: YiME: BİLiGSiZ: eRiNÇ: YaBLaK: eRMiŞ: eRiNÇ:
| olmuş tabiî, oğulları kağan olmuş tabiî. [O] andan sonra küçük kardeşi büyük kardeşi gibi yaratılmadığından tabiî, oğlu babası gibi yaratılmadığından tabiî, bilgisiz kağan oturmuş tabiî, kötü kağan oturmuş tabiî. Buyruğu (maiyeti) da bilgisiz tabiî, kötü imiş tabiî.
|- 
| D6
| kt-2-d-40-06
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰋𐰏𐰠𐰼𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃: 𐱅𐰇𐰕𐰾𐰕: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱅𐰋𐰠𐰏𐰃𐰤: 𐰚𐰇𐰼𐰠𐰏: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰺𐰢𐰴𐰲𐰃𐰾𐰃𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰃𐰤𐰠𐰃: 𐰲𐰃𐰠𐰃: 𐰚𐰃𐰭𐰾𐰇𐰼𐱅𐰰𐰃𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰋𐰏𐰠𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰞𐰃𐰍: 𐰖𐰆𐰭𐱁𐰆𐰺𐱃𐰸𐰃𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰃𐰠𐰠𐰓𐰰: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐰃𐰲𐰍𐰣𐰆: 𐰃𐰑𐰢𐰾:
| bglri: BODNI: tüZsZ: üçün: TBGÇ: BODN: tblgin: kürlg: üçün: RmKçisin: üçün: inli: çili: kiHsürtXin: üçün: bgli: BODNLIG: YOHŞURTqin: ÜÇÜn: türX: BODN: illdX: ilin: IÇGNU: ıDms:
| BeGLeRİ: BODuNI: TÜZSüZ: ÜÇÜN: TaBGaÇ: BODuN: TeBLiGİN: KÜRLüG: ÜÇÜN: aRMaKÇISIN: ÜÇÜN: İNiLİ: eÇİLİ: KİŊŞÜRTÜKİN: ÜÇÜN: BeGLİ: BODuNLIG: YOŊŞURTUKIN: ÜÇÜN: TÜRK: BODuN: İLLeDÜK: İLİN: IÇGıNU: IDMıŞ:
| Beyleri [ve] halkı uyumsuz [olduğu] için, Çin milleti hilekar [ve] sahtekar [olduğu] için, aldatıcı [olduğu] için, küçük kardeş ve büyük kardeşi birbirine düşürdüğü için, beyle halkı zıtlaştırdığı için, Türk milleti il yaptığı ilini kaybedivermiş,
|- 
| D7
| kt-2-d-40-07
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰴𐰍𐰣𐰞𐰑𐰸: 𐰴𐰍𐰣𐰃𐰣: 𐰘𐰃𐱅𐰼𐰇: 𐰃𐰑𐰢𐰾: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰴𐰀: 𐰋𐰏𐰠𐰚: 𐰆𐰺𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃𐰤: 𐰴𐰆𐰞: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰾𐰃𐰠𐰚: 𐰶𐰃𐰕: 𐰆𐰍𐰞𐰤: 𐰚𐰇𐰭: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰀𐱃𐰃𐰤: 𐰃𐱃𐰃: 𐱃𐰉𐰍𐰲𐰍𐰃: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰀𐱃𐰃𐰤: 𐱃𐰆𐱃𐰯𐰣: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀:
| KGNLDq: KGNIN: yitrü: IDMs: TBGÇ: BODNKA: bglk: URI: UGLin: KUL: BUVI: silk: QıZ: uGLn: köH: BUVI: türX: bglr: türX: aTın: ITI: TBGÇGI: bglr: TBGÇ: aTın: TUTPN: TBGÇ: KGNKA:
| KaGaNLaDUK: KaGaNIN: YİTüRÜ: IDMıŞ: TaBGaÇ: BODuNKA: BeGLiK: URI: OGLIN: KUL: BOLDI: iŞİLiK: KIZ: OGLıN: KÜŊ: BOLDI: TÜRK: BeGLeR: TÜRK: ATIN: ITI: TaBGaÇGI: BeGLeR: TaBGaÇ: ATIN: TUTuPaN: TaBGaÇ: KaGaNKA:
| kağan yaptığı kağanını yitirivermiş. Çin milletine beyliğe layık erkek evladı kul oldu, hanımlığa layık kız evladı cariye oldu. Türk beyleri Türk adını attı (bıraktı), Çinli beyleri [gibi] Çin adları alarak Çin kağanına
|- 
| D8
| kt-2-d-40-08
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰚𐰇𐰼𐰢𐰾: 𐰠𐰏: 𐰘𐰃𐰞: 𐰃𐰾𐰏: 𐰚𐰇𐰲𐰏: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰰𐰇𐰤: 𐱃𐰆𐰍𐰽𐰴𐰑𐰀: 𐰋𐰇𐰚𐰠𐰃: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰘𐰇: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾: 𐰸𐰆𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐱅𐰢𐰼𐰴𐰯𐰍𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰘𐰇: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰾𐰃𐰤: 𐰞𐰃: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰴𐰺𐰀: 𐰴𐰢𐰍:
| kürMs: lg: yıL: isg: küçg: birms: ilgrü: Xün: TOGSKDA: bükli: KGNKA: tgi: sülyü: birms: qURGRU: tmrKPGKA: tgi: sülyü: birms: TBGÇ: KGNKA: ilin: türüsin: LI: birms: türX: KRA: KMG:
| KÖRMiŞ: eLiG: YIL: İŞiG: KÜÇiG: BİRMiŞ: İLGeRÜ: KÜN: TOGSuKDA: BÖKLİ: KaGaNKA: TeGİ: SÜLeYÜ: BİRMiŞ: KURıGaRU: TeMiRKaPıGKA: TeGİ: SÜLeYÜ: BİRMiŞ: TaBGaÇ: KaGaNKA: İLİN: TÖRÜSİN: aLI: BİRMiŞ: TÜRK: KaRA: KaMaG:
| tâbi olmuş, elli yıl işi gücü vermiş (hizmet etmiş). Doğuda gün doğusunda Bökli Kağan'a değin ordu sürüvermiş, batıda Demirkapı'ya değin ordu sürüvermiş. Çin kağanına ilini, töresini alıvermiş. Türk halkı 
|- 
| D9
| kt-2-d-40-09
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰨𐰀: 𐱅𐰃𐰢𐰾: 𐰃𐰠𐰠𐰏: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰼𐱅𐰢: 𐰃𐰠𐰢: 𐰢𐱃𐰃: 𐰴𐰣𐰃: 𐰚𐰢𐰚𐰀: 𐰃𐰠𐰏: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰆𐰺𐰢𐰤: 𐱅𐰃𐰼: 𐰼𐰢𐰾: 𐰴𐰍𐰣𐰞𐰍: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰼𐱅𐰢: 𐰴𐰍𐰣𐰢: 𐰴𐰣𐰃: 𐰤𐰀: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: 𐰃𐰾𐰏: 𐰚𐰇𐰲𐰏: 𐰋𐰃𐰼𐰇𐰼𐰢𐰤: 𐱅𐰃𐰼: 𐰼𐰢𐰾: 𐰨𐰀: 𐱅𐰃𐰯: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: 𐰖𐰍𐰃: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾:
| BODN: Ca: tims: illg: BODN: rtm: ilm: MTI: KNI: kmke: ilg: KZGNURmn: tir: rms: KGNLG: BODN: rtm: KGNM: KNI: ne: KGNKA: isg: küçg: birürmn: tir: rms: CA: tip: TBGÇ: KGNKA: YGI: BOLMs:
| BODuN: aNÇA: TİMiŞ: İLLiG: BODuN: eRTiM: İLiM: ıMTI: KaNI: KiMKE: İLiG: KaZGaNURMeN: TİR: eRMiŞ: KaGaNLıG: BODuN: eRTiM: KaGaNıM: KaNI: NE: KaGaNKA: İŞiG: KÜÇüG: BERÜRMeN: TİR: eRMiŞ: aNÇA: TİP: TaBGaÇ: KaGaNKA: YaGI: BOLMıŞ:
| milleti şöyle demiş: “İlli (vatanı olan) millet idim, ilim (vatanım) şimdi hani? Kime (kim için) ili kazanırım (fetih yaparım)?” der imiş. “Kağanlı millet idim, kağanım hani? Ne (hangi) kağana işi gücü veriyorum (hizmet ediyorum) ben?” der imiş. Öyle deyip Çin kağanına düşman olmuş.
|- 
| D10
| kt-2-d-40-10
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰖𐰍𐰃: 𐰉𐰆𐰞𐰯: 𐰃𐱅𐰤𐰇: 𐰖𐰺𐱃𐰆𐰣𐰆: 𐰆𐰢𐰑𐰸: 𐰖𐰣: 𐰃𐰲𐰚𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰃𐰾𐰏: 𐰚𐰇𐰲𐰏: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰰𐰏𐰼𐰇: 𐰽𐰴𐰣𐰢𐱃𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰠𐰇𐰼𐰘𐰃𐰤: 𐰆𐰺𐰍𐰽𐰺𐱃𐰖𐰃𐰤: 𐱅𐰃𐰼: 𐰼𐰢𐰾: 𐰖𐰆𐰴𐰑𐰆: 𐰉𐰺𐰃𐰺: 𐰼𐰢𐰾: 𐰇𐰕𐰀: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐱅𐰭𐰼𐰃𐰾𐰃: 𐱅𐰇𐰺𐰰: 𐰃𐰑𐰸: 𐰘𐰃𐰼𐰃:
| YGI: BULP: itnü: YRTUNU: UMDq: YN: içkms: BuCa: isg: küçg: birtXgrü: SKNMTI: türX: BODN: ülüryin: ORGSRTYin: tir: rms: YUKDU: BRIR: rms: üZe: türX: tHrısı: tÜRX: ıDq: yiri:
| YaGI: BOLuP: İTiNÜ: YaRaTUNU: UMaDUK: YaNA: İÇiKMiŞ: BUNÇA: İŞiG: KÜÇüG: BİRTÜKGeRÜ: SaKıNMaTI: TÜRK: BODuN: ÖLÜReYİN: URuGSıRaTaYIN: TİR: eRMiŞ: YUKaDU: BaRIR: eRMiŞ: ÜZE: TÜRK: TeŊRİSİ: TÜRK: IDUK: YİRİ:
| Düşman olup, kendini düzenleyip örgütleyemediğinden yine [Çin'e] tâbi olmuş. [Çin ise] bunca işi gücü vermelerini (hizmetlerini) düşünmeden “Türk milletini öldüreyim, kökünü kurutayım” der imiş. [Türk milleti] yok olmak üzere imiş. Yukarıda Türk tanrısı, Türk kutsal yeri 
|- 
| D11
| kt-2-d-40-11
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰽𐰆𐰉𐰃: 𐰨𐰀: 𐱅𐰢𐰾: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰖𐰆𐰸: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰕𐰆𐰣: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰉𐰆𐰞𐰲𐰆𐰣: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰴𐰭𐰢: 𐰃𐰠𐱅𐰼𐰾: 𐰴𐰍𐰣𐰍: 𐰇𐰏𐰢: 𐰃𐰠𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀: 𐰴𐱃𐰆𐰣𐰍: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐱅𐰇𐰯𐰾𐰃𐰦𐰀: 𐱃𐰆𐱃𐰯: 𐰘𐰇𐰏𐰼𐰇: 𐰚𐰇𐱅𐰇𐰼𐰢𐰾: 𐰼𐰨: 𐰴𐰭𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰘𐰃𐱅𐰃𐰘𐰏𐰼𐰢𐰃: 𐰼𐰤: 𐱃𐱁𐰚𐰢𐰾: 𐱃𐱁𐰺𐰀:
| SUBI: CA: tms: türX: BODN: Yoq: BULMZUN: tiyn: BUDN: BULÇUN: tiyn: KHM: iltrs: KGNG: ügm: ilbilge: KTUNG: tHri: töpsiJe: TUTP: yügrü: kütürms: rC: KHM: KGN: yitiygrmi: rn: Tşkms: TŞRA:
| SUBI: aNÇA: iTMiŞ: TÜRK: BODuN: YOK: BOLMaZUN: TİYiN: BODuN: BOLÇUN: TİYiN: KaŊıM: İLTeRiŞ: KaGaNıG: ÖGüM: İLBİLGE: KaTUNıG: TeŊRİ: TÖPüSİNDE: TUTuP: YÜGeRÜ: KÖTÜRMiŞ: eRiNÇ: KaŊıM: KaGaN: YİTİYiGiRMİ: eRiN: TaŞıKMıŞ: TaŞRA:
| suyu (ruhları) şöyle yapmış: Türk milleti yok olmasın diye, millet olsun diye babam İlteriş Kağan'ı, annem İlbilge Hatun'u göğün tepesinden tutup [daha] yükseğe kaldırmış tabiî. Babam kağan on yedi adamla dışarı çıkmış (baş kaldırmış), [İlteriş] dışarı 
|- 
| D12
| kt-2-d-40-12
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰖𐰆𐰺𐰖𐰆𐰺: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰚𐰇: 𐰾𐰓𐰯: 𐰉𐰞𐰶𐰑𐰴𐰃: 𐱃𐰍𐰶𐰢𐰾: 𐱃𐰍𐰑𐰴𐰃: 𐰃𐰤𐰢𐰾: 𐱅𐰃𐰼𐰠𐰯: 𐰘𐱅𐰢𐰾: 𐰼: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰰𐰇𐰲: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰰: 𐰇𐰲𐰤: 𐰴𐰭𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰾𐰇𐰾𐰃: 𐰋𐰇𐰼𐰃: 𐱅𐰏: 𐰼𐰢𐰾: 𐰖𐰍𐰃𐰾𐰃: 𐰸𐰆𐰪: 𐱅𐰏: 𐰼𐰢𐰾: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰸𐰆𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐰾𐰇𐰠𐰯: 𐱅𐰃𐰼𐰢𐱁: 𐰴𐰆𐰉𐰺𐱃𐰢𐱁: 𐰴𐰢𐰍𐰃:
| YURYUR: tiyn: kü: sdp: BLQDKI: TGQms: TGDKI: inms: tirlp: ytms: r: BoLms: tHri: Xüç: birtX: üçn: KHM: KGN: süsi: böri: tg: rms: YGısı: qoF: tg: rms: ilgrü: qURGRU: sülp: tirmŞ: KOBRTMŞ: KMGI:
| YORuYOR: TİYiN: KÜ: eŞiDiP: BaLIKDaKI: TaGIKMıŞ: TaGDakI: İNMiŞ: TİRiLiP: YeTMiŞ: eR: BOLMıŞ: TeŊRİ: KÜÇ: BİRTÜK: ÜÇiN: KaŊıM: KaGaN: SÜSİ: BÖRİ: TeG: eRMiŞ: YaGISI: KOYN: TeG: eRMiŞ: İLGeRÜ: KURıGaRU: SÜLeP: TİRMiŞ: KUBRaTMıŞ: KaMaGI:
| yürüyor (baş kaldırıyor) diye ses işitip şehirdeki dağa çıkmış, dağdaki inmiş, toplanıp yetmiş er olmuşlar. Tanrı güç verdiği için babam kağanın askeri kurt gibi imiş, düşmanı koyun gibi imiş. Doğuya [ve] batıya asker gönderip [adam] derlemiş, toplamış. Hepsi 
|- 
| D13
| kt-2-d-40-13
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰘𐱅𐰃𐰘𐰕: 𐰼: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾: 𐰘𐱅𐰃𐰘𐰕: 𐰼: 𐰉𐰆𐰞𐰯: 𐰠𐰾𐰼𐰢𐰾: 𐰚𐰍𐰣𐰽𐰺𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰚𐰇𐰭𐰓𐰢𐰾: 𐰸𐰆𐰞𐰑𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰾𐰇𐰤: 𐰃𐰲𐰍𐰣𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰲𐰇𐰢: 𐰯𐰀𐰢: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰾𐰃𐰨𐰀: 𐰖𐰺𐱃𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐱁𐰍𐰆𐰺𐰢𐰾: 𐱅𐰇𐰠𐰃𐰾: 𐱃𐰺𐰑𐰆𐱁: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰦𐰀: 𐱅𐰢𐰾:
| ytiyZ: r: BoLms: ytiyZ: r: BOLP: lsrms: kGNSRms: BODNG: küHdms: qOLDMs: BODNG: türX: türüsün: ıçGNms: BODNG: çüm: pem: türüsiCe: YRTms: BUŞGURms: tülis: TRDUŞ: BODNG: JA: tms:
| YeTİYüZ: eR: BOLMıŞ: YeTİYüZ: eR: BOLıP: iLSiReMiŞ: KaGaNSıRaMıŞ: BODuNıG: KÜŊeDMiŞ: KULaDMıŞ: BODuNıG: TÜRK: TÖRÜSÜN: IÇGıNMıŞ: BODuNıG: eÇÜM: aPAM: TÖRÜSİNÇE: YaRaTMıŞ: BOŞGURMıŞ: TÖLİS: TaRDUŞ: BODuNıG: aNDA: iTMiŞ:
| yedi yüz er olmuşlar. Yedi yüz er olup ilsizleşmiş, kağansızlaşmış milleti, cariye olmuş, kul olmuş milleti, Türk töresini bırakmış milleti atalarımın töresince [yeniden] yaratmış, eğitmiş. Tölis [ve] Tarduş boylarını orada düzenlemiş. 
|- 
| D14
| kt-2-d-40-14
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰖𐰉𐰍𐰆𐰍: 𐱁𐰑𐰍: 𐰦𐰀: 𐰋𐰼𐰢𐰾: 𐰋𐰼𐰘𐰀: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰖𐰍𐰃: 𐰼𐰢𐰾: 𐰘𐰃𐰺𐰖𐰀: 𐰉𐰕: 𐰴𐰍𐰣: 𐱃𐰸𐰆𐰕𐰆𐰍𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰆𐰣: 𐰖𐰍𐰃: 𐰼𐰢𐰾: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰸𐰆𐰺𐰃𐰴𐰣: 𐰆𐱃𐰕𐱃𐱃𐰺: 𐰶𐰃𐱃𐰪: 𐱃𐱃𐰉𐰃: 𐰸𐰆𐰯: 𐰖𐰍𐰃: 𐰼𐰢𐰾: 𐰴𐰭𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰉𐰆𐰨𐰀[...]:
| YBGUG: ŞDG: JA: brms: brye: TBGÇ: BODN: YGI: rms: yIRYA: BZ: KGN: TqUZUGZ: BUDUN: YGI: rms: QIRKZ: qURIKN: UTZTTR: QITF: TTBI: quP: YGI: rms: KHM: KGN: BUCA[...]:
| YaBGUG: ŞaDıG: aNDA: BiRMiŞ: BiRiyE: TaBGaÇ: BODuN: YaGI: eRMiŞ: YIRıYA: BaZ: KaGaN: TOKUZOGuZ: BODUN: YaGI: eRMiŞ: KIRKıZ: KURIKaN: OTuZTaTaR: KITaNY: TaTaBI: KOP: YaGI: eRMiŞ: KaŊıM: KaGaN: BUNÇA[...]:
| Yabguyu, şadı orada vermiş. Güneyde Çin milleti düşmanı imiş. Kuzeyde Baz Kağan, Dokuz Oğuz boyları düşmanı imiş. Kırgız, Kurıkan, Otuz Tatar, Kıtay, Tatabı hep düşmanı imiş. Babam kağan bunca[...]
|- 
| D15
| kt-2-d-40-15
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰶𐰃𐰺𐰴: 𐰺𐱃𐰸𐰃: 𐰘𐱅𐰃: 𐰖𐰆𐰞𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰢𐰾: 𐰘𐰏𐰼𐰢𐰃: 𐰾𐰇𐰭𐰾: 𐰾𐰇𐰭𐰾𐰢𐰾: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰖𐰺𐰞𐰴𐰑𐰸: 𐰇𐰲𐰇𐰢: 𐰃𐰠𐰠𐰏𐰏: 𐰠𐰾𐰼𐱅𐰢𐰾: 𐰴𐰍𐰣𐰞𐰍𐰍: 𐰴𐰍𐰣𐰽𐰺𐱃𐰢𐰾: 𐰖𐰍𐰃𐰍: 𐰉𐰕: 𐰚𐰃𐰠𐰢𐰾: 𐱅𐰃𐰕𐰠𐰏𐰏: 𐰾𐰇𐰚𐰇𐰼𐰢𐰾: 𐰉𐱁𐰞𐰍𐰍: 𐰘𐰇𐰚𐰦𐰇𐰼𐰢𐰾: 𐰴𐰭𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰨𐰀: 𐰃𐰠𐰏:
| QIRK: RTqI: yti: YOLI: sülms: ygrmi: süHs: süHsms: tHri: YRLKDq: üçüm: illgg: lsrtms: KGNLGG: KGNSRTms: YGIG: BZ: kılms: tiZlgg: sükürms: BŞLGG: yükJürms: KHM: KGN: CA: ilg:
| KIRK: aRTUKI: YeTİ: YOLI: SÜLeMiŞ: YiGiRMİ: SÜŊüŞ: SÜŊüŞMiŞ: TeŊRİ: YaRLıKaDUK: ÜÇÜN: İLLiGiG: iLSiReTMiŞ: KaGaNLıGıG: KaGaNSıRaTMıŞ: YaGIG: BaZ: KİLMiŞ: TİZLiGiG: SÖKÜRMiŞ: BaŞLıGıG: YÜKüNDÜRMiŞ: KaŊıM: KaGaN: aNÇA: İLiG:
| Kırk yedi [kez] ordu sürmüş, yirmi savaş savaşmış. Tanrı buyurduğu için illiyi ilsizleştirmiş, kağanlıyı kağansızlaştırmış; düşmanı tâbi kılmış. Dizliyi [diz] çöktürmüş, başlıyı [baş] eğdirmiş. Babam kağan onca ili,
|- 
| D16
| kt-2-d-40-16
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰏: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰯: 𐰆𐰲𐰀: 𐰉𐰺𐰢𐰾: 𐰴𐰭𐰢: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: 𐰉𐱁𐰞𐰖𐰆: 𐰉𐰕: 𐰴𐰍𐰣𐰍: 𐰉𐰞𐰉𐰞: 𐱅𐰃𐰚𐰢𐰾: 𐰆𐰞: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰓𐰀: 𐰇𐰕𐰀: 𐰲𐰃𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰃: 𐰲𐰃𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐰯𐰣: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰘𐰃𐰲𐰀: 𐰃𐱅𐰓𐰃: 𐰃𐰏𐱅𐰃: 𐰲𐰃𐰍𐰪𐰍: 𐰉𐰖: 𐰶𐰡𐰃: 𐰕𐰃𐰍: 𐰰𐰇𐱁: 𐰶𐰡𐰃:
| türüg: KZGNP: UÇA: BRms: KHM: KGNKA: BŞLYU: BZ: KGNG: BLBL: tikms: OL: türüde: üZe: çim: KGN: OLRTI: çim: KGN: OLRPN: türX: BODNG: yiçe: itdi: igti: ÇIGFG: BY: QVI: ZIG: XÜŞ: QVI:
| TÖRÜG: KaZGaNıP: UÇA: BaRMıŞ: KaŊıM: KaGaNKA: BaŞLaYU: BaZ: KaGaNıG: BaLBaL: TİKMiŞ: OL: TÖRÜDE: ÜZE: eÇİM: KaGaN: OLuRTI: eÇİM: KaGaN: OLuRıPaN: TÜRK: BODuNıG: YİÇE: İTDİ: İGiTİ: ÇIGaNYıG: BaY: KILDI: aZIG: ÖKÜŞ: KILDI:
| töreyi kazanıp uçup gitmiş (ölmüş). Babam kağana ilk önce Baz Kağan balbal (mezartaşı) dikmiş. O [zamanki] Töre üzerine amcam kağan oturdu. Amcam kağan oturunca Türk boylarını yine eğitti, besledi. Yoksulu varlıklı kıldı, azı çok kıldı.
|- 
| D17
| kt-2-d-40-17
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰲𐰃𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰸𐰑𐰀: 𐰇𐰕𐰢: 𐱃𐰺𐰑𐰆𐱁: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰕𐰀: 𐱁𐰑: 𐰼𐱅𐰢: 𐰲𐰃𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰖𐱁𐰞: 𐰇𐰏𐰕: 𐱁𐰦𐰆𐰭: 𐰖𐰕𐰃𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: 𐰸𐰆𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐱅𐰢𐰼: 𐰴𐰯𐰍𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: 𐰚𐰇𐰏𐰢𐰤: 𐱁𐰀: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰘𐰃𐰼𐰃𐰭𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕:
| çim: KGN: OLRTqDA: üZM: trRDUŞ: BODN: üZe: ŞD: rtm: çim: KGN: birle: ilgrü: YŞL: ügZ: ŞJUH: YZIKA: tgi: süldmZ: qURGRU: tmr: KPGKA: tgi: süldmZ: kügmn: şa: QIRKZ: yiriHe: tgi: süldmZ:
| eÇİM: KaGaN: OLuRTUKDA: ÖZüM: TaRDUŞ: BODuN: ÜZE: ŞaD: eRTiM: eÇİM: KaGaN: BİRLE: İLGeRÜ: YaŞıL: ÖGüZ: ŞaNTUŊ: YaZIKA: TeGİ: SÜLeDiMiZ: KURıGaRU: TeMiR: KaPıGKA: TeGİ: SÜLeDiMiZ: KöGMeN: aŞA: KIRKıZ: YİRİŊE: TeGİ: SÜLeDiMiZ:
| Amcam Kağan oturduğunda ben Tarduş halkı üzerinde şad idim. Amcam kağan ile doğuda Sarıırmak'a, Şantung ovasına değin ordu sürdük. Batıda Demirkapı'ya değin ordu sürdük. Kögmen'i aşıp Kırgız yerine değin ordu sürdük.
|- 
| D18
| kt-2-d-40-18
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰴𐰢𐰍𐰃: 𐰋𐰃𐱁𐰆𐱃𐰕: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: 𐰇𐰲𐰘𐰏𐰼𐰢𐰃: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰃𐰠𐰠𐰏𐰏: 𐰃𐰠𐰾𐰼𐱅𐰓𐰢𐰕: 𐰴𐰍𐰣𐰞𐰍𐰍: 𐰴𐰍𐰣𐰽𐰺𐱃𐰑𐰢𐰕: 𐱅𐰃𐰕𐰠𐰏𐰏: 𐰾𐰇𐰚𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰉𐱁𐰞𐰍𐰍: 𐰘𐰰𐰇𐰦𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰴𐰍𐰣: 𐱅𐰇𐰼𐰰𐰢𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃𐰢𐰕: 𐰼𐱅𐰃: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰓𐰇𐰚𐰤:
| KMGI: bişUTZ: süldmZ: üçygrmi: süHşdmZ: illgg: ilsrtdmZ: KGNLGG: KGNSRTDmZ: tiZlgg: sükrtmZ: BŞLGG: yXüJrtmZ: türgs: KGN: türXmZ: BODNIMZ: rti: bilmdükn:
| KaMaGI: BİŞOTuZ: SÜLeDiMiZ: ÜÇYiGiRMİ: SÜŊüŞDüMiZ: İLLiGiG: İLSiReTDiMiZ: KaGaNLıGıG: KaGaNSıRaTDıMıZ: TİZLiGiG: SÖKüRTüMiZ: BaŞLıGıG: YÜKÜNDüRTüMiZ: TÜRGiŞ: KAGaN: TÜRÜKüMiZ: BUDuNIMıZ: eRTİ: BİLMeDÜKiN:
| Toplamda yirmi beş [kez] ordu sürdük, on üç [kez] savaştık. İlliyi ilsizleştirdik, kağanlıyı kağansızlaştırdık. Dizliyi [diz] çöktürdük, başlıyı [baş] eğdirdik. Türgiş kağanı Türk'ümüz, milletimiz idi. Bilmedikleri 
|- 
| D19
| kt-2-d-40-19
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰋𐰃𐰕𐰭𐰀: 𐰖𐰭𐰞𐰑𐰸𐰃𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰴𐰍𐰣𐰃: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰉𐰆𐰖𐰺𐰸𐰃: 𐰋𐰏𐰠𐰼𐰃: 𐰘𐰢𐰀: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰆𐰣: 𐰸: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰢𐰏𐰚: 𐰚𐰇𐰼𐱅𐰃: 𐰲𐰇𐰢𐰕: 𐰯𐰀𐰢𐰕: 𐱃𐰆𐱃𐰢𐰾: 𐰘𐰃𐰼: 𐰽𐰆𐰉: 𐰃𐰓𐰾𐰕: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰕𐰆𐰣: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰃𐱅𐰯: 𐰖𐰺𐱃𐰯 :[...]
| üçün: biZHe: YHLDqIn: üçün: KGNI: ölti: BUYRqI: bglri: yme: ölti: ON: q: BODN: mgk: körti: çümZ: PAMZ: TUTms: yir: SUB: idsZ: BOLMZUN: tiyn: Z: BODNG: itp: YRTP: [...]:
| ÜÇÜN: BİZiŊE: YaŊıLDUKIN: ÜÇÜN: KaGaNI: ÖLTİ: BUYRUKI: BeGLeRİ: YiME: ÖLTİ: ON: OK: BODuN: eMGeK: KÖRTİ: eÇÜMiZ: aPAMıZ: TUTMıŞ: YİR: SUB: İDiSiZ: BOLMaZUN: TİYiN: aZ: BODuNıG: İTiP: YaRaTıP: [...]:
| için, bize [karşı] yanıldıkları (hata ettikleri) için [onların] kağanı öldü. Buyruğu (maiyeti), beyleri de öldü. On Ok halkı eziyet gördü. Atalarımızın dedelerimizin tuttuğu yer su sahipsiz olmasın diye Az halkını eğiten, düzenleyen [...]
|- 
| D20
| kt-2-d-40-20
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰉𐰺𐰽: 𐰋𐰏: 𐰼𐱅𐰃: 𐰴𐰍𐰣: 𐱃: 𐰉𐰆𐰦𐰀: 𐰋𐰃𐰕: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰾𐰃𐰭𐰠𐰢: 𐰸𐰆𐰨𐰖𐰆𐰍: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰇𐰕𐰃: 𐰖𐰭𐰡𐰃: 𐰴𐰍𐰣𐰃: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃: 𐰚𐰇𐰭: 𐰸𐰆𐰞: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰚𐰇𐰏𐰢𐰤: 𐰘𐰃𐰼: 𐰽𐰆𐰉: 𐰃𐰓𐰾𐰕: 𐰴𐰞𐰢𐰕𐰆𐰣: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰕: 𐰴𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰖𐰺𐱃𐰯: 𐰚𐰠𐱅𐰢𐰕: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: [...]: 𐰃𐰠𐰃𐰤:
| BRS: bg: rti: KGN: T: BOJA: biZ: birtmZ: siHlm: qoCYUG: birtmZ: öZi: YHVI: KGNI: ölti: BODNI: küH: quL: BOVI: kügmn: yir: SUB: idsZ: KLMZUN: tiyn: Z: KIRKZ: BODNG: YRTP: kltmZ: süHşdmZ: [...]: ilin:
| BaRS: BeG: eRTİ: KaGaN: aT: BUNDA: BİZ: BİRTiMiZ: SİŊiLiM: KONÇuYUG: BİRTiMiZ: ÖZİ: YaŊıLDI: KaGaNI: ÖLTİ: BODuNI: KÜŊ: KUL: BOLDI: KÖGMeN: YİR: SUB: İDiSiZ: KaLMaZUN: TİYiN: aZ: KIRKıZ: BODuNıG: YaRaTıP: KeLTiMiZ: SÜŊüŞDüMüZ: [...]: İLİN:
| Bars Bek idi. Kağan adını (ünvanını) burada biz verdik. Küçük kız kardeşim prensesi verdik. Kendisi yanıldı, kağanı öldü, halkı cariye [ve] kul oldu. Kögmen yeri suyu sahipsiz kalmasın diye Az [ve] Kırgız halklarını düzenleyip geldik. Savaştık. [...] ilini
|- 
| D21
| kt-2-d-40-21
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰖𐰣𐰀: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰴𐰑𐰺𐰴𐰣: 𐰘𐱁𐰍: 𐱁𐰀: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰨𐰀: 𐰸𐰆𐰦𐰆𐰺𐱃𐰢𐰕: 𐰨𐰀: 𐰃𐱅𐰓𐰢𐰕: 𐰸𐰆𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐰚𐰭𐰇: 𐱃𐰺𐰢𐰣𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰨𐰀: 𐰸𐰆𐰦𐰺𐱃𐰢𐰕: 𐰨𐰀: 𐱅𐰓𐰢𐰕: 𐰆𐰞: 𐰇𐰓𐰚𐰀: 𐰸𐰆𐰞: 𐰸𐰆𐰞𐰞𐰍: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾: 𐰼𐱅𐰃: 𐰚𐰇𐰭: 𐰚𐰇𐰭𐰠𐰍: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾: 𐰼𐱅𐰃: 𐰃𐰤𐰃𐰾𐰃: 𐰲𐰃𐰾𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰕: 𐰼𐱅𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃: 𐰴𐰭𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰕: 𐰼𐱅𐰃:
| YANA: birtmZ: lgrü: KDRKN: yşG: ŞA: BODNG: CA: qUJURTMZ: CA: itdmZ: qURGRU: kHü: TRMNKA: tgi: türX: BODNG: CA: qOJRTMZ: CA: tdmZ: oL: ödke: quL: qULLG: BuLms: rti: küH: küHlG: BuLms: rti: inisi: çisin: bilmZ: rti: OGLI: KHin: bilmZ: rti:
| YaNA: BİRTiMiZ: iLGeRÜ: KaDıRKaN: YıŞıG: aŞA: BODuNıG: aNÇA: KONDURTuMıZ: aNÇA: İTDiMiZ: KURıGaRU: KeŊÜ: TaRMaNKA: TeGİ: TÜRK: BODuNıG: aNÇA: KONDuRTuMıZ: aNÇA: iTDiMiZ: OL: ÖDKE: KUL: KULLuG: BOLMıŞ: eRTİ: KÜŊ: KÜŊLiG: BOLMıŞ: eRTİ: İNİSİ: eÇİSİN: BİLMeZ: eRTİ: OGLI: KaŊIN: BİLMeZ: eRTİ:
| geri verdik. Doğuda Kadırkan ormanını aşarak halkı aynı şekilde kondurduk, aynı şekilde düzenledik. Batıda Kengü Tarman'a değin Türk milletini aynı şekilde kondurduk, aynı şekilde düzenledik. O devirde kulun kulu olmuş, cariyenin cariyesi olmuş idi. Küçük kardeş büyük kardeşini bilmez idi, oğlu babasını bilmez idi.
|- 
| D22
| kt-2-d-40-22
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰨𐰀: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰢𐰾: 𐰃𐱅𐰢𐰾: 𐰠𐰢𐰕: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰢𐰕: 𐰼𐱅𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰆𐰍𐰕: 𐰋𐰏𐰠𐰼𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰾𐰓𐰭: 𐰇𐰕𐰀: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰉𐰽𐰢𐰽𐰺: 𐰽𐰺𐰀: 𐰘𐰃𐰼: 𐱅𐰠𐰤𐰢𐰾𐰼: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰠𐰭𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰭𐰤: 𐰚𐰢: 𐰺𐱃𐱃𐰃: 𐰆𐰑𐰀𐰲𐰃: 𐰼𐱅𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰼𐱅𐰤:
| CA: KZGNms: itms: lmZ: türümZ: rti: türX: OGZ: bglri: BODN: sdH: üZe: tHri: BSMSR: SRA: yir: tlnmsr: türX: BODN: lHn: türüHn: km: RTTI: UDAÇI: rti: türX: BODN: rtn:
| aNÇA: KaZGaNMıŞ: İTMiŞ: İLiMiZ: TÖRÜMiZ: eRTİ: TÜRK: OGuZ: BeGLeRİ: BODuN: eŞiDiŊ: ÜZE: TeŊRİ: BaSMaSaR: aSRA: YİR: TeLiNMeSeR: TÜRK: BODuN: iLiŊiN: TÖRÜŊiN: KiM: aRTaTI: UDAÇI: eRTİ: TÜRK: BODuN: eRTiN:
| Öyle kazanılmış, düzenlenmiş ilimiz, töremiz vardı. Türk Oğuz beyleri, boyları, işitin: Üstte gök basmasa, altta yer delinmese, Türk milleti, ilini, töreni kim bozabilir idi? Türk milleti, [o yoldan] vazgeç,
|- 
| D23
| kt-2-d-40-23
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰇𐰚𐰇𐰤: 𐰚𐰇𐰼𐰏𐰇𐰭𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰃𐰏𐰓𐰢𐰾: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀: 𐰴𐰍𐰣𐰭𐰀: 𐰼𐰢𐰾: 𐰉𐰺𐰢𐰾: 𐰓𐰏𐰇: 𐰠𐰭𐰀: 𐰚𐰦𐰇: 𐰖𐰭𐰡𐰍: 𐰖𐰉𐰞𐰴: 𐰚𐰃𐰏𐰇𐰼𐱅𐰏: 𐰖𐰺𐰴𐰞𐰍: 𐰴𐰦𐰣: 𐰚𐰠𐰯: 𐰖𐰪𐰀: 𐰠𐱅𐰓𐰃: 𐰾𐰇𐰭𐰏𐰠𐰏: 𐰴𐰦𐰣: 𐰚𐰠𐰯𐰤: 𐰾𐰇𐰼𐰀: 𐰠𐱅𐰓𐰃: 𐰃𐰑𐰸: 𐰇𐱅𐰰𐰤: 𐰖𐰃𐱁: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰉𐰺𐰑𐰍: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰉𐰺𐰃𐰍𐰢𐰀:
| ükün: kürgüHn: üçün: igdms: bilge: KGNHA: rms: BRms: dgü: lHe: kJü: YHVG: YBLK: kigürtg: YRKLG: KJN: klp: YFA: ltdi: sÜHglg: KJN: klpn: süre: ltdi: IDq: ütXn: YIŞ: BODN: BRDG: ilgrü: BRIGMA:
| ÖKÜN: KÜReGÜŊiN: ÜÇÜN: İGiDMiŞ: BİLGE: KaGaNıŊA: eRMiŞ: BaRMıŞ: eDGÜ: iLiŊE: KeNTÜ: YaŊıLDıG: YaBLaK: KİGÜRTüG: YaRaKLıG: KaNDıN: KeLiP: YaNYA: iLTDİ: SÜŊüGLüG: KaNDıN: KeLiPeN: SÜRE: iLTDİ: IDUK: ÖTÜKeN: YIŞ: BODuN: BaRDıG: İLGeRÜ: BaRIGMA:
| pişman ol! Disiplinsizliğinden dolayı, [seni] beslemiş bilge kağanına, ermiş varmış (hür) iyi iline kendin hata ettin, düşman soktun. Silahlı nereden gelip [seni] dağıtıp gönderdi? Süngülü (mızraklı) nereden gelip [seni] sürüp gönderdi? Kutlu Ötüken ormanının milleti vardı (gitti). Doğuya varan
|- 
| D24
| kt-2-d-40-24
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰉𐰺𐰑𐰍: 𐰸𐰆𐰴𐰃𐰍𐰺𐰆: 𐰉𐰺𐰃𐰍𐰢𐰀: 𐰉𐰺𐰑𐰍: 𐰉𐰺𐰑𐰸: 𐰘𐰃𐰼𐰓𐰀: 𐰓𐰏𐰇𐰏: 𐰆𐰞: 𐰼𐰨: 𐰴𐰣𐰍: 𐰽𐰆𐰉𐰲𐰀: 𐰘𐰇𐰏𐰼𐱅𐰃: 𐰾𐰇𐰭𐰰𐰇𐰭: 𐱃𐰍𐰲𐰀: 𐰖𐱃𐰑𐰃: 𐰋𐰏𐰠𐰚: 𐰆𐰺𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰭: 𐰸𐰆𐰞: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰾𐰠𐰚: 𐰴𐰃𐰕: 𐰆𐰍𐰞𐰭: 𐰚𐰇𐰭: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰓𐰰: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰖𐰉𐰞𐰴𐰃𐰭𐰣: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰲𐰃𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰲𐰀: 𐰉𐰺𐰑𐰃:
| BARDIĞ: KURIĞARU: BARIĞMA: BARDIĞ: BARDUK: yirde: dgüg: OL: rC: KNG: SUBÇA: yügrti: süHXüH: TGÇA: YTDI: bglk: URI: OGLH: quL: BOVI: slk: KIZ: OGLH: küH: BOVI: bilmdX: üçün: YBLKIHN: üçün: çim: KGN: UÇA: BRDI:
| BaRDıG: KURIGaRU: BaRIGMA: BaRDıG: BaRDUK: YİRDE: eDGÜG: OL: eRiNÇ: KaNıN: SUBÇA: YÜGüRTİ: SÜŊÜKÜŊ: TaGÇA: YaTDI: BeGLiK: URI: OGLuŊ: KUL: BOLDI: iŞiLiK: KIZ: OGLuŊ: KÜŊ: BODLI: BİLMeDÜK: ÜÇÜN: YaBLaKIŊıN: ÜÇÜN: eÇİM: KaGaN: UÇA: BaRDI:
| vardı (gitti), batıya varan vardı (gitti). Vardığın (gittiğin) yerde kazancın şu oldu: kanın su gibi aktı, kemiğin dağ gibi yığıldı; beyliğe layık erkek evladın kul oldu, hanımlığa layık kız evladın cariye oldu. Bilgisizliğiniz yüzünden, kötülüğünüz yüzünden amcam kağan uçup gitti (öldü).
|- 
| D25
| kt-2-d-40-25
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰉𐱁𐰞𐰖𐰆: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰴𐰍𐰣𐰍: 𐰉𐰞𐰉𐰞: 𐱅𐰃𐰚𐰓𐰢: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐱃𐰃: 𐰚𐰇𐰾𐰃: 𐰖𐰸: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰕𐰆𐰤: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰴𐰭𐰢: 𐰴𐰍𐰣𐰍: 𐰇𐰏𐰢: 𐰴𐱃𐰆𐰣𐰍: 𐰚𐰇𐱅𐰼𐰢𐱁: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰃𐰠: 𐰋𐰃𐰼𐰏𐰢𐰀: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰃: 𐰚𐰇𐰾𐰃: 𐰖𐰸: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰕𐰆𐰤: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰇𐰕𐰢𐰤: 𐰆𐰞: 𐱅𐰭𐰼𐰃:
| BŞLYU: QIRKZ: KGNG: BLBL: tikdm: türX: BODNG: TI: küsi: Yq: BOLMZUn: tiyn: KHM: KGNG: ögm: KTUNG: kütrmş: tHri: il: birgme: tHri: türX: BODN: TI: küsi: Yq: BOLMZUn: tiyn: üZMn: OL: tHri:
| BaŞLayU: KIRKıZ: KaGaNıG: BaLBaL: TİKDiM: TÜRK: BODuNuG: aTI: KÜSİ: YOK: BOLMaZUN: TİYiN: KaŊıM: KaGaNıG: ÖGüM: KaTUNuG: KÖTüRMüŞ: TeŊRİ: İL: BİRiGME: TeŊRİ: TÜRK: BODuN: aTI: KÜSİ: YOK: BOLMaZUN: TİYiN: ÖZüMüN: OL: TeŊRİ:
| Başta Kırgız kağanına balbal (mezartaşı) diktim. Türk boylarının adı, namı yok olmasın diye babam kağanı, anam hatunu götürmüş (yüceltmiş) Tanrı, il veren Tanrı, Türk boylarının adı, namı yok olmasın diye, beni o Tanrı
|- 
| D26
| kt-2-d-40-26
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰑𐰃: 𐰼𐰨: 𐰤𐰭: 𐰘𐰃𐰞𐰾𐰍: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰴𐰀: 𐰆𐰞𐰺𐰢𐰑𐰢: 𐰃𐰲𐰼𐰀: 𐱁𐰽𐰕: 𐱃𐱁𐰺𐰀: 𐱃𐰆𐰣𐰽𐰕: 𐰖𐰉𐰕: 𐰖𐰉𐰞𐰴: 𐰉𐰆𐰑𐰦𐰀: 𐰇𐰕𐰀: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰢: 𐰃𐰤𐰢: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰾𐰇𐰕𐰠𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰴𐰭𐰢𐰕: 𐰲𐰢𐰕: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰃: 𐰚𐰇𐰾𐰃: 𐰖𐰸: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰕𐰆𐰤:
| KGN: OLRTDI: rC: nH: yİLsG: BODNKA: OLRMDM: içre: ŞSZ: TŞRA: TONSZ: YBZ: YBLK: BODJA: ÜZE: OLRTM: inm: költign: birle: süZlşdmZ: KHMZ: çmZ: KZGNms: BODN: TI: küsi: Yq: BOLMZUn:
| KaGaN: OLuRTDI: eRiNÇ: NeŊ: YILSıG: BODuNKA: OLuRMaDıM: İÇRE: aŞSıZ: TaŞRA: TONSuZ: YaBıZ: YaBLaK: BODuNDA: ÜZE: OLuRTuM: İNiM: KÖLTİGiN: BİRLE: SÖZLeŞDiMiZ: KaŊıMıZ: eÇiMiZ: KaZGaNMıŞ: BODuN: aTI: KÜSİ: YOK: BOLMaZUN:
| kağan oturttu şüphesiz. Ne[ce] varlıklı boylara oturmadım. İçi aşsız (aç), dışı donsuz, kötü, fena boyların üzerine oturdum. Kardeşim Kül Tigin ile sözleştik. Babamızın, amcamızın kazanmış [olduğu] boyların adı, namı yok olmasın 
|- 
| D27
| kt-2-d-40-27
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐱅𐰇𐰤: 𐰆𐰑𐰢𐰑𐰢: 𐰚𐰇𐰤𐱅𐰕: 𐰆𐰞𐰺𐰢𐰑𐰢: 𐰃𐰤𐰢: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰚𐰃: 𐱁𐰑: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰇𐰠𐰇: 𐰘𐰃𐱅𐰇: 𐰴𐰕𐰍𐰦𐰢: 𐰨𐰀: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰯: 𐰋𐰃𐰼𐰚𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰆𐱃: 𐰽𐰆𐰉: 𐰴𐰃𐰞𐰢𐰑𐰢: 𐰢𐰤: 𐰇𐰕𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰸𐰢𐰀: 𐰘𐰃𐰼: 𐰽𐰖𐰆:
| tiyn: türX: BODN: üçün: tün: UDMDM: küntZ: OLRMDM: inm: költign: birle: ki: ŞD: birle: ölü: yitü: KZGJM: CA: KZGNP: birki: BODNG: OT: SUB: KILMDM: mn: öZm: KGN: OLRTqMA: yir: SYU:
| TİYiN: TÜRK: BODuN: ÜÇÜN: TÜN: UDuMaDıM: KÜNTüZ: OLuRMaDıM: İNiM: KÖLTİGiN: BİRLE: iKİ: ŞaD: BİRLE: ÖLÜ: YİTÜ: KaZGaNDıM: aNÇA: KaZGaNıP: BİRiKİ: BODuNuG: OT: SUB: KILMaDıM: MeN: ÖZüM: KaGaN: OLuRTUKuMA: YİR: SaYU:
| diye Türk milleti için gece uyumadım, gündüz oturmadım. Kardeşim Kül Tigin ile, iki şad ile [birlikte] öle[siye] yite[siye] çabaladım. Öyle çabalayıp bütün boyları ateş [ile] su (birbirine düşman) yapmadım. Ben kendim kağan oturduğumda her yere
|- 
| D28
| kt-2-d-40-28
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰉𐰺𐰢𐱁: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰠𐰇: 𐰘𐰃𐱅𐰇: 𐰖𐰑𐰍𐰣: 𐰖𐰞𐰭𐰣: 𐰖𐰣𐰀: 𐰚𐰠𐱅𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰃𐰏𐰓𐰘𐰃𐰤: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰘𐰃𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐰆𐰍𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰯𐰀: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰶𐰃𐱃𐰪: 𐱃𐱃𐰉𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰯𐰀: 𐰋𐰃𐰼𐰏𐰼𐰇: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐱃𐰯𐰀: 𐰆𐰞𐰍: 𐰾𐰇: 𐰚𐰃: 𐰘𐰏𐰼𐰢𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢: 𐰾𐰇𐰭𐰾𐰓𐰢: 𐰦𐰀:
| BRMŞ: BODN: ölü: yitü: YDGN: YLHN: YNA: klti: BODNG: igdyin: tiyn: yIRGRU: OGZ: BODN: TPA: ilgrü: QITF: TTBI: BODN: TPA: birgrü: TBGÇ: TPA: ULG: sü: ki: ygrmi: süldm: süHsdm: JA:
| BaRMıŞ: BODuN: ÖLÜ: YİTÜ: YaDaGıN: YaLıŊıN: YaNA: KeLTİ: BODuNıG: İGiDeYİN: TİYiN: YIRıGaRU: OGuZ: BODuN: TaPA: İLGeRÜ: KITaNY: TaTaBI: BODuN: TaPA: BİRiGeRÜ: TaBGaÇ: TaPA: ULuG: SÜ: iKİ: YiGiRMİ: SÜLeDiM: SÜŊüŞDüM: aNDA:
| varmış (dağılmış olan) boylar öle yite, yayan, yalın (çıplak) [olarak] geri geldi. Boyları yedireyim diye kuzeyde Oğuz boyları üstüne, doğuda Kıtay, Tatabı boyları üstüne, güneyde Çin üstüne on iki [kez] büyük ordu sürdüm, savaştım. Ondan 
|- 
| D29
| kt-2-d-40-29
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰚𐰃𐰾𐰼𐰀: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰖𐰺𐰞𐰴𐰕𐰆: 𐰸𐰆𐱃𐰢: 𐰉𐰺: 𐰇𐰲𐰤: 𐰇𐰠𐰇𐰏𐰢: 𐰉𐰺: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰇𐰠𐱅𐰲𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐱅𐰃𐰼𐰏𐰼𐰇: 𐰃𐰏𐱅𐰢: 𐰖𐰞𐰭: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐱃𐰆𐰣𐰞𐰍: 𐰲𐰃𐰍𐰪: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰉𐰖: 𐰴𐰃𐰡𐰢: 𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰇𐰚𐱁: 𐰴𐰃𐰞𐱃𐰢: 𐰃𐰍𐰺: 𐰠𐰠𐰏𐰓𐰀: 𐰃𐰍𐰺: 𐰴𐰍𐰣𐰞𐰍𐰑𐰀: 𐰘𐰃𐰏: 𐰴𐰃𐰡𐰢: 𐱅𐰇𐰼𐱅: 𐰉𐰆𐰞𐰭𐰑𐰴𐰃:
| kisre: tHri: YRLKZU: qUTM: BR: üçn: ülügm: BR: üçün: öltçi: BODNG: tirgrü: igtm: YLH: BODNG: TONLG: ÇIGF: BODNG: BY: KIVM: Z: BODNG: ökş: KILTM: IGR: llgde: IGR: KGNLGDA: yig: KIVM: tört: BOLHDKI:
| KİSRE: TeŊRİ: YaRLıKaZU: KUTuM: BaR: ÜÇüN: ÜLÜGüM: BaR: ÜÇÜN: ÖLTeÇİ: BODuNuG: TİRGüRÜ: İGiTiM: YaLıŊ: BODuNuG: TONLıG: ÇIGaYN: BODuNuG: BaY: KILDıM: aZ: BODuNuG: ÖKüŞ: KILTıM: IGaR: iLLiGDE: IGaR: KaGaNLıGDA: YİG: KILDıM: TÖRT: BULuŊDaKI:
| sonra Tanrı buyurduğu, kutum var [olduğu] için, gücüm var [olduğu] için ölecek boyları diriltip yedirdim. Yalın (çıplak) halkı donlu, yoksul halkı varlıklı kıldım. Az halkı çok kıldım, değerli illiden, değerli kağanlıdan yeğ kıldım. Dört yandaki
|- 
| D30
| kt-2-d-40-30
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰴𐰍𐰣𐰞𐰍𐰑𐰀: 𐰴𐰆𐰯: 𐰉𐰕: 𐰴𐰃𐰡𐰢: 𐰖𐰍𐰾𐰃𐰕: 𐰴𐰃𐰡𐰢: 𐰸𐰆𐰯: 𐰢𐰭𐰀: 𐰚𐰇𐰼𐱅𐰃: 𐰃𐰾𐰏: 𐰚𐰇𐰲𐰏: 𐰋𐰃𐰼𐰇𐰼: 𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰏: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰯: 𐰃𐰤𐰢: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰇𐰕𐰃: 𐰨𐰀: 𐰚𐰼𐰏𐰚: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰴𐰭𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰲𐰑𐰸𐰑𐰀: 𐰃𐰤𐰢: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰘𐰃𐱅𐰃: 𐰖𐱁𐰑𐰀: 𐰴𐰞𐱃𐰃 :[...]
| KGNLGDA: KOP: BZ: KIVM: YGsıZ: KIVM: qoP: MHA: körti: isg: küçg: birür: BUCA: türüg: KZGNP: inm: költign: üZi: Ce: krgk: BOVI: KHM: KGN: UÇDqDA: inm: költign: yiti: YŞDA: KLTI: [...]:
| KaGaNLıGDA: KOP: BaZ: KILDıM: YaGıSIZ: KILDıM: KOP: MaŊA: KÖRTİ: İŞiG: KÜÇüG: BİRÜR: BUNÇA: TÖRÜG: KaZGaNıP: İNiM: KÖLTİGiN: ÖZİ: aNÇA: KeRGeK: BOLDI: KaŊıM: KaGaN: UÇDUKDA: İNiM: KÖLTİGiN: YİTİ: YaŞDA: KaLTI: [...]:
| kağanlığı da hep [kendime] tâbi kıldım, [halkımı] düşmansız kıldım. Hepsi bana tâbi, işi gücü verir [oldular]. Bunca töreyi kazanıp kardeşim Kül Tigin'in kendisi öyle kergek oldu (öldü). Babam kağan uçtuğunda (öldüğünde) kardeşim Kül Tigin yedi yaşında kaldı (idi). [...]
|- 
| D31
| kt-2-d-40-31
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰆𐰢𐰖: 𐱅𐰏: 𐰇𐰏𐰢: 𐰴𐱃𐰆𐰣: 𐰸𐰆𐱃𐰭𐰀: 𐰃𐰤𐰢: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰼: 𐱃: 𐰉𐰆𐰞𐰡𐰃: 𐰞𐱃𐰃: 𐰘𐰏𐰼𐰢𐰃: 𐰖𐱁𐰃𐰭𐰀: 𐰲𐰃𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰾𐰃𐰤: 𐰨𐰀: 𐰴𐰕𐰍𐰦𐰃: 𐰞𐱃𐰃: 𐰲𐰆𐰉: 𐰽𐰆𐰍𐰑𐰴: 𐱃𐰯𐰀: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: 𐰉𐰆𐰕𐰑𐰢𐰕: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰆𐰭: 𐱃𐰆𐱃𐰸: 𐰋𐰃𐰾: 𐱅𐰇𐰢𐰤: 𐰾𐰇: 𐰚𐰠𐱅𐰃: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕:
| UMY: tg: ögm: KTUN: qUTHA: inm: költign: r: T: BOLVI: LTI: ygrmi: YŞIHA: çim: KGN: ilin: türüsin: CA: KZGJI: LTI: ÇUB: SUGDK: TPA: süldmZ: BOZDMZ: TBGÇ: oH: TuTq: bis: tümn: sü: klti: süHşdmZ:
| UMaY: TeG: ÖGüM: KaTUN: KUTıŊA: İNiM: KÖLTİGiN: eR: aT: BOLDI: aLTI: YiGiRMİ: YaŞIŊA: eÇİM: KaGaN: İLİN: TÖRÜSİN: aNÇA: KaZGaNDI: aLTI: ÇUB: SUGDaK: TaPA: SÜLeDiMiZ: BOZDuMuZ: TaBGaÇ: OŊ: TUTUK: BİŞ: TÜMeN: SÜ: KeLTİ: SÜŊüŞDüMüZ:
| Umay gibi anam hatun kutunda kardeşim Kül Tigin er adı oldu. On altı yaşında amcam kağan ilini, töresini böyle kazandı: Altı Çub Soğdak üstüne ordu sürdük, bozduk (bozguna uğrattık). Çin[li] Ong paşa beş tümen[lik] ordu [ile] geldi, savaştık. 
|- 
| D32
| kt-2-d-40-32
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰖𐰑𐰍𐰣: 𐰆𐰯𐰞𐰖𐰆: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰆𐰭: 𐱃𐰆𐱃𐰸: 𐰖𐰆𐰺𐰲𐰃𐰤: 𐰖𐰺𐰴𐰞𐰍: 𐰠𐰏𐰤: 𐱃𐰆𐱃𐰑𐰃: 𐰖𐰺𐰴𐰞𐰍𐰑𐰃: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: 𐰨𐰆𐰞𐰑𐰃: 𐰆𐰞: 𐰾𐰇𐰏: 𐰦𐰀: 𐰖𐰸: 𐰴𐰃𐱁𐰑𐰢𐰕: 𐰋𐰃𐰼: 𐰆𐱃𐰕: 𐰖𐱁𐰃𐰭𐰀: 𐰲𐰲𐰀: 𐰾𐰭𐰇𐰤𐰚𐰀: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰭: 𐰠𐰚𐰃: 𐱃𐰑𐰴𐰣: 𐰲𐰆𐰺𐰭: 𐰉𐰆𐰕: 𐱃𐰍: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰞: 𐱃: 𐰦𐰀:
| költign: YDGN: OPLYU: tgdi: OH: TUTq: YURçin: YRKLG: lgn: TUTDI: YRKLGDI: KGNKA: CULDI: OL: süg: JA: Yq: KIŞDMZ: bir: OTZ: YŞIHA: ÇÇA: sHünke: süHşdmZ: H: lki: TDKN: ÇURH: BUZ: TG: binp: tgdi: L: T: JA:
| KÖLTİGiN: YaDaGıN: OPLaYU: TeGDİ: OŊ: TUTuK: YURÇİN: YaRaKLıG: eLiGiN: TUTDI: YaRaKLıGDI: KaGaNKA: aNÇULaDI: OL: SÜG: aNDA: YOK: KIŞDıMıZ: BİR: OTuZ: YaŞIŊA: ÇaÇA: SeŊÜNKE: SÜŊüŞDiMiZ: eŊ: iLKİ: TaDıKıN: ÇORuŊ: BOZ: aTıG: BİNiP: TeGDİ: oL: aT: aNDA:
| Kül Tigin yayan boğa gibi atılıp saldırdı. Ong paşasının kayınbiraderinin (rehberinin?) kılıçlı elini tuttu. Kılıcı kağana soktu. O orduyu [o] anda yok kıldık (ettik). Yirmi bir yaşında Çaça paşasıyla savaştık. İlk önce Tadık'ın, Çorun [adlı] boz atına binip atıldı. O at [o] anda
|- 
| D33
| kt-2-d-40-33
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰚𐰃𐰤𐱅𐰃: 𐰃𐱁𐰉𐰺𐰀: 𐰖𐰢𐱃𐰺: 𐰉𐰆𐰕: 𐱃𐰍: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰆𐰞: 𐱃: 𐰦𐰀: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰇𐰲𐰨: 𐰘𐰏𐰤: 𐰾𐰃𐰠𐰏: 𐰋𐰏𐰭: 𐰚𐰓𐰢𐰠𐰏: 𐱃𐰆𐰺𐰍: 𐱃: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰆𐰞: 𐱃: 𐰦𐰀: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰖𐰺𐰴𐰃𐰦𐰀: 𐰖𐰞𐰢𐰽𐰃𐰦𐰀: 𐰘𐰇𐰕: 𐰺𐱃𐰸: 𐰸𐰆𐰣: 𐰆𐰺𐱃𐰃: 𐰘𐰃𐰕𐰭𐰀: 𐰉𐱁𐰃𐰭𐰀: 𐰋𐰃𐰼: 𐱅𐰏𐰼𐰢𐰓𐰃:
| ölti: kinti: IŞBRA: YMTR: BUZ: TG: binp: tgdi: OL: T: JA: ölti: üçC: ygn: silg: bgH: kdmlg: TORG: T: binp: tgdi: OL: T: JA: ölti: YRKIJA: YLMSIJA: yüZ: RTq: quN: URTI: yiZHe: BŞIHA: bir: tgrmdi:
| ÖLTİ: iKİNTİ: IŞBaRA: YaMTaR: BOZ: aTıG: BİNiP: TeGDİ: OL: aT: aNDA: ÖLTİ: ÜÇünÇ: YeGeN: SİLiG: BeGiŊ: KiDiMLiG: TORuG: aT: BİNiP: TeGDİ: OL: aT: aNDA: ÖLTİ: YaRıKINDA: YaLMaSINDA: YÜZ: aRTUK: OKUN: URTI: YİZiŊE: BaŞIŊA: BİR: TeGiRMedİ:
| öldü. İkincisinde, Işbara Yamtar [adlı] boz ata binip atıldı. O at [o] anda öldü. Üçüncüsünde Yeğen Silig Bey'in giyimli doru atına binip atıldı. O at [o] anda öldü. Kalkanına, giysisine yüz artı ok vurdu. Yüzüne, başına bir[i] değmedi.
|- 
| D34
| kt-2-d-40-34
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐱅𐰏𐰓𐰰𐰃𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐰴𐰆𐰯: 𐰋𐰃𐰠𐰃𐰼𐰾𐰃𐰕: 𐰆𐰞: 𐰾𐰇𐰏: 𐰦𐰀: 𐰖𐰸: 𐰴𐱁𐰑𐰢𐰕: 𐰦𐰀: 𐰚𐰃𐰾𐰼𐰀: 𐰘𐰼: 𐰉𐰖𐰺𐰸𐰆: 𐰆𐰞𐰍: 𐰃𐰼𐰚𐰤: 𐰖𐰍𐰃: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰣𐰃: 𐰖𐰪𐰯: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰃: 𐰖𐰺𐰍𐰆𐰣: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰀: 𐰉𐰆𐰕𐰑𐰢𐰕: 𐰆𐰞𐰍: 𐰃𐰼𐰚𐰤: 𐰕𐰶𐰪𐰀: 𐰼𐰤: 𐱅𐰕𐰯: 𐰉𐰺𐰑𐰃: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰞𐱃𐰃: 𐰆𐱃𐰕:
| tgdXin: türX: bglr: KOP: bilirsiZ: OL: süg: JA: Yq: KŞDMZ: JA: kisre: yr: BYRqU: ULG: irkn: YGI: BOVI: NI: YFP: türgi: YRGUN: költe: BOZDMZ: ULG: irkn: ZQFA: rn: tZp: BRDI: költign: LTI: OTZ:
| TeKDÜKİN: TÜRK: BeGLeR: KOP: BİLİRSİZ: OL: SÜG: aNDA: YOK: KıŞDıMıZ: aNDA: KİSRE: YeR: BaYıRKU: ULuG: İRKiN: YaGI: BOLDI: aNI: YaYNıP: TÜRGİ: YaRGUN: KÖLTE: BOZDuMuZ: ULuG: İRKiN: aZKIYNA: eRiN: TeZiP: BaRDI: KÖLTİGiN: aLTI: OTuZ:
| [Bu] çarpışmalarımızı Türk beyleri, hep bilirsiniz. O orduyu [o] anda yok kıldıktan (ettikten) sonra Yer Bayırku'lu Ulu İrkin düşman oldu. Onu dağıtıp Türgi Yargun gölünde bozduk (bozguna uğrattık). Ulu İrkin azıcık erle tezip (kaçıp) vardı (gitti). Kül Tigin yirmi altı
|- 
| D35
| kt-2-d-40-35
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰖𐱁𐰃𐰭𐰀: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐱃𐰯𐰀: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: 𐰾𐰇𐰭𐰇𐰏: 𐰉𐱃𐰢𐰃: 𐰴𐰺𐰍: 𐰾𐰇𐰚𐰯𐰤: 𐰚𐰇𐰏𐰢𐰤: 𐰘𐰃𐱁𐰍: 𐱃𐰆𐰍𐰀: 𐰖𐰆𐰺𐰃𐰯: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰆𐰑𐰀: 𐰉𐰽𐰑𐰢𐰕: 𐰴𐰍𐰣𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰽𐰆𐰭𐰀: 𐰘𐰃𐱁𐰑𐰀: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰉𐰖𐰺𐰸𐰆𐰣𐰭: 𐰴: 𐰑𐰍𐰃𐰺𐰍:
| YŞIHA: QIRKZ: TPA: süldmZ: süHüg: BTMI: KRG: sükpn: kügmn: yIŞG: TOGA: YORIP: QIRKZ: BODNG: ODA: BSDMZ: KGNin: birle: SOHA: yIŞDA: süHşdmZ: költign: BYRqUNH: K: DGIRG:
| YaŞIŊA: KIRKıZ: TaPA: SÜLeDiMiZ: SÜŊÜG: BaTıMI: KaRıG: SÖKiPeN: KÖGMeN: YIŞıG: TOGA: YORIP: KIRKıZ: BODuNuG: UDA: BaSDıMıZ: KaGaNıN: BİRLE: SUŊA: YIŞDA: SÜŊüŞDüMüZ: KÖLTİGiN: BaYıRKUNuŊ: aK: aDGIRIG
| yaşında [iken] Kırgız üstüne ordu sürdük. Süngü (mızrak) batımı [derinlikte] karı söküp (geçip), Kögmen ormanını aşıp [at] yorup (sürüp) Kırgız boylarını uykuda bastık. Kağanı ile Sunga ormanında savaştık. Kül Tigin, Bayırku'nun ak aygırına
|- 
| D36
| kt-2-d-40-36
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐰆𐰯𐰞𐰖𐰆: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰋𐰃𐰼: 𐰼𐰏: 𐰸𐰣: 𐰆𐰺𐱃𐰃: 𐰚𐰃: 𐰼𐰏: 𐰆𐰑𐱁𐰺𐰆: 𐰽𐰨𐰓𐰃: 𐰆𐰞: 𐱅𐰏𐰓𐰰𐰓𐰀: 𐰉𐰖𐰺𐰸𐰆𐰤𐰭: 𐰴: 𐰑𐰍𐰺𐰍: 𐰆𐰑𐰞𐰴𐰃𐰤: 𐰾𐰃𐰖𐰆: 𐰆𐰺𐱃𐰃: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰴𐰍𐰣𐰃𐰤: 𐰇𐰠𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐰞𐱃𐰢𐰕: 𐰆𐰞: 𐰘𐰃𐰞𐰴𐰀: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐱃𐰯𐰀: 𐰞𐱃𐰆𐰣: 𐰘𐰃𐱁𐰍:
| binp: OPLYU: tgdi: bir: rg: qN: URTI: ki: rg: ODŞRU: SCdI: OL: tgdXde: BYRqunH: K: DGRG: ODLKin: sIYU: ORTI: QIRKZ: KGNin: ülrtmZ: ilin: LTMZ: OL: yiLKA: türgs: TPA: LTUN: yIŞG:
| BİNiP: OPLaYU: TeGDİ: BİR: eRiG: OKuN: URTI: iKİ: eRiG: UDaŞıRU: SaNÇDI: OL: TeGDÜKDE: BaYıRKUNuŊ: aK: aDGıRıG: UDLuKIN: SIYU: URTI: KIRKıZ: KaGaNıN: ÖLüRTüMüZ: İLİN: aLTıMıZ: OL: YILKA: TÜRGiŞ: TaPA: aLTUN: YIŞıG:
| binip boğa gibi atılıp saldırdı. Bir eri okuyla vurdu. İki eri kovalayıp sançtı. O değdiğinde Bayırku'nun ak aygırı uyluğunu kırıverdi. Kırgız kağanını öldürdük, ilini aldık. O yılda Türgiş'e doğru Altun ormanını
|- 
| D37
| kt-2-d-40-37
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐱃𐰆𐰍𐰀: 𐰼𐱅𐰾: 𐰇𐰏𐰕𐰏: 𐰚𐰲𐰀: 𐰖𐰆𐰺𐰃𐰑𐰢𐰕: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰆𐰑𐰀: 𐰉𐰽𐰑𐰢𐰕: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰴𐰍𐰣: 𐰾𐰇𐰾𐰃: 𐰉𐰆𐰞𐰲𐰆𐰑𐰀: 𐰆𐱃𐰲𐰀: 𐰉𐰆𐰺𐰲𐰀: 𐰚𐰠𐱅𐰃: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰉𐱁𐰍𐰆: 𐰉𐰆𐰕: 𐱃: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰉𐱁𐰍𐰆: 𐰉𐰆𐰕: 𐰚[...]:
| TOGA: rts: ügZg: kçe: YORIDMZ: türgs: BODNG: UDA: BSDMZ: türgs: KGN: süsi: BOLÇUDA: OTÇA: BORÇA: kltı: süHşdmZ: költign: BŞGU: BOZ: T: binp: tgdi: BŞGU: BOZ: k[...]:
| TOGA: iRTiŞ: ÖGüZüG: KeÇE: YORIDıMıZ: TÜRGiŞ: BODuNuG: UDA: BaSDıMıZ: TÜRGiŞ: KaGaN: SÜSİ: BOLÇUDA: OTÇA: BORÇA: KeLTİ: SÜŊüŞDüMüZ: KÖLTİGiN: BaŞGU: BOZ: aT: BİNiP: TeGDİ: BaŞGU: BOZ: Ke[...]:
| aşıp, İrtiş Irmağı'nı geçip yürüdük. Türgiş boylarını uykuda bastık. Türgiş kağanının ordusu Bolçu'da ateş gibi, bora gibi geldi, savaştık. Kül Tigin başı boz ata binip atıldı. Başı boz ke[...]
|- 
| D38
| kt-2-d-40-38
| style=&quot;text-align:right;&quot; | :[...] 𐱃𐰆𐱃𐰕𐱃𐰃: 𐰚𐰃𐰾𐰃𐰤: 𐰇𐰕𐰃: 𐰡𐰕𐰑𐰃: 𐰦𐰀: 𐰖𐰣𐰀: 𐰚𐰃𐰼𐰯: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰴𐰍𐰣: 𐰉𐰆𐰖𐰺𐰸𐰃: 𐰕: 𐱃𐰆𐱃𐰸𐰆𐰍: 𐰠𐰏𐰤: 𐱃𐰆𐱃𐰑𐰃: 𐰴𐰍𐰣𐰃𐰤: 𐰦𐰀: 𐰇𐰠𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐰞𐱃𐰢𐰕: 𐰴𐰺𐰀: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰸𐰆𐰯: 𐰃𐰲𐰚𐰓𐰃: 𐰆𐰞: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐱃𐰉𐰺𐰑𐰀: 𐰴𐰆𐰣𐱃𐰺𐱃𐰢𐰕:
| [...]: TUTZTI: kisin: öZi: VZDI: JA: YNA: kirp: türgs: KGN: BUYRqI: Z: TuTquG: lgn: TUTDI: KGNin: JA: ülrtmZ: ilin: LTMZ: KRA: türgs: BODN: qOP: içkdi: OL: BUDNG: TBRDA: KONTRTMZ:
| [...]: TUTuZTI: iKİSİN: ÖZİ: aLDıZDI: aNDA: YaNA: KİRiP: TÜRGiŞ: KaGaN: BUYRUKI: aZ: TUTUKUG: eLGiN: TUTDI: KaGaNIN: aNDA: ÖLüRTüMüZ: İLİN: aLTıMıZ: KaRA: TÜRGiŞ: BODuN: KOP: İÇiKDİ: OL: BODuNuG: TaBaRDA: KONTuRTuMuZ:
| [...] tutturdu. İkisini [de] kendi yakalattı. [O] anda yana dönüp Türgiş kağanının buyruğundaki Az paşasını eliyle tuttu. Kağanını [o] anda öldürdük. İlini aldık. Kara Türgiş boyları hep baş eğdi. O boyları Tabar'da kondurduk.
|- 
| D39
| kt-2-d-40-39
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰽𐰆𐰍𐰑𐰴: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰃𐱅𐰘𐰃𐰤: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰘𐰃𐰨𐰇: 𐰇𐰚𐰇𐰕𐰏: 𐰚𐰲𐰀: 𐱅𐰢𐰼𐰴𐰯𐰍𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: 𐰦𐰀: 𐰚𐰃𐰾𐰼𐰀: 𐰴𐰺𐰀: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰖𐰍𐰃: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐱁: 𐰚𐰭𐰼𐰾: 𐱃𐰯𐰀: 𐰉𐰺𐰑𐰃: 𐰋𐰃𐰕𐰭: 𐰾𐰇: 𐱃𐰃: 𐱃𐰆𐰴𐰸: 𐰕𐰆𐰴𐰃: 𐰖𐰆𐰸: 𐰼𐱅𐰃: 𐰖𐰉𐰞𐰴: 𐰴𐰃𐰾𐰃: 𐰼[...]
| SOGDK: BODN: ityin: tiyn: yiCü: üküZg: kçe: tmrKPGKA: tgi: süldmZ: JA: kisre: KRA: türgs: BODN: YGI: BOLMŞ: kHrs: TPA: BRDI: biZH: sü: TI: TuKq: ZUKI: Yoq: rti: YBLK: Kİsİ: r[...]:
| SOGDaK: BODuN: İTeYİN: TİYiN: YİNÇÜ: ÖGÜZüG: KeÇE: TeMiRKaPıGKA: TeGİ: SÜLeDiMiZ: aNDA: KİSRE: KaRA: TÜRGiŞ: BODuN: YaGI: BOLMuŞ: KeŊeRiS: TaPA: BaRDI: BİZiŊ: SÜ: aTI: TORUK: aZUKI: YOK: eRTİ: YaBLaK: KİŞİ: eR[...]:
| Soğdak boylarını düzenleyeyim diye İnci Irmağı'nı geçip Demirkapı'ya değin ordu sürdük. [O] andan sonra Kara Türgiş boyları düşman olmuş. Kengeris'e doğru vardı[lar] (gittiler). Bizim ordunun atı zayıf, azığı (yiyeceği) yok idi. Kötü kişi er[...]
|- 
| D40
| kt-2-d-40-40
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰞𐰯: 𐰼: 𐰋𐰃𐰕𐰭𐰀: 𐱅𐰏𐰢𐱁: 𐰼𐱅𐰃: 𐰦𐰍: 𐰇𐰓𐰚𐰀: 𐰇𐰚𐰤𐰯: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤𐰏: 𐰕: 𐰼𐰤: 𐰃𐰼𐱅𐰇𐰼𐰇: 𐰃𐱃𐰢𐰕: 𐰆𐰞𐰍: 𐰾𐰇𐰭𐱁: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰢𐱁: 𐰞𐰯: 𐱁𐰞𐰲𐰃: 𐰴: 𐱃𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐱅𐰏𐰢𐱁: 𐰴𐰺𐰀: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰦𐰀: 𐰇𐰠𐰼𐰢𐱁: 𐰞𐰢𐱁: 𐰖𐰣𐰀: 𐰖𐰆𐰺𐰯:
| LP: r: biZHe: tgmş: rti: JG: ödke: öknp: költigng: Z: rn: irtürü: ITmZ: ULG: süHş: süHşmş: LP: ŞLÇI: K: Tin: binp: tgmş: KRA: türgs: BODNG: JA: ölrmş: LMŞ: YNA: YORP:
| aLP: eR: BİZiŊE: TeGMiŞ: eRTİ: aNTaG: ÖDKE: ÖKüNüP: KÖLTİGiNiG: aZ: eRiN: İRTÜRÜ: ITıMıZ: ULuG: SÜŊüŞ: SÜŊüŞMüŞ: aLP: ŞaLÇI: aK: aTIN: BİNiP: TeGMiŞ: KaRA: TÜRGiŞ: BODuNuG: aNDA: ÖLüRMüŞ: aLMıŞ: YaNA: YORıP:
| alp er bize saldırmış idi. [o] zamana kadar [buna] uyanıp Kül Tigin'i az erle üzerine gönderdik. Büyük savaş savaşmış. Alp Şalçı ak atına binip atılmış. Kara Türgiş boylarını [o] anda öldürmüş, almış. Yana dönüp yürüyerek [...]
|}

== Kuzey Yüzü ==

{|  class=&quot;wikitable&quot; 
|+ '''Kül Tigin taşı, 3. yüz (kuzey) 13 dizi'''
! colspan=&quot;2&quot; | #
! Göktürk Türkçesi (aslı)
! Harf çevirisi
! Çeviri yazı
! Türkiye Türkçesi çevirisi
|- 
| K1
| kt-3-k-13-01
| style=&quot;text-align:right;&quot; | :[...] 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰸𐰆𐱁𐰆: 𐱃𐰆𐱃𐰸: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰢𐱁: 𐰼𐰃𐰤: 𐰯𐰆𐰴: 𐰇𐰠𐰇𐰼𐰢𐰾: 𐰋𐰃𐰤: 𐰉𐰺𐰢𐰃𐰤: 𐰴𐰞𐰃𐰾𐰕: 𐰸𐰆𐰯: 𐰚𐰠𐰇𐰼𐱅𐰃: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰘𐰃𐱅𐰃𐰆𐱃𐰕: 𐰖𐱁𐰃𐰭𐰀: 𐰴𐰺𐰞𐰸: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰼𐰇𐰼: 𐰉𐰺𐰆𐰺: 𐰼𐰚𐰠𐰃: 𐰖𐰍𐰃: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐱃𐰢𐰍: 𐰃𐰑𐰸: 𐰉𐱁𐰑𐰀: 𐰾𐰇𐰭𐰾𐰓𐰢𐰕:
| [...]: birle: qUŞU: TUTq: birle: süHşmş: rin: KOP: ülürms: bin: BRmin: KLIsZ: qup: klürti: kültign: yitiUTZ: YŞIHA: KRLq: BODN: rür: BRUR: rkli: YGI: BOVI: TMG: IDq: BŞDA: süHsdmZ:
| [...]: BİRLE: KOŞU: TUTuK: BİRLE: SÜŊüŞMüŞ: eRİN: KOP: ÖLÜRMüŞ: eBİN: BaRıMıN: KaLISıZ: KOP: KeLÜRTİ: KÖLTİGiN: YİTİOTuZ: YaŞIŊA: KaRLUK: BODuN: eRÜR: BaRUR: eKRLİ: YaGI: BOLDI: TaMaG: IDUK: BaŞDA: SÜŊüŞDüMüZ:
| [...] ile Koşu Tutuk ile savaşmış. Erlerini hep öldürmüş. Evini, varını eksiksiz hep getirdi. Kül Tigin yirmi yedi yaşında iken, Karluk boyları bağımsız iken, güçlü düşman oldu. Tamag Iduk Baş'ta savaştık.
|- 
| K2
| kt-3-k-13-02
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰆𐰞: 𐰾𐰇𐰭𐰇𐱁𐰓𐰀: 𐰆𐱃𐰕: 𐰖𐰀𐱁𐰖𐰆𐰺: 𐰼𐱅𐰃: 𐰞𐰯: 𐱁𐰞𐰲𐰃: 𐱃𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐰆𐰯𐰞𐰖𐰆: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰚𐰃: 𐰼𐰏: 𐰆𐰑𐱁𐰺𐰆: 𐰽𐰨𐰑𐰃: 𐰴𐰺𐰞𐰸𐰆𐰍: 𐰇𐰠𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰞𐱃𐰢𐰕: 𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰖𐰍𐰃: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰴𐰺𐰀: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰀: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰋𐰃𐰼𐰴𐰃𐰺𐰴: 𐰖𐰀𐱁𐰖𐰆𐰺: 𐰼𐱅𐰃: 𐰞𐰯: 𐱁𐰞𐰲𐰃: 𐰴𐰃𐰤:
| kültign: OL: süHüşde: OTZ: YAŞYUR: rti: LP: ŞLÇI: Tin: binp: opLYu: tgdi: ki: rg: UDŞRU: SCDI: KRLqUG: ülrtmZ: LTMZ: Z: BODN: YGI: BOVI: KRA: költe: süHşdmZ: kültign: birKIRK: YAŞYUR: rti: LP: ŞLÇI: Kin:
| KÖLTİGiN: OL: SÜŊÜŞDE: OTuZ: YAŞaYUR: eRTİ: aLP: ŞaLÇI: aTIN: BİNiP: OPLaYU: TeGDİ: iKİ: eRiG: UDaŞuRU: SaNÇDI: KaRLUKUG: ÖMLüRTüMüZ: aLTıMıZ: aZ: BODuN: YaGI: BOLDI: KaRA: KÖLTE: SÜŊüŞDüMüZ: KÖLTİGiN: BİRKIRK: YAŞaYUR: eRTİ: aLP: ŞaLÇI: aKIN:
| Kül Tigin o savaşta otuz [yaşını] yaşıyor idi. Alp Şalçı'nın atına binip [yağıya] boğa gibi değdi. İki eri aşırıp (kovalayıp) sançtı. Karluk'u öldürdük, aldık. Az boyları düşman oldu. Kara Göl'de savaştık. Kül Tigin otuz bir [yaşını] yaşıyor idi. Alp Şalçı'nın Akın'a [Ak atına]
|- 
| K3
| kt-3-k-13-03
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐰆𐰯𐰞𐰖𐰆: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰕: 𐰠𐱅𐰋𐰼𐰏: 𐱃𐰆𐱃𐰑𐰃: 𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰦𐰀: 𐰖𐰸: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰲𐰃𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰃𐰠𐰃: 𐰴𐰢𐱁𐰍: 𐰉𐰆𐰞𐱃𐰸𐰃𐰦𐰀: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰃𐰠𐰏: 𐰃𐰚𐰏𐰃: 𐰃𐰕𐰏𐰠: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰞𐰯: 𐱁𐰞𐰲𐰃: 𐰴𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰤𐰯:
| binp: OPLYU: tgdi: Z: ltbrg: TUTDI: Z: BODN: JA: Yq: BOVI: çim: KGN: ili: KMŞG: BOLTqIJA: BODN: ilg: ikgi: iZgl: BODN: birle: süHşdmZ: kültign: LP: ŞLÇI: Kin: binp:
| BİNiP: OPLaYU: TeGDİ: aZ: iLTeBeRiG: TUTDI: aZ: BODuN: aNDA: YOK: BOLDI: eÇİM: KaGaN: İLİ: KaMŞaG: BOLTUKINDA: BODuN: İLiG: İKiGİ: İZGiL: BODuN: BİRLE: SÜŊüŞDüMüZ: KÖLTİGiN: aLP: ŞaLÇI: aKIN: BİNiP:
| binip [yağıya] boğa gibi değdi. Az başpaşasını tuttu. Az boyları [o] anda yok oldu. Amcam kağanın ili karıştığında, boyların ili iki olduğunda (bölündüğünde) İzgil boyları ile savaştık. Kül Tigin Alp Şalçı'nın Aka (Ak atına) binip
|- 
| K4
| kt-3-k-13-04
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰆𐰯𐰞𐰖𐰆: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰆𐰞: 𐱃: 𐰦𐰀: 𐱅𐰇𐰾𐰓𐰃: 𐰃𐰕𐰏𐰠: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐱃𐰸𐰆𐰕: 𐰆𐰍𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰚𐰤𐱅𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰢: 𐰼𐱅𐰃: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰘𐰃𐰼: 𐰉𐰆𐰞𐰍𐰴𐰃𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰖𐰍𐰃: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰋𐰃𐰼: 𐰘𐰃𐰞𐰴𐰀: 𐰋𐰃𐱁: 𐰖𐰆𐰞𐰃: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰭: 𐰃𐰠𐰚: 𐱃𐰆𐰍𐰆: 𐰉𐰞𐰶𐰑𐰀: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕:
| opLYu: tgdi: OL: T: JA: tüsdi: iZgl: BODN: ölti: TquZ: OGZ: BODN: knti: BODNM: rti: tHri: yir: BOLGKin: üçün: YGI: BOVI: bir: yİLKA: biş: YOLI: süHşdmZ: H: ilk: TOGU: BLQDA: süHşdmZ:
| OPLaYU: TeGDİ: OL: aT: aNDA: TÜŞDİ: İZGİL: BODuN: ÖLTİ: TOKUZ: OGuZ: BODuN: iKiNTİ: BONuNuM: eRTİ: TeŊRİ: YİR: BULGaKIN: ÜÇÜN: YaGI: BOLDI: BİR: YILKA: BİŞ: YOLI: SÜŊüŞDüMüZ: eŊ: İLK: TOGU: BaLIKDA: SÜŊüŞDüMüZ:
| [yağıya] boğa gibi değdi. O at [o] anda düştü. İzgil boyları öldü. Dokuz Oğuz boyları kendi boylarım idi. Tanrı, yer bulandığı için [birbirimize] düşman oldu[k]. Bir yılda beş sefer savaştık. En ilki Togu Balık'da savaştık.
|- 
| K5
| kt-3-k-13-05
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰕𐰢𐰣𐰴𐰍: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐰆𐰯𐰞𐰖𐰆: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰞𐱃𐰃: 𐰼𐰏: 𐰽𐰨𐰑𐰃: 𐰾𐰇: 𐱅𐰏𐰃𐰾𐰃𐰦𐰀: 𐰘𐰃𐱅𐰨: 𐰼𐰏: 𐰶𐰃𐰞𐰲𐰞𐰑𐰃: 𐰚𐰤𐱅𐰃: 𐰴𐰆𐱁𐰞𐰍𐰴𐰑𐰀: 𐰓𐰕: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰕: 𐰖𐰍𐰕𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐰆𐰯𐰞𐰖𐰆: 𐱅𐰏𐰯: 𐰋𐰃𐰼: 𐰼𐰏: 𐰽𐰨𐰑𐰃:
| kültign: ZMNKG: binp: opLYu: tgdi: LTI: rg: SCDI: sü: tgisiJE: yitC: rg: QILÇLDI: knti: KUŞLGKDA: dZ: birle: süHşdmZ: kültign: Z: YGZin: binp: OPLYU: tgp: bir: rg: SCDI:
| KÖLTİGiN: aZMaNKaG: BİNiP: OPLaYU: TeGDİ: aLTI: eRiG: SaNÇDI: SÜ: TeGİŞİNDE: YİTiNÇ: eRiG: KILıÇLaDI: iKiNTİ: KUŞaLGuKDA: eDiZ: BİRLE: SÜŊüŞDüMüZ: KÖLTİGiN: aZ: YaGıZIN: BİNiP: OPLaYU: TeGiP: BİR: eRiG: SaNÇDI:
| Kül Tigin Azman [ata]'a binip [yağıya] boğa gibi değdi. Erini sançtı. Erler [birbirlerine] değişinde yedinci eri kılıçladı. İkinci[si] Kuşalguk'da Ediz ile süngüşdük. Kül Tigin Az Yağız [at]'ına binip, yağıya değip bir eri sançtı.
|- 
| K6
| kt-3-k-13-06
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐱃𐰸𐰕: 𐰼𐰏: 𐰏𐰼𐰀: 𐱃𐰸𐰃𐰑𐰃: 𐰓𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰦𐰀: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰇𐰲𐰨: 𐰉𐰆𐰞𐰲𐰆𐰑𐰀: 𐰆𐰍𐰕: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰕𐰢𐰣𐰴𐰍: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰽𐰨𐰑𐰃: 𐰾𐰇𐰾𐰃𐰤: 𐰽𐰨𐰑𐰢𐰕: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐰞𐱃𐰢𐰕: 𐱅𐰇𐰼𐱅𐰨: 𐰲𐰆𐱁: 𐰉𐱁𐰃𐰦𐰀: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐱅𐰇𐰼𐰰:
| TqZ: rg: gre: TqIDI: dZ: BODN: JA: ölti: üçC: BOLÇUDA: OGZ: birle: süHşdmZ: kültign: ZMNKG: binp: tgdi: SCDI: süsin: SCDMZ: ilin: LTMZ: türtC: ÇUŞ: BŞIJA: süHşdmZ: türX:
| TOKuZ: eRiG: eGiRE: TOKIDI: eDiZ: BODuN: aNDA: ÖLTİ: ÜÇüNÇ: BOLÇUDA: OGuZ: BİRLE: SÜŊüŞDüMüZ: KÖLTİGiN: aZMaNKaG: BİNiP: TeGDİ: SaNÇDI: SÜSİN: SaNÇDıMıZ: İLİN: aLTıMıZ: TÖRTüNÇ: ÇUŞ: BaŞINDA: SÜŊüŞDüMüZ: TÜRK:
| Dokuz eri eğirip [çevreleyip] vurdu. Ediz boyları [o] anda öldü. Üçüncü[sü] Bolçu'da Oğuz ile savaştık. Kül Tigin Azman [at]'a binip [yağıya] değdi, sançtı. Erini sançtık. İlini aldık. Dördüncüsü Çuş Başı'nda süngüşdük. Türk
|- 
| K7
| kt-3-k-13-07
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰑𐰴: 𐰴𐰢𐱁𐱃𐰑𐰃: 𐰖𐰉𐰞𐰴: 𐰉𐰆𐰡𐰀𐰲𐰃: 𐰀𐰼𐱅𐰃: 𐰆𐰕𐰀: 𐰚𐰠𐰢𐰾: 𐰾𐰇𐰾𐰃𐰤: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰍𐱃𐰯: 𐱃𐰆𐰭𐰺𐰀: 𐰋𐰃𐰼: 𐰆𐰍𐱁: 𐰞𐰯𐰍𐰆: 𐰆𐰣: 𐰼𐰏: 𐱃𐰆𐰭𐰀𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰖𐰆𐰍𐰃𐰦𐰀: 𐰏𐰼𐰯: 𐰇𐰠𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰋𐰃𐰾𐰨: 𐰕𐰏𐰤𐱅𐰃: 𐰴𐰑𐰕𐰓𐰀: 𐰆𐰍𐰕: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤:
| BODN: DK: KMŞTDI: YBLK: BOVAÇI: Erti: OZA: klms: süsin: költign: GTP: TOHRA: bir: OGŞ: LPGU: ON: rg: TOHAtign: YUGIJA: grp: ülrtmZ: bisC: Zgnti: KDZde: OGZ: birle: süHşdmZ: kültign:
| BODuN: aDaK: KaMŞaTDI: YaBLaK: BOLDAÇI: ERTİ: OZA: KeLMiŞ: SÜSİN: KÖLTİGiN: aGTıP: TOŊRA: BİR: OGuŞ: aLPagU: ON: eRiG: TOŊATİGiN: YUGINDA: eGiRiP: ÖLüRTüMüZ: BiŞiNÇ: eZGiNTİ: KaDıZDA: OGuZ: BİRLE: SÜŊüŞDüMüZ: KÖLTİGiN:
| boyları ayak kamşatti (titredi). Kötü olacak idi. Üzerimize gelmiş erini Kül Tigin püskürtüp Tongra'dan bir boyu, yiğit on eri, Tonga Tigin'in yas töreninde çevirip öldürdük. Beşincisi Ezginti Kadız'da Oğuz ile savaştık. Kül Tigin
|- 
| K8
| kt-3-k-13-08
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰕: 𐰖𐰍𐰕𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰚𐰃: 𐰼𐰏: 𐰽𐰨𐰑𐰃: 𐰉𐰞𐰃𐰶𐰀: 𐰉𐰺𐰢𐰑𐰃: 𐰆𐰞: 𐰾𐰇: 𐰦𐰀: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰢𐰍𐰀: 𐰴𐰆𐰺𐰍𐰣: 𐰴𐰃𐱁𐰞𐰯: 𐰖𐰕𐰃𐰭𐰀: 𐰆𐰍𐰕𐰍𐰺𐰆: 𐰾𐰇: 𐱃𐱁𐰴𐰑𐰢𐰕: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰋𐰏: 𐰉𐱁𐰞𐰖𐰆: 𐰴𐰃𐱃𐰢𐰕: 𐰆𐰍𐰕: 𐰖𐰍𐰃: 𐰆𐰺𐰑𐰆𐰍: 𐰉𐰽𐰑𐰃: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤:
| Z: YGZin: binp: tgdi: ki: rg: SCDI: BLIQA: BRMDI: OL: sü: JA: ölti: MGA: KORGN: KIŞLP: YZIHA: OGZGRU: sü: TŞKDMZ: kültign: bg: BŞLYU: KITMZ: OGZ: YGI: ORDUG: BSDI: kültign:
| aZ: YaGıZIN: BİNiP: TeGDİ: iKİ: eRiG: SaNÇDI: BaLIKA: BaRMaDI: OL: SÜ: aNDA: ÖLTİ: aMGA: KORGaN: KIŞLaP: YaZIŊA: OGuZGaRU: SÜ: TaŞıKDıMıZ: KÖLTİGiN: BeG: BaŞLaYU: KITıMıZ: OGuZ: YaGI: ORDUG: BaSDI: KÖLTİGiN:
| Az yağızına binip [yağıya] değdi. İki eri sançtı. Kente varmadı. O ordu [o] anda öldü. Amga Kurgan'da kışlayıp yazında Oğuz'a doğru süledik. Kül Tigin Bey başta [iken] Oğuz düşman ordusu [bizi] bastı. Kül Tigin
|- 
| K9
| kt-3-k-13-09
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰇𐰏𐰾𐰕: 𐰴𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐱃𐰸𐰆𐰕: 𐰼𐰤: 𐰽𐰨𐰑𐰃: 𐰆𐰺𐰑𐰆𐰍: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰓𐰃: 𐰇𐰏𐰢: 𐰴𐱃𐰆𐰣: 𐰆𐰞𐰖𐰆: 𐰇𐰏𐰠𐰼𐰢: 𐰚𐰠𐰼𐰢: 𐰚𐰠𐰭𐰇𐰤𐰢: 𐰸𐰆𐰨𐰖𐰞𐰺𐰢: 𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰘𐰢𐰀: 𐱅𐰃𐰼𐰏𐰃: 𐰚𐰇𐰭: 𐰉𐰆𐰡𐰲𐰃: 𐰼𐱅𐰃: 𐰇𐰠𐰏𐰃: 𐰖𐰆𐰺𐱃𐰑𐰀: 𐰖𐰆𐰞𐱃𐰀: 𐰖𐱃𐰆: 𐰴𐰡𐰲𐰃: 𐰼𐱅𐰏𐰕:
| ügsZ: Kin: binp: TquZ: rn: SCDI: URDUG: birmdi: ögm: KTUN: ULYU: öglrm: klrm: klHünm: qOCYLRM: BUCa: yme: tirgi: küH: BOVÇI: rti: ülgi: YORTDA: YOLTA: YTU: KVÇI: rtgZ:
| ÖGSüZ: aKIN: BİNiP: TOKUZ: eRiN: SaNÇDI: ORDUG: BİRMeDİ: ÖGüM: KATuN: ULaYU: ÖGLeRiM: eKeLeRiM: KeLiŊÜNüM: KONÇuYLaRıM: BUNÇA: YiME: TİRiGİ: KÜNG: BOLDaÇI: eRTİ: ÖLüGİ: YURTDA: YOLTA: YaTU: KaLDaÇI: eRTiGiZ:
| Ögsüz Ak [at]'a binip dokuz erini sançtı, orduyu vermedi. Anam hatun, öbür analarım, ablalarım, gelinlerim, kağan kızlarım bunca yine yaşayanlar odalık olacak idi. Ölenleriniz yurtta, yolda yatıp kalacak idiniz.
|- 
| K10
| kt-3-k-13-10
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰖𐰸: 𐰼𐰾𐰼: 𐰸𐰆𐰯: 𐰇𐰠𐱅𐰲𐰃: 𐰼𐱅𐰏𐰕: 𐰃𐰤𐰢: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰚𐰼𐰏𐰚: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰇𐰕𐰢: 𐰽𐰴𐰦𐰢: 𐰚𐰇𐰼𐰇𐰼: 𐰚𐰇𐰕𐰢: 𐰚𐰇𐰼𐰢𐰕: 𐱅𐰏: 𐰋𐰃𐰠𐰼: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰢: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰕: 𐱅𐰏: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰇𐰕𐰢: 𐰽𐰴𐰦𐰢: 𐰇𐰓: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰖𐰽𐰺: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃: 𐰸𐰆𐰯: 𐰇𐰠𐰏𐰠𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰢𐰾:
| kültign: Yq: rsr: qop: öltçi: rtgZ: inm: kültign: krgk: BOVI: ÖZM: SKJM: kürür: küZM: kürmZ: tg: bilr: bilgm: bilmZ: tg: BOVI: ÖZM: SKJM: öd: tHri: YSR: kisi: OGLI: qop: ülgli: türüms:
| KÖLTİGiN: YOK: eRSeR: KOP: ÖLTeÇİ: eRTiGiZ: İNiM: KÖLTİGiN: KeRGeK: BOLDI: ÖZüM: SaKıNDıM: KÖRÜR: KÖZüM: KÖRMeZ: TeG: BİLiR: BİLiGiM: BİLMeZ: TeG: BOLDI: ÖZüM: SaKıNDıM: ÖD: TeŊRİ: YaŞaR: KİŞİ: OGLI: KOP: ÖLGeLİ: TÖRÜMiŞ:
| Kül Tigin yok ise hep ölecek idiniz. Kardeşim Kül Tigin kergek oldu (öldü). Özüm sakındım. Gören gözüm görmez gibi (oldu), bildiğim bilgim bilinmez gibi (oldu). Özüm sakındım. Sonsuzluğu Tanrı yaşar, insanoğlu hep ölümlü türemiş.
|- 
| K11
| kt-3-k-13-11
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰨𐰀: 𐰽𐰴𐰦𐰢: 𐰚𐰇𐰕𐰓𐰀: 𐰖𐱁: 𐰚𐰠𐰾𐰼: 𐱅𐰃𐰑𐰀: 𐰚𐰇𐰭𐰠𐱅𐰀: 𐰾𐰃𐰍𐱃: 𐰚𐰠𐰾𐰼: 𐰖𐰦𐰺𐰆: 𐰽𐰴𐰦𐰢: 𐰴𐱃𐰍𐰓𐰃: 𐰽𐰴𐰦𐰢: 𐰚𐰃: 𐱁𐰑: 𐰆𐰞𐰖𐰆: 𐰃𐰤𐰃: 𐰘𐰏𐰇𐰤𐰢: 𐰆𐰍𐰞𐰣𐰢: 𐰋𐰏𐰠𐰼𐰢: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰢: 𐰚𐰇𐰕𐰃: 𐰴𐱁𐰃: 𐰖𐰉𐰞𐰴: 𐰉𐰆𐰡𐰲𐰃: 𐱅𐰃𐰯: 𐰽𐰴𐰦𐰢: 𐰖𐰆𐰍𐰲𐰃: 𐰾𐰃𐰍𐱃𐰲𐰃: 𐰶𐰃𐱃𐰪: 𐱃𐱃𐰉𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰉𐱁𐰞𐰖𐰆:
| Ca: SKJM: küZde: YŞ: klsr: tIDA: küHlte: sIGT: klsr: YJRU: SKJM: KTGdi: SKJM: ki: ŞD: ULYU: ini: ygünm: OGLNM: bglrm: BODNM: kÜZİ: KŞI: YBLK: BOVÇI: tip: SKJM: YOGçI: sIGTÇI: QITF: TTBI: BODN: BŞLYU:
| aNÇA: SaKıNDıM: KÖZDE: YaŞ: KeLSeR: TIDA: KÖŊüLTE: SIGıT: KeLSeR: YaNDuRU: SaKıNDıM: KaTıGDI: SaKıNDıM: iKİ: ŞaD: ULaYU: İNİ: YeGÜNüM: OGLaNıM: BeGLeRiM: BODuNuM: KÖZİ: KaŞI: YaBLaK: BOLDaÇI: TİP: SaKıNDıM: YUGÇI: SIGıTÇI: KITaNY: TaTaBI: BODuN: BaŞLaYU:
| Öyle sakındım. Gözden yaş gelse silip, gönülden ağıt gelse yan durup sakındım. Katıca sakındım. İki şad ile kardeş yeğenimin, oğlumun, beylerimin, boylarımın gözü kaşı kötü olacak deyip sakındım. Yasçı, ağlayıcı Kıtay, Tatabı boylarından başta
|- 
| K12
| kt-3-k-13-12
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰆𐰑𐰺: 𐰾𐰭𐰇𐰤: 𐰚𐰠𐱅𐰃: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰴𐰍𐰦𐰀: 𐰃𐰾𐰘𐰃: 𐰠𐰃𐰚𐰭: 𐰴𐰞𐱃𐰃: 𐰋𐰃𐰼: 𐱅𐰇𐰢𐰤: 𐰍𐰃: 𐰞𐱃𐰆𐰣: 𐰚𐰇𐰢𐱁: 𐰚𐰼𐰏𐰚𐰾𐰕: 𐰚𐰠𐰇𐰼𐱅𐰃: 𐱅𐰇𐰯𐰇𐱅: 𐰴𐰍𐰦𐰀: 𐰋𐰇𐰠𐰤: 𐰚𐰠𐱅𐰃: 𐰴𐰆𐰺𐰖𐰀: 𐰚𐰇𐰤: 𐰉𐱃𐰽𐰴𐰑𐰴𐰃: 𐰽𐰆𐰍𐰑: 𐰋𐰼𐰲𐰚: 𐰼: 𐰉𐰆𐰴𐰺𐰴: 𐰆𐰞𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰦𐰀: 𐰤𐰭: 𐰾𐰭𐰇𐰤: 𐰆𐰍𐰞: 𐱃𐰺𐰴𐰣: 𐰚𐰠𐱅𐰃:
| ODR: sHün: klti: TBGÇ: KGJA: isyi: likH: KLTİ: bir: tümn: GI: LTUN: kümş: krgksZ: klürti: tüpüt: KGJA: böln: klti: KURYA: kün: BTSKDKI: SOGD: brçk: r: BUKRK: oLs: BODJA: nH: sHün: OGL: TRKN: klti:
| UDaR: SeŊÜN: KeLTİ: TaBGaÇ: KaGaNDA: İSiyİ: LİKeŊ: KeLTİ: BİR: TÜMeN: aGI: aLTUN: KÜMüŞ: KeRGeSİZ: KeLÜRTİ: TÜPÜT: KaGaNDA: BÖLüN: KeLTİ: KURıYA: KÜN: BaTSıKDaKI: SOGD: BeRÇiK: eR: BUKaRaK: ULuŞ: BODuNDA: NeŊ: SeŊÜN: OGuL: TaRKaN: KeLTİ:
| Udar Paşa geldi. Çin kağanından İsiyi Likeng geldi. Bir tümeni aşan altun, gümüş, gereğinden artık getirdi. Tibet kağanından buyrukçu geldi. Batıdan, gün batısındaki Soğd Berçik Er, Buhara ulusu boylarından Neng Paşa (ile) Oğul Tarkan geldi.
|- 
| K13
| kt-3-k-13-13
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰆𐰣𐰸: 𐰆𐰍𐰞𐰢: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰴𐰍𐰦𐰀: 𐰢𐰚𐰼𐰲: 𐱃𐰢𐰍𐰲𐰃: 𐰆𐰍𐰕: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀: 𐱃𐰢𐰍𐰲𐰃: 𐰚𐰠𐱅𐰃: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰴𐰍𐰦𐰀: 𐱃𐰺𐰑𐰆𐱁: 𐰃𐰣𐰨𐰆: 𐰲𐰆𐰺: 𐰚𐰠𐱅𐰃: 𐰉𐰺𐰴: 𐰃𐱅𐰏𐰇𐰲𐰃: 𐰋𐰓𐰕: 𐰖𐰺𐱃𐰍𐰢𐰀: 𐰋𐰃𐱅𐰏: 𐱃𐱁: 𐰃𐱅𐰏𐰇𐰲𐰃: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰴𐰍𐰣: 𐰲𐰃𐰴𐰣𐰃: 𐰲𐰭: 𐰾𐰭𐰇𐰤: 𐰚𐰠𐱅𐰃:
| oNq: OGLM: türgs: KGJA: mkrç: TMGÇI: OGZ: bilge: TMGÇI: klti: QIRKZ: KGJA: TRDUŞ: INCU: ÇOR: klti: BRK: itgüçi: bdZ: YRTGMA: bitg: TŞ: itgüçi: TBGÇ: KGN: ÇIKNI: çH: sHün: klti:
| ON OK: OGLuM: TÜRGiŞ: KaGaNDA: MaKaRaÇ: TaMGaÇI: OGuZ: BİLGE: TaMGaÇI: KeLTİ: KIRKıZ: KaGaNDA: TaMGaÇI: INaNÇU: ÇOR: KeLTİ: BaRK: İTGÜÇİ: BeDiZ: YaRaTıGMA: BİTiK: TaŞ: İTGÜÇİ: TaBGaÇ: KaGaN: ÇIKaNI: ÇaŊ: SeŊÜN: KeLTİ:
| On Ok oğlum Türgiş kağanından Makaraç Damgacı, Oğuz Bilge Damgacı geldi. Kırgız kağanından damgacı Inançu Çor geldi. Bark edici (yapıcı), süs yaratıcısı, yazılı taş edici, Çin kağanının yeğeni Çang Paşa geldi.
|}

== Kuzeydoğu Yüzü ==

{|  class=&quot;wikitable&quot; 
|+ '''Kül Tigin taşı, 4. yüz (kuzey doğu) 1 dizi'''
! colspan=&quot;2&quot; | #
! Göktürk Türkçesi (aslı)
! Harf çevirisi
! Çeviri yazı
! Türkiye Türkçesi çevirisi
|- 
| KD1
| kt-4-kd-1-01
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰸𐰆𐰪: 𐰘𐰃𐰞𐰴𐰀: 𐰘𐰃𐱅𐰃: 𐰘𐰏𐰼𐰢𐰚𐰀: 𐰆𐰲𐰑𐰃: 𐱃𐰆𐰴𐰕𐰨: 𐰖: 𐰘𐱅𐰃: 𐰆𐱃𐰕𐰴𐰀: 𐰖𐰆𐰍: 𐰼𐱅𐰇𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰉𐰺𐰴𐰃𐰤: 𐰋𐰓𐰕𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐱅𐰏: 𐱃𐱁𐰃𐰤: 𐰣: 𐰋𐰃𐰲𐰃𐰤: 𐰘𐰃𐰞𐰴𐰀: 𐰘𐰃𐱅𐰨: 𐰖: 𐰘𐰃𐱅𐰃: 𐰆𐱃𐰕𐰴𐰀: 𐰴𐰆𐰯: 𐰞𐰴𐰑𐰢𐰕: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰇𐰕𐰃: 𐰶𐰃𐰺𐰴: 𐰺𐱃𐰸𐰃: 𐰘𐰃𐱅𐰃: 𐰖𐱁𐰍: 𐰉𐰆𐰞𐰃𐱃: 𐱃𐱁[...]: 𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰋𐰓𐰕𐰲𐰃𐰏: 𐱃𐰆𐰖𐰍𐰣: 𐰠𐱅𐰋𐰼: 𐰚𐰠𐰇𐰼𐱅𐰃:
| kültign: qoF: yILKA: yiti: ygrmke: UÇDI: ToKZC: Y: yti: OTZKA: YOG: rtürtmZ: BRKin: bdZin: bitg: TŞin: N: biçin: yILKA: yitC: Y: yiti: OTZKA: KOP: LKDMZ: kültign: üZİ: QIRK: RTqI: yiti: YŞG: BOLIT: TŞ[...]: BUCA: bdZçig: TOYGN: ltbr: klürti:
| KÖLTİGiN: KOYN: YILKA: YİTİ: YiGiRMiKE: UÇDI: TOKuZuNÇ: aY: YiTİ: OTuZKA: YUG: eRTÜRTüMüZ: BaRKIN: BeDiZİN: BİTiG: TaŞIN: aN: BİÇİN: YILKA: YİTiNÇ: aY: YİTİ: OTuZKA: KOP: aLKDıMıZ: KÖLTİGiN: ÖZİ: KIRK: aRTUKI: YİTİ: YaŞıG: BOLIT: TaŞ[...]: BuNÇA: BeDiZÇİG: TOYGuN: iLTeBeR: KeLÜRTİ:
| Kül Tigin Koyun yılının [Birinci ayının] on yedisinde uçtu (öldü). Dokuzuncu ayın yirmi yedisinde yoğ (tören) düzenledik. Anıtını, süslemesini, yazılı taşını o Biçin (Maymun) yılının Yedinci ayının yirmi yedisinde hep bitirdik. Kül Tigin'in özü kırk yedi yaşında bulut [oldu] (öldü). Taş[...] Bunca süslemeciyi Toygun paşası getirdi.
|}

== Güneydoğu Yüzü ==

{|  class=&quot;wikitable&quot; 
|+ '''Kül Tigin taşı, 5. yüz (güney doğu) 1 dizi'''
! colspan=&quot;2&quot; | #
! Göktürk Türkçesi (aslı)
! Harf çevirisi
! Çeviri yazı
! Türkiye Türkçesi çevirisi
|- 
| GD1
| kt-5-gd-1-01
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰋𐰃𐱅𐰏: 𐰋𐰃𐱅𐰏𐰢𐰀: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐱃𐰃𐰾𐰃: 𐰖𐰆𐰞𐰍𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰋𐰃𐱅𐰃𐰓𐰢: 𐰘𐰃𐰏𐰼𐰢𐰃: 𐰚𐰇𐰤: 𐰆𐰞𐰺𐰯: 𐰉𐰆: 𐱃𐱁𐰴𐰀: 𐰉𐰆: 𐱃𐰢𐰴𐰀: 𐰴𐰆𐰯: 𐰖𐰆𐰞𐰍𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰋𐰃𐱅𐰃𐰓𐰢: 𐰃𐰍𐰺: 𐰆𐰍𐰞𐰣𐰭𐰕𐰑𐰀: 𐱃𐰖𐰍𐰆𐰣𐰭𐰕𐰑𐰀: 𐰘𐰏𐰓𐰀: 𐰃𐰏𐰓𐰇𐰼: 𐰼𐱅𐰏𐰕: 𐰆𐰲𐰀: 𐰉𐰺𐰑𐰍𐰕: 𐱅𐰏𐰼𐰃: 𐱅𐰃𐰼𐰏𐰓𐰃𐰲𐰀 :[...]
| BOCA: bitg: bitgme: kültign: TIsI: YOLGtign: bitidm: yigrmi: kün: OLRP: BU: TŞKA: BU: TMKA: KOP: YOLGtign: bitidm: IGR: OGLNHZDA: TYGUNHZDA: ygdE: igdür: rtgZ: UÇA: BRDGZ: tgri: tirgdiçe:
| BUNÇA: BİTiG: BİTiGME: KÖLTİGiN: aTISI: YOLuGTİGiN: BİTİDiM: YİGiRMİ: KÜN: OLuRuP: BU: TaŞKA: BU: TaMKA: KOP: YOLuGTİGiN: BİTİDiM: IGaR: OGLaNıŊuZDA: TaYGUNuŊuZDA: YiGDE: İGiDÜR: eRTiGiZ: UÇA: BaRDıGıZ: TeŊRi: TİRiGDİÇE: [...]
| Bunca yazı yazmayı Kül Tigin'in yeğeni Yoluğ Tigin [olarak] yazdım. Yirmi gün oturup bu taşa, bu anıta hep Yoluğ Tigin [olarak] yazdım. Değerli oğullarınızdan, kızlarınızdan çok daha iyi bakarsınız [diye]. Uçuverdiniz. Tanrıdakı yaşamanızda[...]
|}

== Güneybatı Yüzü ==

{|  class=&quot;wikitable&quot; 
|+ '''Kül Tigin taşı, 6. yüz (güney batı) 1 dizi'''
! colspan=&quot;2&quot; | #
! Göktürk Türkçesi (aslı)
! Harf çevirisi
! Çeviri yazı
! Türkiye Türkçesi çevirisi
|- 
| GB1
| kt-6-gb-1-01
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤𐰭: 𐰞𐱃𐰆𐰣𐰃𐰣: 𐰚𐰇𐰢𐱁𐰃𐰤: 𐰍𐰃𐱁𐰃𐰣: 𐰉𐰺𐰢𐰃𐰣: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰲𐰃𐰍𐰪: 𐰴𐰺𐰣𐰃𐰣: 𐰖𐰍𐰢𐰀: 𐱃𐰆𐰖𐰍: 𐱃𐰉𐰆: [...]𐰋𐰏𐰢: 𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰘𐰇𐰚𐰼𐰇: 𐱅𐰭𐰼𐰃: [...]𐱃𐱁: 𐰋𐰃𐱅𐰓𐰢: 𐰖𐰆𐰞𐰞𐰍: 𐱅𐰃𐰏𐰤:
| költignH: LTUNIN: kümşin: GIŞIN: BRMIN: türX: ÇIGF: KRNIN: YGMA: TOYG: TBU: [...]bgm: tign: yükrü: tHri: [...]TŞ: bitdm: YOLLG: tign:
| KÖLTİGiNiŊ: aLTUNIN: KÜMiŞİN: aGIŞIN: BaRıMIN: TÜRK: aÇIGıYN: KaRNIN: YaGMA: TOYuG: TaBU: [...]BeGiM: TİGiN: YÜKeRÜ: TeŊRİ: [...]TaŞ: BİTiDiM: YOLLuG: TİGiN:
| Kül Tigin'in altını, gümüşü, hazineleri [ve] varlığ[ıyla] Türk açıgınyını? karnını, yağma diye tapu [...] beyim tigin, yukarıdaki Tanrı [...]taş yazdım. Yolluğ Tigin.
|}

== Batı Yüzü ==

{|  class=&quot;wikitable&quot; 
|+ '''Kül Tigin taşı, 7. yüz (batı) 1 dizi'''
! colspan=&quot;2&quot; | #
! Göktürk Türkçesi (aslı)
! Harf çevirisi
! Çeviri yazı
! Türkiye Türkçesi çevirisi
|- 
| B1
| kt-7-b-1-01
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 𐰸𐰆𐰺𐰑𐰣𐰍[...]𐰃𐰤𐰢: 𐰰𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰇𐰠𐱅𐰃[...]: 𐰃𐰾𐰏: 𐰰𐰇𐰲𐰏: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰰: 𐰇𐰲𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀: 𐰴𐰍𐰣: 𐰖𐰸𐰃𐰴𐰀: 𐰃𐰤𐰢: 𐰰𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤𐰏: 𐰰𐰇𐰕𐰓𐰇: 𐰆𐰞𐰺𐱃[...]: 𐰃𐰤𐰨𐰆: 𐰯𐰀: 𐰖𐰺𐰍𐰣: 𐱃𐰺𐰴𐰣: 𐰀𐱃𐰍: 𐰋𐰃𐰼𐰓𐰢: 𐰣𐰃: 𐰇𐰏𐱅𐰼𐱅𐰓𐰢:
| qURDNG[...]inm: Xöltign: ölti[...]: isg: Xüçg: birtX: üçn: türX: bilge: KGN: YqIKA: inm: Xöltigng: XüZdü: OLRT[...]: inCU: PA: YRGN: TRKN: ATG: birdm: NI: ügtrtdm:
| KORuDuNuG[...]İNiM: KÖLTİGiN: ÖLTİ[...]: İŞiG: KÜÇüG: BİRTÜK: ÜÇüN: TÜRK: BİLGE: KaGaN: aYUKIKA: İNiM: KÖLTİGiNiG: KÖZeDÜ: OLuRT[...]: INaNÇU: aPA: YaRGaN: TaRKaN: ATıG: BİRDiM: aNI: ÖGTüRTDiM:
| Koruduğundan[...] kardeşim Kül Tigin [...] için öle yite işi gücü verdik [bunun] için Türk Bilge Kağan'ın buyruğu geçer oldu. Kardeşim Kül Tigin'i gözeterek oturt[...] [Ona] Inançu Apa Yargan Tarkan adını verdim. Onu öğdürttüm.
|}

== Dış bağlantılar ==

{{Kaynak
| url          = https://www.turkbitig.com/kultigin.html
| başlık       = Orhun Yazıtları, Kültigin Anıtı
| yayıncı      = turkbitig.com
| erişimtarihi = 29 Mayıs 2024
| arşivtarihi  = 21 Şubat 2024
| arşivurl     = https://web.archive.org/web/20240221113551/https://www.turkbitig.com/orhun-yazitlari/koltigin.html
}}

{{Kaynak
| url          = https://orhunyazitlari.appspot.com/kultigin.html
| başlık       = Kültiğin Anıtı Metini
| yayıncı      = orhunyazitlari.appspot.com
| erişimtarihi = 29 Mayıs 2024
| arşivtarihi  = 5 Haziran 2023
| arşivurl     = https://web.archive.org/web/20230605182934/https://orhunyazitlari.appspot.com/kultigin.html
}}

{{Kaynak
| başlık       = Sempozyum Materyalleri, Cilt 2
| yayıncı      = III. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Sempozyumu
| yıl          = 2016
| url          = https://static.ohu.edu.tr/uniweb/media/dosya/tudas/tudas3-2.pdf
}}

{{Kaynak
| soyadı       = Polat
| ad           = Hulusi
| başlık       = Orhun Yazıtlarındaki Durum Eklerinin Sentaktik İşlevleri Üzerine
| yayıncı      = Journal of Old Turkic Studies
| cilt         = 3
| sayı         = 2
| yıl          = 2019
| sayfalar     = 372-408
| url          = https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/741639
}}

{{Kaynak
| soyadı       = Mert
| ad           = Osman
| başlık       = Köl Tigin ve Bilge Kağan Yazıtlarının Ortak Metinlerinde Anlamlı Elemanlar Düzeyinde Karşılaşılan Farklılıklar
| yayıncı      = Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi
| sayı         = 42
| yıl          = 2016
| sayfalar     = 137-152
| url          = https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/263058
}}

{{Kaynak
| soyadı       = Karaman
| ad           = Fahri
| başlık       = Orhun Yazıtları
| yayıncı      = Turkish Studies - Language and Literature
| cilt         = 17
| sayı         = 3
| yıl          = 2022
| sayfalar     = 939-951
| url          = https://turkishstudies.net/language?mod=tammetin&amp;makaleadi=&amp;key=62612
}}

{{Kaynak
| soyadı       = Ersöz
| ad           = Serpil
| başlık       = Orhon Yazıtlarında Göç ve Göç ile İlgili Söz Varlığı
| yayıncı      = Korkut Ata Türkiyat Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi
| cilt         = 1
| sayı         = 1
| yıl          = 2019
| sayfalar     = 19-25
| url          = https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/904324
}}

{{Kaynak
| soyadı       = Ersöz
| ad           = Serpil
| başlık       = Orhun Yazıtlarında Birleşik Zarffiiller
| yayıncı      = Hacettepe Üniversitesi Türkiye Araştırmaları
| sayı         = 33
| yıl          = 2020
| sayfalar     = 231-246
| url          = https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1047074
}}

{{Kaynak
| soyadı       = Ata
| ad           = Aysu
| yıl          = 2011
| editör1-soyadı = Gülsevin
| editör1-ad   = Gürer
| editör2-soyadı = Tulum
| editör2-ad   = Mehmet Mahur
| başlık       = Orhun Türkçesi
| yayıncı      = Anadolu Üniversitesi
| yayıntarihi  = 2011
| isbn         = 978-975-06-1020-2
}}

{{Kaynak
| soyadı       = Tekin
| ad           = Talat
| yıl          = 1995
| editör-soyadı = Ölmez
| editör-ad    = Mehmet
| başlık       = Orhon Yazıtları, Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk
| url          = https://altaica.ru/LIBRARY/Tekin%20Talat/Tekin_Orhon%20Yazitlari%201998.pdf
| arşivurl     = https://web.archive.org/web/20231002214036/https://altaica.ru/LIBRARY/Tekin%20Talat/Tekin_Orhon%20Yazitlari%201998.pdf
| arşivtarihi  = 2 Ekim 2023
| yayıncı      = Simurg Yayınevi
| yayıntarihi  = 1998
| basım        = 2.
| isbn         = 975-7172-04-9
}}

{{Kaynak 
| soyadı       = Güler
| ad           = Hakan
| yıl          = 2021
| başlık       = Eski Türkçede Yinelemeler ve Öncelemeler
| url          = http://earsiv.odu.edu.tr/jspui/bitstream/11489/588/1/10362880.pdf
| yayıncı      = Ordu Üniversitesi
}}

[[Kategori:Orhun Abideleri]]</text>
      <sha1>eefrthhgox0uirqlztffsn4wr8cus7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vikikaynak:Değişiklik sayılarına göre kullanıcılar listesi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>26348</id>
    <revision>
      <id>174319</id>
      <parentid>174266</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T21:40:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>YBot</username>
        <id>13050</id>
      </contributor>
      <comment>Güncelleme</comment>
      <origin>174319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7787" sha1="1vy7f3m9vfilaq4h3ix8te09wqo6uyk" xml:space="preserve">{{/begin}}

&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! #
! Kullanıcı
! Değişiklik sayısı
! Kullanıcı grupları
|-
| 1
| [[Kullanıcı:Satirdan kahraman|Satirdan kahraman]]
| align=&quot;center&quot; | 32.622
| hizmetli
|-
| 2
| [[Kullanıcı:Justinianus|Justinianus]]
| align=&quot;center&quot; | 10.871
| 
|-
| 3
| [[Kullanıcı:Kibele|Kibele]]
| align=&quot;center&quot; | 9.171
| geri döndürücü
|-
| 4
| [[Kullanıcı:Nosferatü|Nosferatü]]
| align=&quot;center&quot; | 6.939
| 
|-
| 5
| [[Kullanıcı:Victor Trevor|Victor Trevor]]
| align=&quot;center&quot; | 4.472
| 
|-
| 6
| [[Kullanıcı:Samizambak|Samizambak]]
| align=&quot;center&quot; | 4.220
| 
|-
| 7
| [[Kullanıcı:Seksen iki yüz kırk beş|Seksen iki yüz kırk beş]]
| align=&quot;center&quot; | 2.938
| 
|-
| 8
| [[Kullanıcı:𐰇𐱅𐰚𐰤|𐰇𐱅𐰚𐰤]]
| align=&quot;center&quot; | 2.798
| 
|-
| 9
| [[Kullanıcı:Iskenderbalas|Iskenderbalas]]
| align=&quot;center&quot; | 2.670
| 
|-
| 10
| [[Kullanıcı:Egemensen|Egemensen]]
| align=&quot;center&quot; | 2.553
| 
|-
| 11
| [[Kullanıcı:Tarih|Tarih]]
| align=&quot;center&quot; | 2.317
| 
|-
| 12
| [[Kullanıcı:Vikiolog|Vikiolog]]
| align=&quot;center&quot; | 2.278
| 
|-
| 13
| [[Kullanıcı:Absar|Absar]]
| align=&quot;center&quot; | 1.838
| 
|-
| 14
| [[Kullanıcı:Suelnur|Suelnur]]
| align=&quot;center&quot; | 1.737
| 
|-
| 15
| [[Kullanıcı:Ahmet Turhan|Ahmet Turhan]]
| align=&quot;center&quot; | 1.561
| 
|-
| 16
| [[Kullanıcı:Selahattin ilhan|Selahattin ilhan]]
| align=&quot;center&quot; | 1.480
| 
|-
| 17
| [[Kullanıcı:Kutsalyolcusu|Kutsalyolcusu]]
| align=&quot;center&quot; | 1.278
| 
|-
| 18
| [[Kullanıcı:Kurmanbek|Kurmanbek]]
| align=&quot;center&quot; | 1.075
| 
|-
| 19
| [[Kullanıcı:Pinar|Pinar]]
| align=&quot;center&quot; | 1.034
| 
|-
| 20
| [[Kullanıcı:Felecita|Felecita]]
| align=&quot;center&quot; | 940
| 
|-
| 21
| [[Kullanıcı:Sabri76|Sabri76]]
| align=&quot;center&quot; | 867
| 
|-
| 22
| [[Kullanıcı:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]]
| align=&quot;center&quot; | 862
| 
|-
| 23
| [[Kullanıcı:Elvorix|Elvorix]]
| align=&quot;center&quot; | 857
| 
|-
| 24
| [[Kullanıcı:Maderibeyza|Maderibeyza]]
| align=&quot;center&quot; | 758
| 
|-
| 25
| [[Kullanıcı:3210|3210]]
| align=&quot;center&quot; | 721
| 
|-
| 26
| [[Kullanıcı:Aybeg|Aybeg]]
| align=&quot;center&quot; | 595
| 
|-
| 27
| [[Kullanıcı:ToprakM|ToprakM]]
| align=&quot;center&quot; | 578
| 
|-
| 28
| [[Kullanıcı:Osmanlı98|Osmanlı98]]
| align=&quot;center&quot; | 564
| 
|-
| 29
| [[Kullanıcı:Srhat|Srhat]]
| align=&quot;center&quot; | 553
| 
|-
| 30
| [[Kullanıcı:Mereyü|Mereyü]]
| align=&quot;center&quot; | 547
| 
|-
| 31
| [[Kullanıcı:Dr.Suskun|Dr.Suskun]]
| align=&quot;center&quot; | 512
| 
|-
| 32
| [[Kullanıcı:Yeni hesap|Yeni hesap]]
| align=&quot;center&quot; | 482
| 
|-
| 33
| [[Kullanıcı:Oğuzhan|Oğuzhan]]
| align=&quot;center&quot; | 478
| 
|-
| 34
| [[Kullanıcı:Kadı|Kadı]]
| align=&quot;center&quot; | 441
| geri döndürücü
|-
| 35
| [[Kullanıcı:Etrüsk~trwikisource|Etrüsk~trwikisource]]
| align=&quot;center&quot; | 437
| 
|-
| 36
| [[Kullanıcı:Fuzûlî~trwikisource|Fuzûlî~trwikisource]]
| align=&quot;center&quot; | 427
| 
|-
| 37
| [[Kullanıcı:Bizim Kafkasya|Bizim Kafkasya]]
| align=&quot;center&quot; | 427
| 
|-
| 38
| [[Kullanıcı:Rateslines~trwikisource|Rateslines~trwikisource]]
| align=&quot;center&quot; | 418
| 
|-
| 39
| [[Kullanıcı:Hasan Sami|Hasan Sami]]
| align=&quot;center&quot; | 407
| 
|-
| 40
| [[Kullanıcı:Pathoschild|Pathoschild]]
| align=&quot;center&quot; | 390
| 
|-
| 41
| [[Kullanıcı:Pinarsan83|Pinarsan83]]
| align=&quot;center&quot; | 384
| 
|-
| 42
| [[Kullanıcı:Reality006|Reality006]]
| align=&quot;center&quot; | 338
| 
|-
| 43
| [[Kullanıcı:Aksoy61|Aksoy61]]
| align=&quot;center&quot; | 327
| 
|-
| 44
| [[Kullanıcı:Vito Genovese|Vito Genovese]]
| align=&quot;center&quot; | 317
| 
|-
| 45
| [[Kullanıcı:Homonihilis|Homonihilis]]
| align=&quot;center&quot; | 306
| 
|-
| 46
| [[Kullanıcı:Cekli829|Cekli829]]
| align=&quot;center&quot; | 301
| 
|-
| 47
| [[Kullanıcı:Ömer faruk çakmak|Ömer faruk çakmak]]
| align=&quot;center&quot; | 296
| 
|-
| 48
| [[Kullanıcı:Magurale|Magurale]]
| align=&quot;center&quot; | 295
| 
|-
| 49
| [[Kullanıcı:Uncitoyen|Uncitoyen]]
| align=&quot;center&quot; | 284
| 
|-
| 50
| [[Kullanıcı:2004onuralp|2004onuralp]]
| align=&quot;center&quot; | 259
| 
|-
| 51
| [[Kullanıcı:Mustafahoca|Mustafahoca]]
| align=&quot;center&quot; | 252
| 
|-
| 52
| [[Kullanıcı:Mustafa MVC|Mustafa MVC]]
| align=&quot;center&quot; | 248
| 
|-
| 53
| [[Kullanıcı:Evrifaessa|Evrifaessa]]
| align=&quot;center&quot; | 246
| 
|-
| 54
| [[Kullanıcı:Ali Karacan~trwikisource|Ali Karacan~trwikisource]]
| align=&quot;center&quot; | 240
| 
|-
| 55
| [[Kullanıcı:Oğuz256~trwikisource|Oğuz256~trwikisource]]
| align=&quot;center&quot; | 236
| 
|-
| 56
| [[Kullanıcı:Koraman~trwikisource|Koraman~trwikisource]]
| align=&quot;center&quot; | 224
| 
|-
| 57
| [[Kullanıcı:Takabeg|Takabeg]]
| align=&quot;center&quot; | 221
| 
|-
| 58
| [[Kullanıcı:Demirci74|Demirci74]]
| align=&quot;center&quot; | 218
| 
|-
| 59
| [[Kullanıcı:YG1|YG1]]
| align=&quot;center&quot; | 218
| 
|-
| 60
| [[Kullanıcı:Gökhan~trwikisource|Gökhan~trwikisource]]
| align=&quot;center&quot; | 215
| 
|-
| 61
| [[Kullanıcı:Zohak|Zohak]]
| align=&quot;center&quot; | 206
| 
|-
| 62
| [[Kullanıcı:Gülşah|Gülşah]]
| align=&quot;center&quot; | 192
| 
|-
| 63
| [[Kullanıcı:Ugur Basak|Ugur Basak]]
| align=&quot;center&quot; | 191
| 
|-
| 64
| [[Kullanıcı:NKOzi|NKOzi]]
| align=&quot;center&quot; | 187
| 
|-
| 65
| [[Kullanıcı:Meryem Yazıcı|Meryem Yazıcı]]
| align=&quot;center&quot; | 185
| 
|-
| 66
| [[Kullanıcı:Harosman|Harosman]]
| align=&quot;center&quot; | 185
| 
|-
| 67
| [[Kullanıcı:Saltinbas|Saltinbas]]
| align=&quot;center&quot; | 183
| 
|-
| 68
| [[Kullanıcı:Alikıroğlu6163|Alikıroğlu6163]]
| align=&quot;center&quot; | 183
| 
|-
| 69
| [[Kullanıcı:Khodemhuck|Khodemhuck]]
| align=&quot;center&quot; | 182
| 
|-
| 70
| [[Kullanıcı:Samsen|Samsen]]
| align=&quot;center&quot; | 176
| 
|-
| 71
| [[Kullanıcı:Noyder~trwikisource|Noyder~trwikisource]]
| align=&quot;center&quot; | 174
| 
|-
| 72
| [[Kullanıcı:Mezireli61|Mezireli61]]
| align=&quot;center&quot; | 172
| 
|-
| 73
| [[Kullanıcı:Ahmetaslan~trwikisource|Ahmetaslan~trwikisource]]
| align=&quot;center&quot; | 172
| 
|-
| 74
| [[Kullanıcı:İsmetaydin~trwikisource|İsmetaydin~trwikisource]]
| align=&quot;center&quot; | 168
| 
|-
| 75
| [[Kullanıcı:Viki|Viki]]
| align=&quot;center&quot; | 166
| 
|-
| 76
| [[Kullanıcı:Kuzeyli Adam|Kuzeyli Adam]]
| align=&quot;center&quot; | 163
| 
|-
| 77
| [[Kullanıcı:Alikıroğlu|Alikıroğlu]]
| align=&quot;center&quot; | 161
| 
|-
| 78
| [[Kullanıcı:HakanIST|HakanIST]]
| align=&quot;center&quot; | 161
| 
|-
| 79
| [[Kullanıcı:St. Doggo|St. Doggo]]
| align=&quot;center&quot; | 149
| 
|-
| 80
| [[Kullanıcı:Hazan|Hazan]]
| align=&quot;center&quot; | 138
| 
|-
| 81
| [[Kullanıcı:Can Kedi|Can Kedi]]
| align=&quot;center&quot; | 137
| 
|-
| 82
| [[Kullanıcı:AhmetÇavuş|AhmetÇavuş]]
| align=&quot;center&quot; | 121
| 
|-
| 83
| [[Kullanıcı:PrimZiya|PrimZiya]]
| align=&quot;center&quot; | 121
| 
|-
| 84
| [[Kullanıcı:Recep64|Recep64]]
| align=&quot;center&quot; | 117
| 
|-
| 85
| [[Kullanıcı:Kotzaztzikli|Kotzaztzikli]]
| align=&quot;center&quot; | 116
| 
|-
| 86
| [[Kullanıcı:Kuzey 75|Kuzey 75]]
| align=&quot;center&quot; | 110
| 
|-
| 87
| [[Kullanıcı:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]
| align=&quot;center&quot; | 103
| 
|-
| 88
| [[Kullanıcı:Oyhan Hasan Bıldırki|Oyhan Hasan Bıldırki]]
| align=&quot;center&quot; | 102
| 
|-
| 89
| [[Kullanıcı:Neslihan Bilgili|Neslihan Bilgili]]
| align=&quot;center&quot; | 101
| 
|-
| 90
| [[Kullanıcı:SessizZurna|SessizZurna]]
| align=&quot;center&quot; | 99
| 
|-
| 91
| [[Kullanıcı:Vikiyazar|Vikiyazar]]
| align=&quot;center&quot; | 96
| 
|-
| 92
| [[Kullanıcı:Kübra uzuntaş|Kübra uzuntaş]]
| align=&quot;center&quot; | 95
| 
|-
| 93
| [[Kullanıcı:Rornaof|Rornaof]]
| align=&quot;center&quot; | 92
| 
|-
| 94
| [[Kullanıcı:Özlem malkoç|Özlem malkoç]]
| align=&quot;center&quot; | 90
| 
|-
| 95
| [[Kullanıcı:Burak Kara|Burak Kara]]
| align=&quot;center&quot; | 85
| 
|-
| 96
| [[Kullanıcı:Alpfa|Alpfa]]
| align=&quot;center&quot; | 77
| 
|-
| 97
| [[Kullanıcı:Dilekisildar|Dilekisildar]]
| align=&quot;center&quot; | 76
| 
|-
| 98
| [[Kullanıcı:EVula|EVula]]
| align=&quot;center&quot; | 76
| 
|-
| 99
| [[Kullanıcı:Enba24|Enba24]]
| align=&quot;center&quot; | 76
| 
|-
| 100
| [[Kullanıcı:Derya sancak|Derya sancak]]
| align=&quot;center&quot; | 75
| 
|}
&lt;/center&gt;</text>
      <sha1>1vy7f3m9vfilaq4h3ix8te09wqo6uyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/116</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45816</id>
    <revision>
      <id>174320</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174320</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2254" sha1="8jledqhjyxcy8ifvnva64xejfm0i43b" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''94'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
'''C. MUHAMMEDİN BELLİBAŞLI SEFERLERİ'''

'''BEDİR MUHAREBESİ (624)'''
Bedir muharebesi islâm tarihinde çok mühim vak'a sayılır. Muhammet Medinede yerleştikten ve az çok teşkilât yaptıktan sora Mekke ile Suriye arasında gelip giden tüccar kervanlarına tecavüzlere başlamıştı. Suriyeye ticaret için gitmiş bir kervan hepsi Kureyş kabilesine mensup 70 kadar süvari ile Mekkeye dönüyordu. Bunların başında Ebusüfyan vardı. Sahil yolu ile yürüyorlardı. Muhammet bunu haber aldı. Kervanın yanında nekadar servet olduğunu ve kuvvetlerinin azlığını da öğrenmişti.

Muhammet müslümanları topladı. Onlara vaziyeti anlattı ve bu kervanı vurmak üzere Medineden hareket olundu. Ebusüfyan Muhammedin kendi üzerine yürümekte olduğunu haber alınca Mekkeye Kureyşlilere adam saldırarak onları mallarını kurtarmağa davet etti. Bunun üzerine Mekke ahalisi silâha sarılarak bir sefer heyeti teşkil ettiler. Muhammet bundan vaktile haberdar olamadı. Ebusüfyan Bedir de pusuya uğramaktan korktuğu için Bedir mevkiinden uzaklaştı. Muhammet geldi. Bedir yakininde durdu (Harita. 20). Yalnız ufak bir müfrezeyi Bedir kuyusuna yolladı. Bu sırada Kureyşliler tarafından bazı kimseler su almak için kuyuya geldiler. Muhammedin adamları bunlardan bir köleyi esir ederek Muhammede gönderdiler. Bu esirin Ebusüfyan kafilesine mensup olduğu zannediliyordu. Halbuki köle Mekkeden gelen sefer heyetine mensuptu. Köle Ebusüfyana dair bir şey bilmiyordu. Fakat kervanı himaye etmek için gelen Kureyşliler hakkında verdiği malûmattan sefer heyetinin 900 den fazla olduğu anlaşıldı. Bunun üzerine Muhammet derhal hareket ederek Kureyşlilerden evel kuyuyu tuttu ve başka su kuyularını doldurttu. Ondan sora Kureyşliler göründüler. Yapılan müsademede Muhammet muvaffak oldu. Muhammedin kuvveti 300 kişi kadar ve 70 deve idi.

Burada Muhammede muvaffakıyet temin eden, askerine eyi tertibat aldırması ve muharebeyi bizzat eyi idare etmesi oldu. Muhammet askerlerine daima birlikte sımsıkı durmalarını, düşman hücumlarına ok atarak mukabele etmeyi emretti. Kılıçlar ancak son dakidaka kullanılacaktı. {{ysb|Müslü|Müslümanlar}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8jledqhjyxcy8ifvnva64xejfm0i43b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/117</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45817</id>
    <revision>
      <id>174321</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:06:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174321</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2300" sha1="40ixhydmon7p480xhbalo783qiodxtb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''95'''}}&lt;/noinclude&gt;
{{yss|manlar|Müslümanlar}} Muhammedin verdiği talimatı dikkatle takip ettiler. Kureyşliler yalınkılıç hücum ettikleri zaman bir ok yağmuru ile karşılandılar. İslâmlar intizamı muhafaza ettiler. Son safhada Muhammedin askerlerinden kılıcı kırılan biri, Muhammedin yanına koşarak kırılmış silâhını gösterdi. Muhammet ona bir sopa vererek &quot;bununla vuruş&quot; dedi.

Kureyşlilerin bozgunluğu çok seri ve hezimetleri tam oldu. Müsademe esnasında Muhammedin gösterdiği harikulâde cesaret müslümanları dehşet ve hayret içinde bıraktı; hiç kimse onun kadar cesur olmadı, ve düşmana onun kadar yaklaşamadı. Zaferden sora Muhammet yanında Ebubekir olduğu halde bütün muharebe meydanını dolaştı.

Birçok servet ve esir müslümanların eline düştü. Ebusüfyan ancak kafilesinin bir kısmile Mekkeye kaçabildi. Muhammet tarafından, okuyup yazma bilen esirlerin herbiri on Medineliye okuyup yazma gösterme vazifesile mükellef tutuldular.

Medineye dönüldüğü zaman müslümanlar arasında ganimetlerin taksimi yüzünden ihtilâf çıktı. Muhammet bu ihtilâfı teskin için Ganaim denilen ayetleri tebliğ etti.

Bu seferden sora Muhammet dinî, siyasî ve askerî mühim teşebbüslerde bulunmuş ve herbirinde muvaffak olarak mevkiini sağlamlaştırmıştır. Yahudiler aleyhinde şedit tatbikata bu zamanda başlamıştır.

'''UHUT MUHAREBESİ'''
Bedir hezimeti Kureyşlileri Muhammet ve müslümanlardan esaslı intikam arzusuna sevketti. Bütün müttefikleri olan kabilelere müracaat ettiler, hazırlık için çok para tedarik eylediler. Ebusüfyanın kaçırıp Mekkeye getirdiği servet te başlıca memba oldu. Nihayet Muhammet aleyhine yürümek üzere 3000 kişi topladılar.

Muhammet bir suretle işten haberdar oldu. Kureyşliler, büyük süratle yürümediklerinden müdafaa tertibatı için vakit bulundu.

Kureyşliler Mekkeden şimaligarbî yolu ile yürüdüler. Bedir vahasını solda bıraktıktan sora Medinenin garbına döndüler. Oradan itibaren garptan Medinenin etrafını dolaşarak Medinenin şimalinde bulunan Uhut dağının eteklerine kadar ilerlediler (Harita. 21). Bu suretle Medineye cenuptan değil, şimalden yaklaşmış oldular. Bunun sebebi, bütün suları&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>40ixhydmon7p480xhbalo783qiodxtb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/118</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45818</id>
    <revision>
      <id>174322</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174322</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2286" sha1="2lajwsutq1j2mzki807fasue4wiqki2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''96'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
toplıyan büyük ve en zengin vadi orada idi. Kureyşliler bu vadide yerleşerek Medinelilerin kıymettar tarlalarını tahrip etmek suretile onları açık sahrada muharebeyi kabul etmiye mecbur eylemek istiyorlardı.

Mekke süvarileri ancak bu surette bütün kabiliyetlerini gösterebilirlerdi. Her halde Kureyşliler, Medinelilerin müstahkem evlerine kapanarak müdafaada kalmalarını kendileri için tehlikeli buluyorlardı.

Medineye cenuptan gelmelerinde bu düşündükleri faydalar temin olunamazdı.

Kureyşliler, bu bahsettiğimiz ovaya 10 gün yürüyüşten sora geldiler, orada karargâhlarını kurduktan sora bütün hayvanlarını mezru ve henüz yeşil bulunan tarlalara saldılar. Burada bekledikleri iki üç gün zarfında tahribat mühim oldu. Kureyşliler bu suretle rahat rahat tahribat yaparken, Medinede düşmanın yaklaşmış olması korku ve büyük heyecan uyandırdı. Muhammet kullandığı casuslar vasıtasile düşmanın hareketlerinden haberdar olmuştu. Fakat Kureyşlilerin yürümeleri devam ettiği müddetçe sükûnetini muhafaza ederek kemali ihtiyatla Medinede kalmıştı. Bütün Medineliler, müslüman olanlar ve olmıyanlar ve Yahudiler dahil olduğu halde şehrin evlerinde kalarak düşmanın hücumunu orada beklemek müraccah olduğunda müttefik idiler. Medinede o zaman her ev kümesi adeta küçük bir kale teşkil ediyordu. Sokakların dışarıya doğru olan ağızları da taş duvarlarla kapanmıştı. Bu suretle bütün şehir biribirine bağlı müstahkem evlerden mürekkep bir kale haline konulmuştu.

Muhammet, Medinenin ileri gelenlerini topladı. Onlarla konuştu, ve Medine içinde müdafaada kalmayı teklif etti. Bu teklif kabul olundu. Fakat bazı müfritler bilhassa Bedir muharebesinde bulunmıyan acemiler ne olursa olsun Medineden çıkarak Kureyşliler ile çarpışmak istiyorlardı. Tarlaları tahrip olunanlar da, bunlarla birleşerek yaygarayı ayyuka çıkardılar. Bunlar, camide toplandılar. Kılıçlarını havaya kaldırarak büyük nümayişe başladılar. Muhammet bu nümayişler karşısında Kureyşlilere hücum etmeye mecbur oldu.

Muhammet, tamamile silâhlanmış ve harekete hazır bir halde ortada görüldü. Bu manzara karşısında yaygaracılar,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2lajwsutq1j2mzki807fasue4wiqki2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/119</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45819</id>
    <revision>
      <id>174323</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174323</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2455" sha1="rs3i6tc1tbl7edmwbuzfoynurhsvp89" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''97'''}}&lt;/noinclude&gt;
pişman olarak her şeyi Muhammede bırakmak teklifinde bulundular. Fakat şimdi de Muhammet fikrini değiştirmedi. Hareket emrini verdi. Kendisi ata bindi. Yayını omuzuna astı, mızrağını aldı ve yürüdü. 1000 kişi kadar olan Muhammedin küçük ordusu onu takip etti. Medineden uzaklaştıktan sora Muhammet, Medine ile Uhut arasında bir yerde durdu; askerini teftiş etti. Askerden bir kısmı ayrılmış, yanında 700 kişi kalmıştı. Bunlarla ilerlemeye devam etti. Gruptan biraz evel düşmanın bulunduğu ovayı kısmen saran volkanik kayalardan mürekkep bir mahalde durup ordugâhını kurdu. 50 kişi ile gece için emniyet tertibatı aldı. Kureyşlilerin keşif için gönderdikleri süvariler Muhammedin bulunduğu kayalıklarda beygirlerinin hareket edememelerinden pek yaklaşamadılar. Ertesi sabah Muhammet, Kureyşlilerle muharebeye hazırlandı ; kuvvetile beraber süratle ilerleyerek Uhut dağında münasip gördüğü noktaya kadar gitti. Kuvvetinin azlığını, yalçın Uhut dağına dayanarak telâfi etmeği düşünüyordu. Muhammet, cephesi Medineye olmak üzere arkasını Uhut dağına verdi. Sol yanını temin için, oraya, yerlerinden kıpırdamamaları emrile, okçu bir müfreze yerleştirdi. Sağ yanında böyle bir ihtiyata lüzum yoktu. Çünkü, bu yanı Uhut dağının ileriye çıkmış bir noktasına dayanıyordu. Muhammet, aldığı tertibatla düşman süvarilerini ehemmiyetsiz bir hale getiriyordu.

Kureyşliler, vadide, açıkta tertibat aldılar, arkaları Medineye çevrilmişti. Bu suretle Kureyşliler Medine şehri ile Muhammedin askerleri arasında kalmış bulunuyorlardı.

Muhammet, düşmanın ilerlemesini beklemek ve ona karşı yürümemek emrini verdi. Bu emir birçoklarının hoşuna gitmedi, itiraz olundu. Muhammet, bu itirazlara ehemmiyet vermedi, plânını takip etti. Nihayet Kureyşiler taarruza geçtiler, bunların sağ cenah kuvvetlerini idare eden Halit bin Velit idi (bunun büyük bir kumandan olduğu anlaşılacaktır). Sol cenahlarına Ebucehilin oğlu kumanda ediyordu. Muhammet, bu sırada askerinin safları arasında dolaşarak onları intizama sokuyor ve kısa emirlerle mutlak ve kat'î bir itaat, tam bir birlik istiyordu.

Kureyşliler, fasılasız ilerlediler, artık iki asker biribirine pek ziyade yaklaşmış bulunuyordu.

Kureyşlilerden biri bir miktar süvari ile daha ileri {{ysb|çıka|çıkarak}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rs3i6tc1tbl7edmwbuzfoynurhsvp89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/120</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45820</id>
    <revision>
      <id>174324</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174324</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2402" sha1="qnolhwdemx4250nqrmv8ho095eqb5tx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''98'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
{{yss|rak|çıkarak}} müsademeden evel Medinelilere muharebeden vazgeçerek Muhammedi terketmelerini teşvik yolunda bağırdı; Müslümanlar buna kulak asmadı. Bilâkis Kureyşlilerin safları üzerine atıldılar ve merkezlerini parçaladılar. Kureyşliler cesurane muharebe etmekle beraber muharebe, Muhammede müsait surette cereyan ediyordu. Kureyşliler gerilemeğe ve kaçmağa başlamışlardı. Kadınlar, kaçanları güçlükle durdurabiliyorlardı.

Bu sırada Halit bin Velit, kumanda ettiği süvarilerle müslümanların sol yanını çevirmek üzere hücum etti. Muhammedin o yana yerleştirdiği okçular bu hücumu neticesiz bıraktı. Müslümanların galebesi tam bir hale gelmek üzere iken sol yandaki okçular artık galebenin temin edildiğine zahip olarak yağmaya iştirak etmek üzere yerlerini bıraktılar ve diğer müslümanların arkası sıra koştular.

Bu fırsatı kaçırmıyan Halit bin Velit şiddetli bir hücumla Müslümanların sol yanını çevirerek arkalarından hücum etti ve bir an içinde harp talihini değiştirdi. Arkadan hücuma uğrıyan Müslümanlar, gayet büyük bir kargaşalığa düştüler. O kadar karıştılar ki, düşman zannile biribirlerile döğüşüyorlardı. Bu bozgunluk esnasında öyle bir an oldu ki, Muhammet büyük bir tehlikeye maruz kaldı. Kendine birçok ok atılıyordu. Müslümanlar dağılmış, bir kısmı kaçmış bulunuyordu. Muhammedin etrafında 20-30 kişi kadar kalmıştı. Muhammet bunlarla beraber bizzat düşmana ok atarak muharebe etmek suretile yavaş yavaş dağa doğru çekildi. Muhammet müşkül anlar geçiriyordu. Kendisine isabet eden bir taş dişlerinden birini kırdı. Diğer bir taş zırhlı başlığının yüz kısmını parçaladı.

Muhammedin göğsüne kuvvetli bir kılıç darbesi de indirildi. Bu darbe o kadar şiddetli idi ki Muhammet bir hendeğe yuvarlandı. Tekrar ayağa kalktı ; fakat kendinde rahatsızlık hissetti. Ebubekirle Ebuubeydeye dayanmaya mecbur oldu.

Muharebenin en vahim bir anında kimin olduğu bilinmiyen bir ses &quot;Muhammet öldü!&quot; diye haykırdı. Bu haberin intişarı üzerine artık bütün müslümanlar her türlü galebe ümidini unutarak Uhut kayalıklarına doğru kaçmıya başladılar. Bu kayalıklar içinde Kureyşlilerin süvarileri kendilerini takip edemiyordu. Muhammedin ölmediği anlaşıldı.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qnolhwdemx4250nqrmv8ho095eqb5tx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/121</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45821</id>
    <revision>
      <id>174325</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:07:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174325</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2299" sha1="ef9k73w8u3x6kqp96ehqr4mvz1sfvko" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''99'''}}&lt;/noinclude&gt;
Fakat, telâş ve korku içinde kendilerini kaybeden müslümanlar canlarını kurtarmaktan başka bir şey düşünmüyorlardı. Muhammet bizzat firarilere &quot;buraya geliniz! bana geliniz&quot; diye bağırdı. Fakat, kendisini dinlemiyorlar, hiç durmadan dağa doğru kaçıyorlardı.

Muhammet te yanındakilerin yardımile Uhut dağı üzerindeki bir boğaza çekildi. Orada kayalara sığınarak müdafaa tertibatı alındı. Kaçan müslümanların birçoğu burada birleşmişlerdi. Fakat bazıları hiç durmaksızın Medineye kadar kaçmışlardı. Bazı Kureyşlileri müsait taraflardan dağa çıkmağa başladılar. Fakat, Muhammedin emrile oraya koşanlar bunları çekilmeğe mecbur etti.

Gece yaklaştığı sırada Kureyşliler karargâhlarında bir meclis kurdular.

Medineye hücum etmek münasip olup olmadığını müzakere ettiler, cesaret edemediler. Muhammede karşı kazanılan galebe ile iktifa ederek ertesi günün sabahı eşyalarını topladılar ve Mekke yolunu tuttular.

Muhammet, Medineye ertesi günü gruptan biraz evel döndü. Muharebeden dönenleri karşılamak için Medine haricine çıkanlar Muhammedi perişan bir halde at üzerinde gördüler. Yüzü şişmiş, alt dudağı morarmış, sarkmış ve kanamış idi. Evinin kapısının önünde yardım ile attan indi. İki kişinin omuzuna dayanarak odasına girdi. Medinede bütün müslümanların kuvvei maneviyeleri kırılmış idi. Münafıklar ve Yahudiler ise Muhammedi muaheze ve onunla alay ediyorlardı. Mütecavizane hareket edenler de vardı. Yorgun ve rahatsız olmasına rağmen Muhammet, o gece için icap eden tertip ve tedbirleri aldırdı. Bilhassa Us ve Hazreç reisleri bizzat geceyi Muhammedin kapısı önünde geçirdiler.

'''KUREYŞLİLERİN MUHAMMET TARAFINDAN TAKİBİ'''
Her şeye rağmen bir gecelik istirahat Muhammede yeni ve mühim bir karar almaya kâfi geldi: Galip Kureyşlileri takip…

Bu kararın gayesi, müslümanlara cesaret vermek ve Kureyşilerin ricatinden mahirane istifade ederek son tefevvukun müslümanlarda kaldığını göstermek idi. Muhammet, sabah olur olmaz bütün Uhut muhariplerini topladı. Mekkeye doğru yürümekte olduklarını öğrendiği Kureyşlilerin takibine çıkılmasını emretti. İlk harekete&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ef9k73w8u3x6kqp96ehqr4mvz1sfvko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/122</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45822</id>
    <revision>
      <id>174326</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:07:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174326</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2306" sha1="o1j6uxw79jd4js8s4p1bxpdyjaaraub" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''100'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
geçen Muhammedin kendisi oldu. Yüzündeki yaralar görülüyordu, dizi sarılmıştı, omuzu kımıldamıyordu. Bunlara rağmen atına bindi ve yola çıktı. Onun bu hareketi gayet eyi bir tesir yaptı. Hiç vakit kaybetmeden harekete geçildi. Muhammedin ileri gönderdiği süvariler Kureyşlilerle temasa geldiler. Muhammet bir müddet yürüyüşten sora durdu. Orada dört gün kaldı. Geceleri birçok ateşler yaktırdı. Her tarafa Kureyşlileri takip ettiğini bildirdi. Ebusüfyan Kureyşlileri Muhammede karşı dönüp muharebe etmeğe teşvik etti. Kureyşliler bunu kabul etmedikten başka Mekkeye daha çabuk avdet için yürümekte istical gösterdiler. Muhammet aldığı bir iki esirle Medineye döndü.

'''UHUT MUHAREBESİNDEN SORA'''
Bu takibin neticesi, müslümanların vaziyet ve şereflerini oldukça düzeltti. Fakat Uhut mağlûbiyeti Muhammedi karışık dahilî müşküllerle uğraşmak mecburiyetinde bıraktı. Maamafih bütün bu müşkülâta Muhammet yine birtakım tedbirlerle galebe çalmasını bildi. Bilhassa bizzat başına geçtiği veya diğer müslüman reisler emrinde yaptığı birtakım seferlerle vaziyeti idame etti.

'''MEDİNE MUHASARASI, HENDEK'''
Muhammet Uhut muharebesinden sora birtakım Yahudileri Medineden tardetmişti. Bunlardan Haybere iltica edenler Muhammede karşı intikam için bir vesile bulmaya çalışıyorlardı. Bunlar Medineye karşı büyük bir sefer açmak ve yeni doğan islâmiyeti ezmek için Kureyşlilerle Muhammet aleyhinde tecavüzî bir muahede yaptılar. 10,000 kadar asker toplandı. Medine üzerine hareket olundu. Takip ettikleri yol Uhut seferinde takip olunan yolun ayni idi. Yani Medinenin garbından ve şimalinden dolaşarak geniş bir vadiye geldiler. Fakat bu defa müsait mevsim geçmişti. Medineliler mahsüllerini toplamışlardı.

Muhammet, aleyhine hazırlanan bu seferi vaktinde haber almıştı. İleri gelen reislerle istişare etti. Medinede müdafaada kalmaya karar verdiler. Fakat bu kadar çok kuvvete karşı müdafaa kolay değildi. Vakıâ evler bildiğimiz gibi müstahkem olduğundan yolları da duvarlarla kapayarak bir grup yapmak mümkün idi. Fakat şehrin sahraya doğru olan kısmında evler biribirinden uzaktı. Orasını kapatmak güçtü. Selmanı&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o1j6uxw79jd4js8s4p1bxpdyjaaraub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/123</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45823</id>
    <revision>
      <id>174327</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:07:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174327</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2478" sha1="mkslmqtbx99bfc0r3k0b7e6sku32yha" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''101'''}}&lt;/noinclude&gt;
Farisî namında İranlı bir zat şehrin açık tarafını bir hendek ile çevirmeyi teklif etti. Muhammet teklifi kabul etti. Bu tedbir, Arapların bilmediği bir yenilik idi. Hendek kazıldı, müdafaa tertibatı alındı. Herkes çalışıyordu. Muhammet te herkesle beraber toprak dolu küfeleri taşıyarak çalıştı. Bazan yorulanların elinden kazmasını alarak bizzat kazıyordu. Altı gün devam eden hendek kazma esnasında Muhammet gece gündüz ameliyat yerinden ayrılmadı.

Kureyşliler, Medinenin şimalinde ve şehirden oldukça uzak bir mesafede ordugâhlarını kurmuşlardı. Süvari ve piyade muhariplerini arada sırada seyyar müfrezeler halinde hendeğin karşısına gönderiyorlar ve bazı tahripler yaptırıyorlardı. Bu müfrezeler nereye yaklaştılarsa orada müdafaaya hazır bir kuvvet karşısında bulundular. Kureyşlileri bu tanımadıkları hendek şaşırttı. Oraya hücumdan çekiniyorlardı. İki tarafın biribirine attığı oklar ve taşlar mühlik olmuyordu. Kureyşlilerin başında olan Ebusüfyan hücumun müşkülâtını görünce bir Yahudi vasıtasile Muhammedin müttefiki olan bir yahudi kabilesini Muhammetten ayırmaya muvaffak oldu. Muhammet buna rağmen kendi taraftarlarının şevk ve gayretini idameye ve müslümanlar üzerinde bütün hüküm ve nüfuzunu muhafazaya kadir oldu. Kendisinden ayrılanları da korkutucu vaziyetile rahat durmaya mecbur etti.

Muhammedin en çok ehemmiyet verdiği, düşmanların gece karanlığından istifade ederek hendeğin açık bir noktasından içeriye girmeleri ihtimali idi. Bunun için siperlerde münavebe ile gözcüler bulunduruyordu. Kendisi de bizzat gecenin büyük kısmını siper arkasında geçirerek diğerlerine nümune oluyordu.

Kureyşlilerde bir başkumandan yoktu. Mekkelilerin kumandasını her gün münavebe ile Kureyş reislerinden biri üzerine alıyordu. Bu münavebe Kureyş reisleri arasında büyük rekabetler ve şahsî münaferetler olduğunu gösteriyordu.

15, 20 gün kadar devam eden bu muhasara esnasında Kureyşlilerin en büyük taarruzları askerî bir nümayiş mahiyetini geçmemiştir. Hiçbir tehlikeye atılmamışlardır. Nihayet bir gece gayet şiddetli bir fırtına esnasında dağılmışlar ve memleketlerine dönmüşlerdir. Müslümanların tam birliğine mukabil Mekkelilerin birlikten uzak, teşkilâtsız kuvvetleri hiçbir tesir husule getirmemiştir. Bunlar ricat ederken&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mkslmqtbx99bfc0r3k0b7e6sku32yha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/124</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45824</id>
    <revision>
      <id>174328</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174328</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2224" sha1="mqrzyar5iq95gtnr7atctdhg85ex0s6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''102'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
o kadar istical göstermişlerdir ki kumandanlarından Ebusüfyan devesinin bir dizi bağlı olduğunu farketmeden ona binmişti. Burada da ricati himaye edenlerden biri bir kısım süvari ile Halit bin Velit olmuştur.

Kureyşlilerin bu ricatile müslümanların kazandığı vaziyet Muhammedin davasını galip kılmıştır.

'''MEDİNE MUHASARASINDA HIYANET EDEN YAHUDİLERİ TENKİL'''
Mekke ordusunun çekildiği gün Muhammet elinden silâhı bırakmadan muharebe esnasında sözünü tutmayıp hıyanet eden Yahudiler üzerine yürüdü. Müslümanlara akşam üzeri Yahudilerin müstahkem ikametgâhları önünde toplanmalarını emretti.

Yahudiler müstahkem ikametgâhları önüne gelen müslümanlara türlü türlü fena sözler söylüyorlardı. Hücum eden müslümanların ilk saflarında Usların reisi bulunuyordu.

Muhammet, yakından hücum olunacak yerleri tetkik etti. İki taraf biribirine ok atmıya başladılar. Muhammet at üstünde muharebeyi takip ediyordu. Muharebe geceleyin geç vakte kadar sürdü. Müslümanlar karargâhlarına çekildiler. Ertesi sabah erkenden müslümanlar duvarların altına sokularak şiddetle ok ve taş atmıya başladılar. Akşama kadar bu hal devam etti. Yahudiler yirmi beş gün kadar müdafaada bulunduktan sora nihayet Muhammet tarafından kayıtsız, şartsız teslime mecbur edildiler ve haklarında diğer hainlere ibret teşkil edecek surette şedit ceza tatbik olundu.

'''YILLIK HAÇ'''
Muhammet, bu muvaffakıyet senesindedir ki her müslüman için Mekkede haccın bir mecburiyet olduğunu ilân eylemiştir. Bundan pek güzel anlaşılıyordu ki, Muhammet artık Mekkeyi zaptetmeye, Kureyşileri hükmü altına almıya karar vermişti. Bu bir zaman meselesi idi. Muhammet artık bir kuvvet olmuştu. Ondan korkmıyan kimse kalmamıştı. O, bütün Arap Yarımadasının hayatında pek ciddî mevzu olmuştu. Hendek hâdisesinden sora her taraftan kendisile birleşmiye koşanlar çoğaldı. Geniş mikyasta siyasî muharebeler ve münasebetler başladı. Muhammet her şeyden ziyade daima askerî hareket ve faaliyete ehemmiyet vererek islâm kudret ve nüfuzunu yaymıya ve kökleştirmeye çalıştı.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mqrzyar5iq95gtnr7atctdhg85ex0s6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/125</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45825</id>
    <revision>
      <id>174329</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:07:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174329</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2205" sha1="4gnyc2l6qk2tx056ohsjaoikurt8nge" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''103'''}}&lt;/noinclude&gt;
'''HUDEYBİYE MUSALÂHASI'''
Muhammet, hicretin VI. senesi Kâbeyi ziyarete, yani haç etmiye karar verdi. Kureyşlilerin düşmanlığına ehemmiyet vermiyordu. Haç aylarında herkesin riayet ettiği mukaddes mütareke sayesinde, muharebesiz, Kâbeyi ziyaret edebileceğini ümit ediyordu.

Muhammet 1500 kişilik bir kafile ile Mekkeye hareket etti. Bundan haberdar olan Mekkeliler büyük heyecana kapıldılar. Muhammedin şehre hücum edeceğine hükmettiler; şehri muhafaza için tertibat aldılar. Bütün Mekkeliler şehir haricinde ordugâha çıktılar. Halit bin Velit bir süvari kuvvetile Mekke yolunu kapadı. Kureyşlilerin bu düşmanca vaziyetleri, Muhammedi cür'etli bir hareketle Mekkeye daha ziyade yaklaşmaya sevketti. Güneş batar batmaz, gece yürüyüşü ile, Mekkeden bir gün uzakta Hudeybiye kuyusuna kadar ilerledi, orada kondu. Muhammet, bu hareketle kureyş süvarilerinin bulunduğu yeri çevirmiş ve Mekkeye yaklaşmıştı. Muhammet, daha ziyade yaklaşarak, muharebeye girişmiyerek, maksadını siyasî vasıtalarla temin etmeyi tercih etti.

Mekke süvarileri geri çekilerek, yeni bir müdafaa hattı tutmaya mecbur oldu.

Bu vaziyette iki taraf arasında, müteaddit elçilerle, günlerce devam eden bir müzakere başladı.

Kureyşliler, kâmilen silâhlanmış ve bütün müttefik kabileleri çağırmışlardı; Muhammet, şehre girmiye kalkışırsa silâhla mukabeleye karar vermişlerdi.

Muhammet, maksadının gayet sulhperverane olduğunu, Kâbeyi ziyaret esnasında iki tarafın emniyeti için hususî bir mütareke yapmıya hazır bulunduğunu bildirdi.

Mekkeliler, müslümanların arkasını çevirmek için bir süvari müfrezesi göndermişlerdi. Bunu sezen Muhammet, derhal bir pusu kurdu ve düşman süvari müfrezesini tamamen esir etti. Fakat, maksadının, nekadar sulhperverane olduğunu göstermek için, esirleri bıraktı. Tekrar müzakere çaresini aradı.

Nihayet Kureyşliler bir itilâf yapmak münasip olacağına kani oldular. Süheyl namında birini, Muhammetle kat'î bir muahede yapmıya memur ettiler. Uzun ve münakaşalı müzakerelerden sora bir sulh muahedesi yazıldı.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4gnyc2l6qk2tx056ohsjaoikurt8nge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/126</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45826</id>
    <revision>
      <id>174330</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:08:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174330</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2226" sha1="cjd2r0yo3n5kcp3lakft2hediu9ffew" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''104'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
Müzakere açıkta, herkesin önünde oluyordu. Muhammet yere bağdaş kurarak oturmuştu. Mekke Sefiri Süheyl Muhammedin karşısına diz çökerek oturdu ; yüksek sesle konuşuyordu.

Muhammet damadı Aliyi çağırdı, muahedeyi yazmasını ve &quot;besmele&quot; ile başlamasını söyledi; Süheyl de bunu kabul etmedi, değiştirtti. Süheyl &quot;Allahın Resulü Muhammet&quot; ibaresine de itiraz etti ve &quot;kendi adını yazdır!&quot; dedi. Muhammet, bunda da ısrar etmedi. Yazılan muahede şöyle oldu:

&quot;Bu, Abdullahın oğlu Muhammet ile Amrin oğlu Süheyl arasında aktolunan sulh muahedenamesidir: On sene müddetle biribirlerine karşı silâh kullanmamaya karar verdiler…&quot;

&quot;Kureyşlilerden bazıları, velilerinin izni olmaksızın Muhammet tarafına geçecek olursa, Muhammet onları geriverecektir; fakat müslümanlar, Muhammedin tarafını bırakırlarsa, Kureyşliler tarafından geriverilmiyeceklerdir.

Herkes, Muhammet ile bir ittifak muahedesi aktetmekte serbesttir. Kezalik, Kureyşliler de her istediklerile bir ittifak muahedesi yapabilirler.

Muhammet bu sene, Mekkeye girmemeyi kabul eder. Fakat, gelecek sene, Kureyşliler şehri terkedecekler ve Muhammede şehirde üç gün kalmıya müsaade edeceklerdir.

Muhammedin yanında yalnız bir kılıç bulunacak başka silâh olmıyacaktır.&quot;

Bu muahedenamedeki ağır şartlardan müslümanlar, hiç memnun olmadılar; en yakın sahabeler Muhammede itiraz ettiler ve ondan istizahta bulundular. Hakları vardı. Çünkü bu muahedenin inceliğini anlıyabilmek için, insanlar ve hadiseler hakkında yalnız uzun bir hayat tecrübesile kazanılabilecek nüfuzu nazar sahibi olmak lâzımdı. Hakikatte, islâmiyetin, o zamana kadar hiçbir zaferi; Hudeybiye Muahedesi kadar mühim olmamıştır.

Bu muahededen sora, Kureyşlilerle yakından ve samimî temas mümkün oldu; islâm telkinatı daha kolay ve daha tesirli yapılabildi. Mekke reislerinden Halit bin Velit ve Amr İbnülas gibi büyük kumandanlar, Muhammedin tarafına geçtiler. Yirmi iki ay içinde, yani muahede Mekkeliler tarafından bozuluncaya kadar, islâmiyete dahil olanların miktarı, Hudeybiyeden evel müslüman olanların miktarından fazla oldu.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cjd2r0yo3n5kcp3lakft2hediu9ffew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/127</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45827</id>
    <revision>
      <id>174331</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:08:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174331</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2266" sha1="fr36gqj8dlozioevnnk71ab2m3z2h7a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''105'''}}&lt;/noinclude&gt;
Hudeybiyede Muhammedin yanında 1500 kişi vardı; bundan iki sene sora, Muhammet, Mekkenin fethine 10,000 kişi ile yürüdü.

'''HAYBER SEFERİ'''
Hayber, &quot;Medine-Suriye&quot; yolu üzerinde, Medineden takriben 150 kilometre uzakta bir havalinin ismidir. Bu havalide yedi hisar, birçok ekilmiş tarlalar ve pek çok hurmalıklar vardı. Mahsullerinin mebzuliyetile meşhur idi. Munhasıran Yahudilerle meskûn bulunuyordu. Bunların nüfusları 5,000 den fazla tahmin olunur. Bu Yahudiler biribirlerile itilâf halinde yaşamadıkları gibi bazan da biribirlerile kanlı kavgalar yaparlardı. Hiçbir siyasî teşkilâtları yoktu. Her aile yahut kabile kendi hesabına hareket ederdi.

Muhammet, Hayber ve ahalisi hakkında kâfi malûmat edinmişti. Yalnız 1600 kişi kadar küçük bir kuvvetle Haybere hareket etti. O kadar anî surette karar vermiş ve seri yürümüştü ki Yahudilerin haber almalarına vakit kalmadan müslümanlar Hayber hisarlarının önünde göründüler.

Yahudiler, vaziyetin farkında olmaksızın hergünkü gibi tarlalarına gitmek üzere hisarlarından çıktıkları zaman, birdenbire müslüman askerlerile karşılaştılar. Derhal içeri kaçtılar, ortalığı telâşa verdiler.

Muhammet, münasip bir yerde karargâhını kurduktan sora, muntazam bir usul dairesinde işe başladı. Yahudilerin müstahkem evlerine birer birer hücum etti. Bu hücumları gündüzleri yapıyor, geceleri karargâhına dönüyordu. Civardaki tarlaları tahrip ettiriyor, içilecek suları kestiriyor, Yahudilere, hayatı gayrimümkün bir hale getiriyordu. Oraya vâsıl olduktan sora başlıyan muharebeler bir buçuk ay kadar sürmüştü. Yahudiler, Muhammedin azim ve şiddeti karşısında birleşememişler ve tamamen atalet içinde kalmışlardır. İşte bu suretle Muhammet, Hayber hisarlarını birer birer zaptetti. Ahalinin bir kısmı, kendiliğinden teslim oldu, mukavemete yeltenenler muharebe ile esir edildiler. Neticede bütün Hayber hisarları, kadınları, çocukları ve servetleri ile bütün Yahudiler müslümanların eline geçti.

Yahudiler, Hayberde sadece çiftçi gibi oturmak ve buna mukabil sureti daimede mahsullerinin yarısını vermek teklifinde bulundular.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fr36gqj8dlozioevnnk71ab2m3z2h7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/128</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45828</id>
    <revision>
      <id>174332</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:08:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174332</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2213" sha1="kbnqg7v1l9c72crmil9x975v3k5qv4t" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''106'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
Muhammet, Hayber arazisini beytülmal namına zaptetti. Yahudilerin, müstecir ve işçi sıfatını haiz olmak üzere Hayberde oturmalarına müsaade ve başlarına adamlarından bir vali tayin etti.

Bilâhare Arabistan havalisinde fethedilen yerlerde tatbik olunan malî ve siyasî idarenin bazı esaslı mefhumları bu Hayber fethinde konulan ahkâmdan çıkmıştır.

Muhammet, Hayberden Medineye avdetinden sora daha birtakım seferler icrasile meşgul olduktan başka bir sene evel Hudeybiye muahedesi mucibince kararlaştırılmış olan şerait dairesinde 2000 kişi ile, Mekkeye gidip haccetti ve döndü.

'''MEKKENİN ZAPTI'''
Mekkenin zaptı, iki kabile arasında ehemmiyetsiz bir kavga yüzünden vukua gelmiştir. Bu kabilelerin biri (Huzzalar) Muhammedin diğeri (Beni Bekir) Kureyşlilerin müttefiki idi. Muhammet kendi müttefikine, Kureyşlilerin müttefikinin tecavüzünü ve Kureyşlilerin onlara muavenet etmelerini, Hudeybiye muahedesinin ihlâli mahiyetinde telâkki etti. Mekkeliler Muhammedin kudret ve satveti karşısında kendilerini artık âciz görüyorlardı; kendilerinin haksız olmadıklarını ve vaziyetin nasıl cereyan ettiğini izah için Ebusüfyanı Muhammet nezdine memur ettiler. Muhammedin müttefiki olan kabilelerin reisleri ise daha evel gelerek ondan imdat istemişlerdi. Muhammet, bunlara hiçbir teminat vermek istemedi; ne karar vereceğini belli etmemek için birdenbire evine çekildi.

Ebusüfyana gelince, o, Medineye geldi, Muhammetle görüştü, fakat hiçbir şey kararlaştırmaya muvaffak olamadı. Ebusüfyan Muhammedin karısı olan kendi kızını, Ebubekiri, Ömeri, Osmanı ve Ali ile Muhammedin kızı Fatmayı gördü, hiçbir semere temin edemedi; Muhammedin ne düşündüğü malûm olmadan evel, kimse bir harekette bulunmaya ve bir şey söylemiye cesaret gösteremedi.

Ebusüfyan muvaffakıyetsizlikten müteessir bir halde Mekkeye döndü ; Kureyşliler ise Muhammet ile Ebusüfyan arasında gizli bir itilâftan şüphelenmişlerdi.

Ebusüfyan Mekkeye döner dönmez, Muhammet, Mekke üzerine sefer hazırlığına başladı, fakat maksadını gizli tuttu. Bu sırra pek az kişi vâkıf idi.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kbnqg7v1l9c72crmil9x975v3k5qv4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/129</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45829</id>
    <revision>
      <id>174333</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:08:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174333</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2484" sha1="34eod7xwnqwmixk5n1rb5gkd907cuir" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''107'''}}&lt;/noinclude&gt;
Ömer, Medinedeki hazırlıktan Mekkeye hiçbir haber gidememesi için Mekkeye giden bütün yolları nezaret altında tutmaya memur oldu; şüpheli hiç kimsenin geçmesine müsaade etmemek emrini aldı. Bir sefere hazırlık emri verilmişti. Fakat, hiç kimse ne tarafa gidileceğini bilmiyordu. Muhammet hakikî maksadını gizliyebilmek için küçük bir müfrezeyi Suriye istikametine gönderdi. Bütün bu ihtiyatlara rağmen çok geçmeden Mekkede, Muhammedin Mekkeye taarruz etmek fikrinde olduğu kanaati yayılmaya başladı. Muhammedin maksadı, Kureyşlilere müdafaayı düşünmiye vakit bırakmıyacak kadar bir süratle, büyük bir kuvveti apansız Mekkenin önünde bulundurmaktı. Müslüman olmuş bütün kabileleri Medineye davet etti. Nihayet Muhammet 10,000 kişilik bir ordu başında olduğu halde yola çıktı. Ramazan ayı idi. Sıcaktı. Muztarip oldu. Bizzat orucunu bozdu, ve hiçbir kimsenin oruç tutmamasını emretti. Artık Muhammedin Mekke üzerine ilerlemekte olduğu anlaşıldı. Yolda kendisine her taraftan ve hatta Mekkeden bile birtakım adamlar iltihak için geliyorlardı. Muhammet, ilerden yürüttüğü öncü kuvvetini ziyadeleştirerek onu Halit bin Velidin kumandasına verdi. Muhammet, Mekkeye yaklaştığı zaman birçok membalardan ve bilhassa Mekkelilerin gönderdiği sefirlerden Kureyşilerin zâf ve tereddüdünü anlamış olduğundan derhal muharebe tertibatı aldırdı ve Mekke üzerine yürümek emrini verdi. Ayni zamanda Kureyşlilerin Sefiri Ebusüfyan ile Mekkelilere teslim şartlarını bildirdi. Mekkelilerin bir kısmı teslim oldular. Bazıları evlerine kapandı, kimisi Ebusüfyanın evine iltica etti, bazıları Kâbenin etrafına toplandılar. Âciz bir ekalliyet te, mukavemet hazırlamaya kalktı. Bunların başında Hüdeybiye Muahedesini imzalıyan Süheyl ile Ebu Cehlin oğlu İkrime ve Safvan bulunuyordu. Fakat artık hiçbir şey Muhammedin keyfine münkat bir halde kalmış olan Mekkenin mukadderatını değiştiremezdi.

Muhammet, ertesi sabah arzu ettiği kansız muzafferiyeti temin etmek üzere icap eden emirlerini verdikten sora bütün ordusile ilerlemeğe başladı. Ordu dört kola ayrılmıştı. Herbiri bir noktadan Mekkeye girecekti. Bu kolların birine bizzat Muhammet kumanda ediyordu. Hiçbir mukavemete tesadüf olunmadı, yollar boştu. Yalnız bazı müfritler bir noktada mukavemet için toplanmışlardı. Bunlara tesadüf eden&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>34eod7xwnqwmixk5n1rb5gkd907cuir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/130</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45830</id>
    <revision>
      <id>174334</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:08:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174334</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2352" sha1="pchqrc4v7pnod2gdhrldgyv0vonuvc6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''108'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
Halit bin Velit, bir kısmını öldürdükten sora hepsi perişan oldular. Nihayet silâhlarını atarak evlerine kapandılar.

Muhammet, Mekkeye bir hâkimi mutlak halinde girmiş ve orada deri çadırını kurdurmuş bulunuyordu.

Bundan sora Muhammet, baştan ayağa kadar silâhlanmış olduğu halde bir deveye bindi ve Kâbeye doğru ilerledi. Her taraf Muhammedin askerlerile dolu idi. Muhammet, Kâbenin yanına gelince devesinden inmeden elindeki uzun sopasile işaret ederek Kâbedeki bütün putları biribiri ardınca kırdırdı. Ondan sora Kâbenin anahtarlarını aldı, cebine koydu. Müteakıben de umum halka uzun bir hitabede bulundu. Bu beyanatile Mekkelileri affettiğini de bildirdi. Hitabesi bittikten sora bir kaya üzerine oturan Muhammede bütün Mekkeliler gelip hürmet ve itaatlerini arzettiler. Muhammet, Mekkede kaldığı günler zarfında şehirde ve havalisinde bazı icraat ve yeni esaslar koymakla meşgul oldu.

'''HUNEYN MUHAREBESİ'''
Muhammet, fetih senesinde Mekkede pek az kaldı. Bu esnada, Mekke şarkındaki kabileler Huneyn vadisinde toplanarak Muhammede karşı vaziyet aldılar. Muhammet 12000 kişilik bir ordu ile bunların üzerine yürüdü ; bu orduda Mekke müşrikleri de vardı.

Dört gün yürüyüşten sora, Muhammet ordusu ile sabahleyin dar Huneyn vadisine daldı; henüz ortalık tamam aydınlanmamıştı. Öncü kuvvetler, pusu kurmuş düşman süvarilerinin şiddetli bir hücumuna uğradı; perişan oldu; karmakarışık geriden gelen ordunun büyük kısmı üzerine düştü; bütün orduda büyük karışıklık oldu ve kaçış başladı. Kaçanları takip eden düşman Muhammet üzerinde kolay ve tam muvaffakıyet kazanmak üzere idi. Vaziyetin fenalığını gören Muhammet, derhal hayvanını telâş içinde kaçan bu insan nehrinin haricinde bir noktaya sürdü ve orada durdu; yanında amcası Abbas vardı; Abbasın sesi çok gürdü; Muhammet, Abbası bağırtarak kaçanları yanına çağırdı; bir aralık Muhammet te bağırmıya başladı. Evvelâ 100 kişi kadar toplandı. Bu bir avuç kahramanın durup mukavemet etmesi sayesinde bütün kaçanlar geridöndüler ve Muhammedin etrafında toplandılar. Neticede düşman mağlûp olarak perişan bir surette kaçtı, şiddetle takip olundu, zafer tam ve kat'î olmuştu.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pchqrc4v7pnod2gdhrldgyv0vonuvc6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/131</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45831</id>
    <revision>
      <id>174335</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:08:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174335</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2379" sha1="m6kzy0rgorfgnrb0vjs6fzv0rhdq202" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''109'''}}&lt;/noinclude&gt;
'''TAİF SEFERİ VE MUHASARASI'''
Muhammet, Huneyn muharebesini müteakıp ordusu ile Taif şehri üzerine yürüdü. Muhammet hicret etmeden evel yaya olarak bu şehre gitmiş, Taiflileri kendi inandığı hakikat yoluna sevketmeği düşünmüştü. Orada bazı yakınları da vardı. Fakat Taifliler Muhammedi eyi kabul etmemişlerdi. Şu sözlerle kendisini Taiften çekilip gitmeğe mecbur etmişlerdi: &quot;Sen iddia ettiğin gibi Allahın bir Resulü isen bizim böyle bir zatla görüşmek haddimiz değildir. Sen iddia ettiğin adam değilsen, yalancısın, seninle görüşmeğe tenezzül etmeyiz.&quot; Fakat Taiflilerin Muhammede muamelesi bu kadarla kalmamıştı. Bütün çoluk ve çocukla beraber nekadar köle varsa üzerine göndermiş, kendisini onlara tahkir ettirmişlerdi. Muhammet bu masumların ve bedbahtların taş hücumuna maruz kalarak zedelenmiş, yaralanmış ve bin müşkülâtla Mekkeye dönebilmişti. Muhammet Huneyn muvaffakıyetinden sora Taife yürümek için şüphesiz bu acı hatıranın da tesirinde bulunuyordu.

Taif şehri bir kale ile çevrilmişti. Taif ahalisi muhasara makinalarına, muhasara kulelerine, mancınıklara malik olduktan başka, bir sene muhasaraya dayanacak kadar erzak ta toplamışlardı. Muhammet yaklaştı, surların yakininde ordugâhını kurdu. Kaleyi muhasara etti, şiddetli muharebeler oldu; Muhammet te mancınık kullandı; fakat surun metaneti, Taiflilerin ısrarla mukavemetleri, muvaffakıyetin az zamanda mümkün olamıyacağını gösteriyordu. 15-20 gün sora muhasarayı kaldırarak oradan çekilmeyi tercih etti.

Bundan sora Muhammet, İran Devleti hududunda yaşıyan kabilelerle ve Yemenle sıkı münasebetlere girişti ve o mıntakalarda yaşıyanlardan çoğu islâmiyete dahil oldu.

Mekke zaptolunduktan ve Kâbedeki putlar parçalandıktan sora da yıllık haccın müşrikler tarafından da eski müşriklik âdetleri dairesinde yapılmasına müsaade olundu. Onun için müslümanlarla müşrikler ayni zamanda haç ve ayni şenliklere iştirak ederlerdi. Bundan anlıyoruz ki, o zaman haç, dinî maksatla yapılan bir içtimadan ziyade her yıl kurulan büyük bir panayırdı.

'''TEBÜK SEFERİ'''
IX. hicret senesinde Suriye hudutları üzerinde Tebük seferi yapıldı. Artık ihtiyarlamış olan Muhammedin iştirak ettiği son sefer budur. Bu&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m6kzy0rgorfgnrb0vjs6fzv0rhdq202</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/132</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45832</id>
    <revision>
      <id>174336</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:09:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174336</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2446" sha1="98d1cs28zfnlpqvj37d87hwjjs6ub54" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''110'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
seferin sebebi şöyle izah olunuyor: Bizans İmparatoru Herakliyüs İranlıları mağlûp ettikten sora bir müddet Humusta kaldı. Bu hal, tacirlerin ve serserilerin merakını tahrik ediyordu. Suriye ile Medine arasında ticaret yapan birtakım tacirler Humusta bulunan İmparator Herakliyüsün Arabistana karşı büyük bir sefer kuvveti hazırlamakta olduğuna, bir yıllık erzak toplandığına, İmparatorluğa tâbi bütün arap kabilelerinin toplanmakta olduğuna dair Medineye mubalâğalı haberler götürdüler. Gûya bütün bu kuvvetler arap çölü hududunda toplanıyorlardı. Bu haberleri duyanlar Herakliyüsün Muhammedi ezmek fikrinde olduğuna hükmediyorlardı.

Muhammet bu sözlere inandı. Herakliyüsün gelmesini beklemektense onun hazırlığını bitirmesine zaman bırakmadan harekete geçip üzerine taarruz etmeyi tercih etti.

Muhammede bu kararı verdiren başka bir sebep te vardı. O sebep şu idi: Muhammet, Mekkenin fethinden evel Suriye hudutlarına 3000 kişilik bir ordu göndermişti. Bu kuvvet Muta havalisinde vukubulan bir muharebede Bizansın himayesinde olan Gassanî kuvvetleri tarafından mağlûp ve perişan edilmişti.

İşte Muhammet, bu Muta felâketinin bu vesile ile intikamını almağı da düşündü. Muhammet, sefere karar verince yalnız düşman kuvveti mülâhazasile değil, mesafenin çokluğundan dolayı da büyük hazırlık görmek lüzumunu hissetti. Bu sebeple seferin gayesi ne olduğunu açıkça söyliyerek bütün müslümanları yalnız bedenen değil, malen de sefere davet etti. Bu davet, müslümanların bir kısmı tarafından büyük hoşnutsuzlukla karşılandı, Tebük seferinin şöhreti bu yüzdendir. Çünkü askerlik noktasından seferin bir tesiri ve bir ehemmiyeti olmamıştır. Muhammet, tasavvuratını tatbik için çok müşküllerle karşılaştı. Birçok kimseler bu sefere iştirak etmediler. Ali de bu meyandadır. Maamafih Muhammet, kararında ısrar etti; tedarikât bitti. 30000 den fazla bir ordu toplandı, bunun bini süvari idi. Suriye hududu istikametinde herekete geçildi. Yollarda sıcaktan, susuzluktan ve yorgunluktan usananlar, dedikoduya başladılar. Orduda birçok münafık ta vardı. Bunların muhalefeti şedit bir dereceyi buldu. Bunlar bu sefer aleyhinde durmaksızın tenkitler yapıyorlardı. Nihayet, Medineden 400 kilometre kadar uzak Tebük mevkiine varıldı, {{ysb|ora|orada}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>98d1cs28zfnlpqvj37d87hwjjs6ub54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/133</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45833</id>
    <revision>
      <id>174337</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174337</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2216" sha1="7ki7y7isy1gog27ff6dih6b3rcdd5ef" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''111'''}}&lt;/noinclude&gt;
{{yss|da|orada}} Herakliyüsün asker topladığı rivayetinin yanlış olduğu anlaşıldı. Muhammet Tebükte 10 gün kaldı, daha ileri gitmedi, ordusu ile Medineye döndü.

Muhammedin fikrinde Suriye hudutlarına kadar gitmek tasavvuru vardı. Fakat ortada düşman ordusunun bulunmadığı anlaşılınca, Ömer daha ileri gitmenin lüzumsuzluğunu izah etti ve dönmek teklifinde bulundu.

Muhammet, ordusundan yalnız küçük bir sefer heyeti ayırarak Şimalî Arabistan meliklerile anlaşmaya memur etti.

Herakliyüse gelince Muhammede karşı harbe girişmek onun hatırına hiç gelmemişti.

Muhammet Medineye döndükten sora bazı muhalif münafıklara karşı şedit tedbirler almak mecburiyetinde kaldı.

Tebük seferinden sora Muhammet, Yemenlilerden gelen birtakım sefaret heyetlerini kabul etti.

O zamana kadar islâmlığa yaklaşmıyan yakın, uzak birtakım kabileler de islâmiyeti kabul ettiler.

'''HALİT BİN VELİDİN YEMENE SEFERİ'''
X. hicret senesinde Muhammet 400 kişi ile Halit bin Velidi Yemende bazı kabileler nezdine gönderdi. Ona verdiği talimat: evvelâ islâmiyete davet etmesi, kabul etmedikleri takdirde silâh kullanması yolunda idi. Halit aldığı talimatı muvaffakıyetle tatbik etti.

Muhammet, ayni sene içinde diğer birtakım zevatı da Cenubî Arabistanda islâmiyeti yaymak üzere Yemene gönderdi. Onlara verdiği talimatta başlıca şu noktaları zikretti: &quot;Ahaliye karşı hasmane değil, dostane hissiyat besleyiniz; eyi yenilikler yapınız.&quot;

Muhammet, Aliyi de bir sefer heyetile Yemene gönderdi. Muhammet, Aliye verdiği talimatta, Yemende vaziyet tehlikeli bir şekil alırsa, Halit bin Velit ile birleşmesini ve bütün müslüman askerlerinin kumandasını Halidin almasını emretti.

'''ARABİSTANDA İSLÂMİYET ALEYHİNDE İLK KIYAMLAR - MÜSEYLEME'''
Muhammet, ölmeden evel X. hicret senesi içinde Arabistanda ilk ayrılık hareketleri başlamıştır. Böyle bir harekete ilk kalkışan Müseyleme namında biri olmuştur. Müseyleme Yemenli bir kabilenin reisi idi. Bu adam, Muhammet gibi kendisinin de peygamber olduğunu ilân etmiş ve kabilesini arkası sıra sürüklemiştir.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7ki7y7isy1gog27ff6dih6b3rcdd5ef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/134</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45834</id>
    <revision>
      <id>174338</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:09:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174338</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2167" sha1="ev7x8huy31j5p7yk08natni2d4cx008" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''112'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
Müseyleme, taraftarlarının şarap içmelerine müsaade gösterdi. Müseylemeye imtisal eden başka adamlar da olmuştur. Müseyleme, başlangıçta muvaffak olur gibi oldu. Muhammede gönderdiği bir mektupta Araplar üzerinde hüküm ve nüfuzun paylaşılmasını teklif etti. Hakikatte Müseyleme de kıymetsiz sayılmıyacak ahlâkî ve dinî bir mezhep ortaya koymuştu, fakat bu mezhep islâmiyet seviyesinden pek aşağı idi. Nihayet Müseyleme ve onun gibiler birer suretle bertaraf edilmişlerdir.

'''VEDA HACCI VE MUHAMMEDİN ÖLÜMÜ'''
Muhammet, hicretin IX. senesinde muhiti tetkik ve hacca gelen kalabalığın mizaç ve ahvali hakkında müşahedatta bulunmak üzere Ebubekiri Mekkeye göndermişti.

O günden sora artık hiçbir müşrikin Kâbeyi ziyaret edemiyeceği ilân edilmişti. Bu suretle Kâbe munhasıran bir müslüman ziyaretgâhı olmuştu.

Hicretin X. senesi içinde Muhammet, Mekkede büyük haçta bizzat bulunmak istedi. Bu haber, şayi olunca o sene hacca iştirak edenlerin miktarı herzamankinden fazla olmuştur. Birçokları Muhammet ile birlikte gitmek üzere Medineye geldiler. Bütün hazırlıklar ikmal olunduktan sora Medineden hareket edildi (22 Şubat 632).

Muhammet, deve üstünde en uzak yerlerden gelmiş birçok kalabalık arasında tantanalı ve muzaffer bir surette Mekkeye girdi.

Muhammet, Mekkede üç nutuk verdi, bu nutuklarda birçok nasihatlerde bulundu ve bu seneden sora haç münasebetile &quot;sizi bir daha görüp görmiyeceğimi bilemem&quot; dedi. Filhakika bu haç Muhammedin son veda haccı oldu. Muhammet, Medineye avdetinden üç ay sora 63 yaşında öldü.

MUHAMMEDİN ÖLÜMÜ (8 Haziran 632)
Muhammet, Muta felâketini bir türlü unutamıyordu. Onun hatırası kendisini daima müteessir ediyordu. Bizanslılara anî bir taarruz yapmak için bir sefer heyeti teşkilini emretti. Muhammet, bu sefer heyetinin hazırlandığı sırada hastalandı. Hastalık şiddetlendi. Karılarından Ayşenin odasında yattı. Bu yüzden sefer heyetinin hazırlıkları gerikaldı. Bu heyet hazırlandıktan sora da Muhammedin ölümü üzerine hareketi tehir edildi.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ev7x8huy31j5p7yk08natni2d4cx008</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/135</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45835</id>
    <revision>
      <id>174339</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:09:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174339</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2201" sha1="1er06cdx46opcqfdvei628idpnsmhg3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''113'''}}&lt;/noinclude&gt;
Muhammet, hastalığı şiddet kespettikten sora namazda islâm cemaatine imamlık etmesi için, Ebubekire emir vermişti.

Muhammet, son nefesinde yanında bulunanlardan yazı yazmak üzere levazım istemişti; fakat talep ettiği şeyler kendisine verilmedi.

Muhammedin öldüğü haberi şehirde büyük bir hayret uyandırdı; bazıları buna inanmak istemiyorlardı. Ömer de büyük hayret ve heyecan içinde bu habere inanmak istemiyordu. Ölüm haberini işiten Ebubekir, Ayşenin odasına koştu. Muhammedin bir harmaniye ile örtülmüş olduğu halde yerde yattığını gördü; odada kimse yoktu; Ayşe Muhammedin yaşamadığını farkeder etmez öteki kadınlara haber vermeğe koşmuştu. Ebubekir naşa yaklaşarak harmaniyenin bir köşesini kaldırdı, Muhammedin yüzünü öptükten sora tekrar harmaniye ile örterek ağır ağır odadan çıktı. Ömer, teessür ve heyecan içinde halka nutuk veriyordu. Ebubekir &quot;yavaş! Ömer! beni dinle!&quot; diyerek Ömerden sükûnet bulmasını rica etti. Ömer susmak ve dinlemek istemiyordu, Ebubekir hiç kendini bozmadı. O da söz söylemek istediğine dair işaret etti. Halk hürmetkâr bir halde ona döndüler, artık Ömere ehemmiyet vermediler. Bunun üzerine Ömer, nutuktan vazgeçti, sözü Ebubekire bıraktı. Ebubekir umumun sükût ve dikkati içinde nutka başladı ve dedi ki: &quot;Ey insanlar, kim Muhammede tapıyorsa bilsin ki, Muhammet ölmüştür. Kim Allaha tapıyorsa bilsin ki, Allah daimdir.&quot; Ondan sora dinliyenler üzerinde matlup tesiri yapan güzel sözler söyledi.

EBUBEKİRİN İNTİHABI (8-9 Haziran 632)
Muhammet, son nefesini verince Medineli müslümanlar (Ensar) bir evin avlusunda toplandılar. Bu sırada Ali, Talha ve Zübeyir Ayşenin odasına gittiler. Mekkeli muhacir müslümanlar (Muhacirin) yukarda söylediğimiz gibi halka nutuk vermekte olan Ebubekirin yanına geldiler. Bu sırada bir adam Ebubekir ile Ömerin yanına yaklaşarak Medinelilerin Saad ibni Ubade etrafında toplandıklarını ve onunla birleştiklerini haber verdi ve dedi ki, eğer iktidar makamını istiyorsanız iş daha ciddiyet kespetmeden evel onların yanına gidiniz.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1er06cdx46opcqfdvei628idpnsmhg3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/136</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45836</id>
    <revision>
      <id>174340</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:09:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174340</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2436" sha1="2zn06s57te6i41p8ukfvive02l3he5o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''114'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
Muhammet, henüz defnolunmamış bir halde evinde duruyordu. Ömer ile Ebubekir Ebu Ubeydeyi de alarak Medinelilerin içtima ettikleri avluya doğru koştular. Bir münazaa çıkar korkusuyle, yolda kendilerini vazgeçirmeye çalışanlar oldu. Fakat onlar avluya gittiler ve orada toplanmış olanların ortasına cesurane girdiler, cemaatin ortasında bir harmaniyeye sarılmış gayet muztarip gibi görünen bir adam nazarı dikkatlerini celbetti. Bu güç anda hasta bulunan bu adam Medinelilerin namzedi Hazreçlilerden Saad ibni Ubade idi.

Ebubekir ile Ömer geldikleri zaman Medineli bir hatip söz söylüyordu. Saad hasta olduğundan ve sesi çıkmadığından hafif söylüyor ve bu Medineli hatip onun söylediklerini gür sesile tekrar ediyordu. Bu hatip çok şeyler arasında Mekke muhacirlerinin aleyhinde bulunuyor ve onları ittiham ediyordu. Daima ateşli olan Ömer hatibe cevap vermek ve ittihamatı şiddetle reddetmek istedi. Ebubekir Ömeri menetti. İhtiyatkâr ve mülâhazalı olan Ebubekir sakin ve itilâf arayan bir tarzda söze başladı. Medinelileri bol bol methetti. Galeyanda olan ruhları teskin etti. Sarih ve eyi fikirleri olan bir adam, yalnız bağıran, düşünmekten âciz, akıldan ziyade hissiyata tâbi bulunan kalabalığa ekseriya hâkim olur. Ebubekir baş intihabında yalnız Medinelileri veya muhacirini düşünmek kâfi olmadığı, bütün Arapların yalnız Kureyşilerden birinin hüküm ve nüfuzunu kabul ve teslim edebilecekleri fikri üzerinde metîn bir surette ısrar etti. Hazır olanları, o sırada yanında bulunan Ömer veya Ebuubeyde bin Cerrahtan birisine sadakat yemini etmeğe davet ederek nutkuna nihayet verdi.

Medinelilerden bir adam, biri Kureyşlilerden diğeri Medinelilerden olmak üzere iki reis intihap olunması teklifinde bulundu. Bunun üzerine şiddetli bir münakaşa başladı, hepsi birden bağrışıyorlardı. Ömer, gürültünün büyük bir kavgaya dönmesinden korktu, ileri atıldı; Ebubekirin elini tuttu; kendisine teklif olunan şereften vazgeçti ve Ebubekire ilk olarak sadakat ve itaat yemini etti. Onu Peygamberin halefi ilân etti. Hazır olanlardan birçoğu Ömer gibi yaptı; birçok Medineliler de başlarında Usların reisi Üseyyit olduğu halde onlarla birleşti. Bunun üzerine Ebubekir halife intihap edilmiştir diye ilân edildi.

İnsanlar gayet şedit bir heyecan halinde bulundukları&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2zn06s57te6i41p8ukfvive02l3he5o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/137</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45837</id>
    <revision>
      <id>174341</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:10:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174341</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2364" sha1="7wj56fkjfr3cqu7pilcsjf2ix5ora8v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''115'''}}&lt;/noinclude&gt;
sırada evelden tahmini kabil olmıyan nagehanî bir harekete ekseriya derhal iştirak ederler. Ömerin hareketi tam böyle bir anda vukubulmuştu.

Görülüyor ki, Ebubekirin intihabı, pek fırtınalı bir surette cereyan etmiştir; bu intihap, bütün müslümanların reylerine müracaat suretile vukua gelmemiş, bilâkis hususî bir evin avlusunda tesadüfen toplanmış küçük bir ekalliyetin gürültülü ve acele bir teşebbüsü neticesinde olmuştur. Bu intihabın muntazam ve meşru sayılamıyacağı hakkında ve hiçbir vekâlet sıfatını haiz olmıyan bir avuç adamın böyle bir şey yapmıya hakları olmıyacağı tarzında iddialar serdolunmuştur.

İntihapta hazır bulunmamış Mekkeli muhacirlerden bir kısmı ve bunlar arasında birinci derecede Ali, Zübeyir ve saire gibi nüfuz ve iktidar sahibi olanlar şiddetli bir teessür duydular.

Ebubekirin muvaffakıyeti, bilhassa Uslarla Hazreçlerin arasındaki eski husumetten ileri gelmiştir. Medineliler, Hazreçlilerin reisini namzet gösterdiklerinden, Uslar, buna karşı Kureyşlileri tercih ettiler; Ebubekir ve Ömer, içtima mahalline giderken, Usların reisi onlara kendilerine güvenebileceklerini söylemiş ve onlarla birlikte hareket etmiştir. Binaenaleyh Ebubekirin intihabı, ne Kureyşlilere, ne Medinelilere mensup olmıyan Us müslümanlarının eseridir.

Ayşenin evinde Muhammedin naşı yanında kapanıp kalmış olan Ali ile Talha ve Zübeyrin hareketleri dikkate şayandı. Bunlar siyasî dirayet ve metîn seciye gösteremediler. Zıyaın büyüklüğü altında ezildiler: Halbuki Ömer ve Ebubekir evlerine çekilip kapanmadılar, bilâkis fırtınaya cesurane göğüs verdiler, ve ona galebe çaldılar.

Nekadar ibrete şayan bir vaziyettir ki, daha Muhammedin öldüğü anda bütün eski nifaklar, ihtiraslar, hırsıcahlar, zincirden boşandılar; o derecede ki hakkında korku ve hürmet beslenen Peygamberin henüz ılık cesedi, son nefesini verdiği basit odada unutulmuş ve ihmal edilmişti.

Ali ve yakın akrabaları, Muhammedi terki hayat ettiği kerpiç odada kimseye haber vermeksizin açtıkları bir mezara acele gömdüler. Peygamberin karıları bile bundan haberdar edilmedi; onlar yalnız bitişik odada kazma sesleri işiterek az çok ne yapılmakta olduğunu anlamışlardı. Bu hareket&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7wj56fkjfr3cqu7pilcsjf2ix5ora8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/138</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45838</id>
    <revision>
      <id>174342</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174342</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2369" sha1="syyehzuyvy951oqugrke2969v882qhz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''116'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
o zamana kadar kabul olunan itiyadın hilâfında bir şeydi. Bunu Muhammet lehinde bir hürmet eseri olarak kabul etmeğe imkân yoktur. Çünkü hürmet gösterilmesi büyük Peygamberi mutat veçhile şehrin mezarlığına büyük merasimle gömmek suretile olmak lâzımdı.

Ebubekir ve Ömer de cenaze merasiminde bulunamamışlardı. Anlaşılıyor ki, o anda siyasî meşguliyetler o kadar mühim ve mücbir idi ki, kimse Arabistanın kudretli hâkim ve sahibinin cenazesile uğraşmıya ne vakit bulmuş ve ne de arzu duymuştur.

'''EBUBEKİRİN HİLÂFETE İNTİHABININ ERTESİ GÜNÜ'''
Ebubekirin hilâfete intihabının ertesi günü müslümanlar mesçitte büyük bir içtima aktettiler; Ebubekir mimbere çıktı; orada söze başlamadan evel oturdu. Ömer aşağıda cemaat arasında ayağa kalkarak cemaate bir nutuk verdi. Onları Ebubekire biate davet etti. Herkes biat etti; ondan sora Ebubekir mimberde ayağa kalkarak, o da cemaate kısa bir nutuk verdi; halkın kendisine muzaharetini istedi; mücahede etmekten vazgeçmiş olan bütün kavimlerin umumî istihkara maruz kalmış olduklarını hatırlattı. İşte bu suretle Ebubekir, işe başlamış oldu.

'''HALİFELİĞİN HAKİKÎ MAHİYETİ'''
Muhammedin tesis ettiği cemaatin birçok içtimaî, dinî ve siyasî ihtiyaçları vardı. Muhammet, hayatta olduğu müddetçe ashaptan hiçbiri Muhammedin ölümünü göz önüne alarak uzak istikbali ve onun tedbirlerini düşünmedi; bu husus, yalnız Allaha ve onun Resulüne terettüp eder bir iş telâkki olundu. Halbuki Medineye karşı siyasî bir inkıyat halinde yaşıyan kabilelerce iş böyle değildi. Çünkü bunlar dinî hislerden ziyade Muhammedin siyasî ve askerî satvetinden korktukları için ona tâbi olmuşlardı ve bu tebaiyeti esaret sayıyorlar ve bundan kurtulacakları günü bekliyorlardı. Bu sebeple Muhammedin birdenbire ve müslümanlara hiçbir şey nasihat etmeksizin ortadan kaybolması Medinede ashabın büyük şaşkınlığını mucip oldu. Bütün ruhlar derin bir surette sarsıldı; derhal niza zuhûr etti. Medinede başlıca üç fırkanın mevcudiyetini meydana çıkardı. Peygamber zamanında biribirlerile eyi geçinmiş olan bu fırkalar, şimdi yalnız kendi maddî ve manevî menfaatlerini muhafaza etmekten başka bir şey düşünmüyorlardı.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>syyehzuyvy951oqugrke2969v882qhz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/139</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45839</id>
    <revision>
      <id>174343</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:10:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174343</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2342" sha1="ncbj7sclrvqyi9j84w0hjdt2xzwfxve" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''117'''}}&lt;/noinclude&gt;
Bu fırkalardan birincisi Muhacirin Fırkası. İkincisi Ensar Fırkası. Üçüncüsü de Arabistanın her tarafından gelip Muhammedin etrafında toplanmış olanların fırkası idi.

Bu fırkaların en eyi teşkilâtlısı Ensar Fırkası idi; en süratli hareket kabiliyeti bu fırkada idi. Diğer iki fırkada böyle kuvvetli teşkilât yoktu.

Bunların yegâne istinat ettikleri kuvvet Muhammedin şahsı idi; bu sebeple kendilerini bir arada tutan zat ortadan kalkınca teşkilâtsız, başsız, fikirsiz kaldılar; biribirlerinden şüphe ederek, biribirlerini kıskanarak evlerine kapandılar.

Muhammedin ölümünden Ebubekirin ölümüne kadar geçen kısa bir müddet zarfında bunlardan hiçbiri mevcudiyetini ihsas edemedi; bunlar tamamen alıklaşmışlardı.

Muhammedin ölümile derhal başgösteren buhranın mühim ve güç dakikasında kendilerini kaybetmiyen yalnız iki zat olmuştur: Ömer ve Ebubekir.

Büyük tarihî ameliyelerin meziyetlerini fertlere atfetmekten nekadar içtinap olunursa olunsun, neticesi itibarile o zaman müslüman cemaatini, acele bir felâketten kurtaran, bu iki zatin siyasî faziletleri olmuştur.

Muhammedin eserini muhafaza etmiş olan bunlardır. Ömer ile Ebubekirin iffetleri, maksatlarındaki mutlak namuskârlık, yalnız umumun menfaatinden mülhem olarak hareketleri, ayrılık ihtiraslarına ve hasis menfaatlere galebe çalmıştır.

Ebubekir, mahza ahlâkî meziyetleri ve liyakati hasebile Medinedeki müslümanlar tarafından müslüman cemaatinin reisi ve peygamberin halefi olarak kabul edilmişti. Bu intihapla Medine müslümanları Ebubekire verdikleri nüfuz ve salâhiyetle, farkına varmaksızın, tarihte Roma İmparatorluğu ve Papalık müessesesi gibi büyük bir siyasî ve dinî müessese vücuda getirmiş oldular.

Hakikatte, müntehipler bir kabilenin efradından birine sair efrada nispetle daha yüksek bir nüfuz ve salâhiyet vermiş oldukları zehabında idiler; yani Ebubekiri basit bir kabile reisi telâkki etmişlerdi. Halbuki, Ebubekir Arabistanın mühim bir havalisinin hükümdarı makamına oturmuştu. O ayni zamanda bir başkumandan, hükümleri itiraz kabul etmez bir hâkim ve yeni bir dinin en yüksek ruhanî reisi olmuştu. Müntehipler bunun asla farkında değillerdi. {{ysb|Ebu|Ebubekir}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ncbj7sclrvqyi9j84w0hjdt2xzwfxve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/140</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45840</id>
    <revision>
      <id>174344</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174344</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2240" sha1="gxwgqp87lrsq22nlu6olf59lv1n2yo9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''118'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
{{yss|bekir,|Ebubekir}} vazifelerinin mahiyeti, nüfuz ve salâhiyetlerinin hududu hiçbir suretle tayin edilmeden müslümanların reisi ilân olundu. Hilâfetin haklarını ve vazifelerini daha eyi tanzim eden vak'alar soradan olmuştur. Maamafih halifeliğin hakları ve vaziyeti, ihdas olunduğu günden altı asır sora Hulâgû tarafından halife çuvala sokulup süvarilerin nalları altında ezildiği güne kadar ve ondan sora da hiçbir zaman ayni halde kalmamıştır.

Ebubekir, idare umurunu deruhde ederken, yalnız bir vazifeye ehemmiyet verdi; o da her şeyde Muhammedin misalini takip etmek, onun koyduğu kanunları tatbik eylemek ve nihayet onun askerî ve siyasî düşüncelerini mevkii file koymaktı.

Ebubekir, bu hususları sadıkane ve şiddetle takip etti. İlk zamanlarda bu tarzı hareket müessir ve müfit olsa da, soraları islâmiyet sisteminin tekâmülüne karşı bir mania teşkil edebilirdi. Çünkü, Muhammet hayatında hergünün icabatına göre muvafık çare ve tedbirler tatbik ederek islâm cemaatini muvaffakıyetle idare ederdi. Eğer o Arabistan haricindeki kavimlerle temasa girseydi ihtimalki birçok yenilikler ve değişiklikler yapacaktı. Çünkü o, son derecede terakkiperver bir ruha malikti; sistemini daima muhitin icaplarına göre ıslah ve tatbik etmeye amade idi.

Muhammet, gerek dinî meselelerde, gerek içtimaî hususlarda bir ıslah yapmak lâzımgeldiği zaman, kendini hiçbir şeyle bağlı görmemiştir. Daima tekâmüle doğru yürümüştür. Ölüm, bu tekâmülü birdenbire kesti. Muhammetten sora islâm âleminde görülen durgunluk ve tedenni sebebi Muhammette değil, onun haleflerinin Muhammedin mesleğinin ruhunu değil, metnini almalarında aramalıdır. Bu büyük hakikat ancak Türkiye Cümhuriyeti devrinde hakkile idrak edilmiş ve icabatı yapılmıştır.

'''D. HULEFAİRAŞİDİN DEVRİ'''

Halife unvanı ile müslümanların ilk Emîri Ebubekir oldu. Ondan sora sıra ile Ömer, Osman ve Ali hilâfet makamına geçtiler. Bunların emîrlikleri bir nevi intihapla oldu. Bunlardan hiçbiri, devleti irsen elinde tutan sülâleler teşkil etmemişlerdir. Bu dört zat, Hulefairaşidin unvanı ile maruftur.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gxwgqp87lrsq22nlu6olf59lv1n2yo9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/141</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45841</id>
    <revision>
      <id>174345</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:10:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174345</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2095" sha1="68b30t9yyofyk2xpm9y34mfl616pdzr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''119'''}}&lt;/noinclude&gt;
'''EBUBEKİR (632—634)'''
Muhammet ölür ölmez bütün Arabistanda Araplar isyan ettiler. Yahudilik ve hıristiyanlık baş kaldırdı. Münafıklar kendilerini meydana vurdular. Mekkede ahalinin çoğu islâmiyeti ret ve inkâr etmek istedi. Hiç kimse Ebubekire vergi vermek istemedi.

Ebubekir, bütün bu isyanları ve kıyamları bastırdı. Arabistanı tekrar islâm hakimiyetine aldı. Halit bin Velit bu mücadelelerde asileri dehşetli bir surette ezerek temayüz etti. Kendine, Allahın Kılıcı (Seyfullah) unvanı verildi.

Ebubekir, Arap Yarımadasında hakimiyetini tesis ettikten sora Bizans ve İran Devletlerine karşı seferler açtı.

Muhammedin son günlerinde hazırlanan Suriye sefer kuvvetini Üsamenin kumandasında Suriye hudutlarına sevketti. Bu kuvvet 3000 kişi ile 1000 beygirden ibaretti. Üsame, Suriye hudutlarında bazı muvaffakıyetli muharebeler yaptı. Birçok ganimetle Medineye döndü.

Ebubekir, bir sene sora iki ordu teşkil etti. Bunlardan birini Halit bin Velit kumandasında Iraka, İran Devleti aleyhine; diğerini Ebuubeyde bin Cerrah kumandasında Suriyeye gönderdi. İranda Sasaniler hüküm sürüyordu. Suriyeye hâkim olan Bizans İmparatoru Herakliyüs idi. Halit, Basra civarında vukua gelen bir muharebede (633) Sasanileri mağlûp ettikten sora müslümanlar Irakta yerleştiler.

Halit, Irakta muvaffak olduktan sora Ebuubeyde bin Cerrah ordusuna yardım etmek üzere Suriyeye döndü.

Herakliyüs kuvvetleri Şeria ırmağına dökülen Yermük çayı civarında vukubulan muharebede (634) büyük inhizama uğratıldı.

Bu muvaffakıyetten sora Gassaniler kâmilen müslüman oldular.

Ebubekir, bu sıralarda öldü. Hilâfeti, iki seneden biraz fazla sürdü.

'''KURANIN İLK TOPLANMASI'''
Kuran ayetlerini bir cilt halinde toplıyarak Kuran denilen kitabı ilk vücuda getiren Ebubekirdir. Kullanılan yazının esası Summer Çivi yazısından alınmış hususî bir alfabe idi. Bu alfabe soraları muhtelif yerlerde yapılan şekillere göre muhtelif isimler almıştır.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>68b30t9yyofyk2xpm9y34mfl616pdzr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/142</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45842</id>
    <revision>
      <id>174346</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174346</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2272" sha1="1k2ylebsaoe8nn8kyf9isc64zu2ag4n" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''120'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
'''ÖMER (634-644)'''
Ömer, Ebubekirin Suriye ve Mezopotamyada başladığı istilâları devam ettirdi. Suriye Ordusu Kumandanı Ebuubeyde Şam, Humus, Balebek, Halep ve Antakyayı zaptettikten sora Kudüsü muhasara etti. Kudüs Patriki &quot;Sofranyüs&quot; bizzat Ömerin kendisile müzakere etmek şartile şehrin teslim olunacağını bildirdi. Ömer, Medineden Kudüs pişgâhına geldi. Kan dökmeden şehre girdi (638), Hıristiyanları dinlerinde serbest bıraktı. Kiliselerine tecavüz etmedi. Süleyman mabedinin yerinde kendi adını verdiği camiyi yaptırdı (Camii Ömer: Renkli Res. 2). Ondan sora tekrar Medineye döndü.

'''İRAN SEFERİ'''
İranın Sasanî Hükümdarı Yezdicert Arapları Mezopotamyadan çıkarmak üzere oraya bir ordu gönderdi. Arap Ordusu kumandanı Saad İbni Ebivakkas İran ordusu ile Kadisiye (Bugünkü Kûfenin garbinde) civarında karşılaştı. Verilen muharebede İranlılar mağlûp oldu (635).

Araplar, Irakı kâmilen istilâ ederek İran içerilerine girmeğe başladılar. Yezdicert son mukavemetini Nihavent şehrinde göstermek istedi. Verilen muharebede (642) İranlıların inhizamı büyük oldu.

Yezdicert Türkler nezdine kaçtı. Ve Mervde onlara iltica etti. Bu suretle İranda Sasanî Devletine nihayet verilmiş ve Araplar Türkeline kadar şarkta ilerlemiş oldular.

Araplar, şimalde Kafkaslara doğru da ilerlediler. Fakat bu istikamette Türklerden Hazarların mukavemeti karşısında durmıya mecbur oldular.

'''MISIRIN ZAPTI'''
Ömer, Amr İbnülası 4000 kişi ile Mısırın zaptına memur etti. Mısır, Roma Şark İmparatorluğunun bir eyaleti idi. Hiç mukavemet görülmeden Mısıra girildi. Bizans askerlerile yerli ahali tarafından işgal olunan Menfis şehrini kuşattılar. Yerli ahaliyi dinlerinde serbest bırakmak ve yalnız vergi almak vaitleri ile kazanarak şehri aldılar. Amir, Fustat adlı yeni bir şehir kurdu ve hükûmet merkezi yaptı. Ondan sora sahilde İskenderiyeyi zaptettiler. Bu suretle bütün Mısır fethedilmiş oldu (641).

Bundan sora Amr İbnülas, Bingaziye kadar Afrika Şimalindeki Berberler ülkesini istilâ etti. Fakat, Berberlere hâkim olmak, İranın Sasanilerini Suriye ve Mısırın Rumlarını {{ysb|mağ|mağlûp}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1k2ylebsaoe8nn8kyf9isc64zu2ag4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/143</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45843</id>
    <revision>
      <id>174347</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174347</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2322" sha1="asir41t46k8n339tvtqyzeab9cinmis" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''121'''}}&lt;/noinclude&gt;
{{yss|lûp|mağlûp}} etmek kadar kolay olmadı. Çünkü, Berberler cesur ve muhariptiler. Arapları çok uğraştırdılar.

Arap kumandanları Suriye, Irak, Mısır ve İran kıt'alarında büyük zaferlerle Arap ismini ve hükmünü yerleştirirken Halife Ömer Medinede sade bir hayat yaşıyordu. Esir bir İran kumandanı Medineye getirildiği zaman Ömeri mesçidin merdivenlerinde uyurken görmüştü.

Ömerin hilâfeti on sene sürdü. Vergisinin azaltılmasını istiyen İranlı bir hıristiyan köle tarafından hançerle vuruldu. Aldığı yaradan öldü.

'''OSMAN (644-656)'''
Ömer, son nefeslerinde hilâfet meselesinin hallini intihap ettiği altı kişilik bir heyete bıraktı. Bu heyet, Emevî ailesinden Muhammedin damadı Osmanı halife intihap etti. Emeviler, nüfusça en kuvvetli bir kabile idi. Fakat Mekkenin fethinden sora müslüman oldukları için Ebubekir bunların müslümanlığını zayıf görürdü. Onları mühim memuriyetlerden uzak bulundururdu. Emevilerden olan Osmanın Halife olması, Emevilerin iktidar mevkiine gelmesi demekti. Filhakika 80 yaşında bir ihtiyar olan halim, selim Osman bütün valilikleri ve ordu kumandanlıklarını, rütbe ve mansıpları meziyet aramaksızın hep mensuplarına verdi. Bu hal Emevilerle Kureyşlilerin diğer bir kolu olan Haşimiler arasında islâmiyetten evel mevcut olan derin adavetin uyanmasına sebep oldu.

Osman devrinde islâm hududu Afrika cihetinde Trabulusgarba kadar dayandı (647). Kafkaslar cihetinde hudut, Aras ırmağında idi. Şarkta da Horasan Türklerinin öncü kuvvetlerile karşılaşılmış ve Ceyhun boylarına dayanılmıştı (Harita. 22). Artık, arap-türk mücadelesi başlamış oluyordu. İrana gelince O, on, on beş yıl içinde tamamen islâmlaştı.

'''DAHİLÎ İSYANLAR'''
Emevilerle Haşimiler arasında yeniden başgösteren eski düşmanlıktan yukarda bahsetmiştik. Bu düşmanlık dahilî bir isyanın için için kaynamasına sebep oldu. Her tarafta halk, Emevi valiler ve kumandanların zulmünden Halife Osmana şikâyetlere başladılar. Osman bu şikâyetler üzerine hiçbir tedbir almıyordu. Nihayet yapılan haksızlıklardan şikâyet etmek üzere Mısır, Kûfe ve Basra taraflarından ve daha birçok yerlerden halk namına toplanan&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>asir41t46k8n339tvtqyzeab9cinmis</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/144</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45844</id>
    <revision>
      <id>174348</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:11:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174348</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2352" sha1="7dt4b21ai5ot7uw73i27ilwz0yk9idg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''122'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
birtakım heyetler Medineye geldiler. Medine şehrinde büyük bir galeyan oldu. Osmanın evi sarıldı, nihayet evin içine girdiler. Osmanın üzerine atılarak, onu hançerle öldürdüler.

Ebubekirin ilk defa olarak Kuran ayetlerini topladığını biliyoruz. Kuranın bize vâsıl olan şekilde tertip ve tanzimini Osman yaptı.

'''ALİ (656 - 661)'''
Alinin zamanı dahilî ihtilâflarla geçti. O sırada Emevilerden Suriye Valisi bulunan Muaviye, Alinin hilâfetini tanımadı. Bilâkis onu Osmanı katlettirmekle itham etti. Bundan başka, Muhammedin ilk arkadaşlarından Zübeyir Kûfelilerden ve Talha Basralılardan mürekkep birer siyasî fırka teşkil etmişlerdi. Bunlar da hilâfet davasında idiler. Peygamberin zevcelerinden Ayşe, Muhammedin sağlığında Alinin, kendi iffeti aleyhinde şüphe ettiğini öğrenmiş olduğundan onun müthiş düşmanı idi. Ayşe onu bir türlü affetmiyordu. Bu karışıklıktan istifade ederek Alinin aleyhinde çalışıyordu. Ayşe, taraftarlarını toplıyarak Talha ile birleşmek üzere Basraya gitti. Basrada, Ayşenin etrafında muhalefet kuvvetleri gittikçe büyüyordu; bunlar, Zübeyir kuvvetleri de dahil olduğu halde Kûfe civarında toplandılar. Ali, büyük bir kuvvet topladı ve düşmanları üzerine yürüdü. Aralarında vukua gelen muharebede Zübeyir ve Talha öldürüldü. Ayşe esir edildi ve bunların taraftarları mağlûp ve tamamen perişan oldu. Ayşe, deve üstünde bizzat muharebeye iştirak etmişti. Muharebenin en kanlı safhası onun devesi etrafında cereyan etti. Bu sebeple bu muharebeye Cemel yani Deve vak'ası adı verildi.

Ali, devlet merkezini Medinden Kûfeye getirmiştir.

'''SİFFİN MUHAREBESİ'''
Alinin Kûfe civarındaki muvaffakıyetine rağmen Şam Valisi Muaviye, birçok paralar sarfederek bütün Emevileri etrafında topladı ve Ali aleyhinde şiddetli propagandaya başlıyarak hilâfet iddiasına kalkıştı. Mısır fatihi Amr İbnülası da elde etti. Nihayet iki tarafın orduları Fıratın sağ sahilinde Raka yakınlarında Sıffin ovasında karşılaştı (657). Şiddetli bir muharebe başladı ve günlerce devam etti. Ali muzaffer olmak üzere idi. Amr İbnülas, firara kalkışmış olan Muaviyeyi tuttu ve Alinin kuvvetlerine karşı bir hileye müracaat etti. Bu hile, askerlere&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7dt4b21ai5ot7uw73i27ilwz0yk9idg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/145</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45845</id>
    <revision>
      <id>174349</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:11:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174349</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2214" sha1="6xj0aaz5yeilwwcgutgjdogebnemmb4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''123'''}}&lt;/noinclude&gt;
mızraklarının ucuna Kuran nüshaları asarak ihtilâfın halli için Kuranın hakem olmasını teklif etmek oldu.

Ali, mızrakların ucunda Kuranı görünce muharebeyi durdurdu. İki taraf ihtilâfı halletmek için birer hakem tayin ettiler. Muaviyenin hakemi Amr İbnülas oldu. Ali de gayet sâf ve ihtiyar bir adam olan Ebumusel Eş'arinin kendi hakemi olmasına muvafakat etti. İki hakem arasında uzun müzakere oldu. Amr İbnülas Ebumusel Eş'ariyi şu karara ikna etti.

Hem Aliyi hem Muaviyeyi haletmek, islâmları yeniden bir halife intihap etmekte serbest bırakmak.

Bu kararlarını ordular muvacehesinde alenen söyliyeceklerdi; ve evvelâ Ebumusel Eş'ari, ondan sora Amr İbnülas söyliyecekti.

Ebumusel Eş'ari alenen Aliyi halettiğini söyledi. Fakat Amr İbnülas, bilâkis Muaviyeyi Halife intihap ettim, dedi.

Amr İbnülas, Alinin vekilini aldatmış, hilekârlık etmişti. Bu hile büyük bir velveleyi mucip oldu. Alinin taraftarları bu kararı kabul etmedi. Nihayet Muaviye Şamda halifeliğini yaparken, Ali de Kûfede Halife sıfatını taşıyordu.

'''HARİCİLER VE ALİNİN ÖLDÜRÜLMESİ'''
Sıffin muharebesinde hakeme müracaat teklifi karşısında Alinin taraftarlarından çoğu buna razı olmamıştı. Galibiyetin kendilerinde olduğunu, hakeme müracaatin lüzumsuz bulunduğunu ileri sürmüşlerdi. Hakem oyununun neticesinden müteessir olan bu zümre, Aliye gücendi. Bunlar, ne Muaviyenin ve ne de Alinin hilâfetlerini tanımadılar. Bunlara tarihte Aliden hariç kalmış olmaları itibarile &quot;Hariciler&quot; denir. Aliye sadık kalanlara da &quot;Şiiler&quot; denirdi. Bu suretle ilk din ve mezhep ihtilâfları başlamış oldu.

Ali, Haricileri yatıştırmak istedi. Muvaffak olamadı. Nihayet onlarla muharebe etmeğe mecbur oldu; ve onları mağlûp etti. Bundan sora Hariciler ayni zamanda ve ayni günde Aliyi, Muaviyeyi ve Amr İbnülası öldürmeğe karar verdiler. İçlerinden üç kişiyi memur ettiler. Şama giden haricî, Muaviyeyi ancak yaralıyabildi. Amr İbnülas hasta olduğundan evinden çıkmamış ve kurtulmuştur. Ali, Kûfede camide namaz kılarken vahim surette yaralandı ve öldü (661).&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6xj0aaz5yeilwwcgutgjdogebnemmb4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/146</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45846</id>
    <revision>
      <id>174350</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174350</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2408" sha1="5ykd5qi7atpcjsqq90oy6r5dg3rj1xh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''124'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
ARAPLARIN İRAN, ŞARKÎ ROMA, TÜRK MEDENİYETLERİ İLE TEMASLARININ İLK DEVRELERİ
Araplar, Hülefairaşidin devrinde türk, iran ve bizans medeniyetleri ile temas ettikleri halde bu medeniyetlerden pek az istifade etmişlerdir. Bunun sebebi şu idi: O devirde Araplar (İslâmiyet kendinden evel teessüs eden herşeyi iptal etmiştir. Kurandan başka şey okumak caiz değildir,) akidesinde idiler. İşte bu itikat saikasile İranı, Suriyeyi, Mısırı ve soradan Türkellerini istilâ ettikleri zaman dinî asar ve abidelerile birlikte türk, fars ve yunan lisanları ile yazılan eserleri yakmak ve tahrip etmekte bir beis görmemişlerdir.

'''SİYASÎ VE İÇTİMAÎ TEŞKİLÂT'''
Muhammet zamanında pek sade olan devlet teşkilâtı dört halife devrinde ihtiyaç nispetinde genişletilmiş, yeni yeni müesseseler vücuda getirmeğe zaruret duyulmuştur. Muhammedin vefatından 29 yıl sora, hilâfet Emevilere geçtiği esnalarda devlet teşkilâtı şu tarzda idi: 1 — Devlet reisi olan halife, Arapların ruhanî ve cismanî reisi idi. Halifelik alâmetleri Muhammedin hırkası, mühür, hutpe idi. 2 — Vilâyetleri idare eden valiler vardı. Bunlar ayni zamanda imamlık vazifesini de görürlerdi. 3 — Davalara bakan kadılar: Ömer zamanına kadar halkın davalarını halife görürdü. Fakat memleket büyüyünce buna imkân kalmadı. İlk kadıyı Ömer tayin etti 4 — Devlet hazinesi: Osman zamanına kadar araplarda para nadirdi. Hazine yoktu. Paranın ehemmiyetini anlıyan ve para toplıyan Emeviler olmuştur. 5 — Ordu ve donanma: istilâ ordularının mühim kısmı arap ırkından gayrı ırktan müslüman olan kavimlerdi. Orduda kılıç, kargı, yay, ok ve muhasaralarda mancınık, koçbaşı ve müteharrik kuleler kullanılırdı. Araplar müslümanlıktan evel denizden ürkerlerdi; ilk deniz seferi Ömer zamanında yapıldı. Osman zamanında da Kıbrıs adası haraca bağlandı.

Bu devirde halifeler ve onlar tarafından tayin edilen kadılar, Kurana göre hükmederlerdi. Kuranı anlamakta, bir güçlüğe uğradıkları zaman, Peygamberin sözlerini ve işlerini örnek tutarlardı. Dört halife devrinde kabile sistemine dayanan içtimaî hayat yerine, arap ittihadı şekli teessüs etmeğe başladı. Muhtelif siyasî ve mezhebî hadiselerde hizmet derecelerine göre birtakım imtiyazlı sınıflar türedi. Ömer&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5ykd5qi7atpcjsqq90oy6r5dg3rj1xh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/147</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45847</id>
    <revision>
      <id>174351</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174351</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2049" sha1="irwpp1jidsm0h1woc3k4hixzfclb4oj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''125'''}}&lt;/noinclude&gt;
devrinde defterhane tesis edildiği zaman bu sınıflara göre müslümanlara maaşlar bağlandı. Bu devirde muharebelerde esir edilenlerden ayrı bir köle sınıfı meydana çıktı.

'''E. EMEVİ SALTANATI'''

Sıffin muharebesinden sora Şama çekilen Muaviye, filen halifeliğe başlamıştı. Fakat, Irak ahalisi, onu tanımıyarak Aliye tâbi kalmışlardı. Ali öldürüldükten sora da, Iraklılar Alinin oğullarından Hasana biat ettiler. Hasan, Muaviye ile başa çıkamıyacağını anladığından, onunla bazı şartlarla anlaşarak, halifelikten vazgeçmeyi tercih etti. O şartlar, şunlardı:

Kûfe hazinesindeki paralarla İrandan alınan verginin kendisine bırakılması; Muaviyenin kendisine bir veliaht tayin etmemesi ve ondan sora halife intihabının umumun reyine konulması.

Muaviye bu şartları kabul eder göründü. Bunun üzerine Hasan hukukan halifelikten vazgeçerek Medineye çekildi. Fakat, Muaviye Hasanın peşini bırakmadı. Onu kendi karısı vasıtasile zehirleterek ortadan kaldırdı. Bununla da iktifa etmiyerek ahaliyi Ali sülâlesinden ve umumiyetle Haşimilerden nefret ettirmek için her türlü hile ve tedbire müracaat etti. Taraftarlarını çoğalttı; Emevileri kuvvetlendirdi: oğlu Yezidi veliaht yaptı. Bu suretle, Muaviye, mensup olduğu Emevilere nispetle kendi sülâlesine verasetle intikal eder bir saltanat kurdu. Emevî saltanatı bir asır kadar sürdü (660 - 750).

'''MUAVİYE ZAMANI (660 - 680)'''
Muaviye daha Suriyede vali iken iki defa Kıbrısa donanma göndermişti. Halifeliği zamanında da, Rodos ve Girit adaları sahillerini vurdurdu. Muaviye donanması, Ege Denizinden İstanbul üzerine yürüdü. Araplar Bizans kalesini denizden ve karadan kuşattılar. Fakat muvaffak olunamadı. Haliçte adına nispetle cami yapılmış olan Eyyup (Ebueyyubülensari - Halit) bu muhasara esnasında şehit olmuştur.

Muaviye 20 sene kadar hükûmet sürdükten sora öldü. Yerine oğlu Yezit Şamda halifeliğini ilân etti.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>irwpp1jidsm0h1woc3k4hixzfclb4oj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/148</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45848</id>
    <revision>
      <id>174352</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:12:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174352</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2212" sha1="9e9kg2fgysyp015e99wyeqvcvtzx0rh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''126'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
'''YEZİT ZAMANI HÜSEYİN (680 - 683)'''
Yezidin halifeliği, Iraklılar ve Hicazlılar tarafından tasdik olunmak istenmedi. Kûfeliler Medinede bulunan Alininin diğer oğlu Hüseyini, kendisine biat etmek üzere, Kûfeye davet ettiler. Hüseyin ailesi efradı ve taraftarları ile Iraka hareket etti. Bundan haberdar olan Yezit, Kûfe valisini değiştirerek yerine emniyet ettiği yakınlarından Ubeydullahı tayin etti ve onunla beraber Iraka mühim bir kuvvet gönderdi, Ubeydullah kuvvetleri Fırat sahillerinde Kerbela civarında Hüseyine tesadüf etti ve onu derhal kuşattılar. Hüseyin hilâfet hukukundan vazgeçtiğini bildirerek serbestçe Medineye dönmesine müsaade ricasında bulundu. Fakat Yezidin askerleri, Hüseyinin şartsız ve kayıtsız teslim olmasını istediler. Hüseyin bunu kabul etmedi; maiyetile beraber bütün bir gün mukavemet gösterdi; akşam üzeri yorgun bir halde su içmek için Fırat kenarına ilerlediği sırada üzerine hücum edilerek öldürüldü (10 Muharrem). Kerbela vak'ası islâm âleminde hâlâ devam etmekte olan büyük bir tefrikaya sebep oldu. 10 muharrem günü Alinin taraftarları için matem günü ittihaz edildi.

Hüseyin öldürüldükten sora Yezidin ve Emevi saltanatının mühim düşmanı Abdullah ibni Zübeyir oldu. Hicaz ahalisi umumiyetle bu adama biat etti. Yezit bu isyanı bastırmak için Hicaza asker gönderdi; Mekkeyi muhasara altına aldı; fakat muvaffak olamadı.

Yezit, bir taraftan da Ukbe ibni Nafii Afrikada fütuhata memur etmişti. Bu adam, Büyük Atlas Denizi sahillerine kadar ilerledi; fakat sora Berberler bu yerlerin çoğunu gerialdılar.

Yezit, ne Berberlere ve ne de Hicaza karşı muvaffak olamadan üç senelik saltanattan sora öldü.

Yezidin yerine oğlu Muaviye II. halife oldu. Bu zat üç ay sora kendiliğinden halifeliği terketti, yerine, Osmanın Kâtibi Mervan geçti.

'''MERVAN ZAMANI (683-685)'''
Bu sırada Abdullah ibni Zübeyir Hicaza tamamen hâkim bulunuyordu. Yemen, Irak ve Mısır da onun hilâfetini tanımıştı. İhtiyar Mervan iktidar mevkiine geldiği zaman Muaviye taraftarlarını da kazanmak için Yezidin küçük oğlunu veliaht ilân&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9e9kg2fgysyp015e99wyeqvcvtzx0rh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/149</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45849</id>
    <revision>
      <id>174353</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:12:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174353</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2368" sha1="9nhln6fkcuzpa0u4g3i5mb8a9vtww54" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''127'''}}&lt;/noinclude&gt;
etmiş, Yezidin bu oğlunun anası ile de evlenmişti. Mervan Mısırda ve Suriye hudutlarında Abdullah ibni Zübeyirin tarafını tutan kuvvetlerle muvaffakıyetli muharebeler yaptı; fakat kat'î netice alacağı sırada Yezitten olan oğlunun veliahtlıktan ıskat edilmiş olmasından müteessir olan karısı tarafından yatağında boğuldu. Yerine oğlu Abdülmelik geçti.

'''ABDÜLMELİK ZAMANI (685-705)'''
Abdülmelik halife olduğu zaman yalnız Mısır ve Suriye halkı tarafından tanınmıştı; Hicaz Abdullah ibni Zübeyrin, Irakta Hüseyinin kan davasını güden Muhtarı Sakafinin idaresi altında bulunuyordu. Biribirine rakip olan bu iki adam Emevileri yıkmak için çalışıyorlardı. Bunlardan Abdullah, Muhtar aleyhine bir ordu göndermiş ve Kûfede Muhtarı muhasara etmişti. Muhtar, muhasarayı yarıp dışarı çıkmak istediği sırada telef oldu. Bu sayede Abdülmelikin karşısında yalnız Abdullah ibni Zübeyir kalmış bulunuyordu. Abdülmelik buna karşı bir ordu teşkil etti; bu orduya Zalim Haccaç diye meşhur olan bir adamı kumandan yaptı. Haccaç, Hicaza gitti; Mekkeyi muhasara etti; muhasara aylarca sürdü; Mekke ahalisi aç kaldı. Abdullah askerlerinden çoğu Haccaç tarafına kaçtı. Nihayet Haccaç Mekkeye hücum etti ve girdi. Bu esnada Kâbeye iltica eden Abdullah ibni Zübeyir kılıçla yaralandı; başı kesildi ve Abdülmelike gönderildi.

Bu muvaffakıyetten sora, artık Abdülmelik Emevi İmparatorluğuna tamamile sahip oldu. Mekke ve Medinenin siyasî hiçbir ehemmiyeti kalmadı. Bundan sora İslâm tarihinin siyasî ve medenî hayatı Arap Yarımadasının haricinde cereyan etti. Haccacın Horasan ve Seistana gönderdiği kumandanlar Türkellerinde birçok fütuhatta bulundular; garpta Kilikya mıntakasına sokulan Bizanslılar tenkil edildi. Afrikada Berberiler kıralıçası Elkâhine mağlûp edilerek Kayruvan istirdat, Kartaca tahrip edildi. Hudut Fasa kadar dayandı; Sicilya ve Sardinya adalarına akınlar yapıldı.

Abdülmelik, mühim bir sima oldu. Onun zamanına kadar zaptolunan memleketlerde resmî lisan yerli halkın lisanı idi. Bu sebepten idare de, yerli halk elinde idi. Abdülmelik, arapçayı bütün İslâm İmparatorluğunda zorla resmî dil yaptı. Gitgide muhtelif memleketlerin yerli ahalisinden bir kısmı ana&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9nhln6fkcuzpa0u4g3i5mb8a9vtww54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/150</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45850</id>
    <revision>
      <id>174354</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174354</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2261" sha1="3mmf2v1attd7zyoqarjpaz3hzwu4b1c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''128'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
dillerini unutarak araplaştılar; bir kısmı da dillerine birçok arapça kelimeler karıştırdılar.

Abdülmelik zamanına kadar Arapların kullandıkları altın ve gümüş paralar Bizans ve İran paraları idi; bir tarafı arapça, bir tarafı rumca para da bastırmışlardı. Üzerinde sırf arapça yazılı parayı ilk defa Abdülmelik bastırdı.

Abdülmelik, siyasî hayatında gayet maddî düşünürdü: din ve ahlâk hükümlerile kendini mukayyet tutmazdı.

Abdülmelik Haccacın muavenetinden çok istifade etti. Şarkta başlıyan Türk akınlarını Haccacın zalimane ve katilâne tedbirlerile durdurmıya çalıştı. Fakat muvaffak olamadı. Nihayet 20 senelik hilâfetten sora öldü.

'''ABDÜLMELİĞİN HALEFLERİ'''
Abdülmelikten sora Emevi Saltanatının sukutuna kadar geçen 45 yıl içinde (705-750) Emevi Sülâlesinden 9 halife geldi. Gerek bunlar, gerek bunlardan evel gelen Emevi halifelerinden hemen hiçbiri islâmlığa karşı hürmet bilmezlerdi. Bunlar islâmlığı tahtlarını muhafaza edebilmek için ellerinde bir vasıta olarak kullanmışlardır. İçlerinde cemaate namaz kıldırmak üzere Muhammedin hırkasını cariyelere giydirerek camiye gönderenler ve Kuranla alay edenler eksik değildi. Böyle olmakla beraber Abdülmeliğin ilk halefleri zamanı, kazanılan zaferlerle tarihte parlak bir devir olmuştur.

Abdülmelikten sora yerine geçen oğlu Velit I. (705-715) zekâsız, irfansız bir adamdı. Fakat babası kendisine, rakipsiz bir taht, kuvvetli bir ordu, zengin bir hazine, kıymetli ve cebbar, devlet adamları bırakmış, ölürken, başta Haccaç olmak üzere, bu adamları vazifelerinden ayırmamasını ehemmiyetle vasiyet etmişti.

Velit babasının bu vasiyetini tuttu. Haccaç ve emsali ümera aleyhinde vukubulan şikâyet ve tezvirlere kulak asmadı. Büyük İmparatorluğu bu demir pençelerle tutabildi. Zamanında, Emevilerden hiçbirine nasip olmıyan büyük zaferler kazanıldı.

Horasan Valisi Kuteybe bin Müslim Türklerle giriştiği kanlı mücadelelere daha büyük bir şiddetle devam etti. Bir taraftan Seyhun boylarına, diğer taraflardan Sint kıyılarına, Efganistan içerlerine, Kâşgar hudutlarına kadar akınlar yaptı.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3mmf2v1attd7zyoqarjpaz3hzwu4b1c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/151</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45851</id>
    <revision>
      <id>174355</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:12:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174355</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2293" sha1="5oamffbijw16n53kg1oiwejmomleall" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''129'''}}&lt;/noinclude&gt;
Fakat bütün bu kanlı maceralara rağmen Türkellerini kat'î surette arap hakimiyeti altına alamadı.

Cezair ve Fas kıt'alarında Emevi hakimiyeti kat'î surette yerleşti. Buradan İberik Yarımadasına geçen ordular, İspanyayı fethettiler.

Bizans idaresinde bulunan, Anadoluya gönderilen bir ordu, Ankara civarına kadar yürüdü; buradan Amasya, Trabzon ve Üsküdara kadar giden akıncı kolları, geçtikleri yerleri talan ederek döndüler; Anadoluda yerleşilemedi.

Velitten sora halife olan kardeşi Süleyman (715-717) devrinde Bizans üzerine karadan ve denizden kuvvetler sevkolundu ve Bizans muhasara edildi. Bu defa da muvaffak olunamadı. Bundan sora halife olan Ömerin (717-720) pek az süren hilâfetini takip eden Yezit II. nin (720-724) halifeliği zamanında, Hazar Devleti orduları Kafkasların cenubuna geçerek Azerbaycanı istilâ ettiler (723). Bu halife zamanında Emeviler aleyhine her tarafta gizli faaliyet başladı. Haşimiler, biri Ali taraftarları, diğeri Muhammedin amcası Abbas sülâlesi taraftarları olmak üzere iki koldan çalışmıya ve propagandalarını genişletmiye ve Iraka, İrana, Horasana adamlar göndererek bir ihtilâl hazırlamıya başladılar. Her tarafta anarşi emareleri görülüyordu.

Hişam (724-743) böyle bir zamanda halife oldu. Şark hudutlarında Türklerin şiddetli darbeleri Arapları mağlûbiyetten mağlûbiyete uğratıyordu. Bu hudutlardaki türk - arap mücadelesi Hişamın bütün halifeliği zamanında devam etti. Kafkaslardan Azerbaycana inen Hazar orduları da Musula kadar geldiler. Arap kuvvetlerini tarumar ettiler.

Hişam, Hazar Türkleri çekildikten sora Anadoluya bir ordu gönderdi. Bu orduya iştirak eden Antakyalı meşhur Battalgazi muharebelerin birinde öldü, Seyitgazi kasabasında gömüldü.

Hişam bu Anadolu seferini dahildeki propagandacıları durdurmak için yapıyordu. Netice aksi oldu. Hariciler şimalî Afrikaya kadar yayılarak orada büyük ihtilâl çıkardılar. Bu ihtilâl Endülüse de sirayet etti. Çok kanlar döküldü. Irakta da birçok isyanlar oldu. Hişamdan sora halife olan Velit II. (743-744) zamanında, yeni ihtilâller, isyanlar her tarafı kan ve ateş içinde bıraktı. Velit I. in oğlu Yezit III.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5oamffbijw16n53kg1oiwejmomleall</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/152</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45852</id>
    <revision>
      <id>174356</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174356</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2342" sha1="6fghh9fbzdsivjsh9roepev52mvdtjr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''130'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
Velit II. yi öldürttü ve onun yerine halife oldu. Fakat kendisi de altı ay sora öldü. Bunun yerine geçen, kardeşi İbrahimi ordu kumandanlığında bulunan Mervan II. tanımadı, mağlûp etti. Şam tahtına kendi oturdu (744-750).

Şiiler, Hariciler, Emevi saltanatını yıkmıya uğraşırken, Emeviler de bu suretle biribirlerile, boğazlaşıyorlardı. Son Emevi hükümdarı olan Mervan II. ihtilâlleri bastırmak için altı sene çalıştı. Herkesi yıldırmak maksadile birçok vahşetlerde bulundu. Fakat Emevi saltanatını yıkmak için hazırlanan büyük ihtilâle mâni olamadı.

EMEVİLER DEVRİNDE ŞİMALÎ AFRİKADA MÜŞKÜLLERİN YENİLMESİ İSPANYANIN FETHİ
Halife Osman, zamanında Mısırın idaresine memur bulunan Abdullah ibini Saad Şimalî Afrikayı zaptetmek üzere mühim bir islâm kuvvetile garba hareket etmişti (647). Berkada bulunan Ukbe bin Nafi de bir kısım müslümanlarla bu kuvvete iltihak etti. O tarihte Şarkî Roma İmparatorluğu idaresinde bulunan Şimalî Afrikada Trabulusgarptan Septe boğazında Tanca şehrine kadar olan mıntakanın filen hâkimi Çerçiz namında bir berber idi. Bunun emrinde çoğu süvari olmak üzere 100,000 den fazla asker vardı.

Abdullah ibni Saadın kumandasındaki islâm ordusu Trabulus civarında Çerçiz kuvvetlerile karşılaştı; 40 gün kadar devam eden birçok müsademelerle müslüman ordusu zayıf düştü ve durmıya mecbur oldu. Ancak geriden gelen mühim imdat kuvvetleri sayesinde kat'î muharebeyi kazandılar; Çerçizi harpte öldürdüler. Merkezi hükûmeti olan Subeytile ile Afrikiyeyi zaptettiler [1]. Bundan sora Afrikiyenin idaresi Ukbe bin Nafia verildi ve Abdullah bin Saad Mısırı idare etmek üzere oraya döndü.

Emevi saltanatı devrinde, Muaviye ve Yezit zamanlarında, Afrikiye valiliği gene Ukbe bin Nafia verildi. Ukbe bin nafi bu devirde Tunusa kadar istilâsını yürüttü ve orada Afrikiyenin hükûmet merkezi olmak üzere Kayruvan şehrini bina ettirdi (670). Ondan sora, Atlas dağları cenubundan garba yürüdü. Sus ırmağı boyunca kadîm Sus Hükûmeti memleketine girildi; ondan sora Kanarya adaları karşısında büyük

[1] Araplar, Bingazi ve Trabulusgarp mıntakasına Afrikiye, Tunus, Cezayir ve Fas kıt'alarına da Mağribiaksa diyorlardı.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6fghh9fbzdsivjsh9roepev52mvdtjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/153</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45853</id>
    <revision>
      <id>174357</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:13:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174357</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2320" sha1="mz51p3tpun8ahe741xxziex0i3pwoe8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''131'''}}&lt;/noinclude&gt;
Atlas Denizi sahillerine varıldı; o asra göre bu sahiller karaların sonu addolunuyordu. Bunun için Ukbe bin Nafi altında bulunan atı veya bir rivayete göre deveyi denize sürdü ve şöyle dedi: &quot;Yarap görüyorsun ki bu büyük derya yürümiye mâni olmasaydı büyük ismini daha ileriye götürürdüm.&quot;

Ukbe bin Nafi bu muvaffakıyetli hareketile Şarkî Romalıların elinde bulunan bütün Mağribiaksayı (Moritanya ülkesini) istilâ etmiş oldu.

Ukbe bin Nafiin bu muvaffakıyetleri, kendi tarafına celbeylediği Afrikiye ve Mağrip havalisindeki gayet cesur ve cenkçi Berber-Hazar kabilelerinin ve bilhassa bunlardan Tavariklerin yardımile olmuştu. Umumî olarak Berber denilen bu kabileler kendi ırklarını pek büyük tutarlardı. Kendi kendilerine âdemoğullarının en şereflisi gözü ile bakarlardı. Dilleri o zamanın mükemmel dili idi. Kendilerine mahsus rakamları, alfabeleri ve mütekâmil bir edebiyatları vardı. Berberler peygamberin adı Muhammedi tıpkı Türkler gibi &quot;Mehmet&quot; diye telâffuz ederlerdi. Natürist olan bu kahraman kavimler, islâmiyeti kolaylıkla kabul ve hazmedemediklerinden çok geçmedi, isyan ettiler. Ukbe bin Nafii ric'ate ve müstahkem olan Kayruvan şehrine sığınmağa mecbur eylediler. Orada mukavemete çalışan Ukbe bin Nafii ve askerlerinin çoğunu öldürdüler, sağ kalanlarını da esir ederek Kayruvan şehrini zaptettiler. Ve Berkaya kadar olan havaliye yeniden hâkim oldular. Bu mücadele esnasında Berberlerin başında Kâmramoğlu Kuseyle adlı bir reis bulunuyordu.

Emevi halifelerinden Abdülmelik zamanında Musa bin Nasir Mısıra vali tayin olundu; ve bütün Afrikiyeyi Mağribin nihayetlerine kadar zaptetmek vazifesini aldı.

Musa bin Nasir, Berberleri tekrar yavaş yavaş elde ederek ve aralarına müslümanlığı sokarak yine onların yardımile ve onlardan topladığı askerlerle Ukbe bin Nafiin gitmiş olduğu sahile kadar bütün Şimalî Afrikayı yeniden elde etti ve bizzat Tanca şehrine kadar gitti. Orada iken İspanyayı fethe karar vererek hazırlığa başladı.

'''İSPANYANIN FETHİ'''
İspanya kıt'ası, Avrupanın garbı cenubisinde büyük bir yarımadadır. Avrupadan, Pirene dağlarile ve Afrikadan Septe boğazile ayrılır; {{ysb|şar|şarkı}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mz51p3tpun8ahe741xxziex0i3pwoe8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/154</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45854</id>
    <revision>
      <id>174358</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174358</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2210" sha1="du11dgpuvo2mv8hi7888u5ccvbr9ef4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''132'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
{{yss|kı|şarkı}} Akdenizle, garbı ve garbışimalisi Büyük Atlas Denizile çevrilir.

Otokton ahalisi hakkında henüz ilmî malûmat kat'î değildir. Fakat, bu kıt'a muhtelif zamanlarda Hazar Denizi sahillerinden gelen ve yarımadaya kendi isimlerini veren İberlerin; İtalyayı, Fransayı işgal etmiş olan ve bugün dahi Korsika adasında ve Jeneve garbındaki Alp dağlarında tipleri görülmekte olan Ortaasyadan gelmiş Ligürlerin; Fransaya ismini vermiş olan Ortaasya kavimlerinden Keltlerin ve Ural dağlarından gelen Alan-Türklerile onların refakatinde bulunan Süev ve Vandalların biribiri ardınca istilâlarına uğramıştır. Ayni menşeden gelmiş olan bu kavimler biribiri üzerine yığılmış ve Otokton ahali de dahil olduğu halde biribirlerile karışmışlardır.

Alan-Türkleri kendi ırkından olan Süevleri, yarımadanın şimaligarbisindeki dağlık mıntakaya yerleştirdiler. Vandallar Septe boğazı havalisinde yerleşmişlerdi. Yarımadanın hepsinde ise hâkim unsur, Alan-Türkleri olmuştu.

Finikeliler de İspanyanın Akdeniz ve Atlas Denizi cenup sahillerine gelmişler ve birtakım şehirler bina ederek oralarda yerleşmişlerdi. (M. E. 1000 tarihinden mukaddem). Bu şehirlerden (Guvadilkıvir) ırmağı üzerinde İşbiliye (Seville) ve Kurtube (Cordaue) şehirleri bilhassa zikrolunabilir [1].

İyonyalılardan Foçalılar da İspanya sahillerinde birtakım şehirler yapmışlardır. Kartacalıların İspanyayı zaptettikleri ve oradan İtalyaya geçtikleri malûmdur. Ondan sora İspanyaya Romalılar hâkim oldu.

Ortaasyadan yeni gelen istilâ cereyanlarile Avrupada vukua geldiğini bildiğimiz muhaceretler yüzünden Garbî Roma İmparatorluğu yıkılırken, İspanya dahi yeni gelen insan kütleleri tarafından istilâya uğradı. Bu istilâyı yapan Got (Kot) kabilesi idi.

Gotlar, İspanyada yerleşerek, bir devlet kurdular. Bu devlet, İspanyanın müslümanlar tarafından zaptına kadar üç buçuk asır (472-710) yaşamıştır. Devletin son Kıralı Tuleytute (Tolede) de oturan Rodrikti.

[1] İber Yarımadasına İspanya adını verenlerin Fenikeliler olduğunu söyliyenler vardır.)&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>du11dgpuvo2mv8hi7888u5ccvbr9ef4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/155</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45855</id>
    <revision>
      <id>174359</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174359</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2375" sha1="ac512pelmk94qr6f23u2megdr2o90lt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''133'''}}&lt;/noinclude&gt;
'''İSPANYANIN FETHİ'''
Gotlar, zamanla cengâverlik hassalarını kaybettiler. Tenperver oldular. Ahlâkları bozuldu. Hükümdarlık makamına geçenler halka zulme başladılar; fena idareden ve zulümden usanan halk, yer yer isyan hazırlığına başladı; Rodrik, dahi bir inkılâp neticesinde iktidar makamına gelmişti; fakat o da az zamanda selefi gibi harekete başladığından İşbiliye şehrinin büyük papazı ve sair müşteki ve muhalifler birleşerek İspanyanın cenup cihetlerinde alenî bir isyan hazırlığına giriştiler. İşte Musa bin Nasir İspanyayı fethe karar verdiği zaman Gotların hali böyle idi. Bu tarih (711), Emevi halifelerinden Velidin zamanı idi.

Abdülmelikin oğlu Velit, gayet korkak, değişik mizaçlı bir adamdı. Ömründe Şamdaki sarayından çıkmamış olduğu halde müslüman olduktan sora İslâm ordularının başına geçen kumandanlar onun adını garbın ve şarkın sonlarına kadar götürdüler. İslâm İmparatorluğu bu kumandanlar sayesinde şevket ve azamet kazandı.

İşaret ettiğimiz kumandanlardan biri de İspanyada Gotları mağlûp eden Ziyadın oğlu Tarıktır.

Yukarda söylediğimiz gibi Musa bin Nasir, Tancada İspanyayı fethe karar verdi. Kıral Rodrikin Septe şehri muhafızı &quot;Kont Jülyanus&quot; kendi kıralından gördüğü lâyıksız muamelelerden gücenerek, Gotların içinde bulundukları vaziyeti, Musa bin Nasire bildirmekle beraber Septe şehrini de teslim edeceğini vadetti ve teslim etti [1]. Bu, Musa bin Nasirin kararını tatbikte başlıca bir teşvik oldu.

'''TÜRK İSPANYADA'''
Musa Berberilerden Tarık adlı bir kahramanı İspanyada istikşafa memur etti. Tarık ırkdaşlarından bir müfreze alarak kayıklarla karşı yakaya geçti, vaziyeti tahkik ve ordunun çıkacağı sahayı keşfetti. Septe ve Tanca limanlarında gemiler hazırlandı. Ayni zamanda Berber - Hazar kabilelerinin en cesur ve cengâver olanlarından bir ordu teşkil edildi; bu ordunun Başkumandanı Berber - Hazarların Tavarik kabilesinden [2] Müslüman olmuş olan Ziyat namında bir adamın oğlu Tarık diye şöh

[1] Septe şehri Musa bin Nasirin hâkim olduğu Tancanın şarkı şimalî ucunda ve Afrika toprağındadır.
[2] Bugün dahi bu eski türk kabilesi Tarıkın arapça cemi olan Tevarrk adını taşımaktadır.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ac512pelmk94qr6f23u2megdr2o90lt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/156</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45856</id>
    <revision>
      <id>174360</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:13:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174360</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2242" sha1="pvhfvlt1xhdst9jgczp1o5ngo56udi6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''134'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
ret alan kahraman bir Türktü. 12.000 kişi kadar olan bu Berber-Hazar ordusu içinde arap ırkından ancak ve yalnız 300 kişi vardı.

Tarık, ordusunu gemilerle Septe boğazından karşı sahile geçirdi (711). Boğazın şark methaline bakan bir koyun şarkını kapıyan bir dil üzerine çıkardı (Harita. 23). Bu dil üzerinde bulunan bir dağı işgal etti [1].

O havalinin got valisi topladığı faik bir kuvvetle Tarık ordusunu karadan kuşattı. Yalnız sahil serbest kalmıştı. Bu vaziyet karşısında Tarık, şu kararı verdi: Çekilmek ümidini kaldırarak behemehal muzaffer olmak, yahut ordusu ile son neferine kadar beraber ölmek. Bu kararını şöyle tatbik etti; derhal sahilde bulunan bütün gemileri yaktırdı ve ordusuna hitaben dedi ki: &quot;Sabır ve sebat ederseniz muzaffer oluruz. Endülüsü fethederiz; aksi takdirde düşman hepimizi denize döker&quot;. Bundan sora ordusu ile düşmana saldırdı. Mağlûp ve perişan olan düşmanın ölümden kurtulanlarını takip ederek ilerledi. Şarktan garba doğru yayılarak Kadis civarına kadar olan yerleri zaptetti.

Got Kıralı Rodrik mümkün olan bütün vasıtalarını kullanarak 90,000 kişilik bir ordu topladı. Ve bu ordu ile Tarık üzerine yürüdü. Tarık ta etrafa yayılmış olan kuvvetlerini topladı. İki ordu Kadis cenubunda karşılaştı ve muharebe başladı.

'''KADİS MUHAREBESİ'''
Muharebe sekiz gün devam etti. Tarık ordusunda zâf ve firar emareleri göründü. Bu manzara karşısında Tarık, atına atladı ve üzengileri üzerinde doğrularak yüksek sesle kaçanlara şu hitapta bulundu: &quot;Ey Mağripli gaziler! Ey müslüman kahramanlar! Nereye gidiyorsunuz, gafilce hangi mahalle kaçmak istiyorsunuz? Düşününüz ki önünüz düşman, arkanız deryadır; sizin için çıkar yol fıtrî şecaatinize dayanarak ve güvenerek kavga meydanında durmak ve dayanmaktır. Ey süvariler!Bana bakın ve benim gibi yapın&quot; dedi ve atını dörtnala kaldırarak düşman ordusu içine saldırdı, süvarileri kendisini takip ettiler. Tarik, düşman ordusunun sancağının dikili ol

[1] Bu dağa Cebelitarık dendi. Septe boğazına da buna nispetle Cebelitarık boğazı denmiştir.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pvhfvlt1xhdst9jgczp1o5ngo56udi6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/157</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45857</id>
    <revision>
      <id>174361</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:13:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174361</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2343" sha1="ogm00bvpmgo14l3jqb43p0wu6frlaiy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''135'''}}&lt;/noinclude&gt;
duğu yere hücum ediyordu; orada başında tacı olduğu halde fil dişinden yapılmış bir araba içinde Kıral Rodriki sezdi. Ve derhal üzerine atılarak onu kılıcı ile kalbinden vurdu ve öldürdü. Kendini takip eden askerleri de düşman askerlerini parça parça doğradılar. Kıralın ölmesi, ve ordusunun tam hezimeti, Got Devletinin dünya yüzünden kalkmasına bais oldu. Tarihte, Kadis muharebesi diye namalmış olan meydan muharebesi bu suretle bitti.

Bu zaferden haberdar olan Musa bin Nasir topladığı 10,000 süvari ve 8,000 piyade ile İspanyaya geçmeye karar verdi ve Başkumandan Tarıka da kendisi gelinceye kadar emrini aldığı yerden ileri yürümemesini bildirdi.

Fakat Tarık, mağlûp düşman ordusunun serbest firarına müsaade ederek onların tekrar birleşmelerine meydan vermenin tehlikeli olacağını takdir ettiğinden şiddetle takibe koyulmayı elzem gördü. Ordusunu üç kola ayırdı. Bir kola bizzat kumanda etti. Diğerlerini emniyet ettiği kumandanların emrine verdi. Her kol mühim bir hedef üzerine yürüdü. Kendisinin bulunduğu kol ortada idi.

Kurtuba ve o hizaya kadar birçok şehirler zaptolunduktan sora üç kol birleşti. Önleri sıra Rodrik ordusunun kılıçtan kurtulanlarını şimale doğru kovalıyarak Got Kırallığının payitahtı olan Taje ırmağı üzerindeki Tuleytule karşısına varıldı. Tarık, müstahkem olan bu şehri muhasara etti. Mahsurlar mukavemetsiz şehri teslim ettiler (712). Tarık, İspanyaya ayak bastığından bir sene sora, üç buçuk asırlık bir devletin o zamana göre en eyi teçhizatlı ve kendi ordusundan on misli kuvvetli ordularını mahıv ve perişan ederek payitahtına girmiş ve Got Devletinin taç ve tahtını ortadan kaldırmış bulunuyordu.

Tarık, Tuleytulede hükümdar sarayına girdiği zaman, yanyana dizilmiş 25 got kıralının murassa taçlarının sahibi oldu.

Musa bin Nasir, yukarda söylediğimiz gibi, topladığı berber ordusu ile Guvadilkıvir (Vadülkebir) ırmağının denize döküldüğü yer civarlarında İspanya sahiline çıktı. Tarık ordusunun yürüdüğü istikametin daha garbından yürüyerek İşbiliyeye vardı. Orada esaslı surette yerleştikten sora, garbışimalî istikametinde yürüyerek Luzitanya (Portekiz) kıt'asını&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ogm00bvpmgo14l3jqb43p0wu6frlaiy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/158</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45858</id>
    <revision>
      <id>174362</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:13:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174362</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2356" sha1="p76q1lzr3gj7f3jqzjyf3fgrbg2kwig" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''136'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
istilâ etti. Bir aralık Guadiyana ırmağına doğru geridönerek bu ırmak kenarında bulunan Merida kalesine geldi. Bu şehir yüksek kuleli, gayet sağlam bir surla çevrilmiş müstahkem bir kale idi. Ölen Kıral Rodrikin karısı ve birçok got büyükleri bu kaleye sığınmıştı; orasını müdafaa ediyorlardı. Musa bin Nasirin teslim teklifi reddolunduğundan kale muhasara altına alındı. Muhasara uzun sürdü. Musa bin Nasir, bu kale karşısında bir türlü muvaffak olamıyordu. Afrikadan yeniden süvari ve okçu olmak üzere oğlu Abdülâziz kumandasında bir berber ordusu getirtti. Bunun üzerine kaledekiler bazı müsaadeli şartlarla teslim oldular.

Musa bin Nasir, rehin olarak kıralın karısını ve birkaç zadegânı beraber alıp Tuleytule şehrine hareket etti. Bu esnada Tarık, şimalde Kastil arazisini kâmilen zaptetmiş bulunuyordu. Musa bin Nasirin gelmekte olduğunu işitince, onu çok uzaktan karşılamak üzere gitti. Buluştuklarında, kendisinin evelce göndermiş olduğu emri ne için tatbik edemediğini, kemali tevazu ve ihtiram ile arzetti. Fakat Musa bin Nasir, Tarıkın, bunca muharebeler ve fetihlerle kazanmış olduğu nam ve şöhretin, kendi şöhretini gölgede bıraktığını düşünerek, haset hissine kapılmış olduğundan, Tarıka fena muamele etti. Tuleytuleye geldikleri zaman Tarıkın zaptettiği bir şehirden almış olduğu &quot;Maidei Süleymanî&quot; denilen meşhur ve gayet kıymetli tablayı halifeye göndermek üzere Tarıktan istedi. Bu tabla gayet büyük zümrütten yapılmış 36 ayaklı idi; gûya Süleyman zamanından kalmış ve soraları Kudüsten İspanyaya nasılsa intikal etmişti. Tarık tablayı verdi, fakat bir ayağını icabında tablayı alanın kendisi olduğunu ispat için gizledi. Musa bin Nasir bundan sora Tarıkı, başkumandanlıktan azletti. Bu hâdise Şama aksetti. Halife tarafından gelen bir tekdirname üzerine, Musa bir Nasir, Tarıka alenen tarziye verdi ve barıştılar.

Musa bin Nasirin, Tarıka, bu yolda muamele etmesi, onun şan ve şerefini çekememiş olduğundan başka daha mühim bir sebep vardı. O da, ırk davası idi. Filhakika Musa bin Nasir Arap, Tarık Türk idi.

Birlikte çalışma. — Tuleytule merkez olmak üzere muhtelif istikametlerde fetihlere devam olundu. Musa bin Nasirin&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p76q1lzr3gj7f3jqzjyf3fgrbg2kwig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/159</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45859</id>
    <revision>
      <id>174363</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:14:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174363</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2392" sha1="44wncdziu9bjtmq00l7dctiwry7z74f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''137'''}}&lt;/noinclude&gt;
oğlu Abdülâziz, şark ve şarkıcenubî cihetlerine memur oldu. Tarık şimalişarkî istikametinde yürüdü. Taje ırmağı kaynaklarına kadar, birçok geçilmesi güç dağları muvaffakıyetle aşarak İber ırmağı vadilerine vardı. O kıt'anın en büyük şehri olan Saragostayı muhasaraya başladı.

Musa bin Nasir dahi Saragosta önünde Tarıkla birleşmeyi kararlaştırdıktan sora, garbışimalî havalisinden dolaşarak istilâda bulunacaktı.

Musa bin Nasir ordusu ile Tarık orduları birleştikten sora Saragosta zaptolundu. Bundan sora tekrar iki kola ayrıldılar. Musa bin Nasir şimale yürüdü. Pirene dağlarını aşarak Fransanın Akdeniz sahiline yakın Narbon (Arbona) şehrine kadar ilerledikten sora tekrar Pirene dağlarından geriye döndü, Tarık ise henüz zaptolunmamış yerleri ve şehirleri zaptetmekle uğraştı

Bu hareketler neticesinde koskoca İspanya kıt'ası nüfusuna karşı, bir avuç berber kuvvetlerinin az zamanda temin ettikleri büyük muvaffakıyetler, cidden zikrolunmağa değer.

Tarıkın, islâmiyete yaptığı bu büyük hizmetlerine mukabil Musa bin Nasirin ona karşı takdir ve muhabbet hasıl etmesi lâzımgelirken, bilâkis ona daha ziyade kin ve kıskançlık peyda ediyordu.

Bu çirkin hisleri besleyen yeni sebepler de vardı.

Musa bin Nasir, hergün ziyadeleşen ihtiyarlık hırsile, muharebelerde alınan ganimetleri tamamile kendi şahsına hasrederdi.

Tarık ise bilâkis bu ganimetleri usulen halifeye gönderdiği beşte birinden maadasını kâmilen askerlere dağıtırdı. Bu sebeple bütün ordu, Tarıkın meclûbu idi. Musa bin Nasirin adeta idare ve ordu üzerinde hiçbir nüfuzu kalmamıştı.

İşte bu hal, Musa bin Nasiri çıldırtıyordu. Bu vaziyet Şamda duyuldu. Halife Velit, muhakeme etmek üzere her ikisini Şama getirtti. Fakat bu sırada Halife Velit öldü; yerine Süleyman geçti (715). Daha evel gelen Tarık, sorguya çekildi. Haklı olduğu teslim edildi. Musa bin Nasir çok sora geldi. Sebebi, Tuleytule, Kurtuba ve İşbiliyede toplamış olduğu malları beraber getiriyordu. Bu da sorguya çekildi. Musa bin Nasir yukarda bahsi geçen Maideyi kendi ele geçirmiş beyanile halifeye göndermişti. Bu mesele ortaya konuldu. Tarık Maidenin saklamış olduğu bir ayağını meydana çıkardı ve Maideyi {{ysb|ken|kendisinin}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>44wncdziu9bjtmq00l7dctiwry7z74f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/160</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45860</id>
    <revision>
      <id>174364</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:14:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174364</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2267" sha1="esnspjy2pxc748rozin4w8k617m82dp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''138'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
{{yss|disinin|kendisinin}} ele geçirmiş olduğunu ispat etti. Musa bin Nasirin yalancılığı meydana çıktı. Bunun üzerine tahkir olundu. Bundan meyus olan Musa bin Nasir Hicaza gitti ve orada öldü.

Tarık ve Musa bin Nasir, İspanyadan ayrıldıktan sora, orada kalan Musa bin Nasirin oğlu Abdülâziz Mağrip ve Endülüse emîr unvanile vali tayin olundu.

Abdülâziz, idare merkezini, Tuleytuleden İşbiliyeye nakletti; orada Kıral Rodrikin dul karısile evlendi; bu evlenme fena tesir yaptı.

Abdülâzizin karısına uyarak hıristiyanlarla anlaştığını ve onlara dayanarak yeniden Got Devletini ihya ve bizzat onun müstakil hükümdarı olmak niyetinde bulunduğu söylenmiye başlandı. Bunun üzerine gizli bir cemiyet teşekkül etti. Bu cemiyet, Abdülâzizi sarayında öldürdü. Bunun ölümü üzerine Halife tarafından vali gelmediğinden, Abdülâzizin amcası Eyup bin Habip halifenin tasdikine kadar, reisler ve şeyhler tarafından hükûmetin idaresine intihap olundu. Bu adam da idare merkezini İşbilyeden Kurtubeye nakletti. Bundan sora meşhur Abdürrahman bin Abdullahül Gafikiye kadar tayin olunan valiler zamanında Fransa istilâsına başlandı. Pirene dağları aşıldı. Garonna ırmağına kadar Tolosa (Tulus) Karassona, Narbon şehirleri zaptolundu. Oradan şarkı şimalî istikametinde yürünerek Ron ırmağı havzasına girildi. Liyon (Lugdumm) şehri alındıktan sora daha şimale Son (Sagunna) vadisine çıkıldı. Bundan sora Son ırmağile Luvar ırmağı arasında Sen ırmağının kolu üzerinde Otun şehri zaptolundu ve bu mıntakada daha ilerlere kadar gidildi. Bu son istilâyı yapan Vali &quot;Anbese&quot; zaptettiği memleketlerin tanzimi maksadile Otundan geridönerken bir muharebede yaralandı ve öldü.

Bundan sora birtakım valiler daha tayin olundu.

'''ABDÜRRAHMANÜL GAFİKİ (729)'''
729 tarihinde Abdürrahmanül Gafiki vali oldu. Bu zat evvelâ memleketleri bizzat dolaşarak idareyi tanzim etti. Orduyu takviye etti. Bu işlerle üç sene uğraştı. Ondan sora Pirene dağlarını geçerek Fransanın istilâsına girişti. Fransanın garbından şimale ilerledi. Bordoyu zaptetti. Mukavemet görmeden Gurun (Garona) Dordonya, Şarant ırmaklarını&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>esnspjy2pxc748rozin4w8k617m82dp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/161</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45861</id>
    <revision>
      <id>174365</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174365</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2481" sha1="mg3avrnh24wzw6cxcyb4m9nj8fgh29g" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''139'''}}&lt;/noinclude&gt;
geçti. Luvar ırmağı havzasına vardı. Poatye şehrini aldı. Ondan sora Luvar ırmağının asıl kolu üzerinde Tur şehrine vardı ve şehri zaptetti. Şehre giren askerler Abdürrahmanın bütün tedbir ve gayretlerine rağmen yağmaya daldılar. Nizam ve intizam kalmadı; bu hal hezimet sebebi oldu. Çünkü tam bu esnada frank reislerinden Şarl Martel faik bir ordu ile göründü. Abdürrahman ordusuna intizam vermek üzere Puvatye şimaline çekildi; orada Şarl Martel ordusu ile muharebeyi kabul etti (732). Fakat kendisi şehit olduğundan ordusu, gece muharebe meydanını terkederek Narbon umumî istikametinde çekildi. Kumandansız kalmış olan bu ordu, Narbona kadar Şarl Martel tarafından takip olundu. Fakat Narbonu islâmların elinden almaya muvaffak olamadı. Bu muharebe ve bozgunluk tarihte Poatye muharebesi diye meşhurdur.

Abdürrahman Poatye muharebesinde muvaffak olsa idi müslüman orduları Fransayı tıpkı İspanya gibi kâmilen zaptetmiş olacaklardı. Ondan sora da Almanyayı zaptederek İstanbul üzerine yürüyeceklerdi. Ayni tarihlerde Bizansı tazyik eden şark müslümanlarile karşılaşacaklardı. Bu suretle bütün Avrupa, müslümanların hüküm ve nüfuzu altına girmiş olacaktı. Burada şayanı ibret bir vak'ayı hatırlatalım:

Büyük Türk Başbuğu Attilâ, bu tarihten 280 sene evel (451) ordusu ile Abdürrahmanın Luvar ırmağı üzerinde vâsıl olduğu Tur şehrine 100 kilometre şarkta yine Luvar ırmağı üzerinde Orleana gelmiş ve zaptetmişti. [1] Tıpkı Abdürrahmanın askerleri gibi Attilânın askerleri de Orlean şehri içinde yağmaya ve bol buldukları şarap fıçılarını boşaltmaya dalmışlar; tam bu sırada Aetiyüs, müttefik ordularının başında olarak şehir civarında görünmüştü. Attilâ ordusunu toplıyabilmek ve ona intizam verebilmek için Şalon civarında Katalon ovasına çekilmeye mecbur olmuş ve orada verdiği meydan muharebesinde muvaffak olamamıştı. Eğer böyle olmasaydı bütün Avrupa, Türklerin nüfuz ve hakimiyeti altına girebilirdi. 280 senelik fasıla ile Attilâ idaresindeki Hun - Türklerinin Orleanda, müslüman Berber-Hazar Türklerinin de Turdaki basit ihmalleri yüzünden büyük tarihî neticelerden

[1] Bu mesafe Eskişehirden Ankaraya doğru Sakaryaya olan mesafe kadardır. Sakarya meydan muharebesinde Türklerin Grekleri mağlûp ettiği muharebe cephesinden küçüktür.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mg3avrnh24wzw6cxcyb4m9nj8fgh29g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/162</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45862</id>
    <revision>
      <id>174366</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:14:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174366</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2556" sha1="nx063luhdsovh4zrqdiq5jwgmhqgssb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''140'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
mahrum kalınmıştır. Bunun bir aynına da yağma sebebile değil fakat tedbirde müsamaha yüzünden Viyana kapılarında Osmanlı - Tüklerinden Kara Mustafa Paşa ordusunun inhizamında tesadüf edeceğiz.

'''İSPANYADA FENA İDARE'''
Poatye bozgunluğundan sora Pirene şimalindeki memleketler birer birer elden çıktı. İspanya ahalisi de, Şamdan gönderilen valilerin idaresinden, memnun olmıyorlardı. Yer yer karışıklıklar çıkıyordu. Afrikiyede de sükûn ve intizam tam değildi. Muhtelif mıntakaların idaresine memur emîrler kendilerine göre keyfî birtakım idareler teşkiline sapıyorlardı. Asıl tehlikeli vaziyet, İspanyanın, bilhassa dağlık olan şimaligarbî mıntakasında, Asturiye ve Gallaçya memleketlerinde baş gösterdi. Malûmdur ki bu mıntakada Alan - Türkleri ile beraber gelen Süevler yerleşmişti. Müslümanlar gayet sarp olan ve Süevler tarafından cesurane müdafaa edilen mınatkada pek uğraşmak istemediler: adeta orasını İspanya haritasından hariç tuttular. Gotlar da bu kıt'adaki Süevleri itaat altına almamış ve serbest bırakmışlardı. İslâmların İspanyayı istilâsı zamanında, birçok yerli ahali de kaçıp bu mıntakaya iltica etmişlerdi. Süevler kendilerile birleşen bu halkla beraber müslümanlara taarruz için fırsat gözetiyorlardı. Puvatye bozgunluğu bu fırsatı hazırladı; bundan sora Süevler dağlarından çıkarak etrafa yayılmağa başladılar. Bunların başlarında ötedenberi Belay adında bir de reisleri vardı; daha soraları reislerine kıral unvanını verdiler. 745 te Belayın damadı Alfons Kıral oldu. Bir taraftan da müslüman emîrler, cenupta Kurtube havalisinde, şimalde Saragosta ve havalisinde istiklâllerini ilân ettiler. Bu vaziyetler karşısında ileri gelen memleket reisleri bir meclis topladılar ve meşhur Ukbe bin Nafiin hafitlerinden Yusuf bin Abdürrahman namında bir zati İspanya hâkimi intihap ettiler (747). Bu tarihe kadar İspanya valileri Şam halifeleri tarafındrn tayin olunuyordu; Gerçi halkın intihap ettiği bu hâkimi, halife tasdik etmiş ise de, artık İspanya idaresi müstakil olmuş, halifeye tâbi olmak manasız bir sözden ibaret kalmıştı. Zaten bu sıralarda, Şamda, Emevi saltanatı yıkılmış yerine Abbasî Hilâfeti kaim olmuş bulunuyordu. İspanyada Abbasiler tarafını tutanlar kuvvet toplıyarak Yusufun üzerine yürüdüler. Yusuf bunları mağlûp ederek vaziyete hâkim oldu. Bundan sora Abbasilerin {{ysb|katlia|katliamından}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nx063luhdsovh4zrqdiq5jwgmhqgssb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/163</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45863</id>
    <revision>
      <id>174367</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:14:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174367</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2473" sha1="luseqkfpn6dm3rh9c4spra8qcdijzjx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''141'''}}&lt;/noinclude&gt;
{{yss|mından|katliamından}} kurtulup kaçan Emevilerden Abdürrahman, İspanyaya gelecek ve orada Endülüs İslâm Devletini teşkil edecektir. Bu devletten ayrıca bahsedilecektir.

'''TÜRK-ARAP MÜCADELESİ'''
Halife Ömer zamanında (634 - 644) islâm orduları Nihavent muharebesinde (642), muvaffak olarak bütün İrana hâkim olmuşlardı. İranın son Sasanî hükümdarı Yezdicert, Merv şehrine kaçarak Türklere iltica etmişti. Araplar Yezdicerdi takiben şarkta Garbî Türk Devleti hudutlarına kadar ilerlemişler ve Türklerle temasa gelmişlerdi. Bu tarihlerde Garbî Türk Devleti, Çin entrikalarile son inkıraz günlerini yaşıyordu. Filhakika, 659 da bu Türk Devleti mahvolmuş ve türk memleketleri birtakım hanlar ve beyler elinde parçalanmış ve baştan başa anarşi içinde kalmıştı. Türk beyleri biribirlerile boğazlaşıyorlardı; garptan gelen arap istilâsına karşı birlik vücuda getirecek halden uzak bulunuyorlardı. Halbuki Araplar bütün İrana sahip olmuşlar, İranlıları 10: 15 sene zarfında müslüman yaparak kuvvetlenmişlerdi. İşte türk arap mücadelesi, bu hal ve şart içinde başlamıştır.

Araplar Halife Osman zamanında (644-656) ahalisinin büyük bir kısmı Türk olan Horasan mıntakasında kat'î surette yerleştiler ve şarka doğru ilerlemeye başladılar; Herat ve Belh şehirlerini zaptettiler, Ceyhun ırmağına dayandılar.

Muaviye zamanında Horasan, şarka yapılacak seferler için emniyetli bir hareket merkezi haline konuldu. Bu kıt'aya Basra ve Kûfeden 50,000 kadar arap muhaciri gönderilerek yerleştirildi. Türklerin üzerine atılmak için artık fırsat gözetleniyordu; bu fırsat gecikmedi; hakikaten türk beyleri ve hanları arasında biribirile vuruşmalar başladı. Bundan istifade eden Araplar derhal Toharistan ve Maveraünnehir gibi Türkellerine tecavüze başladılar. Bu suretle başlıyan mücadele Emevilerin inkırazına kadar devam etti. Bununla beraber Arapların türk memleketlerine olan tecavüzleri Abdülmelik devrine (685-705) - yani 30 sene - kadar adi çapulcu akınlarından ibaret kalmıştır.

'''ARAP TAARRUZUNA UĞRAYAN TÜRK MEDENİYETİ'''
Maveraünnehir ve Toharistanda bu devirde büyük bir medeniyet yaşıyordu. Çin ve Hint ile İran ve şarkî Roma arasındaki ticaret tamamile bu memleketlerdeki Türkler elinde bulunuyordu. İnci ırmağının altın saçan {{ysb|kıyı|kıyıları}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>luseqkfpn6dm3rh9c4spra8qcdijzjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/164</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45864</id>
    <revision>
      <id>174368</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:15:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174368</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2420" sha1="tiy9dlc3jokwhn2u55vnxw57969vegu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''142'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
{{yss|ları|kıyıları}} sayısız mamur köyler ve şehirlerle süslü idi. Buhara Hanlığı dahilinde 40 büyük şehirle, binden ziyade mamur köy vardı. Bu havalinin umranı, refahı dillerde destan olmuştu. Taşkent Hanlığında da elliden fazla şehir bulunuyordu. Her tarafta büyük ve zengin çiftlikler vardı. Ekilmemiş, işlenmemiş bir karış toprak yoktu. Semerkant, Buhara Baykent, Herat ve Belh gibi büyük şehirlerde, Çin, Hint, İran ve Şarkî Roma ile ticarî muameleler yapan büyük ve zengin tacirler çoktu. Bu tacirlerle büyük çiftlik sahipleri memleketin imarı hususunda rekabet ediyorlardı. Buhara mıntakasının (Sogdiyan) kâğıt fabrikaları, ipekli kumaşlar imal eden tezgâhları, altın gümüş avani ve ziynet eşyası yapan müesseseleri, kıymetli taşlar, mücevherler işleyen imalâthaneleri muttasıl çalışıyorlardı. Tekinlerin, beylerin büyük tacirlerin yüksek birer san'at eseri olan kâşaneleri, kıymettar eşyalarla dolu idi. Arap istilâsından birkaç sene evel bir türk beyinin çin imparatoruna gönderdiği hediyeler arasındaki halılarla mücevherli bileziklerdeki san'at ve incelik, çin sarayını hayretler içinde bırakmıştı.

Çinli bir müverrih, VII. asırda Buhara kıt'asının umranından bahsederken Kuşaniye şehrindeki bir köşkü, en bedi eserlerden biri olarak tasvir ediyordu: bir san'at harikası olan bu iki katlı muhteşem köşkteki büyük salonun duvarlarından birinde eski türk hakanlarının, diğerlerinde de Çinde ve Hintte hüküm süren türk imparatorlarının tasvirleri bulunuyordu. Kuşaniye beyi her sabah bu salonu ziyaretle tasvirler önünde iğiliyordu.

Çinli diğer bir müverrih te İştihandaki Tusi mabedinde bulunan altın heykellerden, altın ve gümüş ziynet eşyalarından pırlanta, zümrüt ve yakut gibi mücevherlerden üzerlerinde eski Hanların tuğraları bulunan altın avaniden hayret ve takdirle bahsetmektedir.

Ticaretle Çine, Hinde, İrana, Bizansa gidip gelen Suğdaklar (Maveraünnehir Türkleri) açıkgöz, cesur, gürbüz, çevik insanlardı. Askerlikteki meharetleri gibi ticaretteki kabiliyetleri de yüksekti. Kendilerine mahsus yazıları olan Suğdakların en küçük köylerinde bile bir mektep bulunuyordu. Maveraünnehir ve Toharistandaki fikrî hareket ve irfan, o asırda Asyanın her tarafından daha yüksekti.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tiy9dlc3jokwhn2u55vnxw57969vegu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/165</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45865</id>
    <revision>
      <id>174369</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174369</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2276" sha1="s407jstuxhla0cyq3i7loyrot5odhtq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''143'''}}&lt;/noinclude&gt;
Buralardan Hinde, Çine İç Türkellerine giden âlimler, türk irfanını oralarda neşrediyorlardı.

719 tarihinde Saganyan Tekini Tiçe, Çine gönderdiği Tamuça isminde bir âlimi İmparatora şöyle tavsiye etmişti: &quot;Tamuça, nüfuzu nazar sahibi büyük bir âlimdir. Kendisine sorulacak hiçbir mesele yoktur ki hal ve izah edemesin. Tamuça ile bizzat görüşerek dinler hakkındaki mütaleasını dinlemenizi rica ederim. Bu temas neticesinde bu zatin irfan ve malûmatının nekadar geniş olduğu tezahür edecektir&quot;.

730 tarihinde Nanto isminde diğer bir âlim; sefaretle Toharistandan Çine gitmiş, beraberinde çin âlim ve tabiplerinin hiç bilmedikleri birçok eczayı tıbbiye ve ispençiyariye götürmüştü. İşte Arabistan çöllerinden taşan bedevî seylâbeleri İran ovalarını geçtikten sora bu mamureleri silip süpürmeye gidiyordu.

Araplar, Türkellerindeki servet ve umranı görünce buralara sahip olmak için bütün hırslarile çalıştılar. Büyük ganimetler elde etmek ümidi onları tahrik eden kuvvetli bir amil oldu.

'''ABDÜLMELİK ZAMANINDA BAŞLIYAN MÜCADELE'''
Abdülmelik zamanında (685-705) ilk seferler akim kaldı. Küçük beyler gerçi Araplara karşı birleşmediler. Fakat memleketlerini ayrı ayrı kahramanca müdafaa ettiler. Hatta bir aralık Ceyhunu geçmiş bulunan Arapları tekrar Ceyhun garbına attılar.

Abdülmelikin cülûsundan dört sene eveldir ki Asya Türk İmparatorluğu yerinde Türk Kutluk Devleti kuruluyordu (681). Kutluk Devletinin ikinci Hakanı Kapagan (691-719) Türk Devletini tensik ederek Türkeşleri, Karlukları hakimiyeti altına aldığı sıralarda kardaşı Kutluk Hanın oğlu Gül Tekini Suğdakları tanzim etmek üzere Maveraünnehire gönderdi.

Abdülmelik te Horasan valiliğini Irak valisi bulunan meşhur Haccacın uhdesinde bulunduruyordu. Türk - arap mücadelesi bütün şiddetile başlamış bulunuyordu. Haccaç, en meşhur kumandanlarını Türkler üzerine saldırdı. Fakat Türklerin cesaret ve kahramanlığı önünde bu kumandanların şahsî liyakatleri pek çabuk sönüyordu. Arap kumandanları ancak türk beyleri arasındaki rekabetten istifade etmek suretile bazı hareketlerde bulunabiliyorlardı.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s407jstuxhla0cyq3i7loyrot5odhtq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/166</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45866</id>
    <revision>
      <id>174370</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:15:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174370</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2375" sha1="57wkeugv56cfn3pzxfsh7et8zqj0cwq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''144'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
Nihayet Haccaç, meşhur Kuteybeyi Türkellerinin fethine memur etti (705).

Kanlı bir kumandan olan Kuteybe, maveraünnehir ve Toharistanın küçük beyleri arasındaki rekabetten ve Kutluk Devleti Hanlarının uzak olmalarından istifade ederek büyük askerî harekâta başladı. Aşağı Toharistanda bazı şehirleri aldı. Buharada o zaman Asyanın en büyük ve en zengin ticaret merkezi olan Baykent şehri üzerine yürüdü (707). İki ay uğraştıktan sora kale duvarlarını delerek şehir halkını musalâhaya mecbur etti. Araplar sulhan Baykende girdiler. Fakat şehrin zenginliğini görünce şaşırdılar. Talan edebilmek için bir karışıklık çıkardılar. Bu güzel ve mamur şehri birkaç gün yağma ettikten sora yaktılar, yıktılar. Şehirde eli silâh tutabilecek nekadar Türk varsa vahşiyane boğazladılar. Kadınları ve çocukları da esir ederek Horasana gönderdiler.

Katliamlar yapmak suretile tecavüze başlıyan Kuteybe, hayatının son günlerine kadar bu vahşette devam etti. Baykentten sora Talkan mamuresi de tahrip edildi. Burada da tüyler ürperten korkunç bir katliam yapıldı; Araplar, teslim olan Türkleri kılıçla doğramaktan yorulunca zavallıları sıra sıra ağaçlara astılar. Talkana giren yolun altı kilometre uzunluğundaki kısmı iki taraflı ağaçlara asılan insan cesetlerile korkunç bir koruluk şeklini aldı.

Kuteybe, on iki sene (705 - 717) zengin ve mamur Türkellerinin yağma ve tahribile uğraştı. İşitilmedik facialar yaptı. Birçok mamur ve zengin şehirleri yaktı, yıktı. Asırlardanberi zengin ve nurlu bir medeniyet yuvası olan bu güzel mamureler yerinde yanık harabelerden başka bir şey bırakmadı. Fakat bütün bu vahşetlere rağmen Türkleri kat'î surette arap boyunduruğuna sokamadı. O kadar ki Semerkant Türkleri Kuteybeye cizye vermeyi kabul eden hanları Tarhunu halettiler. Yerine Gurak Hanı geçirdiler (709). Ve mücadeleye devam ettiler. Kuteybe Semerkanda, altı sene uğraştıktan sora ancak 711 de girebildi.

Harzem kıt'asında da ayni facialar oldu: Kuteybe, zengin ve mamur Harzem şehirlerini yağma ettikten sora kardeşi Abdürrahmanın esir ettiği 4000 türk gencini boğazlattı.

Emevilere yaranmak için geçtiği mamurelerde yanmış harabeler ve parçalanmış türk cesetlerinden başka bir şey&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>57wkeugv56cfn3pzxfsh7et8zqj0cwq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/167</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45867</id>
    <revision>
      <id>174371</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174371</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2456" sha1="6y1ooiobxbd96sopobb02atbwfe9nxd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''145'''}}&lt;/noinclude&gt;
bırakmıyan Kuteybenin oynadığı bu dıram, kesik başının halife Süleymanın ayakları altına atıldığı zamana kadar devam etti (717). Bu vahşiyane tecavüzlere rağmen Kuteybe, Maveraünnehir ve Toharistanın kat'î surette Araplara geçmesini ve islâm dininin buralarda yayılmasını temin edemedi.

Kuteybe katledildikten sora Maveraünnehir ve Toharistandaki beyler birleşerek Arapları yurtlarından sürüp çıkardılar. Yalnız Buhara, Semerkant gibi Arapların ve müslüman olmuş Türklerle müslüman İranlıların yerleştikleri şehirlerde Araplarla müşterek bir idare kaldı.

Emevilerin Horasan Valisi Eşres, hiç olmazsa Buhara ve Semerkant mıntakasında tutunabilmek için islâm dinini kabul edecek olan Türklerden cizye alınmıyacağını ilâna mecbur oldu. Bu ilân, ayni zamanda müslüman olacak Türklere Araplarla müsavi hukuk verileceğini de ihtiva ediyordu. Tahammül edilmiyecek kadar ağır olan cizyeden kurtulmak için Buhara ve Semerkant Türklerinden birçoğu islâm dinini kabul ettiklerini söylediler. Fakat halkın mühim bir kısmının müslümanlık iddiasile cizye vermemesi varidatı birdenbire durdurdu. Buhara kıt'asını Emevilerin malikânesi addeden Şam sarayı telaşa düştü. Müslüman olan Türklerden de cizye alınmakta devem edilmesi emrini verdi. Fakat bu emir, yeni isyanlara sebep oldu.

Bu tarihlerde, Seyhun ırmağı boylarında Türkeş Devleti teşekkül etmiş bulunuyordu. Maveraünnehirde müslüman olan ve olmıyan Türkler birleşerek Türkeşler Hanı Sulu Handan yardım istediler. Sulu Han yardıma koşarak Arapları Maveraünnehirden sürüp çıkardı; Ceyhun boylarına kadar olan sahada arap kuvveti bırakmadı. Sulu Han, birkaç sene sora da Toharistanı temizledi. Sulu Han öldükten sora Türkeş Devletinin Kara Türkeşler ve Sarı Türkeşler diye ikiye bölündüğü malûmdur. Karalar ve sarılar mücadelesi her ikisini de zayıf düşürdü. Bundan istifade eden Araplar kovuldukları yerlere tekrar girebildiler. Bu defa da Türkler, müdafaadan ve Arapları hayli sıkıştırmaktan geridurmadılar. Gerçi Maveraünnehir ve Toharistanın küçük beylikleri müstevlilere karşı aralarında devamlı bir ittifak yapamadılar. Fakat İranlılar, Suriyeliler ve Mısırlılar gibi vatanlarını da kolayca teslim etmediler. Her beylik kendisini senelerce müdafaa etti. Sukut eden şehirler bile&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6y1ooiobxbd96sopobb02atbwfe9nxd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/168</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45868</id>
    <revision>
      <id>174372</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:15:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174372</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2288" sha1="kuusqwy6tv9qnik9vewdjc5kcy0awu1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''146'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
fırsat buldukça Emevilerin zalim idaresine karşı silâha sarıldılar. Çapulcuları kovdular. Bir asır kadar süren türk, arap mücadelesine ve Arapların Tibetlilerle ittifak eylemiş olmasına rağmen Emevilerin sukutunda Maveraünnehir ve Toharistandaki küçük beyliklerden hemen hepsi varlığını muhafaza ediyordu.

'''ARAPLARIN TÜRKLER ALEYHİNDE TATBİK ETTİĞİ SİYASET'''
Arapların Türkler hakkında tatbik ettikleri siyaset zulüm ve tenkille hulâsa edilebilir. Arapçılık siyasetini takip eden Emeviler devrinde Araplar Türklere, islâm dinini kabul edenlerine dahi hakaret gözile bakmak istemişlerdi; halbuki Türkler kendilerini Araplardan çok yüksek görürlerdi. Araplar, Türklerin canını, malını kendileri için helâl sayarlardı. Arap halifeleri ve onların mümessilleri Türkler için hiçbir hak tanımak istemiyorlardı. Cizye ve haraç toplarken ve bütün muamelelerde her türlü eza ve cefa reva görülürdü.

Arap kumandanları, Türkellerini kan seylâbelerine boğan tecavüzlerinde çöl Araplarının yağmagerlik hislerini tatminden başka bir gaye takip etmiyorlardı. Arap halifeleri Şam saraylarının israf ve eğlencelerini temin için kumandanlarını yağmacılığa teşvik ederlerdi. Bir asra yakın devam eden bu tahripçi arap istilâsının yegâne ve meş'um neticesi şu oldu: Türkellerindeki yüksek medeniyet bütün eserlerile beraber mahvoldu. Bunca mamur ve zengin şehirler birer birer harabe haline geldi.

Arapların istilâ maksatlarını islâmlığın neşri gibi dinî bir mefkûreye atfetmek kat'iyyen doğru değildir. Bilhassa Emevi halifelerine, inanmadıkları ve çok kere tahkir ettikleri Muhammet dininin neşri gibi bir maksat atfetmek, hakikatten çok uzaklaşmaktır. Onlar yalnız zengin ve mamur ülkeleri talan etmek, gittikçe genişliyen bütçelerine yeni yeni varidat membaları bulmak gibi hasis emeller arkasında koşmuşlardır.

Asırlardanberi hâkim yaşıyan Türkler, tabiatile bu çapulcuların hükmü altına giremezlerdi. İslâm dinini kabul ederek efendilikten mevaliliğe (köleliğe) inemezlerdi. Bunun içindir ki Emeviler bir asra yakın bir müddet uğraştıkları halde Türkler arasında islâm dinini yayamamış ve küçük&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kuusqwy6tv9qnik9vewdjc5kcy0awu1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/169</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45869</id>
    <revision>
      <id>174373</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:16:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174373</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2372" sha1="s4tzcm37hrfhs6md02otzycw6qxthhg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''147'''}}&lt;/noinclude&gt;
türk beyliklerini bile hakimiyetleri altına alamamışlardır.

Türkler ancak kendilerini mevali yapmak istiyen Arapların efendisi olmıya karar verdikten soradır ki kütle halinde islâm dinine girmişlerdir.

EMEVİ SALTANATINI YIKAN FIRKALAR ARAP OLMIYANLARIN FIRKASI (ŞUUBİYE)
Şiilerin, Haricilerin ve Abbas sülâlesine mensup olanların Emeviler aleyhinde çalıştıklarını biliyoruz. Bunlar ayni maksat için yani Emevileri ortadan kaldırmak üzere çalışan, dinî ve siyasî fırkalar haline geldi. Bu fırkaların Emevilere düşmanlığı, en nihayet Haşimî ve Emevi sülâlelerinin eski husumetlerine irca olunabilir. Acemler de Kerbelâ vak'asını esas tutarak Ali taraftarı oldular. Bu taraftarlık Acemler için bir perde mahiyetinde idi. Hakikatte onlar sevmedikleri Araplara ve islâmlığa düşmanlık duygusile hareket ediyorlardı.

Türklere gelince, onlar Arapların bunca zulümlerini görmüş olduklarından ve bilhassa çok bağlı oldukları istiklâllerine Arapların tecavüz ettiklerinden onlara açıktan düşman olmuşlardı. Emevilerin takip ettikleri siyaset Arap olmıyan kavimlerin kendi aleyhlerindeki düşmanlıklarını şiddetlendirmiştir.

Emevilerin dahilî siyaseti istisnasız bütün Arapların başka milletlere faik olduğu iddiasına istinat ediyordu. Bu iddia Araplardan kat kat yüksek olan başka milletlere çok ağır geliyordu. Araplar Arap olmıyanların arkasında namaz kılmazlardı. Onlarla bir arada dolaşmazlardı. Arap olmıyanlara mevali (köle) nazarile bakarlardı. Arap olmıyan analardan doğan prensler tahttan mahrum edilirlerdi. Zaptolunan memleket ahalisinin bütün servetleri ellerinden alınırdı. Asırlar zarfında tesis etmiş oldukları medeniyet esasları, kitabeler, abideler, şehirler, mamur köyler imha edilirdi.

İşte Emevilerin bu siyaseti neticesi olarak Türkler ve Acemler, Emeviler aleyhinde çalışan fırkalara yardım etmiye başladılar. Bu suretle Araplardan başka milletler kendi nam ve hesaplarına millî teşekküller vücuda getirdiler. Bu millî fırkalara islâm tarihinde, Şuubiye, derler.

Şuubiye mensupları Arapların hiçbir suretle diğer kavimlerden yüksek olmadıklarını iddia ederler ve onların bilâkis kusur ve noksanlarını sayarlardı. Bu hususta eserler bile yazmışlardı.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s4tzcm37hrfhs6md02otzycw6qxthhg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/170</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45870</id>
    <revision>
      <id>174374</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174374</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2383" sha1="548wvuysg845ekyfi9wtmw1g3ipbjhm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''148'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
Şuubiyecilerden bilhassa Türk olanlarının, Arapların manasız ve haksız gurur ve iddialarına karşı asabileşmekte çok hakları vardı.

Araplara, medeniyet sahasında ve askerlikte üstat olan Türklerdi. Araplar Semerkanda girdikten soradır ki Türklerden kâğıtçılık san'atini öğrenmişlerdi.

Araplar, askerlik san'at ve meziyetlerini de arap ordularına intisap eden Türklerden öğrenmişlerdir.

'''EMEVİ SALTANATININ YIKILMASI'''
Emevi saltanatının son devirlerinde, Şamda ve başka müslüman memleketlerinde, müslüman Türkler çoğalmıştı. Birçok Türkler arap sarayında, islâm ordularında ve devlet işlerinde zekâ ve kabiliyetleri sayesinde yüksek mevkilere çıkmışlardı. Bunlar millî hislerini galeyana getiren arap gururunu kırmak, emevi saltanatını ortadan kaldırmak teşebbüsüne girmişlerdi. Bu Türkler, siyasî maksatta, Emeviler aleyhinde teşkilât yapan Abbasiler ve Şiilerle birleştiler. Her tarafa, teşkilât yapmak ve halkı ayaklandırmak için gönderilen adamlardan, şarka Türkellerine gidenler daha talili oldu.

Horasanda Ebumüslim namında bir türk genci, ihtilâl teşkilâtının başına geçti. Artık senelerdenberi Arapların kendi başlarına karar veremedikleri ve yapamadıkları iş olacak, büyük netice behemehal elde edilecekti.

Horasanlı Ebumüslim, Merv civarında, Sefideç köyünde açıktan açığa isyan etti. Etrafına topladığı Türklerle, Emevilerin en çok güvendikleri kumandanlarından Horasan Valisi Nasir bin Seyyarı mağlûp etti. İranlıların da iltihak ettiği kuvvetli bir türk ordusu ile Horasanı ve İranı kâmilen hakimiyeti altına aldı. Bir taraftan da ileri gönderdiği ihtilâlciler vasıtasil, Kûfede bir evde gizlenerek yaşamakta olan Abbasoğullarından &quot;Ebulabbas Abdultah&quot;ı gizlendiği yerden çıkartarak, halife ilân ettirdi. Son Emevi halifesi Mervan II. bir ordu ile, ihtilâl ordusunu karşılamak üzere Musul üzerine yürüyordu. İki ordu Musulun şarkında Büyük Zap suyu kenarında karşılaştı. Verilen büyük meydan muharebesinde Mervan II. mağlûp ve ordusu tarumar edildi (750).

Bu ağır hezimetten sora Mervan II. bir daha kendini toplıyamadı. Yıldırım süratile yürüyen Ebumüslimin ihtilâlci kuvvetleri önünde hiçbir yerde tutunamıyarak, Mısır {{ysb|hudu|hududuna}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>548wvuysg845ekyfi9wtmw1g3ipbjhm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/171</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45871</id>
    <revision>
      <id>174375</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:16:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174375</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1980" sha1="shzyd3cnggi115lb7ksajmywnnce0qw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''149'''}}&lt;/noinclude&gt;
{{yss|duna|hududuna}} kadar kaçtı. Fakat ihtilâlciler burada da kendisini buldular; gizlendiği bir mabette (Busır mabedi) yakalıyarak öldürdüler. İşte bu suretle Emevi hanedanı batırıldı (750).

Bundan sora islâm halifeliği Muhammedin amcası Abbasın sülâlesine verildi.

İhtilâlciler Emevilere mensup olanlar hakkında katliam tatbik ettiler. Onlardan hiçbir kimse bırakmıyarak, köklerini kazımak istiyorlardı. Fakat içlerinden, Halife Hişamın torunu Abdürrahman canını kurtarmıya muvavaffak oldu.

İspanyada, Endülüs İslâm Devleti, bunun hükümdarlığı ile başlıyacaktır.

'''F. ABBASİLER'''

'''İLK HALİFELER'''
Abbasilerin ilk halifesi Ebülabbas Seffah (750 - 754) bütün Emevi hanedanını öldürmekle işe başladı. O kendi kendine Seffah (kan dökücü) lâkabını verdi. Seffah devlet merkezini Şamdan kaldırdı; Kûfenin hemen şimalindeki Haşimiyeye nakletti. Seffahın yerine geçen kardeşi Mansur (754 - 775) Bağdat şehrini kurdu ve merkezini oraya nakletti (762); Bağdat Abbasî Devletinin sonuna kadar payitaht kaldı. Mansurun ilk işi Abbas sülâlesine hilâfeti kazandırmış olan Ebumüslimi öldürmek oldu.

Mansurun en doğru yaptığı bir iş varsa o da Seffahın da hizmetinde bulunmuş olan Belh Türklerinden Halit ibni Bermeke, (Barmak) devlet idaresinde yüksek bir mevki vermek oldu. Bu sayede İslâm İmparatorluğunun idaresi tanzim ve maliye işleri ıslah edildi; vukua gelen alevî isyanları şiddetle bastırıldı.

Emevi sülâlesinden Abdürrahmanın, İspanyada müstakil Endülüs Emevi saltanatını vücuda getirmesi Mansur zamanında oldu.

Mansur öldükten sora yerine sıra ile Mehdi ve Hadi geçti.

Mehdi zamanında (775 - 785), dahilde Alevî isyanları bastırıldığı gibi, Bizans ta muhasara edildi. Mehdiye halef olan oğlu Hadiyi (785-786) bir sene içinde zehirliyerek öldürdüler, yerine Harun Reşit geçti.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>shzyd3cnggi115lb7ksajmywnnce0qw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/172</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45872</id>
    <revision>
      <id>174376</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:16:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174376</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2260" sha1="1gni1g54pmv8liiqnepf5clwbvad2r8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''150'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
'''HARUN REŞİT 789 - 809'''
Harun Reşit 22 yaşında halife oldu. Halit ibni Bermekin oğlu Yahya Harun Reşidin muallimi, mürebbisi idi ve şehzadeliğinde hamisi oldu.

Harun Reşit, Yahyayı kendine vezir yaptı; bütün devlet nüfuz ve kudretini ona verdi, Yahya ve oğulları Cafer ile Fadıl, Harun Reşidin ilk devrinde İslâm İmparatorluğunun hakikî sahipleri oldular.

Bu Barmak ailesi sayesinde Harun Reşit zamanı Abbasî saltanatının ikbal devri oldu. Dahilde Alevî isyanları bastırıldı. Bizanslılarla Toroslarda yapılan muharebeler neticesinde onlardan alınması mutat olan vergiler temin olundu. Ahali huzur ve rahat içinde idi. Yalnız arap halifelerini ilk andan itibaren üzen iki halk vardı. Onlardan biri Şimalî Afrikada Berber - Hazarlar, diğeri de Şarkta Türkler idi. Bu iki kardeş kavimler mütemadi bir surette arap halifelerine isyan ediyorlardı.

Harun Reşit Berberlere karşı İbrahim ibni Aglep namında birini gönderdi. İbni Aglep Berberlerin isyanını bastırdı. Fakat yine Berberlere dayanarak merkezi Kayruvanda olmak üzere müstakil bir Aglebi Devleti teşkil etti.

Harun Reşit, devrinde Horasan Valisi Isa para toplamak hırsile kalka pek çok eza ettiğinden umumî bir isyan çıktı. Harunoğlu Memunu Horasana gönderdi, kendisi de bizzat büyük bir ordunun başında olarak şarka yürüdü. Fakat yolda öldü. Anası Türk olan Memun Türklerle anlaştı. Sükûnu temin etti.

Harun Reşit ilmi himayesi ile maruftur. Şöhreti bütün Avrupaya yayılmıştı. Frank İmparatoru Şarlman hıristiyan hacılarının Kudusü ziyaret etmeleri için kolaylık gösterilmesini rica etmek üzere Harun Reşide bir heyet yolladı. Nezaketle kabul olunan bu heyet vasıtasile Harun Reşidin Şarlmana gönderdiği hediyeler arasında bulunan bir çalar saat meşhurdur.

Lûtuf, merhamet ve adaletile şöhret bulmuş olan bu halifenin en büyük zulümleri yapmaktan çekindiği zannolunmasın. Harun Reşit birçok Alevileri kendi gözü önünde kollarını, bacaklarını kırdırarak boğdurmuştur. Bilhassa kendisini hilâfet makamına getirmiş olan ve ondan sora da 17 senelik mühim hizmetlerile onu bütün dünyaya tanıtmış {{ysb|bu|bulunan}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1gni1g54pmv8liiqnepf5clwbvad2r8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/173</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45873</id>
    <revision>
      <id>174377</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:16:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174377</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2541" sha1="ap3a6bniog1voni50kbuce4yvmwt8x1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''151'''}}&lt;/noinclude&gt;
{{yss|lunan|bulunan}} Bermek (Barmak) ailesini bir vehim yüzünden cellâtlar elinde mahvetmiş olmasını tarih affetmiyecektir.

'''HARUN REŞİDİN OĞULLARI: EMİN, MEMUN, MUTASIM'''
Harun Reşitten sora oğulları Emin, (809-813) Memun (813-833) ve Mutasım (833-842) sıra ile halife oldular. Bunlardan Memun âlim ve filozofları severdi. Kendisi de felsefe ile uğraşırdı. Memun, islâm dinini menkulâttan ziyade akla istinat ettirerek serbest düşünceyi terviç eden bir mezhebi Mutezile devletin resmî mezhebi olarak ilân etti. Bu mesleki Memunun biraderi Mutasım ve hafidi Vasıkta takip etti. Bu serbest düşünceli halifeler bu fikri kabul etmiyen hocaları kırbaçla dövdürürler ve hapse sokarlardı. Memun ve Mutasımın dahilî isyanları bastırmakta ve Bizanslılara karşı muvaffakıyetle harbetmekte dayandıkları ve güvendikleri yegâne millet Türklerdi.

Memun, kardeşi Emini Horasanda topladığı türk askerlerinden mürekkep bir ordu ile bertaraf ederek yerine geçmişti. Bu halifelerin serbest fikirlerine karşı gelenler de türk askerlerinin mukabelesine uğrarlardı. Memun gibi Mutasımında anası Türktü. Mutasımın hassa ordusu türk askerlerinden ibaret olduğu gibi en mühim siyasî ve idarî makamlar da Türklerin elinde bulunuyordu. Mutasım, Türkleri çok severdi. Türklere mahsus olmak üzere Bağdat yakınında Samra şehrini tesis etti. Şehri mahallelere taksim etti. Türkleri kabile kabile bu mahallelere yerleştirdi. Kendisi de hayatının sonuna kadar burada türk askerlerinin ortasında kaldı.

'''ABBSAÎ DEVLETİNİN SUKUTU'''
Vasıktan (842-847) sora Abbasî Devleti sukuta yüz tutmuştur. Sukut devrinde 28 halife gelmiştir. Vasıktan sora gelen Mütevekkil, (847-861) mutezile ve serbest düşünce aleyhinde harekete başladı. Bu hareket Abbasî Devletinin sukutunu çabuklaştırdı. Mütevekkil, maiyetindeki türk askeri tarafından ıskat edildikten sora öldürüldü. Yerine oğlu Muntasır (861-862) getirildi. Bundan sora Türkler tarafından 10 yıl zarfında beş halife indirilmiş ve onların yerine başkaları çıkarılmıştır. Bu devirde türk kumandan ve askerleri Bağdat halifelerini kendilerinin tâbileri derecesine indirmişlerdir. Halifeler, serbest düşünceye karşı muhafazakâr mezhep ve cereyanlara istinat etmek suretile kuvvet edinmeğe çalışmışlardır. Bu menfi gayret, fikir faaliyetlerini durdurmak neticesine varmıştır. Fikir faaliyetinin {{ysb|durgun|durgunluğu}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ap3a6bniog1voni50kbuce4yvmwt8x1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/174</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45874</id>
    <revision>
      <id>174378</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:16:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174378</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2291" sha1="tr6cuhk76sowbt86nxhy1o0z4uqrpqh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''152'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
{{yss|luğu,|durgunluğu}} hayatın bütün safhalarında tesirini göstermiş; bu da Abbasî Devletinin hayat kabiliyetini inhitata uğratmıştır.

'''ABBASÎ HALİFELERİNİN ORTADAN KALDIRILMASI'''
Abbasî halifeliğinin akıbetini izah için, bu halifeliğin muhtelif devirlerinde vukua gelmiş mühim hâdiseleri hatırlatmak muvafık olur.

Halife Mansur zamanında İspanya, Abbasilerin hükmünden çıkmış, orada müstakil Endülüs Devleti teşekkül etmişti. Harun Reşit zamanında da Şimalî Afrikada müstakil Aglebi Devleti kurulmuştu.

Memun devrinde, Horasan ebedî olarak arap halifelerinin hakimiyetinden kurtuldu. Orada vali bulunan Horasanlı Hüseyinoğlu Tahir vatanında istiklâl ilân etti (821). Bu suretle müslüman Türkellerinde ve İranda soraları meydana çıkan hükûmetlerin birincisi kurulmuş oldu. Bundan yarım asır kadar sora bakırcılıktan yetişen Yakup bin Leys adında bir İranlı Seistan (Secistan) da isyan etti, Saffariye Devletini kurdu (868 - 908).

Abbasi İmparatorluğu artık süratle inhilâle doğru sürükleniyordu. Valiler merkezin emirlerine ehemmiyet vermiyorlar ve varidat namına merkeze bir şey göndermiyorlardı. Hazinede ordunun maaşını ve tayınlarını verecek para kalmamıştı. Türklerden ve Berberlerden mürekkep olan ordular isyana başladılar. Halifeleri istedikleri gibi indiriyorlar, hapsediyorlar. İstediklerini halife yapıyorlardı.

Hariciler, isyan ederek Musul havalisinde Irakın az çok varidat temin eden mıntakalarını da işgal ettiler. Bu hal sıkıntıyı arttırdı. Ayni devirdedir ki Mısırda vali bulunan Tolonoğlu Ahmet istiklâl ilân etti. Türk Tolonoğulları devletini kurdu (868 - 905).

Basra mıntakasında Zenciler İsyanı denilen büyük bir haydutluk başgösterdi. Haricilerden bir İranlı o mıntıkada çok miktarda toplanmış olan Zengibarlı esir zencileri kandırarak başlarına geçmiş ve iki sene zarfında Basrayı zaptetmişti. Bu asi zencilerle 13 sene uğraşıldı.

Halifeliğin türk ordularına kumanda eden Musanın halife yaptığı Mutemit devrinde (870-892) Samanoğulları, Maveraünnehirde kuvvetli bir Türk Devleti kurdular (874 - 999). Abbasî İmparatorluğu artık tamamen parçalanmıştı. Halife&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tr6cuhk76sowbt86nxhy1o0z4uqrpqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/175</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45875</id>
    <revision>
      <id>174379</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174379</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2497" sha1="ez8q5zrt49l41o5b7dvxavq2zb03y8l" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''153'''}}&lt;/noinclude&gt;
Muktedir (908-932) ilk defa emirülümeralığı icat etti. Bu tarihten sora Abbasî Devletinin askerî, mülkî ve idarî bütün kuvvet ve salâhiyeti ve Abbasoğullarının bütün hükümranlık hakları filen emirülümeralara geçti. Bu sırada Afrikada Fatimiler Devleti kuruldu (910). Fatimilerle Tolon Devleti arasında Akşit unvanlı Mehmet namında bir Türk Mısırda müstakil bir devlet teşkil etmişti (935 - 969). Fatimiler (910 - 1171) neslen Alinin karısı Fatmadan geldiğini iddia ederlerdi.

Ali evlâdından olmak üzere Fatimî Devletinin başına geçenler de halife unvanını takındılar. Bu suretle biri Bağdatta, biri Endülüste, üçüncüsü de Kahirede olmak üzere üç halifelik oldu. Bundan sora bir aralık muhtelif kumandanlar arasında emirülümeralık kavgaları başladı. İranda, şiî Büveyh ailesi (934-1055) bundan istifade etti. Bağdadı zaptederek Iraka hâkim oldu (945). Abbasî Devleti üzerinde türk emirülümeralarının hakimiyetini kırdı ve orada zalimane idaresile halkı inletti. Abbasî halifeleri Büveyhoğulları elinde esir gibi yaşıyorlardı.

Selçuk Türkleri Bağdadı zaptedinceye kadar bu hal devam etti. Ondan sora Abbasî İmparatorluğu üzerindeki hakimiyet tekrar Türklere geçti. Bir asır kadar bir müddet (1055 - 1152) abbasî halifeleri selçuk sultanlarının hakimiyeti altında yaşadılar. Fakat bu halifelere cismanî hiçbir nüfuz ve kuvvet verilmedi. Bunların vazifeleri türk sultanlarının isimlerini hutpelerde okutmaktan ibaretti.

Bir aralık Bağdat Selçukoğullarının hakimiyetinden çıktı (1152). Maamafih, bu devirde halifelerin (Muktefi ve Müstencit) bütün erkân ve ümerası Türktü. Bunların içinde Kümüş Tekin ve Kaymaz gibi güzide şahsiyetler vardı.

Cengizoğulları İrana hâkim olduktan sora Bağdattaki çürük halifelik müessesesinin ortadan kaldırılması bir gün meselesi olmuştu. Son Abbasî Halifesi Müstasım zamanında (1242-1258) Abbasoğullarına kıyamet koptu.

İrana hâkim olan Cengizoğullarından Hulâgû Bağdadı zapta karar verdi. Son halife, Hulâgûnun Hemedandan gönderdiği mektuba müteazzımane cevap vermişti. Hulâgû Bağdada yürüdü. Halifenin gönderdiği kuvvetleri perişan ettikten sora Bağdat şarkında ordugâhını kurdu. Halifeye kayıtsız ve şartsız teslim teklifinde bulundu. Bu teklif Müstasım tarafından Hulâgûyu kızdıracak bir lisanla reddolundu.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ez8q5zrt49l41o5b7dvxavq2zb03y8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/176</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45876</id>
    <revision>
      <id>174380</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:17:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174380</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2377" sha1="jdlte132osysfh6cv4kzxat38ge3dda" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''154'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
50 gün devam eden sıkı bir muhasaradan sora halife teslimden başka çare olmadığını anladı. Müstasım Hulâgûya emirülümeralık unvanını tevcih ederek yine makamında kalabileceği hulyasında idi. Bu hulya ile Hulâgûnun karargâhına gitti (1258). Şan ve mevkiinin yüksekliğini ve kutsiliğini göstermek düşüncesile peygambere ait olduğu iddia edilen hırkayı giymiş asayı da eline almıştı. Başına büyük ipekli sarık sarmıştı. Oğulları ve Abbas Hanedanı erkânı, Bağdat eşraf ve, âyanı büyük memurlar, fakihler, âlimler beraberinde bulunuyorlardı.

Mutantan bir alayla Bağdattan çıkan bu halife heyeti Hulâgûya emirülümeralık hil'ati giydirmek merasiminde bulunmak üzere gidiyordu. Fakat moğol karargâhına geldikleri zaman bütün hulyalar birden yıkıldı. Halife bir çadıra tıkıldı. Diğerleri de açıkta moğol askerlerinin kordonu altına alındılar. Halife senelerdenberi toplanan hazinelerin, malların yerini göstermeğe icbar edildi. Bir müfreze muhafazasında Bağdada gönderildi. Saraydaki gizli hazinelerin yerlerini gösterdikten sora tekrar karargâha getirildi. Sarığı boynuna dolandı, bir çuvala sokuldu, çuvalın ağzı bağlandı. Bu vaziyette bir süvari kıt'asının güzergâhına atıldı. Atların ayakları altında son nefesini verdi. Arkasındaki hırka ile elindeki asa da yakıldı. Heyetle beraber gelenler de takım takım öldürüldü. Bağdat 40 gün yağma edildi. Ahaliden eli silâh tutanlar öldürüldü, çocuklarla kadınlar da esir edildi. Bu suretle 508 senedenberi devam eden Abbasî Hanedanı münkariz oldu, tarihe gömüldü.

'''ABBASİLER DEVRİNDE TÜRKLER VE TÜRKLERİN MÜSLÜMAN OLMALARI'''
Emevilerin son zamanlarda Seyhun ırmağı boylarile Kâşgar havalisi Çinlilerle Araplar arasında rekabet sahası olmuştu. Her iki taraf bu mıntakalara hâkim olmak istiyordu. Buraların hakikî sahibi olan Türkler ise her iki istilâcı kavmi de vatanlarından kovmak için kanlı ve devamlı bir mücadeleye atılmışlardı. Bu mücadele devam ederken Çin İmparatorluğunun Kâşgar Mıntakası Umumî Kumandanı Kao-Sien-Tche istilâ sahasını şimaligarbiye doğru tevsie kalkıştı. Seyhun havalisine kadar, ilerledi. Şaş (Taşkent) beyini tevkif ederek idam edilmek üzere Çine kadar gönderdi.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jdlte132osysfh6cv4kzxat38ge3dda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/177</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45877</id>
    <revision>
      <id>174381</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174381</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2469" sha1="tumesaahlpadk9ip2bam6ci70a6sxnr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''155'''}}&lt;/noinclude&gt;
Kaosiençe, Garbî Türkeli ile Seyhun boylarını vahşiyane mezalimle al kanlara boyarken Horasanla Toharistan ve Ceyhun boyu Türkleri de Ebamüslimin dailerile (propagandacı) birlikte Araplara karşı büyük bir ihtilâl hazırlıyorlardı. Çinde haksız yere idam edilen Şaş Beyinin oğlu, Ebamüslimin dailerine karıştı. O da Çinlilere karşı bir isyan hazırlamağa başladı. Türkler başlıca rolü oynadıkları Ebamüslim ihtilâlinde muvaffak olunca bu ihtilâlin yarattığı Abbasi Devletini benimsediler, Ebamüslimle birleştiler. Bu defa da Çinlileri vatanlarından atmak hazırlığına başladılar.

Ebamüslim tarafından tayin edilen Ziyat ibni Salihin kumandası altında toplandılar. Seyhun boylarına yerleşmeğe çalışan çin ordusu üzerine atıldılar. İki ordu Talas şehri civarında karşılaştı.

Talas suyu kenarında Türklerin müstakbel mukadderatını tayin edecek olan büyük meydan muharebesi başladı. Çin ordusunda bulunan Karluk Türkleri ırkdaşlarına karşı silâh kullanmak istemiyerek harp sahasından çekildiler. Beş gün devam eden meydan muharebesi çin ordusunun kat'î hezimeti ile neticelendi (751). Bu şerefli zafer, yarım asırdanberi Garbî Türkellerine tahakküm eden Çin İmparatorluğunu kat'î surette bu sahadan kovmuş oldu. Karabalgassun merkez olmak üzere 744 te bir hükûmet kuran Uygurlar, Talas hezimetinden sora Çinde zuhûr eden ihtilâllerden istifade ederek hudutlarını garba doğru genişlettiler. İslâm mıntakasındaki ırkdaşlarile temasa geldiler. Seyhunun şimalindeki Oğuzlarla bunların şarkına doğru ilerlemiş olan Karluklar da bu cihetten temasta bulunuyorlardı.

Türkler, Ebamüslim ihtilâlile Araplara, Talas suyu meydan muharebesile de Çinlilere galebe etmişlerdi. Tarihin ceryanı kendilerine iki yol açmıştı. Bunlardan biri asırlardanberi olduğu gibi, şimalden Çine inerek orada bir imparatorluk kurmak, diğeri de garba dönerek İslâm İmparatorluğuna hâkim olmaktı. Türkler ikinci yolu tercih ettiler. Ebamüslim ihtilâli esasen onları müslüman İran üzerinden Iraka doğru götürmüştü. İhtilâl harekâtına iştirak edenler, yüksek kabiliyetleri sayesinde yeni imparatorluğa hâkim olacaklarını anlamışlardı.

Horasanlı ve Toharistanlı Türkler, Abbas oğulları namına kurdukları devletin malî, idarî ve mülkî işlerini ellerine {{ysb|aldı|aldılar}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tumesaahlpadk9ip2bam6ci70a6sxnr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/178</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45878</id>
    <revision>
      <id>174382</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:17:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174382</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2490" sha1="h9fmvk8bcnp3ruh2j25s4k5rg5wzmr4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''156'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
{{yss|lar.|aldılar}} İhtilâl ordusunun başında bulunanlar ise daha evel askerî kuvvete hâkim bulunuyorlardı. İlk Abbasî halifelerinin en nüfuzlu müşavirleri Türklerdi. Toharistanlı Barmakoğulları, Şamdaki Emevi arap saltanatına karşı Bağdatta medenî bir devlet kurdular. Ulûm ve fünunun inkişafı esbabını hazırladılar. Nihayet Harun Reşit zamanında imparatorluğun müstakil hâkimi oldular. Askerî kumandanlar ise, daha ilk zamanlarda yüksek kabiliyetlerini göstermiş Avasım eyaleti [1] nin emaretine çıkmışlardı.

İslâm camiasına giren Türklerin Abbasî İmparatorluğunun en yüksek mevkilerini işgal etmeleri, Ceyhun ırmağı ötesinde tabiatile bu camiaya karşı bir alâka uyandırdı. Emeviler zamanında olduğu gibi müslüman olan Türkler artık mevali telâkki edilmiyor, bilâkis islâm camiasının azası oluyorlardı. Bu vaziyet karşısında, Fergana, Soğdiyan, Üşrusana ve Toharistandaki beyler Abbasî halifelerini metbu tanımakta artık bir zillet görmüyorlardı. Çünkü bu İmparatorlukta hâkim olanlar hakikati halde Araplar değil Türklerdi.

Bu sahaların müslüman Türklerile temasta bulunan Yedisu vilâyetile Seyhunun şark ve şimalindeki Karluklar, Seyhunun aşağı taraflarını işgal eden Oğuzlar, garba doğru başlıyan bu cereyana bigâne kalmadılar. Bilhassa anası Türk olan Memunun Horasan valiliği esnasında Türklere karşı takip ettiği şuurlu siyaset, bu cereyanı kuvvetlendirdi.

Abbasî halifeleri de devlet ve ordu işlerini Türklere tevdi etmeği siyasî menfaatlerine daha uygun buluyorlardı. Ebamüslime taraftar olan Türklerle İranlılar tarafından iktidar mevkiine getirilen Abbasilerin geniş imparatorluğu idare için Araplara istinat ve itimat edememeleri tabiî idi. İranlılar ise Abbasilerden ziyade Alevilere mütemayil bulunuyorlardı.

Emevilerle Haşimiler, Alevilerle Abbasiler arasındaki münazaalara arap batınları arasındaki mücadeleden başka bir mahiyet atfetmiyen Türkler, Alevilik, Abbasilik arkasından koşmuyorlardı. Onların tek bir hedefleri vardı: İslâm İmparatorluğuna hâkim olmak. Esasen fıtrî kabiliyet ve istidatları, bu hedefi kendilerine hazırlatıyordu. İlk Abbasî halifelerinin Horasanlılardan teşkil ettikleri ordudaki Türkler,

[1] Malatya ile Tarsus arasında Bizans İmparatorluğu ile hemhudut olan tahkim edilmiş sahada teşkil edilen eyalete (Avasım) adı veriliyordu.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h9fmvk8bcnp3ruh2j25s4k5rg5wzmr4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/179</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45879</id>
    <revision>
      <id>174383</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:17:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174383</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2462" sha1="luyg5b7c0gl6blx52q0lkoyvj5veum6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''157'''}}&lt;/noinclude&gt;
gerek askerlik, gerek idare ve inzibat itibarile diğer kavimlerden yüksek olduklarını ispat etmişlerdi. Yüksek seciyeleri, dürüst ve merdane hareketleri her hususta kendilerine istinat ve itimat edilebileceğini gösteriyordu. Bunun içindir ki daha Halife Mansur ve Mehdi zamanlarında temayüz eden Türkler Harun Reşit ve Memun devirlerinden itibaren en mühim mevkileri işgal ettiler. Bu halifeler, idarî, malî ve mülkî işleri daha ehliyetli gördükleri Türklere vermeği tercih ediyorlardı.

Bir türk ananın terbiyesile yetişen, çocukluğunu dayıları arasında geçiren Mutasım, riyaseti kendisine teveccüh eden büyük İmparatorluğu idare edebilecek anasırı ancak millî seciye ve kabiliyetlerini yakından tanıdığı Türklerde bulabileceğine kani idi. Halifelik makamına geçer geçmez Türklerden bir hassa ordusu teşkil etti. Türlü türlü vaitler ve iltifatlarla Fergana mıntakasından birçok türk gençlerini Bağdada topladı. Bunlardan Tekin (beyzade) leri divanda mühim mevkilere geçirdi. Tarhanları (rütbelileri) da hassa ordusu zabitliğine tayin etti. Diğeri türk gençlerile de hassa ordusunu teşkil etti. Tekinlere, tarhanlara zengin malikâneler, geniş topraklar verdi. Hassa ordusunu teşkil eden neferlere de dolgun maaşlar tahsis etti.

Hassa ordusu efrat ve zabitanı diğer unsurlara mensup olanlara nispetle daha mümtaz, kıyafet itibarile de daha gösterişli idiler. Büyük bir kısmı Fergana ve Üşrusana Türklerinden olan hassa ordusu efradının Bağdadın bin bir türlü levsiyatile bulaşmamaları için, Mutasım Samra şehrini kurdu; türk askerlerile birlikte buraya çekildi (835).

Türkler, yeni kurulan Samra şehrinde; memleketlerinde olduğu gibi boy boy, soy soy yerleştiler. Fergana Prenslerinden Yeltekin gibi beyzadelere de zengin çiftlikler verildi. Halife ordularında kumanda eden türk ümera arasında Afşin gibi bazıları eski dinlerine merbutiyetlerini muhafaza ediyorlardı.

Abbasiler zamanında yaşıyan Mesudi, Mutasım devrinde teşekkül eden türk ordusundan bahsederken şu satırları yazıyor: &quot;Bu ordu genç, dinç, güzel ve levent efrattan teşekkül etmişti, ordu efradı ipekli elbiseleri, sırmalı kumaşları, sırmalı kılıç askılarile herkesin takdir ve hürmetini celbediyordu. Bu Türkler sayesindedir ki Abbasî Devletinin nüfuzu teessüs etti, islâm şevketi yükseldi&quot;.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>luyg5b7c0gl6blx52q0lkoyvj5veum6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/180</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45880</id>
    <revision>
      <id>174384</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:18:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174384</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2459" sha1="tg1yba8lc8n84wuq7utw6p9oww94vkh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''158'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
Türkler daha Mutasım devrinde, islâm âlemini tehdit eden iki müttefik düşmanı tenkil ettiler. Bunlardan biri, Azerbaycan ile Erran (Karabağ) arasındaki sahada zuhûr ve İranlılara istinat eden Hurremiye Fırkası, diğeri de Şarkî Roma İmparatorluğu idi.

Papak (Babek) adlı bir İranlının Azerbaycan havalisindeki Cavidaniye taifesi içinde tesis ettiği bu fırka, Sasaniler devrinde İranda zuhûr eden Mezdek mezhebinden mülhem bir nevi komünismin Hindin eski tenasuh ve hulûl akidesile karıştırılmasından husule gelen garip bir mezhebe inanıyorlardı. Hurremiyeler eski İranlılar gibi analarile, kızkardeşlerile ve kızlarile evlenebiliyorlardı. Bunların başına geçen Papak, Aras ile Gur ırmakları arasındaki Karabağ mıntakasında Bez denilen sarp bir kalede tahassun ederek yirmi sene kadar bir müddet ortalığı hercümerç etmiş, halifeler tarafından gönderilen orduları dağıtmıştı. Bu müddet zarfında öldürdüğü müslümanların adedi iki yüz elli bini tecavüz ediyordu. İranlılardan büyük bir kısım Papakla birleşti. Hemedana kadar olan sahayı zaptettiler. Papak Hemedanda topladığı kuvvetle Irakı tehdit etmiye başladı. Diğer taraftan da Bizans İmparatorluğu ile, müştereken Abbasiler üzerine yürümek maksadile bir ittifak aktetti.

Mutasım, Abbasî tahtına oturduğu zaman Papak tehlikesi Bağdat sarayını titretiyordu. Üşrusanalı Afşin ile Ferganalı Büyük buğa, Türklerden mürekkep güzide bir kuvvetle Papak üzerine gittiler. O zamana kadar yenilmez sayılan Hurremileri tarumar ettiler. Pakakın hükûmet merkezi olan müstahkem Bez kalesini aldılar. Papak, civardaki Ermeniler içine kaçtı. Afşin, Papakı saklandığı ermeni patrikinin evinde yakaladı. Kardeşi ve ordusunun kumandanı Abdullah ta beraberdi. Papak Samrada, Abdullah ta Bağdatta asıldılar. Afşin, Papakın hapishanesinde işkencelerle ölümlerini bekleyen on bin kadar adamı salıverdi. Senelerdenberi topladığı hesapsız hazineleri zaptetti. Bunlardan bir kısmını memleketi olan Üşrusanaya gönderdi.

Şarkî Roma İmparatorluğu, Suriye ve Palastini zaptetmek ümidile Papakla ittifak etmişti. Bu esnada Toros ve Antitoros silsilesi Abbasî Devletile Şarkî Roma İmparatorluğu arasındaki hududu ayırıyordu. Harun Reşit Malatyadan Tarsusa kadar imtidat ve bir sıra istihkâmları ihtiva eden {{ysb|mın|mıntakada}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tg1yba8lc8n84wuq7utw6p9oww94vkh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/181</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45881</id>
    <revision>
      <id>174385</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:18:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174385</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2552" sha1="duak4m8cvaukq7k18jdskp6w89s436k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''159'''}}&lt;/noinclude&gt;
{{yss|takada|mıntakada}} Avasım namile bir serhat eyaleti teşkil etmişti. Papak mücadelesi esnasında imparator Teofilos (829 - 842) yüz bini mütecaviz bir kuvvetle tecavüze başladı. Kapadokyayı istilâ etti. İslâm şehirlerini talan ve tahrip eyledi. Sora Suriyeye teveccühle Mutasımın doğduğu Zibatra (Zapetra) şehrini zaptetti. Ele geçen müslümanların - kadın ve çocuk ayırmaksızın - gözlerini oydurdu, vücutlarını kızgın demirlerle dağladı. Hepsini vahşiyane işkenceler altında öldürdü.

Mutasım, bu müthiş seylâbeye karşı Türklerin kahramanlığına müracaat etti. İşnas, İtah ve Afşin gibi büyük kumandanlar idaresinde Türklerden müteşekkil bir ordu gönderdi. Bu ordu Anadoluya çekilen Teofilosu Ankara önünde müthiş bir hezimete uğrattı. Ankarayı zaptetti. Teofilos Haymana ovasının garbında ve Sakarya ırmağı üzerinde Şarkî Romanın en müstahkem ve mamur bir beldesi olan Amoryuma (Amuriye) çekildi. Celbettiği yeni kuvvetlerle burada tahassun etti. Türkler, Amoriumu muhasara altına aldılar. Hendekleri doldurmak, duvarları delmek suretile kaleyi zaptettiler. Bu felâketten sora Teofilos ta kederinden öldü. Bu hareket, Türklerin Anadoluyu istilâsı idi.

Abbasî ordusunun en meşhuar kumandanları Afşin, Karabuğa, Ferganalı Ömer, Semerkantlı Haris, İtah, Mehmet Aşnas Vasıf ve Zirek isminde Türklerdi. Azerbaycanın varidatı Afşine tahsis olunmuştu. Vasıf (863) te Anadolunun bazı kısımlarını istilâ etmişti. 872 de Asatekin Musulda emîr idi. Tarsus ve Adana bidayeti teşekküllerinden itibaren Tolonoğullarının idaresi altında idi. IX. asırda Amacur, Şam emîri idi. Emîr Tekin 880 de Irakı idare ediyordu. Bundan anlaşıldığına göre müslüman Türkler Abbasi Devletinin teessüsü ile Anadoluyu istilâ etmeğe ve bu devirden itibaren Romalılar elinden alınan serhatlerdeki ülkelerde yerleşmeye başlamışlardır. Türklerin Anadoluyu istilâları Selçukluların teessüsüne kadar fasılasız denilebilecek bir şekilde devam etmiştir. Oğuzlar XI. asrın başlarında reisleri Kızıl Buğa ve Göktaş idaresinde Azerbaycanı, Diyaribekir havalisini ve Musulu istilâ etmişler ve serhatlerde yerleşmişlerdi.

Türkler, yalnız harp sahasındaki şanlı zaferlerile değil medenî, ilmî sahadaki yüksek kabiliyetleri, malî ve idarî hususlardaki parlak muvaffakıyetlerile de Abbasi İmparatorluğuna hâkim olmuşlardı. Mutasım asrında Bağdatta yaşayan&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>duak4m8cvaukq7k18jdskp6w89s436k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/182</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45882</id>
    <revision>
      <id>174386</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:18:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174386</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2526" sha1="6xr8g709n28hrun08lhsor8xvsw4pmt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''160'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
meşhur bir mütefekkir arap edibi Samrada yakından tetkik ettiği Türkler hakkındaki intibaını şu cümlelerle hulâsa ediyor: &quot;Türkler her işte basiretkâr, zekâ ve ferasetleri galip, inandıklarını müdafaa hususunda son derece fedakâr insanlardır. Tab'an halim ve sabırlıdırlar. Sözlerine sadık, vaitlerine vefakârdırlar. Yalan söylemekten şiddetle içtinap ederler. Fakat harp meydanlarında, hiddet ve gazap zamanlarında bir ateşparei celâdet kesilirler.&quot;

O asrın diğer bir arap şairi de türk askerini şu suretle tasvir ediyor: &quot;Türk süvarileri çalâk bir süratle düşman askerini çevirerek tarumar ve saç gibi perişan eder. Türk, muharebelerde başka hayvanlara baş vermeyen mağrur atını yanından ayırmaz. Atına bizzat kendisi bakar, silâhını kendisi yapar, hayvanını kendisi nallar, binicilikteki meharetile dünyayı hayretlere düşürür. Her Türk sanayide başkasına muhtaç olmıyacak kadar meharetlidir. Türk askeri kaçanı, uçanı tutmak için sağa sola koşar. Dağların tepesine çıkar. Vadilerin diplerini altüst eder. Türk süvarisi kendisini aslan, atını ceylan, düşmanını da av telâkki eder. Türk yılmaz, korkutur. Kendisine hücum edilmedikçe başkasına hücum etmez. Azmettiği şeyi elde etmedikçe rahat yüzü görmez. Son derece yorgun olmadıkça uykuya dalmaz. Uykusu ağır değildir. Daima kuşkulu bir halde uyur.&quot;

Bu asır şairlerinden Ebu İshak Bizanslılara karşı Abbasî İmparatorluğunu koruyan Türkleri tebcil için yazdığı bir kaside de duygularını &quot;naraları yıldırımın gürültüsünü bastıran kahraman Türkler, öyle bir kavimdir ki görüştükleri zaman melekler gibi güzel, güleştikleri vakit te ejderler kadar biaman olurlar&quot; sözlerile ifade etmektedir.

Mutasım, hassa ordusu üzerine titriyordu. Efradın millî seciye ve salâbetleri bozulmamak için esaslı nizamlar koydu. Bu nizamlara göre hassa ordusuna mensup neferler ancak türk kızlarile evlenebileceklerdi. Bir türk neferi evlendiği türk kızını hiçbir suretle boşayamıyacaktı. Türk askerlerile evlenecek türk kızlarına hazineden muayyen maaşlar verilecekti. Bu maaşlar evlendikten sora da kesilmiyecekti.

Abbasî İmparatorluğunda, Mutasım zamanında pek çok artan türk nüfuzu, oğlu ve halefi Vasık devrinde bir kat daha inkişaf etti. Abbasî Halifeliğinde vicdan ve fikir hürriyetinin en parlak devri olan bu zamanlarda Türkler, fikrî {{ysb|hare|hareketleri}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6xr8g709n28hrun08lhsor8xvsw4pmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/183</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45883</id>
    <revision>
      <id>174387</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174387</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2507" sha1="22vkezfizstj175v81jqavmgm1qxh37" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''161'''}}&lt;/noinclude&gt;
{{yss|ketleri|hareketleri}} büyük bir alâka ile himaye ediyorlardı. Seyhun boylarından Iraka doğru bir türk akını başlamıştı. Türkler Mütevekkilin katlinden sora İmparatorluğun mukadderatına tamamile hâkim oldular. Halifeleri istedikleri gibi azil ve tayin ediyorlardı. İranlı Büveyhlilerin Bağdadı istilâsına kadar emirülümeralık Türklerin elinde bulunuyordu. Büveyhoğullarının istilâsından sora da bir aralık Sevüktekin isminde bir Türk Emirülümeralığı Büveyhi Bahtiyarın elinden aldı.

Türkler Bağdatta hâkimi mutlak oldukları devirlerde, vilâyetlerin başındaki valilerin ekseriyetini de yine Türkler teşkil ediyordu. Bunlardan bazıları bilâhare müstakillen harekete başladılar. Mısırda Tolonoğulları, Maveraünnehirde Samanoğulları bu suretle birer devlet kurdular. Hilâfet merkezi olan Bağdatta bütün hükûmet kuvvetlerinin Türklerin elinde bulunması Mısırda ve Maveraünnehirde birer türk - islâm devletlerinin zuhûru türk dünyası ile islâm âlemini biribirine yaklaştırdı. Araplar bir asırdan ziyade uğraştıkları halde islâm dinine sokamadıkları Türkler, kendi arzularile, hâkim oldukları İmparatorluğun dinini kabul ettiler. Müslüman Samanoğullarile müslüman Karahanlılar ırkdaşlarını mensup oldukları din camiasına soktular. X. asırda müslümanlık, Seyhun ve Kâşgar maverasına kadar yayılmış, Karluklar, Oğuzlar arasında intişar etmeye başlamıştı. Bu hususta en mühim rolü Maveraünnehirli müslüman türk tacirler oynamışlardı. 1048 tarihinde Taşkent ve Farap mıntakalarının ötelerinde sakin olan 200,000 aile hep birden müslüman oldular.

Şarkî Türkelinde de Karahanlıların, Afgan ve şimalî Hint te Sevüktekinoğullarının birer hükûmet kurmaları muhtelif türk zümrelerinin mütemadiyen islâm memleketlerine akmalarını ve islâmlaşmalarını intaç etti. Selçuklular bütün Abbasi İmparatorluğuna varis olduktan sora Türkler islâm dinini artık benimsemişlerdi.

Emeviler zamanında Kafkas maverasındaki Hazar Türklerile vukubulan mücadele, Abbasiler devrinde şiddetini kaybetmekle beraber yine devam etti. Hazarlar Halife Harun Reşit zamanında Musula kadar indiler. Hilâfet merkezi olan Bağdadı tehdit ettiler. Araplar, islâm dinini Hazarlılara da cebren kabul ettiremediler. Hazar hanları bütün dinlere karşı müsamahalı hareket ediyorlardı. Kendileri Musa dinini kabul&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>22vkezfizstj175v81jqavmgm1qxh37</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/184</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45884</id>
    <revision>
      <id>174388</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:18:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174388</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2521" sha1="1al7h2grc9p6779ogkwh1kz7i4vsvt3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''162'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
ettikten sora da bu siyaseti terketmediler. Hazar hanları Bizanslılarla aktettikleri ittifak neticesinde hıristiyanlığın Hazarlar arasında yayılmasına karşı lâkayit kaldıkları gibi, Harzemde zuhûr eden bir ihtilâli müteakip memleketlerine sığınan müslüman Harzemlilerin islâm dinini yaymalarına da göz yumdular. Bu siyaset neticesi olarak hanlığın son zamanlarına doğru Hazarlar arasında yahudilik, hıristiyanlık ve müslümanlık eski şamanilikle beraber çarpışmaksızın yaşayabiliyorlardı. Abbasiler devrinde Hazarlar arasında çok taammüm edemiyen islâm dini, onların şimalinde İtil ırmağı boylarında oturan Bulgar Türkleri arasında çok yayıldı. Harzemle İtil boyları arasındaki geniş ticaret faaliyeti bu hususta mühim amil oldu. Harzemli müslüman tacirler Bulgarlar arasında dinlerini kuvvetle neşrettiler. Bulgar Hanı Elmassilki, Abbasî Halifesi Muktedir ile muhabere ederek 921 tarihinde bütün tebaasile beraber müslüman oldu. Bu suretle X. asırda türk dünyasının büyük bir kısmı islâm camiasına girmiş bulunuyordu. Gerçi, Karahanlılar devrinde Kâşgarın öte taraflarındaki Uygurlar henüz Budayı takdis ediyorlardı. Daha sora Harzemşahların ordusundaki Türkler arasında eski samanlığa merbut olanlar vardı. Fakat umumiyet itibarile X. asırdan itibaren türk dünyasının geniş bir sahası islâmlaşmış bulunuyordu. Bu asırdan sora da Türklerin islâmlaşması devam etti. Timur zamanına kadar Elmalık havalisinde yaşayabilen nesturilik te yerini islâmlığa bıraktıktan sora bütün Türkellerinde hâkim din artık müslümanlık olmuştu.

Abbasî İmparatorluğu inkısama başladıktan sora Türkler Mısırda Tolonoğulları (868 - 905), Akşitoğulları (935 - 969), Maveraünnehirde Samanoğulları (874 - 999) Türkelinde Karahanlılar (932-1212), Afgan ve şimalî Hintte Gazneliler (962 - 1183), Gorlular (1148-1215) adlarile birer devlet kurmuşlardı. Bilâhare Selçuklular Mısır ve Hindistan hariç olmak üzere bütün Abbasî İmparatorluğunu hakimiyetleri altında birleştirdiler. Fazla olarak Anadoluyu da fethederek Büyük İmparatorluğa ilhak ettiler. Büyük Selçuk İmparatorluğu parçalandıktan sora bütün bu İmparatorluğu ihtiva eden ülkelerde yine birtakım türk hükûmetleri teşekkül etti. Bu hükûmetler İranda, Irakta, Suriyede, Anadoluda selçuk şubeleri, Atabeyler namlarını aldılar. Bu saha {{ysb|haricin|haricinde}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1al7h2grc9p6779ogkwh1kz7i4vsvt3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/185</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45885</id>
    <revision>
      <id>174389</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:19:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174389</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2368" sha1="ozmvtxbddhecwph8wxce7j71aq5ryod" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''163'''}}&lt;/noinclude&gt;
{{yss|de|haricinde}} kalan Maveraünnehir ve Türkistanla Horasanda Harzemşahlar (1077-1231), Hindistanda ise Delhi türk sultanları (1206-1555) isimlerile yaşardılar.

ABBASÎ DEVRİNDE İSLÂM MEDENİYETİ VE BU MEDENİYETTE TÜRKLERİN TESİRİ
İslâmiyet devrinde ulûm ve maarifle iştigal edenlerin en çoğu arap olmıyan kavimlere mensup idi. İslâm medeniyeti kendi teessüsünü diğer milletlere, bilhassa Türklere ve İranlılara medyundur. İslâmiyetin zuhûru esnasında yüksek bir seviye ve eski bir medeniyet sahibi olan Türklerin islâmiyeti kabul ettikten sora islâmiyetin teessüs ve inkişafında pek mühim bir amil olmaları tabiî idi. Bilâistisna islâm medeniyetinin her şubesinde Türklerin büyük hizmetleri oldu. Müslümanlarca Kurandan sora en mevsuk bir hadis mecmuası olan &quot;Sahih Buharî&quot; Mehmet İsmail isminde Buharalı bir türk âlimi tarafından telif edildi. O devrin hukuku olan fıkıha dair eserlerin birçoğu türk âlimleri tarafından vücuda getirildi. Bugün bile islân dünyasının her tarafında eldenele dolaşan &quot;Hidaye&quot; Merginanlı bir türk âliminin eseridir. Usul kitaplarının en mühimleri yine Türkler tarafından yazılmıştır. Türkler bilhassa felsefî ve müspet ilimler sahasında vukuf ve ihata göstermişlerdir. Türklerin meşgul olmadığı ilim sahası yoktur. Eski yunan usulünde ilk coğrafya kitabı yazan &quot;Belhli Ebu Zeyit&quot; tir. Hint ulûm ve felsefesini islâm dünyasına ve Avrupaya tanıtan Eburreyhanibirunî Harzemli bir Türktür. İslâm dünyasının Aristosu İbni Sina Buhara yakininde Afşine kariyesinde doğmuş bir Türktür. İslâm dünyasının en büyük filozofu Farabî türkmen elinde Farapta (Faryap) doğmuştur. Memun tarafından ilk defa olarak tesis edilen rasatanenin en yüksek mütehassısı Mervli Halit İbni Abdülmeliktir. Bağdattaki &quot;Darülhikme&quot;nin azaları arasında en mühim sima ve en meşhur riyazıyatçı &quot;Harzemli Musanın oğlu Mehmet te bir Türktür. Bu âlim hint - yunan usullerini cami olan Zayiçenin mucididir. Araplara kendi dillerinin en mükemmel lûgat kitabını hediye eden Cevherî Türktür.

Farabinin Essiyasetülmedeniye nam eseri iktisadî siyasete dairdir. İslâm medeniyetinde bu mevzua dair ilk yazılan kitap bu eser olduğundan iktisadî siyaset ilmini islâmlar&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ozmvtxbddhecwph8wxce7j71aq5ryod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/186</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45886</id>
    <revision>
      <id>174390</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:19:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174390</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2452" sha1="7jo8hqu0fzoyyzxzyopn0vf0zvgoezi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''164'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
arasında tesis etmek şerefi de Türklere aittir. Abbasiler devrinde teşekkül eden müslüman türk devletlerinin merkezleri ayni zamanda birer ilim ve medeniyet merkezi olmuşlardır. Samanlılar devrinde Buhara, asrın en büyük ilim merkezi sayılan Bağdadı gölgede bırakmıştır. O zamanın en mühim eserleri Buharada yazılmıştır. İbni Sina gibi beynelmilel ilim âlemince tanılan âlimler ve filozoflar orada yetişmiştir. Samanilerden Nuhun tesis ve İbni Sinanın da istifade etmiş olduğu kütüphane islâm dünyasının en mühim bir kütüphanesi idi. Kütüphanede tabiî ilimlere dair ayrı bir kısım vardı. Samaniler Devletinin enkazı üzerinde Gazneviler Devleti teessüs edince Gazne, Asyanın en mühim ilim merkezlerinden biri oldu. Mahmut Gaznevî zamanında Gaznede o devrin en yüksek akademisi sayılabilecek bir ilim muhiti vücuda geldi. Gaznede zamanın en meşhur türk âlimleri ve mütehassısları toplandı. Eburreyhanibiruninin eserleri ve Firdevsinin bütün cihanda tanınmış Şehnamesi Gazne sarayında yazıldı. Gazne kütüphanesi en zengin kütüphanelerden biri idi. Gaznelilere, Gurlular halef olduktan sora ilim ve medeniyet merkezi değişti. Bütün diğer safhalarda olduğu gibi medreseler, kütüphaneler, hastaneler, köprüler, hanlar, hamamlar, camiler gibi umumî müesseselerce de zengin olan bu devirde irfan merkezi Herat oldu. Meşhur Fahrüddini Razî Bamyandan Herata geldiği zaman Gur hükümdarı Giyasüddin ona mahsus bir medrese bina ettirdi. Her taraftan gelen talebe ve âlimler burada Razinin etrafında toplandılar. Heratta pek mühim bir ilim muhiti yaratıldı.

Dokuz Oğuz Türklerinden inen ve Mısırda hâkim olan Tolonoğullarının ve Fergana Türklerinden inen ve Fergana Hükümdarlarının unvanını alan Akşit Türklerinin de Abbasî devri medeniyetine tesirleri pek büyük olmuştur.

İslâm dünyasının idaresini Abbasî halifelerinin elinden alan ve islâmlığı inhilâlden kurtaran Selçukluların islâm medeniyetine hizmetleri çok büyüktür. Ortazamanların en mühim darülfünunları bunlar devrinde açılmıştı. Bağdat, Neysabur, Herat, Isfahan ve daha birçok şehirlerde Nizamiye medreseleri namile tesis ettikleri darülfünunlarda o devrin en büyük salâhiyet sahibi türk üstatları toplanmıştır. İslâm ilim kütüphanesinin en mühim eserlerinden büyük bir {{ysb|kıs|kısmı}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7jo8hqu0fzoyyzxzyopn0vf0zvgoezi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/187</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45887</id>
    <revision>
      <id>174391</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:19:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174391</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2453" sha1="9g7urfe8nqgzmhg52qj3igae4x74dzi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''165'''}}&lt;/noinclude&gt;
{{yss|mı|kısmı}} buralarda yazılmıştır. Tanınmış Selçuk Veziri Nizamülmülk ilim ve fikir hareketleri için hazineden yılda yüz binlerce altın sarfederdi. Konya Selçukları da bu ilim ve medeniyet yolunda seleflerinden gerikalmamışlardı. Bunların devrinde Anadolu baştanbaşa camiler, saraylar, kütüphaneler, medreseler, hastaneler, köprüler, hanlar, bedestenler, çeşmeler ve sair müesseselerle doldu, zenginleşti ve süslendi.

Endülüs tarihi dahi ince bir tetkikten geçirildiği takdirde orada da bütün Avrupayı irşat eden yüksek medeniyet kurucularının ve ilim saçan büyük âlimlerinin Şarktan giden türk âlimleri ve türk ırkından, müslüman olmuş, tıpkı bugünkü müslüman Türkler gibi arap isimleri takınmış Berber - Hazarlar olduğu kolaylıkla anlaşılır.

Tarih vesikalarile edinilen bilgilere istinaden kat'î olarak denilebilir ki islâmdan evel bir arap medeniyeti olmamıştır. İslâm devrinde de medeniyet yaratan araplar değil, onlardan başka ırktan olanlar ve bilhassa Türklerdir.

'''EMEVİ VE ABBASÎ DEVİRLERİNİN İDARE TARZI'''
Emevi ve Abbasî devirlerinin her ikisinde idare mutlakıyet şeklindedir. Başta halife namile mes'uliyetsiz, arzuları kanun yerine geçen bir hükümdar vardı. Valiler, ordu kumandanları, kadılar ve devletin sair büyük memurları halife tarafından tayin olunurdu. Hükümdarlık ve halifelik irsen intikal eder, hükümdar sağlığında halife olacak veliahtını tayin eylerdi. Emevilerin idare tarzı istibdat ve mutlakiyet şeklinin ve mes'uliyetsizliğin en ileri nümunelerinden biridir, Bunların zamanında hatta vezirlik makamı bile yoktu. Hükümdar ancak müşkülâta uğradığı zamanlarda yakın adamları ile istişarelerde bulunurdu. Vezaret diğer tabirle sadrazamlık Abbasiler devrinin icadıdır. Vezarete bir de &quot;Muhasebat Divanı&quot; ve &quot;Muhabere Divanı&quot; namile iki müessese ilâve edilmişti. Biri maliye işlerile diğeri de halifenin muhabere işleril uğraşırdı. Ordu ayrı bir daire tarafından idare olunurdu. Hazinede devletin varidatı toplanır ve devlet masrafları buradan tesviye olunurdu. Muhabereleri temin vazifesi posta ve istihbarat dairesi tarafından ifa edilirdi. Halifelik dahi bu dairenin vazifesi cümlesindendi. Nizam ve asayiş ve umumî emniyet ayrı bir polis teşkilâtı ile temin olunurdu. Davalar kadılar tarafından halledilirdi.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9g7urfe8nqgzmhg52qj3igae4x74dzi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/188</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45888</id>
    <revision>
      <id>174392</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174392</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2348" sha1="iqmchehcbsrlb6qagcq2y2iysg4a02r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''166'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
Ayrıca bir bahriye teşkilâtı da vardı. İlk dört halife devrinin siyaseti islâm birliği, Emevilerin siyaseti arapçılık, Abbasilerin siyaseti Arap olmıyan milletlerle itilâf esaslarına istinat ederdi.

'''İÇTİMAÎ HAYAT'''
İdare ve siyaset merkezi Emevilerle Medineden Şama intikal edince Araplar medeniyet muhitlerile daha yakından temasa girmiş oldular. Daha soraları fütuhat devrinde artan bu temas arap içtimaî hayatında değişiklikler husule getirdi. Yine ayni tesirle yeni yeni sınıflar teşekkül etti. Başlıca müslümanlar ve müslüman olmıyanlar diye ikiye ayrılan halk gitgide Araplar ve Arap olmıyanlar, köleler, azatlılar, devlet memurları gibi birtakım zümrelere bölündü. Bununla beraber Emeviler Devleti bedevî hükûmeti olduğundan henüz temerküz etmiş bir içtimaî hayat şekli teessüs etmemişti. Emeviler bedevilik halinde olduklarından diğer milletlerden ancak en çok muhtaç oldukları şeyleri iktibas ederlerdi. Bu sebeple arap içtimaî hayatında esaslı bir tebeddül husule gelmemişti. Aile ve cemiyet eski teşekkülünü muhafaza ediyordu.

Abbasiler devrinde ise havas ve avam sınıfı olmak üzere teşekkül etmiş iki sınıf vardı. Havas sınıfı: 1) halife, 2) akraba ve taallûkatı, 3) hükûmet ricali, 4) eşraf ve âyan olmak üzere dörde ayrılırdı. Havas sınıfı mensuplarının evlerinde servet ve kudretlerine göre az veya çok sayıda köleler, cariyeler, hadımağaları bulunurdu.

Türkler tarafından ilim ve irfan vadisinde ve muhtelif san'at sahasında yüksek inkişaflar vücuda getirildikçe ilim ve san'at zümreleri çoğaldı. Bu sayede ihtisas ve iş erbabının kendi sahalarında çalışmaları neticesinde islâm medeniyeti, islâm san'atkârlığı inkişaf etti.

Hulâsa, islâm medeniyeti bütün islâm kavimlerin müşterek malı olan bir medeniyettir. Bu medeniyetin teessüsünde her milletten ziyade Türklerin hizmetleri olmuştur. Arap olmıyan milletler islâmlaştıktan sora her sahada bir kaynaşma husule geldi. İslâmlaşmış olan her kavim, medeniyet sahasına kendi gayret ve kabiliyetini aşıladı. İlim ve fennin her sahasında birçok eserler vücuda getirildi. Arap lisanının taammümü neticesinde, muhtelif milletler arasında bir kültür iştiraki oldu.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iqmchehcbsrlb6qagcq2y2iysg4a02r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/189</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45889</id>
    <revision>
      <id>174393</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:19:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174393</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2386" sha1="p35se16syz0zfqe8r95ee8d85i9hzcj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''167'''}}&lt;/noinclude&gt;
Ticaret, seyahat, orduların ve milletlerin hareketleri, akidelerin, âdetlerin intişarı, islâm milletlerinin yekdiğerine olan tesirini çoğalttı. Semerkant, Buhara, Herat, Gazne, Isfahan, Rey, Bağdat, Şam, Kahire, Kurtuba ve saire birer ilim ve medeniyet merkezi oldu (Res. 46-50). İslâm âlimleri biribirile müsabaka ve rekabet edercesine ilim ve fennin her sahasında çalıştılar; islâm medeniyeti işte bu suretle vücut buldu.

Ziraat, sanayi, ticaret, edebiyat, fen ve felsefe inkişaf ve terakki etti. Ziraate dair eserler telif olundu. Sebze, çiçek, yetiştirmek, güzel bağlar ve bahçeler yapmak için ilmî bir surette çalışıldı. Ağaçların cinsini ve tohumları ıslah etmek için büyük gayretler sarfolundu. İcap eden heryerde fennî kanallar açıldı, su bentleri vücuda getirildi. Sanayi de zamanına nispetle çok terakki etmişti. Harp silâhları, vazolar, ibrikler (Res. 51), tepsiler, siniler, kandiller (Res. 52), şamdanlar (Res. 53) lâmbalar, ve bütün eşya ve aletler yapmıya mahsus imalâthaneler pek ziyade çoğalmıştı. Servetin artması nispetinde altın, gümüş eşya imalâtında ileri gidilmişti. Heryerde kumaş dokumahaneleri, şeker fabrikaları ve saire tesis olunmuştu. Reçel, şarap, konserve ve saire de yaparlardı. Heryerde kâğıt fabrikaları tesis edilmişti. Ticaret te terakki etmişti. Her şehrin bir ticaret mahallesi, pazar yeri vardı.

Riyazıye ilimleri ve heyet ilmi inkişaf etti. İslâm seyyahları türk hükümdarlarının himayelerile coğrafyada büyük bir terakki vücuda getirdiler. Terbiye ilmi âlimleri Aristonun eserlerine birçok yeni bilgiler ilâve ettiler. Hastalıkların daha müspet tetkik ve müşahedeye müstenit olarak mütaleasını ve eczacılığı ileri götürdüler, birçok yeni ilâçlar buldular. Cerrahlığı da terakki ve inkişaf ettirdiler. Felsefede bütün cihanca tanınmış büyük filozoflar yetişti. Bu devirlerde mimarî de çok inkişaf etti. Türk mimarları bilhassa muhteşem mabetler ve saraylar binasında, yüksek san'at kudreti göstermiştir.

'''G. İSPANYADA ENDÜLÜS İSLÂM DEVLETİ'''
(756—1031)

Abbasilerin birinci halifesi olan Seffahın Emevi ailesini katliam ettirdiği sırada Emevi halifelerinden Hişamın torunlarından Abdürrahman, adını ve kıyafetini değiştirerek arap&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p35se16syz0zfqe8r95ee8d85i9hzcj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/190</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45890</id>
    <revision>
      <id>174394</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174394</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2569" sha1="inwz68ze2cm7esz8b05t9xft8iqku9e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''168'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
kabileleri içine kaçtı ve kendini kurtardı. 20 yaşında bulunan Abdürrahman Araplar içinde kendini emniyette göremedi. Birçok güçlüklerle Afrikaya kaçtı. Orada Berberlere iltica etti. Berber Zenate kabilesi arasında Caferülmansur adı ile beş altı sene kaldı. Fakat Seffah kendisini oralarda da araştırmıya başladığından Abdürrahman İspanyaya kaçmağa karar verdi. O tarihlerde İspanyada rüesa arasında iktidar mevkii kavgası memleketi karışık ve halkı rahatsız bir hale getirmişti. Bazı doğru düşünceli kimseler şöhretli bir zati başlarına geçirerek dahilî anarşiye nihayet vermek için bir gizli cemiyet kurmuşlardı. Abdürrahman bu cemiyetle irtibat ve münasebet tesis etti, ve kendini İspanyaya davet ettirdi. Abdürrahman, nezdinde bulunduğu Berber Zenate kabilesinden aldığı birkaç yüz berber süvarisi ile beraber İspanya sahiline çıktı. İşbiliye şehri ahalisi dahi 20,000 askerle Abdürrahmanı istikbal etti. Abdürrahman, bundan sora kendisini tanımıyan ve kuvvetlerle kendi üzerine yürüyen islâm reislerile birçok muharebeler yapmıya mecbur oldu. Her tarafta galebe ve muvaffakıyet kendi tarafında kaldı. Muhalif rüesadan bazıları hıristiyan kırallara iltica ettiler.

Abdürrahman, Bağdat halifelerinin Kayruvandaki valileri vasıtasile kendi aleyhine İspanyaya çıkardıkları kuvvetleri de mağlûp etti. Afrikadan gelecek tecavüzlere karşı İspanya sahillerini muhafaza etmek üzere Septe boğazı kıyılarındaki limanlarda yaptırdığı gemilerden bir donanma tesis etti.

Dahilî karışıklıktan istifade eden şimaldeki hıristiyan kırallar da tecavüze ve çapulculuğa başlamışlardı. O zaman Fransa Kıralı bulunan Kısa Pepen de müdafaasız bırakılmış olan Norbona ve havalisini işgal etmişti. Abdürrahman evvelâ şimal hıristiyan kırallarının tecavüzlerini bertaraf etti. Kıral Pepen ile de bir musalâha yaptı. Fakat bu kıraldan sora meşhur Şarlman nezdine kaçan bir arap emîrinin teşvikile İspanya üzerine yürüdü (777). Pirene dağlarını geçti, Sarakosta şehrine kadar geldi. Bu şehirde bulunan müslüman askerler eyi bir sevk ve idare altında Sarakosta valisi tarafından Şarlman, ordusuna taarruz ettirildi. Şarlman mağlûp ve Pirene dağlarından ricate mecbur edildi. Şarlman ordusunun büyük kısmı bu dağlarda bire kadar mahvedildi.

Abdürrahman dahilde ve hariçte muvaffak olduktan ve emniyet kazandıktan sora İspanyada üç asra yakın bir {{ysb|müd|müddet}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>inwz68ze2cm7esz8b05t9xft8iqku9e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/191</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45891</id>
    <revision>
      <id>174395</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:20:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174395</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2427" sha1="qjkljraqbyun03v9anhmeac4b66vxlv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''169'''}}&lt;/noinclude&gt;
{{yss|det|müddet}} süren müstakil yeni bir devlet teşkil etmiş oldu. Kendi adına hutpe okuttu ve Kurtubada adına para bastırdı. Fakat halife ve emirülmüminin unvanını almadı. Yalnız emîr veya melik unvanile kanaat etti. Halife olarak emirülmüminin unvanını takınan bundan çok sora gelen Üçüncü Abdürrahmandır. Abdürrahmanın kurduğu devlete Endülüs Emevileri Devleti veya Kurtuba Emevileri Devleti de denir.

'''ABDÜRRAHMANIN MEMLEKETİ TESKİN, İMAR VE İDARESİ'''
Abdürrahman Kurtubayı payitaht yaptı. Bütün memleketi Kurtubadan başka altı eyalete ayırdı (Harita.24,25). Her eyaleti de dörder sancağa böldü. Eyaletleri ve sancakları emniyetli ve kıymetli adamlarla idare ettirdi. Müslüman ve hıristiyan tebaanın vergilerini tespit ve tanzim, rahatlarını temin etti. Memleket sahillerinin birçok noktalarında yeni limanlar, dahilde birçok yollar ve kanallar yaptırdı. Heryerde çeşmeler, hamamlar inşa ettirdi. Zaten çoktan İspanya müslümanlarının elinde bulunan Sardinya ve Sicilya adalarının tasarruf ve idaresini kuvvetlendirdi. Bu adalar vasıtasile İspanya Bizans arasında deniz ticaretini genişletti. Abdürrahman, müslüman ve hıristiyan halk arasında, ırk ve din mücadelelerini bertaraf ederek bütün halkı her noktai nazardan çalışmıya sevketti. Ziraate çok ehemmiyet verdi. Bu sayede memleketin çöl ve çıplak olan yerleri bile tarlalar, bağlar, bostanlar ve bahçelerle süslendi.

Abdürrahman, idare, siyaset ve askerlikte olduğu kadar ilim ve fen yolunda da mümtaz olmuştur. Heryerde mektepler, hastaneler, camiler yaptırdı. Bundan başka Ispanyanın büyük şehirlerinde büyük kütüphaneler vücuda getirdi. Kurtubadaki sarayında âlimlerden, hakimlerden, şairleden mürekkep bir bilgi meclisi kurdu. Abdürrahman, bu tarzda ömrünün sonuna kadar, memleketi imar ve halkı talim ve terbiye ile meşgul oldu. Mekteplerin çoğu meccanî idi. Abdürrahman 32 sene (756-788) saltanattan sora 60 yaşında iken öldü. Yerine, kendi hayatında iken hükümdarlığı tevcih ettiği küçük oğlu Hişam geçti.

'''HİŞAM (788-796)'''
Abdürrahmanın Hişamdan büyük daha iki oğlu vardı: Süleyman ve Abdullah. Bunlar Şamda dünyaya gelmişlerdi.

Hişam, Abdürrahmanın, Zenata kabilesi yanında iken evlendiği Hore adında bir berber kızından olmuştu.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qjkljraqbyun03v9anhmeac4b66vxlv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/192</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45892</id>
    <revision>
      <id>174396</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:20:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174396</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2257" sha1="t92f81vbkdmffxkcgmj667jab2byaw1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''170'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
Hişamın saltanata getirilmesi büyük kardeşlerinin isyanına sebep oldu.

Süleyman Meridada, Abdullah, Tuleytulede vali bulunuyorlardı.

Hişam, isyan eden kardeşlerinin her ikisini mağlûp ve teslime mecbur etti. Hişam bunları affetti. Yalnız daha tehlikeli gördüğü Süleymanı İspanyadan çıkardı, Tancada oturttu.

Şarlmanın ricatinden sora şimal mıntakasında sükûn takarrür etmişti. Fakat Hişamın kardeşlerile olan mücadelelerini fırsat sayan Franklar şimalden tecavüze başladılar. Şimal mıntakasındaki hıristiyanlar Franklarla birleştiler. Hişam bunlara karşı iki ordu tertip etti. Bu ordulardan birini Asturiye mıntakasına, diğer orduyu da Pirene dağları şimaline gönderdi. Pirene dağlarını aşan ordu Fransa cenubunda muvaffakıyetli birçok hareketlerden sora büyük ganimetle geridöndü (1). Asturiyede tedibat yapan ordu ise geriye dönerken bir pusuya uğradı ve bozuldu.

Hişam arapçayı çok tamim etti. Açtığı pek çok mekteplerde hıristiyanlar dahi arapça tahsil ediyorlardı. Lâtin lisanı ortadan kalkmış gibi idi. Tevrat ve İncil kitapları arapçaya tercüme edilmişti.

Hişam devrinde Medine imamı Malik bin Enesin ortaya koyduğu bir mezhep Endülüse de intikal ve orada intişara başladı. Hicaz çöllerindeki hayat şartlarına göre kurulmuş olan bu mezhep Endülüs mamurelerinde yaşayanların hayat şartlarına hiç te uygun değildi. Bu uygunsuzluk Hişamın halefleri zamanında hükûmetle hocaların arasını açmağa sebep oldu.

'''HAKEM I. (796 - 822)'''
Hişam öldükten sora yerine oğlu Birinci Hakem geçti. Hakem amcaları Süleyman ve Abdullahın isyanlarile karşılandı. Babası zamanında da isyan çıkaran bu iki kardeşten Abdullah Tuleytuleye vali yapılmıştı. Orada istiklâlini ilân etti. Tancada bulunan Süleyman da Mağripte topladığı Berberlerle Valansiya havalisine çıktı; orada emîrliğini ilân etti. Tuleytule valisi olan Abdullah Franklarla da anlaşmıştı. Franklar Pi

(1) Ganimet parasının beşte biri Abdürrahmanın inşasına başlattığı caminin ikmaline kâfi geldi. Müslümanlar Endülüsten çıkarıldıktan sora kilise yapılan bu cami hâlâ bakidir.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t92f81vbkdmffxkcgmj667jab2byaw1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/193</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45893</id>
    <revision>
      <id>174397</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:20:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174397</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2446" sha1="j794xzifmxm7t3ba2eu7b23t23zjn9m" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''171'''}}&lt;/noinclude&gt;
rene dağlarını geçerek Navar ve Katalonya mıntakalarını istilâ ettiler. Hakem evvelâ Franklar üzerine yürüdü, onları mağlûp ederek şimale attı. Ondan sora Valansiya - Tuleytule hattının cenubundaki Mursiye ovasında birleşmiş olan amcaları üzerine yürüdü. Mursiye meydan muharebesinde amcalarını mağlûp etti. Süleyman muharebede maktul düştü, Abdullah ta Tancaya kaçtı. Hakem, Abdullahı affetti. Fakat onun iki oğlunu rehine olarak yanına aldı.

Hişam devrinde Endülüse dolan Malikî hocaları memlekette koyu bir taassup havası yaratmışlardı. Her vesile ile hükûmet işlerine karışıyor, her hareketi şeriate muhalif görüyor, camilerde Hakemin dine karşı lâübaliliğinden bahsederek halkı ihtilâle teşvik ediyorlardı. Endülüs mamurelerinde bir çöl hayatı yaşatmak istiyen bu güruhun, memleketi frank istilâsından, müslümanları katliamlardan kurtaran Hakeme isnat ettikleri lâübalilik, arasıra avlanması, bazan da musiki dinlemesi idi. Bütün bunlar, cahil halkı tahrik etmek için ileri sürülen maskaralıklardı. Hakikî sebep, Hakemin bunlara yüz vermemesi, devlet işlerine müdahale ettirmemesi, memleketin inkişafına engel olan fıkıhlarına bir kıymet atfetmemesi idi.

Hakem kazandığı son zaferlerden sora, memlekette huzur ve sükûnu temin için Asturiye ve frank kırallarile sulh müzakeresine başladı. Memleket için faydalı bir musalâha aktetti. Fakat mutaassıp hocalar nazarında bu da kendisi için affedilmez bir kabahat oldu. Bunlar müslümanların hıristiyanlarla musalâha etmesini küfür addediyorlardı. Mutaassıp hocalar, Hakemi öldürmek için bir suikast tertip ettiler. Cuma günü namaz kılarken camide öldüreceklerdi. Fakat Hakem keyfiyetten haberdar oldu. O gece suikastı tertip edenlerden 300 kişiyi tevkif ederek kafalarını kestirdi. Saçlarından caddelerdeki ağaçlara astırdı. Bu müthiş darbe hocaları sındırdı.

Bu defa gizliden gizliye başka sahada tahrikâta koyuldular. Yeniden vazedilen oktruva rüsumunu vesile edinerek halkı ihtilâle sevkettiler. Kurtubanın Kıble mahallesi halkı oktruva resmini vermediler. Tahsil memurlarını dövüp kovdular. Hakem hâdisede elebaşı olan yedi kişinin tevkif ve idam edilmelerini emretti. Bu adamlar tutuldular. Fakat halk hücum ederek kendilerini zabıta memurlarının elinden {{ysb|aldı|aldılar}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j794xzifmxm7t3ba2eu7b23t23zjn9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/194</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45894</id>
    <revision>
      <id>174398</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:20:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174398</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2543" sha1="qrcvceie2d9yzjfk2o3g0cib5im9ltd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''172'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
{{yss|lar.|aldılar}} Affedilmelerini istirham için cemmigafir halinde sarayın önünde toplandılar. Bu toplanış, hocaların tahrikile bir hücum mahiyetini aldı. Kıyam bütün şehre sirayet etti. Hakem sarayı ihata edenleri kâmilen ateş altına aldı. Kaçanlardan ele geçenleri de ırmak kenarına diktirdiği kazıklara oturtmak suretile öldürttü. İsyanın başladığı Kıble mahallesini yağma ettirdi Halkını Endülüsten sürüp çıkarttı [1]. Mahalleyi de hak ile yeksan eyledi.

'''ABDÜRRAHMAN II. (822 - 857)'''
Hakemin halefi ve oğlu Abdürrrahman II. Endülüste ulûm ve fünunun inkişafına çalıştı. Bermekoğullarının mesaisile Bağdatta parlıyan medeniyet ışığından istifade için, hiçbir fırsatı kaçırmadı. Bol paralar sarfederek Bağdattan birçok âlimler getirtti. Edebiyata, musikiye, güzel san'atlere ehemmiyet verdi. Meşhur musikişinaslardan Ali bin Zeryabı Iraktan Kurtubaya getirtti. Kurtubayı Memunun Bağdadına rakip olacak bir hale koydu. Kurtubada şarkı andıran debdebeli bir saray hayatı başladı. Bizans İmparatoru Mihail III. (842 - 865) tarafından Abbasilere karşı tedafüî ve tecavüzî bir ittifak teklifine memur edilen heyeti, hüsnü suretle kabul etti. Kendisi de meşhur Yahya bin Hakemi sefaretle İstanbula gönderdi. Kıymetli bir devlet recülü olan Yahya, Abdürrahman devrini parlatan simalardan biri idi.

Abdürrahman II. cülûsunu müteakip dedesi Hişamın kardeşi Abdullah doksanlık bir ihtiyar olduğu halde para ile Afrikadan toplattığı askerlere güvenerek tekrar isyan etti, hükümdarlık davasına kalkışmıştı. Abdürrahman bu ihtiyarı sıkıştırdı. Bir şeye muvaffak olamıyacağını anlıyan Abdullah teslim olmağa mecbur oldu.

Bir aralık Franklar da Pireneyi aşarak Barsilonayı zaptettiler. Fakat tutunamadılar. Maamafih, Franklar, Endülüste kuvvetli bir propaganda şebekesi vücuda getirmişlerdi. Endülüsün şimal mıntakası halkının ekseriyeti hıristiyandı. Abdürrahmanın âdil idaresi sayesinde müreffeh bir hayat sürmeye

(1) Endülüsten çıkarılan halktan 8000 kadarı Fas Hükümdarı İdris Sağire iltica ettiler, on beş, yirmi bin kadarı da Ömer bin Şuayip isminde birini kendilerine başbuğ yaparak Mısıra kadar gittiler. Bir fırsat düşürerek İskenderiyeyi zaptettiler. Abbasî Halifesi Memun bunlara birçok para ve mühimmat vererek Giride gönderdi. Ömer bin Şuayip Giridi zabıt ve maiyetile beraber orada yerleşti.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qrcvceie2d9yzjfk2o3g0cib5im9ltd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/195</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45895</id>
    <revision>
      <id>174399</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:20:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174399</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2478" sha1="qh1zdzfkeosfo4oqj5u6sxa1un0bhwf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''173'''}}&lt;/noinclude&gt;
başlıyan bu hıristiyanlar arasında, papazların tahriki, Frankların telkini ile islâm idaresine karşı kuvvetli bir cereyan başlamıştı. Bu mıntakaların cahil müslümanları da Frankların sureti haktan görünen tezvirlerine kapılıyor, hükûmetleri aleyhine feveran ediyorlardı. Bu telkinler altında Merida şehri halkı vergilerin çokluğundan bahis ile isyan ettiler. Hakem zamanında burada tahsildar iken hırsızlığından dolayı azledilmiş olan Mehmet İbnülkebir adlı bir serseri de başlarına geçti. Asiler valiyi ve memurları kestiler. Depolara hücum ederek silâhları aldılar. Tuleytulenin hıristiyan ve yahudi sekenesi de ihtilâle iştirak etti. Abdürrahmanın itidalle hareket etmesi hıristiyanların cür'etini arttırıyor, müslümanların dinlerine, peygamberlerine alenen sövüp sayıyorlardı. Bu hal Tuleytulede islâmlarla hıristiyanların çarpışmasını intaç etti.

Abdürrahman, bu vak'ada methaldar olan hıristiyanları muhakeme ve tecziye etmek için, hıristiyanlardan mürekkep bir heyet teşkil etti. Bu heyetin teşkili hıristiyanları büsbütün şımarttı. Nihayet Abdürrahman, şiddet istimaline mecbur kaldı. İsyanları bastırdı. Bu isyan henüz bastırılmıştı ki Normanlar Portekiz sahillerine çıkarak tahribata başladılar. Abdürrahman birçok mücadeleden sora Normanları buralardan tarda muvaffak oldu. Abdürrahmanın mühim muvaffakıyetlerinden biri de muntazam bir posta teşkilâtı yapmasıdır. Bu teşkilât Fransada Abdürrahmandan 500 sene sora kurulabilmiştir.

'''ABDÜRRAHMAN II. NİN HALEFLERİ'''
Abdürrahman II. nin vefatından Abdürrahman III. ün cülûsuna kadar üç melik zamanında geçen 55 sene, Endülüsün iğtişaşlarla dolu buhranlı bir devridir. Bu iğtişaşlar başlıca iki sebepten neş'et ediyordu. Endülüs fethedildiği zaman yerli hıristiyanlar tamamile memlekette bırakılmışlardı. Bunlar arkalarında bulunan geniş hıristiyan âlemile daimî temasta bulunuyorlardı. Pirene etekleri, Asturiye mıntakası Papanın ve Frankların gönderdiği propagandacıları şevkle karşılayan hıristiyanlarla meskûndu. Din kahramanı şövaliyeler, kâfirlere (müslümanlara) karşı açılacak mukaddes cihada iştirak etmek üzere sürü sürü buralara taşınıyorlardı.

İkinci sebep te işlerin başında bulunan Arapların kabileci, tefrikacı ve isyankâr ruhundan doğuyordu. Tek bayrak&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qh1zdzfkeosfo4oqj5u6sxa1un0bhwf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/196</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45896</id>
    <revision>
      <id>174400</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:21:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174400</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2312" sha1="7maeicwu6ae0a6qxn5urkzjo3qc3uuo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''174'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
altında toplanarak millî birlik yapmak kabiliyetinden mahrum olan Arapların başına geçen ve şahsî ihtiras ve menfaatleri uğrunda her şeyi feda etmekten çekinmiyen ümeranın her fırsatta isyan bayrağını açmaları, memleketi anarşi içinde bırakıyor, hükûmet nüfuzunu temelinden sarsıyordu.

Abdürrahman II. ye halef olan Mehmet I. (857 — 886) iktidar mevkiine geçtiği zaman hıristiyanlar propagandacıların telkini neticesi olarak müthiş bir ihtilâl unsuru olmuşlardı. Hıristiyan dönmelerinden Sarakosta Valisi Musa ile Tuleytule Valiliğinde bulunan oğlunun azli, hıristiyanların umumî isyanına vesile hazırladı. Musa, ehemmiyetli bir kaleyi İspanyollara terkettiğinden hem kendisi, hem de oğlu azledilmişti. Musanın oğlu yerli hıristiyanların başına geçerek isyan etti. Asturiye kıralı ile birleşti. Müttefikler müslümanlara ait köylere, şehirlere hücum ettiler. Kıtal ve yağma birkaç sene devam etti.

Bu haile bertaraf edildikten sora şimalden Frankların hücumu başladı. 60 kadar gemi ile Malaga havalisine gelen Normanlar da bu mıntakadan ilerlediler. Asturiyeliler de bu hareketlere iştirak ettiler.

Mehmet, Franklarla, Normanları tarda muvaffak oldu. Fakat, Asturiye kıralına karşı gönderdiği ordu, perişan oldu. Birçok mühim şehirler Asturiye kıralının eline geçti. Mehmet, kaybedilen yerleri kurtarmak için bir iki sene uğraştı. Amribni Hafs adlı bir sergerdenin çıkardığı isyan daha acıklı bir devir açtı.

Felâketler artık tevali ediyordu. Büyük bir fırtına Akdenizde dolaşan donanmayı mahvetti. Korkunç bir kıtlık, heryeri kasıp kavurdu. Bunu takip eden veba, binlerce insanı alıp götürdü. Arkadan çıkan zelzele de mamur şehirleri harabeye çevirdi.

Azimli bir adam olan Mehmet, bütün bu felâketlere göğüs gerdi. Memleket ıstırabını azaltmak için gecegündüz çalıştı. Esaslı kanunlar koyarak inzıbatı temin etti; Navar prensile birleşerek tekrar Endülüse giren Amribni Hafsı mağlûp etti. Amirle Navar prensi harp meydanında maktul düştüler.

Mehmede halef olan oğlu Münzer (886 - 888) memleketi harap bir halde bulmuştu. Maktul düşen Amribni Hafsın yerine geçen oğlu Galip, gayrimemnunların iltihakile daha&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7maeicwu6ae0a6qxn5urkzjo3qc3uuo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/197</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45897</id>
    <revision>
      <id>174401</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174401</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2531" sha1="a2e45vq5bv54gv32fiw952ou8494y4u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''175'''}}&lt;/noinclude&gt;
ziyade kuvvetlenmiş, Sarakosta ve Tuleytule gibi mühim şehirleri zaptetmişti. Galip, üzerine gönderilen orduyu mahvetti. Münzer, bizzat asilere karşı çıkmak mecburiyetinde kaldı. Fakat, muharebe meydanında öldürüldü.

Münzer veliaht tayin etmemişti. Devlet erkânı kardaşı Abdullahı iktidar mevkiine çıkardılar (888 - 912), asi Galip Kastil ve Aragon havalisini almıştı. Memleket anarşi içinde bulunuyordu. Abdullah, Galibe karşı gitmek üzere hazırlanırken Kasım ve Özbek adlı kardeşleri de hükümdarlık iddiasına kalkıştılar. Valilerden bazıları ve kendi oğlu Memet te bunlarla birleştiler. Memleket bir kat daha karıştı. Kurtubada bile ihtilâl emareleri başgösterdi. Vaziyet Emevi saltanatının inhilâli gibi görünüyordu. Fakat Abdullah şaşırmadı. Serbestçe dahilî mücadelelerle uğraşabilmek için, mücavir hıristiyan devletlerle anlaşmak teşebbüsüne girişti. Galibin başına toplanan serserilerin Asturiye hudutlarında yağmagerliğe başlamaları Kıral Alfons III. ü (866 - 910) de sulha yaklaştırdı. Kıral Alfonsla Galip aleyhine tedafüî ve tecavüzî bir muahede yaptı. Fakat memlekette de kıyamet koptu. Mutaassıp hocalar, Galiple birleşerek müşriklerden intikam almak farz iken Abdullahın bilâkis hıristiyan bir hükümdarla ittifak yapması şer'i şerif ahkâmına mugayir olduğunu iddiaya başladılar; cahil halkı Abdullah aleyhine tahrike koyuldular. Hocaları bu hususta vecde getiren amil, din gayretinden ziyade Galibin gizlice gönderdiği paralardı. Bu paraların füsunkâr tesirile fakihler İşbilye camilerinde dinden çıktığına hükmettikleri Abdullahın ismini hutpelerden bile çıkardılar. Umumî bir galeyan uyandırmaya sâyeden bu heriflere kat'î bir darbe indirmek zamanı gelmişti. Abdullah onları tevkif ve Afrikaya nefyetti. Sora da Galibi, bir meydan muharebesinde inhizama uğrattı. Saltanat zamanını ihtilâller, iğtişaşlar içinde geçiren Abdullaha torunu Abdürrahman III. halef oldu.

'''ABDÜRRAHMAN III. DEVRİ (912 - 961)'''
Abdürrahman III. devri, Endülüs Emevilerinin en parlak zamanıdır. Dedesi Abdullah, kendisine dahilen anarşi içinde, haricen tehlikelere maruz bir devlet bırakmıştı. Fakat, 22 yaşındaki bu genç, eyi bir tahsil görmüştü. Yüksek seciyelerle muttasıftı. Çok geçmeden başlarında istiklâl rüzgârı esen valileri itaat altına aldı. Amcası {{ysb|Abdürrahmanül|Abdürrahmanülmuzaffer}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a2e45vq5bv54gv32fiw952ou8494y4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/198</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45898</id>
    <revision>
      <id>174402</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:21:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174402</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2458" sha1="q42qe95ve5w7n10zzmgvcmme5fy92dl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''176'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
{{yss|muzaffer|Abdürrahmanülmuzaffer}} idaresinde sevkettiği ordu, Galibi Şukar meydan muharebesinde tarumar etti. Galibin elindeki şehirlerden birçoğu istirdat edildi. Galip, Pirene dağlarının sarp mıntakalarına çekildi. Endülüsü aralarında taksim etmek esasına göre bir sulh teklifi yaptı. Abdürrahman, bu teklifi reddetti. Mücadele devam ediyordu. Fakat bu maceralardan sora Galip çok yaşamadı, öldü. Oğlu Cafer Tuleytulede tahassun etmişti, o da burada tazyik edildi. Şehri bırakarak kaçmıya mecbur kaldı. Asturiyeye iltica etti. Leon Kıralı Ordonno II. (913-923) ile bir muahede aktetti.

Son karışıklık senelerinde Asturiye kıralları memleketlerini çok genişletmişlerdi; payitahtlarını Leiona kaldırtmış, Leon Kırallığını teşkil etmiş, Portekiz içerlerine seferler yapmışlardı. Oviedoyu terkederek Leonda yerleşen Ordonno II. büyük zaferler peşinde koşan bir adamdı.

Caferin kendisini metbu tanıyacağını ihtiva eden bu muahedenin imzasından sora Endülüse tecavüze başladı. Bütün şimalî İspanyayı istilâ etti. Fakat Abdürrahman III. ün amcası Abdürrahmanülmuzaffer müttefikleri dağıttı. Leon kıralını memleketine dönmiye mecbur etti.

Abdürrahman III., üzücü bir gayretle dahildeki isyancıları sındırmıştı. Son hareket ile haricî tecavüzler de durdurulmuş oldu. Memlekette nisbî bir sükûn ve inkişaf devresi açıldı.

Abdürrahman, son tecrübelerden sora tehlike zamanlarında mürai Araplara istinat edilemiyeceğini anlamıştı. Venedik ve Ceneviz korsanlarının getirdikleri çocuklardan bir hassa ordusu vücuda getirdi. Ekserisi kendisini bilecek bir yaşta gelen bu çocuklar, islâm dinine sokuluyor, müslüman terbiyesile yetiştiriliyorlardı. İçlerinden kabiliyet ve zekâları müsait olanlara devletin bütün mansıpları açık bulunuyordu. Bunlar, orduda ve idarî işlerde mevki kazandıktan sora, Endülüs fatihlerinin oğulları olmakla iftihar eden zadegânla araları açıldı; zadegân köle ve esir dedikleri bunların kumandası altına girmek istemediler. Hatta muharebelerin birinde bunlara kızarak harp sahasından çekilip gittiler.

Bu hal, ötedenberi Endülüsteki muhtelif arap kabilelerinin hem kendi aralarında ve hem de Berber-Hazarlarla olan rekabet ve münaferete yeni unsurlar soktu. Yabancı esir çocukların Endülüsün içtimaî heyeti içinde, yüksek&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q42qe95ve5w7n10zzmgvcmme5fy92dl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/199</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45899</id>
    <revision>
      <id>174403</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:21:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174403</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2496" sha1="44gwcfpxu3pqwyksvmxygdbhhujy2g8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''177'''}}&lt;/noinclude&gt;
mevki kazanmaları ayni zamanda hükümdarların keyfî idarelerine daha ziyade bir inkişaf verecekti. Kendilerini Emevilerle ayni seviyede gören fatihlerin yani Berber - Hazarların oğulları, hükümdarların keyfî idarelerine karşı daimî surette mücadele ediyorlardı. Yeni zuhûr eden zümre ise; esirlikten yetişme olmak itibarile, yükselmek için riya ve tabasbus yoluna giriyor; bu suretle hükümdarları insanlık fevkine çıkarıyorlardı. Ayni hal dört asır sora Şarkta Osmanlı İmparatorluğunda da görülecektir.

X. asır iptidalarında Afrikada zuhûr eden büyük hâdiseler nihayet Abdürrahman III. ü müdahaleye mecbur etti. Fatimî dailerinden Ebu Abdullah, Mağripte Kettame Berberlerine istinaden Aglebileri kaldırmış, İsmaililerden Übeydullahı halife ilân etmişti (910). Bu suretle tsşekkül eden Fatimiler, Fastaki İdrisileri de tazyika başladılar. Hükümdarları Yahya bin İdris IV. (904 — 922) acıklı bir vaziyete düştü. Bu yüzden Fasta zuhûr eden ihtilâller, İdrisileri iktidar mevkiinden uzaklaştırdı. Emevilere Endülüs tacını kazandıran Zenata kabilesi İdrisileri iltizam ediyorlardı. Abdürrahman III. ten istimdat ettiler. Abdürrahmanın kuvvetli bir donanma himayesinde gönderdiği kuvvetler İdrisileri tekrar iktidar mevkiine getirdi. Fakat bu tebeddül, Fatımilerin müdahalesini intaç etti. Abdürrahmanın kuvvetleri Fatimilerle de muharebeye mecbur kaldı. Fatimî - Emevi mücadelesi uzayacaktı. Dahilî tanzimatla meşgul olmak istiyen Abdurrahman, Afrikada yeni maceralar peşinde koşmayı münasip görmedi. Kuvvetlerini geriçekti. Bunun neticesi olarak Fatimiler Şimali Afrikada kuvvetle yerleştiler. Yalnız Tanca Emevilerin elinde kaldı.

Abdürrahman, dahilî asayişi temin ettikten sora memleketin imarına çalıştı. Kurtubaya üç saat mesafede, Medinetüzzehra namile yeni bir şehir kurdu. Burada muazzam bir saray yaptırdı. Enkazı hayret ve takdirle temaşa edilen bu saray, 4300 somaki mermer sütun üzerine kurulmuş ve 25 senede bitmiştir. Duvarları, mermer ve çinilerle kaplı idi. Tavanları altın nakışlarla süslenmişti. Üst katta, Abdürrahmanın vükelâsını kabul ettiği salon, bir san'at abidesi idi. Ortada büyük bir havuz vardı. Havuzun ortasında da başında büyük bir beyaz inci bulunan altın bir kuş bulunuyordu. Havuza akan sular, bu kuşun ağzından fıskıye halinde {{ysb|dökü|dökülüyordu}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>44gwcfpxu3pqwyksvmxygdbhhujy2g8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/200</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45900</id>
    <revision>
      <id>174404</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:21:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174404</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2370" sha1="ss0buo74aonnfito8eai6jnyjs3ns5s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''178'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
{{yss|lüyordu.|dökülüyordu}} Sarayın etrafı şirin bahçelerle muhattı. Bu bahçeler arasında mermer sütunlar üzerine yapılmış, musanna bir köşk bulunuyordu. Köşkün salonunda istiridye şeklinde cıva ile dolu bir havuz vardı. Saray civarında hassa ordusuna mahsus kışlalarla vükelâ konakları bulunuyordu. Abdürrahman, burada büyük bir cami ile zengin bir kütüphane de yaptırmıştı.

Memleketin her tarafında Medinetüzzehrayı takliden binalar yapılmıya başladı. Memleketin servet membaı ziraatle san'at olduğunu takdir eden Abdürrahman, Endülüste sürülmedik bir karış yer kalmamasına çok itina ediyordu. Kanallar açtı, ticaret donanmaları vücuda getirdi. Akdeniz ticaretini eline aldı. Endülüs sahillerinden kalkan ticaret gemileri İskenderiyeye, İtalya sahillerine, hatta İstanbula kadar Endülüs mamulâtından eşyalar taşıyorlardı.

Abdürrahmanın medeniyet ve umran faaliyeti engelsiz kalmıyordu. Kardeşinin idamından müteessir olan Santarem Valisi İshak bin Ümmiye, Leon Kıralı Ramiro II. ye (927-950) müracaatle Endülüs üzerine yürüdüğü takdirde idaresinde bulunan vilâyeti kendisine teslim edeceğini bildirdi. Ramiro, Endülüse girdi. İshak bin Ümmiyenin kuvvetlerile birleşti. Bütün şimal mıntakası yağma ve tahrip edildi, islâmlar görülmemiş bir vahşetle doğrandı. Madrit (Mecrit) te Ramironun eline geçti (932). Abdürrahman umumî seferberlik ilânına mecbur oldu. Çetin ve uzun muharebelerden sora istilâ edilen memleketleri kurtardı. Senelerdenberi Endülüsü, bir mareke haline sokan (Amribni Hafs) sülâlesini de ortadan kaldırdı.

Abdürrahman, oğlu Hakemi veliaht tayin etmişti. Fakat diğer oğlu Abdullah, bu tayini kabul etmiyerek babasına karşı isyan etti. Yakalanarak idam olundu. Yarım asır, hükümdarlık eden Abdürrahman III. halefine mamur, asayişi muntazam bir memleket bırakarak ebediyete çekildi. Abdürrahmana kadar Endülüs Emevileri Melik ve Emîr unvanile iktifa etmişlerdi. Abdürrahman Emirülmüminin ve Halife unvanlarını aldı.

'''HAKEM II. DEVRİ (961-976)'''
Hakem II. ihtiyar babasının son devirlerinde idareyi filen eline almış, yüksek meziyetlerile kendisini herkese sevdirmişti. Çocukluğundanberi ilmî tetebbülere düşkün olan Hakem, {{ysb|yük|yüksek}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ss0buo74aonnfito8eai6jnyjs3ns5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/201</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45901</id>
    <revision>
      <id>174405</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:22:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174405</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2379" sha1="t7p6utq24crz0hgwjfmhr0hr9xxpuy2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''179'''}}&lt;/noinclude&gt;
{{yss|sek|yüksek}} vasıflarile mümtaz bir şahsiyetti. Herhangi bir harbe meydan vermemek, zamanını tarihe bir irfan devresi olarak geçirtmek istiyordu. Fakat hadisat, kendi arzusu gibi cereyan etmedi. Memleketin şimal mıntakasını istilâ eden Leon Kıralı Sanşe I. (955 - 967) kendisini harbe icbar eyledi. Hakem ilmî ve medenî faaliyetleri durdurmamak için prensliğinde tesis ettiği büyük kütüphanenin idaresini kardeşi Abdülâzize, ilmî heyetlerin faaliyetlerine nezaret vazifesini de diğer kardeşi Münzere havale etti. Kendisi de harp işlerile uğraşarak Leon kıralını musalâha aktine mecbur etti. Bu musalâhayı diğer küçük kontluklarla olan muahedeler takip etti. Hakem, Endülüs ticaretine zarar veren Fas havalisini elde etmeyi faydalı gördü. Sevkettiği ordu Fası işgal altına aldı. Fas ve Cezayirde Emevi melikini hükümdar tanıdılar.

Hakemin, hayatını kitaplara ve ilme hasretmesi, Endülüste ilmî bir faaliyet devresi açtı. Vezirler, yüksek memurlar bütün gayretlerile ilmin himaye ve neşrine çalıştılar. Hakem, islâm dünyasının her tarafında yazılan kıymetli kitapları, birçok paralar sarfile; Kurtubaya topladı. Kurtuba medreseleri İbnirrüşt gibi yüksek âlimler yetiştirecek derecede inkişaf etti. Avrupanın muhtelif yerlerinden birçok gençler, fen ve felsefe tahsili için Endülüs medreselerine geliyorlardı. Bunlar arasında bilâhare papalığa kadar yükselen şahsiyetler bulunuyordu. Hakem zamanında Kurtubada küçük çocuklara mahsus 33 mektep bulunuyordu. Başta Tuleytule olmak üzere Endülüsün diğer şehirleri ilmî faaliyette Kurtuba ile rekabet ediyorlardı. Tuleytuledeki ilim heyeti Kurtubaya tefevvuk ediyordu.

Hakem, Endülüste umumî tahriri nüfus yaptırdı. Ziraat istatistikleri tanzim ettirdi. Zeriyatın nüfusu mevcudeye nispetle beş misli olması için tertipler aldı. Fazla mahsul memleket haricine gönderiliyordu. İstanbul pazarlarında bile bol bol Endülüs mahsulâtı satılıyordu. İhracattan alınan para 12 milyon altına baliğ oluyordu.

Hakem devrinde Endülüs kadınları arasında da ilmî bir faaliyet başladı. Lisan, edebiyat ve riyazıyatta tanınmış simalar yetişti. Kurtubalı Ayşe ile Lebine ve Hatice ismindeki hanımlar, ilm faaliyetin başında bulunuyorlardı.&lt;noinclude&gt;{{nop}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t7p6utq24crz0hgwjfmhr0hr9xxpuy2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/202</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45902</id>
    <revision>
      <id>174406</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174406</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2459" sha1="affdighac5z7xbvl5d99ugphqn885kd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''180'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
'''HAKEM II. DEN SORA ENDÜLÜS EMEVİLERİ'''
Hakem devri, Endülüs Emevilerinin en parlak zamanı idi. Hakemden sora seri bir inhitat başladı. Oğlu Hişam II. (976-1009) iktidar mevkiine geldiği zaman henüz bir çocuktu. Devlet işlerini vesayeten anası Sabiha tedvire başladı. Dirayetli bir hanım olan Sabiha Hacip Ebu Caferülmansuru vezaret mevkiine getirdi. Bu kıymetli şahsiyet, Hakem devrinde başlıyan ilmî, medenî faaliyeti idameye muvaffak oldu. Hıristiyan hükûmetlerin müşterek hücumlarına karşı olan mücadeleyi parlak bir surette idare etti. Mansur, şimalden inen akınlara Araplarla mukavemet edemiyeceğini anlıyarak Afrikalı Berber-Hazarlardan muntazam bir ordu vücuda getirmişti. Bu ordu sayesinde Pirene dağlarını geçerek hayli zaferler kazandı. Fakat kendisinin ve Sabihanın vefatından sora umuru idare çığırından çıktı. Sefih Hişam müşkülât içinde şaşırdı kaldı. Her tarafta isyanlar, ihtilâller başgösterdi. Hişam ıskat edildi. Emevi prensleri de biribirlerile mücadeleye başladılar. İnhitat süratle ilerliyordu. Hişama halef olan Mehmet te tutunamadı. O da ıskat edildi. Hişam, Mehmet, Süleyman ikişer defa tahta çıktılar. Berberlerin isyanı, mevcut müşkülâtı büsbütün arttırdı; Emevi prensleri, ihtirasları uğrunda halkı biribirlerine boğazlatıyorlardı. Bunlar biribirlerini ezmek için hıristiyan prenslerle birleşiyor, memleketi harabeye çeviriyorlardı. Kurtuba bile birkaç defa yağmaya uğradı. Medreseler, mektepler yıkıldı. Kütüphaneler tarumar edildi. Ezzehra sarayının bir kısmı yandı. Meyus kalan Endülüs halkı Septe boğazına hâkim olan &quot;Ali bin Hammut&quot;u davete mecbur kaldılar.

Ali bin Hammut, isyan ve ihtilâlleri az çok teskin etti. Kendisini Endülüs hükümdarı ilân eyledi. Fakat bir müddet sora onu da hamamda boğdular (1018).

Emevilerden Abdürrahmanülmurtaza iktidar mevkiine geldi. Bunu da Ali bin Hammudun kardeşi Kasım düşürdü. (1018). Gaddar bir adam olan Kasım, ortalığı kasıp kavurdu. Birçok hanümanları söndürdü. Nihayet Kurtubalılar, Emevilerden Abdürrahman V. i iktidar mevkiine getirdiler (1023). Eyi bir adam olan Abdürrahman V. asayişi tanzim için çok didindi. Fakat inzıbatı bozulan ordu, asayişsizliğin membaı idi. Emevilerden Mehmet Müstekfi orduyu tahrik ederek Abdürrahmanı katlettirdi (1024), yerine geçti. Fakat&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>affdighac5z7xbvl5d99ugphqn885kd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/203</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45903</id>
    <revision>
      <id>174407</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:22:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174407</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2414" sha1="hvfk18i3wf59gfkumrt8q1dwy8oafjw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''181'''}}&lt;/noinclude&gt;
müşkülât karşısında bu mevkide duramadı. Payitahtı bırakarak Tuleytuleye kaçmıya mecbur oldu. Beni Hammuttan Yahya ikinci defa olarak Kurtuba tahtına çıktı (1025). Fakat her vilâyet artık başlıbaşına hareket ediyordu. Hiçbiri Kurtubayı dinlemiyordu. Yahya bunlarla mücadele ederken maktul düştü (1027). Valilerin itaatini temin etmek üzere Emevilerden birinin iktidar mevkiine getirilmesi düşünüldü. Münzeviyane yaşamakta olan Hişam bin Mehmet zorla Kurtubada hükümdar ilân olundu (1027). Fakat devam eden anarşi yüzünden şimaldeki hıristiyan hükûmetler birçok yerleri zaptetmiş, müslümanları dar bir sahaya sıkıştırmışlardı. Valiler kimseyi dinlemiyor, biribirlerile harbediyorlardı. Hişam, bir beyanname ile feci vaziyeti umuma anlattı. Fakat, hiçbir tesiri olmadı. Mukadder akıbet yaklaşıyordu. Meyus olan Hişam, bir gün halkı toplıyarak arzusu hilâfına geldiği bu mevkiden istifa etti. Ailesini alarak inzivaya çekildi (1031). Altı sene sora da eceli mev'udile öldü. Vefatile Endülüste iki asırdan fazla hüküm süren Emevi Hanedanı da münkariz oldu.

'''ENDÜLÜSTE TAVAİFİ MÜLÛK'''
Endülüste Hişam II. devrinde başlıyan inhitat, müslümanları nihayet dar bir sahaya sıkıştırmıştı. Kurtubanın nüfuzu sarsıldıkça bu sahadaki valiler müstakillen harekete başlamışlardı. Hişam III. memleketi idaresi altında toplamaya muvaffak olamıyacağını görerek Kurtuba tahtından çekilince Endülüste Tavaifi Mülûk devri başladı (Harita. 26).

Bunlardan Beni Hammut (1016-1057) Malakada, Beni Abbat, (1023 - 1091) İşbiliyede, Beniziri (1012 - 1090) Gırnatada, Beni Eftas (1027 - 1094) Batlabusta, Beni Sumadih (1041 - 1091) Meriyede, Beni Cevher (1031 - 1068) Kurtubada, Beni Zünnun (1009 - 1085) Tuleytulede, Beni Âmir (1021 - 1085) Belensiyede, Beni Tücip ve Beni Hut (1019 - 1141) Sarakostada hüküm sürdüler. Bunlardan başka Danya (1017 - 1087), Tartuşe (1039 - 1058), Miyorka (1076 - 1097), Elbunt (1025 - 1092), Mersiye (1145 - 1147) mıntakalarında da birer hükûmet teşekkül etti.

Fakat Leon, Asturiye ve Navar kıralları dar bir sahaya sıkışan müslümanları buralarda da boğmak istiyorlardı. Leon Kıralı Alfonsun tecavüzlerine karşı âciz kalan Abbadiler, Afrikada kuvvetli bir hükûmet kurmuş olan Murabıtları imdada&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hvfk18i3wf59gfkumrt8q1dwy8oafjw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/204</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45904</id>
    <revision>
      <id>174408</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:22:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174408</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2479" sha1="ekmrztue5egkahs2rrp6lu236832ncq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''182'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
çağırdılar. XI. asır ortasında Fas ile Cezayirin bir kısmında teşekkül eden Murabıtin Devletinin başında bu esnada Yusuf bin Taşfin bulunuyordu. Yusuf (1061 - 1107) bu davet üzerine 1086 tarihinde kuvvetli bir ordu ile Endülüse geçti. Bu devirde Galis, Leon ve Kastil Kıralı olan Alfons VI. (1065-1109) Şimalî İspanyayı istilâ etmiş ve Tuleytuleyi zaptederek hükûmet merkezi yapmıştı (1085). Yusuf bin Taşfin Zelaka meydan muharebesinde Kıral Alfonsu büyük bir hezimete uğrattı (Teşrinievel 1086). Şimalî İspanyayı kurtardı. Tekrar Afrikaya döndü. Fakat bir müddet sora hıristiyanlar İşbiliyeyi tazyika başladılar. İşbiliye hükümdarının istirhamı üzerine Yusuf bin Taşfin (1090) tarihinde tekrar Endülüse geçti. Hıristiyanları tenkil etti. Ayni zamanda Endülüsteki Tavaifi Mülûkten birçoğunu da kaldırdı, Endülüsü bir vilâyet halinde hükûmetine ilhak etti.

Ebu Abdullah Mehmet adlı biri tarafından temeli atılan Muvahhidin Devleti (1130-1269), Şimalî Afrikada Murabıtların yerine kaim olunca, Endülüs te bunların hakimiyeti altına girdi (1145). Muvahhitler Endülüste hıristiyanlara karşı büyük bir mücadele açtılar. Fakat 1235 te hıristiyanlara karşı Lasnavas muharebesini kaybettiler. Muvahhidin Devleti zamanında Mersiyede beni Hut (1228 - 1269), Gırnatada da Beni Ahmer denilen Beni Nasır Hükûmetleri teşekkül etti. Fakat Muvahhidin Devletinin inkırazından sora (1269), Endülüste islâm hükûmeti olarak yalnız 1232 tarihindenberi Gırnata ve havalisinde hüküm süren Beni Ahmer (Beni Nasır) Devleti kalmıştı.

Bunlar, iki buçuk asır kadar Gırnatada parlak bir medeniyet yaşattılar. Gırnatada hâlâ mevcut olan Elhamra sarayı (Res. 54-57) gibi yüksek san'at eserleri vücuda getirdiler. Beni Ahmer yaşadığı müddetçe, gittikçe daralan hıristiyan çemberinden kurtulmak için çarpıştılar. Nihayet Kastil ve Aragon Kıralı Katolik Ferdinant ile zevcesi İzabel, hakimiyetleri Gırnata şehrine inhisar eden müslümanları burada şiddetli bir muhasara altına aldılar. Beni Ahmerin son hükümdarı olan Ebu Abdullah Mehmet (Abdullahüssağir) şehri teslim ettikten sora verilen müsaade üzerine bir müddet kendine tahsis olunan yerde kaldı ve sora Fas emirine iltica etti.

İslâmlar elinde kalan bu son şehir de hıristiyan hakimiyeti altına düştü. Koyu bir katolik taassubile hareket eden&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ekmrztue5egkahs2rrp6lu236832ncq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/205</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45905</id>
    <revision>
      <id>174409</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:22:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174409</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2192" sha1="0pnohortbzz28fdn5u675kdxmoyosuy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh||'''İSLAM TARİHİ'''|'''183'''}}&lt;/noinclude&gt;
Ferdinant - İzabel, müslümanların imhası için her şeyi yaptılar. İspanyollaşan enkazı bile 1609 tarihinde sürüp çıkardılar. 800 sene kadar İspanyada hâkim yaşayan bir medeniyetten Elhamra sarayı ile kiliseye çevrilen Kurtuba camiinin harabelerinden başka bir iz bırakılmadı.

'''HATIRDA TUTULACAK HULÂSA'''
İspanya Emeviler devrinde fetholundu (711). Araplar İspanyaya Endülüs derlerdi. Endülüse ilk geçen ve fethe başlıyan Berber kumandanlarından Tarıktır. Tarıkın ordusu da Berberlerden ibaretti.

Endülüs 138 sene kadar Emevi halifeleri tarafından gönderilen valiler vasıtasile idare edilmiştir.

Abbasilerin birinci Halifesi Seffah tarafından yapılan katliamlar esnasında, Emevi ailesinden canını kurtarabilenler arasında Onuncu Emevi Halifesi Hişamın torunu Abdürrahman dahi bulunuyordu. Abdürrahman birkaç seneler Mağrıpta Berberler yanında kaldıktan sora İspanyadaki karışıklıktan istifade ederek oraya geçti ve hükümdar tanındı (756). Abbasilerin gönderdikleri orduyu mağlûp ve tardetti; bu suretle Endülüs Emevi Devleti teşekkül etti.

Abdürrahmanın halefleri zamanında memleketin şimalindeki dağlık mıntakalarda itaat altına alınmıyan hıristiyanların daima tecavüzlerine maruz kaldı. Kendi tebaası arasında da birçok ihtilâflar ve isyanlar oldu; bütün bunlara rağmen Endülüs Emevileri iki buçuk asır yaşadı; payitahtları Kurtuba şehri idi.

Endülüs Emeviye Devletinin en ziyade kudret sahibi olan hükümdarı Abdürrahman III. tür. Bu zat memlekete tam istiklâlle hâkim oldu. Leon ve Kastilya ve Navar kırallarının hücumlarına ve Afrikadan gelen istilâya karşı memleketi müdafaa etti. Akdenizde hakimiyetini kuvvetli bir donanma ile temin eyledi. Adalet ve feraset ile iş gördü. İlim ve san'ate çok itibar ederdi.

Abdürrahman III. öldükten sora hiç kimse onun izini takip edemedi. Endülüs memleketleri birtakım serserilerin elinde oyuncak oldu; en nihayet Tavaifi Mülûk denilen birtakım küçük küçük devletler peyda oldu. Bunların içinde en kuvvetlisi İşbiliye melikleri Abbat ailesidir. Bütün&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0pnohortbzz28fdn5u675kdxmoyosuy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sayfa:Tarih II Ortazamanlar.pdf/206</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45906</id>
    <revision>
      <id>174410</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:22:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>taranmış asılla karşılaştırılarak istinsah edildi (kaynak: 10.5281/zenodo.21963507)</comment>
      <origin>174410</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="613" sha1="5g6vpd55husj3ktanyweo5kuicdurtu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Asayimusa19&quot; /&gt;{{rh|'''184'''|'''TARİH'''|}}&lt;/noinclude&gt;
Tavaifi Mülûk gibi İşbiliye melikleri de hıristiyanların şiddetli taarruzlarına dayanamadılar. Mağripten Murabıtları çağırdılar. Murabıtlardan sora Muvahhidin Devleti Endülüsü istilâ etti.

Nihayet Gırnatada Beni Nasır (Beni Ahmer) Devleti teşekkül etti, bu devlet iki buçuk asırdan ziyade payidar oldu. Bu devletin de Ferdinant ve İzabel tarafından mahvedilmesi üzerine İspanyada sekiz asırdanberi mevcut olan islâm hüküm ve idaresi ortadan kaldırılmış oldu. İspanyadaki islâmların da büyük bir kısmı imha ve bir kısmı da tardolundu.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5g6vpd55husj3ktanyweo5kuicdurtu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tarih I: Tarihtenevelki Zamanlar ve Eski Zamanlar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45907</id>
    <revision>
      <id>174411</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>bölüm sayfası oluşturuldu (istinsah edilen sayfalardan)</comment>
      <origin>174411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="611" sha1="ns6esvzz6y8nff20vkarpep4wc0cu3y" xml:space="preserve">{{eser başlığı
 | önceki      =
 | sonraki     =
 | başlık      =Tarih I: Tarihtenevelki Zamanlar ve Eski Zamanlar
 | bölüm       =
 | eser sahibi =Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti
 | notlar      =Maarif Vekâleti, İstanbul, Devlet Matbaası, 1931. Liseler için resmî tarih ders kitabı. Bu ciltten şimdilik yalnız aşağıdaki bölüm istinsah edilmiştir.
}}

* [[Tarih I: Tarihtenevelki Zamanlar ve Eski Zamanlar/Beşer Tarihine Giriş|Beşer Tarihine Giriş]] (basılı s. 1-24)

{{eser son
 |telif={{KM-Türkiye-isimsiz}}
 |kaynak=[[Dizin:Tarih I Tarihtenevelki Zamanlar ve Eski Zamanlar.pdf]]
}}</text>
      <sha1>ns6esvzz6y8nff20vkarpep4wc0cu3y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tarih I: Tarihtenevelki Zamanlar ve Eski Zamanlar/Beşer Tarihine Giriş</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45908</id>
    <revision>
      <id>174412</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>bölüm sayfası oluşturuldu (istinsah edilen sayfalardan)</comment>
      <origin>174412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="543" sha1="rw1nzmrpg74rvoydrzkf72fy684c6sv" xml:space="preserve">{{eser başlığı
 | önceki      =
 | sonraki     =
 | başlık      =Tarih I: Tarihtenevelki Zamanlar ve Eski Zamanlar
 | bölüm       =Beşer Tarihine Giriş
 | eser sahibi =Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti
 | notlar      =Maarif Vekâleti, İstanbul, Devlet Matbaası, 1931. Liseler için resmî tarih ders kitabı. Basılı s. 1-24.
}}

&lt;pages index=&quot;Tarih I Tarihtenevelki Zamanlar ve Eski Zamanlar.pdf&quot; from=34 to=57 /&gt;

{{eser son
 |telif={{KM-Türkiye-isimsiz}}
 |kaynak=[[Dizin:Tarih I Tarihtenevelki Zamanlar ve Eski Zamanlar.pdf]]
}}</text>
      <sha1>rw1nzmrpg74rvoydrzkf72fy684c6sv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tarih II: Ortazamanlar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45909</id>
    <revision>
      <id>174413</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:23:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>bölüm sayfası oluşturuldu (istinsah edilen sayfalardan)</comment>
      <origin>174413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="516" sha1="3yrem4ki9n8tqeiznhp534sokm14h82" xml:space="preserve">{{eser başlığı
 | önceki      =
 | sonraki     =
 | başlık      =Tarih II: Ortazamanlar
 | bölüm       =
 | eser sahibi =Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti
 | notlar      =Maarif Vekâleti, İstanbul, Devlet Matbaası, 1931. Liseler için resmî tarih ders kitabı. Bu ciltten şimdilik yalnız aşağıdaki bölüm istinsah edilmiştir.
}}

* [[Tarih II: Ortazamanlar/İslâm Tarihi|İslâm Tarihi]] (basılı s. 79-184)

{{eser son
 |telif={{KM-Türkiye-isimsiz}}
 |kaynak=[[Dizin:Tarih II Ortazamanlar.pdf]]
}}</text>
      <sha1>3yrem4ki9n8tqeiznhp534sokm14h82</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tarih II: Ortazamanlar/İslâm Tarihi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45910</id>
    <revision>
      <id>174414</id>
      <timestamp>2026-08-19T09:23:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asayimusa19</username>
        <id>26669</id>
      </contributor>
      <comment>bölüm sayfası oluşturuldu (istinsah edilen sayfalardan)</comment>
      <origin>174414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="458" sha1="frro4dx48dc6ejvto7x7qz780kwtc6x" xml:space="preserve">{{eser başlığı
 | önceki      =
 | sonraki     =
 | başlık      =Tarih II: Ortazamanlar
 | bölüm       =İslâm Tarihi
 | eser sahibi =Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti
 | notlar      =Maarif Vekâleti, İstanbul, Devlet Matbaası, 1931. Liseler için resmî tarih ders kitabı. Basılı s. 79-184.
}}

&lt;pages index=&quot;Tarih II Ortazamanlar.pdf&quot; from=101 to=206 /&gt;

{{eser son
 |telif={{KM-Türkiye-isimsiz}}
 |kaynak=[[Dizin:Tarih II Ortazamanlar.pdf]]
}}</text>
      <sha1>frro4dx48dc6ejvto7x7qz780kwtc6x</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>