Wikipedia tswiki https://ts.wikipedia.org/wiki/Tlukankulu MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Media Special Talk User User talk Wikipedia Wikipedia talk File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 4314 41534 39283 2026-04-07T17:00:02Z ~2026-21536-42 12644 Risivi 41534 wikitext text/x-wiki {{Tsonga-Grammar |Xifaniso = Floor 7a bookstacks in Sterling Memorial Library.jpg |Swihluvi = [[Swihluvi_swa_ririmi#Rihlanganisi|Rihlanganisi]]{{·}}[[Swihluvi_swa_ririmi#Rifuwi|Rifuwi]]{{·}}[[Swihluvi_swa_ririmi#Ribumabumeri|Ribumabumeri]]{{·}}[[Swihluvi_swa_ririmi#Riendli|Riendli]]{{·}}[[Swihluvi_swa_ririmi#Riencisi|Riencisi]] |Swigaririmi |Swiphato = |Vuthlokovetseri = }} '''Swihluvi''' swa mbulavulo wa ririmi ra [[Xitsonga]], i nxaxamelo wa milawu leyi fumaka ndlela yo vulavula ririmi. Swihluvi swa mbulavulo swi ni swihlawulekisi leswi katsaka mahlanganisi, mafuwi, mabumabumeri, maendli ni maencisi. ==Risivi== Rihlanganisi i rito leri hlanganisaka swivulwa swimbirhi leswaku swi vumba xivulwa xin'we lexi vulaka mhaka yo karhi. Rihlanganisi i rito rin'we leri khomaneke. I swa nkoka ku ri tsala ri khomana hikuva loko ri kala ri hambana nhlamuselo ya cinca naswona a ra ha vi rihlanganisi Swikombiso swa mahlanganisi: {| style="width:70%;" |style="width:50%;"| a. hambi b. hambiloko c. hikuva d. leswaku e. naswona | | style="width:50%;" | f. kasi g. hikwalaho i. loko j. kutani k. kumbexana l.naswona |} ===Ndhawu ya rihlanganisi exivulweni=== Rihlanganisi ri nga kumeka eku sunguleni kumbe exikarhi ka xivulwa. Swikombiso: a. U ta ya entirhweni hambiloko swi vava b. Hambiloko swi vava, u ta ya entirhweni ==Ribumabumeri== Ribumabumeri i xiphemu xa xivulwa lexi hi byelaka swin'wana hi riviti kumbe risivi. Ri nga hi byela vukulu, muhlovo, nkoka, xiyimo kumbe leswi ri nga ku swi endleni. Ribumabumeri ri aviwile hi mintlawa yinharhu ku nga leyi landzelaka: a. Rihlawuri b. Rifuwi c. Riengetelo ===Rihlawuri=== Rihlawuri ri hi byela swo karhi hi riviti kumbe risivi hi ku hi komba leswi landzelaka: {| class="wikitable" style="width:70%;" |style="width:50%;"| a. Vukulu kumbe vuntsongo b. Nhlayo kumbe ntsengo c. Nkoka kumbe vunene |style="width:50%;"| Xik. Vafana lavakulu va cina Xik. Vana lavambirhi va fana Xik. Masi lawa boleke ya chulukisa |} ====Xivumbeko va rihlawuri:==== Rihlawuri ri vumbiwa hi swiphemu swimbirhi ku nga xitwananisi xa rihlawuri ni nsinya wa rihlawuri. Hi xikombiso: Swimbirhi Leswimbirhi Vanene Lerinene Lavatsongo Leswaku Kasi Tinyingi Loko Lavanene ===Rifuwi=== Rifuwi i muxaka wa ribumabumeri lowu bumabumelaka riviti kumbe risivi hi ku hi komba vun'wini, ntirho wa xanchumu, leswi nchumu wu endliweke hi swona, muhlovo na ku landzelelana ka swilo ====Xivumbeko xa Rifuwi==== Rifuwi ri vumbiwa hi swiphemu swimbirhi leswi nga khomanangiki. Swiphemu leswi swi vuriwa xitwananisi xa mfuwo na nsinya wa rifuwi Xik. Vana va wena va rhandza byalwa ====Ntirho wa Rifuwi==== {| class="wikitable" style="width:70%;" |style="width:50%;"| Ku komba muhlovo Vun'wini/Vun'winyi Leswi nchumu wu endliweke hi swona Ntirho wa nchumu Mpimo |style="width:50%;"| Xik. Tintanghu ta ntima ta durha Xik. Tintanghu ta mina ti kahle Xik. Byalwa bya xihenge byi kahle Xik. Yindlu yo dyela yi thyakile Xik. Ndzi kombela xibakitani xa mapa |- |style="width:50%;"| Ku landzelelana ka swilo |style="width:50%;"| Xik. Munhu wo sungula ku khomiwa i Magezi. kasi wavumbirhi i Gezani |} ===Riengetelo=== Riengetelo i muxaka wa ribumabumeri lowu na wona wu hi byelaka swin'wana hi riviti kumbe risivi. Riengetelo ri vumbiwa hi swiphemu swimbirhi kumbe ku tlula Xik. Vanhu lava va tirhaka emugodini va tele Xik. Nhwanyana loyi a rilaka i wa ka hina ====Ntirho wa Riengetelo==== Ntirho wa riengetelo wu lawuriwa hi nhlamuselo ya rona exivulweni kumbe eka hungu ro karhi {| class="wikitable" style="width:70%;" |style="width:50%;"| a. Ku komba leswi endliwaka b. Nhlayo/Ntsengo c. Xiyimo/Xivumbeko d. Muhlovo e. Nkoka |style="width:50%;"| Xik. Munhu loyi a vulavulaka i wa ka hina Xik. Wanuna loyi a nga un'we wa yiva Xik. Wanuna loyi a nga lala a nga laveki Xik. Meno lawa ya ntima ma dzwihate hi ku dzaha fole Xik. Vana lava nga vanene va yingisa |} ==Riendli== Riendli i xiphemu xa xivulwa lexi hi kombaka leswi endliwaka. Hi xona xi paluxaka mhaka leyi nga eku humeleleni. Eka ririmi ra Xitsonga riendli ri tsariwa ri nga khomanangi. Hi xi kombiso: Wa dyondza Va n'wi navela A va hlamusela Kasi eka Xinchangana xa le [[Muzambhiki|Mozambique]] riendli ri tsariwa ri khomana. Hi xi kombiso: Wajondza Vamunavela Avahlamuxela ===Mapfuna-Maendli=== Mapfuna-maendli i swiphemu leswi pfunaka riendli hi ku humelerisa tindlela to hambana leti nchumu wo karhi wu endliwa ka hi tona . Xik: Magezi u '''tshama''' u khandziya xihahampfhuka? '''Tshama''' hi rona ripfuna riendli . ====Minkarhi ya maendli==== {| class="wikitable" style="width:70%;" |style="width:50%;"| • Nkarhi wa sweswi • Nkarhi lowu nga hundza • Nkarhi lowu taka |style="width:50%;"| Xik. Vafana va dya vuswa. Xik. Kokwana u dyile vuswa. ( -ile i xilandzi xa nkarhi lowu hundzeke.) Xik. Manana u ta dya vuswa |} ====Mathlela ya Maendli==== Riendli ri nga ha va eka tlhelo ra mpfumelo kumbe ra nandzulo, leswi swi vula leswaku ri nga pfumela kumbe ri kaneta mayelana ni mhaka leyi nga eku humeleleni • Mpfumelo Xik. Teleni wa hlaya swinene (nkarhi wa sweswi) Xik. Teleni a a hlaya swinene (nkarhi lowu nga hundza) Xik. Teleni u ta hlaya swinene ( nkarhi lowu taka) • Nandzulo Xik. Teleni a nga hlayi swinene Xik. Teleni a a nga hlayi swinene Xik. Teleni a nge hlayi swinene ====Marhavi ya maendli==== Marhavi ya maendli i swiphemi swa riendli leswi kombaka ndlela leyi swilo swi endliwaka/humelelaka hi a. Rhavi ra xitwisiwo b. Rhavi ra xivangelo c. Rhavi ra xikongomelo d. Rhavi ra xitlhelelo e. Rhavi ra xivuyevuye =====Rhavi ra xitwisiwo===== Rhavi ra xitwisiwo ri kombisa leswaku nchumu wo karhi wu twisiwa swin'wana. Wu nga va wu twisiwa ku vava kumbe ku nandzika. Nkarhi wun'wana rhavi leri a ri kombi ku twisiwa ku vava kambe ro komba leswaku swilo swa humelela. Rhavi leri ri tihlawula hi xiphemu xa "-iw" lexi nga xilandzi xa nsinya wa riendli. Hi xi kombiso: Vana va rhumiwa U ta biwa loko u delela =====Rhavi ra xivangelo===== Rhavi leri ri komba leswaku munhu/nchumu wu vangeriwa swo karhi/ wu endlisiwa swo karhi. Rhavi leri ri tihlawula hi xilandzi xa "-is" eka minsinya ya maendli. Xik. Vatsotsi va chavisa vanhu Xik. Ndzi ta n'wi rimisa nsimu hinkwayo a ta khawula Rhavi leri ri nga ha komba ku pfuna Xik. Ndzi ta n'wi rimisa nsimu leswaku a ta hatla a heta Ri nga komba ku va swilo swo karhi swi suka eka munhu swi ya eka un'wana Xik. Mufana u gangisa nhwana Xik. Ndzi ta ku dzahisa fole =====Rhavi ra xikongomelo===== Rhavi leri ri tikomba hi xilandzi "-el" eka nsinya wa riendli Rhavi leri rikomba leswi landzelaka: {| class="wikitable" style="width:70%;" |style="width:50%;"| a. Ku tirha/endla swo karhi ematshan'wini ya un'wana b. Ku endla swo karhi leswaku u ta kuma hakelo c. Ku yimela swokarhi/ku langutela |style="width:50%;"| Xik. Ndzi tirhela Khanyisa hikuva wa vabya Xik. Ndzi tirhela ku kuma mali Xik. Ndzi ta n'wi tshamela a kala a fika |} =====Rhavi ra xitlhelelo===== Leri i rhavi ri ri roxe leri tihlawulaka hi xirhangi. Ri tikomba hi xirhangi xa "ti-" eku sunguleni ka nsinya wa riendli. Rhavi leri ri komba leswaku timhaka ti tlhelela eka n'wini wa tona. Xik. Hi n'wi kume a ri karhi a tikama misisi Xik. Teleni wa tihlawula masiku lawa Rhavi leri ri nga tirha tanihi xivulavulelo. Xik. Amu wa tidya masiku lawa Ri nga ha komba ku tiputa. Xik. Ndzi ta tifambela ndzexe Nakambe ri nga komba swiendlo swo pfumala xikongomelo/maendlelo Xik. O tivulavulela, leswi a a vulavula swona a swi nga twali Xik. Mizaya o tifambela, a a nga switivi na leswaku u ya kwihi =====Rhavi ra xihlamulo===== Rhavi ra xihlamulano ri komba leswaku mhaka yi humelela hi ku ringana eka matlhelo mambirhi. Rhavi leri ri tihlawula hi xilandzi xa "-an-" Xik. Timbyana ta lumana hikokwlaho ka rhambu Xik. Vafana va banana hi mhaka ya ntombhi ==Riengeteri== Riengeteri i xiphemu lexi hi byelaka swo tala/swin'wana hi riendli. Ri paluxa ndlela leyi swilo swo karhi swi endliwaka hi yona. Riengeteri ri na vuxaka swinene na riendli hikuva ri seketela, tshikelela kumbe ndlandlamuxa mhaka leyi boxiweke hi riendli. Hileswaku riengetela nhlamuselo ya riendli. Xana i yini xivulwa-nandza Xik. U tshame ehansi Xik. U lo endla hi vomu ===Ntirho wa riengeteri=== Ra ndhawu Ku komba ndhawu (Riengeteri ra ndhawu) Xik. Loyi u humaa eka Mhinga Xik. Tamatisi ri wele ehansi Ku komba mukhuva/maendlelo (Riengeteri ra mukhuva) Xik. Tshama kahle Xik. A a tsakile swinene/ngopfu Xik. U dya njhani? Ku komba nkarhi (Riengeteri ra nkarhi) Xik. U biwile tolo Xik. Vata vuya rini Xik. Nan'waka ku hava mpfula ==Riencisi== Riencisi i xiphemu lexi hlamuselaka leswi nga eku endliweni hi ndlela yo encenyeta kunene. Loko ri tsariwile ri ri roxe kumbe riri emakumu ka xivulwa ri vekeriwa xihlamari "!". Loko ri tsariwile emasunguleni kumbe exikarhi ka xivulwa ri vekeriwa hefemulo ",". ===Mintirho ya maencisi=== • Muhlovo Xik. Tiko hinkwaro ri lo hlazaa, endzhaku ka mpfula Xik. Mpahla ya yena yi tshukile yi lo juu! Xik. A ambale hembe ya [[ntima]] dzwi! • Mpfumawulo Xik. U lo na nghena holo hinkwayo yo hiyaa! Xik. Tlilasi hinkwayo a yi lo mpoti, hi huwa Xik. Hilo twa ku dlomu, hi swi vona xikan'we ku foni yi wele ematini • Mukhuva/maendlelo Xik. Hilo na fika, o kakatsuku a ya hi kela mati Xik. U lo na ku ga, majaha yo tlaku, ya n'wi rhwalela mindzhwalo • Ku nuha Xik. Sokisi ra wena mbvee! • Ku nuhela Xik. Nyama leyi yo nkhulee! Maencisi ya mapeletwana-n'we {| class="wikitable" style="width:70%;" |style="width:50%;"| • ga! • dzwii! • Juu! • hwii! |style="width:50%;"| • paa! • mbvee! • nguu! • wuu! |} Maencisi ya mapeletwana-mbirhi {| class="wikitable" style="width:70%;" |style="width:50%;"| • bamfee! • hlazaa! • hiyaa! • mpoti! |style="width:50%;"| • dlomu! • tlaku! • nkhulee! • halaa! |} Maencisi ya mapeletwana-nyingi • kakatsuku! == Mintshaho == [[Category:Xitsonga]] writer : Mdaka Xitsundzuxo 3c4tcq1sbdfr84cewc91zv6nuh2ju7w