Wikipedia ttwiki https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Медиа Махсус Бәхәс Кулланучы Кулланучы бәхәсе Википедия Википедия бәхәсе Файл Файл бәхәсе МедиаВики МедиаВики бәхәсе Калып Калып бәхәсе Ярдәм Ярдәм бәхәсе Төркем Төркем бәхәсе Портал Портал бәхәсе TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 11789 5838253 5817587 2026-04-28T02:31:08Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838253 wikitext text/x-wiki {{мәгънәләр|Фән (мәгънәләр)}} {{УК}} '''Фән''': * [[табигать]] серләренә үтеп керүне, аны объектив рәвештә сурәтләүгә һәм закончалыкларын билгеләүгә һәм яңа [[белем]] тудыруга юнәлдерелгән [[кеше]] алып барган эшчәнлегенең аерым төре, * [[Белем икътисады]]ның нигезе булган [[фәнни тикшеренү]]ләр нәтиҗәсендә билгеле булган белем ([[факт]]лар, аларның [[система]]лаштырылуы, [[гипотеза]]лар һәм [[гөман]]нар). == Фән тарихы == [[Язу]]ның үсеше белән [[борынгы дөнья]] вәкилләрендә табигать, [[җәмгыять]] һәм кеше турында эмпирик белем туплана башлана, [[математика]], [[логика]], [[геометрия]], [[астрономия]], [[медицина]] яралгылары барлыкка килә. Бүгенге көн [[галим]]нәренең элгәрләре булып [[хакыйкать]] эзләү һәм [[уйлану]]лар төп [[шөгыль]]ләре булган [[Борынгы Греция]] һәм [[Борынгы Рим|Рим]] [[фәлсәфәче]]ләре булалар. Борынгы Грециядә белемне төркемләштерү вариантлары килеп чыга. Бугенге рәвештәге фән [[XVI гасыр|XVI]]—[[XVII гасыр]]ларда оеша башлый, [[мәгърифәтчелек чоры]]нда аеруча популярлаша. Үзенең тарихи үсеше барышында ул [[техника]] һәм [[технология]] кысалары тышына чыга. Фән җәмгыятькә һәм мәдәнияткә һәр яктан [[тәэсир]] итүче иҗтимагый һәм гуманитар яктан әһәмиятле [[:Төркем:Иҗтимагый институтлар|иҗтимагый институт]]ка әверелә. == Фән өлкәләре == {{seealso|Төркем:Фәннәр|en:Category:Scientific disciplines|ru:Категория:Научные дисциплины}} {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q2465832} |section= |sort=label |columns=label:исем,description:тасвир,p279,p2578,p527}} {| class='wikitable sortable' ! исем ! тасвир ! нәрсәнең ассыйныфы ! өйрәнелгән тармак ! нәрсәдән тора |- | ''[[:d:Q123224658|Auditory Steady-State Response]]'' | | ''[[:d:Q160289|ишетү]]'' | | |- | ''[[:d:Q116780261|Bedrijfshuishoudkunde]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q832038|Betriebspädagogik]]'' | | [[мәгариф]] | | |- | ''[[:d:Q9191274|Chronofarmakologia]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q2092031|Cultuurhistorie]]'' | | ''[[:d:Q1870019|spatial science]]'' | | |- | ''[[:d:Q114728600|Designgeschichte]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q4167256|Dostoïevistique]]'' | | | [[Фёдор Достоевский|Федор Достоевский]] | |- | ''[[:d:Q12354141|Edition Science]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q137780862|Epistemocriticism]]'' | | ''[[:d:Q208217|әдәбият белеме]]'' | | |- | ''[[:d:Q124429869|Erziehungswissenschaft und Bildungsforschung]]'' | | [[гуманитар фәннәр]] | | ''[[:d:Q7922|педагогика]]''<br/>''[[:d:Q861399|белем бирү өлкәсе тикшеренүләре]]'' |- | ''[[:d:Q122889015|Escola Paulística]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q96378186|Formal linguistics]]'' | | [[Tel beleme|тел белеме]] | | |- | ''[[:d:Q2185393|Gamma sciences]]'' | | фән | | |- | ''[[:d:Q1541210|Gradient-index optics]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q124649606|Hylistics]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q125321110|Landhuishoudkunde]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q12323648|Landinspektørvidenskab]]'' | | ''[[:d:Q619798|геоматика]]'' | | |- | ''[[:d:Q10334603|Mantike]]'' | | | ''[[:d:Q1120735|omen]]'' | |- | ''[[:d:Q1420638|Mathetics]]'' | | | [[белем алу]] | |- | ''[[:d:Q58579971|Medienforschung]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q12772335|Nautika]]'' | | ''[[:d:Q800218|Bahari]]'' | | |- | ''[[:d:Q3347121|Néologie]]'' | | [[лексикология]] | | |- | ''[[:d:Q56297988|Organisationspädagogik]]'' | | ''[[:d:Q7922|педагогика]]''<br/>''[[:d:Q2029930|organizational studies]]'' | | |- | ''[[:d:Q2056311|Pastoral psychology]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q137366993|Politics, Administration & International Relations]]'' | | ''[[:d:Q189533|гыйльми дәрәҗә]]'' | | |- | ''[[:d:Q529618|Polizeiwissenschaft]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q137646870|Santali linguistics]]'' | | [[Tel beleme|тел белеме]] | | |- | ''[[:d:Q12054298|Self-defense]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q1511082|Social Justice Research]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q903491|Studies of literary versions]]'' | | ''[[:d:Q15473066|textual scholarship]]'' | ''[[:d:Q5421766|expurgation]]'' | |- | ''[[:d:Q137613660|Survival epidemiology]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q6868389|Systems_analysis]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q7834112|Transformative research]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q109450440|Verplegingswetenschappen]]'' | | ''[[:d:Q843601|сәламәтлек фәннәре]]'' | ''[[:d:Q31207|сәламәтлекне саклау]]''<br/>''[[:d:Q121176|nursing]]'' | |- | ''[[:d:Q136918332|Weld metallurgy]]'' | | ''[[:d:Q5750455|physical metallurgy]]'' | ''[[:d:Q136905156|Weld metal]]''<br/>''[[:d:Q136905101|welded joint]]''<br/>''[[:d:Q2137729|heat-affected zone]]''<br/>[[металлургия]] | |- | ''[[:d:Q1262192|XX гасыр фәлсәфәсе]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q112612608|ancient science]]'' | | ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]'' | | |- | ''[[:d:Q567558|anomalistics]]'' | | | ''[[:d:Q567555|аномалия]]'' | ''[[:d:Q219611|уфология]]''<br/>[[криптозоология]]<br/>''[[:d:Q179098|парапсихология]]'' |- | ''[[:d:Q102357321|arts]]'' | | | | ''[[:d:Q208217|әдәбият белеме]]'' |- | ''[[:d:Q135920258|asymptotic geometry]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q122966731|attoscience]]'' | | фән | | ''[[:d:Q4119076|attophysics]]''<br/>''[[:d:Q39081418|attochemistry]]'' |- | ''[[:d:Q10859046|audio-psycho-phonology]]'' | | ''[[:d:Q538904|гамәли психология]]'' | | |- | ''[[:d:Q56699723|benign paroxysmal positional vertigo]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q136509644|biological sciences]]'' | | ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]'' | | ''[[:d:Q168091|хайваннар турында фәннәр]]''<br/>''[[:d:Q1587903|human science]]''<br/>''[[:d:Q119387958|үсемлек белеме]]'' |- | ''[[:d:Q13053737|branch of psychotherapy]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q15305550|carbon sequestration]]'' | | ''[[:d:Q41491|углерод газын тоту һәм саклау]]'' | | |- | ''[[:d:Q1741945|childhood studies]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q124850526|creativity studies]]'' | | [[психология]]<br/>[[социология]]<br/>''[[:d:Q2029930|organizational studies]]''<br/>''[[:d:Q2414942|менеджмент фәне]]'' | ''[[:d:Q170658|иҗат]]'' | |- | ''[[:d:Q113801503|cross-cultural marketing]]'' | | [[маркетинг]] | | |- | ''[[:d:Q3005917|cryptogamic botany]]'' | | [[ботаника]] | ''[[:d:Q333458|cryptogam]]'' | |- | ''[[:d:Q1430062|cryptology]]'' | | ''[[:d:Q28797|гамәли фән]]'' | | ''[[:d:Q897511|cryptanalysis]]''<br/>''[[:d:Q8789|криптография]]'' |- | ''[[:d:Q115515170|curriculum research]]'' | | ''[[:d:Q861399|белем бирү өлкәсе тикшеренүләре]]'' | | |- | ''[[:d:Q108552786|digital human sciences]]'' | | ''[[:d:Q1026962|цифрлы гуманитар фәннәр]]'' | | |- | ''[[:d:Q16246050|digital scholarship]]'' | | ''[[:d:Q17079481|scholarly method]]''<br/>''[[:d:Q7432048|scholarly communication]]''<br/>''[[:d:Q199655|китапханәчелек]]'' | | ''[[:d:Q111252364|digital scholarship project]]'' |- | ''[[:d:Q5333231|ecological energetics]]'' | | ''[[:d:Q719597|энергетика]]'' | | |- | ''[[:d:Q1994541|edukinesiologie]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q3076155|ekistics]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q25584060|energy development]]'' | | ''[[:d:Q77590|төзелеш инженериясе]]'' | | |- | ''[[:d:Q17105245|ethnolichenology]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q5769081|experimental science]]'' | | фән | | |- | ''[[:d:Q1202243|exploration geophysics]]'' | | [[геофизика]]<br/>''[[:d:Q853915|файдалы казылмалар геологиясе]]'' | | |- | ''[[:d:Q5421634|exposure science]]'' | | | ''[[:d:Q26897695|impact of the environment]]''<br/>''[[:d:Q2574087|health effect]]'' | |- | ''[[:d:Q108582043|extreme event attribution]]'' | | ''[[:d:Q900584|attribution]]''<br/>[[климатология]] | | |- | ''[[:d:Q1438259|forest botany]]'' | | ''[[:d:Q19924411|урман белеме]]'' | | |- | ''[[:d:Q113976600|galenics]]'' | | ''[[:d:Q614304|фармация]]'' | | |- | ''[[:d:Q4475737|general game playing]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q135415928|genetic sociology of law]]'' | | ''[[:d:Q847034|хокук социологиясе]]'' | [[хокук]] | |- | ''[[:d:Q3107858|gitology]]'' | | [[геология]] | ''[[:d:Q3124531|Gîte minéral]]'' | |- | ''[[:d:Q131557284|gueuzology]]'' | | ''[[:d:Q1925986|зитология]]'' | ''[[:d:Q1520229|гёз]]'' | |- | ''[[:d:Q1030089|gyógypedagógiai gerontológia]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q3123542|géophysique interne]]'' | | [[геофизика]] | | |- | ''[[:d:Q124877263|halieutics]]'' | | | [[балык тоту]] | |- | ''[[:d:Q2801995|handschriftkunde]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q58231032|heavy mineral analysis]]'' | | [[геология]] | | |- | ''[[:d:Q1980817|historical architectural engineering]]'' | | ''[[:d:Q150737|архитектур инженерия]]'' | | |- | ''[[:d:Q65928774|historical science]]'' | | ''[[:d:Q1587903|human science]]''<br/>''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]'' | [[үткән]] | ''[[:d:Q23498|археология]]''<br/>''[[:d:Q338|космология]]''<br/>[[геология]]<br/>''[[:d:Q840400|эволюцион биология]]''<br/>''[[:d:Q7205|палеонтология]]'' |- | ''[[:d:Q138296549|history of Earth's climate]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q125875373|holistic psychology]]'' | | [[психология]] | | |- | ''[[:d:Q1587903|human science]]'' | | ''[[:d:Q33122512|гуманитар һәм социаль фәннәр]]'' | ''[[:d:Q3769299|кешенең үз-үзен тотышы]]''<br/>''[[:d:Q339557|кеше биологиясе]]'' | [[антропология]]<br/>''[[:d:Q6007197|human engineering]]''<br/>''[[:d:Q339557|кеше биологиясе]]''<br/>''[[:d:Q720858|җәмгыять экологиясе]]''<br/>''[[:d:Q5938602|Human systems engineering]]''<br/>''[[:d:Q175002|үсеш психологиясе]]'' |- | ''[[:d:Q3378584|humanitarian pharmacy]]'' | | ''[[:d:Q614304|фармация]]''<br/>''[[:d:Q826745|гуманитар ярдәм]]'' | | |- | ''[[:d:Q124423648|idiobotany]]'' | | [[ботаника]] | | |- | ''[[:d:Q65939664|ketamine in depression]]'' | | ''[[:d:Q2075049|нейропсихофармакология]]'' | ''[[:d:Q243547|(RS)-ketamine]]''<br/>[[депрессия]] | |- | ''[[:d:Q138744894|local government law]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q6723726|machine perception]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q4268034|meadow management]]'' | | ''[[:d:Q113548818|Futterwirtschaft]]'' | [[болын]] | |- | ''[[:d:Q6822342|metabolic flux analysis]]'' | | ''[[:d:Q16335159|флаксомика]]'' | | |- | ''[[:d:Q55653436|methodology of cognition sciences]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q3378585|military pharmacy]]'' | | ''[[:d:Q614304|фармация]]'' | | |- | ''[[:d:Q1941909|model-driven engineering]]'' | | ''[[:d:Q682496|системотехника]]''<br/>''[[:d:Q80993|software engineering]]'' | ''[[:d:Q1925081|meta-modeling]]''<br/>''[[:d:Q258040|model transformation]]'' | |- | ''[[:d:Q129265953|momiology]]'' | | фән | ''[[:d:Q43616|мумия]]'' | |- | ''[[:d:Q12038551|monasteriology]]'' | | ''[[:d:Q1066186|фән тарихы]]'' | ''[[:d:Q44613|кәшишханә]]'' | |- | ''[[:d:Q136228543|mountain hydrology]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q120329833|multiplicity]]'' | | ''[[:d:Q2914894|phenomenological psychology]]'' | | ''[[:d:Q6817504|mental world]]''<br/>''[[:d:Q6935011|plurality]]''<br/>''[[:d:Q18657|кемлекнең диссатсиятив бозылышы]]''<br/>''[[:d:Q2166675|tulpa]]'' |- | ''[[:d:Q1213359|mummy research]]'' | | ''[[:d:Q23498|археология]]'' | ''[[:d:Q43616|мумия]]'' | |- | ''[[:d:Q3053334|nautical science]]'' | | фән | ''[[:d:Q349613|sea shipping]]'' | |- | ''[[:d:Q4316669|necropolis studies]]'' | | ''[[:d:Q1066186|фән тарихы]]''<br/>''[[:d:Q5633897|tourist]]'' | ''[[:d:Q200141|necropolis]]''<br/>[[зират]] | |- | ''[[:d:Q1044094|oligofrenopedagogy]]'' | | ''[[:d:Q7922|педагогика]]'' | | |- | ''[[:d:Q127220291|ombrology]]'' | | [[метеорология]] | [[яңгыр]] | |- | ''[[:d:Q2312402|organopotassium chemistry]]'' | | ''[[:d:Q237200|металлорганик химия]]'' | | |- | ''[[:d:Q126478478|paleocheloniology]]'' | | ''[[:d:Q7205|палеонтология]]''<br/>''[[:d:Q24002214|хелонология]]''<br/>''[[:d:Q106099227|палеогерпетология]]'' | ''[[:d:Q223044|Testudines]]''<br/>''[[:d:Q16114972|Testudinata]]'' | |- | ''[[:d:Q132127029|paléo-généalogie]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q138307594|parliamentary ethnography]]'' | | ''[[:d:Q135271807|сәясәт этнографиясе]]'' | | |- | ''[[:d:Q131844097|permacomputing]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q7180824|pharmacy practice]]'' | | ''[[:d:Q614304|фармация]]'' | | |- | ''[[:d:Q12568274|physical electronics]]'' | | [[электроника]] | | |- | ''[[:d:Q55587445|physical fluid dynamics]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q12397798|pleremática]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q3332138|point mechanics]]'' | | [[классик механика]]<br/>[[теоретик механика]] | ''[[:d:Q1621273|кисәкчек]]'' | ''[[:d:Q188715|статистик механика]]'' |- | ''[[:d:Q1192040|politics of Europe]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q11995981|politisk ledelse]]'' | | [[менеджмент]] | | |- | ''[[:d:Q133897036|predictive science]]'' | | фән | | |- | ''[[:d:Q12046735|premuseology]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q1550689|primary school pedagogy]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q7249400|project engineering]]'' | | [[инженерлык]] | | |- | ''[[:d:Q23582628|provenance]]'' | | [[геология]] | | |- | ''[[:d:Q124371317|public mental health]]'' | | [[Халык сәламәтлелеге|җәмгыять сәламәтлеге]] | | |- | ''[[:d:Q199687|remote sensing]]'' | | ''[[:d:Q29693713|gathering of information]]'' | | |- | ''[[:d:Q115756137|rhinotopy]]'' | | | ''[[:d:Q1054094|olfactory system]]'' | |- | ''[[:d:Q26710929|security science]]'' | | ''[[:d:Q1587903|human science]]''<br/>''[[:d:Q5769133|Factual science]]'' | ''[[:d:Q10566551|куркынычсызлык]]'' | |- | ''[[:d:Q109000697|sensometrics]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q30337832|signalistics]]'' | | [[семиотика]] | ''[[:d:Q1211272|signage]]''<br/>''[[:d:Q7512608|signage system]]''<br/>''[[:d:Q114415167|wayfinding]]'' | |- | ''[[:d:Q124370962|social pharmacy]]'' | | ''[[:d:Q614304|фармация]]''<br/>[[Халык сәламәтлелеге|җәмгыять сәламәтлеге]] | | |- | ''[[:d:Q56320670|source to sink]]'' | | ''[[:d:Q205768|седиментология]]'' | | |- | ''[[:d:Q137918437|spatial information science]]'' | | ''[[:d:Q16387|information science]]''<br/>''[[:d:Q1870019|spatial science]]'' | | |- | ''[[:d:Q1870019|spatial science]]'' | | [[җирне өйрәнүче фәннәр]] | | ''[[:d:Q816425|surveying]]''<br/>''[[:d:Q124468378|geoinformation science]]''<br/>''[[:d:Q182468|гидрография]]''<br/>''[[:d:Q42515|картография]]''<br/>''[[:d:Q918779|геоинформатика]]''<br/>[[геодезия]]<br/>''[[:d:Q619798|геоматика]]''<br/>''[[:d:Q6083625|spatial informatics]]'' |- | ''[[:d:Q7604415|statistical signal processing]]'' | | ''[[:d:Q208163|signal processing]]'' | | |- | ''[[:d:Q2490619|structuuranalyse]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q28666741|study of Jangar]]'' | | ''[[:d:Q4210217|Kalmykology]]'' | [[Җаңһар (эпос)]] | |- | ''[[:d:Q1807978|suicidology]]'' | | | [[үз-үзенә кул салу]] | |- | ''[[:d:Q23001701|technics]]'' | | [[технология]] | | |- | ''[[:d:Q105296981|the study of thermal baths]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q134987139|theobromatology]]'' | | фән<br/>[[үсемлекләр систематикасы]]<br/>''[[:d:Q125975922|ology]]''<br/>''[[:d:Q119387958|үсемлек белеме]]'' | ''[[:d:Q162078|Theobroma]]''<br/>''[[:d:Q42385|какао агачы]]''<br/>[[шоколад]] | |- | ''[[:d:Q637916|universology]]'' | | фән | | |- | ''[[:d:Q7900162|urban science]]'' | | ''[[:d:Q69883|шәһәр төзү]]'' | | |- | ''[[:d:Q999272|variational sociolinguistics]]'' | | [[Tel beleme|тел белеме]] | [[тел вариантлары]]<br/>''[[:d:Q1130761|variation]]'' | |- | ''[[:d:Q123224689|vecto-electronystamography]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q2419912|verkeersregeltechniek]]'' | | ''[[:d:Q1640676|traffic engineering]]'' | | |- | ''[[:d:Q7936208|vision science]]'' | | ''[[:d:Q113129180|офтальмология һәм оптометрия]]'' | | |- | ''[[:d:Q1754430|volkerpsychologie]]'' | | [[психология]]<br/>''[[:d:Q43455|этнология]]'' | | |- | ''[[:d:Q629107|work studies]]'' | | ''[[:d:Q1665984|дисциплинаара фәнни тикшеренү өлкәсе]]'' | | |- | ''[[:d:Q56313174|wound care]]'' | | ''[[:d:Q121176|nursing]]'' | | |- | ''[[:d:Q125851756|Études maurrassiennes]]'' | | | ''[[:d:Q3852964|Maurrassisme]]'' | |- | ''[[:d:Q138987368|Ödematologie]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q1357314|Ай геодезиясе]]'' | | | | |- | [[Европа Берлеге]] | | | | ''[[:d:Q67147037|external border of the European Union]]'' |- | ''[[:d:Q131828209|Костомарознавство]]'' | | [[тарихнамә]] | | |- | ''[[:d:Q112031785|Кояш-Җир бәйләнеше]]'' | | [[геофизика]]<br/>''[[:d:Q37547|астрофизика]]'' | ''[[:d:Q17996169|кояш нурланышы]]''<br/>[[кояш җиле]]<br/>''[[:d:Q11547|космик нурланыш]]'' | |- | ''[[:d:Q56373415|Украина дәүләте һәм хокукы тарихы]]'' | | ''[[:d:Q210701|Төркем:Украина тарихы]]'' | | |- | ''[[:d:Q130236362|авиацион климатология]]'' | | ''[[:d:Q28797|гамәли фән]]''<br/>[[климатология]] | | |- | ''[[:d:Q2555318|автоматик фикерләү]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q132731824|авыл хуҗалыгы икътисады]]'' | | [[Икътисад (фән)|икътисад]]<br/>''[[:d:Q3606845|agricultural science]]'' | [[авыл хуҗалыгы]] | |- | [[агрономия]] | | ''[[:d:Q3606845|agricultural science]]''<br/>''[[:d:Q110252479|crop and pasture production]]'' | [[Яшелчә культуралары|яшелчә]]<br/>[[авыл хуҗалыгы]] | |- | ''[[:d:Q115473241|агротехнология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q12076675|агрофизиология]]'' | авыл хуҗалыгы үсемлекләренең экологик физиологиясе | | | |- | ''[[:d:Q2356802|агымнар теориясе]]'' | | | ''[[:d:Q2356798|агым]]'' | |- | ''[[:d:Q98073976|агынты суларны күзәтү]]'' | | ''[[:d:Q2143522|мониторинг]]''<br/>''[[:d:Q114862363|environmental surveillance]]'' | ''[[:d:Q12438936|poliovirus]]''<br/>''[[:d:Q193447|аденовируслар]]''<br/>''[[:d:Q1907818|Mastadenovirus]]''<br/>''[[:d:Q752185|Astrovirus]]''<br/>''[[:d:Q1026758|Caliciviridae]]''<br/>''[[:d:Q1142751|norovirus]]''<br/>''[[:d:Q7421020|Sapovirus]]''<br/>[[коронавируслар]]<br/>''[[:d:Q15149715|Cryptosporidiidae]]''<br/>''[[:d:Q133078|Cryptosporidium]]''<br/>''[[:d:Q380136|Enterobacteriaceae]]''<br/>''[[:d:Q150839|Salmonella]]''<br/>''[[:d:Q311055|Escherichia]]''<br/>''[[:d:Q46305|Filoviridae]]''<br/>''[[:d:Q5331908|Ebolavirus]]''<br/>''[[:d:Q1331256|Flaviviridae]]''<br/>''[[:d:Q1165479|Flavivirus]]''<br/>''[[:d:Q5731858|Hepeviridae]]''<br/>''[[:d:Q24718671|Orthohepevirus]]''<br/>''[[:d:Q149348|Herpesviridae]]''<br/>''[[:d:Q23044105|Hexamitidae]]''<br/>''[[:d:Q1469628|Giardia]]''<br/>''[[:d:Q69848812|Matonaviridae]]''<br/>''[[:d:Q9055203|Papillomaviridae]]''<br/>''[[:d:Q13210344|Parvoviridae]]''<br/>''[[:d:Q936600|Picornavirus]]''<br/>''[[:d:Q519796|Enterovirus]]''<br/>''[[:d:Q4346377|Parechovirus]]''<br/>''[[:d:Q1943460|Hepatovirus]]''<br/>''[[:d:Q1778010|Kobuvirus]]''<br/>''[[:d:Q18814482|Cosavirus]]''<br/>''[[:d:Q18814698|Salivirus]]''<br/>''[[:d:Q948421|Poxviridae]]''<br/>''[[:d:Q910576|Sedoreoviridae]]''<br/>''[[:d:Q189308|retrovirus]]''<br/>''[[:d:Q1413137|Togaviridae]]'' | |- | ''[[:d:Q2362817|аддиктология]]'' | | ''[[:d:Q843601|сәламәтлек фәннәре]]'' | [[аддикция]]<br/>''[[:d:Q182413|non-controlled substance abuse]]''<br/>''[[:d:Q3378593|substance dependence]]'' | |- | ''[[:d:Q100248755|азык-төлек токсикологиясе]]'' | | ''[[:d:Q1637030|ризык фәне]]'' | ''[[:d:Q184651|токсин]]'' | |- | ''[[:d:Q7498888|акология]]'' | | [[медицина]] | | |- | ''[[:d:Q258731|актинометрия]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q4674725|акустик океанография]]'' | | ''[[:d:Q43518|океанография]]'' | | |- | ''[[:d:Q4674681|акустик экология]]'' | | [[экология]] | | |- | ''[[:d:Q12527947|акустоэлектроника]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q50122569|алгоритмик үтә күренмәлелек]]'' | | ''[[:d:Q2798912|accountability]]''<br/>''[[:d:Q535347|transparency]]'' | | |- | ''[[:d:Q13636890|алгоритмика]]'' | | | [[алгоритм]]<br/>''[[:d:Q175263|бирелмәләр төзелеше]]'' | ''[[:d:Q50122285|algorithmic accountability]]''<br/>''[[:d:Q50122569|алгоритмик үтә күренмәлелек]]''<br/>''[[:d:Q141495|математик оптимизация]]''<br/>''[[:d:Q333464|алгоритмнар анализы]]'' |- | ''[[:d:Q519888|аллометрия]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q115690351|анархизм географиясе]]'' | | [[география]] | [[анархизм]] | |- | ''[[:d:Q29917753|анархизм өйрәнүләре]]'' | | ''[[:d:Q1143546|культурология]]'' | [[анархизм]] | |- | ''[[:d:Q11015354|анемология]]'' | | [[метеорология]] | | |- | ''[[:d:Q2863444|аромакология]]'' | | ''[[:d:Q206202|ароматерапия]]'' | ''[[:d:Q485537|ис]]'' | |- | ''[[:d:Q9160239|аромакология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q106131084|астровирусология]]'' | | [[астрономия]]<br/>[[вирусология]] | | |- | ''[[:d:Q98072944|астрогеофизика]]'' | | ''[[:d:Q14632398|физик фәннәр]]''<br/>[[астрономия]]<br/>[[геофизика]] | | |- | ''[[:d:Q751447|астрогнозия]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q1649253|астрономик география]]'' | | [[география]]<br/>[[астрономия]] | | |- | [[астрономия]] | күк йөзендә урнашкан барлык системаларны өйрәнгән фәнне һәм белем өлкәсен белдергән термин | ''[[:d:Q14632398|физик фәннәр]]''<br/>''[[:d:Q475023|төгәл фәннәр]]''<br/>''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]''<br/>фән | [[Күк җисеме|астрономик җисем]]<br/>''[[:d:Q5223514|кара сыекча]]'' | |- | ''[[:d:Q18746443|атомлы көч микроскопиясенә нигезләнүче инфракызыл спектроскопия]]'' | | ''[[:d:Q1074953|микроскопия]]''<br/>''[[:d:Q70906|инфракызыл спектроскопия]]''<br/>''[[:d:Q2695280|техника]]'' | | |- | ''[[:d:Q4181964|аучылык]]'' | | ''[[:d:Q2465832|фән өлкәсе]]'' | [[Сунар|ау]] | |- | ''[[:d:Q381517|аэрология]]'' | | | [[метеорология]] | |- | ''[[:d:Q8421|аэронавтика]]'' | | ''[[:d:Q2876213|aerospace]]'' | ''[[:d:Q765633|авиация]]'' | ''[[:d:Q1434048|aircraft construction]]''<br/>''[[:d:Q221395|air traffic control]]'' |- | ''[[:d:Q16360|аэрономия]]'' | | | ''[[:d:Q1775058|transient luminous event]]''<br/>[[атмосфера]] | |- | ''[[:d:Q960146|аэростатика]]'' | | ''[[:d:Q6593690|аэромеханика]]''<br/>''[[:d:Q169019|statics]]'' | | |- | ''[[:d:Q116756704|аэротермодинамика]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q861525|белем бирү социологиясе]]'' | | ''[[:d:Q829367|мәгариф социологиясе]]'' | | |- | ''[[:d:Q3478658|белем тәмсиле]]'' | | [[ясалма интеллект]] | ''[[:d:Q109642276|knowledge representation]]'' | |- | ''[[:d:Q12763235|биогения]]'' | | ''[[:d:Q864503|биолог]]'' | ''[[:d:Q7562091|development]]'' | |- | ''[[:d:Q101432870|биогеофәннәр]]'' | | ''[[:d:Q864928|тереклек турында фәннәр]]''<br/>[[җирне өйрәнүче фәннәр]] | | |- | ''[[:d:Q3648891|биогеоценология]]'' | | [[биология]] | [[биогеоценоз]] | |- | ''[[:d:Q13638319|биоимплантология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q1898366|биоклиматология]]'' | | [[климатология]]<br/>[[экология]] | | |- | ''[[:d:Q864512|биологик кибернетика]]'' | | [[биология]]<br/>''[[:d:Q123637|кибернетика]]'' | | |- | [[биология]] | тере тормышны, тереклекне һәм аның табигать белән бәйләнешен өйрәнә торган фән | ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]''<br/>''[[:d:Q864928|тереклек турында фәннәр]]'' | [[тереклек]]<br/>[[организм]] | ''[[:d:Q183252|морфология]]''<br/>[[экология]]<br/>[[ботаника]]<br/>[[зоология]]<br/>''[[:d:Q4785356|археобиология]]''<br/>[[анатомия]]<br/>[[микология]]<br/>[[генетика]]<br/>''[[:d:Q105582462|төс биологиясе]]''<br/>[[цитология]]<br/>''[[:d:Q840400|эволюцион биология]]''<br/>''[[:d:Q177005|хисаплау биологиясе]]''<br/>''[[:d:Q2728012|нейробиология]]''<br/>[[микробиология]]<br/>[[биотехнология]]<br/>[[Биохимия|тереклек химиясе]]<br/>[[биофизика]] |- | ''[[:d:Q746656|биология тарихы]]'' | | ''[[:d:Q56296765|табигый фәннәр тарихы]]'' | | |- | ''[[:d:Q13439429|биомедицина фәннәре]]'' | | ''[[:d:Q864601|биомедицина]]''<br/>''[[:d:Q28598684|биология бүлеге]]'' | | ''[[:d:Q207011|нейрофән]]''<br/>[[иммунология]]<br/>[[микробиология]]<br/>[[фармакология]]<br/>[[цитология]] |- | ''[[:d:Q4915164|биомузыкология]]'' | | [[биология]]<br/>''[[:d:Q164204|музыка белеме]]'' | | |- | ''[[:d:Q864826|биостратиграфия]]'' | | ''[[:d:Q134783|стратиграфия]]''<br/>''[[:d:Q7205|палеонтология]]'' | | |- | ''[[:d:Q18657428|биотрибология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q100489619|биофармацевтик фәннәр]]'' | | ''[[:d:Q7180763|фармацевтик фәннәр]]'' | | |- | ''[[:d:Q803860|биофармация]]'' | | ''[[:d:Q7180763|фармацевтик фәннәр]]''<br/>''[[:d:Q614304|фармация]]'' | | |- | ''[[:d:Q174502|биоэлектроника]]'' | | [[биология]]<br/>[[электроника]] | | |- | ''[[:d:Q864277|биоэлектрохимия]]'' | | ''[[:d:Q7877|электрохимия]]''<br/>''[[:d:Q864661|биофизик химия]]'' | | |- | ''[[:d:Q2374463|бирелмәләр буенча фән]]'' | | фән | [[бирелмәләр]] | |- | [[ботаника]] | | [[биология]] | [[үсемлекләр]] | ''[[:d:Q655362|үсемлекләр морфологиясе]]''<br/>''[[:d:Q2725616|plant reproduction]]''<br/>''[[:d:Q185973|үсемлекләр физиологиясе]]''<br/>''[[:d:Q7201518|үсемлекләр генетикасы]]''<br/>''[[:d:Q591138|Plant evolutionary developmental biology]]''<br/>''[[:d:Q1387972|үсемлекләр экологиясе]]''<br/>''[[:d:Q4021|үсемлекләр анатомиясе]]''<br/>''[[:d:Q1138244|фитоценология]]''<br/>''[[:d:Q771220|үсемлекләр географиясе]]''<br/>''[[:d:Q640068|фитохимия]]''<br/>''[[:d:Q272737|фенология]]''<br/>''[[:d:Q212919|палинология]]''<br/>''[[:d:Q192694|палеоботаника]]'' |- | ''[[:d:Q119851674|буяу технологиясе]]'' | | ''[[:d:Q911772|химик технология]]'' | ''[[:d:Q174219|буяу]]'' | |- | ''[[:d:Q9370062|вакцинология]]'' | | [[медицина]] | ''[[:d:Q134808|вакцина]]'' | |- | ''[[:d:Q4102821|валеология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q131153250|ветеринар биохимия]]'' | | [[ветеринария]]<br/>[[Биохимия|тереклек химиясе]] | | |- | ''[[:d:Q131153253|ветеринар нейроанатомия]]'' | | [[ветеринария]]<br/>''[[:d:Q948647|нейроанатомия]]'' | | |- | ''[[:d:Q30891835|ветеринар психология]]'' | | [[ветеринария]]<br/>[[психология]] | | |- | ''[[:d:Q7189431|вируслар филодинамикасы]]'' | | ''[[:d:Q128570|биоинформатика]]'' | | |- | ''[[:d:Q2066554|вируслар эволюциясе]]'' | эволюцион биология һәм вирусология бүлеге | | | |- | ''[[:d:Q11774920|витикультура]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q4130902|габитоскопия]]'' | | ''[[:d:Q43504|криминалистика]]'' | | |- | ''[[:d:Q1144718|газодинамика]]'' | | ''[[:d:Q95326007|gas flow]]''<br/>''[[:d:Q8424|аэродинамика]]''<br/>''[[:d:Q216320|гидроаэродинамика]]'' | | |- | ''[[:d:Q117742678|гаилә фәне]]'' | | ''[[:d:Q1587903|human science]]''<br/>[[иҗтимагый фәннәр]] | | |- | ''[[:d:Q22719|галәмгизәрчелек]]'' | | ''[[:d:Q2876213|aerospace]]''<br/>''[[:d:Q1195766|космос тикшеренүләре]]'' | | |- | ''[[:d:Q10854323|гамәли геология]]'' | | [[геология]] | | |- | ''[[:d:Q113883996|гамәли гидрология]]'' | | ''[[:d:Q28797|гамәли фән]]''<br/>[[гидрология]] | | |- | ''[[:d:Q130217800|гамәли климатология]]'' | | ''[[:d:Q28797|гамәли фән]]''<br/>[[климатология]] | | |- | ''[[:d:Q321249|гамәли лингвистика]]'' | | [[Tel beleme|тел белеме]]<br/>''[[:d:Q28797|гамәли фән]]'' | ''[[:d:Q1455196|second-language education]]''<br/>''[[:d:Q15879993|тел хатасы]]'' | |- | ''[[:d:Q4781603|гамәли онтология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q4376413|гамәли психология]]'' | | [[психология]] | | |- | ''[[:d:Q3179130|гамәли сәясәт тикшеренүләре]]'' | | ''[[:d:Q36442|сәясәт белеме]]''<br/>[[иҗтимагый фәннәр]] | ''[[:d:Q1156854|policy]]'' | |- | ''[[:d:Q28797|гамәли фән]]'' | | фән | | |- | ''[[:d:Q1493973|гарбология]]'' | | [[Академик дисциплиналар|академик дисциплина]] | ''[[:d:Q45701|waste]]'' | |- | ''[[:d:Q2740627|гелиофизика]]'' | | [[физика]]<br/>[[астрономия]]<br/>''[[:d:Q37547|астрофизика]]'' | | |- | [[география]] | табигый һәм территориаль хуҗалык комплексларын һәм аларның компонентларын өйрәнүче фәннәр тупламасы | [[җирне өйрәнүче фәннәр]]<br/>фән | ''[[:d:Q2221906|географик урынлашу]]'' | ''[[:d:Q135995350|evolutionary geography]]'' |- | ''[[:d:Q152827|геодинамика]]'' | | [[геофизика]]<br/>[[геология]] | | |- | ''[[:d:Q112604796|геологик картография]]'' | | ''[[:d:Q42515|картография]]''<br/>[[геология]] | | |- | [[геология]] | | ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]''<br/>[[җирне өйрәнүче фәннәр]] | [[литосфера]] | |- | ''[[:d:Q5535463|геометаллургия]]'' | | [[металлургия]] | | |- | ''[[:d:Q5535546|геомифология]]'' | | [[геология]]<br/>''[[:d:Q580854|мифография]]'' | | |- | ''[[:d:Q12018182|геоника]]'' | геоинформатика бүлеге, мәгълүмати комплекслар булдыру методологиясен өйрәнә | [[геология]]<br/>''[[:d:Q918779|геоинформатика]]'' | | |- | ''[[:d:Q1440020|геостатистика]]'' | | [[статистика]]<br/>''[[:d:Q64811452|geospatial science]]''<br/>''[[:d:Q1870019|spatial science]]'' | | |- | ''[[:d:Q11772762|геотехник һәм файдалы казылмалар чыгару механикасы]]'' | | | | |- | [[геофизика]] | | [[физика]]<br/>''[[:d:Q104499|планетология]]'' | [[Җир]]<br/>''[[:d:Q10928429|геологик процесс]]''<br/>''[[:d:Q1467769|магматизм]]'' | |- | ''[[:d:Q3123544|геофизиология]]'' | | [[җирне өйрәнүче фәннәр]] | | |- | ''[[:d:Q24885798|гигрология]]'' | | ''[[:d:Q757520|атмосфера турында фәннәр]]'' | | |- | [[гидрология]] | | фән | ''[[:d:Q1148989|су балансы]]'' | ''[[:d:Q2627395|surface-water hydrology]]''<br/>''[[:d:Q182468|гидрография]]''<br/>''[[:d:Q1366172|гидрометрия]]''<br/>''[[:d:Q17455059|hydrological prognosis]]''<br/>''[[:d:Q72358999|hydrologic engineering]]'' |- | ''[[:d:Q1045317|гидрометеорология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q11710371|гидромикология]]'' | | [[микология]]<br/>''[[:d:Q1130698|гидробиология]]'' | ''[[:d:Q2948674|aquatic fungus]]'' | |- | ''[[:d:Q119724213|гликобиология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q741206|гликомика]]'' | | [[Биохимия|тереклек химиясе]]<br/>''[[:d:Q158666|-омика]]'' | ''[[:d:Q3063952|гликом]]'' | |- | ''[[:d:Q10660901|гомуми икътисад]]'' | | [[Икътисад (фән)|икътисад]] | | |- | ''[[:d:Q12097476|гранулометрия]]'' | | ''[[:d:Q7140480|кисәкчекләр зурлыгын анализлау]]'' | ''[[:d:Q7140503|particle size]]''<br/>''[[:d:Q98815202|droplet size]]''<br/>''[[:d:Q466491|grain size]]'' | |- | ''[[:d:Q33122512|гуманитар һәм социаль фәннәр]]'' | | фән | | [[фәлсәфә]]<br/>[[социология]]<br/>''[[:d:Q43455|этнология]]''<br/>[[антропология]]<br/>[[гуманитар фәннәр]]<br/>[[Tel beleme|тел белеме]]<br/>[[тарих]]<br/>[[география]]<br/>[[психология]]<br/>''[[:d:Q164204|музыка белеме]]''<br/>[[Икътисад (фән)|икътисад]]<br/>[[иҗтимагый фәннәр]]<br/>''[[:d:Q382995|хокук белеме]]'' |- | ''[[:d:Q97170172|гөмбәләр таксономиясе һәм систематикасы]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q115102736|дельфинология]]'' | | ''[[:d:Q183904|териология]]'' | ''[[:d:Q7369|дельфин]]'' | |- | ''[[:d:Q73667464|дендрогеоморфология]]'' | | ''[[:d:Q52109|геоморфология]]''<br/>''[[:d:Q80205|дендрохронология]]'' | | |- | ''[[:d:Q103821292|динамик метеорология]]'' | | [[метеорология]] | | |- | ''[[:d:Q3174497|динамик системалар теориясе]]'' | | | ''[[:d:Q638328|үзгәрмәле җөя]]'' | |- | ''[[:d:Q73413371|дискурс тел белеме]]'' | | | ''[[:d:Q190539|дискурс]]'' | |- | ''[[:d:Q1665984|дисциплинаара фәнни тикшеренү өлкәсе]]'' | | фән | | |- | ''[[:d:Q25411523|диффузионизм]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q6764278|диңгезләр ботаникасы]]'' | | [[ботаника]]<br/>''[[:d:Q7173|океан биологиясе]]'' | ''[[:d:Q111240775|диңгез үсемлеге]]'' | |- | ''[[:d:Q1050578|диңгезләр геологиясе]]'' | | [[геология]]<br/>''[[:d:Q3349060|океанология]]''<br/>''[[:d:Q43518|океанография]]'' | | |- | ''[[:d:Q1235196|документлау белеме]]'' | | фән | ''[[:d:Q788790|documentation]]'' | |- | ''[[:d:Q1255706|драма теориясе]]'' | | ''[[:d:Q960543|театр сәнгате белеме]]'' | | |- | ''[[:d:Q2453249|дүртенчел дәвер геологиясе]]'' | | [[геология]] | ''[[:d:Q26185|дүртенчел дәвер]]'' | |- | ''[[:d:Q11602445|дүртенчел дәвер геологиясе]]'' | | [[геология]] | | |- | ''[[:d:Q15841966|дәүләт идарәсе]]'' | белем алу тармагы, специальность | ''[[:d:Q36442|сәясәт белеме]]'' | | |- | ''[[:d:Q2116549|журналистика фәне]]'' | | [[иҗтимагый фәннәр]] | | |- | ''[[:d:Q1925986|зитология]]'' | | [[химия]]<br/>[[биология]]<br/>''[[:d:Q1039642|food technology]]'' | ''[[:d:Q26705422|beermaking]]'' | |- | ''[[:d:Q3328171|зоология тарихы]]'' | | ''[[:d:Q746656|биология тарихы]]'' | | ''[[:d:Q5871123|history of zoology through 1859]]''<br/>''[[:d:Q5871120|History of zoology (1859–present)]]'' |- | ''[[:d:Q7061684|зоопатология]]'' | | [[ветеринария]]<br/>[[патология]] | | |- | ''[[:d:Q1402889|игенчелек]]'' | | [[авыл хуҗалыгы]] | | |- | ''[[:d:Q1268199|идари финанслар]]'' | | ''[[:d:Q2043282|административ бизнес]]'' | | |- | ''[[:d:Q2473359|икътисад фәне методологиясе]]'' | | ''[[:d:Q185698|фәнни методология]]'' | | |- | ''[[:d:Q4530417|икътисади кибернетика]]'' | | ''[[:d:Q123637|кибернетика]]'' | | |- | ''[[:d:Q112209322|иммунобиология]]'' | | [[биология]]<br/>[[иммунология]] | | |- | ''[[:d:Q3149134|иммуногематология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q5867819|инженерия тарихы]]'' | | [[инженерлык]]<br/>''[[:d:Q2183341|history of science and technology]]'' | | |- | ''[[:d:Q4201165|инноватика]]'' | | | [[инновация]] | |- | ''[[:d:Q1063716|интерактомика]]'' | | ''[[:d:Q158666|-омика]]'' | ''[[:d:Q841382|интерактом]]'' | |- | ''[[:d:Q6030442|инфокоммуникацияләр]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q7167016|инфратавышны тою]]'' | | ''[[:d:Q160402|хисләрне тою]]'' | ''[[:d:Q212082|инфратавыш]]'' | |- | ''[[:d:Q3801432|иономика]]'' | | ''[[:d:Q471857|протеомика]]'' | | |- | ''[[:d:Q118711714|итальян ономастикасы]]'' | | ''[[:d:Q175156|ономастика]]'' | ''[[:d:Q56446973|итальян исем]]'' | |- | ''[[:d:Q59484341|иҗтимагый идарә структуралары эволюциясе]]'' | антропологик тикшеренүләр юнәлеше | ''[[:d:Q27778|сәяси антропология]]'' | | |- | [[иҗтимагый фәннәр]] | җәмгыять һәм җәмгыятьтәге аерым шәхесләр арасындагы мөнәсәбәтләрне өйрәнүче академик дисциплиналар | ''[[:d:Q33122512|гуманитар һәм социаль фәннәр]]''<br/>''[[:d:Q97929320|humanities, arts and social sciences]]'' | [[җәмгыять]] | [[Икътисад (фән)|икътисад]]<br/>''[[:d:Q36442|сәясәт белеме]]''<br/>[[антропология]]<br/>[[социология]]<br/>[[психология]]<br/>''[[:d:Q3274962|социаль статистика]]''<br/>''[[:d:Q187084|newspaper studies]]''<br/>''[[:d:Q5001951|бизнес тикшеренүләре]]''<br/>[[география]]<br/>''[[:d:Q161272|социаль психология]]''<br/>''[[:d:Q382995|хокук белеме]]''<br/>[[демография]] |- | ''[[:d:Q6333|йолдызлар динамикасы]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q31836330|калиология]]'' | кош ояларын өйрәнүче орнитология бүлеге | [[орнитология]] | | |- | ''[[:d:Q42515|картография]]'' | | [[җирне өйрәнүче фәннәр]]<br/>[[география]] | [[харита]]<br/>''[[:d:Q60533375|картографик ресурслар]]'' | |- | ''[[:d:Q1734650|картометрия]]'' | | ''[[:d:Q12453|үлчәү]]'' | | |- | ''[[:d:Q1967369|катлаулы системаларны анализлауда математика кулланылышы]]'' | | ''[[:d:Q269699|системалар теориясе]]'' | | |- | ''[[:d:Q471906|квант криптографиясе]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q7269071|квант метрологиясе]]'' | | ''[[:d:Q394|метрология]]'' | | |- | ''[[:d:Q3999|кеше анатомиясе]]'' | | | ''[[:d:Q23852|кеше тәне]]'' | |- | ''[[:d:Q2892439|кеше физиологиясе]]'' | | [[физиология]] | | |- | ''[[:d:Q16526661|кешенең тасвирый, топографик һәм функциональ анатомиясе]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q2501507|кием тарихы]]'' | | [[тарих]] | | |- | ''[[:d:Q27964550|кислоталар–селтеләр химиясе]]'' | | [[химия]] | ''[[:d:Q24855162|кислоталар һәм селтеләр]]'' | |- | ''[[:d:Q12549424|климатография]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q1774688|клиник фармакология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q2868255|клиниметрика]]'' | | [[эпидемиология]]<br/>''[[:d:Q113129019|клиник фәннәр]]'' | | |- | ''[[:d:Q582013|когнитив этология]]'' | | [[этология]] | | |- | ''[[:d:Q56318992|коллапсология]]'' | | [[экология]]<br/>[[Икътисад (фән)|икътисад]]<br/>[[антропология]]<br/>[[социология]]<br/>[[психология]]<br/>[[биофизика]]<br/>''[[:d:Q52106|биогеография]]''<br/>[[демография]]<br/>''[[:d:Q159385|геосәясәт]]''<br/>''[[:d:Q23498|археология]]''<br/>[[тарих]]<br/>''[[:d:Q188867|киләчәкбелем]]'' | ''[[:d:Q3108979|risks of environmental and societal collapses]]''<br/>''[[:d:Q3042783|societal collapse]]'' | |- | [[Коллоид химия|коллоид химиясе]] | | [[химия]] | | ''[[:d:Q5954615|өслекләр химиясе]]'' |- | ''[[:d:Q374535|колориметрия]]'' | | ''[[:d:Q625648|фотометрия]]'' | ''[[:d:Q2561835|color measurement]]'' | |- | ''[[:d:Q20181823|коммуникацион психология]]'' | | [[психология]] | ''[[:d:Q11024|аралашу]]'' | |- | ''[[:d:Q287983|кониология]]'' | | фән | ''[[:d:Q498957|particulates]]''<br/>''[[:d:Q165632|тузан]]'' | |- | ''[[:d:Q474200|кораблар төзелеше]]'' | | ''[[:d:Q4459228|commodity production]]''<br/>''[[:d:Q187939|җитештерү]]''<br/>''[[:d:Q118291|marine engineering]]'' | | |- | ''[[:d:Q1426058|корпоратив коммуникация]]'' | | ''[[:d:Q1937189|оешма коммуникацияләре]]'' | | |- | ''[[:d:Q127676088|корткычларга каршы көрәш]]'' | | фән | ''[[:d:Q2306047|pest control]]'' | |- | ''[[:d:Q10453718|космик астрономия]]'' | космостагы астрономик тикшеренүләр | [[астрономия]] | | |- | ''[[:d:Q584093|космик һава торышы]]'' | | ''[[:d:Q2740627|гелиофизика]]'' | | |- | [[Галәмнең тарихы|космогония]] | Галәмнең тарихын, аерым космик җисемнәр һәм алар булдырган системаларының барлыкка килүен өйрәнүче фән | ''[[:d:Q17524420|тарих аспекты]]''<br/>''[[:d:Q338|космология]]''<br/>[[мифология]] | | |- | ''[[:d:Q1195766|космос тикшеренүләре]]'' | | ''[[:d:Q338|космология]]''<br/>фән | ''[[:d:Q180046|space exploration]]''<br/>''[[:d:Q686876|space colonization]]'' | |- | ''[[:d:Q4811463|космос электроникасы]]'' | | [[электроника]] | | |- | ''[[:d:Q113884132|космохронология]]'' | | ''[[:d:Q130788|хронология]]''<br/>''[[:d:Q338|космология]]'' | | |- | ''[[:d:Q129261095|космоэкология]]'' | | фән | | |- | ''[[:d:Q1640995|котып тикшеренүләре]]'' | | ''[[:d:Q6502154|exploration]]''<br/>[[география]] | ''[[:d:Q60670|котып төбәкләре]]'' | |- | ''[[:d:Q114457350|кошларны күзәтүдә тепловизор алымнар]]'' | | ''[[:d:Q624587|термография]]'' | | |- | ''[[:d:Q19605747|кояш активлыгы]]'' | | ''[[:d:Q2740627|гелиофизика]]'' | | |- | ''[[:d:Q192116|криогеника]]'' | | ''[[:d:Q908692|түбән температуралар физикасы]]'' | | |- | ''[[:d:Q3506050|криптовирология]]'' | | ''[[:d:Q8789|криптография]]'' | | |- | [[криптозоология]] | | | ''[[:d:Q772636|криптид]]'' | |- | ''[[:d:Q3578714|куллану икътисады]]'' | | [[микроикътисад]] | ''[[:d:Q192270|куллану]]'' | |- | ''[[:d:Q1143546|культурология]]'' | халыкларның мәдәниятен, аның рухи үсешен, халык тормышындагы ролен өйрәнә торган фән | ''[[:d:Q23010558|area, ethnic, cultural, gender, and group studies]]''<br/>[[гуманитар фәннәр]]<br/>[[антропология]] | [[мәдәният]] | ''[[:d:Q1662673|җенсият тикшеренүләре]]''<br/>''[[:d:Q3621186|Arabic studies]]'' |- | [[культурология]] | | [[иҗтимагый фәннәр]] | | |- | ''[[:d:Q4369615|кыр тел белеме]]'' | | [[Tel beleme|тел белеме]] | | |- | ''[[:d:Q903820|кырлар теориясе]]'' | математика өлкәсе | | ''[[:d:Q190109|кыр]]'' | |- | ''[[:d:Q60198411|күк йөзе картографиясе]]'' | | [[астрономия]]<br/>''[[:d:Q42515|картография]]'' | ''[[:d:Q842617|йолдызлы күк йөзе картасы]]'' | |- | ''[[:d:Q7244973|лазер химиясе]]'' | | [[химия]] | | |- | ''[[:d:Q2644091|лактология]]'' | | [[биология]] | [[күкрәк сөтен имезү]] | |- | ''[[:d:Q20563295|летоника]]'' | | | [[Латвия]] | |- | ''[[:d:Q3044418|лингвистик демография]]'' | | [[демография]]<br/>[[Tel beleme|тел белеме]] | | |- | ''[[:d:Q4261907|лингвокультурология]]'' | | [[Tel beleme|тел белеме]]<br/>[[культурология]] | | |- | ''[[:d:Q6556376|липидомика]]'' | | | ''[[:d:Q6556375|липидом]]'' | |- | ''[[:d:Q193627|логик позитивизм]]'' | | ''[[:d:Q59115|фән фәлсәфәсе]]'' | | |- | ''[[:d:Q121353464|магнитоакустика]]'' | | ''[[:d:Q82811|акустика]]'' | | |- | ''[[:d:Q4275277|макаренковедение]]'' | | ''[[:d:Q7922|педагогика]]'' | | |- | ''[[:d:Q1359035|макросейсмика]]'' | | ''[[:d:Q83371|сейсмология]]'' | | |- | ''[[:d:Q1887105|маледиктология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q4279953|маммология]]'' | | ''[[:d:Q177719|диагноз]]'' | | [[маммография]] |- | ''[[:d:Q1066867|масс-медиа хокукы]]'' | | [[хокук]] | | |- | ''[[:d:Q26885502|матди булмаган тарихи мәдәни феноменнарны туплау]]'' | систематик антропология һәм фольклористика формалашуына кадәрге фәнни эшчәнлек юнәлеше | | | |- | ''[[:d:Q47087057|математик фаразлау]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q228736|материаллар белеме]]'' | | ''[[:d:Q1665984|дисциплинаара фәнни тикшеренү өлкәсе]]''<br/>''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]'' | ''[[:d:Q214609|материал]]''<br/>''[[:d:Q112225193|материал үзлеге]]'' | |- | ''[[:d:Q64836114|махсус фантастика тикшеренүләре]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q12586619|машиналар белеме]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q10379048|медицина технологияләре]]'' | | [[технология]] | | |- | ''[[:d:Q11790210|медицина фәннәре]]'' | | ''[[:d:Q864928|тереклек турында фәннәр]]'' | | |- | ''[[:d:Q2414942|менеджмент фәне]]'' | | ''[[:d:Q5001951|бизнес тикшеренүләре]]'' | [[менеджмент]] | |- | ''[[:d:Q2643081|ментализм]]'' | | [[Tel beleme|тел белеме]] | | |- | ''[[:d:Q12149006|метаболомика]]'' | | ''[[:d:Q177005|хисаплау биологиясе]]''<br/>[[Биохимия|тереклек химиясе]]<br/>''[[:d:Q158666|-омика]]'' | ''[[:d:Q407595|метаболит]]''<br/>''[[:d:Q903667|метаболом]]'' | |- | ''[[:d:Q17282409|металломика]]'' | | | ''[[:d:Q6822890|metallome]]'' | |- | [[металлургия]] | | ''[[:d:Q228736|материаллар белеме]]'' | | |- | ''[[:d:Q30599095|метафән]]'' | | фән<br/>''[[:d:Q1096708|метатеория]]'' | [[фәнни тикшеренү]]<br/>фән | ''[[:d:Q65067163|journalology]]''<br/>''[[:d:Q107015976|scientonomy]]'' |- | [[метеорология]] | | [[җирне өйрәнүче фәннәр]]<br/>''[[:d:Q757520|атмосфера турында фәннәр]]'' | [[һава торышы]]<br/>''[[:d:Q2615451|atmospheric circulation]]'' | ''[[:d:Q130304502|метеорология бүлеге]]'' |- | ''[[:d:Q394|метрология]]'' | | ''[[:d:Q14632398|физик фәннәр]]'' | | ''[[:d:Q55029126|фәнни метрология]]''<br/>''[[:d:Q55033061|гамәли метрология]]''<br/>''[[:d:Q55070421|хокуки метрология]]'' |- | ''[[:d:Q180165|мехатроника]]'' | | ''[[:d:Q4917288|control engineering]]''<br/>[[информатика]]<br/>''[[:d:Q12176496|electromechanical engineering]]''<br/>[[технология]]<br/>''[[:d:Q113104535|control engineering, mechatronics and robotics]]'' | | |- | ''[[:d:Q12553966|микроклиматология]]'' | | [[климатология]] | ''[[:d:Q215108|микроклимат]]'' | |- | ''[[:d:Q1074953|микроскопия]]'' | | ''[[:d:Q2695280|техника]]''<br/>''[[:d:Q217602|анализ]]''<br/>''[[:d:Q3918374|фәнни технология]]'' | | |- | ''[[:d:Q1140541|микротарих]]'' | | ''[[:d:Q1066186|фән тарихы]]'' | | |- | ''[[:d:Q175403|микроэлектроника]]'' | | [[электроника]] | | |- | ''[[:d:Q819115|молекуляр нанотехнология]]'' | | ''[[:d:Q11468|нанотехнология]]'' | | |- | ''[[:d:Q124187184|молекуляр фән һәм технология]]'' | | ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]'' | | |- | ''[[:d:Q62045|морфемика]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q47784598|морфография]]'' | | | ''[[:d:Q186131|terrain]]'' | |- | [[морфонология]] | | | | [[Морфология (тел белеме)|морфология]]<br/>''[[:d:Q40998|фонология]]'' |- | ''[[:d:Q12036434|музейчылыкның гомуми теориясе]]'' | | | ''[[:d:Q460162|музейчылык фәне]]'' | |- | ''[[:d:Q899293|музыка кораллары белеме]]'' | | ''[[:d:Q164204|музыка белеме]]'' | ''[[:d:Q34379|музыка коралы]]''<br/>''[[:d:Q2748242|музыка кораллары классификациясе]]'' | |- | ''[[:d:Q510293|музыкаль акустика]]'' | | ''[[:d:Q82811|акустика]]'' | | |- | [[мәгариф]] | | [[хезмәт]]<br/>''[[:d:Q6423395|белемнәр белән уртаклашу]]''<br/>''[[:d:Q2305441|социаль процесс]]'' | | ''[[:d:Q61788126|белем бирү эшчәнлеге]]''<br/>[[белем алу]]<br/>''[[:d:Q352842|укыту]]''<br/>''[[:d:Q2267590|self-education]]'' |- | ''[[:d:Q131222|мәгълүмат теориясе]]'' | | ''[[:d:Q20026918|математик теория]]'' | | |- | [[мәгълүмат технологияләре]] | | ''[[:d:Q5268834|мәгълүмати-коммуникацион технологияләр]]'' | | |- | ''[[:d:Q1662553|мәгълүмати этика]]'' | | [[этика]] | | |- | ''[[:d:Q1791800|мәдәни материализм]]'' | | [[антропология]] | | |- | ''[[:d:Q2251440|мәктәп педагогикасы]]'' | | ''[[:d:Q7922|педагогика]]'' | | |- | ''[[:d:Q3919817|мөгамәләи фәннәр]]'' | | ''[[:d:Q33122512|гуманитар һәм социаль фәннәр]]'' | [[тотыш]] | ''[[:d:Q1483503|чагыштырма психология]]''<br/>''[[:d:Q147638|когнитивистика]]''<br/>[[психология]]<br/>''[[:d:Q1078351|communication science]]''<br/>''[[:d:Q161733|криминология]]''<br/>''[[:d:Q7922|педагогика]]'' |- | ''[[:d:Q106807182|нанонейрофән]]'' | | ''[[:d:Q11468|нанотехнология]]''<br/>''[[:d:Q207011|нейрофән]]'' | | |- | ''[[:d:Q113957059|нанофармакология]]'' | | [[фармакология]] | ''[[:d:Q261659|наномедицина]]'' | |- | ''[[:d:Q269323|натурфәлсәфә]]'' | табигатьне өйрәнү фәлсәфәсе | [[фәлсәфә]] | | |- | ''[[:d:Q113957515|нейроиммуноэндокринология]]'' | | [[неврология]]<br/>[[иммунология]]<br/>[[эндокринология]] | [[эндокрин система]]<br/>[[иммун системасы]]<br/>[[нерв системасы]] | |- | ''[[:d:Q112417293|нейротоксикология]]'' | | [[токсикология]]<br/>[[неврология]] | | |- | ''[[:d:Q25615885|нуклеоника]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q107366654|океан төбен сейсмик ысуллар белән өйрәнү]]'' | | ''[[:d:Q4674725|акустик океанография]]'' | | |- | ''[[:d:Q43518|океанография]]'' | | [[җирне өйрәнүче фәннәр]]<br/>''[[:d:Q3349060|океанология]]'' | | |- | ''[[:d:Q3349060|океанология]]'' | | [[җирне өйрәнүче фәннәр]] | [[океан]] | |- | ''[[:d:Q2461938|онейрология]]'' | | | [[йокы]] | |- | ''[[:d:Q175156|ономастика]]'' | | [[Tel beleme|тел белеме]] | ''[[:d:Q25488743|naming]]''<br/>[[исем]] | ''[[:d:Q485762|топонимика]]'' |- | ''[[:d:Q193091|оптоэлектроника]]'' | | [[электроника]]<br/>''[[:d:Q467054|фотоника]]'' | | |- | ''[[:d:Q99180876|органик фотохимия]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q7102834|орисмология]]'' | техник терминнарны шәрехләү | фән<br/>''[[:d:Q184524|лексикография]]''<br/>[[лексикология]] | | |- | [[орфография]] | | ''[[:d:Q1759988|тел нормалары]]''<br/>''[[:d:Q1156854|policy]]''<br/>[[Tel beleme|тел белеме]] | | |- | ''[[:d:Q130239031|осфрезиология]]'' | | ''[[:d:Q2728012|нейробиология]]''<br/>[[химия]] | | |- | ''[[:d:Q5459269|очыш динамикасы]]'' | | ''[[:d:Q128030|динамика]]'' | | ''[[:d:Q360475|flight dynamics]]''<br/>''[[:d:Q758207|flight dynamics]]'' |- | ''[[:d:Q52151|палеогеография]]'' | | | ''[[:d:Q55965287|палеогеографик объект]]'' | |- | ''[[:d:Q11393529|палеоихнология]]'' | | ''[[:d:Q2315537|ихнология]]''<br/>''[[:d:Q7205|палеонтология]]'' | | |- | ''[[:d:Q191069|палеоклиматология]]'' | | [[климатология]] | ''[[:d:Q107353656|Q107353656]]'' | |- | ''[[:d:Q104909997|палеоокеанология]]'' | | [[геология]]<br/>''[[:d:Q7205|палеонтология]]''<br/>''[[:d:Q43518|океанография]]'' | | |- | ''[[:d:Q3361741|палеопалинология]]'' | | ''[[:d:Q7205|палеонтология]]''<br/>''[[:d:Q212919|палинология]]'' | | |- | ''[[:d:Q1501881|палеосейсмология]]'' | | ''[[:d:Q83371|сейсмология]]'' | ''[[:d:Q11410991|палео җир тетрәве]]'' | |- | ''[[:d:Q212919|палинология]]'' | | [[ботаника]] | ''[[:d:Q165632|тузан]]''<br/>[[серкә]]<br/>''[[:d:Q177332|спора]]''<br/>''[[:d:Q138296545|palynomorph]]'' | ''[[:d:Q6018089|аэропалинология]]'' |- | ''[[:d:Q648470|паралогизм]]'' | | ''[[:d:Q1156402|фикерләү]]''<br/>[[фәлсәфә]] | | |- | ''[[:d:Q71102948|патобиохимия]]'' | | [[Биохимия|тереклек химиясе]]<br/>[[патология]]<br/>''[[:d:Q849994|клиник химия]]'' | | |- | ''[[:d:Q17138687|патологик морфология]]'' | | ''[[:d:Q183252|морфология]]'' | | |- | ''[[:d:Q119708298|педагогик психосоциология]]'' | | ''[[:d:Q3410140|психосоциология]]''<br/>''[[:d:Q861641|educational sciences]]'' | | |- | ''[[:d:Q57409595|педагогик фикер тарихы]]'' | | ''[[:d:Q116698620|педагогика тарихы]]''<br/>''[[:d:Q1195695|интеллектуаль тарих]]'' | | |- | ''[[:d:Q7922|педагогика]]'' | | ''[[:d:Q944537|гуманитар фән]]''<br/>[[мәгариф]] | [[мәгариф]] | |- | ''[[:d:Q2120372|педология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q2624576|петрогенезис]]'' | | ''[[:d:Q163082|петрология]]'' | | |- | ''[[:d:Q113957040|плазмодинамика]]'' | | ''[[:d:Q128030|динамика]]'' | [[Plazma|плазма]]<br/>[[физика]] | |- | ''[[:d:Q12140686|плазмохимия]]'' | | | [[Plazma|плазма]] | |- | ''[[:d:Q84497078|планетар геоморфология]]'' | | ''[[:d:Q104499|планетология]]''<br/>''[[:d:Q52109|геоморфология]]'' | | |- | ''[[:d:Q104499|планетология]]'' | | ''[[:d:Q1195766|космос тикшеренүләре]]'' | [[планета]]<br/>[[Астероидлар|астероид]]<br/>''[[:d:Q1022867|кече планета]]''<br/>[[кәрлә планета]]<br/>[[Иярчен|табигый иярчен]]<br/>[[планеталар системасы]] | ''[[:d:Q3770855|discovery and exploration of the Solar System]]''<br/>''[[:d:Q156312|Җир тарихы]]'' |- | ''[[:d:Q113957843|позология]]'' | дару матдәләренең дозаларын өйрәнү | | | |- | ''[[:d:Q1710346|постурография]]'' | | ''[[:d:Q569965|аудиология]]''<br/>''[[:d:Q2854916|оториноларинголог]]'' | | |- | ''[[:d:Q1514380|постурология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q5186700|программалау тел кодларының критик тикшеренүләре]]'' | | [[герменевтика]] | ''[[:d:Q124590|program code]]'' | |- | ''[[:d:Q1204375|психогенетика]]'' | | [[генетика]]<br/>[[психология]] | ''[[:d:Q784237|genetic predisposition]]''<br/>''[[:d:Q1773859|nature versus nurture]]'' | |- | ''[[:d:Q116802462|психологик дидактика]]'' | | [[психология]]<br/>''[[:d:Q7921|дидактика]]'' | | |- | [[психология]] | | ''[[:d:Q1587903|human science]]''<br/>''[[:d:Q843601|сәламәтлек фәннәре]]''<br/>''[[:d:Q3919817|мөгамәләи фәннәр]]'' | ''[[:d:Q3769299|кешенең үз-үзен тотышы]]''<br/>''[[:d:Q3968640|психик халәте]]''<br/>''[[:d:Q10355314|psychism]]''<br/>''[[:d:Q194034|психика]]''<br/>''[[:d:Q12047512|психик күренеш]]''<br/>''[[:d:Q3491351|психик сыйфатлар]]'' | ''[[:d:Q7782373|теоретик психология]]''<br/>''[[:d:Q4376413|гамәли психология]]''<br/>''[[:d:Q538904|гамәли психология]]''<br/>''[[:d:Q1361345|гомуми психология]]''<br/>''[[:d:Q199906|клиник психология]]''<br/>''[[:d:Q624758|психопатология]]''<br/>''[[:d:Q16270338|оешмалар психологиясе]]''<br/>''[[:d:Q490354|инженерлык психологиясе]]''<br/>''[[:d:Q175002|үсеш психологиясе]]''<br/>''[[:d:Q271716|шәхес психологиясе]]''<br/>''[[:d:Q23373|когнитив психология]]''<br/>''[[:d:Q3872|нейропсихология]]''<br/>''[[:d:Q1515727|психофармакология]]''<br/>''[[:d:Q475042|эксперименталь психология]]''<br/>''[[:d:Q1514684|gerontopsychology]]''<br/>''[[:d:Q632190|спорт психологиясе]]''<br/>''[[:d:Q368498|дин психологиясе]]''<br/>''[[:d:Q2479662|хокукый психология]]''<br/>''[[:d:Q1403186|сәламәтлек психологиясе]]''<br/>''[[:d:Q476590|музыкаль психология]]''<br/>''[[:d:Q1064195|сәнгать психологиясе]]''<br/>''[[:d:Q5442885|feminist psychology]]''<br/>''[[:d:Q170912|сексология]]''<br/>''[[:d:Q1727025|chess psychology]]''<br/>''[[:d:Q2905785|cyberpsychology]]''<br/>''[[:d:Q11830699|gender psychology]]''<br/>''[[:d:Q1224394|дифференциаль психология]]''<br/>''[[:d:Q161272|социаль психология]]''<br/>''[[:d:Q1596387|сәяси психология]]''<br/>''[[:d:Q2386890|psychology of money]]''<br/>[[психолингвистика]]<br/>''[[:d:Q7256416|psychology of dance]]''<br/>''[[:d:Q1322052|психодиагностика]]''<br/>''[[:d:Q506132|психометрия]]'' |- | ''[[:d:Q1515727|психофармакология]]'' | | [[фармакология]]<br/>''[[:d:Q2299606|психиатрик соматотерапия]]'' | ''[[:d:Q1572854|психофармакологик дару]]'' | |- | ''[[:d:Q7280359|радиацион материаллар белеме]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q2125423|радиолокацион астрономия]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q3536003|радиотоксикология]]'' | | [[токсикология]] | ''[[:d:Q768105|radiotoxicity]]'' | |- | ''[[:d:Q1446961|ракетотехника]]'' | | ''[[:d:Q3798668|aerospace engineering]]'' | | |- | ''[[:d:Q134476275|регенератив стоматология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q12775185|рекреалогия]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q7310885|релаксометрия]]'' | | ''[[:d:Q3918374|фәнни технология]]'' | | |- | ''[[:d:Q217102|реставрация]]'' | | ''[[:d:Q1479406|объектларны саклау]]''<br/>''[[:d:Q1914636|эшчәнлек]]''<br/>''[[:d:Q2144962|ремонт]]''<br/>''[[:d:Q627436|эшчәнлек өлкәсе]]''<br/>''[[:d:Q104637332|планлаштырылган процесс]]'' | | |- | ''[[:d:Q115583015|ризометрия]]'' | | [[ботаника]] | ''[[:d:Q12453|үлчәү]]'' | |- | ''[[:d:Q9311551|родология]]'' | | [[ботаника]] | [[гөлҗимеш]] | |- | ''[[:d:Q3743777|сазлыклар белеме]]'' | | [[гидрология]]<br/>''[[:d:Q52107|физик география]]'' | ''[[:d:Q170321|су-сазлык җирләре]]'' | |- | ''[[:d:Q1122446|санак этикасы]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q1931606|семасиология]]'' | | [[Tel beleme|тел белеме]] | | |- | ''[[:d:Q1889114|сизгерлек анализы]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q71102585|симерү өлкәсендә тикшеренүләр]]'' | | [[медицина]] | [[симерү]] | |- | ''[[:d:Q442843|синтактика]]'' | семиотикадагы синтаксис | | | |- | ''[[:d:Q1366192|системалар идентификациясе]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q2167061|системология]]'' | | фән<br/>''[[:d:Q30599095|метафән]]''<br/>''[[:d:Q69975710|interdisciplinary studies]]''<br/>''[[:d:Q33521|гамәли математика]]''<br/>''[[:d:Q59115|фән фәлсәфәсе]]''<br/>''[[:d:Q136530578|theoretical sciences]]'' | ''[[:d:Q58778|система]]'' | |- | ''[[:d:Q28792120|славяннар мифологиясе һәм диннәре тикшеренүләре]]'' | | [[тарихнамә]] | | |- | ''[[:d:Q113125728|социомәдәни география]]'' | | ''[[:d:Q524273|социаль география]]''<br/>''[[:d:Q168891|мәдәни география]]'' | | |- | ''[[:d:Q2305217|социоэкология]]'' | | [[социология]]<br/>[[экология]] | | |- | ''[[:d:Q1298380|спорт фәне]]'' | | фән<br/>''[[:d:Q657632|кинезиология]]'' | ''[[:d:Q219067|физик күнегүләр]]''<br/>''[[:d:Q309252|physical fitness]]''<br/>[[спорт]] | ''[[:d:Q193378|биомеханика]]''<br/>''[[:d:Q657632|кинезиология]]''<br/>''[[:d:Q2312561|computer science in sport]]''<br/>''[[:d:Q840545|спорт медицинасы]]''<br/>''[[:d:Q2312917|спорт экологиясе]]'' |- | ''[[:d:Q122739993|су турында фән]]'' | | ''[[:d:Q1665984|дисциплинаара фәнни тикшеренү өлкәсе]]''<br/>[[гидрология]]<br/>''[[:d:Q228736|материаллар белеме]]''<br/>[[Нигез (химия)|нигез]] | [[су]] | |- | ''[[:d:Q126390320|су-сазлык җирләре фәне]]'' | | фән | ''[[:d:Q170321|су-сазлык җирләре]]'' | |- | ''[[:d:Q9179627|сугыш кораллары тикшеренүләре]]'' | | [[тарих]] | | |- | ''[[:d:Q102073785|сыну урыны гидрогеологиясе]]'' | геологик доформацияләр породаларның сыеклыклар агымына тәэсирен өйрәнү аланы | ''[[:d:Q179509|гидрогеология]]'' | | |- | ''[[:d:Q843601|сәламәтлек фәннәре]]'' | | ''[[:d:Q28797|гамәли фән]]''<br/>''[[:d:Q864928|тереклек турында фәннәр]]'' | | |- | ''[[:d:Q2323664|сәнәгый экология]]'' | | [[экология]] | | |- | ''[[:d:Q3500207|сәяси фикер тарихы]]'' | | ''[[:d:Q1147507|сәясәт тарихы]]''<br/>''[[:d:Q179805|сәяси фәлсәфә]]''<br/>''[[:d:Q27654|фәлсәфә тарихы]]''<br/>''[[:d:Q1195695|интеллектуаль тарих]]''<br/>''[[:d:Q36442|сәясәт белеме]]'' | | |- | ''[[:d:Q135271807|сәясәт этнографиясе]]'' | | [[этнография]]<br/>''[[:d:Q36442|сәясәт белеме]]'' | | |- | ''[[:d:Q63766496|сөйләм акустикасы]]'' | | [[фонетика]] | | |- | ''[[:d:Q7186272|сөю фәлсәфәсе]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]'' | табигат күренешләрен тикшерүгә һәм өйрәнүгә җаваплы фән өлкәсе | фән | [[табигать]] | [[Биохимия|тереклек химиясе]]<br/>[[биология]]<br/>[[химия]]<br/>[[җирне өйрәнүче фәннәр]]<br/>''[[:d:Q188847|әйләнә-тирә мохитне саклау]]''<br/>''[[:d:Q864928|тереклек турында фәннәр]]''<br/>[[физика]]<br/>''[[:d:Q1195766|космос тикшеренүләре]]'' |- | ''[[:d:Q113976585|табигый фәннәр]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q2699662|тарихнамә]]'' | | | ''[[:d:Q30277550|историография]]''<br/>''[[:d:Q1145106|язма тарих]]'' | |- | ''[[:d:Q30749341|таулар метеорологиясе]]'' | | [[метеорология]] | | |- | ''[[:d:Q20097165|таучылыкның физик процесслары]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q48258816|текстиль тарихы]]'' | | [[тарих]] | | |- | ''[[:d:Q1206895|текстлар тел белеме]]'' | | [[Tel beleme|тел белеме]] | | |- | ''[[:d:Q130273447|теодизм]]'' | | [[Tel beleme|тел белеме]] | | |- | ''[[:d:Q1655098|теоретик геофизика]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q2419207|теоретик метеорология]]'' | | [[метеорология]] | | |- | ''[[:d:Q864928|тереклек турында фәннәр]]'' | | ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]'' | [[тереклек]]<br/>[[организм]] | [[анатомия]]<br/>[[ботаника]]<br/>[[экология]]<br/>[[физиология]]<br/>[[генетика]]<br/>[[иммунология]]<br/>''[[:d:Q8269924|биологик таксономия]]''<br/>[[зоология]]<br/>[[микробиология]] |- | ''[[:d:Q3661541|термохронология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q112566701|техник керамика]]'' | | ''[[:d:Q228736|материаллар белеме]]'' | ''[[:d:Q45621|керамика]]'' | |- | ''[[:d:Q4380673|технологик иминлек]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q289610|тибрәнешләр теориясе]]'' | | | | |- | [[токсикология]] | | ''[[:d:Q7180763|фармацевтик фәннәр]]''<br/>[[химия]]<br/>[[биология]] | ''[[:d:Q184651|токсин]]'' | ''[[:d:Q115582861|кардиотоксикология]]'' |- | ''[[:d:Q7649562|тотрыклылык тикшеренүләре]]'' | | ''[[:d:Q5381367|әйләнә-тирә мохит шартларын тикшерү]]''<br/>''[[:d:Q36442|сәясәт белеме]]''<br/>''[[:d:Q442321|тотрыклылык фәне]]'' | [[тотрыклылык]] | |- | ''[[:d:Q112633556|трасология фәне]]'' | | ''[[:d:Q495304|forensic science]]''<br/>''[[:d:Q23498|археология]]'' | ''[[:d:Q2657640|трасология]]'' | |- | ''[[:d:Q55636192|триботроника]]'' | | ''[[:d:Q193870|трибология]]'' | | |- | ''[[:d:Q20098721|трибохимия]]'' | | ''[[:d:Q193870|трибология]]''<br/>[[химия]] | | |- | ''[[:d:Q135013268|туфрак климатологиясе]]'' | | [[климатология]]<br/>''[[:d:Q9161265|туфрак турында фән]]'' | | |- | ''[[:d:Q12370533|туфраклар биологиясе]]'' | | [[биология]]<br/>''[[:d:Q9161265|туфрак турында фән]]'' | ''[[:d:Q1282599|soil life]]'' | |- | ''[[:d:Q2138304|төбәк геологиясе]]'' | | [[геология]] | | |- | ''[[:d:Q475023|төгәл фәннәр]]'' | | фән | | |- | ''[[:d:Q811978|төзелеш икътисады]]'' | | [[Икътисад (фән)|икътисад]] | | |- | [[төзелеш фәне]] | | ''[[:d:Q28797|гамәли фән]]''<br/>''[[:d:Q3958441|икътисад секторы]]''<br/>''[[:d:Q206615|төзелеш материаллары]]''<br/>''[[:d:Q2674423|construction engineering]]'' | ''[[:d:Q385378|төзелеш]]'' | |- | ''[[:d:Q105582462|төс биологиясе]]'' | | [[биология]] | ''[[:d:Q105096490|color in nature]]'' | |- | ''[[:d:Q115632614|төсләр белеме]]'' | | [[оптика]]<br/>''[[:d:Q7936208|vision science]]''<br/>''[[:d:Q1520130|color theory]]''<br/>''[[:d:Q374535|колориметрия]]'' | | |- | ''[[:d:Q59950|урбанизм]]'' | | ''[[:d:Q52948|үзара бәйләнеш]]'' | | |- | ''[[:d:Q19924411|урман белеме]]'' | | [[агрономия]]<br/>''[[:d:Q28797|гамәли фән]]''<br/>''[[:d:Q110231626|agricultural, veterinary and food sciences]]''<br/>''[[:d:Q3606845|agricultural science]]''<br/>''[[:d:Q16021386|forestry engineer]]''<br/>''[[:d:Q372561|forest management]]'' | [[урман]]<br/>''[[:d:Q720362|урманчылык]]''<br/>[[Сунар|ау]]<br/>[[агач]] | |- | ''[[:d:Q11790208|урманчылык фәннәре]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q50069695|фантастика теориясе]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q391148|фармацевтика тарихы]]'' | | ''[[:d:Q614304|фармация]]''<br/>[[медицина тарихы]]<br/>''[[:d:Q501353|химия тарихы]]'' | | |- | ''[[:d:Q614304|фармация]]'' | | [[химия]] | | |- | ''[[:d:Q64364597|ферментлар гистохимиясе]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q1337681|физик океанография]]'' | | ''[[:d:Q43518|океанография]]''<br/>[[физика]] | | |- | ''[[:d:Q14632398|физик фәннәр]]'' | | ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]'' | | [[физика]]<br/>[[астрономия]]<br/>[[химия]]<br/>[[җирне өйрәнүче фәннәр]]<br/>''[[:d:Q1195766|космос тикшеренүләре]]''<br/>''[[:d:Q228736|материаллар белеме]]''<br/>''[[:d:Q160398|кристаллография]]''<br/>[[электроника]]<br/>''[[:d:Q394|метрология]]'' |- | [[физика]] | | ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]''<br/>''[[:d:Q14632398|физик фәннәр]]'' | ''[[:d:Q35758|матдә]]''<br/>[[энергия]] | |- | ''[[:d:Q212881|физика тарихы]]'' | | ''[[:d:Q56296765|табигый фәннәр тарихы]]'' | | |- | ''[[:d:Q171184|филогенетика]]'' | | ''[[:d:Q3516404|биологик систематикасы]]''<br/>''[[:d:Q840400|эволюцион биология]]'' | [[филогенез]]<br/>[[эволюция]] | |- | ''[[:d:Q130217803|фитоклиматология]]'' | | ''[[:d:Q1898366|биоклиматология]]'' | | |- | ''[[:d:Q16335159|флаксомика]]'' | | [[Биохимия|тереклек химиясе]] | | |- | ''[[:d:Q816264|формаль фәннәр]]'' | | ''[[:d:Q475023|төгәл фәннәр]]'' | | [[математика]]<br/>[[мантыйк]]<br/>[[статистика]]<br/>''[[:d:Q44455|уен теориясе]]''<br/>''[[:d:Q269699|системалар теориясе]]''<br/>[[информатика]]<br/>фән |- | ''[[:d:Q63443180|фотоакустика]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q908917|фотобиология]]'' | | [[биология]] | | |- | ''[[:d:Q106086850|фотодинамика]]'' | | ''[[:d:Q11372|физик химия]]'' | | |- | ''[[:d:Q88266905|фотофизика]]'' | | [[физика]] | [[яктылык]]<br/>''[[:d:Q35758|матдә]]'' | |- | [[фәлсәфә]] | иң гомуми теория, дөньяга карашның бер төре, кеше эшчәнлегенең бер формасы | ''[[:d:Q105948247|белем системасы]]'' | ''[[:d:Q813912|шарт]]''<br/>''[[:d:Q16722960|күренеш]]''<br/>[[чынбарлык]]<br/>[[белем]] | ''[[:d:Q44325|онтология]]''<br/>''[[:d:Q35277|метафизика]]''<br/>[[эпистемология]]<br/>''[[:d:Q59115|фән фәлсәфәсе]]''<br/>''[[:d:Q16669800|әхлакый фәлсәфә]]''<br/>''[[:d:Q2476757|мантыйк фәлсәфәсе]]''<br/>[[эстетика]]<br/>''[[:d:Q179805|сәяси фәлсәфә]]''<br/>[[этика]]<br/>[[мантыйк]]<br/>''[[:d:Q484761|тел фәлсәфәсе]]''<br/>''[[:d:Q23407|зиһен фәлсәфәсе]]''<br/>''[[:d:Q209295|дин фәлсәфәсе]]''<br/>''[[:d:Q180536|математика фәлсәфәсе]]''<br/>''[[:d:Q190721|тарих фәлсәфәсе]]'' |- | ''[[:d:Q121267483|фәлсәфә историографиясе]]'' | | | ''[[:d:Q27654|фәлсәфә тарихы]]'' | |- | ''[[:d:Q2688000|фән психологиясе]]'' | | [[психология]] | | |- | ''[[:d:Q472342|фән тикшеренүләре]]'' | | ''[[:d:Q603441|библиометрия]]''<br/>''[[:d:Q355654|informetrics]]''<br/>''[[:d:Q30599095|метафән]]''<br/>''[[:d:Q2412849|literature review]]'' | | |- | ''[[:d:Q59115|фән фәлсәфәсе]]'' | | [[фәлсәфә]] | | |- | ''[[:d:Q24550172|фәнни мәдәният]]'' | фәнни җәмгыять эчендәге социаль-иҗтимагый мәгамәлә | [[мәдәният]] | | |- | ''[[:d:Q168091|хайваннар турында фәннәр]]'' | | ''[[:d:Q3606845|agricultural science]]'' | | |- | ''[[:d:Q997006|характерология]]'' | | [[психология]] | ''[[:d:Q366773|характер]]'' | |- | ''[[:d:Q388618|хастаханә фармациясе]]'' | | ''[[:d:Q614304|фармация]]'' | | |- | ''[[:d:Q2729912|хемостратиграфия]]'' | | ''[[:d:Q134783|стратиграфия]]''<br/>[[геохимия]] | | |- | [[химия]] | | ''[[:d:Q14632398|физик фәннәр]]'' | [[Химик кушылмалар|химик кушылма]]<br/>''[[:d:Q17339814|химик тоташмалар төркеме]]''<br/>[[химик элемент]]<br/>''[[:d:Q79529|матдә]]'' | [[органик химия]]<br/>''[[:d:Q11372|физик химия]]''<br/>[[органик булмаган химия]]<br/>''[[:d:Q369472|исәпләү химиясе]]''<br/>[[теоретик химия]]<br/>[[Биохимия|тереклек химиясе]]<br/>[[аналитик химия]]<br/>''[[:d:Q910172|азык-төлек химиясе]]''<br/>''[[:d:Q321355|әйләнә-тирә мохит химиясе]]''<br/>''[[:d:Q750446|полимерлар химиясе]]'' |- | ''[[:d:Q4497764|химмотология]]'' | | [[химия]] | | |- | ''[[:d:Q117801|хисап фәннәре]]'' | | ''[[:d:Q33521|гамәли математика]]''<br/>[[информатика]] | | |- | ''[[:d:Q41767|хорология]]'' | | ''[[:d:Q56604289|precision instruments industry]]'' | | |- | ''[[:d:Q111208040|хронопатология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q3333936|хәрби метеорология]]'' | | [[метеорология]] | | |- | ''[[:d:Q5058323|целломика]]'' | | ''[[:d:Q3918374|фәнни технология]]'' | | |- | ''[[:d:Q1026962|цифрлы гуманитар фәннәр]]'' | | [[гуманитар фәннәр]] | | |- | ''[[:d:Q19278301|цифрлы дөнья]]'' | | | | ''[[:d:Q28498715|Work 4.0]]''<br/>''[[:d:Q25383637|цифрлы тормыш рәвеше]]''<br/>''[[:d:Q1344862|Entgrenzung der Arbeit]]''<br/>''[[:d:Q1224901|цифрлы инфраструктура]]''<br/>''[[:d:Q97379779|Digitale Wissensgesellschaft]]''<br/>''[[:d:Q26882600|цифрлы эш урыны]]''<br/>''[[:d:Q110636220|Digital Supply Chain Twin]]'' |- | ''[[:d:Q10334763|цифрлы медиалар]]'' | | ''[[:d:Q10481248|цифрлы коммуникация]]''<br/>''[[:d:Q165650|media studies]]'' | ''[[:d:Q202833|социаль медиа]]''<br/>[[мәгълүмат йөртүче]] | |- | ''[[:d:Q1147112|чагыштырма геномика]]'' | | ''[[:d:Q222046|геномика]]'' | | |- | ''[[:d:Q106490057|чирләр биологиясе]]'' | | [[биология]] | | |- | ''[[:d:Q119175782|чүлләр фәне]]'' | | [[җирне өйрәнүче фәннәр]] | | |- | ''[[:d:Q7900104|шәһәр мохите климатологиясе]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q130304428|экоклиматология]]'' | | [[климатология]] | | |- | ''[[:d:Q65214329|экологик геоморфология]]'' | | ''[[:d:Q52109|геоморфология]]'' | | |- | ''[[:d:Q1049066|экологик икътисад]]'' | | [[Икътисад (фән)|икътисад]] | | ''[[:d:Q131362385|экологик икътисад төшенчәсе]]'' |- | ''[[:d:Q3299709|экоморфология]]'' | | [[анатомия]]<br/>[[экология]] | | |- | ''[[:d:Q56374846|экосистемология]]'' | | ''[[:d:Q2167061|системология]]'' | [[экосистема]] | |- | ''[[:d:Q115584206|экотоксикогеномика]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q1412144|экотоксикология]]'' | | ''[[:d:Q3995923|әйләнә-тирә мохит токсикологиясе]]''<br/>[[экология]] | | |- | ''[[:d:Q130262075|эксперименталь метеорология]]'' | | [[метеорология]] | | |- | ''[[:d:Q115452339|экспосомика]]'' | | | ''[[:d:Q1384754|экспосом]]'' | |- | [[Телекоммуникация|электр элемтәсе]] | | ''[[:d:Q1472062|remote communication]]'' | | |- | ''[[:d:Q3632898|электрометаллургия]]'' | | [[металлургия]] | | |- | ''[[:d:Q101247397|электроник җиһазларны булдыру технологиясе]]'' | | | | |- | [[электроника]] | Вакуум көпшә, транзистор, диодлар һәм интеграль микросхемалар белән эш итүче фән һәм технология тармагы | ''[[:d:Q2695280|техника]]'' | | ''[[:d:Q1815901|электрон схема]]'' |- | ''[[:d:Q4531103|электротехнология]]'' | | [[технология]] | | |- | ''[[:d:Q4531599|эмблематика]]'' | | [[тарих]] | ''[[:d:Q112110|эмблема]]'' | |- | ''[[:d:Q719597|энергетика]]'' | | ''[[:d:Q373065|гамәли физика]]'' | ''[[:d:Q2151621|энергетика]]'' | |- | ''[[:d:Q64502477|энзимология]]'' | ферментларны (энзим) өйрәнүче биохимия бүлеге | | | |- | ''[[:d:Q297672|энология]]'' | | ''[[:d:Q110735073|oenology and viticulture]]'' | ''[[:d:Q213376|шәраб ясау]]'' | |- | [[эпидемиология]] | | ''[[:d:Q843601|сәламәтлек фәннәре]]'' | [[эпидемия]]<br/>[[пандемия]] | |- | ''[[:d:Q23688644|эпилептология]]'' | | [[неврология]]<br/>''[[:d:Q660910|нейрофизиология]]'' | [[Эпилепсия|өянәк авыруы]] | |- | ''[[:d:Q5383595|эпистемика]]'' | | | [[мәгълүмат]] | |- | ''[[:d:Q3363772|эстетик формализм]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q133853817|этноклиматология]]'' | | [[климатология]]<br/>''[[:d:Q43455|этнология]]'' | | |- | ''[[:d:Q4533071|этнонимика]]'' | | ''[[:d:Q175156|ономастика]]'' | ''[[:d:Q1137656|этноним]]'' | |- | ''[[:d:Q6096488|эш психологиясе]]'' | кешеләрнең эштәге үз-үзләрен тоту һәм мөгамәләләрен тикшерүче психология бүлеге | ''[[:d:Q2045692|оешма психологиясе]]'' | ''[[:d:Q268378|хезмәт]]'' | |- | ''[[:d:Q62090638|ялган һәм алдау нейробиологиясе]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q110124315|яман шеш күзәнәкләре метаболизмы]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q1421309|яр буйлары географиясе]]'' | | [[география]] | | |- | ''[[:d:Q2464338|ясалма интеллект фәлсәфәсе]]'' | | [[фәлсәфә]]<br/>''[[:d:Q279438|технологияләр фәлсәфәсе]]'' | | |- | ''[[:d:Q263847|ясалма яшәү формалары]]'' | | ''[[:d:Q4671303|специализация]]''<br/>''[[:d:Q862838|синтетик биология]]'' | ''[[:d:Q107307973|ясалма яшәү формасы]]''<br/>''[[:d:Q107307291|artificially intelligent entity]]''<br/>''[[:d:Q862838|синтетик биология]]'' | |- | ''[[:d:Q120411401|яңартыла торган энергия өлкәсе тикшеренүләре]]'' | | ''[[:d:Q5381367|әйләнә-тирә мохит шартларын тикшерү]]''<br/>''[[:d:Q25584060|energy development]]''<br/>''[[:d:Q7649562|тотрыклылык тикшеренүләре]]''<br/>''[[:d:Q442321|тотрыклылык фәне]]'' | ''[[:d:Q12705|яңартыла торган энергия]]'' | |- | [[SETI|Җирдән читтәге акыллы тереклекне эзләү]] | | | [[җирдән читтәге тереклек]] | |- | ''[[:d:Q3143695|җирасты гидравликасы]]'' | | ''[[:d:Q177784|гидравлика]]'' | | |- | [[җирне өйрәнүче фәннәр]] | Җирне һәм аның якын тирәлеген төрле яктан өйрәнүче фәннәрнең уртак атамасы | ''[[:d:Q107287417|earth and planetary science]]''<br/>''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]'' | [[Җир]] | |- | ''[[:d:Q720858|җәмгыять экологиясе]]'' | | [[экология]] | | |- | ''[[:d:Q8328350|үсемлекләрне тукландыру]]'' | | ''[[:d:Q397334|агрохимия]]''<br/>''[[:d:Q185973|үсемлекләр физиологиясе]]''<br/>''[[:d:Q17652193|туклану белеме]]'' | ''[[:d:Q98605589|plant nutrient]]'' | |- | ''[[:d:Q135108968|һәлакәтләр өлкәсендә тикшеренүләр]]'' | | [[фәнни тикшеренү]] | ''[[:d:Q3839081|һәлакәт]]'' | |- | ''[[:d:Q107466318|әдәбият ономастикасы]]'' | | ''[[:d:Q175156|ономастика]]'' | [[ялгызлык исем]] | |- | ''[[:d:Q618752|әйләнә-тирә мохит психологиясе]]'' | | [[психология]] | | |- | ''[[:d:Q3995923|әйләнә-тирә мохит токсикологиясе]]'' | | [[токсикология]] | | |- | ''[[:d:Q5381367|әйләнә-тирә мохит шартларын тикшерү]]'' | | [[география]] | | |- | ''[[:d:Q188847|әйләнә-тирә мохитне саклау]]'' | | [[җирне өйрәнүче фәннәр]] | ''[[:d:Q832237|әйләнә-тирә мохитне саклау]]''<br/>[[әйләнә-тирә мохит]] | ''[[:d:Q5381194|әйләнә-тирә мохит антропологиясе]]''<br/>''[[:d:Q321355|әйләнә-тирә мохит химиясе]]''<br/>''[[:d:Q618752|әйләнә-тирә мохит психологиясе]]''<br/>''[[:d:Q3631109|әйләнә-тирә мохит биотехнологиясе]]''<br/>''[[:d:Q10418548|экологик биология]]'' |- | ''[[:d:Q373184|өслекләр физика һәм химиясе]]'' | | ''[[:d:Q228736|материаллар белеме]]'' | ''[[:d:Q4366377|өслекләр күренешләре]]'' | |- | ''[[:d:Q16711674|պլաստիկական անատոմիա]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q135006423|磁性物理学]]'' | | [[физика]] | | |} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == {{тышкы сылтамалар}} == Шулай ук карагыз == {{Портал|Фән}} * [[:en:Outline of science|Фән төзелеше (ингл.)]] * [[Фәнни бүләкләр исемлеге]] {{тәрҗемә|en|Science}}{{тәрҗемә|ru|Наука}}{{Rq|stub|error|image}} [[Төркем:Фән| ]] f10wokk5i7r86shwxn7ozvp2nirr11p 0 13335 5838157 4318277 2026-04-27T17:37:47Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838157 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Молдова Республикасы''' (''Молдова''; {{lang-ro|Republica Moldova/Република Молдова}}, ''Moldova/Молдова'') — [[Европа]]ның көньяк-көнчыгышында урнашкан [[дәүләт]]. [[:ru:Перепись населения Молдавии 2004 года|2004 елның җанисәбе]] буенча, халык саны — 3 383 332 кеше ([[Днестр буе Молдавия Республикасы]]н исәпләмичә).<ref>http://www.statistica.md/public/files/Recensamint/Recensamintul_populatiei/vol_1/1_Toate_recensaminteleRne_ro.xls</ref> Дәүләт теле — латин графикасы нигезендә [[молдаван теле]]<ref>{{Citation |title=Молдова Республикасы Конституциясе. Статья 13, 1 нче пункт |url=http://lex.justice.md/index.php?action=view&view=doc&lang=2&id=311496http%3A%2F%2Flex.justice.md%2Findex.php%3Faction%3Dview&view=doc&lang=2&id=311496 |access-date=2012-11-05 |archive-date=2013-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730164016/http://lex.justice.md/index.php?action=view&view=doc&lang=2&id=311496http%3A%2F%2Flex.justice.md%2Findex.php%3Faction%3Dview&view=doc&lang=2&id=311496 |dead-url=yes }}</ref>. Дәүләт төзелеше — унитар дәүләт, парламент республикасы. 39 административ-территориаль берәмлеккә бүленә, шул исәптә 32 район, 5 муниципий һәм 2 автономияле берәмлек — [[Гагаузия]] һәм Днестр сулъягы. == География == === Чиктәшлек === {|class="standard sortable" !Як!!Дәүләт |- |[[Төньяк]], [[көнчыгыш]] һәм [[төньяк]] || [[Украина]] |- |[[Көнбатыш]]|| [[Румыния]] |- |} Молдова [[Көнчыгыш Европа тигезлеге]]нең көньяк-көнбатышында, Днестр һәм Прут елгалары арасында урнаша. Иң биек нокта — Баланешты тавы (429,5 м), уртача биеклеге — диңгез өстеннән 147 м. Туфраклар — күбесенчә кара туфраклар (75%). Урманнар территориянең 6% өлешне биләп торалар. === Кырый нокталар === * Төньяк — Наславча авылы (48°29' т. к.) * Көньяк — Джурджулешты авылы (45°28' т. к.) * Көнчыгыш — Паланка авылы (30°05' кб. о.) * Көньяк — Крива авылы (26°30' кб. о.) === Файдалы казылмалар === Известьташ, гипс, балчыклар, пыяла комы, гравий, зур булмаган нефть һәм газ чыганаклары. === Климат === Климат — уртача континенталь. Гыйнварның урта температурасы — -3…-5 °С, минимум — -41 °С, июльнең урта температурасы — +19,5…22 °С, максимум — +42,4 °С. Урта ел явымнар саны — 450–500 мм. === Гидрография === Барлык елгалар [[Кара диңгез]]е бассейнына керәләр. Төп елгалар — Днестр һәм Прут. == Тарих == [[XIV гасыр]]ына кадәр Молдова территориясе төрле кабиләләрнең ([[готлар]], [[антлар]], гет-даклар) һәм дәүләтләр ([[Киев Русе]], [[Алтын Урда]], [[Галич-Волын кенәзлеге]]) биләмәләрнең өлеше булган. [[1359 ел]]да беренче молдаван дәүләте — [[Молдаван кенәзлеге]] оештерыла. XVI—XVIII гасырларда — [[Госман империясе]] составында. [[1711 ел]]да, [[Яшь (шәһәр)|Яшь]] шәһәрендә молдаван господаре Дмитрий Кантемир [[Россия]]гә присяга бирә; ләкин [[Прут походы]] нәтиҗәсендә, [[Госман империясе]] составында кала. [[XVIII гасыр]]ның ахырында, [[Рус-төрек сугышы (1787—1791)|Рус-төрек сугышы]] нәтиҗәсендә, Россия составына Днестр сулъягы керә; [[1812 ел]]да, [[Рус-төрек сугышы (1806—1812)|чираттагы рус-төрек сугышы]] нәтиҗәсендә, Россия составына [[Бессарабия]] керә. [[1917 ел]]да Молдавия Демократик Республикасы игълан ителә, [[1918 ел]]ның гыйнварында Бессарабиягә румын гаскәрләре керәләр, шул ук елның мартында Бессарабия [[Румыния]] составына кертелә. [[1924 ел]]да Днестр сулъягында [[Молдавия Автономияле Совет Социалистик Республикасы]] (МАССР) оештырыла. [[1940 ел]]да, [[Молотов һәм Риббентроп килешүе|Молотов-Риббенроп пакт]]ның шартлары буенча, Румыния [[Советлар Берлеге]]нә Бессарабияне һәм Төньяк Буковинаны бирергә мәҗбүр ителә. Бессарабия территориясендә [[Молдавия Совет Социалистик Республикасы]] (МССР) оештырыла, аның составына элекке МАССР территориясе кертелә. [[1941 ел]]да, [[Бөек Ватан сугышы]] барышында, МССР территоряне алман һәм румын гаскәрләре басып алалар. [[1944 ел]]ның яз-җәйдә, [[Яссы-Кишенәү операциясе]] нәтиҗәсендә, Молдова алман-румын гаскәрләреннән азат ителә. [[1991 ел]]ның [[27 август]]та Молдова бәйсезлеген игълан итә. [[1989]]—[[1992]] еллардагы [[:ru:Приднестровский конфликт|Приднестровье конфликты]] нәтиҗәсендә, Молдова, фактта, Днестр сулъягы территорияне югалта, анда [[танылмаган дәүләт|танылмаган]] [[Днестр буе Молдавия Республикасы]] оештырыла. [[1994 ел]]да Молдова Констиуциясе кабул ителә. == Халык == === Милли состав === {| class="wikitable" style="text-align: right;" |-bgcolor="#e0e0e0" ! rowspan="2" | Халык ! colspan="2" | [[1959]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=4</ref> ! colspan="2" | [[1970]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php?reg=9</ref> ! colspan="2" | [[1979]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php?reg=9</ref> ! colspan="2" | [[1989]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=9</ref> ! colspan="2" | [[2004]],<ref>http://www.statistica.md/pageview.php?l=ru&idc=295</ref><br />Молдова ! colspan="2" | [[2004]],<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/pmr-ethnic-loc2004.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2012-11-18 |archivedate=2013-07-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130730110107/http://pop-stat.mashke.org/pmr-ethnic-loc2004.htm }}</ref><br />[[ДМР]] ! colspan="2" | [[2004]],<br />Барлык |-bgcolor="#e0e0e0" ! {{коммент|К. с.|Кешеләр саны}} ! % ! {{коммент|К. с.|Кешеләр саны}} ! % ! {{коммент|К. с.|Кешеләр саны}} ! % ! {{коммент|К. с.|Кешеләр саны}} ! % ! {{коммент|К. с.|Кешеләр саны}}¹ ! % ! {{коммент|К. с.|Кешеләр саны}}² ! % ! {{коммент|К. с.|Кешеләр саны}}² ! % |- | align="left"| [[молдаваннар]] | align="center"| 1 886 566 | align="center"| 65,4% | align="center"| 2 303 916 | align="center"| 64,6% | align="center"| 2 525 687 | align="center"| 63,9% | align="center"| 2 794 749 | align="center"| 64,5% | align="center"| 2 564 849 | align="center"| 75,8% | align="center"| 177 382 | align="center"| 31,9% | align="center"| 2 742 231 | align="center"| 69,6% |- | align="left"| [[украиннар]] | align="center"| 420 820 | align="center"| 14,6% | align="center"| 505 730 | align="center"| 14,2% | align="center"| 560 679 | align="center"| 14,2% | align="center"| 600 366 | align="center"| 13,8% | align="center"| 282 406 | align="center"| 8,3% | align="center"| 160 069 | align="center"| 28,8% | align="center"| 442 475 | align="center"| 11,2% |- |align="left"| [[руслар]] | align="center"| 292 930 | align="center"| 10,2% | align="center"| 414 444 | align="center"| 11,6% | align="center"| 505 730 | align="center"| 12,8% | align="center"| 562 069 | align="center"| 13,0% | align="center"| 201 218 | align="center"| 5,9% | align="center"| 168 678 | align="center"| 30,4% | align="center"| 369 896 | align="center"| 9,4% |- |align="left"| [[гагаузлар]] | align="center"| 95 856 | align="center"| 3,3% | align="center"| 124 902 | align="center"| 3,5% | align="center"| 138 000 | align="center"| 3,5% | align="center"| 153 458 | align="center"| 3,5% | align="center"| 147 500 | align="center"| 4,4% | align="center"| 4 096 | align="center"| 0,7% | align="center"| 151 596 | align="center"| 3,8% |- |align="left"| [[румыннар]] | align="center"| 1 663 | align="center"| 0,1% | align="center"| 1 581 | align="center"| ~0,0% | align="center"| 1 657 | align="center"| ~0,0% | align="center"| 2 477 | align="center"| 0,1% | align="center"| 73 276 | align="center"| 2,2% | align="center"| ? | align="center"| ? | align="center"| ~73 276 | align="center"| ~1,9% |- |align="left"| [[болгарлар]] | align="center"| 61 652 | align="center"| 2,1% | align="center"| 73 776 | align="center"| 2,1% | align="center"| 80 665 | align="center"| 2,0% | align="center"| 76 005 | align="center"| 2,0% | align="center"| 65 662 | align="center"| 1,9% | align="center"| 13 858 | align="center"| 2,5% | align="center"| 79 520 | align="center"| 2,0% |- | align="left"| башкалар | align="center"| 124 990 | align="center"| 4,3% | align="center"| 143 694 | align="center"| 4,0% | align="center"| 137 338 | align="center"| 3,5% | align="center"| 52 485 | align="center"| 1,4% | align="center"| 48 421 | align="center"| 1,4% | align="center"| 31 264 | align="center"| 5,6% | align="center"| ~79 685 | align="center"| ~2,0% |- | align="left"| '''барлык''' | align="center"| '''2 884 477''' | align="center"| '''100,0%''' | align="center"| '''3 568 873''' | align="center"| '''100,0%''' | align="center"| '''3 949 756''' | align="center"| '''100,0%''' | align="center"| '''4 335 360''' | align="center"| '''100,0%''' | align="center"| '''3 383 332''' | align="center"| '''100.0%''' | align="center"| '''555 347''' | align="center"| '''100.0%''' | align="center"| '''3 938 679''' | align="center"| '''100.0%''' |- | align="center" | |} === Дин === [[АКШ]] Үзәк разведка идарәсе мәгълүматларына караганда, [[2014 ел]]да [[православие]] динендәгеләр 90,1 %, православиедән башка [[христианнар]] 2,6 %, башка диннәр тарафдарлары 0,1 % булган<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/md.html#field-anchor-people-and-society-religions Europe: Moldova.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107090430/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/md.html#field-anchor-people-and-society-religions |date=2019-01-07 }} cia.gov, 5.02.2020{{ref-en}}</ref>. Молдова халкының (4 043 000 кеше) 0,40 % ы (15 мең кеше) ислам дине тарафдары (''[[2020 ел|2020]]'') <ref>[http://worldpopulationreview.com/countries/muslim-population-by-country/ Muslim Population By Country 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190901181917/http://worldpopulationreview.com/countries/muslim-population-by-country/ |date=2019-09-01 }}{{ref-en}}</ref>. * [[Молдовада ислам]] == Административ-территориаль бүленеше == {| class="wikitable sortable" !Исем!!Үзәк!!Мәйдан<br />(км²)!![[Халык саны]]<br />(2011)!!Халык<br />тыгызлыгы!![[Торак пункт|ТП]] саны |- |Анений Ной районы ''(Raionul Anenii Noi/Районул Аннений Ной)''||Анений Ной||892||83,100||93.2||45 |- |Басарабәска районы ''(Raionul Basarabeasca/Районул Басарабяска)''||Басарабәска||295||29,200||99.0||10 |- |Бричени районы ''(Raionul Briceni/Районул Бричень)''||Бричени||814||75,300||92.5||39 |- |Каһул районы ''(Raionul Cahul/Районул Кахул)''||Каһул||1,546||124,800||80.7||56 |- |Кантимер районы ''(Raionul Cantemir/Районул Кантемир)''||Кантимер||870||62,800||72.2||51 |- |Калараш районы ''(Raionul Călăraşi/Району Кэлэрашь)''||Калараш||753||78,800||104.6||54 |- |Кэушени районы ''(Raionul Căuşeni/Районул Кэушень)''||Кэушени||1,163||92,300||79.3||48 |- |Чимишлия районы ''(Raionul Cimişlia/Районул Чимишлия)''||Чимишлия||923||61,700||66.8||39 |- |Криулени районы ''(Raionul Criuleni/Районул Криулень)''||Криулени||688||73,100||106.2||43 |- |Дондушени районы ''(Raionul Donduşeni/Районул Дондушень)''||Дондушени||645||45,100||70.0||30 |- |Дрокия районы ''(Raionul Drochia/Районул Дрокия)''||Дрокия||1,000||90,100||90.1||40 |- |Дубэсари районы<ref>Өлешчә — [[Днестр буе Молдавия Республикасы]] контроле астында</ref> ''(Raionul Dubăsari/Районул Дубэсарь)''||Дубэсари||309||35,200||113.9||15 |- |Единец районы ''(Raionul Edineţ/Районул Единец)''||Единец||933||82,900||88.9||49 |- |Фэлешти районы ''(Raionul Făleşti/Районул Фэлешть)''||Фэлешти||1,073||92,600||86.3||76 |- |[[Флорешти районы]] ''(Raionul Floreşti/Районул Флорешть)''||Флорешти||1,108||90,000||81.2||74 |- |Глодени районы ''(Raionul Glodeni/Районул Глодень)''||Глодени||754||61,900||82.1||35 |- |Хынчешти районы ''(Raionul Hînceşti/Районул Хынчешть)''||Хынчешти||1,484||122,000||82.2||63 |- |Яловени районы ''(Raionul Ialoveni/Районул Яловень)''||Яловени||783||99,100||126.5||34 |- |Леова районы ''(Raionul Leova/Районул Леова)''||Леова||775||53,800||69.4||39 |- |Ниспорени районы ''(Raionul Nisporeni/Районул Ниспорень)''||Ниспорени||630||66,800||106.0||39 |- |Окница районы ''(Raionul Ocniţa/Районул Окница)''||Окница||597||56,100||94.0||33 |- |Орһей районы ''(Raionul Orhei/Районул Орхей)''||Орһей||1,228||125,900||102.5||75 |- |Резина районы ''(Raionul Rezina/Районул Резина)''||Резина||621||52,600||84.7||41 |- |Рышкани районы ''(Raionul Rîşcani/Районул Рышкань)''||Рышкани||936||70,000||74.8||55 |- |Сынҗерей районы ''(Raionul Sîngerei/Районул Сынӂерей)''||Сынҗерей||1,033||93,400||90.4||70 |- |Сорока районы ''(Raionul Soroca/Району Сорока)''||Сорока||1,043||100,400||96.3||68 |- |Стрэшени районы ''(Raionul Străşeni/Районул Стрэшень)''||Стрэшени||730||91,300||125.1||39 |- |Шолдэнешти районы ''(Raionul Şoldăneşti/Районул Шолдэнешть)''||Шолдэнешти||598||43,300||72.4||33 |- |Штефан-Водэ районы ''(Raionul Ştefan-Vodă/Районул Штефан-Водэ)''||Штефан-Водэ||998||71,900||72.0||26 |- |Тараклия районы ''(Raionul Taraclia/Районул Тараклия)''||Тараклия||674||44,200||65.6||26 |- |Теленешти районы ''(Raionul Teleneşti/Районул Теленшть)''||Теленешти||849||74,200||87.4||54 |- |Унгени районы ''(Raionul Ungheni/Районул Унгень)''||Унгени||1,083||117,400||108.4||74 |} === Муниципийлар === {| class="wikitable sortable" !Исем!!Үзәк!!Мәйдан<br />(км²)!![[Халык саны]]<br />(2011)!!Халык<br />тыгызлыгы!![[Торак пункт|ТП]] саны |- |Бэлци ''(Bălţi/Бэлць)''||Бэлци||78||148,900||1909.0||3 |- |Бендер ''(Bender/Бендер)''<ref name="cities"/>||Бендер||97||101,000||1041.2||2 |- |Кишенәү ''(Chişinău/Кишинэу)''||Кишенәү||635||789,500||1243.3||35 |} === Автономияле территорияләр === {| class="wikitable sortable" !Исем!!Үзәк!!Мәйдан<br />(км²)!![[Халык саны]]<br />(2011)!!Халык<br />тыгызлыгы!![[Торак пункт|ТП]] саны |- |[[Гагаузия]] ''(Găgăuzia/Гэгэузия)''||[[Комрат]]||1,832||160,700||87.7||35 |- |Днестр сулъягы ''(Stînga Nistrului/Стынга Ниструлуй)''<ref name="cities"/>||[[Тирасполь]]||4,163||518,700||124.6||147 |} == Икътисад == Икътисад нигезен [[авыл хуҗалыгы]] тәшкил итә. [[ҮКИ]] белешмә китабы буенча, Молдова эшче көченең 25 % өлеше чит илләрдә эшли. Экспорт — азык-төлек товарлары, текстиль. Төп импортёрлары — [[Россия]] (29 %), [[Румыния]] (15 %), [[Италия]] (10 %). Импорт — минирәл чималы һәм ягулык, машиналар, җиһазлар, химикатлар. Төп экспортёрлары — [[Россия]] (21 %), [[Румыния]] (16 %), [[Украина]] (15 %). == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} == Моны да карагыз == * [[Днестр буе Молдавия Республикасы]] {{БДБ}} {{Европа илләре}} {{Мәкалә төпчеге}} [[Төркем:Европа дәүләтләре]] [[Төркем:Җөмһүриятләр]] [[Төркем:Молдавия]] 26v5zilnqz7lwtz6nussq2fqw6hyt9u 0 13482 5838314 3271821 2026-04-28T09:43:07Z ~2026-25795-59 60608 5838314 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Балтыйк диңгезе''' — кыйтга эчендә урнашкан [[диңгез]]. Балтыйк диңгезе [[Европа]]ның төньягында урнашкан, [[Атлантик океан]]ның бассейнына керә. Утрауларны исәпләмичә өслегенең мәйданы 415 мең км². Суның күләме 21,5 мең км³. Балтыйк диңгезе [[Россия]], [[Эстония]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Польша]], [[Германия]], [[Дания]], [[Швеция]] һәм [[Финляндия]]нең ярларын юа. Балтыйк диңгезенең эре култыклары: [[Фин култыгы]], [[Ботник култыгы]], [[Рига култыгы]], [[Курш култыгы]]. Эре [[утрау]]лар: [[Готланд]], [[Эланд (утрау)|Эланд]], [[Борнхольм (утрау)|Борнхольм]], [[Волин (утрау)|Волин]], [[Рюген]], [[Аланд утраулары|Аландия]] һәм [[Сааремаа]]. Балтыйк диңгезенә коючы эре елгалар: [[Нева (елга)|Нева]], [[Нарва (елга)|Нарва]], [[Көнбатыш Двина (елга)|Көнбатыш Двина (Даугава)]], [[Неман (елга)|Неман]], [[Преголя (елга)|Преголя]], [[Висла (елга)|Висла]], [[Одер (елга)|Одер]] һәм [[Вента (елга)|Вента]]. Эре портлар: [[Вентспилс]], [[Санкт-Петербург]], [[Калининград]], [[Балтийск]], [[Клайпеда]], [[Киль]], [[Любек]], [[Копенһаген]], [[Гданьск]], [[Щецин]]. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Атлантик океан диңгезләре]] [[Төркем:Балтыйк диңгезе]] jm1hrh837695uwqxf2oqxh11eignph7 0 13907 5838126 4117366 2026-04-27T14:40:16Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838126 wikitext text/x-wiki {{Март тәкъвиме}}{{Шулай ук карагыз/Көн}} '''Март''' (''tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Март_(Бушай) Mart (Buşay)]{{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'') (шулай ук '''Бушай''', кайбер җирдә Буранай, иске төрки тәкъвимдә Нәүрүз <ref>[[Ай исемнәре]]</ref>)({{lang-la|mensis Martius}}, [[Борынгы Рим]] [[сугыш]] [[тәңре]]се [[Марс]] [[исем]]еннән) — [[Милади тәкъвиме]]нең [[өч]]енче [[ай|ае]]. [[Татар теле]]нә март [[сүз]]е [[Византия]]дән [[килү|килгән]]. Инкыйлабка кадәр татар иске дәверлеге буенча '''[[Бушай]]''' (21.2-21.3), '''[[Яңарыш ае]]''' (21.3-21.4) (кайбер җирдә Буранай яки Нәүрүз ) дип йөртелә.<ref>http://www.azatliq.org/content/feature/24454699.html</ref> * 1.3 - 21.3 дәвере - Агам Бушай * 21.3 - 31.3 дәвере - Энем Яңарыш дип йөртелә =={{Бәйрәмнәр һәм вакыйгалар}}== ==={{Халыкара истәлекле период}}=== ==={{Илләр буенча бәйрәмнәр}}=== ==={{Һөнәри һәм җәмгыяви бәйрәмнәр}}=== * Икенче дүшәмбесе: ** [[Милләтләр дуслыгы]] илләрендә '''''Милләтләр дуслыгы көне''''' <small>({{lang-en|[[:en:Commonwealth Day|Commonwealth Day]]}})</small>. ** {{AUS}}ның [[File:Flag of Victoria (Australia).svg|20px]] ''Виктория провинциясе''ндә '''''Хезмәт көне''''' <small>({{lang-en|[[:en:Labor Day#Australia|Labour Day]]}})</small>. * Икенче чәршәмбесе - {{GBR}}дә '''''Милли [[тәмәке]]дән баш тарту көне''''' <small>({{lang-en|[[:en:No Smoking Day|No Smoking Day]]}})</small>. * Икенче пәнҗешәмбе - '''''Бөтендөнья [[бөер]] көне''''' <small>({{lang-en|World Kidney Day}})</small>.<ref>{{ref-en}} [http://www.worldkidneyday.org/about/day/ All about World Kidney Day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140406124251/http://www.worldkidneyday.org/about/day/ |date=2014-04-06 }}</ref> * Икенче тулы атнаның җомгасы - [[Рәсем:Earth flag PD.jpg|20px]] '''''Бөтендөнья [[йокы]] көне''''' <small>({{lang-en|[[:en:World Sleep Day|World Sleep Day]]}})</small>. * Өченче сишәмбе - '''''Бөтендөнья җәмгыяви хезмәт көне''''' <small>({{lang-en|World [[:en:Social work|Social Work]] Day}}, {{lang-pt|Dia Mundial do [[:pt:Serviço Social|Serviço Social]]}})</small>.<ref>{{ref-pt}} [http://www.cress-ce.org.br/noticias/informes/hoje-%C3%A9-o-dia-mundial-do-servi%C3%A7o-social Hoje é o Dia Mundial do Serviço Social] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140614035919/http://www.cress-ce.org.br/noticias/informes/hoje-%C3%A9-o-dia-mundial-do-servi%C3%A7o-social |date=2014-06-14 }}</ref> * Өченче шимбәсеннән башланган атнасы - [[File:Flag of La Francophonie.svg|20px|border]] [[Француз теле|Франкофон]] илләрдә '''''Халыкара юлларда хөрмәт күрсәтү атнасы''''' <small>({{lang-fr|Semaine internationale de la courtoisie sur la route}})</small>.<ref>{{ref-fr}} [http://www.courtoisiesurlaroute.com/index.php/participer-semaine-internationale-2014 Participer à la Semaine Internationale 2014]{{Deadlink|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{ref-fr}} [http://www.courtoisie.org/ Participer à la Semaine Internationale 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221164952/http://www.courtoisie.org/ |date=2014-02-21 }}</ref> * Айның соңгы декадасы - {{USA}}ның {{Джорджия штаты байрагы}}ндагы [[File:Macon SEAL.png|20px]] {{Тәрҗемә ителмәгән|:en:Macon, Georgia|Макон (Джорджия)|Макон}} шәһәрендә 10 көнлек '''''Халыкара cакура чәчәк атуы фестивале''''' <small>({{lang-en|[[:en:International Cherry Blossom Festival|International Cherry Blossom Festival]]}})</small> уза. * Соңгы дүшәмбесе - {{USA}}ның {{Аляска штаты байрагы}}нда '''''Севард көне''''' <small>({{lang-en|[[:en:Seward's Day|Seward's Day]]}})</small>.<ref>{{ref-en}} [http://www.timeanddate.com/holidays/us/sewards-day Seward's Day in United States]</ref> * Соңгы шимбәсе — [[Рәсем:WWF logo.svg|20px]] [[Бөтендөнья кыргый табигать фонды]] тарафыннан бер сәгатькә электр утларны сүндереп '''[[Җир сәгате]]''' билгеләнә. * Соңгы чәршәмбесе - '''''Халыкара бушлай контент көне''''' <small>({{lang-en|[[:en:Document Freedom Day|Document Freedom Day]]}})</small>. * Соңгы яшкәмбесе - {{USA}}ның башкаласы {{Вашингтон гербы}} шәһәрендә 2 атналык '''''Милли сакура чәчәк ату фестивале''''' <small>({{lang-en|[[:en:National Cherry Blossom Festival|National Cherry Blossom Festival]]}})</small> башлана. ===[[Татар дөньясы]]=== =={{Дини бәйрәмнәр}}== ===={{Исем бәйрәмнәре}}==== == Сынамышлар == * Март башы көн кояшлы булса, яшелчә уңа. * Мартның әүвәлге [[шимбә]]сендә кар яуса, [[чикләвек]] һәм [[карабодай]] уңар. * Марттагы кар бакча җимешенә бик ярар. * Мартта кояш карны нык кыздырып эретә башласа, картлар: «Быел кар астына ут иртә керде, иген яхшы булыр»,- диләр. == Шулай ук карагыз == {{commonscat|March}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == [http://www.azatliq.org/content/feature/24454699.html Татар дәверлеге кайчан югалды? ] {{Милади айлар}} {{Тәкъвим}} [[Төркем:Март|*]] lv4hly22giv112zpwo930lu0jsu56jg 0 15017 5838163 5751839 2026-04-27T17:46:29Z Әмир 15082 /* Район җирлегендә туган күренекле кешеләр */ өстәмә 5838163 wikitext text/x-wiki {{мәгънәләр|Балтач районы (мәгънәләр)}} {{УК}} '''Балтач районы''' ({{lang-ru|Балта́синский районы}}) — [[Россия Федерациясе]]нең [[Татарстан Республикасы]] составындагы [[Административ-территориаль берәмлек|административ-территориаль]] һәм [[муниципаль берәмлек]] ([[муниципаль район]]){{sfn|Экологический гид|2015|с=91—94}}. Район [[1930 ел]]да [[ТАССР]]ның административ берәмлеге буларак оештырыла. [[1963 ел]]да аны [[Арча районы]]на кушалар, ә ике елдан, үзәген Балтач шәһәр тибындагы поселогында билгәләп, торгызалар{{sfn|Экологический гид|2015|с=91—94}}. [[2019 ел]]да районда хәләл җитештерү белән шөгыльләнүче компанияләр өчен «Балтач» индустриаль паркы төзелә<ref name=strategy/>. == Географиясе == Балтач районы Татарстан Республикасының төньягында урнашкан, [[Арча районы|Арча]], [[Кукмара районы|Кукмара]] һәм [[Саба районы|Саба районнары]], шулай ук [[Мари Ил Республикасы]] һәм [[Киров өлкәсе]] белән чиктәш. Район территориясе - 1094,5 квадрат километр. Административ үзәге — Балтач шәһәр тибындагы поселогы, [[Казан]]нан 100 км ераклыкта урнашкан{{sfn|Экологический гид|2015|с=91—94}}<ref name=real>{{Cite web |url=https://realnoevremya.ru/articles/95140-istoriya-baltasinskogo-rayona-tatarstana |title=Балтасинский район: удмуртская окраина Татарстана, малые горы и вотчина кадимизма |publisher=Реальное время |date=2018-04-07 |accessdate=2020-11-22 |archivedate=2022-04-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220401143835/https://realnoevremya.ru/articles/95140-istoriya-baltasinskogo-rayona-tatarstana }}</ref>. Рельефы 170-200 метр биеклектәге калкулык тигезлегеннән гыйбарәт. Елга челтәрен [[Шушма]] елгасы һәм аның кушылдыклары — [[Арбор (елга)|Арбор]], [[Кубыр]] һәм Көшкет тәшкил итә{{sfn|Экологический гид|2015|с=91—94}}. == Гербы һәм флагы == Район гербы Балтач муниципаль район Советы карары белән 2006 елның 21 декабрендә расланды. Гербның үзәк фигурасы булып тәпиләренә районга исем биргән балта тоткан аю тора. Аю — куәт, көч, ышаныч, урман хуҗасы символы. Гербта ул йорт төзей дип сурәтләнгән, бу Балтач осталарының агачтан эше буенча гореф-гадәтләре һәм осталыгы турында сөйли. Балтаның көмеш төсе чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашуны символлаштыра<ref name=geraldika/>. Гомумән, төсләр гаммасы район тормышында табигый ресурсларның әһәмиятен ассызыклый: яшел төс табигатьне һәм сәламәтлекне, зәңгәр — намус, рухиәт һәм табигый һәйкәлләрне, алтын — уңыш, байлык, тотрыклылык, интеллект һәм хөрмәтне символлаштыра<ref name=geraldika>{{cite web |url =https://geraldika.ru/s/17490 |title = Герб Балтасинского муниципального района |publisher = Геральдика.ру |accessdate =2020-11-2 }}</ref>. == Тарих == «Акмано бушлыгы» буларак та танылган Балтач бистәсенә [[XVII гасыр]] башында нигез салына. Ул вакытта җирле халык [[игенчелек]] һәм [[терлекчелек]] белән шөгыльләнә {{sfn|Экологический гид|2015|с=91—94}}. [[1920 ел]]га кадәр район территориясе [[Казан губернасы]]ның [[Казан өязе]]нә һәм [[Нократ губернасы]]ның [[Малмыж өязе]]нә карый. Соңыннан район ТАССРның [[Арча кантоны]]на кушыла. [[1930]]—[[1932 ел]]ларда ул [[Түнтәр районы]]на күчә, [[1932 ел]]ның маенда аны Балтач дип үзгәртәләр{{sfn|Экологический гид|2015|с=91—94}}<ref name=real/>. [[1963 ел]]да район, башка бик күпләр кебек үк, бетерелә һәм Арчага кушыла, әмма ике елдан соң мөстәкыйль административ берәмлек буларак торгызыла{{sfn|Экологический гид|2015|с=91—94}}. [[2006]] — [[2012 ел]]ларда район башлыгы булып Зарипов Марат Хәй улы эшли. 2012 елдан әлеге вазифаны [[Нутфуллин Рамиль Рашитович|Нотфуллин Рамил Рәшит улы]] башкара. Башкарма комитет белән Хәйретдинов Айдар Фоат улы җитәкчелек итә <ref>{{Cite web |url= https://www.business-gazeta.ru/news/69711 |title=Новым главой Балтасинского района РТ избран Рамиль Нутфуллин |publisher=Бизнес Online |date=2012-11-08 |accessdate=2020-11-22 }}</ref><ref>{{Cite web |url= https://tatcenter.ru/person/hajrutdinov-ajdar-foatovich/ |title=Хайрутдинов Айдар Фоатович |publisher=TatCenter.ru |accessdate=2020-11-22 }}</ref>. == Хакимият == {| class="wikitable" |+БК(б)Ф/СБКФ Балтач район комитеты беренче сәркатипләре |1. |Тәгъриф Госманов |Июнь 1930 - декабрь 1931 |- |2. |Фазыйл Рәхмәтуллин |Декабрь 1931 - ноябрь 1934 |- |3. |Зариф Әминов |Ноябрь 1934 - май 1935 |- |4. |Зәйнәп Кәримуллина |Июнь 1935 - май 1936 |- |5. |Мәкъсүм Галимҗанов |Май 1936 - декабрь 1937 |- |6. |Габдулла Хәфизов |Февраль 1938 - февраль 1940 |- |7. |Идрис Ильясов |Март 1940 - июль 1942 |- |8. |Нури Гафаров |Июль 1942 - июнь 1952 |- |9. |Газиз Әхмәтҗанов |Июнь 1952 - июнь 1958 |- |10. |Нургали Сафин |Июнь 1958 - март 1962 |- |11. |[[Әнәс Таҗетдинов]] |Март 1962 - декабрь 1964 |- |12. |Рәшит Галимов |Гыйнвар 1965 - ноябрь 1970 |- |13. |Рәфикъ Фәезханов |Декабрь 1970 - ноябрь 1978 |- |14. |Шамил Сираҗиев |Декабрь 1978 - декабрь 1984 |- |15. |[[Марат Әхмәтов]] |Гыйнвар 1985 - декабрь 1990 |- |16. |Рәшит Шакиров |Гыйнвар 1991 - август 1991 |} == Халык == [[2020 ел]]га районда 33 176 кеше яши. [[2010 ел]]гы халык санын алу нәтиҗәләре буенча, [[татарлар]] — 84,7 процент [[удмуртлар]] — 12,5 процент, [[руслар]] — 1,5 процент. Шәһәр шартларында (Балтач штп) район халкының{{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Балтаси | ч }} * 100 / {{ Население | Балтасинский район | ч }} round 2 ) }} }} проценты йәши<ref name=real/><ref name=tatstat>{{Cite web |url=https://tatstat.gks.ru/storage/mediabank/%D0%9C%D0%9E%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB2020_308759_311478.pdf |title=Численность населения муниципальных образований Республики Татарстан |publisher=Федеральная служба государственной статистики |date=2020 |accessdate=2020-11-18 |archivedate=2021-01-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210124015920/https://tatstat.gks.ru/storage/mediabank/%D0%9C%D0%9E%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB2020_308759_311478.pdf }}</ref>. {| class='standard' style='text-align: center;' width=63% |- class='bright' ! [[1959]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg1.php</ref> !! [[1970]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg1.php</ref> !! [[1979]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg1.php</ref> !! [[1989]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus10_reg1.php</ref> |- class='bright' | 31 827 || 31 691 || 30 642 || 29 004 || |} {{ Население | Балтасинский район | График }} ==== Милли бүленеш ==== {| class='standard' style='text-align: center;' width=63% |- class='bright' ! Милләт !! [[1970]]<ref name="ВОТ">Мустафин М.Р, Хузеев Р.Г. Всё о [[Татарстан]]е (Экономико-географический справочник). — Казань, [[1994]]</ref> !! [[1979]]<ref name="ВОТ"/> !! [[1989]]<ref name="ВОТ"/> !! [[2002]]<ref>{{Citation |title=2002 ел сан алу базасы |url=http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml |access-date=2013-10-10 |archive-date=2017-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111042357/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml |dead-url=yes }}</ref>!! [[2010]]<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.tatstat.ru/VPN2010/DocLib8/%D0%BD%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.pdf |access-date=2013-10-10 |archive-date=2012-11-21 |archive-url=https://www.webcitation.org/6CLiVP5JY?url=http://www.tatstat.ru/VPN2010/DocLib8/%D0%BD%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- class='bright' | [[татарлар]] || 81,1% || 82,0% || 84,3% || 84,6%||85,0% |- class='bright' | [[арлар]] || ?% || ?% ||12,5% || 12,5%||11,9% |- class='bright' | [[руслар]] || 1,9% || 1,7% || 1,2% || 1,5%||1,7% |} == Муниципаль-территориаль бүленеш == Балтач муниципаль районында 1 шәһәр, 17 авыл җирлекләре һәм аларның составында 77 торак пункт бар <ref name=tatstat/>. {{Автонумерация | Оформление = standard sortable | Столбцов = 6 | Заголовок2 = Муниципаль берәмлек | Заголовок3 = {{comment|Админ.|Административный}}<br>үзәк | Заголовок4 = Торак<br>пунктлар<br>сиәбе | Заголовок5 = Халык | Заголовок6 = мәйдан,<br>км² | Выравнивание4 = right | Выравнивание5 = right | Выравнивание6 = right | Сортировка4 = число | Сортировка5 = число | Сортировка6 = число |А-%| '''Шәһәр җирлеге''' | | | | |А|[[Шәһәр тибындагы Балтач бистәсе]] | [[Балтач]] штп| 4 | {{ Население | Городское поселение посёлок городского типа Балтаси | тс }} | |Б-%| '''Авыл җирлеге''' | | | | |Б| [[Бөрбаш авыл җирлеге]] | [[Бөрбаш]] авылы | 3 | {{ Население | Бурбашское сельское поселение | тс }} | |Б| [[Борнак авыл җирлеге]] | [[Борнак]] авылы| 4 | {{ Население | Бурнакское сельское поселение | тс }} | |Б| [[Югары Субаш авыл җирлеге]] | [[Югары Субаш]] авылы | 5 | {{ Население | Верхнесубашское сельское поселение | тс }} | |Б| [[Карадуган авыл җирлеге]] | [[Карадуган]] авылы| 6 | {{ Население | Карадуванское сельское поселение | тс }} | |Б| [[Куныр авыл җирлеге]] | [[Куныр]] авылы | 8 | {{ Население | Кугунурское сельское поселение | тс }} | |Б| [[Кече Лоҗы авыл җирлеге]] | [[Кече Лоҗы]] авылы| 5 | {{ Население | Малолызинское сельское поселение | тс }} | |Б| [[Норма авыл җирлеге]] | [[Норма]] авылы | 6 | {{ Население | Норминское сельское поселение | тс }} | |Б| [[Нөнәгәр авыл җирлеге]] | [[Нөнәгәр]] авылы| 4 | {{ Население | Нуринерское сельское поселение | тс }} | |Б| [[Пыжмара авыл җирлеге]] | [[Пыжмара]] авылы| 5 | {{ Население | Пижмарское сельское поселение | тс }} | |Б| [[Салавыч авыл җирлеге]] | [[Иске Салавыч]] авылы | 4 | {{ Население | Салаусское сельское поселение | тс }} | |Б| [[Смәил авыл җирлеге]] | [[Смәил]] авылы | 2 | {{ Население | Смаильское сельское поселение | тс }} | |Б| [[Сасна авыл җирлеге]] | [[Түбән Сасна]] авылы| 1 | {{ Население | Сосновское сельское поселение (Балтасинский район) | тс }} | |Б| [[Урта Көшкәт авыл җирлеге]] | [[Түнтәр]] авылы| 4 | {{ Население | Среднекушкетское сельское поселение | тс }} | |Б| [[Чепья авыл җирлеге]] | [[Чепья]] авылы| 7 | {{ Население | Ципьинское сельское поселение | тс }} | |Б| [[Шеңшеңәр авыл җирлеге]] | [[Шеңшеңәр]] авылы| 2 | {{ Население | Шишинерское сельское поселение | тс }} | |Б| [[Шубан авыл җирлеге]] | [[Югары Шубан]] авылы | 5 | {{ Население | Шубанское сельское поселение | тс }} | |Б| [[Яңгул авыл җирлеге]] | [[Яңгул (Татарстан)]] авылы | 2 | {{ Население | Янгуловское сельское поселение | тс }} | }} == Икътисад == === Хәзерге торышы === Балтач районы 2020 елгы милли рейтингта тормыш сыйфаты буенча барлык 43 район арасында 22нче урынны алып тора (җирле бюджет керемнәре, уртача айлык хезмәт хакы, инфраструктура, төп капиталга инвестицияләр күләме һәм башка күрсәткечләр бәяләнә). Биредә начар юлларның өлеше 12 процент кына, ике авылда гына да суүткәргеч үткәрелмәгән — бу республика буенча иң яхшы күрсәткечләрнең берсе<ref>{{Cite web |url=https://inkazan.ru/article/tilda/16-03-2020/gde-v-tatarstane-zhit-horosho-reyting-rayonov-respubliki-po-kachestvu-zhizni |title=Где в Татарстане жить хорошо: рейтинг районов республики по качеству жизни |publisher=Inkazan.ru |date=2020-03-16 |accessdate=2020-11-22 |archivedate=2020-12-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201206102815/https://inkazan.ru/article/tilda/16-03-2020/gde-v-tatarstane-zhit-horosho-reyting-rayonov-respubliki-po-kachestvu-zhizni }}</ref>. Район икътисадының нигезе — [[авыл хуҗалыгы]], аңа районда җитештерелгән тулай продукциянең 51 проценты туры килә. Биредә ит-сөт терлекчелеге, [[дуңгызчылык]], [[сарыкчылык]] һәм йорт куяннары үрчетү үсеш алган. Моннан тыш, районда [[арыш]], сабан бодае, [[арпа]], [[солы]], [[борчак]], [[бәрәңге]], [[җитен]], [[көнбагыш]] һәм [[рапс]] игелә. Авыл хуҗалыгы җирләре 78,2 мең гектар (барлык республика буенча авыл хуҗалыгы җирләренең 2 процентын тәшкил итә), шуларның 71,1 гектары — сөрүлек җирләре. 2017 ел күрсәткечләренә караганда, районда ел саен 100 мең тоннадан артык ашлык, 67 мең тонна сөт һәм 6 мең тонна ит җитештерелә <ref name=strategy>{{Cite web |url=https://baltasi.tatarstan.ru/proekt-strategii-sotsialno-ekonomicheskogo.htm?pub_id=664289 |title=Стратегия социально-экономического развития Балтасинского муниципального района Республики Татарстан на 2016-2021 годы и плановый период до 2030 года |publisher=Официальный сайт Балтасинского район |accessdate=2020-11-22 |archivedate=2022-03-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220331072705/https://baltasi.tatarstan.ru/proekt-strategii-sotsialno-ekonomicheskogo.htm?pub_id=664289 }}</ref><ref name=real/><ref name=center>{{Cite web |url= https://tatcenter.ru/district/baltasinskij-rajon/ |title= Балтасинский район |publisher=TatCenter.ru |accessdate=2020-11-22 }}</ref>. Сәнәгать җитештерүе азык-төлек, җиңел, он-ярма һәм чыгару сәнәгате предприятиеләре тарафыннан тәкъдим ителгән. Иң эре предприятиеләр — «Вамин» компаниясенең Татарстан филиалы Балтач ММК-сы, «Ушма», «Кара күл» оешмалары, «Икмәк» ПБ<ref name=center/>. === Инвестицион потенциал === 2020 елның беренче яртысында төп капиталга инвестицияләр 1,3 миллиард сум тәшкил итә. Районда барлыгы 232 кече һәм урта предприятие, шулай ук 664 шәхси эшмәкәр теркәлгән. Аларга ярдәм итү өчен муниципаль берәмлек территориясендә берничә дәүләт программасы гамәлгә ашырыла: микрозаймнар бирелә, кредит бирүне стимуллаштыру программасы эшли, җиһазлар лизингы килешүе буенча түләү чыгымнарын субсидияләү һәм башкалар<ref>{{Cite web |url=https://invest.tatarstan.ru/upload/iblock/636/analiticheskiy-obzor-1-polugodie-2020.pdf |title=Основные показатели инвестиционной и строительной деятельности в Республике Татарстан |publisher=Территориальный орган федеральной службы государственной статистики по Республике Татарстан |date=2020 |accessdate=2020-11-22 |archivedate=2020-11-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201128231238/https://invest.tatarstan.ru/upload/iblock/636/analiticheskiy-obzor-1-polugodie-2020.pdf }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://baltasi.tatarstan.ru/rus/file/pub/pub_2237563.pdf |title=Паспорт Балтасинского муниципального района |publisher=Официальный сайт Балтасинского района |date=2020-02-01 |accessdate=2020-11-22 }}{{Deadlink|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Хәләл индустриядә эшләүче эшкуарлар өчен 2019 елда 16 гектар мәйданда «Балтач» тематик индустриаль паркы төзелә. Проектның инвесторы — «Линова» ИФК-сы, проектка беренчел кертемнәр 10 миллион сум тәшкил итә <ref name=strategy/>. 2019 елда Иске Салавыч авылында «Татарстан» авыл хуҗалыгы предприятиесе 4 мең башка исәпләнгән мегаферма төзи башлады, проектның гомуми бәясе 450 миллион сум. Ферма ике заманча сыер абзары белән җиһазландырылыр дип көтелә. Татарстан Республикасы Гарантия фонды проектка 30 миллион сум инвестицияләү нияте турында белдерә<ref>{{Cite web |url=https://www.tatar-inform.ru/news/business/13-09-2019/v-baltasinskom-rayone-nachali-stroit-megafermu-na-4-tys-golov-iz-sip-paneley-s-kuhney-dlya-korov-5496758 |title= В Балтасинском районе начали строить мегаферму на 4 тыс. голов из сип-панелей с «кухней» для коров |publisher=Татар-Информ |date=2019-09-13 |accessdate=2020-11-22 }}</ref>. === Транспорт === Район территориясе буенча 16к-0396 «[[Казан]] — [[Малмыж]]» автомобиль юлы уза, аннан «[[Балтач]] — [[Шәмәрдән]] — [[Байлар Сабасы]] — [[Теләче]]» (шулай ук [[Кукмара]] һәм [[Нократ Аланы]] күперенәчә), 16К-0520 «[[Балтач]] — [[Чепья]]», 16К-0533 «[[Шеңшеңәр]] — [[Чепья]] — [[Мари-Төрек]]» автомобиль юлы уза{{sfn|Экологический гид|2015|с=91—94}}. == Экология == Районның табигый-тыюлык фонды 3950 гектар тәшкил итә. 2001 елда оешкан «Балтач» комплекслы тыюлыгы зур өлешне алып тора. Ул Арча урманчылыгының гомуми мәйданы 3452 га булган ике урман участогын: Карадуган («Муса урманы») һәм Нормабаш үз эченә ала<ref name=real/>{{sfn|Экологический гид|2015|с=91—94}}. Моннан тыш, район территориясендә табигать һәйкәлләренә караган табигый объектлар: Кара Күл һәм Шушма елгасы, шулай ук саклана торган табигый объект — Сурнар аучылык тыюлыгы урнашкан{{sfn|Экологический гид|2015|с=91—94}}. == Социаль өлкә == [[Файл:Чепья музее.jpg|180px|thumb|right|[[Чепья «Халыклар дуслыгы» музее]]]] [[Файл:М.Фәйзи музее (Шода).jpg|180px|thumb|right|[[Мирхәйдәр Фәйзи музей-утары (Шода)]]]] [[Файл:Карадуган музее.jpg|180px|thumb|right|[[Себер тракты тарихы һәм Муса Җәлил музее (Карадуган)]]]] Балтач муниципаль районының мәгариф өлкәсендә 51 гомуми белем бирү мәктәбе, лицей, ике гимназия һәм 40 мәктәпкәчә балалар учреждениесе исәпләнә. Мәдәният өлкәсе район мәдәният йорты, китапханәләр, авыл клублары белән тәкъдим ителә. Район газеталары арасында «Хезмәт» (Труд») рус һәм татар телләрендә чыга <ref name=center/>. Районда берничә музей урнашкан: [[Чепья «Халыклар дуслыгы» музее|«Халыклар дуслыгы» туган якны өйрәнү музее]], [[Себер тракты тарихы һәм Муса Җәлил музее (Карадуган)|Себер тракты тарихы һәм Муса Җәлил музее]], драматург [[Мирхәйдәр Фәйзи музей-утары (Шода)|Мирхәйдәр Фәйзи музей-утары]]. Моннан тыш, муниципаль берәмлек территориясендә Казан ханлыгы чорына һәм неолит чорына караган 11 археология һәйкәле, шулай ук 5 тарих һәм 8 архитектура һәйкәле урнашкан<ref name=real/><ref name=center/>{{sfn|Экологический гид|2015|с=91—94}}. == Район җирлегендә туган күренекле кешеләр == * [[Васил Булатов]], [[Советлар Берлеге Каһарманы]]. * [[Гарифҗан Галиев]] (1927, [[Арбор]]―2023), укытучы, [[Чепья «Халыклар дуслыгы» музее|музей]] директоры. * [[Гөлназ Галимуллина]], [[Казан татар дәүләт яшь тамашачылар театры|Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры]] артисты ([[2009 ел]]дан), Татарстан театр әһелләре берлеге әгъзасы. * [[Габдулла Гарифуллин]], [[Советлар Берлеге Каһарманы]]. * [[Армандо Диамантэ]] (''1972, [[Чепья]]''), [[«Мастеровые» рус драма театры|«Мастеровые» театры]] директоры, [[Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре]] (2023). * [[Резеда Зәйниева]] (''Гобәева''; 1988), шагыйрә, драматург, тәрҗемәче һәм сценарист. * [[Рамил Нотфуллин (1961)|Рамил Нотфуллин]] (''1961, [[Салавыч Сәрдегәне]]''), [[ТР]] Балтач районы башлыгы (2012 елдан). * [[Харис Салихҗан]], дин эшлеклесе, язучы. * [[Равил Фәхретдинов]] (1937-2014) – мәшһүр татар тарихчысы-галиме, археолог, академик һәм язучы. * [[Рәхимҗан Хөсәенов]] (1953), 1997-1999 елларда [[Саба районы]] хакимияте башлыгы, [[Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре]] (1992). * [[Фидаил Шакиров]] (1954―2005), милли спорт төрләре буенча РСФСР (1972), Татарстанның атказанган (1998) спорт мастеры. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Әдәбият == * {{книга |автор = Зиганшин И. И., Иванов Д. В., Томаева И. Ф. |редактор = Д. В. Иванов |заглавие = Экологический гид по зелёным уголкам Республики Татарстан |ссылка = https://eco.tatarstan.ru/file/Karman_spravochnik_web_spread.pdf |место = Казань |издательство = Фолиант |год = 2015 |ref= Экологический гид }} == Сылтамалар == [http://baltasi.tatar.ru/ Балтач муниципаль районының рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090830063847/http://baltasi.tatar.ru/ |date=2009-08-30 }} {{Татарстан}} {{Балтач районы}} [[Төркем:Татарстан районнары]] ph1aptb7nd79kaiu9hk19fz9ciub21j 0 15100 5838145 4120626 2026-04-27T17:03:38Z ~2026-25682-87 60592 Исправил опечатку 5838145 wikitext text/x-wiki {{Бутамагыз|Казаклар}} {{Халык | халык = Казакълар, казахлар | Рәсем = [[Рәсем:AbaiPainting.jpg|55px]][[Рәсем:Kurmangazy 175.jpg|64px]][[Рәсем:Stamp of Kazakhstan kz626.jpg|53px]][[Рәсем:USSR stamp Ch.Valikhanov 1965 4k.jpg|57px]][[Рәсем:Altynsarin.jpg|52px]] | коммент = <small>[[Абай Кунанбай|Абай]] • [[Курмангазы Сагырбаев|Курмангазы]] • [[Шәкәрим Кудайбердиев|Шәкәрим]] • [[Чокан Вәлиханов|Вәлиханов]] • [[Ибрай Алтынсарин|Алтынсарин]] | үз аталышы = қазақтар | гомуми сан = якынча {{сан|18000000-20000000}} | яшәү җире = [[Казакъстан]]: 13 029 227 (1.01.2021)<ref>https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397</ref> <br /> [[Кытай]]: {{сан|1400000}}&nbsp;— {{сан|1500000}} <ref>http://www.china.org.cn/english/features/EthnicGroups/136924.htm</ref> <br /> [[Үзбәкстан]]: {{сан|800000}}&nbsp;— {{сан|1500000}} <ref>https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html</ref> <br /> [[Россия]]: {{сан|654000}} <ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php?reg=0</ref> <br /> [[Монголия]]: {{сан|150000}} <ref>http://www.citizenmongolia.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=17&amp;Itemid=77</ref> [[Төрекмәнстан]]: {{сан|40000}}&nbsp;— {{сан|100000}} <ref>http://www.chrono-tm.org/?0248042254000000000000011000000</ref> <br /> [[Кыргызстан]]: {{сан|40000}} <ref>http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84/%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA/demo%208.pdf</ref> <br /> [[Төркия]]: {{сан|40000}} <br /> [[Әфганстан]]: {{сан|40000}} <br /> [[Таҗикстан]]: {{сан|1000}}900 <br /> [[Иран]]: {{сан|20000}} <br /> [[Украина]]: {{сан|20000}} <br /> [[Франса|Франция]]: {{сан|20000}} <br /> [[АКШ]]: {{сан|20000}} <br /> [[Алмания]]: {{сан|20000}} | үлеп беткән = | арх = | тел = Казакъ теле | раса = | дин = Ислам | тамырдаш = [[Төрки халыклар]] | бүтән халыкка керүе = | кертә = | чыгуы = }} '''Казакълар''' (''казахлар'', әйтелеше: [къазакълар], ''tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Казакълар Qazaqlar]{{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', {{lang-kk|қазақтар}} /qɑzɑqtɑr/; берлек сан: ''қазақ'' /qɑzɑq/)&nbsp;— күбесенчә [[Казакъстан]]да яшәүче [[Төрки халыклар|төрки халык]]. Элек казакъ милләте өч жүздән (йөздән)&nbsp;— [[Олы Йөз]], [[Урта Йөз]] һәм [[Кече Йөз]]дан гыйбарәт булган. Өч жөз [[Казакъ ханлыгы]] таркалганнан соң барлыкка килгән. Казакъ ханлыгы үзе [[Алтын Урда]] таркалганнан соң [[1465 ел]]да барлыкка килгән. Бу [[Алтын Урда]] өлешендә күчмә халыклар торганнар, шәһәрләр булмаган диярлек. == Тарихы == [[File:Жуз.svg|thumb|300px|right|Элекке казакъ милләте өч Йөз составы {| |{{legend|#ccff99|[[Кече Йөз]]}} |{{legend|#fdd99b|[[Урта Йөз]]}} |{{legend|#ffaaaa|[[Олы Йөз]]}} |}]] [[File:Казахи Сыр-Дарьинской области.jpg|thumb|right|300px|[[Сырдәрья өлкәсе]] казакълары, 1911 ел.]] *'''Төп мәкалә: [[Казакъ ханлыгы]], [[Әбелхәер ханлыгы]], [[Кече Йөз]], [[Урта Йөз]], [[Олы Йөз]]''' Казакълар бабалары&nbsp;— төрки-монгол кабиләләре: найманнар, кереитләр, аргыннар, киятләр, дулатлар, коныратлар, җалаирлар. [[XIV гасыр]] азагында&nbsp;— [[XV гасыр]] башында [[Нугай Урдасы]] һәм [[Әбелхәер ханлыгы]] составына керә. [[XV гасыр]]ның 2-нче яртысында Казакъ ханлыгына берләшә. Аның эчендә 3 күч кабилә берләшмәсе&nbsp;— Зур, Урта һәм Кече жүздән ({{lang-kk|жүз, jüz, جٷز}}) барлыкка килә. [[Кече Йөз]] [[Әстерхан татарлары]] белән чиктәш, [[Урта Йөз]] [[Себер татарлары]] һәм [[башкортлар]]ның көньяк&nbsp;— көнчыгыш һәм көньяк җирләре белән чиктәш була. Урыны белән казаклар җәйләгән җирләр [[Җаек елгасы]]ның урта агымына һәм аның кушылдыгы Иләк елгасының югары агымына барып җитә. Казаклар белән озак күрше булу көньяк-көнчыгыш башкортларның этник үсешенә йогынты ясаган. Бөрҗән, кыпчак, табын кабиләләре составында казаклар очраган «''байулы''» [[Ыруг (биология)|ыру]] атамалары бар. Казакъларның [[Ырынбур губернасы]]на күпләп күченүе [[XVIII гасыр]] азагында башлана. [[XIX гасыр]] башында [[Ырынбур губернасы]]нда казакълар саны 20 мең тәшкил итә. Җәйләүләре [[Иртеш]], Ишем, [[Тубыл (елга)|Тубыл]] елгалары кадәр сузылып, [[Идел]] һәм Җаек елгалар арасындагы көтүлекләр өчен бәхәс һәм бәрелешләргә китергән. Башкортлар Казакъ йөзләре ханнарына барган Россия хөкүмәте илчелегендә катнаша, казакларга Россия {{Коммент|[[багынлык|багынлыгын]]|подданныйлыгын}} кабул итүенә булышлык итә. Башкорт ихтилаллары чорында [[башкортлар]] Россия хөкүмәте гаскәрләреннән качып, казакларда яшеренгән. [[XIX гасыр]]да казакъларның җирдән файдалануы [[1808 ел]]дагы указы белән көйләнгән, аңа ярашлы казаклар салым түләүдән, йөкләмә үтәүдән 10 елга азат ителгән. == Тел == Телләр ([[казакъ теле]]) [[төрки телләр]]нең [[кыпчак төркеме]]нә карый. Казакъ ханлыгы теле&nbsp;— Алтын Урданың дала теле булып санала, шуңа күрә [[татар теле]]нә&nbsp;— Алтын Урданың шәһәр теленә якын, ләкин аермасы бар. Мәсәлән: {| class="wikitable" |- ! Татарча !! Казакъча |- | Идән || Еден |- | Ел || Жыл |- | Ерак || Жырақ |- | Якын || Жақын |- | Йөз || Жүз |- | Йөрәк || Жүрек |- | Бүлмә|| Бөлме |- | Кош|| Кұс |- | Иртән|| Ертен |- | Ил|| Ел |- | Эшләде|| Істеді |- | Беренче|| Бірінші |} [[Казакъ теле]]ндә ''ү, ө, ә, ң'' авазлары [[татар теле]]ндә кебек, ''қ, ғ'' татар авазларына къ ('''q'''), гъ ('''ğ'''), ұ&nbsp;— татарныкы '''о''' туры килә: Болгар (тат.)&nbsp;— Бұлғар (каз.) (язылышы төрле, әйтелеше бертигез&nbsp;— Bolğar). == ДНК генеалогиясе == [[File:Kazakh-Mongolian Eagle Hunter.JPG|right|thumb|300px|Казакъ, [[Алтай-Таван-Богд]], [[Монголия]].]] Y-ДНК тикшеренүләре буенча казакълар [[һаплотөркемнәр]]е: * С3&nbsp;— {{сан|42|%}}, * R1a&nbsp;— {{сан|18|%}}, * G1&nbsp;— {{сан|12|%}}, * R1b&nbsp;— {{сан|6|%}}, * N1&nbsp;— {{сан|5|%}}, * J2&nbsp;— {{сан|4.5|%}}, * O&nbsp;— {{сан|4.1|%}}, * D1&nbsp;— {{сан|1|%}}, * J1&nbsp;— {{сан|1|%}}, * Q1&nbsp;— {{сан|2.3|%}}, * R2&nbsp;— {{сан|1.4|%}}.<ref>http://haplogroup.narod.ru/centr_asia.html</ref> {{multiple image | align = center | direction = horizontal | image2 = Kazakh man.jpg | width2 = 155 | image3 = A Kazakh woman.jpg | width3 = 125 | image4 = Kazakh women.jpg | width4 = 220 | image5 = Kazakh man in traditional costume.jpg | width5 = 250 | footer = Казакълар }} == Мәдәнияте == Күчмә терлекчелек традицион шөгеле булган. Башлыча ат һәм сарык, берникадәр сыер малы, дөя үрчеткәннәр. Тире иләү, киез басу, чигү, бала сугу кебек [[кәсеп]]ләр үскән була. Традицион тырмалары&nbsp;— авыл. Тирмә (төрки халыклардагы кебек киездән каршы, җыеп алынмалы агач каркаслы) төп торак булган. Агачтан һәм таштан, җирдән салынган өйләр дә билгеле. Гади ирләр киеме&nbsp;— күлмәк, бишмәт, ыштан. Ирләр һәм хатын&nbsp;— кызларның төп кием йон һәм ефәк тукымадан тегелгән халат булган. Баш киеменнән [[түбәтәй]], киез эшләпә (капкач), җәнлек тиресе куелган кышкы бүрек киң таралган. Гади [[хатын-кыз]] киеме киң күлмәк, җиңсез [[камзул]] һәм ыштаннан торган. Хатын-кыз күлмәк кирәк чигүле, ука, көмеш тәңкә белән бизәлгән постау яки бәрхет күкрәкчә йөрткән. Туй вакытында кәләш башына тәңкәләр, асыл ташлар һәм чулпылар белән бизәлгән биек түбәле, постау яки бәрхет калпак кигән, кияүгә чыккан хатыннар ситсадан, сирәк очракта ефәк, башын, күкрәген, аркасын каплап, бите ачык калдырылган ак башлык йөрткән. Кызларның кышкы баш киеме (бүрек, кама бүрек) җәнлек тиресе белән каелып, каурый, чулпылар белән бизәлгән. [[Көмеш]] һәм [[бакыр]] беләзек, балдак, йөзек, сырга, [[энҗе]], мәрҗән, сәйлән муенсалар традицион бизәвечләр саналган. Чигүле, көмеш каптырмалы каеш ирләр һәм хатын-кыз киеменең мәҗбүри элементы булган. [[File:Бешбармак.jpg|right|thumb|240px|Бишбармак ({{lang-kk|бешбармақ, бесбармақ, ет}})]] '''Казакларның традицион аш-суында''' ит азыклары киң таралган: бишбармак, токмач, [[пылау]], [[казы]]. Сыер һәм сарык сөтеннән [[әйрән]], [[катык]], [[корт]], сыр, бия сөтеннән кымыз әзерләгәннәр. Ашамлыклар татар-башкортныкына охшаш: бишбармак, шулпа, корт, казы, әйрән, кымыз, бавырсак, катык, сагыз. Гадәттә, гаиләсе күп (10 һәм аннан да күбрәк) балалы. Гаилә димләү буенча барлыкка килгән, урлау йоласы да булган. Гаилә мөнәсәбәтләрендә левират, сорорат сакланган. Мөлкәтне варислыкка алганда минорат кагыйдәсе тотылган. Иң ачык йолалары туй үткәрү һәм бала туу (бишек туе) белән бәйле. Яз килүгә багышланган бәйрәмнәрнең берсе булып [[нәүрүз]] исәпләнә. [[Ураза бәйрәме|Ураза гаете]], [[Корбан гаете]] кебек дини бәйрәмнәрне билгеләгәннәр. Музыка коралларыннан [[думбыра]], [[чиртер]], [[кылкубыз]], быргы һәм сорнай киң таралган. == Галерея == <gallery class="center"> Файл:Chokan_Valikhanov_portrait.jpg|Казакъстан галиме һәм педагогы Чокан Валиханов File:Адильбеков Г.А. гвардии подполковник.jpg|Бердәнбер Казакъстан - Икенче бөтендөнья сугышы танк бригадасы командиры [[Галий Адильбеков]] Файл:Abai_Kunanbaev.jpg|[[Абай Ҡонанбаев]] Файл:Dinmuhkamed_Konayev.png|[[Ҡунаев Динмөхәмәт Әхмәт улы]] Файл:Oljas_Suleymenov.jpg|[[Сөләймәнов Олжас Омар улы]] Файл:Roza_Rymbayeva.jpg|Казакъ эстрада җырчысы [[Роза Рымбаева]] Файл:Bayan Yessentayeva.png|Казакъ продюсеры Алағузова Баян Максатовна Файл:Kudaibergen_at_New_Wave_in_2019.jpg|Казакъстан җырчысы Кудайберген Димаш Файл:Yerke_Yesmakhan.jpg|Казакъстан җырчысы Ерке Есмахан Файл:Kazakhs people.jpg|<small>Ҡаҙаҡ диаспораһы вәкилдәре Ҡытайҙа</small> Файл:Russian Kazakhs.jpg|[[Россия]]дә казахлар Файл:Kazakh_boy_with_a_small_camel._Baikonur-city,_march_2007.JPG|[[Байконур]]да Науризны бәйрәм итүче милли костюмлы казак егете Файл:Stamp_of_Kazakhstan_433.jpg|Домбра Казахстан Республикасының почта маркасында </gallery> == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} == Шулай ук карагыз == * [[Казаклар]] == Сылтамалар == {{Rq|stub}} {{Төрки халыклар}} [[Төркем:Төрки халыклар]] [[Төркем:Казакъстан халыклары]] [[Төркем:Азия халыклары]] 9dx0z1hqxqcg2qklo3hq84my6ox48zp 5838179 5838145 2026-04-27T18:32:54Z Әмир 15082 /* Галерея */ викиләштерү 5838179 wikitext text/x-wiki {{Бутамагыз|Казаклар}} {{Халык | халык = Казакълар, казахлар | Рәсем = [[Рәсем:AbaiPainting.jpg|55px]][[Рәсем:Kurmangazy 175.jpg|64px]][[Рәсем:Stamp of Kazakhstan kz626.jpg|53px]][[Рәсем:USSR stamp Ch.Valikhanov 1965 4k.jpg|57px]][[Рәсем:Altynsarin.jpg|52px]] | коммент = <small>[[Абай Кунанбай|Абай]] • [[Курмангазы Сагырбаев|Курмангазы]] • [[Шәкәрим Кудайбердиев|Шәкәрим]] • [[Чокан Вәлиханов|Вәлиханов]] • [[Ибрай Алтынсарин|Алтынсарин]] | үз аталышы = қазақтар | гомуми сан = якынча {{сан|18000000-20000000}} | яшәү җире = [[Казакъстан]]: 13 029 227 (1.01.2021)<ref>https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397</ref> <br /> [[Кытай]]: {{сан|1400000}}&nbsp;— {{сан|1500000}} <ref>http://www.china.org.cn/english/features/EthnicGroups/136924.htm</ref> <br /> [[Үзбәкстан]]: {{сан|800000}}&nbsp;— {{сан|1500000}} <ref>https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html</ref> <br /> [[Россия]]: {{сан|654000}} <ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php?reg=0</ref> <br /> [[Монголия]]: {{сан|150000}} <ref>http://www.citizenmongolia.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=17&amp;Itemid=77</ref> [[Төрекмәнстан]]: {{сан|40000}}&nbsp;— {{сан|100000}} <ref>http://www.chrono-tm.org/?0248042254000000000000011000000</ref> <br /> [[Кыргызстан]]: {{сан|40000}} <ref>http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84/%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA/demo%208.pdf</ref> <br /> [[Төркия]]: {{сан|40000}} <br /> [[Әфганстан]]: {{сан|40000}} <br /> [[Таҗикстан]]: {{сан|1000}}900 <br /> [[Иран]]: {{сан|20000}} <br /> [[Украина]]: {{сан|20000}} <br /> [[Франса|Франция]]: {{сан|20000}} <br /> [[АКШ]]: {{сан|20000}} <br /> [[Алмания]]: {{сан|20000}} | үлеп беткән = | арх = | тел = Казакъ теле | раса = | дин = Ислам | тамырдаш = [[Төрки халыклар]] | бүтән халыкка керүе = | кертә = | чыгуы = }} '''Казакълар''' (''казахлар'', әйтелеше: [къазакълар], ''tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Казакълар Qazaqlar]{{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', {{lang-kk|қазақтар}} /qɑzɑqtɑr/; берлек сан: ''қазақ'' /qɑzɑq/)&nbsp;— күбесенчә [[Казакъстан]]да яшәүче [[Төрки халыклар|төрки халык]]. Элек казакъ милләте өч жүздән (йөздән)&nbsp;— [[Олы Йөз]], [[Урта Йөз]] һәм [[Кече Йөз]]дан гыйбарәт булган. Өч жөз [[Казакъ ханлыгы]] таркалганнан соң барлыкка килгән. Казакъ ханлыгы үзе [[Алтын Урда]] таркалганнан соң [[1465 ел]]да барлыкка килгән. Бу [[Алтын Урда]] өлешендә күчмә халыклар торганнар, шәһәрләр булмаган диярлек. == Тарихы == [[File:Жуз.svg|thumb|300px|right|Элекке казакъ милләте өч Йөз составы {| |{{legend|#ccff99|[[Кече Йөз]]}} |{{legend|#fdd99b|[[Урта Йөз]]}} |{{legend|#ffaaaa|[[Олы Йөз]]}} |}]] [[File:Казахи Сыр-Дарьинской области.jpg|thumb|right|300px|[[Сырдәрья өлкәсе]] казакълары, 1911 ел.]] *'''Төп мәкалә: [[Казакъ ханлыгы]], [[Әбелхәер ханлыгы]], [[Кече Йөз]], [[Урта Йөз]], [[Олы Йөз]]''' Казакълар бабалары&nbsp;— төрки-монгол кабиләләре: найманнар, кереитләр, аргыннар, киятләр, дулатлар, коныратлар, җалаирлар. [[XIV гасыр]] азагында&nbsp;— [[XV гасыр]] башында [[Нугай Урдасы]] һәм [[Әбелхәер ханлыгы]] составына керә. [[XV гасыр]]ның 2-нче яртысында Казакъ ханлыгына берләшә. Аның эчендә 3 күч кабилә берләшмәсе&nbsp;— Зур, Урта һәм Кече жүздән ({{lang-kk|жүз, jüz, جٷز}}) барлыкка килә. [[Кече Йөз]] [[Әстерхан татарлары]] белән чиктәш, [[Урта Йөз]] [[Себер татарлары]] һәм [[башкортлар]]ның көньяк&nbsp;— көнчыгыш һәм көньяк җирләре белән чиктәш була. Урыны белән казаклар җәйләгән җирләр [[Җаек елгасы]]ның урта агымына һәм аның кушылдыгы Иләк елгасының югары агымына барып җитә. Казаклар белән озак күрше булу көньяк-көнчыгыш башкортларның этник үсешенә йогынты ясаган. Бөрҗән, кыпчак, табын кабиләләре составында казаклар очраган «''байулы''» [[Ыруг (биология)|ыру]] атамалары бар. Казакъларның [[Ырынбур губернасы]]на күпләп күченүе [[XVIII гасыр]] азагында башлана. [[XIX гасыр]] башында [[Ырынбур губернасы]]нда казакълар саны 20 мең тәшкил итә. Җәйләүләре [[Иртеш]], Ишем, [[Тубыл (елга)|Тубыл]] елгалары кадәр сузылып, [[Идел]] һәм Җаек елгалар арасындагы көтүлекләр өчен бәхәс һәм бәрелешләргә китергән. Башкортлар Казакъ йөзләре ханнарына барган Россия хөкүмәте илчелегендә катнаша, казакларга Россия {{Коммент|[[багынлык|багынлыгын]]|подданныйлыгын}} кабул итүенә булышлык итә. Башкорт ихтилаллары чорында [[башкортлар]] Россия хөкүмәте гаскәрләреннән качып, казакларда яшеренгән. [[XIX гасыр]]да казакъларның җирдән файдалануы [[1808 ел]]дагы указы белән көйләнгән, аңа ярашлы казаклар салым түләүдән, йөкләмә үтәүдән 10 елга азат ителгән. == Тел == Телләр ([[казакъ теле]]) [[төрки телләр]]нең [[кыпчак төркеме]]нә карый. Казакъ ханлыгы теле&nbsp;— Алтын Урданың дала теле булып санала, шуңа күрә [[татар теле]]нә&nbsp;— Алтын Урданың шәһәр теленә якын, ләкин аермасы бар. Мәсәлән: {| class="wikitable" |- ! Татарча !! Казакъча |- | Идән || Еден |- | Ел || Жыл |- | Ерак || Жырақ |- | Якын || Жақын |- | Йөз || Жүз |- | Йөрәк || Жүрек |- | Бүлмә|| Бөлме |- | Кош|| Кұс |- | Иртән|| Ертен |- | Ил|| Ел |- | Эшләде|| Істеді |- | Беренче|| Бірінші |} [[Казакъ теле]]ндә ''ү, ө, ә, ң'' авазлары [[татар теле]]ндә кебек, ''қ, ғ'' татар авазларына къ ('''q'''), гъ ('''ğ'''), ұ&nbsp;— татарныкы '''о''' туры килә: Болгар (тат.)&nbsp;— Бұлғар (каз.) (язылышы төрле, әйтелеше бертигез&nbsp;— Bolğar). == ДНК генеалогиясе == [[File:Kazakh-Mongolian Eagle Hunter.JPG|right|thumb|300px|Казакъ, [[Алтай-Таван-Богд]], [[Монголия]].]] Y-ДНК тикшеренүләре буенча казакълар [[һаплотөркемнәр]]е: * С3&nbsp;— {{сан|42|%}}, * R1a&nbsp;— {{сан|18|%}}, * G1&nbsp;— {{сан|12|%}}, * R1b&nbsp;— {{сан|6|%}}, * N1&nbsp;— {{сан|5|%}}, * J2&nbsp;— {{сан|4.5|%}}, * O&nbsp;— {{сан|4.1|%}}, * D1&nbsp;— {{сан|1|%}}, * J1&nbsp;— {{сан|1|%}}, * Q1&nbsp;— {{сан|2.3|%}}, * R2&nbsp;— {{сан|1.4|%}}.<ref>http://haplogroup.narod.ru/centr_asia.html</ref> {{multiple image | align = center | direction = horizontal | image2 = Kazakh man.jpg | width2 = 155 | image3 = A Kazakh woman.jpg | width3 = 125 | image4 = Kazakh women.jpg | width4 = 220 | image5 = Kazakh man in traditional costume.jpg | width5 = 250 | footer = Казакълар }} == Мәдәнияте == Күчмә терлекчелек традицион шөгеле булган. Башлыча ат һәм сарык, берникадәр сыер малы, дөя үрчеткәннәр. Тире иләү, киез басу, чигү, бала сугу кебек [[кәсеп]]ләр үскән була. Традицион тырмалары&nbsp;— авыл. Тирмә (төрки халыклардагы кебек киездән каршы, җыеп алынмалы агач каркаслы) төп торак булган. Агачтан һәм таштан, җирдән салынган өйләр дә билгеле. Гади ирләр киеме&nbsp;— күлмәк, бишмәт, ыштан. Ирләр һәм хатын&nbsp;— кызларның төп кием йон һәм ефәк тукымадан тегелгән халат булган. Баш киеменнән [[түбәтәй]], киез эшләпә (капкач), җәнлек тиресе куелган кышкы бүрек киң таралган. Гади [[хатын-кыз]] киеме киң күлмәк, җиңсез [[камзул]] һәм ыштаннан торган. Хатын-кыз күлмәк кирәк чигүле, ука, көмеш тәңкә белән бизәлгән постау яки бәрхет күкрәкчә йөрткән. Туй вакытында кәләш башына тәңкәләр, асыл ташлар һәм чулпылар белән бизәлгән биек түбәле, постау яки бәрхет калпак кигән, кияүгә чыккан хатыннар ситсадан, сирәк очракта ефәк, башын, күкрәген, аркасын каплап, бите ачык калдырылган ак башлык йөрткән. Кызларның кышкы баш киеме (бүрек, кама бүрек) җәнлек тиресе белән каелып, каурый, чулпылар белән бизәлгән. [[Көмеш]] һәм [[бакыр]] беләзек, балдак, йөзек, сырга, [[энҗе]], мәрҗән, сәйлән муенсалар традицион бизәвечләр саналган. Чигүле, көмеш каптырмалы каеш ирләр һәм хатын-кыз киеменең мәҗбүри элементы булган. [[File:Бешбармак.jpg|right|thumb|240px|Бишбармак ({{lang-kk|бешбармақ, бесбармақ, ет}})]] '''Казакларның традицион аш-суында''' ит азыклары киң таралган: бишбармак, токмач, [[пылау]], [[казы]]. Сыер һәм сарык сөтеннән [[әйрән]], [[катык]], [[корт]], сыр, бия сөтеннән кымыз әзерләгәннәр. Ашамлыклар татар-башкортныкына охшаш: бишбармак, шулпа, корт, казы, әйрән, кымыз, бавырсак, катык, сагыз. Гадәттә, гаиләсе күп (10 һәм аннан да күбрәк) балалы. Гаилә димләү буенча барлыкка килгән, урлау йоласы да булган. Гаилә мөнәсәбәтләрендә левират, сорорат сакланган. Мөлкәтне варислыкка алганда минорат кагыйдәсе тотылган. Иң ачык йолалары туй үткәрү һәм бала туу (бишек туе) белән бәйле. Яз килүгә багышланган бәйрәмнәрнең берсе булып [[нәүрүз]] исәпләнә. [[Ураза бәйрәме|Ураза гаете]], [[Корбан гаете]] кебек дини бәйрәмнәрне билгеләгәннәр. Музыка коралларыннан [[думбыра]], [[чиртер]], [[кылкубыз]], быргы һәм сорнай киң таралган. == Галерея == <gallery class="center"> Файл:Chokan_Valikhanov_portrait.jpg|Казакъстан галиме һәм педагогы [[Чокан Вәлиханов]] File:Адильбеков Г.А. гвардии подполковник.jpg|[[Икенче бөтендөнья сугышы]] танк бригадасы командиры [[Галий Әдилбәков]] Файл:Abai_Kunanbaev.jpg|[[Абай Кунанбаев]] Файл:Dinmuhkamed_Konayev.png|[[Динмөхәммәт Кунаев]] Файл:Oljas_Suleymenov.jpg|[[Олжас Сөләйманов]] Файл:Roza_Rymbayeva.jpg|Казакъ эстрада җырчысы [[Роза Рымбаева]] Файл:Bayan Yessentayeva.png|Казакъ продюсеры [[ Баян Алагөзова]] Файл:Kudaibergen_at_New_Wave_in_2019.jpg|Казакъстан җырчысы [[Димаш Кудайберген]] Файл:Yerke_Yesmakhan.jpg|Казакъстан җырчысы [[Ерке Есмахан]] Файл:Kazakhs people.jpg|<small>Казакъ диаспорасы вәкилләре [[Кытай]]да</small> Файл:Russian Kazakhs.jpg|[[Россия]]дә казакълар Файл:Kazakh_boy_with_a_small_camel._Baikonur-city,_march_2007.JPG|[[Байконур]]да [[Нәүрүз]]не бәйрәм итүче милли киемле казакъ егете Файл:Stamp_of_Kazakhstan_433.jpg|[[Домбра]] Казакъстан Республикасының почта маркасында </gallery> == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} == Шулай ук карагыз == * [[Казаклар]] == Сылтамалар == {{Rq|stub}} {{Төрки халыклар}} [[Төркем:Төрки халыклар]] [[Төркем:Казакъстан халыклары]] [[Төркем:Азия халыклары]] k1qehmyzqg9qbrfco7wfi5byvzyn1mz 0 15270 5838301 5509901 2026-04-28T08:04:04Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838301 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Батулла | рәсем = Батулла.jpg | рәсем_зурлыгы = 200px | alt = | рәсем язуы = | тулы исем = Роберт Мөхлис улы Батуллин | һөнәр = язучы, драматург, публицист, җәмәгать эшлеклесе | туу датасы = 26.03.1938 | туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{туу җире|Зәй районы|Зәй районында}}, [[Түбән Олыҗы]] | гражданлык = | милләт = татар | үлем датасы = | үлем җире = | әти =Мөхлис Батуллин | әни = | ир = | хатын = Рузия (''III никахы'')<ref>Мин сине ничек яраттым. Казан: «Ак Барс», 2004</ref> | балалар = улы Илдар, кызы Ирина;<ref>''Камилә Закирова''. [https://matbugat.ru/news/?id=7626 Байбулат Батулла: «Безнең әти бик миһербанлы».] [[Татарстан яшьләре (газета)|«Татарстан яшьләре»]], № 39, 26.03.2013</ref>''уллары'' [[Нурбәк Батулла|Нурбәк]], [[Байбулат Батулла|Байбулат]] (''III никахтан'') | бүләк һәм премияләр =ТАССР ның атказанган сәнгать эшлеклесе, <br/>{{Габдулла Тукай исемендәге премия}} ([[2006 ел]]) | сайт = | башка мәгълүмат = }} {{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Батуллин}} '''Рабит Батулла''' (чын исем ''Роберт Мөхлис улы Батуллин'', [[1938 ел]]ның [[26 март]]ында туды) – күренекле [[татар]] [[язучы]]сы, [[драматург]], публицист, җәмәгать эшлеклесе. [[Дамир Сираҗиев премиясе|Дамир Сираҗиев исемендәге]] (2024) премия лауреаты. ==Биография== Роберт Батуллин [[1938 ел]]ның [[26 март]]ында [[Татарстан]]ның [[Зәй районы]] [[Түбән Олыҗы]] авылында туа. 1956-1961 елларда [[Мәскәү]]дә М.С. Щепкин исемендәге театр училищесында укый, аны тәмамлагач, ике ел [[Татар дәүләт академия театры]]нда актер булып эшли, шул ук вакытта режиссерлык эше белән дә шөгыльләнә. ==Иҗат== Рабит Батулла әдәбиятның төрле жанрларында иҗат итә. Иҗатының беренче чорында ул күбрәк курчак театры өчен яза. Аның «Төш вакытындагы могҗиза», «Курай уйный бер малай» һ.б. пьесалары [[Казан]], [[Донецк]], [[Сарытау]], [[Кемерово]], [[Барнавыл]] курчак театрлары сәхнәләрендә куела. [[Әбугалисина]] кыйссасы нигезендә язылган «Тылсымчы белән сихерче» (1966) пьесасы аеруча зур уңыш казана: курчак театрларының Бөтенрусия конкурсында икенче дәрәҗә диплом алуга ирешә. Тирән эчтәлекле, актуаль проблемаларны чагылдырган «Кичер мине, әнкәй!», «Өчәү юлга чыктык», «Туйлар узгач», «Сират күпере», «Мин Америка ачтым» һ.б. драма әсәрләре тамашачы һәм укучы тарафыннан яратып кабул ителә. Рабит Батулла драматург буларак кына түгел, ә прозаик, балалар язучысы буларак та танылды. == Фильмография == * 2023 ― [[Ядәч! Истә! (фильм)|«Ядәч! Истә!»]] (режиссер [[Байбулат Батуллин]]) ― ''Рәсим бабай (төп рольләрнең берсе)''. ==Бүләкләр== * 1985 елда «[[Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе]]» дигән мактаулы исем бирелә. Әдәбият өлкәсендә ирешкән уңышлары һәм иҗтимагый эшчәнлеге өчен ул: * 1991 елда [[Гаяз Исхакый исемендәге премия|Гаяз Исхакый исемендәге]] һәм * 2006 елда Татарстан Республикасының [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе|Габдулла Тукай исемендәге]] премияләренә лаеклы булды. * 2024 ― [[Дамир Сираҗиев премиясе]]<ref>[https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2292062.htm Министерство культуры Республики Татарстан]</ref> * 2026 ― [[Җамал Вәлиди исемендәге премия]]<ref>''Рузилә Мөхәммәтова''. [https://intertat.tatar/news/rkail-zaidulla-premiyase-bulmau-premiya-alu-ocen-dalil-tugel-minem-aninen-da-premiyase-yuk-5877979 Ркаил Зәйдулла: «Премиясе булмау премия алу өчен дәлил түгел. Минем әнинең дә премиясе юк».] [[Интертат]], 31.01.2026</ref> == Хөрмәтләү == * 2023 елның февралендә [[Зәй районы]]ның [[Түбән Биш]] авылы мәктәбендә язучының музей-бүлмәсе ачыла.<ref>''Адилә Борһанова.'' [http://zainsk-inform.ru/news/video-novosti-1671623957/tuban-bista-rabit-batulla-isemendage-muzei-buldyryldy Түбән Биштә Рабит Батулла исемендәге музей булдырылды.] Зәй хәбәрләре, 17.01.2023</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} ==Сылтамалар== <!-- [[Файл: DSC 6212.jpg |thumb| Сценарист: Р.Батулла Гл.режиссер Ф. Давлетшин, исполнители гл. ролей А. Бариева и И. Хафизов, актеры второго плана, съемочная группа ]] --> * [http://miras.belem.ru/node/186 Әдәби мирас сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426043313/http://miras.belem.ru/node/186 |date=2013-04-26 }} * [http://kitap.net.ru/batulla/index.php Китапханә сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160318002328/http://kitap.net.ru/batulla/index.php |date=2016-03-18 }} * [http://www.batulla.com Батулланың официаль сайты]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Тышкы сылтамалар}} ==Шулай ук карагыз== {{Татарстан Республикасының Атказанган сәнгать эшлеклесе}} {{Тукай премиясе лауреатлары 1990-2000}} {{Викиөзек}} {{Портал|Шәхесләр}} {{DEFAULTSORT:Батулла, Рабит}} [[Төркем:Татар язучылары]] [[Төркем:Татар драматурглары]] [[Төркем:Татар милли хәрәкәте шәхесләре]] [[Төркем:Татар режиссёрлары]] [[Төркем:Тукай премиясе лауреатлары]] [[Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре]] [[Төркем:Тинчурин театры режиссерлары]] [[Төркем:Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары]] [[Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары]] [[Төркем:Җамал Вәлиди премиясе лауреатлары]] 8i3t0x9vpd0y70jq58p64d2w7xbszgv 0 16060 5838307 5835473 2026-04-28T08:48:11Z ~2026-25795-59 60608 5838307 wikitext text/x-wiki {{ДәүләтВМ}} '''Германия,''' рәсми исеме белән Германия '''Федератив Җөмһүрияте''' ({{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}, {{Audio|De-Bundesrepublik Deutschland.ogg|тыңлау}}<ref>{{cite book |editor=Mangold, Max |title=Duden, Aussprachewörterbuch |edition=6th |year=1995 |publisher=Dudenverlag |language=German |isbn= 978-3-411-20916-3 |pages=271, 53f}}</ref>)&nbsp;— [[Үзәк Европа|Үзәк]] һәм [[Көнбатыш Европа]]да урнашкан мөстәкыйль дәүләт. Төньякта [[Төньяк диңгез]], [[Балтыйк диңгезе]] һәм [[Дания]] белән, көнчыгышта [[Польша]] һәм [[Чехия]] [[республика]]лары белән, көньяк-көнчыгышта [[Австрия]] һәм көньякта [[Швейцария]] белән, көнбатышта [[Франция]], [[Люксембург]] белән, төньяк-көнбатышта [[Бельгия]] һәм [[Нидерланд]] белән чиктәш. Җирнең [[уртача климат]]лы өлкәсендә урнашкан. Германия&nbsp;— федератив парламент [[җөмһүрият]]е, 16 автономияле илдән (өлкәдән) тора. Мәйданы&nbsp;— {{сан|357386|км}}²<ref name="Fläche">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=www.statistikportal.de |language=de}}</ref>, су өлеше&nbsp;— {{сан|2.42|%}}. Якынча 82 миллион халкы белән [[Европа берлеге]]ндә халык саны буенча беренче урында. Башкаласы һәм иң эре шәһәре&nbsp;— [[Берлин]]. Иң эре [[конурбация]]се исә (берничә үзәкле шәһәр [[агломерация]]се)&nbsp;— мәркәзләре [[Дортмунд]] һәм [[Эссен]] шәһәрләре булган [[Рур өлкәсе]]. Башка зур шәһәрләре түбәндәгеләр: [[Һамбург]], [[Мюнхен|Мүнхен]], [[Кёльн|Көлн]], [[Майндагы Франкфурт]], [[Штутгарт]], [[Дүссельдорф|Дүсселдорф]], [[Лейпциг]], [[Бремен]], [[Дрезден]], [[Һанновер]] һәм [[Нүрнберг]]. Хәзерге Германиянең төньяк өлешенә туры килүче җирләрдә классик антик дәвердән, ягъни [[Борынгы Греция|Борынгы Грек]] һәм [[Борынгы Рим]] дәүләтләре чорыннан башлап төрле алман (герман) кабиләләре яшәгәнлеге билгеле. ''Германия'' ({{lang-lat|Germania}}) исемле өлкә б. э. к.&nbsp;100 нче гасырдан әүвәл язылган чыганакта телгә алына. [[Халыкларның Бөек күченеше]] вакытында алман кабиләләре көньякка таба «киңәя». [[X гасыр]]дан башлап, алман җирләре [[Изге Рим империясе]]нең үзәк өлешен тәшкил итә<ref>Империянең латин телендәге исеме&nbsp;— ''Sacrum Imperium'' (`Изге империя') чыганакларда [[1157 ел]]да ук телгә алына. ''Sacrum Romanum Imperium'' (`Изге Рим империясе') атамасы [[1254 ел]]гы чыганакта теркәлгән. Дәүләтнең тулы исеме булган «Алман милләтенең Изге Рим империясе» ({{lang-de|Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation}}) 15 нче йөзьеллыкта кулланыла башлый.<br />{{cite book | last = Zippelius| first = Reinhold| title = Kleine deutsche Verfassungsgeschichte: vom frühen Mittelalter bis zur Gegenwart| trans-title = Brief German Constitutional History: from the Early Middle Ages to the Present| edition = 7th| origyear = 1994| year = 2006| publisher =Beck| language = German| isbn = 978-3-406-47638-9| page = 25}}</ref>. [[XVI гасыр]]да төньяк алман өлкәләре [[протестант реформациясе]]нең мәркәзе була. Изге Рим империясе таркалганнан соң, [[1815 ел]]да [[Алман конфедерация]]се оеша. [[1848—1849 елгы Алман инкыйлабы]] нәтиҗәсендә, ирекле тавыш бирү аша, бөтен алман өлкәләре өчен дә уртак булган Франкфурт парламенты сайлана. Әлеге парламент халыкка төп демократик хокуклар бирүче кануннар кабул итүгә ирешә. [[1871 ел]]да алман дәүләтләренең күпчелеге, [[Пруссия]] җитәкчелеге астында, бер милли дәүләткә&nbsp;— [[Алман империясе]]нә берләшә. [[Беренче бөтендөнья сугышы]] һәм [[1918 ел|1918]]—[[1919 ел]]ларда булып узган [[1918—1919 елгы алман инкыйлабы|инкыйлабтан]] соң империя парламентлы [[Веймар җөмһүрияте]] белән алышына. [[1933 ел]]да [[нацистларның хакимияткә килүе]] Алманиядә [[Өченче рейх|диктаторлык]] урнашуга, [[һолокост]]ка һәм [[Икенче бөтендөнья сугышы]] башлануга китерә. Европада икенче дөнья сугышы тәмамлангач, Алманияне нацистлардан азат иткән илләр Алманияне дүрт оккупация зонасына бүлә. Моңардан соң [[АКШ]], [[Британия]] һәм [[Франция]] оккупацияләгән җирләрдә [[Көнбатыш Алмания]], ә [[Советлар Берлеге]] контролендә булган өлкәләрдә [[Көнчыгыш Алмания]] исемле ике дәүләт төзелә. Үзәк һәм Көнчыгыш Европада [[1989 ел]]да булып узган антикоммунистик инкыйлаблардан соң, [[1990 ел]]ның [[3 октябрь|3 октябрендә]] Алмания янәдән берләшә<ref name="SLyE6YJEn0C page 52">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ySLyE6YJEn0C&pg=PA52|title=The Lost German East|isbn=9781107020733|author1=Demshuk|first1=Andrew|date=30 April 2012|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161201215323/https://books.google.com/books?id=ySLyE6YJEn0C&pg=PA52|archivedate=1 December 2016|df=dmy-all}}</ref>. [[XXI гасыр]]да Алмания&nbsp;— көчле икътисадка ия кодрәтле дәүләт ({{lang-en|great power}}). [[Тулаем милли продукт]]ларның номиналына карасак, Алманиянең икътисады дөньяда дүртенче, сатып алу мөмкинлеге паритеты белән исәпләнгән милли продуктларга карасак, дөньядә бишенче урында тора. Алмания берничә сәнәгый һәм технологик секторда дөньякүләм лидер булып тора, һәм башка илләр белән актив сәүдә итә&nbsp;— тауарларны [[Экспорт күләме буенча илләр исемлеге|экспортлау]] буенча да, [[Импорт күләме буенча илләр исемлеге|импортлау]] буенча да Алмания дөньяда өченче урында. [[Илләрнең КПҮИ күрсәткечләре буенча исемлеге|Бик югары яшәү стандартына]] ия алга киткән ил; социаль иминиятләштерү, мәҗбүри иминиятләштерүле сәләмәтлек саклау, тирәлекне саклау һәм барча кешеләр өчен дә (шул исәптән чит ил гражданнары өчен дә) бушлай югары белем системаларын тота<ref>{{cite web|title=How US students get a university degree for free in Germany|url=http://www.bbc.com/news/magazine-32821678|publisher=BBC|date=3 June 2015|accessdate=13 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113140841/http://www.bbc.com/news/magazine-32821678|archivedate=2015-11-13}}</ref>. Алмания Федератив Җөмһүрияте [[1957 ел]]да [[Европа Икътисадый Берлеге]]нә, [[1993 ел]]да [[Европа Берлеге]]нә һәм [[1999 ел]]да [[еврозона]]га нигез салучы илләрнең берсе. [[Шенген зонасы]]на керә. [[БМО]], [[Европа берлеге]], [[НАТО]], [[G7]], [[G20]] һәм [[ИХҮО]] әгъзасы. Бай тарихлы мәдәнияткә ия Алманиядә бер-бер артлы дөньяда танылу алган һәм тирән эз калдырган рәссамнар, фәлсәфәчеләр, музыкантлар, спортчылар, эшмәкәрләр, галимнәр, {{comment|мөһәндисләр|инженерлар}} һәм уйлап табучылар туган. == Исеменең этимологиясе == ''Алман'' атамасы бүгенге Алманиянең көньягына һәм Швейцариянең төньягына туры килүче җирләрдә яшәгән [[алеманнар|алеман (аламан) кабиләсе]] исеменә барып тоташа{{чыганак юк}}. ''Алмания'' дип, я шуңа охшаш рәвештә, ил француз (''Allemagne''), испан (''Alemania''), төрек (''Almanya''), гарәп (''ألمانيا'') һәм башка телләрдә атала. ''Германия'' сүзе латин телендәге, [[Юлий Цезарь]] [[Рейн]]нан көнчыгыштарак яшәгән халыкларны шулай атаганнан соң кулланылышка кереп киткән ''[[Germania]]'' сүзеннән килә<ref>{{cite book |last= Schulze |first=Hagen |authorlink=Hagen Schulze |title=Germany: A New History |publisher= Harvard University Press |page=4 |year=1998 |isbn= 0-674-80688-3}}</ref>. Алман телендә ил ''Deutschland'' дип атала. ''Deutsch'' сүзе (чагыштырыгыз: Нидерланд халкының инглиз телендәге атамасы ''dutch'' белән) иске югары алман телендәге ''diutisc'' «халык», «халыкныкы», «халыкка хас» сүзенә барып тоташа («халык» сүзе иске югары алман телендә ''diot'' я ''diota'' була). Элегрәк әлеге сүз гади халык кулланган алман телен [[латин теле]]ннән һәм аның дәвамы булган [[роман телләре]]ннән аеру өчен кулланыла торган була. ''Diutisc'' сүзенең тулы этимологик чылбыры исә менә болай: [[прото-алман теле]] сүзе [[:en:wikt:Appendix:Proto-Germanic/þiudiskaz|*''þiudiskaz'']] (латин телендә ''[[Theodiscus]]'''ка әйләнгән) — прото-алман теле сүзе [[:en:wikt:Appendix:Proto-Germanic/þeudō|*''þeudō'']] — [[прото-һинд-аурупа теле]] сүзе [[:en:wikt:Appendix:Proto-Indo-European/tewtéh₂|*''tewtéh₂-'']] («халык» дигән сүз. ''[[Тевтоннар]]'' сүзе дә бу сүздән килеп чыккан; [[татар теле]]ндә «халык, масса; өем» мәгънәсендә йөргән ''түдә''<ref>http://garap-farsy.narod.ru/taah.htm</ref> ''(''{{Lang-fa|توده}}'')'' сүзе дә шул ук тамырдан булырга охшый<ref>https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Indo-European/tewtéh₂</ref>)<ref>{{cite book|last=Lloyd|first=Albert L.|title=Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, Band II|year=1998|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|isbn=3-525-20768-9|pages=699–704|url=https://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&pg=PA523|author2=Lühr, Rosemarie |author3=Springer, Otto |language=German}} (''diutisc'' сүзе өчен) {{cite book|last=Lloyd|first=Albert L.|title=Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, Band II|year=1998|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|isbn=3-525-20768-9|pages=685–686|url=https://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&pg=PA516|author2=Lühr, Rosemarie |author3=Springer, Otto |language=German}} (''diot'' сүзе өчен)</ref>. == Тарихы == {{төп мәкалә|Алмания тарихы}} === Борынгы тарих === [[File:1600 Himmelsscheibe von Nebra sky disk anagoria.jpg|thumb|150px|[[Небра]] шәһәре янында табылган, күк йөзен сүрәтләүче бронза [[Небра дискы|диск]], б.э.к. якынча 1700 ел]] Кеше ({{lang-lat|homo}}) ыругының Алманиядә табылган иң борынгы калдыгы — табылу җире буенча Мауэр 1 дип аталып йөртелүче яңак сөяге. Аңа 609 000 ± 40,000 ел<ref name="Wagner2010">{{cite journal|url=http://www.pnas.org/content/107/46/19726.full|title=Radiometric dating of the type-site for Homo heidelbergensis at Mauer, Germany|work=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|PNAS]]|date=27 August 2010|accessdate=27 August 2010|archivedate=1 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101005057/http://www.pnas.org/content/107/46/19726.full|doi=10.1073/pnas.1012722107|volume=107|issue=46|pages=19726–19730|last1=Wagner|first1=G. A|last2=Krbetschek|first2=M|last3=Degering|first3=D|last4=Bahain|first4=J.-J|last5=Shao|first5=Q|last6=Falgueres|first6=C|last7=Voinchet|first7=P|last8=Dolo|first8=J.-M|last9=Garcia|first9=T|last10=Rightmire|first10=G. P|bibcode=2010PNAS..10719726W}}</ref>. Бу факт кимендә 569 000 ел элек хәзерге Алмания җирендә борынгы кешеләр булганлыгы хакында сөйли. [[Шёнинген]] дигән җирдә урнашкан күмер шахталарында 380 000 еллык өч кыска агач сөңге казып чыгарыла. Әлеге өч сөңге — дөньяда табылган иң борынгы, бөтен өлешләре дә булган ау кораллары.<ref>{{cite web|url=http://archive.archaeology.org/9705/newsbriefs/spears.html|title=World's Oldest Spears|work=archive.archaeology.org|publisher= |date=3 May 1997|accessdate=27 August 2010}}</ref>. Тәүге тапкыр homo sapiens булмаган кеше сөякләре исә [[Неандер иңкүлеге]]ндә ({{lang-de|Neandertal}}) табыла. Кешенең яңа ачылган бу төренә [[неандерталь кешесе]] дип исем бирелә. Неандерталь 1 казылмаларына 40 000 ел икәнлеге мәгълүм. Шваб альбы исемле тау эчендә, [[Ульм]] шәһәре янында урнашкан мәгарәләрдә шул ук чордагы хәзерге заман кешесе (''[[homo sapiens]]'') эзләре дә табылды. Табылдыклар арасында түбәндәге гаҗәеп әйберләр бар: * Җир йөзендә табылган иң борынгы музыка коралы — 42-43 мең еллык, кош сөягеннән һәм мамонт тешеннән эшләнгән ике сыбызгы<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18196349|title=Earliest music instruments found|publisher=BBC|date=25 May 2012|accessdate=25 May 2012}}</ref>; * Җир йөзендә табылган иң борынгы сын — мамонт тешеннән эшләнгән [[арыслан-кеше]] сыны<ref>{{cite web|url=http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150215162121/http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595|archivedate=15 February 2015|title=Ice Age Lion Man is world's earliest figurative sculpture|work=[[The Art Newspaper]]|date=31 January 2013|accessdate=31 January 2013}}</ref> һәм * Җир йөзендә табылган иң борынгы кеше сыны — 35 мең еллык Холе Фельс Венерасы<ref>{{cite web|url=http://donsmaps.com/hohlefelsvenus.html|title=The Venus of Hohle Fels|work=donsmaps.com|publisher= |date=14 May 2009|accessdate=14 May 2009}}</ref>. Моннан тыш, Саксония-Анһальт җирендә урнашкан [[Небра]] шәһәре янында [[бронза гасырында]] эшләнгән, күк йөзен сүрәтләүче бронза диск табылган. Әлеге артифакт [[ЮНЕСКО]]ның [[Дөнья хәтере программасы|«Дөнья хәтере» программасына]] кертелгән<ref>{{cite news| url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/flagship-project-activities/memory-of-the-world/register/full-list-of-registered-heritage/registered-heritage-page-6/nebra-sky-disc/ | work=Unesco memory of the World | title=Nebra Sky Disc | date=2013}}</ref>. === Алман кабиләләре һәм Франк империясе === [[File:Invasions of the Roman Empire 1.png|thumb|left|Европада халыклар күченеше (100–500 еллар)]] Б. э. к. 1-меңъеллык азагында Алманиядә урнашкан алман кабиләләре Рим дәүләте белән бәрелешә башлыйлар. [[Халыкларның Бөек күченеше]] дәвереннән соң Алманиядә алеманнар, баварлар, көнчыгыш франклар, сакслар, тюринглар һәм фризлар калган. Алман кабиләләре Скандинавия бронза дәверендә һәм Рим империясенә кадәрге тимер дәверендә формалашкан дип санала. Б. э. к. 1 гасырдан башлап, көньяк Скандинавия һәм төньяк Алманиядән алар көньякка, көнчыгышка һәм көнбатышка таба киңәеп, [[Галлия]]дә яшәүче [[кельтләр|кельт]] кабиләләре, һәм [[Үзәк Европа|Үзәк]] һәм [[Көнчыгыш Европа]]да яшәүче [[иран халыклары|иран]], [[балтлар|балтыйк]] һәм [[славян халыклары|славян]] кабиләләре белән бәйләнешкә керәләр<ref>{{cite book |first =Jill N. |last = Claster |title =Medieval Experience: 300–1400 |publisher =New York University Press |year =1982 |page =35 |isbn=0-8147-1381-5}}</ref>. Император [[Октавиан Август]] хакимлек иткән чорда, [[Рим империясе]] Германияне (римлылар якынча [[Рейн]] елгасы белән [[Урал тавы]] арасында урнашкан өлкәләрне шулай атый) яулап алу эшенә керешә. Әмма безнең эраның 9 нчы елында, [[Публий Квинктилий Вар]] җитәкләгән өч [[Рим легионы]], Тевтобург урманында урын алган [[Тевтобург урманындагы бәрелеш|бәрелештә]] [[херусклар кабиләсе]] башлыгы [[Арминий]] җитәкләгән гаскәргә җиңелә. Безнең эраның 100 нче елына алман кабиләләре хәзерге Алманиянең зур өлешендә — Рейн һәм [[Дунай]] елгалары арасындагы өлкәдә — төпләнгән була инде. Бу вакытта язылган мөһим тарихи әсәрләрдән [[Публий Корнелий Тацит]]нең ''[[Германия (Тацит)|Германия]]'' әсәрен атамыйча булмый. Рейннан сулдарак, һәм Дунайдан көньяктарак урнашкан җирләр исә — шул исәптән хәзерге [[Австрия]], [[Баден-Вюрттемберг]], көньяк [[Бавария]], көньяк [[Һессен]] һәм көнбатыш [[Рейнландия]] — Рим империясе составында булалар, төгәлрәк әйткәндә, [[Норик]], [[Реция]], [[Югары Германия]] һәм [[Түбән Германия]] провинцияләре составында. Алман кабиләләре һәм Рим империясе арасында гасырлар буе дәвам иткән сугыш [[Рим-Алман сугышлары]] я, гадичә, [[Алман сугышлары]] исеме астында билгеле<ref name="9-13">Fulbrook, Mary (1991). ''A Concise History of Germany.'' Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-36836-0}}, pp. 9–13.</ref><ref>{{cite book |last1=Fichtner |first1=Paula S. |title= Historical Dictionary of Austria |url= https://books.google.com/books?id=ilyK1_1f0zYC |edition= 2nd |volume=Volume 70 |publisher= [[Scarecrow Press]] |date=2009 |isbn= 978-0810863101 |ref={{sfnref|Fichtner|2009}} |p=xlviii |postscript=: "When the Romans began to appear in the region, shortly before the beginning of the Christian era, they turned Noricum into an administrative province, which encompassed much of what today is Austria."}}</ref><ref>{{cite journal|last=Modi|first=J. J.|title=The Ancient Germans: Their History, Constitution, Religion, Manners and Customs |url=https://archive.org/stream/TheJournalOfTheAnthropologicalSocietyOfBombay/The-Journal-of-the-Anthropological-society-of-Bombay#page/n651/mode/2up |journal= The Journal of the Anthropological Society of Bombay |date=1916 |volume=10|issue=7 |p=647 |quote=Raetia (modern Bavaria and the adjoining country)}}</ref><ref>{{cite book |last=Rüger |first=C. |editor1-last= Bowman |editor1-first= Alan K. |editor2-last=Champlin |editor2-first= Edward |editor3-last=Lintott |editor3-first= Andrew |chapter= Germany |chapter-url=https://books.google.com/books?id=JZLW4-wba7UC&pg=PA528 |title= The Cambridge Ancient History: X, The Augustan Empire, 43 B.C. — A.D. 69 |volume= Volume 10 |edition=2nd |isbn=0-521-26430-8 |publisher= Cambridge University Press |origyear= 1996 |year=2004 |ref={{sfnref|Rüger|2004}} |pp=527–28}}</ref>. [[File:Franks expansion.gif|thumb|230px|Франк корольлеге һәм аның киңәюе. 843 нче елда корольлек өч өлешкә бүленә. [[Көнбатыш Франкия]] (зәңгәр төстә) һәм [[Көнчыгыш Франкия]] (кызыл төстә) — [[Франция]] һәм Алманиядән элгәре дәүләтләр.]] Безнең эраның өченче гасырына берничә зур алман кабиләсе формалаша: [[алеманнар]], [[франклар]], [[хаттлар]], [[саксоннар]], [[фризлар]], [[сикамбрилар]], [[тюринглар]]. 260 нчы ел тирәсе алман халыклары Рим империясе хакимлегендә булган җирләргә үтеп керә<ref>{{cite book |series= The Cambridge Ancient History |title =The crisis of empire, A.D. 193–337 |volume =12 |page =442 |isbn=0-521-30199-8 |first =Alan K. |last =Bowman |first2 =Peter |last2 =Garnsey |first3 =Averil |last3 =Cameron |publisher =Cambridge University Press |year = 2005}}</ref>. 375 нче елда вакыйг булган [[һуннар]] явыннан соң, һәм 395 нче елдан алып Рим империясе әкренләп таркала башлагач, алман кабиләләре көньяк-көнбатышка ары таба хәрәкәт итә. Шул ук вакытта хәзерге Алмания җирендә берничә зур кабилә оешып, кечерәк кабиләләрне «йота» я алыштыра. [[Меровинглар]] династиясе вакытыннан бирле билгеле [[Аустразия]], [[Нойстрия]] һәм [[Аквитания]] исемле зур өлкәләрне [[франклар]] кабиләсе яулап алып, ул җирләрдә [[Франк корольлеге]]н оештыра. Соңрак Франк корольлеге көнчыгыштарак урнашкан [[Саксония]] белән [[Баварияне]] дә үз эченә ала. Ул заманнарда хәзерге Алманиянең көнчыгыш өлешенә туры килгән җирләрдә [[сорблар|сорб]], [[вәләтләр|вәләт]] һәм [[абодритләр|абодрит]] исемле [[көнбатыш славяннар|көнбатыш славян]] кабиләләре яши торган була<ref name="9-13" />. === Урта гасырлар. Көнчыгыш Франкия һәм Изге Рим империясе === {{төп мәкалә|Көнчыгыш Франкия|Изге Рим империясе}} 6 нчы — 8 нче гасырларда бүген Алманиягә караучы җирләрнең зур өлешендә [[франклар]] хакимлек итә. 800 нче елда Ватиканда франклар патшасы [[Карл I]]'гә император таҗы киертелә һәм шуның белән [[Каролинг империясе]]нә нигез салына. Каролинг империясе үз эченә хәзерге Франция, Алмания һәм төньяк Италия җирләрен ала. Бераз соңрак Карл I'нең нәсел дәвамчылары арасында хакимият өчен сугыш башлана. Бу сугыш 843 нче елда [[Верден килешүе]] белән тәмамлана. Әлеге килешү буенча Карл империясе аның оныклары арасында өч өлешкә бүленә<ref name="f11">Fulbrook 1991, p. 11.</ref>. Каролинг империясе таркалгач, аның көнчыгыш өлешендә [[Изге Рим империясе]] исемле икенче бер дәүләт барлыкка килә. 9 гасыр буена Алмания тарихы Изге Рим империясе тарихы белән бергә үрелеп бара<ref>The lumping of Germanic people into the generic term 'Germans' has its roots in the [[Investiture Controversy]] according to historian Herwig Wolfram, who claimed it was a defensive move made by the papacy to delineate them as outsiders, partly due to the papacy's insecurity and so as to justify counterattacks upon them. See: {{cite book|author=Wolfram, Herwig|title=The Roman Empire and its Germanic Peoples|publisher=California University Press|year=1997|pages=11–13}}</ref>. Башта [[Көнчыгыш Франкия]] исеме астында билгеле булган территория көнбатышта Рейннан алып, көнчыгышта [[Эльба]] елгасына кадәр, һәм төньякта [[Төньяк диңгездән]] алып, көньякта [[Альп таулары]]на кадәр җәелгән була. 919-1024 нче елларда идарә иткән Отто династиясе патшалары (Саксон династиясе дип тә аталалар) берничә зур герцоглыкны бер дәүләткә берләштерә. Әлеге династиягә исем биргән [[Отто I]] 962'дә әлеге җирләрнең [[Изге Рим императоры]] дип игълан ителә. 996 нчы елда [[Отто III]] тарихта беренче тапкыр алман кешесен — ике туганы [[Папа Григорий V|Григорий V]]'не [[Рим папасы]] итә. Күп тә үтми, яңа билгеләнгән папа Отто III'гә Изге Рим империясе императоры таҗын киертә. [[Сали династиясе]] патшалары хакимлек иткән чорда (1024—1125 нче еллар), Изге Рим Империясе төньяк Италия һәм [[Бургундия (тарихи өлкә)|Бургундияне]] дә үз составына кертүгә ирешә. Әмма соңрак, тарихта «инвеститура өчен көрәш» исеме астында билгеле чиркәү һәм дәүләт башлыклары арасындагы тарткалашулар нәтиҗәсендә, Изге Рим империясе императорлары хакимияттән колак кага<ref>{{cite book|author=McBrien, Richard|title=Lives of the Popes: The Pontiffs from St. Peter to Benedict XVI|publisher=HarperCollins|year=2000|page=138}}</ref>. [[File:Lucas Cranach d.Ä. — Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|thumb|upright=0.7|[[Мартин Лютер]] (1483–1546) [[Протестант реформациясе]]н башлап җибәрә ([[Лукас Кранах (өлкән)|Лукас Кранах]] язган потрет).|ссылка=Special:FilePath/Lucas_Cranach_d.Ä._—_Martin_Luther,_1528_(Veste_Coburg).jpg]] [[Штауфеннар]] нәселе дәверендә (Алманиядә 1138'дән алып 1254'кә кадәр хакимлек итәләр) Алмания территориясе шактый киңәя. Алман ханзадәләре [[славян]] халыклары яшәгән көньяктарак һәм көнчыгыштырак урнашкан җирләрдә үз йогынтыларын көчәйтәләр һәм алман кешеләрен бу җирләрдә төпләнергә өндиләр. Бу процесс тарихта алманча «''[[Ostsiedlung]]''» — «көнчыгышта урнашу», «көнчыгышны үзләштерү» хәрәкәте буларак билгеле. Аерым алман кенәзлекләре, аеруча Саксония кенәзлеге, «[[тәре яулары]]» нәтиҗәсендә Эльба һәм Балтыйк буе халыкларының җирләрен басып ала{{чыганак юк}}. Башлыча төньяк Алмания шәһәрләре төзегән [[Һанза берләшмәсе]] әгъзалары сәүдә эшен җәелдерәләр һәм өч гасыр буенча Балтыйк һәм Төньяк диңгез буйларында урнашкан шәһәрләрдә төп сәүдәгәр булалар<ref>Fulbrook 1991, pp. 13–24.</ref>. Көньяктагы Зур Равенсбург Сәүдә Җәмгыяте (''Große Ravensburger Handelsgesellschaft'') охшаш функция үти. Император [[Карл IV (Изге Рим Императоры)|Карл IV]]'нең 1356'да игълан ителгән «[[Алтын булла (1356)|Алтын булла]]» дип аталучы фәрманы империянең конституциясе функциясен үти һәм император сайлау тәртибен билгели. Әлеге фәрманга күрә, императорны кайбер иң мөһим өлкәләрнең һәм архиепископлыкларның башында торучы җиде [[курфүрст]] сайлый<ref>Fulbrook 1991, p. 27.</ref>. 14 нче гасырның беренче яртысында — башта 1315-1317 нче елларда булып узган [[1315-1317 нче еллардагы Зур ачлык|Зур ачлык]], аннан 1348-1350 нче еллардагы, тарихка «[[Кара үлем]]» дип кереп калган [[чума]] чире аркасында — Алманиядә халык саны кими<ref>{{cite book |url=http://www.vlib.us/medieval/lectures/black_death.html |title=The Great Famine (1315–1317) and the Black Death (1346–1351) |first=Lynn Harry |last=Nelson |publisher=University of Kansas |accessdate=19 March 2011 |=http://www.vlib.us/medieval/lectures/Black_death.html }}</ref>. Бу бәла-казаларга карамастан, алман рәссамнары, инженерлары һәм галимнәре — [[Венеция җөмһүрияте|Венеция]], [[Флоренция җөмүрияте|Флоренция]] һәм [[Генуя җөмһүрияте|Генуя]] кебек сәүдәгәр [[Итальян шәһәр-дәүләтләре|шәһәр-дәүләтләрендәге]] алманнарга замандаш итальян рәссамнары һәм һөнәрчеләре кебек — зур осталыкка ирешәләр һәм алдынгы җитештерү ысулларына ия булалар. Төрле Алман кенәзлекләре буйлап сибелгән мәдәни үзәкләрдә [[Олы Һанс Һольбайн|аталы]]-[[Кече Һанс Һольбайн|уллы]] Һольбайннар ({{lang-de|Holbein}}, {{lang-ru|Гольбейн}}) һәм [[Альбрехт Дюрер]] кебек рәссамнар туа. [[Иоһан Гутенберг|Йоһаннес Гутенберг]] күчереп йөртеп була торган металл хәрефләр ярдәмендә китап басу ысулын уйлып таба. Бу ачыш гади халыкка да мәгърифәткә юл ача<ref>Eisenstein, Elizabeth. (1980). ''The printing press as an agent of change.'' Cambridge University Press, pp. 3–43.</ref>. [[File:HRR 1648.png|thumb|left|1648 нче елда [[Утыз еллык сугыш]]ка нокта куйган [[Вестфалия солыхы]]ннан соңгы [[Изге Рим империясе]]]] 15 гасыр ахыры — 16 гасыр башында крәстиәннәр һәм шәһәрлеләрнең җәбер-золымга каршы күтәрелешләре була. Аеруча, халыкта төрле сылтау белән яңа [[салым]]нарны салган католик чиркәүгә каршы катгый ризасызлык туа. 1517'дә [[Виттенберг]] шәһәре рухание [[Мартин Лютер]], [[Рим католик чиркәве]]н тәнкыйтьләп, 95 маддәлек [[95 тезис|мәкалә]] язып чыга. Бу вакыйгадан католик чиркәүгә каршы хәрәкәт — [[протестант реформациясе]] башлана. Реформация дәверендәге массакүләм хәрәкәтнең иң югары ноктасы 1524—1526 еллардагы крәстияннәр сугышы була{{чыганак юк}}. 1555 нче елда имзаланган [[Аугсбург солыхы]] [[лютерчылык]]ны (лютеранизм, лютеранлык) католицизм белән тигез хокуклы дин дип таный, әмма бер җирдә идарә итүче кенәзнең дине ул җирдә яшәүче халык дине белән бер үк булырга тиеш дип тә карар итә. Бу принцип тарихта латин телендәге «[[Cuius regio, eius religio]]», ягъни «кемнең иле — шуның дине» гыйбарәсе белән аталган принцип буларак билгеле. Аугсбург килешүе башка дини тәгълиматларны исәпкә алмый: мисал өчен, [[кальвинчылык]] бидгать (ересь) булып санала бирә. 1583 нче елда [[Көльн курфүрстлыгы]]ндагы вакыйгадагы кебек рухани җитәкче бер диннән икенче дингә күчсә нишләргә икәнлеге дә аңлатылмый. 1583—1588 нче елларда барган [[Көльн сугышы]]ннан алып, [[Утыз еллык сугыш]] (1618—1648) тәмамланганчыга кадәр аралыкта дини низаглар нәтиҗәсендә Алмания зур югалтулар кичерә<ref name=Philpott>{{cite journal|last=Philpott|first=Daniel|title=The Religious Roots of Modern International Relations|journal=World Politics|date=January 2000|volume=52|issue=2|pages=206–245|doi=10.1017/S0043887100002604}}</ref>. Утыз еллык сугыш Алмания кенәзлекләрендәге халык санын якынча 30 процентка, ә кайбер өлкәләрдә 80 процентка кадәр киметә<ref>{{cite book |title=The Savage Wars of Peace: England, Japan and the Malthusian Trap |first=Alan |last=Macfarlane |publisher=Blackwell |year=1997 |page=51 |isbn=978-0-631-18117-0}}</ref>. Әлеге сугыш [[1648 ел|1648 нче елгы]] Вестфалия солых шартнамәсе белән тәмам була<ref name=Philpott />. 1648'дән соң Алман хакимнәре үз рәсми диннәре итеп католицизм, лютеранизм я кальвенизмны сайлый ала<ref>Реформациянең Изге Рим империясенә йогынтысы хакында күбрәк мәгълүмат өчен, түбәндәге китапны карагыз: [[Hajo Holborn]], ''A History of Modern Germany, The Reformation'', Princeton N.J., Princeton University Press, 1959, chapters 6–9 (pp. 123–248).</ref>. 18 нче гасырда Изге Рим империясе 1800 тирәсе [[Изге Рим империясе дәүләтләре|өлкәдән (дәүләттән)]] тора<ref>{{cite book|author=Gagliardo, G|title=Reich and Nation, The Holy Roman Empire as Idea and Reality, 1763–1806|publisher=Indiana University Press|year=1980|pages=12–13}}</ref>. Якынча 1450—1555 нче елларда барган империаль реформа кысаларында катлаулы кануннар системасы төзелә. Әлеге кануннар кабул ителү нәтиҗәсендә, [[Рейхстаг (Изге Рим империясе)|рейхстагта]] тавыш бирү хокукына һәм үз өлкәләрендә шактый киң автономиягә ия, бу өлкәләрнең рухани я дөньяви җитәкчелеген гәүдәләндерүче [[Империя тәбәкалары|яңа тәбәка]] (сословие) барлыкка килә. 1438 нче елдан алып 1740 нчы елга — император [[Карл VI (Изге Рим императоры)|Карл VI]] вафатына чаклы — Изге Рим империясе императоры таҗы (башка шактый Европа дәүләтләрендәге кебек) [[Габсбурглар|Һабсбурглар]]да була. Карл VI'ның да, аның абыйсының да ир балалары булмый. Бу Һабсбурглар хакимияте өчен җитди проблема була, чөнки ул вакыттагы тәртипләргә күрә, бер династия җирләре нәселдән нәселгә ир балалар аша гына күчеп килә. Моңа карамастан, Карл VI курфюрстларны (император сайлау хокукына ия кенәзләрне) Һабсбургларга караучы җирләрне үзенең кызына мирас итүне рөхсәт итәргә һәм, гомумән, империя белән идарә итүне Карл VI'ның кызы [[Мариа Тереза]] аша Һабсбурглар кулында калдыруга риза булырга күндерә һәм бу карарны кәгазьгә төшереп, 1713 нче елда тарихка «[[Прагматик санкция]]» дип кереп калган фәрман чыгара. Изге Рим империясенең башка дәүләтләре һәм күрше империяләр башта бу карар белән килешсәләр дә, бераздан алар арасында империядә җитәкчелек итү хокукы өчен һәм, гомумән, Һабсбурглар биләмәләре өчен көрәш башлана. Изге Рим империясе эчендә төп көндәшлек Һабсбурглар династиясенең төп йорты саналган [[Австрия]] белән [[Пруссия]] арасында була. 1740 нчы елдан алып Алмания тарихы беренче чиратта менә шул ике дәүләтнең көрәше белән бәйле. Әйтелгәнчә, бу катлаулы вазгыятькә Изге Рим империясенә күрше булган дәүләтләрнең мәнфәгатьләре дә килеп кушыла. Моның нәтиҗәсе — 1740 нчы елдан алып 1748 нче елга кадәр бик күп дәүләтләр арасында барган, хәзер «[[Австрия мирасы өчен сугыш]]» дип аталучы сугыш. Әлеге сугыш [[Аахен солыхы]] белән тәмамлана. Башта 1772 нче, аннан янәдән 1793 нче һәм 1795 нче елларда ике иң көчле алман дәүләте — Пруссия һәм Австрия, [[Россия империясе]] белән бергә, [[Польшаны бүлгәләү]]дә катнаша һәм [[Реч Посполита]]ның җирләрен үзләренә куша. Бу бүлгәләүләр нәтиҗәсендә, миллионнарча поляк кешеләре ике алман монархиясенең табигъларына әйләнә. Моңа карамастан, аннексияләнгән җирләр Пруссия корольлеге һәм Һабcбург патшалыгына керсәләр дә, де-юре алар Изге Рим империясе өлеше дип саналмыйлар<ref>{{cite book |first1=Robert |last1=Bideleux |first2=Ian |last2=Jeffries |title=A History of Eastern Europe: Crisis and Change |publisher=Routledge |year=1998 |page=156}}</ref><ref>{{cite book |first1=Judy |last1=Batt |first2=Kataryna |last2=Wolczuk |title=Region, State and Identity in Central and Eastern Europe |publisher=Routledge |year=2002 |page=153}}</ref>. [[Бөек француз инкыйлабы|Француз инкыйлаб сугышлары]] чорында һәм [[Наполеон]] хакимлек иткән елларда дөньяви азат империя шәһәрләренең күпчелеге билгеле бер нәсел биләмәләренә кертелә; чиркәүгә караган җирләр дә дөньявиләштерелә һәм аннексияләнә. 1803—1804 елларда [[Наполеон]], Алманиянең көнбатышындагы кече дәүләтләрне басып алып, үз протектораты астында [[Рейн берлеге]]н барлыкка китерә. 1806'да ''Империя'' юкка чыга; алман дәүләтләре, аерым алганда [[Рейн конфедерациясе|Рейнланд дәүләтләре]], Франция йогынтысына күчәләр. [[1812 елгы сугыш]] барышында Россия гаскәрләре Алманияне [[Наполеон]] хакимлегеннән азат итә. 1815 нче елга кадәр барган [[Наполеон сугышлары]] барышында Франция, Россия, Пруссия һәм Һабсбурглар алман дәүләтләрендә гегемонлыкка ия булу өчен көрәш алып бара<ref>Fulbrook 1991, p. 97.</ref>. === Пруссиянең көчәюе. Алман конфедерациясе һәм Алман империясе === [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|39 дәүләттән торучы [[Алман конфедерациясе]]н (1815-1836) күрсәтүче карта.]] <!--Үзенең мөһим географик урынында урнашканга күрә, Бранденбург-Пруссия курфүрстлыгы (1701 елда [[Пруссия]] корольлыгы) иң эре алман дәүләтләренең берсенә әверелә. 1740-1786 елларда, [[Фридрих II]] дәверендә прус милитаризмы үзенең иң югары ноктасына җитә. Пруссия, Европадагы бөек дәүләткә әверелеп, Алманиядә хакимият урнаштыру өчен Австрия белән көрәшне көчәйтә. 1740 елда, ''Бавар мирасы өчен сугыш'' барышында Пруссия чирүе [[Силезия]]нең күпчелек өлешен басып ала. [[Бөек француз инкыйлабы|Француз буржуаз инкыйлабыннан]] соң французларга каршы берлектә катнашалар, әмма Алмания гаскәре җиңелә. 1793 елның 18 мартында французлар тарафыннан азат ителгән [[Майнц]] алман җирендә беренче демократик җөмһүрият игълан итә. 1803—1804 елларда [[Наполеон]] Алманиядагы кече дәүләтләрне басып алып, үз протектораты астында [[Рейн берлеге]]н барлыкка китерә. [[1812 елгы сугыш]] барышында Россия гаскәрләре Алманияне [[Наполеон]] хакимлегеннән азат итә. --> 1814—1815 нче елларда узган [[Вена конгрессы]]ның карары буенча, [[Алман конфедерациясе дәүләтләре|39 бәйсез дәүләтне]] берләштерүче [[Алман конфедерациясе]] ({{lang-de|Deutscher Bund}}) төзелә. Конгресс конфедерациянең даими президенты итеп [[Австрия императоры]]н билгели. Бу хәл конгресс Пруссиянең башка алман дәүләтләренә булган йогынтысын танымавын күрсәтә һәм Һоэнцольлерн династиясе белән (Пруссия патшалары) Һабсбург династиясе (Австрия патшалары) арасында күптәннән бирле барган көндәшлекне тагын да кискенәйтә. Вена конгрессыннан соңгы [[Европа концерты|реставрация]] сәясәте [[Алманиядә либерализм|либераль]] хәрәкәтләрнең көчәюенә китерә, моңа җавап булып Австрия дәүләт эшлеклесе [[Меттерних]] чорында яңа репрессив чаралар кертелә. 1834 елда 18 дәүләт арасында{{чыганак юк}} Алмания [[тамгаханә]] берлеге ({{lang-de|Zollverein}}) барлыкка килә. Әлеге берлектә Пруссия җитәкче ролен уйный. Бу берлек сәнәгать һәм сәүдәне үстерүдә зур әһәмияткә ия була һәм алман дәүләтләрен бер-берсенә якынайта төшә<ref>{{cite journal |last=Henderson |first=W. O. |title=The Zollverein |journal=History |date=January 1934 |volume=19 |issue=73 |pages=1–19 |doi=10.1111/j.1468-229X.1934.tb01791.x}}</ref>. Аеруча тимер юл төзү эшендә Алмания зур казанышларга ирешә һәм 1850 нче елда тимер юллар озынлыгы буенча Европада икенче урынга чыга{{чыганак юк}}. [[Француз инкыйлабы]]ның [[милләтчелек]] һәм азатлык идеяләре алманнар арасында да, бигрәк тә яшь буын арасында, киң тарала. Әйтик, 1832 нче елның май аенда булып узган [[Һамбах фестивале]] — [[Алмания мәсьәләсе|Алманиянең бердәмлеген]], хөрриятне һәм демократияне яклау йөзеннән үткәрелгән фестифаль-митинг — ул еллардагы төп вакыйгаларның берсе. 1848 нче елда берничә Европа илендә булып узган [[1848 инкыйлаплары|инкыйлаплар]] дулкыны (аерым алганда, [[1848 елгы француз инкыйлабы|инкыйлап]] нәтиҗәсендә Франция [[җөмһүрият]]кә әйләнә) Алманиягә дә кагыла — зыялылар һәм гади халык [[Алман дәүләтләрендә 1848 елгы инкыйлап]]ны башлап җибәрә. 1849 нчы елда Франфуркттагы [[Франкфурт парламенты|Милли парламент]] Пруссия патшасы [[Вильһельм IV (Пруссия патшасы)|Вильһельм IV]]'гә, конституция аша аның хакимиятен чикләү шарты белән, император титулын тәкъдим итә. Вильһельм IV импператор таҗын да, тәкъдим ителгән конституцияне дә кире кага. Инкыйлап хәрәкәтләре вакытлыча туктала<ref name="state">{{cite web|url=https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm|title=Germany|publisher=U.S. Department of State|date=10 November 2010|accessdate=26 March 2011|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110324180706/http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm|archivedate=24 March 2011|df=dmy-all}}</ref>. [[File:Wernerprokla.jpg|thumb| [[Версаль сарае|Версальда]] [[Алман империясе]] корылу, 1871. Үзәктә торучы, ак униформа кигән кеше — [[Отто фон Бисмарк]].]] Король [[Вильһелм I (Алман императоры)|Вильһелм I]] 1862 нче елда [[Отто фон Бисмарк]]ны Пруссиянең яңа премьер-министры итеп билгели. 1864'тә Бисмарк җитәкчелегендәге Алмания Даниягә каршы булган [[Икенче Шлезвиг сугышы]]нда җиңүгә ирешеп, [[Ютланд]] ярымутравында үз хакимиятен урнаштыра. Моннан соңрак, 1866 нчы елгы [[Австрия-Пруссия сугышы]]нда Пруссиянең бер баш өстен булуы һәм җиңүе әлеге илгә [[Төньяк Алмания берлеге]]н ({{lang-de|Norddeutscher Bund}}) төзергә мөмкин итә. [[Австрия империясе|Австрия]] әлеге федерация эшләрендә катнаша алудан мәхрүм кала. [[Франция-Пруссия сугышы]]нда Францияне дә җиңгәннән соң, алман кенәзләре 1871 нче елда [[Версаль сарае|Версальда]] [[Алман империясе]] төзелүен игълан итә. Әлеге империя Австриядән кала Алманиянең барлык таркау кисәкләрен дә бер дәүләткә берләштерә. Пруссия яңа империянең әйдәп баручы дәүләте була һәм [[Һоэнцольлерн династиясе]]ннән булган Пруссия патшасы бер үк вакытта император да була һәм Берлин империянең башкаласына әйләнә<ref name="state" />. <!-- 1866 елда Пруссия һәм тагы 17 Төньяк Алманиядәге дәүләт Төньяк Алмания берлегенә берләшә. Фактик рәвештә бу бердәм дәүләт булган: аның бер президенты (прус корольы), канцлеры, Рейхстагы һәм бундесраты, бердәм гаскәре, акча берәмлеге, тышкы сәясәте идарәлеге, почта һәм тимер юл идарәлеге була. 1870—1871 еллардагы франк-прусс сугышы дүрт көньяк алман дәүләтенең кушылуына һәм бердәм [[Алман империясе]]нең барлыкка килүенә китерә. --> [[Алманиянең берләшүе]]ннән соңгы {{lang-de|[[Gründerzeit]]}}, ягъни «нигез салучылар чоры» дип аталучы чорда [[Алмания канцлеры]] булучы Бисмарк, оста тышкы сәясәте ярдәмендә башка дәүләтләр белән килешүләр аша дуслыклар корып һәм дипломатик чаралар аша [[Өченче француз җөмһүрияте|Францияне]] изоляцияләп, сугыштан сакланып, Алманияне көчле дәүләт итеп саклауны мөмкин итә. [[Вилһелм II (алман императоры)|Вилһелм II]] чорында исә Алмания, ул замандагы башка Европа дәүләтләре шикелле үк, [[Яңа империализм|империалистик]] курс тота башлый, бу исә күрше дәүләтләр белән тарткалашуларга китерә. Алмания моңа кадәр төзегән солых килешүләренең күбесе озайтылмый. Нәтиҗәдә Алмания һәм күпмилләтле [[Австро-Венгрия]] империясе килешү төзи, һәм, сугыш башлана калса бер-берсенә ярдәм итәргә сүз куешмасалар да, нейтральлек сакларга вәгъдә итешәләр. Бу берлек «[[Икеле альянс (1879)|Икеле альянс]]» буларак билгеле. Соңрак бу килешүгә Италия дә килеп кушыла һәм [[Өчле альянс (1882)|1882'нең Өчле альянсы]] корыла. Үзәк Европада урнашкан өч күрше ил тарафыннан төзелгән бу альянс әлеге илләрнең Франция һәм/яки Русия белән сугыштан хәвефләнүен чагылдыра. Британия, Франция һәм Россия дә, охшаш сәбәпләр аркасында (әйтик, кайбер өлкәләрдә Франция һәм Алмания мәнфәгатьләре, ә Балкан ярымутравында Русия һәм Австро-Венгрия мәнфәгатьләре бер-берсенә ныкъ каршы килә), килешү төзи<ref>Fulbrook 1991, pp.&nbsp;135, 149.</ref>. [[File:Deutsches Reich 1871-1918.png|left|thumb|[[Алман империясе]] (1871–1918). [[Пруссия патшалыгы]] зәңгәр төс белән күрсәтелгән.]] 1884 нче елгы [[Берлин конференциясендә]] Алмания берничә [[Элеккеге алман колонияләре исемлеге|колониягә]], шул исәптән [[Алман Көнчыгыш Африкасы]]на, [[Алман Көньяк-көнбатыш Африкасы]]на, [[Тоголенд]]ка һәм [[Камерун]]га дәгъва белдерә<ref>{{cite book |title=100 maps |year=2005 |publisher=Sterling Publishing |isbn=978-1-4027-2885-3 |editor=Black, John |page=202}}</ref>. Соңрак Алмания үз [[Алман колониаль империясе|колониаль империясе]] эченә Тын океанда [[Алман Яңа Гвинеясен]], [[Алман Микронезиясен]] һәм [[Алман Самоасын]], ә Кытайда [[Цзяо-Чжоу]] ({{lang-de|Kiatschou}}) ярын кертүгә ирешә. Көньяк-Көнбатыш Африкадагы (хәзер [[Намибия]]) Алман колониаль хөкүмәтенең 1904 белән 1907 еллар арасында, Алман хакимиятенә каршы баш күтәргәннәре өчен җәза бирү йөзеннән, [[Һереро һәм Намака халкын юк итү|Һереро һәм Намака кешеләрен юк итәргә кушучы]] карар чыгаруы билгеле. Бу вакыйгалар «XX гасырның беренче геноцид очрагы» буларак билгеле. [[Концентрацион лагерь]]лардагы авырулардан, җәзалаулардан, талчыгудан, һәм авылларында үзләреннән су һәм ризыклары тартып алыну нәтиҗәсендәге сусызлык һәм ачлыктан якынча 100 000 кеше — [[Һереро халкы]]ның 80%-ы һәм [[Нама(ка) халкы]]ның 50%-ы — вафат була<ref>Olusoga, David and Erichsen, Casper W (2010). The Kaiser's Holocaust. Germany's Forgotten Genocide and the Colonial Roots of Nazism. Faber and Faber. {{ISBN|978-0-571-23141-6}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/apr/18/pope-francis-armenian-genocide-first-20th-century-namibia |title=Dear Pope Francis, Namibia was the 20th century's first genocide |last=Olusoga |first=David |date=18 April 2015 |website=The Guardian |publisher=The Guardian News and Media Limited |accessdate=11 June 2016 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160603191720/http://www.theguardian.com/commentisfree/2015/apr/18/pope-francis-armenian-genocide-first-20th-century-namibia |archivedate=3 June 2016 |df=dmy-all }}</ref>. ===Беренче бөтендөнья сугышы === 1914 елның 28 июнендә [[Сараево]]да [[Австро-Венгрия империясе]] ханзадәсе [[Франц Фердинанд]] атып үтерелүне сылтау итеп, Австрия империясе Сербиягә һөҗүм итә һәм шуның белән [[Беренче Бөтендөнья сугышы]] башланып китә. Дүрт ел дәвам итеп, якынча ике миллион алман солдатының гомерен алган <ref>{{cite news |url =http://www.spiegel.de/international/germany/aged-107-last-german-world-war-i-veteran-believed-to-have-died-a-530319.html |title =Last German World War I Veteran Believed to Have Died |work =Spiegel Online |date =22 January 2008 |first =David |last =Crossland |accessdate =25 March 2011 |deadurl =no |archiveurl =https://web.archive.org/web/20121008172434/http://www.spiegel.de/international/germany/aged-107-last-german-world-war-i-veteran-believed-to-have-died-a-530319.html |archivedate =8 October 2012 |df =dmy-all }}</ref> сугыш Алманиянең җиңелүе һәм 1918 елның 11 ноябрендә имзаланган [[Компьен солыхы (1918)|Компьен солыхы]] белән, ниһаять, тәмам була. [[1918–1919 нчы елгы Алман инкыйлабы|Алман инкыйлабы]] барышында (1918-нең ноябре), император Вилһелм II һәм хакимияттә булган барлык кенәзләр дә үз вәкаләтләреннән һәм бурычларыннан [[абдикация|ваз кичәләр]]. Алманиянең яңа сәяси лидерлары 1919 нчы елда [[Версаль килешүе]]нә кул куя. Әлеге килешүдә Алмания, «[[Үзәк дәүләтләр]]» төзегән «[[Дүртле берлек]]» әгъзасы буларак, тарихта булган [[Беренче Бөтендөнья Сугышындагы югалтулар|иң канкойгыч]] сугышларның берсендә [[Антанта]] дәүләтләренә җиңелүен таный. Алманнар әлеге килешүне кимсеткәч һәм гаделсез дип кабул итә. Халыкта шундый хисләрнең булуы [[Адольф Гитлер]]нең популярлашуына һәм хакимияткә килүенә ярдәм иткән дип саный тарихчылар<ref>{{Cite book | first1=Manfred F.| last1=Boemeke | first2= Gerald D.| last2= Feldman | author2-link= Gerald Feldman | first3= Elisabeth | last3= Glaser |series=Publications of the German Historical Institute |chapter=Introduction |pages=1–20 |title=Versailles: A Reassessment after 75 Years |publisher=Cambridge University Press|year=1998 |isbn=978-0-521-62132-8}}</ref><ref>{{Cite book |editor1-first=Manfred F.|editor1-last=Boemeke |editor1-link= |editor2-first= Gerald D.|editor2-last= Feldman |editor2-link= Gerald Feldman |editor3-first= Elisabeth |editor3-last= Glaser |editor3-link= |series=Publications of the German Historical Institute |first1=Fritz|last1=Klein|author-link1 =Fritz Klein (historian)|chapter=Between Compiègne and Versailles: The Germans on the Way from a Misunderstood Defeat to an Unwanted Peace |pages=203–220 |title=Versailles: A Reassessment after 75 Years |publisher=Cambridge University Press|year=1998 |isbn=978-0-521-62132-8}}</ref><ref>{{Cite book |editor1-first=Manfred F.|editor1-last=Boemeke |editor1-link= |editor2-first= Gerald D.|editor2-last= Feldman |editor2-link= Gerald Feldman |editor3-first= Elisabeth |editor3-last= Glaser |editor3-link= |series=Publications of the German Historical Institute |first1=William R.|last1=Keylor |chapter=Versailles and International Diplomacy |pages=469–505 |title=Versailles: A Reassessment after 75 Years |publisher=Cambridge University Press|year=1998 |isbn=978-0-521-62132-8}}</ref>. Беренче Бөтендөнья сугышында җиңелүдән соң Алмания Ауропадагы мәйданының якынча 13%-ыннан һәм Африка белән Тын Океандагы барлык колонияләреннән дә колак кага. Европадагы югалтулар [[Польшадагы 1918-1919 елгы баш күтәрү|Польшадагы 1918—1919 елгы баш күтәрү]], 1918 елда [[Эльзас һәм Лотарингия]]нең Франция кулына күчү һәм 1920 елда, тавыш бирү нәтиҗәсендә, [[Шлезвиг]] өлкәсенең бер өлеше Даниягә кире кайту вакыйгалары белән бәйле. Алманиядән киткән җирләрдә ул вакытта ук башлыча поляк, француз һәм дан халкы яши торган була<ref>{{cite web |url=https://www.ushmm.org/outreach/en/media_nm.php?MediaId=1620 |title=GERMAN TERRITORIAL LOSSES, TREATY OF VERSAILLES, 1919 |website=United States Holocaust Memorial Museum |publisher=United States Holocaust Memorial Museum, Washington, DC |accessdate=11 June 2016 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160704070745/https://www.ushmm.org/outreach/en/media_nm.php?MediaId=1620 |archivedate=4 July 2016 |df=dmy-all }}</ref>. Алмания колонияләрне басып алуга соң керешә, шуңа күрә ул аларны яңадан бүлү юлларның табарга тырыша. Ул [[Австро-Венгрия империясе|Австро-Венгрия]] һәм Италия белән «Өчлек берлеге»н төзи. Гаять зур хәрби чыгымнарга күрә (бюджетның яртысына кадәр җитә) 1914 елда Алмания иң яхшы коралланган гаскәргә ия була. [[Англия]] [[Россия империясе|Россияне]] якламас дип уйлаган Алмания [[Беренче бөтендөнья сугышы]]н башлап җибәрә. 1914 елның [[1 август]]ында Алмания Россиягә, [[3 август]]ында [[Франция]]гә сугыш игълан итә, 4 августында исә Англия Алманиягә каршы сугыш игълан итә. 1915 елда Алмания Көнчыгыш фронтта уңыш яулый: Россия гаскәре Польша һәм Литваны бушатырга мәҗбүр була. Көнбатыш фронтта исә алманнар французларны җиңә алмый һәм сугыш йончыткыч позицион сугышка әверелә. Алмания акрынлап көчсезләнә башлый, 1917 елда [[АКШ]]ның сугышка [[Антанта]] ягыннан керүе җиңелүне якынайта, хәтта көнчыгышта төзелгән [[Брест солыхы (1918)|Брест солыхы]] да моңа комачаулый алмый. 1918 елның язында Алмания гаскәре көнбатышта һөҗүмне башлый, әмма ул уңышсызлыкка очрый. 1918 елның 5 октябрендә, солых сорап, [[Антанта]]га мөрәҗәгать итә. 1918 елның 11 ноябрендә Германия делегациясе, Антанта күрсәткән шартларга ризалыгын белдереп, килешүгә кул куя. 9 ноябрьдә [[Берлин]]да күтәрелеш була, монархия {{коммент|төземе|строй}} төшерелә һәм Алманиядә җөмһүрият игълан ителә. === Веймар җөмһүрияте һәм Өченче рейх. Икенче бөтендөнья сугышы === [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-P011502, Berlin, Reichskanzlei, Philipp Scheidemann.jpg|thumb|upright|[[Филип Шайдеман]] 1918 нче елның 9 нчы ноябрендә [[Рейх канцеляриясе]] тәрәзәсендә басып торган килеш [[Веймар җөмһүрияте|Алман җөмһүриятен]] игълан итә.]] 1918'нең ноябрендә, [[1918-1919 елгы алман инкыйлабы|Алман инкыйлабы]] башлангач, Алмания [[җөмһүрият]] дип игълан ителә. 1919 нчы елның февралендә [[Веймар]] шәһәрендә чакырылган оештыру мәҗлесендә Веймар җөмһүриятенең конституциясе кабул ителә{{чыганак юк}}. 1919'ның 11 нче августында Алманиянең ул вакыттагы президенты [[Фридрих Эберт]] демократик рухтагы [[Веймар конституциясе]]н имзалый. Моннан соң хакимият өчен барган көрәш барышында Бавариядә хакимияткә [[коммунистлар]] килә, әмма Алманиянең башка өлкәләрендәге консерватив карашлылар аларга нык каршы тора һәм [[Капп путчы]] дип аталучы вакыйгаларда [[Бавария Совет Җөмһүрияте]]н бәреп төшерергә омтыла. Әлеге путч {{lang-de|Reichswehr}} кешеләре, ягъни гаскәриләр, һәм шулай ук төрле консерватив, милләтче һәм монархист төркем тарафдарларында яклау таба. Эре сәнәгый шәһәрләрдәге канкойгыч урам бәрелешләре, [[Рур өлкәсе]]н Бельгия һәм Франция гаскәрләре оккупацияләү, [[гиперинфляция]] белән үзенчәлекле болгавыр дәвер ниһаять 1924 нче елда яңа акча берәмлеге кертелү һәм тарихка [[Алтын егерменче еллар]] дип кереп калган чагыштырмача тыныч, актив мәдәни тормыш чоры белән алышына. Тарихчылар 1924 белән 1929 арасындагы чорны «өлешчә стабильләшү» чоры дип атап йөртә<ref>{{cite book|author=Williamson|year=2005|title=Germany since 1815: A Nation Forged and Renewed|publisher=Palgrave Macmillan|pages=186–204}}</ref>. 1929 елда башланган дөньякүләм икътисади кризис Алмания икътисадына да шактый нык тәэсир итә. [[Алманиядә федераль сайлау, 1930|1930 елгы федераль сайлаудан]] соң, [[Пауль фон Һинденбург|президент Пауль фон Һинденбург]] канцлер [[Һайнрих Брүнинг]] хөкүмәтенә парламент хуплавыннан башка [[48 нче маддә (Веймар конституциясе)|эш итәргә]] рөхсәт бирүче канунны имзалый. Икътисади кризис һәм Брүнинг җитәкләгән хөкүмәт алып барган сәясәт эшсезлекнең артуына китерә — 1932 нче елга эшсезлек якынча 30%-ны тәшкил итә<ref name="chronicle">{{cite web|url=http://www.holocaustchronicle.org/StaticPages/50.html|publisher=The Holocaust Chronicle|title=PROLOGUE: Roots of the Holocaust|accessdate=28 September 2014|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101004701/http://www.holocaustchronicle.org/StaticPages/50.html|archivedate=1 January 2015|df=dmy-all}}</ref>. Бу шартларда [[Национал-социалистик алман эшче партиясе|нацистлар партиясенең]] (1919 елда төзелә) йогынтысы көчәя башлый. 1932 елның июлендәге федераль сайлауда [[Адольф Гитлер]] җитәкләгән әлеге партия, 13 миллионнан артык тавыш җыеп, җиңүгә ирешә. Илне торгынлыктан алып чыга алмаганлыктан, берничә тапкыр хөкүмәт алышына, һәм, 1933-нең 30 нчы гыйнварында, Һинденбург канцлер урынына Гитлерне билгели<ref>Fulbrook 1991, pp.&nbsp;155–158, 172–177</ref>. Гитлер канцлер булып бер ай узуга, ут төртелгән [[Рейстаг янгыны]]ннан соң, төп [[гражданлык хаклар]]ын чикләүче [[Халык һәм дәүләтне саклау турында боерык|боерык]] чыга һәм моңардан соң берничә атна узуга Дахау шәһәрендә беренче [[нацистларның концентрацион лагерьлары|концентрацион лагерь]] ачыла. Шул ук елның ноябрь аенда хакимият национал-социалистлар кулына күчә. 1933 елда нацистлар диктатурасы урнаштырыла. [[File:Bundesarchiv Bild 183-S33882, Adolf Hitler retouched.jpg|thumb|left|upright=0.7|[[Адольф Гитлер|Адолф Гитлер]], «[[Өченче рейх]]» тоталитар дәүләтенең «фюреры» (җитәкчесе) (1933–1945)]] [[Дефицитлы бюджет]] хисабына, ягъни бурычка кереп, дәүләт юллар һәм башка инфраструктура корылмаларын төзүгә һәм яңартуга күп акча бүлеп бирә башлый. 1934 нче елда ук, эшсез калган алманнарның 1,7 миллионы шундый төзелешләрдә үзенә эш, ә аның белән бергә керем һәм [[социаль яклау]] таба<ref>McNab, p.&nbsp;54</ref>. Әлеге проектларның иң билгелесе — ул {{lang-de|Reichsautobahn}} исемле, тиз йөрешле асфальт юллар ([[Алмания автобаннары]]) төзүне максат итеп тоткан проект<ref>Evans, Richard J. (2005). ''The Third Reich in Power.'' New York: Penguin. {{ISBN|978-0-14-303790-3}} pp.&nbsp;322–326, 329</ref>. Башка зур төзелешләрдән [[Рур буасы]] кебек [[гидроэлектростанция]]ләрне, [[Циллирбах сусаклагычы]] кебек сусаклагычларны, [[Цвикау вокзалы]] кебек транспорт төеннәрен төзү проектларын атарга була<ref>Hugo Ehrt, ''Neuer Harzbote.'' Heft 13, Fremdenverkehrsverein Bodfeld/Harz, Elbingerode (Harz),2003, p.565. Schütz and Gruber, Mythos Reichsautobahn: Bau und Inszenierung der "Straßen des Führers" 1933–1941, Berlin: Links, 1996, {{ISBN|9783861531173}}, pp.&nbsp;16–17.</ref>. Берничә ел эчендә эшсезләр саны нык кимеп, уртача сәгатьлек тә, атналык та хезмәт хаклары арта<ref>McNab, p.&nbsp;56</ref>. 1935 нче елда нацистлар режимы [[Версаль килешүе]]ннән чыгып, [[яһүдләр]]гә һәм азчылыктагы башка милләтләргә каршы юнәлтелгән [[Нюрнберг кануннары|Нүрнберг кануннары]]н чыгара. Моннан ары Алмания 1935 нче елда [[Саар (Милләтләр лигасы)|Саарны]] кире үз контроленә ала<ref>Fulbrook 1991, pp.&nbsp;188–189.</ref>, 1936 нчы елда [[Райнландның янәдән хәрбиләштерелүе|Райнландны янәдән хәрбиләштерә]], 1938 нче елда [[Anschluss|Австрияне]], ә [[Мүнхен килешүе]]ннән соң [[Чехословакия]]нең Судетлар өлкәсен [[Судетлар өлкәсе#Судетлар өлкәсе Нацист Алманиясе эчендә|үзенә куша]]. 1939 нчы елда исә Алмания, Мүнхен килешүенең шартларын бозып, [[Алманиянең Чехословакияне басып алуы|Чехословакияне тулысынча басып ала]] һәм шул ук елның март аенда [[Боһемия һәм Моравия протектораты]]н игълан итә. 1938 нче елның 9-10 нчы ноябрендә, тарихка «[[бәллүр төне|бәллүр төн]]» ({{lang-de|Kristallnacht}}), «ватык пыяла төне» дип кереп калган погромнар барышында йөзләрчә [[синагога]], меңнәрчә кибет һәм башка эшмәкәрлек бинасы җимерелә; 30000-гә якын яһүд ир-аты һәм күп яһүд хатын-кызлары нацистлар тарафыннан кулга алына; яһүдләргә каршы коммендант сәгате кертелә<ref>{{cite web|url=https://www.ushmm.org/outreach/en/article.php?ModuleId=10007697|title=The "Night of Broken Glass"|website=www.ushmm.org|language=en|access-date=8 February 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170211075203/https://www.ushmm.org/outreach/en/article.php?ModuleId=10007697|archivedate=11 February 2017|df=dmy-all}}</ref>. Ике фронтта сугышырга туры килүдән курыккан Гитлер хөкүмәте 1939-ның августында, соңрак үзе үк бозачак [[Молотов-Риббентроп пакты]]н имзалый. Бу пактның төп өлешендә Алмания һәм [[Советлар Берлеге]] бер-берсенә һөҗүм итмәскә вәгъдә итешәләр. Әмма документның яшерен өлеше дә була — ул яшерен өлештә ике ил Көнчыгыш Европаны (шул исәптән Польшаны), «Советлар Берлеге мәнфәгатендәге өлкәгә» һәм «Алмания мәнфәгатендәге өлкәгә» аерып, үзара бүлешәләр. Бу килешүдән соң, 1939-ның 1 нче сентябрендә, Алмания Польшаны басып ала — Европада [[Икенче бөтендөнья сугышы]] башлана<ref name="Fulbrook 190">Fulbrook, pp.&nbsp;190–195.</ref><ref>Axelrod, Alan (2007) Encyclopedia of World War II, Volume 1. Infobase Publishing. pp. 659.</ref>. [[File:World War II in Europe, 1942.svg|thumb|[[Икенче бөтендөнья сугышы]], [[Алмания оккупациясендәге Европа]], 1942 ел]] Гитлер гамәлләренә җавап йөзеннән Британия, хәрби хәрәкәтләрне туктатуны таләп итеп, Алманиягә ультиматум куя. Бу ультиматум инкарь ителгәч, ике көннән соң, 3 нче сентябрь көнне, [[Британия]] һәм [[Франция]] Алманиягә каршы сугыш игълан итәләр<ref>Hiden, John; Lane, Thomas (2003). ''The Baltic and the Outbreak of the Second World War.'' Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-53120-7}}, pp.&nbsp;143–144.</ref>. 1940 елның апрелендә Алмания [[Дания]] һәм [[Норвегия]]не, май—июньдә исә [[Бельгия]], [[Голландия|Һолландия]], [[Люксембург]] һәм [[Франция]]не басып ала. Шул ук елның июлендә алман һава көчләре Британиягә дә һөҗүм итә, әмма Британия гаскәрләре бу һөҗүмнәрне кире кагуга ирешә. 1941 елның апрелендә Алмания [[Югославия корольлыгы|Югославия]] һәм [[Греция]]ны басып ала. Шул ук елның 22 июнендә исә Алмания [[Бөек Ватан сугышы|Советлар Берлегенә һөҗүм итә]]. Сугыш башындагы уңышларга карамастан, алманнар ахыргы исәптә җиңелә. 1945 елның 2 маенда совет гаскәрләре Берлинны яулап ала. 7 майда [[Реймс]] шәһәрендә алман вәкилләре берсүзсез тәслим (капитуляция) турында актка кул куя. 8 майда совет ягы таләбе буенча, алар кабат тәслим (капитуляция) актын имзалыйлар. Соңрак «[[холокост|һолокост]]» дип аталачак вакыйгаларда алман хөкүмәте азчылыкларны эзәрлекли һәм, Европаның төрле илләрендә төзелгән [[Нацистларның концентрацион лагерьлары|концентрацион]] һәм [[Нацистларның үлем лагерьлары|үлем]] лагерьларын кулланып, нацистлар уйлавынча «түбән» кешеләргә каршы геноцид оештыра, ягъни аларны юк итү сәясәтен алып бара. Барлыгы 10 миллионнан артык хәрби булмаган кеше үтерелә, шул исәптән 6 миллион [[яһүд]], 220 000—1 500 000 [[Чегәннәр|чегән]] кешесе, 275 000 [[T4 операциясе|гарип кеше]], меңнәрчә [[Йәхвә шаһиты]], меңнәрчә лутый, шулай ук Алмания һәм ул басып алган башка илләрдәге сәяси я дини оппозицион оешмаларның йөз меңнәрчә әгъзасы<ref>{{cite book |last=Niewyk |first=Donald L. |title=The Columbia Guide to the Holocaust |year=2000 |publisher=Columbia University Press |pages=45–52 |author2=Nicosia, Francis R. |isbn =978-0-231-11200-0}}</ref>. Алмания тарафыннан басып алынган илләрдә нацистлар алып барган сәясәт нәтиҗәсендә 2,7 миллион [[поляк]]<ref>Institute of National Remembrance (Poland), Polska 1939–1945 Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami. Materski and Szarota. page 9 "Total Polish population losses under German occupation are currently calculated at about 2 770 000".</ref>, 1,3 миллион [[украин]], 1 миллион [[Беларуслар|белорус]] кешесе һәлак була<ref name="Maksudov, S. 1994">Maksudov, S. (1994). "Soviet Deaths in the Great Patriotic War: A Note". Europe-Asia Studies 46 (4): 671–680.</ref>. Моннан тыш, әсирлеккә эләккән совет солдатларының 3,5 миллионы әсирлектә вафат булган дип бәяләнә<ref name="Maksudov, S. 1994" /><ref name="books.google.com">Ian Kershaw.''[https://books.google.com/books?id=_tmGaItZ0tsC#v=onepage Stalinism and Nazism: dictatorships in comparison] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150915233529/https://books.google.com/books?id=_tmGaItZ0tsC |date=15 September 2015 }}''. Cambridge University Press, 1997, p.150 {{ISBN|0-521-56521-9}}</ref>. Нацистлар режимының, Алмания завод-фабрикаларында коллар итеп эшләтү өчен, оккупицияләнгән Европа илләреннән якынча 12 миллион кешене мәҗбүриләп алып китүе билгеле<ref name="BeyerSchneider">{{Cite book |author=John C. Beyer |author2=Stephen A. Schneider |title=Forced Labour under Third Reich |publisher=Nathan Associates }} [http://www.nathaninc.com/sites/default/files/Pub%20PDFs/Forced%20Labor%20Under%20the%20Third%20Reich%2C%20Part%20One.pdf Part1] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150824092603/http://www.nathaninc.com/sites/default/files/Pub%20PDFs/Forced%20Labor%20Under%20the%20Third%20Reich,%20Part%20One.pdf |date=24 August 2015 }} and [http://www.nathaninc.com/sites/default/files/Pub%20PDFs/Forced%20Labor%20Under%20the%20Third%20Reich%2C%20Part%20Two.pdf Part 2] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403025028/http://www.nathaninc.com/sites/default/files/Pub%20PDFs/Forced%20Labor%20Under%20the%20Third%20Reich%2C%20Part%20Two.pdf |date=3 April 2017 }}.</ref>. 5,3&nbsp;миллион алман солдаты сугышта һәлак булган дип исәпләнә<ref name="Rüdiger Overmans 2000">{{cite book|author=Overmans, Rüdiger|title=Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg|publisher=Oldenbourg|year=2000|isbn=978-3-486-56531-7}}</ref>. Хәрби булмаган Алмания халкыннан сугыш нәтиҗәсендә 900 000 кеше һәлак була; 400 меңе Көнбатыш илләре ягында, 500 меңе Советлар берлеге ягында<ref>{{cite book|first=Ian|last = Kershaw|title = The End; Germany 1944–45|year=2011|publisher=Allen Lane|pages=279}}</ref>. Сугыш нәтиҗәсендә якынча 12 миллион алман кешесе төрле Көнчыгыш Европа илләреннән куыла, Алмания сугышка кадәрге җирләренең якынча дүрттән бер өлешеннән колак кага<ref name="SLyE6YJEn0C page 52" />. Бомбага тоту һәм ил эчендә барган хәрби бәрелешләр нәтиҗәсендә күп шәһәрләр һәм мәдәни мирас объектлары җимерелә. Советлар Берлеге сугышта барлыгы 27 миллион кешесен югалта<ref name="MOD Russian Federation">{{cite web|last1=Министерство обороны Российской Федерации|first1=MOD Russian Federation|title=On Question of war Losses (in Russian)|url=http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=11359251@cmsArticle|publisher=MOD Russian Federation|accessdate=November 12, 2017|ref=}}</ref>. <!--1936—39 елларда Италия белән берлектә Испаниягә каршы интервенция оештыра. 1938 елның мартында Австрияне, шул ук елның октябрендә [[Чехословакия]]нең Судет өлкәсен басып ала. 1939 елның 1 сентябрендә Алмания Польшага һөҗүм ясап, [[икенче бөтендөнья сугышы]]н башлап җибәрә.   1940 елның сентябрендә [[Берлин]]да Алмания, [[Италия]] вә [[Япония]] хәрби берлек төзи.--> === Сугыштан соңгы еллар. Көнчыгыш һәм Көнбатыш Алмания === [[File:Map-Germany-1945.svg|thumb|[[Алмания 1945-1949 елларда|Алманиядә Америка Кушма Штатлары, Советлар Берлеге, Британия һәм Франция оккупация өлкәләре]], һәм Франция контролендә булган [[Саар протектораты]], 1947 ел. [[Одер-Нейсе сызыгы]]ннан көнчыгыштарак урнашкан җирләр, [[Потсдам конференциясе]]ндә төзелгән килешү нигезендә, Польшага һәм Советлар Берлегенә күчә.]] Алмания капитуляцияләгәч, Берлин һәм Алманиянең калган җирләре дүрт оккупация зонасына бүленә. 1949 елның 23 маенда инглиз, француз һәм американ оккупация зоналары [[Алман Федератив Җөмһүрияте]]нә ({{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}) берләштерелә; шул ук елның 7 октябрендә совет оккупация зонасында [[Алман Демократик Җөмһүрияте]] ({{lang-de|Deutsche Demokratische Republik}}) төзелә. Бу ике җөмһүриятне гайре-рәсми рәвештә [[Көнбатыш Алмания]] һәм [[Көнчыгыш Алмания]] дип атап йөртәләр. Көнчыгыш Алмания башкаласы итеп [[Берлин]]ны, Көнбатыш Алмания исә, ике дәүләтле чишелеш ул ясалма һәм вакытлыча гына статус кво дигән карашына басым ясар өчен, вакытлыча башкаласы итеп [[Бонн]]ны сайлый<ref>{{cite book | last = Wise | first = Michael Z. | title = Capital dilemma: Germany's search for a new architecture of democracy| year = 1998| publisher = Princeton Architectural Press | isbn =978-1-56898-134-5 | page = 23}}</ref>. Мондый вазгыять 1990 елга кадәр саклана. 1990 елда Алмания Федератив Җөмһүрияте (АФҖ) һәм Алмания Демократик Җөмһүрияте (АДҖ) Алманиянең берләшүе турындагы килешүгә кул куя. Көнбатыш Алмания [[социаль юнәлешле базар икътисады|социаль юнәлешле базар икътисадлы]] федератив парламент җөмһүрияте булып төзелә. 1948 елдан башлап Көнбатыш Алмания, [[Маршал планы]] кысаларында яңадан торгызу эшләре өчен бирелгән акчалата ярдәмнең төп адресатына әйләнә һәм бу акчалардан үзенең сугышта җимерелгән сәнәгатен яңадан коруга файдалана<ref>{{cite book|author=Carlin, Wendy|chapter=West German growth and institutions (1945–90)|editors=Crafts, Nicholas; Toniolo, Gianni|year=1996|title=Economic Growth in Europe Since 1945|publisher=Cambridge University Press|page=464|isbn=0-521-49964-X}}</ref>. Беренче [[Алмания Федератив Җөмһүриятенең федераль канцлеры|федераль канцлер]] ({{lang-de|Bundeskanzler}}) булып [[Конрад Аденауэр]] сайлана һәм ул бу вазифаны 1963 елга кадәр үти. Аның һәм [[Людвиг Эрһард]]ның җитәкчелеге астында 1950 нче еллар башыннан алып ил, соңрак «[[икътисадый могъҗиза]]» ({{lang-de|Wirtschaftswunder}}) исемен алачак дәвамлы икътисадый үсеш кичерә<ref>{{cite web|url=http://www.bpb.de/izpb/10131/wirtschaft-in-beiden-deutschen-staaten-teil-1|title=Deutschland in den 50er Jahren: Wirtschaft in beiden deutschen Staaten |trans_title=Economy in both German states|author=Werner Bührer|date=24 December 2002|work=Informationen zur Politischen Bildung|issue=256|publisher=Bundeszentrale für politische Bildung}}</ref>. Алмания Федератив Җөмһүрияте 1955-тә [[НАТО]]-га керә һәм 1957-дә [[Европа Икътисадый Берләшмәсе]]нә нигез салучыларның берсе була. [[File:Thefalloftheberlinwall1989.JPG|thumb|left|[[Берлин дивары]] үзенең 1989 елдагы [[Берлин диварының җимерелүе|җимерелүе]] вакытында. Арткы планда — [[Бранденбург капкасы]].]] Көнчыгыш Алмания, оккупацион көчләр һәм [[Варшава килешүе]] аша ССРБ'ның сәяси һәм хәрби контролендә булган [[Көнчыгыш блок]] дәүләте була. Көнчыгыш Алмания үзен демократия дип санаса да, чын хакимият [[Штази]] исемле, җәмгыятьнең күп өлкәләрен контрольдә тотучы [[яшерен хезмәт]]кә таянган коммунистик [[Алмания Социалистик Бердәмлек партиясе]]нең [[политбюро]]сы кулында гына була<ref name="spiegel_20080311">{{cite web|url = http://www.spiegel.de/international/germany/east-german-spies-new-study-finds-more-stasi-spooks-a-540771.html|title = New Study Finds More Stasi Spooks|author = maw/dpa|date = 11 March 2008|work = [[Der Spiegel]]|accessdate =07 November 2017}}</ref>. АДҖ'дә Советлар Берлегендәге икътисадка охшаш [[планлы икътисад]] корыла, соңрак ил [[Үзара икътисадый ярдәмләшү шурасы]] ({{lang-ru|Совет Экономической Взаимопомощи}}, СЭВ) әгъзасына да әверелә<ref name="loc-cs">"Germany (East)", Library of Congress Country Study, [http://memory.loc.gov/frd/cs/germany_east/gx_appnb.html Appendix B: The Council for Mutual Economic Assistance]</ref>. Канцлер [[Вилли Брандт]]ның ''көнчыгыш сәясәте'' ({{lang-de|''[[Ostpolitik]]''}}) нәтиҗәсендә, 1970 еллар башында Көнчыгыш һәм Көнбатыш Алмания арасындагы фикер каршылыклары кими төшә. 1989'ның җәендә Маҗарстан, [[тимер чаршау|тимер чаршавын]] бетереп, үзенең чикләрен ачарга карар кыла. Нәтиҗәдә меңләгән [[көнчыгыш алманнар|көнчыгыш алман]] [[Маҗарстан]] аша Көнбатыш Алманиягә күченеп китә. АДҖ'дә [[Көнчыгыш Алманиядә дүшәмбе демонстрацияләре|массакүләм демонстрацияләр]] колач җәя. Көнчыгыш Алмания хакимияте, гражданнарга Көнбатыш Алманиягә сәяхәт итү мөмкинлеге биреп, чикне узу кагыйдәләрен йомшарта. Бу Көнчыгыш Алманияне ил буларак саклап калу ниятеннән эшләнсә дә, чикләрне ачу ''Wende'' дип аталучы реформа процессын асылда тизләтә генә. === Берләшкән Алмания һәм Европа Берлеге === [[File:Reichstag Berlin Germany.jpg|thumb|270px|Алмания 1990 елның 3 октябрендә [[Алманиянең берләшүе|берләшә]]<ref name="Einigungsvertrag">[http://bundesrecht.juris.de/einigvtr/BJNR208890990.html Vertrag zwischen der Bundesrepublik Deutschland und der Deutschen Demokratischen Republik über die Herstellung der Einheit Deutschlands (Einigungsvertrag)] Алмания Федератив Җөмһүрияте һәм Алмания Демократик Җөмһүрияте 1990'ның 31 августында имзалаган ''Берләшү турында килешү'' (рәсми текст, алман телендә).</ref>. 1999'дан алып, Берлиндагы [[Рейхстаг (бина)|Рейхстаг бинасы]] [[Бундестаг]]ның, Алмания парламентының, утырышлары уза торган урын.]] Берләшкән Алмания яңа дәүләт булып түгел, ә Алмания Федератив Җөмһүриятенең киңәйгән дәвамчысы булып санала. Көнбатыш Алмания булган барлык оешмаларда яңа, берләшкән Алмания дә әгъза булып кала<ref>{{cite web |url=http://www.gesetze-im-internet.de/einigvtr/art_11.html |title=Vertrag zwischen der Bundesrepublik Deutschland und der Deutschen Demokratischen Republik über die Herstellung der Einheit Deutschlands (Einigungsvertrag) Art 11 Verträge der Bundesrepublik Deutschland |accessdate=15 May 2015 |publisher=Bundesministerium für Justiz und Verbraucherschutz |language=German |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150225035417/http://www.gesetze-im-internet.de/einigvtr/art_11.html |archivedate=25 February 2015 }}</ref>. 1994 елда имзаланган [[Берлин/Бонн акты]]на нигезләнеп, Берлин янәдән берләшкән Алманиянең башкаласына әверелә. Боннга исә федераль шәһәр ({{lang-de|Bundesstadt}}) статусы бирелә һәм кайбер федераль министрлыклар да Бонн шәһәрендә кала.<ref>{{cite web |title=Gesetz zur Umsetzung des Beschlusses des Deutschen Bundestages vom 20. Juni 1991 zur Vollendung der Einheit Deutschlands |trans-title=Law on the Implementation of the Beschlusses des Deutschen Bundestages vom 20. Juni 1991 zur Vollendung der Einheit Deutschlands |url=https://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/berlin_bonng/gesamt.pdf |publisher=Bundesministerium der Justiz |accessdate=22 June 2016 |language=German |date=26 April 1994 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160714155722/https://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/berlin_bonng/gesamt.pdf |archivedate=14 July 2016 }}</ref> Күченергә тиешле министрлыклар һәм парламент 1999 елда Берлинга күченеп бетә; 6 министрлык исә элеккечә Боннда урнашуын дәвам итә.<ref>{{cite news |title=Brennpunkt: Hauptstadt-Umzug |url=http://www.focus.de/panorama/boulevard/brennpunkt-hauptstadt-umzug_aid_175751.html |accessdate=19 March 2011 |newspaper=Focus |date=12 April 1999 |language=German |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110430043907/http://www.focus.de/panorama/boulevard/brennpunkt-hauptstadt-umzug_aid_175751.html |archivedate=30 April 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430043907/http://www.focus.de/panorama/boulevard/brennpunkt-hauptstadt-umzug_aid_175751.html |date=2011-04-30 }}</ref> Элеккеге Көнчыгыш Алмания икътисадын заманчалаштыру һәм интеграцияләү өчен илнең көнбатыш өлкәләре 2019 елга кадәр ел саен тулаем алганда якынча 80 миллиард доллар акча сарыф итеп килә<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/06/19/world/europe/19germany.html |work=The New York Times |title=In East Germany, a Decline as Stark as a Wall |first=Nicholas |last=Kulish |date=19 June 2009 |accessdate=27 March 2011 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110403073216/http://www.nytimes.com/2009/06/19/world/europe/19germany.html |archivedate=3 April 2011 }}</ref>. Шушы максатлар өчен ил гражданнары һәм ширкәтләре керемнәренең 5,5%-ын салым итеп түли. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|left|Алмания — 1993 елда [[Европа Берлеге]]нә нигез салган илләрнең берсе. 2002 елдан бирле илнең акча берәмлеге — [[евро]]. 2007 елда Алмания [[Лиссабон килешүе]]н имзалый (рәсемдә).]] Берләшүдән соң Алмания [[Европа Берлеге]]ндә активрак роль уйный башлый. Башка ауропалы партнёрлары белән берлектә Алмания 1992 елда [[Маастрихт килешүе]]нә кул куя, 1999-да [[еврозона]]га нигез сала, һәм 2007-дә [[Лиссабон килешү]]ен имзалый<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/avservices/services/showShotlist.do?out=PDF&lg=En&filmRef=i-055938 |title=Lisbon Treaty : The making of |publisher=Council of the European Union |format=PDF |accessdate=14 June 2011 |quote=After signature by all 27 Heads of State and governments, the Treaty will travel back to Brussels, where it will be officially sealed with the seals of the 27 Member States, on the 18th of December. Then, it will be sent to Rome, the Italian government being the depository of the Treaties. |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520080610/http://ec.europa.eu/avservices/services/showShotlist.do?out=PDF&lg=En&filmRef=i-055938 |archivedate=20 May 2013 }}</ref>. [[НАТО]] әгъзасы буларак, Алмания гаскәрләре [[Югославияне бомбага тоту (1999)|Балкан илләрендәге]] һәм [[Әфганстан сугышы (2001-дән алып хәзергәчә)|Әфганстандагы]] сугышларда катнаша<ref>{{cite news | last = Dempsey | first = Judy | url = https://www.nytimes.com/2006/10/31/world/europe/31iht-germany.3343963.html | title = Germany is planning a Bosnia withdrawal | newspaper = International Herald Tribune | date = 31 October 2006 | accessdate = 7 May 2011 | deadurl = no | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121111000841/http://www.nytimes.com/2006/10/31/world/europe/31iht-germany.3343963.html | archivedate = 11 November 2012 | df = dmy-all }}</ref>. Күп алманияле бу эшне хупламый, моннан тыш Алмания кануннары чит илләргә гаскәр җибәрүне Алманиянең үзен яклау йөзеннән генә рөхсәт итә<ref>{{cite web |last=Merz |first=Sebastian |title=Still on the way to Afghanistan? Germany and its forces in the Hindu Kush |url=http://www.comw.org/warreport/fulltext/0711merz.pdf |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |format=PDF |accessdate=21 February 2017 |pages=2, 3 |date=November 2007 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170403023417/http://www.comw.org/warreport/fulltext/0711merz.pdf |archivedate=3 April 2017 }}</ref>. == География == [[File:Deutschland topo.jpg|left|thumb]] Алманиянең территориясе төньяктан көньякка сузылган. Табигый шартлары буенча да, кешеләрнең алардан файдалануы буенча да бертөрле түгел. Көньяккарак киткән саен, урыны калкулана бара. Төньягында Төньяк Герман түбәнлеге ята. Бу урында кайчандыр [[диңгез]] булган, ул калын утырма катлам калдырган. Мореналы калкулыклар арасында [[бозлыклар]] ясаган кечерәк кенә күлләр ята. Дымлы климат шартларында бик күп [[сазлык]]лар ясалган, хәзер аларның барысын да диярлек киптереп бетергәннәр, анда болыннар һәм сөрү җирләре җәелеп ята. Йомшак диңгез климаты, явым-төшемнең күплеге үсемлекләр өчен бик уңайлы. Бу — бик әһәмиятле терлекчелек районы. Илнең зур өлешен уртача биеклектәге бик матур урманнар белән капланган [[таулар]] тасмасы алып тора. Болар — борынгы таулар, түбәләре яссы яки гөмбәзгә охшап тора. Уртача биеклектәге таулар грәнит, гнейс, комташ, {{коммент|акшар|избис, известь}} катнашкан тау токымнарыннан ясалган һәм киң үзәннәр белән аерылган. Яссы тау түбәләреннән җәелеп киткән үзәннәр, ялангач кыялар күренә. Сазлыклардан күп санлы инешләр башлана, алар агачлар арасыннан агалар, кайвакыт шома кыядан төшеп, кечкенә шарлавыклар ясыйлар. Таудагы көтүлекләрдә терлек көтәләр, басуларда арыш, солы һәм бәрәңге үстерәләр. Тауларның табигате бик матур, анда күп тыюлыклар һәм җәй көне халык ял итә торган урыннар бар. Алманиянең көньяк өлешенә [[Альп таулары]]ның төньяк сыртлары һәм аның итәкләре урнашкан. Төньяк Альплар тәбәнәк, кайбер түбәләренең генә биеклеге 3000 м га җитә. Альп таулары итәгендә кеше кулы тимәгән табигать яхшы сакланган, ул тыюлыклар һәм милли парклар рәвешендә саклана. Алмания төньякта [[Дания]], көнчыгышта [[Польша]] һәм [[Чехия]], көньяк һәм көньяк-көнчыгышта [[Австрия]], көньякта [[Швейцария]], көньяк-көнбатышта [[Франция]], көнбатышта [[Люксембург]] һәм [[Бельгия]], төньяк-көнбатышта [[Нидерланд]]лар белән чиктәш. Төньякта [[Төньяк диңгез|Төньяк]] һәм [[Балтыйк диңгезе|Балтыйк]] диңгезләре суы белән юыла. Гыйнварның уртача температурасы 1,5&nbsp;°C тан (тигезлекләр) — минус 6&nbsp;°C кача (таулар). Июльнең уртача температурасы 18&nbsp;°C тан 20&nbsp;°C кача. Еллык явым-төшем микъдары 600-800 мм. Биек [[тау]]ларда [[җәй]] салкын, явым-төшем микъдары 1000-2000 мм. Илнең күп өлешендә күчмә климат: диңгез климатыннан континенталь климатка күчә. Климат шартлары бик күп төрле культуралар игәргә мөмкинлек бирә. [[Рейн]] үзәнендә хәтта [[йөзем]] дә үстерәләр. Һәр җирдә явым-төшем күп була, тауларда 600—800 мм га җитә. Алманиядә елгалар күп: [[Рейн]], [[Дунай]], [[Эльба]], Везер һәм [[Одер]], алар каналлар белән тоташтырылган, иң мәшһүр канал — [[Киль каналы]], ул [[Балтыйк диңгезе|Балтыйк]] һәм [[Төньяк диңгез|Төньяк]] диңгезләрне тоташтыра. Эре күлләр: [[Боден күле|Боден]], Мүрис ([[Алман теле|алман]]: ''Müritz''). Алар күбесенчә көньяктан төньякка таба ага. Иң матур һәм зур елга — ''Рейн''. Бу елга буйлап миллионнарча тонна йөк ташыйлар. Елга тамакларында зур порт шәһәрләре урнашкан. Илнең көньяк-көнбатыш өлешендә Дунайның башланган урыннары ята. Рейн һәм ''Дунай'' бигрәк тә яз һәм җәй көннәре, карлар һәм таулардагы бозлыклар эрегән вакытта күп сулы була. [[Урман]]нары аз калган. Алар илнең якынча 1/4 мәйданын биләп тора һәм күбесенчә тауларда сакланып калганнар. Кеше кулы белән ясалган [[ландшафт]]лар өстенлек итә. Сәнәгатьнең үсүе, юллар челтәренең куелыгы, авыл һәм шәһәрләрнең күплеге һаваның һәм суның нык пычрануына китерә. Елгалар пычрак һәм агуланган суны [[Төньяк диңгез]]гә илтә. Елгалар һәм күлләр күп булуга карамастан, төче су җитми. Туфрагы нигездә көлсу, кәсле-көлсу һәм көрән урман туфрагыннан гыйбарәт. == Халык == {{ХСВМ||Таблица}} Алмания халкының 90% — этник [[алманнар]]. [[Икенче бөтендөнья сугышы]]ннан соң Алманиягә башка илләрдә яшәүче 9 млн га якын немец күченеп кайта. Чит илләрдән килгән эшчеләр күп. 2,5 млн. — [[төрекләр]] (шуларның 1,7 млн. — гражданнар), 930 мең экс-[[Югославия]] халыклары, 200 мең [[Россия|Рәсәй]] халкы, 130 мең — [[Украина]] халкы. 90% — шәһәрләрдә йә шәһәр яны бистәләрендә яши. Хәзерге вакытта дәүләтнең халык саны елдан-ел кими: [[2008 ел]]га халык кимүе 0,02% булган. Алманиядә 6 млн. кеше [[урысча]], ә 2,1 млн. — [[төрекчә]] сөйләшә белә. === Эре шәһәрләр === {| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |- ! rowspan=21 | {{navbar|Алмания шәһәрләре|plain=1}} [[Рәсем:Cityscape Berlin.jpg|border|115px]]<br />[[Берлин]]<br />[[Рәсем:Hamburger Rathaus von St-Petri.jpg|border|115px]]<br />[[Һамбург]]<br />[[Рәсем:Stadtbild München.jpg|border|115px]]<br />[[Мүнхен]]<br />[[Рәсем:Köln Panorama.jpg|border|115px]]<br />[[Көлн]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Урын ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Шәһәр ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Төбәк ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Халык саны ! rowspan=21 | {{navbar|Largest cities of Russia|plain=1}} [[Рәсем:Frankfurt Am Main-St Bartholomaeus-Ansicht vom Nextower-20110812.jpg|border|115px]]<br />[[Майндагы Франкфурт]]<br />[[Рәсем:Schloß-Rosenstein.jpg|border|115px]]<br />[[Штутгарт]]<br />[[Рәсем:Medienhafen Duesseldorf Nacht.jpg|border|115px]]<br />[[Дүсселдорф]]<br />[[Рәсем:DK DO Skyline 300ppi CC BY NC SA-20140223-3068.jpg|border|115px|ссылка=Special:FilePath/DK_DO_Skyline_300ppi_CC_BY_NC_SA-20140223-3068.jpg]]<br />[[Дортмунд]] |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Берлин]]''' || [[Берлин]] || 3326002 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Һамбург]]''' || [[Һамбург]] || 1718187 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Мүнхен]]''' || [[Бавария]] || 1364920 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Көлн]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 1013665 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Майндагы Франкфурт]]''' || [[Һессен]] || 676533 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Штутгарт]]''' || [[Баден-Вүртемберг]] || 591015 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[Дүсселдорф]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 589649 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Дортмунд]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 571403 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Эссен]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 565900 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Бремен]]''' || [[Бремен]] || 544043 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 11 ||align=left | '''[[Дрезден]]''' || [[Саксония]] || 517765 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 12 ||align=left | '''[[Лейпциг]]''' || [[Саксония]] || 510043 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 13 ||align=left | '''[[Һанновер]]''' || [[Түбән Саксония]] || 509485 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 14 || align=left | '''[[Нүрнберг]]''' || [[Бавария]] || 490085 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 15 ||align=left | '''[[Дуйсбург]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 487470 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 16 ||align=left | '''[[Бохум]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 362585 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 17 ||align=left | '''[[Вупперталь]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 342570 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 18 ||align=left | '''[[Билефелд]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 327199 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 19 ||align=left | '''[[Бонн]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 307530 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 20 ||align=left | '''[[Мүнстер]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 293323 |- | colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" | <ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/Zensus_Gemeinden.xls;jsessionid=E514CCE99993ECC0A7A8AAACFDDDB0CA.cae2?__blob=publicationFile |access-date=2014-11-01 |archive-date=2016-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309182436/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/Zensus_Gemeinden.xls;jsessionid=E514CCE99993ECC0A7A8AAACFDDDB0CA.cae2?__blob=publicationFile |dead-url=yes }}</ref> |} <noinclude> {{clear}} == Сәясәт == === Административ бүленеш === {| border="1" style="border-collapse:collapse; border-color:#f2f2f4; margin-top:1px; margin-bottom:15px; font-size:100%" cellpadding="1" width="90%" |- ! bgcolor="#ffffff" rowspan="18"| [[Рәсем:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|250px|center]] ! bgcolor="#efefef" width="3%"| ! align="left" bgcolor="#f2f2f4" width="24%"| Федераль җир ! align="left" bgcolor="#f2f2f4" width="11%"| Башкала ! align="right" bgcolor="#f2f2f4" width="11%"| Мәйдан (км²) ! align="right" bgcolor="#f2f2f4" width="13%"| Халык саны<ref>https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile</ref> |- |align="center"|1 || [[Баден-Вюртемберг|Баден-Вүртемберг]] || [[Штутгарт]] || align="right"|35.751,65 || align="right"|10 486 660 |- |align="center"|2 || [[Бавария]] || [[Мүнхен]] || align="right"|70.549,19 || align="right"|12 397 614 |- |align="center"|3 ||[[Берлин]] || ^- || align="right"|891,75 || align="right"|3 292 365 |- |align="center"|4 || [[Бранденбург]] || [[Потсдам]] || align="right"|29.477,16 || align="right"|2 455 780 |- |align="center"|5 || [[Бремен җире|Бремен]] || [[Бремен]] || align="right"|404,23 || align="right"|650 863 |- |align="center"|6 || [[Һамбург]] || ^- || align="right"|755,16 || align="right"|1 706 696 |- |align="center"|7 || [[Һессен]] || [[Висбаден]] || align="right"|21.114,72 || align="right"|5 971 816 |- |align="center"|8 || [[Мекленбург-Алгы Померания]] || [[Шверин]] || align="right"|23.174,17 || align="right"|1 609 982 |- |align="center"|11 || [[Рейнланд-Пфальц]] || [[Майнц]] || align="right"|19.847,39 || align="right"|3 989 808 |- |align="center"|12 || [[Саар]] || [[Саарбрүккен]] || align="right"|2.568,65 || align="right"|999 623 |- |align="center"|13 || [[Саксония]] || [[Дрезден]] || align="right"|18.414,82 || align="right"|4 056 799 |- |align="center"|14 || [[Саксония-Анһалт]] || [[Магдебург]] || align="right"|20.445,26 || align="right"|2 287 040 |- |align="center"|9 || [[Түбәнге Саксония]] || [[Һанновер]] || align="right"|47.618,24 || align="right"|7 777 992 |- |align="center"|10 || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || [[Дүсселдорф]] || align="right"|34.042,52 || align="right"|17 538 251 |- |align="center"|16 || [[Түрингия]] || [[Эрфурт]] || align="right"|16.172,14 || align="right"|2 188 589 |- |align="center"|15 || [[Шлезвиг-Һольштейн]] || [[Кил (шәһәр)|Кил]] || align="right"|15.763,18 || align="right"|2 800 119 |- | colspan="6" style="font-size:smaller" | |} === Дәүләт корылышы === {| class="wikitable" style="text-align:left; float:right; margin-right:9px; margin-left:2px;" |- | style="text-align:left;"| [[File:Frank-Walter Steinmeier Feb 2014 (cropped).jpg|center|140px]] || style="text-align:left;" | [[File:Angela Merkel June 2017.jpg|center|140px]] |- | style="text-align:center;"|[[Франк-Вальтер Штайнмайер]]<br /><small>2017 нче елдан бирле [[Алмания президенты|президент]]</small> | style="text-align:center;"|[[Ангела Меркель]]<br /><small>2005 нче елдан бирле [[Алмания канцлеры|канцлер]]</small> |} [[File:Reichstag building Berlin view from west before sunset.jpg|thumb|312x312px|Рейхстаг, алман парламентының резиденциясе]] АФҖ — федератив җөмһүрият. Гамәлдәге конституциясе [[1949 ел]]ның 23 маенда кабул ителгән, аңа 1954, 1956, 1990, 1993 вә 1994 елларда үзгәртүләр кертелгән. Дәүләт башлыгы — федераль президент. Ул махсус чакырылган федераль мәҗлес тарафыннан 5 еллык мөддәткә (срокка) сайлана һәм бу вазыйфага тагын фәкать бер тапкыр гына сайланырга мөмкин. Федераль мәҗлес [[бундестаг]] рәисе тарафыннан чакырыла вә ул бундестаг депутатлары һәм дә ландтаглар (җир парламентлары) тарафыннан сайланган әгъзалардан гыйбарәт. Президент эшкә сәләтлелекне югалтса яки вафат булса, бундесрат рәисе президент вәкаләтләрен башкара. Канун чыгару хакимиятен парламент башкара. Ул ике пулат: бундестаг вә бундесраттан гыйбарәт. Бундестаг халык тарафыннан 4 еллык мөддәткә сайлана. Бундесрат исә җир хакимиятләре үзләре арасыннан 4 еллык мөддәткә билгеләгән вәкилләрдән гыйбарәт. Башкарма хакимият [[Almaniä federal' kanslerı|федераль канцлер]] җитәкчелегендәге федераль хөкүмәт кулында. Федераль канцлер бундестагта президентның тәкъдиме буенча тавыш күпчелеге белән сайлана. Вәзирләр федераль канцлерның тәкъдиме белән президент тарафыннан тәгаенләнәләр. Һәрбер җирнең үз конституциясе, парламент вә хөкүмәте бар. === Тышкы сәясәт === Алмания төзелүеннән бирле [[Европа Берлеге]]ндә лидер ролен уйный. [[Икенче бөтендөнья сугышы]]ннан бирле ил [[Франция]] белән тыгыз икътисади-сәяси мөнәсәбәттә. == Дәүләт гимны == '''''Einigkeit und Recht und Freiheit''''' :''Einigkeit und Recht und Freiheit'' :''für das deutsche Vaterland!'' :''Danach lasst uns alle streben'' :''brüderlich mit Herz und Hand!'' :''Einigkeit und Recht und Freiheit'' :''sind des Glückes Unterpfand!'' :''Blüh' im Glanze dieses Glückes,'' :''blühe, deutsches Vaterland!'' :''Blüh' im Glanze dieses Glückes,'' :''blühe, deutsches Vaterland!'' '''гимнның әдәби тәрҗемәсе:''' '''Бердәмлек, Хокук, Хөррият''' Бердәмлек, Хокук, Хөррият Алман җирендә хаким. Изге туганлык хисләрен Йөртсен күңелендә һәркем. Бердәмлек, Хокук, Хөррият — Безнең бәхет солтаны. Шул бәхеттә чәчәк атсын Мәңге Алман Ватаны! Шул бәхеттә чәчәк атсын Мәңге Алман Ватаны! === гимнның тарихы === Алмания Федератив Республикасының хәзерге гимнының музыкасын композитор [[Yozef Haydn|Франc Йозеф Һайдн]] (''Franz Joseph Haydn'' (1732—1809)) язган дип санала. Бу — рәсми караш. Дүрт куплеттан торган сүзләрен 1841 елда Аугуст Һайнрих Һоффманн фон Фаллерслебен (''August Heinrich Hoffmann von Fallersleben'' (1798—1874)) иҗат иткән, монысы төгәл билгеле. Гимнның музыкасы Австриянең иске король гимнына нигезләнеп язылган дигән фикер дә бар, бу гимн беренче тапкыр 1797 елның 12 февралендә башкарылган булган. Хәер, безнең көннәргә кадәр сакланып калган тагын бер чыганак та бар әле — шул ук көйгә җырлана торган көньяк алман халык җыры. Аның беренче сүзләре: “''Wieder klingen deutsche Lieder…''” (Яңадан алман җырлары яңгырый). Гимн 1922 елда Алман Республикасының беренче президенты Фридрих Эберт (''Friedrich Ebert'') тарафыннан расланган. Хәзерге заманда Фаллерслебен шигыренең өченче куплеты гына рәсми рәвештә башкарыла, гимнның исеме дә шул куплетның беренче сүзләреннән алынган: “''Einigkeit und Recht und Freiheit''” (Бердәмлек, Хокук, Хөррият). Веймар республикасында дүрт куплет та гамәлдә булган. Икенче Бөтендөнья сугышыннан соң „''Deutschland über alles''“ (“Алмания барыннан да өстенрәк” — Фаллерслебен шигыре нәкъ шулай башлана) рухында язылган өч куплетны рәсми кулланыштан төшереп калдырганнар. Шуңа да карамастан, Алманиядә аларны рәсми булмаган шартларда башкаруны тыя торган канун юк. == Икътисад == [[Тулаем эчке продукт]]ы буенча Алмания дөньяда 3 урынны, экспорт буенча 1 урынны, хәрби бюджет буенча 6 урынны биләп тора. Күп кенә [[фән]]ни һәм технологик тармакларда лидерлыкка ия. === Сәнәгать === Алмания икътисадының төп таянычы. Көрән күмер, ташкүмер, нефть, [[табигый газ]], полиметалл рудалар, калий һәм аш тозы чыгарыла. Энергетика, кара ва төсле металлургия, машиналар төзү, көймәләр төзү, химия һәм нефть химиясе, агач эшкәртү, азык-төлек сәнәгате гаять зур үсеш алган. Алмания сәнәгате нигездә урта ширкәтләрдә гыйбарәт. Сәнәгатьтә мәшгуль булган барча эшчеләрнең 32 % ыннан күбрәге (2,2 млн. кеше) эре фирмаларда эшли. „Сименс“ концерны, „Фольксваген“, БМВ вә „Даймлер Бенц“ кебек [[автомобил]]ьләр төзеү фирмалары, „Һөхст“, „Байер“ һәм БАСФ кебек химия концерннары, „Рурколе АГ“ күмер казу фирмасы, „ФЕБА“ һәм „РВЕ“ электр техникасы концерны яки „Бош“ концерннары бөтен дөньяга мәшһүр булып, дөньяның һәммә урыннарда филиаллары, ширкәтләре яки тикшеренү йортлары бар. Алмания [[ташкүмер]]гә һәм [[калий]] тозларына бай. Рур ташкүмер бассейны аеруча танылган. Рур өлкәсе үзенең алга киткән промышленносте белән аерылып тора. Күпчелек чималны, бигрәк тә [[нефть]]не, читтән кертергә туры килә. === Транспорт === Тимер юллар озынлыгы — 91,4 мең км, [[автомобил]] юллары озынлыгы — 496,6 мең км. Иң эре аэропорт — Майндагы Франкфурт шәһәрендә. Башка эре аэропортлар: Берлин — Тегел, Берлин — Шенефелд, Бремен, Һамбург, Һанновер, Дрезден, Дүсселдорф, Көлн/Бонн, Лейпциг, Мүнхен, Нүрнберг, [[Саарбрүккен]] һәм Штутгарт. Су юллары озынлыгы — 7467 км. Мөһим диңгез портлары: Һамбург, Бремен, Бремерхафен, Вилһелмсхафен, Росток.<ref>{{китап|башлык = Eisenbahnatlas Deutschland|издание = 2007/2008|урын = Кёльн|нәшрият = Verlag Schweers + Wall GmbH|ел = 2007|страниц = 232|isbn = 978-3-89494-136-9}}</ref> === Авыл хуҗалыгы === Авыл хуҗалыгында төп шөгыль — [[терлекчелек]], моның өчен табигый шартлар бик уңайлы. Үсемлекчелек терлекләрне азык белән тәэмин итә. Алмания авыл хуҗалыгына яраклы 36 млн. га җир бар. Төп продуктлар: [[бодай]], [[арпа]], [[шикәр чөгендере]], [[бәрәңге]], шулай ук йөзем, җиләк-җимеш, яшелчәләр һ.б. Бодайның берникадәр өлешен чит илләрдән сатып алалар. Илнең җәйләре җылырак булган көнбатыш һәм көньяк-көнчыгышында шикәр чөгендере үстерәләр. Терлекчелектә мал ите, [[Дуңгызчылык|дуңгыз]] ите, [[тавык]] ите һәм [[сөт]] җитештерелә. Сусыл альп болыннарында, илнең башка җирләрендәге кебек үк, сыерларның сөт токымнарын көтәләр. Һәркайда дуңгыз асрыйлар. Алмания территориясенең якынча өчтән бер өлешен (10,7 млн. га) урманнар биләп тора. Мәмләкәттә һәр ел 30—40 млн. м³ агач хәзерләнә, бу күләм эчке ихтыяҗның өчтән ике өлешен каплап тора. Алмания агач экспортлаучы иң эре дәүләтләрнең берсе. [[Төньяк диңгез|Төньяк]] һәм [[Балтыйк диңгезе|Балтыйк]] диңгезләрендә, [[Гренландия]] утравы тирәсендә балык тотыла. == Мәдәният == {{төп мәкалә|Алмания мәдәнияте}} [[File:Frankfurt am Main - Frankfurter Weihnachtsmarkt (2025) 1.jpg|thumb|[[Франкфурт]] шәһәрендәге типик бер {{lang-de|Weihnachtsmarkt}} ([[Раштуа ярминкәсе]])]] Алмания мәдәнияте үз эченә хәзерге Алмания мәдәниятен дә, хәзерге Алманияне тәшкил итүче дәүләтләр (Пруссия, Саксония һ. б.) мәдәниятен дә ала. «Алман мәдәнияте» төшенчәсенең киңрәк мәгънәсе үз эченә Австрия мәдәниятен дә ала: сәяси рәвештә ул Алманиядән бәйсез булса да, анда шул ук мәдәнияткә караган алманнар яши. Алман мәдәнияте безнең эрага кадәр [[V гасыр (б. э. к.)|5 гасырдан]] мәгълүм. Алмания тарихта {{lang-de|Das Land der Dichter und Denker}} («шагыйрьләр һәм фәлсәфәчеләр иле»)<ref>{{cite news|author=Wasser, Jeremy|url=http://www.spiegel.de/international/0,1518,410135,00.html|title=Spätzle Westerns|newspaper=Spiegel Online International|date=6 April 2006|accessdate=28 March 2011|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427053606/http://www.spiegel.de/international/0,1518,410135,00.html|archivedate=27 April 2011|df=dmy-all}}</ref> буларак бигеле, чөнки [[Алман әдәбияты|алман язучылары]] һәм [[Алман фәлсәфәсе|фәлсәфәчеләре]] Көнбатыш дөньясының фикерен үстерүдә һәрвакыт мөһим бер роль уйнаган<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17299607|title=Germany country profile|publisher=BBC|date=25 February 2015|accessdate=17 May 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150602194632/http://www.bbc.com/news/world-europe-17299607|archivedate=2 June 2015|df=dmy-all}}</ref>. Алманиянең [[Октоберфест]] кебек халык фестивальләре һәм [[Раштуа]] йолалары бөтен дөньяда билгеле. Соңгыларыннан Раштуага дүрт атна кала чыршы ботакларыннан [[Раштуа такыясы|такыя]] ({{lang-de|Adventskranz}}) үреп, йортны бизәүне; балаларның [[Гайсә пәйгамбәр]] тууына багышланган спектакль ({{lang-de|Krippenspiel}}) күрсәтүләрен; [[Раштуа чыршысы]]н бизәүне; Раштуа табынына «штолен» ({{lang-de|Stollen}}) исемле баллы ипи пешерүне һ.б. санап китәргә була<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/magazine-29380144|publisher=BBC|title=The country with one people and 1,200 sausages|author=MacGregor, Neil|date=28 September 2014|accessdate=11 December 2014|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141210062000/http://www.bbc.com/news/magazine-29380144|archivedate=10 December 2014|df=dmy-all|newspaper=BBC News}}</ref><ref>{{cite web|title=Christmas Traditions in Austria, Germany, Switzerland|url=http://www.german-way.com/history-and-culture/holidays-and-celebrations/christmas/|publisher=German Ways|accessdate=12 December 2014|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141225193546/http://www.german-way.com/history-and-culture/holidays-and-celebrations/christmas/|archivedate=25 December 2014|df=dmy-all}}</ref>. Хәзергә Алманиягә мәдәни тормышының төрлелеге һәм аның киң таралганлыгы хас. Мондагы мәдәни тормыш бер яки берничә шәһәрдә тупланмаган, мәдәни үзәкләр бөтен ил буйлап таралганнар — мәшһүр [[Берлин]], [[Мүнхен]], [[Веймар]], [[Дрезден]] яки [[Көлн]] белән беррәттән Ротенбург-об-дер-Таубер, [[Наумбург]], [[Байройт]], [[Целле]], [[Виттенберг]], Шлезвиг кебек мәдәни әһәмияткә ия кече үзәкләр дә бар. 2009 елдагы хәле буенча, Алманиядә 6250 [[музей]] эшли, килүчеләр саны 106 миллион кешегә җитә.<ref>http://www.smb.spk-berlin.de/ifm/dokumente/kurzbericht/kurzbericht2009.pdf{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Шуларның иң мәшһүрләре — Дрезден рәсемнәр галереясе, Алман музее (Мүнхен), Тарихи музей (Берлин), һәм башкалар. === Әдәбият һәм фәлсәфә === {{Төп мәкалә|Алман әдәбияты|Алман фәлсәфәсе}} [[File:Grimm.jpg|thumb|upright|left|[[Grimm bertuğannar|Бертуган Гриммнар]] борынгы алман халык [[Гриммнарның тылсымлы әкиятләре|әкиятләрен]] туплап, аларны халыкка таныта.]] Алман әдәбиятының тамырлары Урта гасырларга, [[Вальтер фон дер Фогелвайде]] ({{lang-de|Walther von der Vogelweide}}) һәм [[Вольфрам фон Эшенбах]] ({{lang-de|Wolfram von Eschenbach}}) кебек язучыларның иҗатына барып тоташа. Дөньякүләм танылу алган язучылардан [[Иоһанн Вольфганг Гөте|Йоһанн Вольфгаң фон Гөте]], Фридрих Шиллер, Готхольт Эфраим Лессинг кебек исемнәрне атап китәргә була. 18 нче гасырда абыйлы-энеле Гримм нәшер иткән әкиятләр җыентыгы Алман халык иҗатын алман укучыларына да, башка халыкларга да таныта. === Архитектурасы === [[File:St.-Michaelskirche-2284.jpg|left|thumb|178x178px|Изге Михаил чиркәве (Фульда)]] Алман кабиләләренең борынгы мигъмари ядкарьлекләре (агачтан эшләнгән) сакланмаган. Таштан эшләнгән мигъмари ядкарьлекләре ([[Ахен]]дагы сарай капелласы, 790—805: [[Фульда]]дагы Изге Михаил чиркәве, 822) соңгы антик һәм Византия архитектурасы тәэсирендә пәйда булган. 9—10 гасырларда базилика тибындагы бизәксез чиркәүләр корылган. 11-12 гасырларда роман эслүбендәге (стилендәге) чиркәү вә {{коммент|җәмигъ|собор}}ләр (Мария Лах чиркәве, 1093—1230; [[Майнц]]тагы {{коммент|җәмигъ|собор}}, 1100—1230 һ. б.) барлыкка килгән. 13-14 гасырларда Алманиядә готика стиленә хас биналарны яңа конструкцияләр нигезендә кору үсеш ала. [[Яңарыш дәвере]]ндә дә готика эслүбе үз урынын югалтмый. 17 гасырда архитектура һәм тасвирый сәнгатьтә тантаналы барокко эслүбе киң тарала. 18 гасырның беренче яртысында сарай һәм чиркәүләр төзелеше тагын үсеш ала һәм кайчакта барокко белән рококо өлешчә берләштерелә, икенче яртысында исә классицизм эслүбендә театр, музей һәм уку тәшкиләтләре корыла. 19 гасырда яңа төзелеш материаллары — тимер һәм бетон конструкцияләре пәйда булуы аркасында модерн гадәткә керә. 20 гасырда техник тәрәкъкыять (прогресс) белән конструктивизм һәм функционализм кануннары нигезендә сәнәгать һәм торак урыннары биналары барлыкка килә. === Тасвирый сәнгать === [[Файл:Dresden-Zwinger-Courtyard.11.JPG|200px|thumb|right|Дрезден галереясе бинасы]] Алмания территориясендә палеолит һәм неолит, җиз вә тимер гасырлары сәнгате һәйкәлләре табылган. Безнең эра башында алман кабиләләренең примитив сәнгате пәйда була. 8—9 гасырларда Каролинглар сәнгатенә ([[сөяк]] гравюралары, миниатюра) [[Византия империясе|Византия]], борынгы дөнья мәдәнияте тәэсир итә. 11-13 гасырлар сәнгате (Һилдесһайм җәмигының бронза ишекләре, 1015, Рейхенау утравындагы Оберсел чиркәвенең дивар миниатюралары) дини характердагы роман эслүбенә күчү дәвере була. 13—14 гасырларда алман готикасы камилләшеп, сарай-рыцарьлык мәдәнияте элементлары үскән шәһәр мәдәнияте белән кушылып китә. Яңарыш дәверендә инсанпәрвәрлек (һуманизм) рухы белән сугарылган реалистик сәнгать барлыкка килә. 15 гасырда пәйда булган бу сәнгать (С. Лохнер, Л. Мозер, Һ. Мулчер, М. Шонгауэр) 16 гасырның 30 елларда [[Альбрехт Дюрер|А. Дүрер]], Һ. Һолбейн әсәрләрендә югары ноктасына күтәрелә. Сәнгатьтә 16 гасырның икенче яртысыннан манеризм, 17 гасырда барокко хөкем сөргән, 18 гасыр уртасында классицизм пәйда була (Р. Менгс, А. Кауфман, А. Я. Карстенс һ. б.). 1848—49 еллардагы инкыйлаб дәверендә сугышчан демократик рухтагы картиналар ясала (И. П. Һазенклевер, К. Һүбнер, К. Ф. Лесинг). 19 гасырның эре реалист рәссамы А. Менсел иҗатында алман тормышы үзенең тулы чагылышын таба. 20 гасыр башларында Алмания вак буржуазия агымы — [[экспрессионизм]] ватаны булып китә (һәйкәлче В. Лембрук һ. б.). Нацистлар хакимияткә килгәч, эзәрлекләүләргә карамастан, кайбер рәссамнар (Барлах, Колвиц, О. Нагел) инсанпәрвәрлек идеалларына тугры кала. Сугыштан соң үткән традицияләрне алман тасвирый сәнгате торгызуга керешә һәм Европа һәм Америка сәнгатендәге яңа агымнардан файдалана. === Музыка === {{Main|Алмания музыкасы}} [[File:Beethoven.jpg|thumb|left|upright|Композитор [[Лүдвиг ван Бетховен]] (1770–1827) «Тантаналы [[месса]]» ({{lang-lat|Missa solemnis}}) әсәрен иҗат иткәндә. [[Йозеф Карл Штилер]] рәсеме, 1820 нче ел. Бетховен әсәрләренең иң атаклыларының берсе – [[5 нче симфония (Бетховен)|5. симфония]]. [[File:Ludwig van Beethoven - Symphonie 5 c-moll - 1. Allegro con brio.ogg|100px]]]] Алман [[классик музыка]]сы әсәрләре арасында дөньяда иң мәшһүр композиторларның әсәрләре бар. [[Дитрих Букстехуде]] язган орган көйләре яшьрәк [[Йоһан Себастьян Бах]]ка һәм [[Георг Фридрих Һәндел]]гә дә көчле йогынты ясый; өчесе дә – [[Барокко музыкасы|Барокко чоры]]ның әйдәп баручы композиторлары. === Спорт === {{Main|Алманиядә спорт}} [[File:Germany champions 2014 FIFA World Cup.jpg|thumb|right|[[Алмания милли футбол такымы]], 2014 нче елда үз тарихында дүртенче тапкыр [[2014 FIFA Дөнья чемпиоанаты|дөнья чемпионатын]] җиңгәннән соң. [[Алманиядә футбол|Футбол]] Алманиядә иң популяр спорт төре.]] Спорт алманнар тормышында әһәмиятле урын алып тора. 27 миллион алман — бер спорт клубы әгъзасы, һәм моннан тыш 12 миллион кеше үзлегеннән спорт белән шөгыльләнә<ref name="sports">{{cite web | url = http://www.germany.info/relaunch/culture/life/sports.html | title = Germany Info: Culture & Life: Sports | publisher = Germany Embassy in Washington, D.C | accessdate = 28 March 2011 | deadurl = yes | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110430172943/http://www.germany.info/relaunch/culture/life/sports.html | archivedate = 30 April 2011 | df = dmy-all }}</ref>. Иң популяр спорт төре — [[Алманиядә футбол|футбол]]. 6,3&nbsp;миллион рәсми әгъзасы белән, [[Алмания Футбол Берлеге]] ({{lang-de|Deutscher Fußball-Bund}}) — үз төрендә дөньяда иң зур оешма. [[Алмания футбол лигасы]] ({{lang-de|Bundesliga}}) тамашачыларның [[Бер ил эчендәге һөнәри спорт лигаларындагы тамашачылар саны исемлеге|уртача саны]] буенча дөньядагы барлык һөнәри спорт лигалары арасында икенче урында тора<ref name="sports" />. [[Алмания милли футбол такымы]] 1954, 1974, 1990 һәм 2014-тә [[FIFA Дөнья Чемпионатын]]да; 1972, 1980 һәм 1996-да [[UEFA Европа Чемпионаты]]нда; һәм 2017-дә [[FIFA Конфедерацияләр Кубогы]]нда җиңүче була. [[FIFA Дөнья чемпионаты (1974)|1974 нче елгы]] һәм [[FIFA Дөнья чемпионаты (2006)|2006 нчы елгы]] дөнья чемпионатлары һәм [[UEFA Европа чемпионаты (1988)|1988 нче елгы]] Европа чемпионаты исә Алманиянең үзендә уза. Тамашачылар арасында популяр башка спорт төрләре арасында — [[Алманиядә спорт#Кышкы спорт (тимераяк & чаңгы|тимераяк һәм чаңгы спорты]], [[Алманиядә спорт#Бокс|бокс]], [[Баскетбол бундеслигасы|баскетбол]], [[Гандбол бундеслигасы|гандбол]], [[Алманиянең милли волейбол такымы (ир-атлар)|волейбол]], [[Алманиядә хоккей|боз хоккее]], [[Алманиянең ачык теннис чемпионатлары|теннис]], [[Equestrianism|атта йөрү]] һәм [[Алманиядә спорт#Гольф|гольф]]. [[Паруслы көймәдә йөзү]], [[академик ишкәк ишү|ишкәк ишү]], [[йөзү]] кебек [[су спортлары]] да Алманиядә популяр<ref name="sports" />. Алмания — [[моторлы спорт төрләре]]ндә алдынгы илләрнең берсе. [[BMW]] һәм [[Mercedes]] кебек җитештерүчеләр бу спорт төрләрендә беренчеләрдән. «[[Le Mans 24 сәгать]]» ({{lang-fr|24 Heures du Mans}}) исемле, бүгенге көндә дә уздырылып килүче иң борынгы чыдамлык автоярышында [[Porsche]] барлыгы 19, һәм [[Audi]] барлыгы 13 тапкыр җиңү яулаган (2017 нче елга күрә). Алман автоузышчысы [[Михаэль Шумахер]] исә — үз карьерасы дәвамында моторлы спортта күп рекордлар куеп, [[Formula-1|Формула 1 дөнья чемпионатында]] җиде тапкыр җиңү яулаган кеше. «Формула 1»дә моның кадәр чемпион калган бүтән кеше юк. Моннан тыш, ул тарихта иң югары хезмәт хакы алган спортчыларның берсе<ref>{{Cite news | url = https://www.theguardian.com/sport/2006/oct/23/formulaone.sport | title = What we will miss about Michael Schumacher | newspaper = The Guardian | date = 23 October 2006 | accessdate = 19 March 2011 | first = David | last = Ornstein | deadurl = no | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140108044532/http://www.theguardian.com/sport/2006/oct/23/formulaone.sport | archivedate = 8 January 2014 | df = dmy-all }}</ref>. [[Себастьян Феттель]] дә тарихта булган топ биш «Формула 1» узышчысы арасында. [[Нико Росберг]]ның да «Формула 1»дә дөнья чемпионы булганы бар. Бөтен [[Олимпия уеннары]]нда да отылган медальләр саны буенча Алмания, Көнбатыш һәм Көнчыгыш Алмания нәтиҗәләрен бергә кушып санасаң, өченче урында. === Дин === {{Main|Алманиядә дин}} Алмания ватандашларына дин тоту иреге ил Конституциясендә беркетелгән. [[Алманнар]]ның күпчелеге — ил халкының 64 % ын тәшкил иткән [[христианнар]]. Шуның эченнән [[католиклар]] 25 млн 461 мең, [[протестантлар]] 24 млн 832 мең кеше. [[Православие]] дине тарафдарлары 1,3 млн. [[Йәхвә]] шаһитлары 164 мең кеше. Башка диннәр: [[Ислам]] дине тарафдарлары 4 млн 750 мең кеше (ил халкының 5, 70 % ы) ([[2020 ел|2020]]). [[Яһүд дине]] тарафдарлары 100 мең. 31 % халык атеистлар ([[Демократик Алмания Җөмһүрияте|АДР]] территориясендә 70 %). * [[Алманиядә ислам]] == Искәрмәләр == {{reflist|2}} == Чыганаклар == * [http://tatar.org.ru/kurs/7-geografiya/cyr_265.html Материклар һәм океаннар географиясе. В. А. Коринская, И. В. Душина, В. А Щенев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132614/http://tatar.org.ru/kurs/7-geografiya/cyr_265.html |date=2016-03-04 }} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} {{Бу темага Татнетта|сүз%20төзмә= Германия |сүз+төзмә= Германия |süz%20tözmä = Germaniya}} == Моны да карагыз == * [[Алман Демократик Республикасы]] * [[Федератив Алмания Җөмһүрияте (1949-1990)]] * [[Өченче рейх]] {{Европа илләре}} {{Европа берлеге}} {{НАТО дәүләтләре}} {{Сайланган мәкалә}} [[Төркем:Алмания| ]] [[Төркем:Әлифба буенча дәүләтләр]] [[Төркем:НАТО дәүләтләре]] [[Төркем:Европа берлеге]] [[Төркем:Европа дәүләтләре]] [[Төркем:Җөмһүриятләр]] [[Төркем:Балтыйк илләре]] [[Төркем:Федератив дәүләтләр]] tkn0lyiiid67swysf7299gtvevcip5e 5838308 5838307 2026-04-28T08:48:49Z Icodense 21945 Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-25795-59|~2026-25795-59]] ([[User talk:~2026-25795-59|talk]]) to last version by InternetArchiveBot: unexplained content removal 5835473 wikitext text/x-wiki {{ДәүләтВМ}} '''Германия''', {{lang-de|Deutschland}}), рәсми исеме белән Германия '''Федератив Җөмһүрияте''' ({{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}, {{Audio|De-Bundesrepublik Deutschland.ogg|тыңлау}}<ref>{{cite book |editor=Mangold, Max |title=Duden, Aussprachewörterbuch |edition=6th |year=1995 |publisher=Dudenverlag |language=German |isbn= 978-3-411-20916-3 |pages=271, 53f}}</ref>)&nbsp;— [[Үзәк Европа|Үзәк]] һәм [[Көнбатыш Европа]]да урнашкан мөстәкыйль дәүләт. Төньякта [[Төньяк диңгез]], [[Балтыйк диңгезе]] һәм [[Дания]] белән, көнчыгышта [[Польша]] һәм [[Чехия]] [[республика]]лары белән, көньяк-көнчыгышта [[Австрия]] һәм көньякта [[Швейцария]] белән, көнбатышта [[Франция]], [[Люксембург]] белән, төньяк-көнбатышта [[Бельгия]] һәм [[Нидерланд]] белән чиктәш. Җирнең [[уртача климат]]лы өлкәсендә урнашкан. Германия&nbsp;— федератив парламент [[җөмһүрият]]е, 16 автономияле илдән (өлкәдән) тора. Мәйданы&nbsp;— {{сан|357386|км}}²<ref name="Fläche">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=www.statistikportal.de |language=de}}</ref>, су өлеше&nbsp;— {{сан|2.42|%}}. Якынча 82 миллион халкы белән [[Европа берлеге]]ндә халык саны буенча беренче урында. Башкаласы һәм иң эре шәһәре&nbsp;— [[Берлин]]. Иң эре [[конурбация]]се исә (берничә үзәкле шәһәр [[агломерация]]се)&nbsp;— мәркәзләре [[Дортмунд]] һәм [[Эссен]] шәһәрләре булган [[Рур өлкәсе]]. Башка зур шәһәрләре түбәндәгеләр: [[Һамбург]], [[Мюнхен|Мүнхен]], [[Кёльн|Көлн]], [[Майндагы Франкфурт]], [[Штутгарт]], [[Дүссельдорф|Дүсселдорф]], [[Лейпциг]], [[Бремен]], [[Дрезден]], [[Һанновер]] һәм [[Нүрнберг]]. Хәзерге Германиянең төньяк өлешенә туры килүче җирләрдә классик антик дәвердән, ягъни [[Борынгы Греция|Борынгы Грек]] һәм [[Борынгы Рим]] дәүләтләре чорыннан башлап төрле алман (герман) кабиләләре яшәгәнлеге билгеле. ''Германия'' ({{lang-lat|Germania}}) исемле өлкә б. э. к.&nbsp;100 нче гасырдан әүвәл язылган чыганакта телгә алына. [[Халыкларның Бөек күченеше]] вакытында алман кабиләләре көньякка таба «киңәя». [[X гасыр]]дан башлап, алман җирләре [[Изге Рим империясе]]нең үзәк өлешен тәшкил итә<ref>Империянең латин телендәге исеме&nbsp;— ''Sacrum Imperium'' (`Изге империя') чыганакларда [[1157 ел]]да ук телгә алына. ''Sacrum Romanum Imperium'' (`Изге Рим империясе') атамасы [[1254 ел]]гы чыганакта теркәлгән. Дәүләтнең тулы исеме булган «Алман милләтенең Изге Рим империясе» ({{lang-de|Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation}}) 15 нче йөзьеллыкта кулланыла башлый.<br />{{cite book | last = Zippelius| first = Reinhold| title = Kleine deutsche Verfassungsgeschichte: vom frühen Mittelalter bis zur Gegenwart| trans-title = Brief German Constitutional History: from the Early Middle Ages to the Present| edition = 7th| origyear = 1994| year = 2006| publisher =Beck| language = German| isbn = 978-3-406-47638-9| page = 25}}</ref>. [[XVI гасыр]]да төньяк алман өлкәләре [[протестант реформациясе]]нең мәркәзе була. Изге Рим империясе таркалганнан соң, [[1815 ел]]да [[Алман конфедерация]]се оеша. [[1848—1849 елгы Алман инкыйлабы]] нәтиҗәсендә, ирекле тавыш бирү аша, бөтен алман өлкәләре өчен дә уртак булган Франкфурт парламенты сайлана. Әлеге парламент халыкка төп демократик хокуклар бирүче кануннар кабул итүгә ирешә. [[1871 ел]]да алман дәүләтләренең күпчелеге, [[Пруссия]] җитәкчелеге астында, бер милли дәүләткә&nbsp;— [[Алман империясе]]нә берләшә. [[Беренче бөтендөнья сугышы]] һәм [[1918 ел|1918]]—[[1919 ел]]ларда булып узган [[1918—1919 елгы алман инкыйлабы|инкыйлабтан]] соң империя парламентлы [[Веймар җөмһүрияте]] белән алышына. [[1933 ел]]да [[нацистларның хакимияткә килүе]] Алманиядә [[Өченче рейх|диктаторлык]] урнашуга, [[һолокост]]ка һәм [[Икенче бөтендөнья сугышы]] башлануга китерә. Европада икенче дөнья сугышы тәмамлангач, Алманияне нацистлардан азат иткән илләр Алманияне дүрт оккупация зонасына бүлә. Моңардан соң [[АКШ]], [[Британия]] һәм [[Франция]] оккупацияләгән җирләрдә [[Көнбатыш Алмания]], ә [[Советлар Берлеге]] контролендә булган өлкәләрдә [[Көнчыгыш Алмания]] исемле ике дәүләт төзелә. Үзәк һәм Көнчыгыш Европада [[1989 ел]]да булып узган антикоммунистик инкыйлаблардан соң, [[1990 ел]]ның [[3 октябрь|3 октябрендә]] Алмания янәдән берләшә<ref name="SLyE6YJEn0C page 52">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ySLyE6YJEn0C&pg=PA52|title=The Lost German East|isbn=9781107020733|author1=Demshuk|first1=Andrew|date=30 April 2012|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161201215323/https://books.google.com/books?id=ySLyE6YJEn0C&pg=PA52|archivedate=1 December 2016|df=dmy-all}}</ref>. [[XXI гасыр]]да Алмания&nbsp;— көчле икътисадка ия кодрәтле дәүләт ({{lang-en|great power}}). [[Тулаем милли продукт]]ларның номиналына карасак, Алманиянең икътисады дөньяда дүртенче, сатып алу мөмкинлеге паритеты белән исәпләнгән милли продуктларга карасак, дөньядә бишенче урында тора. Алмания берничә сәнәгый һәм технологик секторда дөньякүләм лидер булып тора, һәм башка илләр белән актив сәүдә итә&nbsp;— тауарларны [[Экспорт күләме буенча илләр исемлеге|экспортлау]] буенча да, [[Импорт күләме буенча илләр исемлеге|импортлау]] буенча да Алмания дөньяда өченче урында. [[Илләрнең КПҮИ күрсәткечләре буенча исемлеге|Бик югары яшәү стандартына]] ия алга киткән ил; социаль иминиятләштерү, мәҗбүри иминиятләштерүле сәләмәтлек саклау, тирәлекне саклау һәм барча кешеләр өчен дә (шул исәптән чит ил гражданнары өчен дә) бушлай югары белем системаларын тота<ref>{{cite web|title=How US students get a university degree for free in Germany|url=http://www.bbc.com/news/magazine-32821678|publisher=BBC|date=3 June 2015|accessdate=13 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113140841/http://www.bbc.com/news/magazine-32821678|archivedate=2015-11-13}}</ref>. Алмания Федератив Җөмһүрияте [[1957 ел]]да [[Европа Икътисадый Берлеге]]нә, [[1993 ел]]да [[Европа Берлеге]]нә һәм [[1999 ел]]да [[еврозона]]га нигез салучы илләрнең берсе. [[Шенген зонасы]]на керә. [[БМО]], [[Европа берлеге]], [[НАТО]], [[G7]], [[G20]] һәм [[ИХҮО]] әгъзасы. Бай тарихлы мәдәнияткә ия Алманиядә бер-бер артлы дөньяда танылу алган һәм тирән эз калдырган рәссамнар, фәлсәфәчеләр, музыкантлар, спортчылар, эшмәкәрләр, галимнәр, {{comment|мөһәндисләр|инженерлар}} һәм уйлап табучылар туган. == Исеменең этимологиясе == ''Алман'' атамасы бүгенге Алманиянең көньягына һәм Швейцариянең төньягына туры килүче җирләрдә яшәгән [[алеманнар|алеман (аламан) кабиләсе]] исеменә барып тоташа{{чыганак юк}}. ''Алмания'' дип, я шуңа охшаш рәвештә, ил француз (''Allemagne''), испан (''Alemania''), төрек (''Almanya''), гарәп (''ألمانيا'') һәм башка телләрдә атала. ''Германия'' сүзе латин телендәге, [[Юлий Цезарь]] [[Рейн]]нан көнчыгыштарак яшәгән халыкларны шулай атаганнан соң кулланылышка кереп киткән ''[[Germania]]'' сүзеннән килә<ref>{{cite book |last= Schulze |first=Hagen |authorlink=Hagen Schulze |title=Germany: A New History |publisher= Harvard University Press |page=4 |year=1998 |isbn= 0-674-80688-3}}</ref>. Алман телендә ил ''Deutschland'' дип атала. ''Deutsch'' сүзе (чагыштырыгыз: Нидерланд халкының инглиз телендәге атамасы ''dutch'' белән) иске югары алман телендәге ''diutisc'' «халык», «халыкныкы», «халыкка хас» сүзенә барып тоташа («халык» сүзе иске югары алман телендә ''diot'' я ''diota'' була). Элегрәк әлеге сүз гади халык кулланган алман телен [[латин теле]]ннән һәм аның дәвамы булган [[роман телләре]]ннән аеру өчен кулланыла торган була. ''Diutisc'' сүзенең тулы этимологик чылбыры исә менә болай: [[прото-алман теле]] сүзе [[:en:wikt:Appendix:Proto-Germanic/þiudiskaz|*''þiudiskaz'']] (латин телендә ''[[Theodiscus]]'''ка әйләнгән) — прото-алман теле сүзе [[:en:wikt:Appendix:Proto-Germanic/þeudō|*''þeudō'']] — [[прото-һинд-аурупа теле]] сүзе [[:en:wikt:Appendix:Proto-Indo-European/tewtéh₂|*''tewtéh₂-'']] («халык» дигән сүз. ''[[Тевтоннар]]'' сүзе дә бу сүздән килеп чыккан; [[татар теле]]ндә «халык, масса; өем» мәгънәсендә йөргән ''түдә''<ref>http://garap-farsy.narod.ru/taah.htm</ref> ''(''{{Lang-fa|توده}}'')'' сүзе дә шул ук тамырдан булырга охшый<ref>https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Indo-European/tewtéh₂</ref>)<ref>{{cite book|last=Lloyd|first=Albert L.|title=Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, Band II|year=1998|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|isbn=3-525-20768-9|pages=699–704|url=https://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&pg=PA523|author2=Lühr, Rosemarie |author3=Springer, Otto |language=German}} (''diutisc'' сүзе өчен) {{cite book|last=Lloyd|first=Albert L.|title=Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, Band II|year=1998|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|isbn=3-525-20768-9|pages=685–686|url=https://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&pg=PA516|author2=Lühr, Rosemarie |author3=Springer, Otto |language=German}} (''diot'' сүзе өчен)</ref>. == Тарихы == {{төп мәкалә|Алмания тарихы}} === Борынгы тарих === [[File:1600 Himmelsscheibe von Nebra sky disk anagoria.jpg|thumb|150px|[[Небра]] шәһәре янында табылган, күк йөзен сүрәтләүче бронза [[Небра дискы|диск]], б.э.к. якынча 1700 ел]] Кеше ({{lang-lat|homo}}) ыругының Алманиядә табылган иң борынгы калдыгы — табылу җире буенча Мауэр 1 дип аталып йөртелүче яңак сөяге. Аңа 609 000 ± 40,000 ел<ref name="Wagner2010">{{cite journal|url=http://www.pnas.org/content/107/46/19726.full|title=Radiometric dating of the type-site for Homo heidelbergensis at Mauer, Germany|work=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|PNAS]]|date=27 August 2010|accessdate=27 August 2010|archivedate=1 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101005057/http://www.pnas.org/content/107/46/19726.full|doi=10.1073/pnas.1012722107|volume=107|issue=46|pages=19726–19730|last1=Wagner|first1=G. A|last2=Krbetschek|first2=M|last3=Degering|first3=D|last4=Bahain|first4=J.-J|last5=Shao|first5=Q|last6=Falgueres|first6=C|last7=Voinchet|first7=P|last8=Dolo|first8=J.-M|last9=Garcia|first9=T|last10=Rightmire|first10=G. P|bibcode=2010PNAS..10719726W}}</ref>. Бу факт кимендә 569 000 ел элек хәзерге Алмания җирендә борынгы кешеләр булганлыгы хакында сөйли. [[Шёнинген]] дигән җирдә урнашкан күмер шахталарында 380 000 еллык өч кыска агач сөңге казып чыгарыла. Әлеге өч сөңге — дөньяда табылган иң борынгы, бөтен өлешләре дә булган ау кораллары.<ref>{{cite web|url=http://archive.archaeology.org/9705/newsbriefs/spears.html|title=World's Oldest Spears|work=archive.archaeology.org|publisher= |date=3 May 1997|accessdate=27 August 2010}}</ref>. Тәүге тапкыр homo sapiens булмаган кеше сөякләре исә [[Неандер иңкүлеге]]ндә ({{lang-de|Neandertal}}) табыла. Кешенең яңа ачылган бу төренә [[неандерталь кешесе]] дип исем бирелә. Неандерталь 1 казылмаларына 40 000 ел икәнлеге мәгълүм. Шваб альбы исемле тау эчендә, [[Ульм]] шәһәре янында урнашкан мәгарәләрдә шул ук чордагы хәзерге заман кешесе (''[[homo sapiens]]'') эзләре дә табылды. Табылдыклар арасында түбәндәге гаҗәеп әйберләр бар: * Җир йөзендә табылган иң борынгы музыка коралы — 42-43 мең еллык, кош сөягеннән һәм мамонт тешеннән эшләнгән ике сыбызгы<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18196349|title=Earliest music instruments found|publisher=BBC|date=25 May 2012|accessdate=25 May 2012}}</ref>; * Җир йөзендә табылган иң борынгы сын — мамонт тешеннән эшләнгән [[арыслан-кеше]] сыны<ref>{{cite web|url=http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150215162121/http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595|archivedate=15 February 2015|title=Ice Age Lion Man is world's earliest figurative sculpture|work=[[The Art Newspaper]]|date=31 January 2013|accessdate=31 January 2013}}</ref> һәм * Җир йөзендә табылган иң борынгы кеше сыны — 35 мең еллык Холе Фельс Венерасы<ref>{{cite web|url=http://donsmaps.com/hohlefelsvenus.html|title=The Venus of Hohle Fels|work=donsmaps.com|publisher= |date=14 May 2009|accessdate=14 May 2009}}</ref>. Моннан тыш, Саксония-Анһальт җирендә урнашкан [[Небра]] шәһәре янында [[бронза гасырында]] эшләнгән, күк йөзен сүрәтләүче бронза диск табылган. Әлеге артифакт [[ЮНЕСКО]]ның [[Дөнья хәтере программасы|«Дөнья хәтере» программасына]] кертелгән<ref>{{cite news| url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/flagship-project-activities/memory-of-the-world/register/full-list-of-registered-heritage/registered-heritage-page-6/nebra-sky-disc/ | work=Unesco memory of the World | title=Nebra Sky Disc | date=2013}}</ref>. === Алман кабиләләре һәм Франк империясе === [[File:Invasions of the Roman Empire 1.png|thumb|left|Европада халыклар күченеше (100–500 еллар)]] Б. э. к. 1-меңъеллык азагында Алманиядә урнашкан алман кабиләләре Рим дәүләте белән бәрелешә башлыйлар. [[Халыкларның Бөек күченеше]] дәвереннән соң Алманиядә алеманнар, баварлар, көнчыгыш франклар, сакслар, тюринглар һәм фризлар калган. Алман кабиләләре Скандинавия бронза дәверендә һәм Рим империясенә кадәрге тимер дәверендә формалашкан дип санала. Б. э. к. 1 гасырдан башлап, көньяк Скандинавия һәм төньяк Алманиядән алар көньякка, көнчыгышка һәм көнбатышка таба киңәеп, [[Галлия]]дә яшәүче [[кельтләр|кельт]] кабиләләре, һәм [[Үзәк Европа|Үзәк]] һәм [[Көнчыгыш Европа]]да яшәүче [[иран халыклары|иран]], [[балтлар|балтыйк]] һәм [[славян халыклары|славян]] кабиләләре белән бәйләнешкә керәләр<ref>{{cite book |first =Jill N. |last = Claster |title =Medieval Experience: 300–1400 |publisher =New York University Press |year =1982 |page =35 |isbn=0-8147-1381-5}}</ref>. Император [[Октавиан Август]] хакимлек иткән чорда, [[Рим империясе]] Германияне (римлылар якынча [[Рейн]] елгасы белән [[Урал тавы]] арасында урнашкан өлкәләрне шулай атый) яулап алу эшенә керешә. Әмма безнең эраның 9 нчы елында, [[Публий Квинктилий Вар]] җитәкләгән өч [[Рим легионы]], Тевтобург урманында урын алган [[Тевтобург урманындагы бәрелеш|бәрелештә]] [[херусклар кабиләсе]] башлыгы [[Арминий]] җитәкләгән гаскәргә җиңелә. Безнең эраның 100 нче елына алман кабиләләре хәзерге Алманиянең зур өлешендә — Рейн һәм [[Дунай]] елгалары арасындагы өлкәдә — төпләнгән була инде. Бу вакытта язылган мөһим тарихи әсәрләрдән [[Публий Корнелий Тацит]]нең ''[[Германия (Тацит)|Германия]]'' әсәрен атамыйча булмый. Рейннан сулдарак, һәм Дунайдан көньяктарак урнашкан җирләр исә — шул исәптән хәзерге [[Австрия]], [[Баден-Вюрттемберг]], көньяк [[Бавария]], көньяк [[Һессен]] һәм көнбатыш [[Рейнландия]] — Рим империясе составында булалар, төгәлрәк әйткәндә, [[Норик]], [[Реция]], [[Югары Германия]] һәм [[Түбән Германия]] провинцияләре составында. Алман кабиләләре һәм Рим империясе арасында гасырлар буе дәвам иткән сугыш [[Рим-Алман сугышлары]] я, гадичә, [[Алман сугышлары]] исеме астында билгеле<ref name="9-13">Fulbrook, Mary (1991). ''A Concise History of Germany.'' Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-36836-0}}, pp. 9–13.</ref><ref>{{cite book |last1=Fichtner |first1=Paula S. |title= Historical Dictionary of Austria |url= https://books.google.com/books?id=ilyK1_1f0zYC |edition= 2nd |volume=Volume 70 |publisher= [[Scarecrow Press]] |date=2009 |isbn= 978-0810863101 |ref={{sfnref|Fichtner|2009}} |p=xlviii |postscript=: "When the Romans began to appear in the region, shortly before the beginning of the Christian era, they turned Noricum into an administrative province, which encompassed much of what today is Austria."}}</ref><ref>{{cite journal|last=Modi|first=J. J.|title=The Ancient Germans: Their History, Constitution, Religion, Manners and Customs |url=https://archive.org/stream/TheJournalOfTheAnthropologicalSocietyOfBombay/The-Journal-of-the-Anthropological-society-of-Bombay#page/n651/mode/2up |journal= The Journal of the Anthropological Society of Bombay |date=1916 |volume=10|issue=7 |p=647 |quote=Raetia (modern Bavaria and the adjoining country)}}</ref><ref>{{cite book |last=Rüger |first=C. |editor1-last= Bowman |editor1-first= Alan K. |editor2-last=Champlin |editor2-first= Edward |editor3-last=Lintott |editor3-first= Andrew |chapter= Germany |chapter-url=https://books.google.com/books?id=JZLW4-wba7UC&pg=PA528 |title= The Cambridge Ancient History: X, The Augustan Empire, 43 B.C. — A.D. 69 |volume= Volume 10 |edition=2nd |isbn=0-521-26430-8 |publisher= Cambridge University Press |origyear= 1996 |year=2004 |ref={{sfnref|Rüger|2004}} |pp=527–28}}</ref>. [[File:Franks expansion.gif|thumb|230px|Франк корольлеге һәм аның киңәюе. 843 нче елда корольлек өч өлешкә бүленә. [[Көнбатыш Франкия]] (зәңгәр төстә) һәм [[Көнчыгыш Франкия]] (кызыл төстә) — [[Франция]] һәм Алманиядән элгәре дәүләтләр.]] Безнең эраның өченче гасырына берничә зур алман кабиләсе формалаша: [[алеманнар]], [[франклар]], [[хаттлар]], [[саксоннар]], [[фризлар]], [[сикамбрилар]], [[тюринглар]]. 260 нчы ел тирәсе алман халыклары Рим империясе хакимлегендә булган җирләргә үтеп керә<ref>{{cite book |series= The Cambridge Ancient History |title =The crisis of empire, A.D. 193–337 |volume =12 |page =442 |isbn=0-521-30199-8 |first =Alan K. |last =Bowman |first2 =Peter |last2 =Garnsey |first3 =Averil |last3 =Cameron |publisher =Cambridge University Press |year = 2005}}</ref>. 375 нче елда вакыйг булган [[һуннар]] явыннан соң, һәм 395 нче елдан алып Рим империясе әкренләп таркала башлагач, алман кабиләләре көньяк-көнбатышка ары таба хәрәкәт итә. Шул ук вакытта хәзерге Алмания җирендә берничә зур кабилә оешып, кечерәк кабиләләрне «йота» я алыштыра. [[Меровинглар]] династиясе вакытыннан бирле билгеле [[Аустразия]], [[Нойстрия]] һәм [[Аквитания]] исемле зур өлкәләрне [[франклар]] кабиләсе яулап алып, ул җирләрдә [[Франк корольлеге]]н оештыра. Соңрак Франк корольлеге көнчыгыштарак урнашкан [[Саксония]] белән [[Баварияне]] дә үз эченә ала. Ул заманнарда хәзерге Алманиянең көнчыгыш өлешенә туры килгән җирләрдә [[сорблар|сорб]], [[вәләтләр|вәләт]] һәм [[абодритләр|абодрит]] исемле [[көнбатыш славяннар|көнбатыш славян]] кабиләләре яши торган була<ref name="9-13" />. === Урта гасырлар. Көнчыгыш Франкия һәм Изге Рим империясе === {{төп мәкалә|Көнчыгыш Франкия|Изге Рим империясе}} 6 нчы — 8 нче гасырларда бүген Алманиягә караучы җирләрнең зур өлешендә [[франклар]] хакимлек итә. 800 нче елда Ватиканда франклар патшасы [[Карл I]]'гә император таҗы киертелә һәм шуның белән [[Каролинг империясе]]нә нигез салына. Каролинг империясе үз эченә хәзерге Франция, Алмания һәм төньяк Италия җирләрен ала. Бераз соңрак Карл I'нең нәсел дәвамчылары арасында хакимият өчен сугыш башлана. Бу сугыш 843 нче елда [[Верден килешүе]] белән тәмамлана. Әлеге килешү буенча Карл империясе аның оныклары арасында өч өлешкә бүленә<ref name="f11">Fulbrook 1991, p. 11.</ref>. Каролинг империясе таркалгач, аның көнчыгыш өлешендә [[Изге Рим империясе]] исемле икенче бер дәүләт барлыкка килә. 9 гасыр буена Алмания тарихы Изге Рим империясе тарихы белән бергә үрелеп бара<ref>The lumping of Germanic people into the generic term 'Germans' has its roots in the [[Investiture Controversy]] according to historian Herwig Wolfram, who claimed it was a defensive move made by the papacy to delineate them as outsiders, partly due to the papacy's insecurity and so as to justify counterattacks upon them. See: {{cite book|author=Wolfram, Herwig|title=The Roman Empire and its Germanic Peoples|publisher=California University Press|year=1997|pages=11–13}}</ref>. Башта [[Көнчыгыш Франкия]] исеме астында билгеле булган территория көнбатышта Рейннан алып, көнчыгышта [[Эльба]] елгасына кадәр, һәм төньякта [[Төньяк диңгездән]] алып, көньякта [[Альп таулары]]на кадәр җәелгән була. 919-1024 нче елларда идарә иткән Отто династиясе патшалары (Саксон династиясе дип тә аталалар) берничә зур герцоглыкны бер дәүләткә берләштерә. Әлеге династиягә исем биргән [[Отто I]] 962'дә әлеге җирләрнең [[Изге Рим императоры]] дип игълан ителә. 996 нчы елда [[Отто III]] тарихта беренче тапкыр алман кешесен — ике туганы [[Папа Григорий V|Григорий V]]'не [[Рим папасы]] итә. Күп тә үтми, яңа билгеләнгән папа Отто III'гә Изге Рим империясе императоры таҗын киертә. [[Сали династиясе]] патшалары хакимлек иткән чорда (1024—1125 нче еллар), Изге Рим Империясе төньяк Италия һәм [[Бургундия (тарихи өлкә)|Бургундияне]] дә үз составына кертүгә ирешә. Әмма соңрак, тарихта «инвеститура өчен көрәш» исеме астында билгеле чиркәү һәм дәүләт башлыклары арасындагы тарткалашулар нәтиҗәсендә, Изге Рим империясе императорлары хакимияттән колак кага<ref>{{cite book|author=McBrien, Richard|title=Lives of the Popes: The Pontiffs from St. Peter to Benedict XVI|publisher=HarperCollins|year=2000|page=138}}</ref>. [[File:Lucas Cranach d.Ä. — Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|thumb|upright=0.7|[[Мартин Лютер]] (1483–1546) [[Протестант реформациясе]]н башлап җибәрә ([[Лукас Кранах (өлкән)|Лукас Кранах]] язган потрет).|ссылка=Special:FilePath/Lucas_Cranach_d.Ä._—_Martin_Luther,_1528_(Veste_Coburg).jpg]] [[Штауфеннар]] нәселе дәверендә (Алманиядә 1138'дән алып 1254'кә кадәр хакимлек итәләр) Алмания территориясе шактый киңәя. Алман ханзадәләре [[славян]] халыклары яшәгән көньяктарак һәм көнчыгыштырак урнашкан җирләрдә үз йогынтыларын көчәйтәләр һәм алман кешеләрен бу җирләрдә төпләнергә өндиләр. Бу процесс тарихта алманча «''[[Ostsiedlung]]''» — «көнчыгышта урнашу», «көнчыгышны үзләштерү» хәрәкәте буларак билгеле. Аерым алман кенәзлекләре, аеруча Саксония кенәзлеге, «[[тәре яулары]]» нәтиҗәсендә Эльба һәм Балтыйк буе халыкларының җирләрен басып ала{{чыганак юк}}. Башлыча төньяк Алмания шәһәрләре төзегән [[Һанза берләшмәсе]] әгъзалары сәүдә эшен җәелдерәләр һәм өч гасыр буенча Балтыйк һәм Төньяк диңгез буйларында урнашкан шәһәрләрдә төп сәүдәгәр булалар<ref>Fulbrook 1991, pp. 13–24.</ref>. Көньяктагы Зур Равенсбург Сәүдә Җәмгыяте (''Große Ravensburger Handelsgesellschaft'') охшаш функция үти. Император [[Карл IV (Изге Рим Императоры)|Карл IV]]'нең 1356'да игълан ителгән «[[Алтын булла (1356)|Алтын булла]]» дип аталучы фәрманы империянең конституциясе функциясен үти һәм император сайлау тәртибен билгели. Әлеге фәрманга күрә, императорны кайбер иң мөһим өлкәләрнең һәм архиепископлыкларның башында торучы җиде [[курфүрст]] сайлый<ref>Fulbrook 1991, p. 27.</ref>. 14 нче гасырның беренче яртысында — башта 1315-1317 нче елларда булып узган [[1315-1317 нче еллардагы Зур ачлык|Зур ачлык]], аннан 1348-1350 нче еллардагы, тарихка «[[Кара үлем]]» дип кереп калган [[чума]] чире аркасында — Алманиядә халык саны кими<ref>{{cite book |url=http://www.vlib.us/medieval/lectures/black_death.html |title=The Great Famine (1315–1317) and the Black Death (1346–1351) |first=Lynn Harry |last=Nelson |publisher=University of Kansas |accessdate=19 March 2011 |=http://www.vlib.us/medieval/lectures/Black_death.html }}</ref>. Бу бәла-казаларга карамастан, алман рәссамнары, инженерлары һәм галимнәре — [[Венеция җөмһүрияте|Венеция]], [[Флоренция җөмүрияте|Флоренция]] һәм [[Генуя җөмһүрияте|Генуя]] кебек сәүдәгәр [[Итальян шәһәр-дәүләтләре|шәһәр-дәүләтләрендәге]] алманнарга замандаш итальян рәссамнары һәм һөнәрчеләре кебек — зур осталыкка ирешәләр һәм алдынгы җитештерү ысулларына ия булалар. Төрле Алман кенәзлекләре буйлап сибелгән мәдәни үзәкләрдә [[Олы Һанс Һольбайн|аталы]]-[[Кече Һанс Һольбайн|уллы]] Һольбайннар ({{lang-de|Holbein}}, {{lang-ru|Гольбейн}}) һәм [[Альбрехт Дюрер]] кебек рәссамнар туа. [[Иоһан Гутенберг|Йоһаннес Гутенберг]] күчереп йөртеп була торган металл хәрефләр ярдәмендә китап басу ысулын уйлып таба. Бу ачыш гади халыкка да мәгърифәткә юл ача<ref>Eisenstein, Elizabeth. (1980). ''The printing press as an agent of change.'' Cambridge University Press, pp. 3–43.</ref>. [[File:HRR 1648.png|thumb|left|1648 нче елда [[Утыз еллык сугыш]]ка нокта куйган [[Вестфалия солыхы]]ннан соңгы [[Изге Рим империясе]]]] 15 гасыр ахыры — 16 гасыр башында крәстиәннәр һәм шәһәрлеләрнең җәбер-золымга каршы күтәрелешләре була. Аеруча, халыкта төрле сылтау белән яңа [[салым]]нарны салган католик чиркәүгә каршы катгый ризасызлык туа. 1517'дә [[Виттенберг]] шәһәре рухание [[Мартин Лютер]], [[Рим католик чиркәве]]н тәнкыйтьләп, 95 маддәлек [[95 тезис|мәкалә]] язып чыга. Бу вакыйгадан католик чиркәүгә каршы хәрәкәт — [[протестант реформациясе]] башлана. Реформация дәверендәге массакүләм хәрәкәтнең иң югары ноктасы 1524—1526 еллардагы крәстияннәр сугышы була{{чыганак юк}}. 1555 нче елда имзаланган [[Аугсбург солыхы]] [[лютерчылык]]ны (лютеранизм, лютеранлык) католицизм белән тигез хокуклы дин дип таный, әмма бер җирдә идарә итүче кенәзнең дине ул җирдә яшәүче халык дине белән бер үк булырга тиеш дип тә карар итә. Бу принцип тарихта латин телендәге «[[Cuius regio, eius religio]]», ягъни «кемнең иле — шуның дине» гыйбарәсе белән аталган принцип буларак билгеле. Аугсбург килешүе башка дини тәгълиматларны исәпкә алмый: мисал өчен, [[кальвинчылык]] бидгать (ересь) булып санала бирә. 1583 нче елда [[Көльн курфүрстлыгы]]ндагы вакыйгадагы кебек рухани җитәкче бер диннән икенче дингә күчсә нишләргә икәнлеге дә аңлатылмый. 1583—1588 нче елларда барган [[Көльн сугышы]]ннан алып, [[Утыз еллык сугыш]] (1618—1648) тәмамланганчыга кадәр аралыкта дини низаглар нәтиҗәсендә Алмания зур югалтулар кичерә<ref name=Philpott>{{cite journal|last=Philpott|first=Daniel|title=The Religious Roots of Modern International Relations|journal=World Politics|date=January 2000|volume=52|issue=2|pages=206–245|doi=10.1017/S0043887100002604}}</ref>. Утыз еллык сугыш Алмания кенәзлекләрендәге халык санын якынча 30 процентка, ә кайбер өлкәләрдә 80 процентка кадәр киметә<ref>{{cite book |title=The Savage Wars of Peace: England, Japan and the Malthusian Trap |first=Alan |last=Macfarlane |publisher=Blackwell |year=1997 |page=51 |isbn=978-0-631-18117-0}}</ref>. Әлеге сугыш [[1648 ел|1648 нче елгы]] Вестфалия солых шартнамәсе белән тәмам була<ref name=Philpott />. 1648'дән соң Алман хакимнәре үз рәсми диннәре итеп католицизм, лютеранизм я кальвенизмны сайлый ала<ref>Реформациянең Изге Рим империясенә йогынтысы хакында күбрәк мәгълүмат өчен, түбәндәге китапны карагыз: [[Hajo Holborn]], ''A History of Modern Germany, The Reformation'', Princeton N.J., Princeton University Press, 1959, chapters 6–9 (pp. 123–248).</ref>. 18 нче гасырда Изге Рим империясе 1800 тирәсе [[Изге Рим империясе дәүләтләре|өлкәдән (дәүләттән)]] тора<ref>{{cite book|author=Gagliardo, G|title=Reich and Nation, The Holy Roman Empire as Idea and Reality, 1763–1806|publisher=Indiana University Press|year=1980|pages=12–13}}</ref>. Якынча 1450—1555 нче елларда барган империаль реформа кысаларында катлаулы кануннар системасы төзелә. Әлеге кануннар кабул ителү нәтиҗәсендә, [[Рейхстаг (Изге Рим империясе)|рейхстагта]] тавыш бирү хокукына һәм үз өлкәләрендә шактый киң автономиягә ия, бу өлкәләрнең рухани я дөньяви җитәкчелеген гәүдәләндерүче [[Империя тәбәкалары|яңа тәбәка]] (сословие) барлыкка килә. 1438 нче елдан алып 1740 нчы елга — император [[Карл VI (Изге Рим императоры)|Карл VI]] вафатына чаклы — Изге Рим империясе императоры таҗы (башка шактый Европа дәүләтләрендәге кебек) [[Габсбурглар|Һабсбурглар]]да була. Карл VI'ның да, аның абыйсының да ир балалары булмый. Бу Һабсбурглар хакимияте өчен җитди проблема була, чөнки ул вакыттагы тәртипләргә күрә, бер династия җирләре нәселдән нәселгә ир балалар аша гына күчеп килә. Моңа карамастан, Карл VI курфюрстларны (император сайлау хокукына ия кенәзләрне) Һабсбургларга караучы җирләрне үзенең кызына мирас итүне рөхсәт итәргә һәм, гомумән, империя белән идарә итүне Карл VI'ның кызы [[Мариа Тереза]] аша Һабсбурглар кулында калдыруга риза булырга күндерә һәм бу карарны кәгазьгә төшереп, 1713 нче елда тарихка «[[Прагматик санкция]]» дип кереп калган фәрман чыгара. Изге Рим империясенең башка дәүләтләре һәм күрше империяләр башта бу карар белән килешсәләр дә, бераздан алар арасында империядә җитәкчелек итү хокукы өчен һәм, гомумән, Һабсбурглар биләмәләре өчен көрәш башлана. Изге Рим империясе эчендә төп көндәшлек Һабсбурглар династиясенең төп йорты саналган [[Австрия]] белән [[Пруссия]] арасында була. 1740 нчы елдан алып Алмания тарихы беренче чиратта менә шул ике дәүләтнең көрәше белән бәйле. Әйтелгәнчә, бу катлаулы вазгыятькә Изге Рим империясенә күрше булган дәүләтләрнең мәнфәгатьләре дә килеп кушыла. Моның нәтиҗәсе — 1740 нчы елдан алып 1748 нче елга кадәр бик күп дәүләтләр арасында барган, хәзер «[[Австрия мирасы өчен сугыш]]» дип аталучы сугыш. Әлеге сугыш [[Аахен солыхы]] белән тәмамлана. Башта 1772 нче, аннан янәдән 1793 нче һәм 1795 нче елларда ике иң көчле алман дәүләте — Пруссия һәм Австрия, [[Россия империясе]] белән бергә, [[Польшаны бүлгәләү]]дә катнаша һәм [[Реч Посполита]]ның җирләрен үзләренә куша. Бу бүлгәләүләр нәтиҗәсендә, миллионнарча поляк кешеләре ике алман монархиясенең табигъларына әйләнә. Моңа карамастан, аннексияләнгән җирләр Пруссия корольлеге һәм Һабcбург патшалыгына керсәләр дә, де-юре алар Изге Рим империясе өлеше дип саналмыйлар<ref>{{cite book |first1=Robert |last1=Bideleux |first2=Ian |last2=Jeffries |title=A History of Eastern Europe: Crisis and Change |publisher=Routledge |year=1998 |page=156}}</ref><ref>{{cite book |first1=Judy |last1=Batt |first2=Kataryna |last2=Wolczuk |title=Region, State and Identity in Central and Eastern Europe |publisher=Routledge |year=2002 |page=153}}</ref>. [[Бөек француз инкыйлабы|Француз инкыйлаб сугышлары]] чорында һәм [[Наполеон]] хакимлек иткән елларда дөньяви азат империя шәһәрләренең күпчелеге билгеле бер нәсел биләмәләренә кертелә; чиркәүгә караган җирләр дә дөньявиләштерелә һәм аннексияләнә. 1803—1804 елларда [[Наполеон]], Алманиянең көнбатышындагы кече дәүләтләрне басып алып, үз протектораты астында [[Рейн берлеге]]н барлыкка китерә. 1806'да ''Империя'' юкка чыга; алман дәүләтләре, аерым алганда [[Рейн конфедерациясе|Рейнланд дәүләтләре]], Франция йогынтысына күчәләр. [[1812 елгы сугыш]] барышында Россия гаскәрләре Алманияне [[Наполеон]] хакимлегеннән азат итә. 1815 нче елга кадәр барган [[Наполеон сугышлары]] барышында Франция, Россия, Пруссия һәм Һабсбурглар алман дәүләтләрендә гегемонлыкка ия булу өчен көрәш алып бара<ref>Fulbrook 1991, p. 97.</ref>. === Пруссиянең көчәюе. Алман конфедерациясе һәм Алман империясе === [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|39 дәүләттән торучы [[Алман конфедерациясе]]н (1815-1836) күрсәтүче карта.]] <!--Үзенең мөһим географик урынында урнашканга күрә, Бранденбург-Пруссия курфүрстлыгы (1701 елда [[Пруссия]] корольлыгы) иң эре алман дәүләтләренең берсенә әверелә. 1740-1786 елларда, [[Фридрих II]] дәверендә прус милитаризмы үзенең иң югары ноктасына җитә. Пруссия, Европадагы бөек дәүләткә әверелеп, Алманиядә хакимият урнаштыру өчен Австрия белән көрәшне көчәйтә. 1740 елда, ''Бавар мирасы өчен сугыш'' барышында Пруссия чирүе [[Силезия]]нең күпчелек өлешен басып ала. [[Бөек француз инкыйлабы|Француз буржуаз инкыйлабыннан]] соң французларга каршы берлектә катнашалар, әмма Алмания гаскәре җиңелә. 1793 елның 18 мартында французлар тарафыннан азат ителгән [[Майнц]] алман җирендә беренче демократик җөмһүрият игълан итә. 1803—1804 елларда [[Наполеон]] Алманиядагы кече дәүләтләрне басып алып, үз протектораты астында [[Рейн берлеге]]н барлыкка китерә. [[1812 елгы сугыш]] барышында Россия гаскәрләре Алманияне [[Наполеон]] хакимлегеннән азат итә. --> 1814—1815 нче елларда узган [[Вена конгрессы]]ның карары буенча, [[Алман конфедерациясе дәүләтләре|39 бәйсез дәүләтне]] берләштерүче [[Алман конфедерациясе]] ({{lang-de|Deutscher Bund}}) төзелә. Конгресс конфедерациянең даими президенты итеп [[Австрия императоры]]н билгели. Бу хәл конгресс Пруссиянең башка алман дәүләтләренә булган йогынтысын танымавын күрсәтә һәм Һоэнцольлерн династиясе белән (Пруссия патшалары) Һабсбург династиясе (Австрия патшалары) арасында күптәннән бирле барган көндәшлекне тагын да кискенәйтә. Вена конгрессыннан соңгы [[Европа концерты|реставрация]] сәясәте [[Алманиядә либерализм|либераль]] хәрәкәтләрнең көчәюенә китерә, моңа җавап булып Австрия дәүләт эшлеклесе [[Меттерних]] чорында яңа репрессив чаралар кертелә. 1834 елда 18 дәүләт арасында{{чыганак юк}} Алмания [[тамгаханә]] берлеге ({{lang-de|Zollverein}}) барлыкка килә. Әлеге берлектә Пруссия җитәкче ролен уйный. Бу берлек сәнәгать һәм сәүдәне үстерүдә зур әһәмияткә ия була һәм алман дәүләтләрен бер-берсенә якынайта төшә<ref>{{cite journal |last=Henderson |first=W. O. |title=The Zollverein |journal=History |date=January 1934 |volume=19 |issue=73 |pages=1–19 |doi=10.1111/j.1468-229X.1934.tb01791.x}}</ref>. Аеруча тимер юл төзү эшендә Алмания зур казанышларга ирешә һәм 1850 нче елда тимер юллар озынлыгы буенча Европада икенче урынга чыга{{чыганак юк}}. [[Француз инкыйлабы]]ның [[милләтчелек]] һәм азатлык идеяләре алманнар арасында да, бигрәк тә яшь буын арасында, киң тарала. Әйтик, 1832 нче елның май аенда булып узган [[Һамбах фестивале]] — [[Алмания мәсьәләсе|Алманиянең бердәмлеген]], хөрриятне һәм демократияне яклау йөзеннән үткәрелгән фестифаль-митинг — ул еллардагы төп вакыйгаларның берсе. 1848 нче елда берничә Европа илендә булып узган [[1848 инкыйлаплары|инкыйлаплар]] дулкыны (аерым алганда, [[1848 елгы француз инкыйлабы|инкыйлап]] нәтиҗәсендә Франция [[җөмһүрият]]кә әйләнә) Алманиягә дә кагыла — зыялылар һәм гади халык [[Алман дәүләтләрендә 1848 елгы инкыйлап]]ны башлап җибәрә. 1849 нчы елда Франфуркттагы [[Франкфурт парламенты|Милли парламент]] Пруссия патшасы [[Вильһельм IV (Пруссия патшасы)|Вильһельм IV]]'гә, конституция аша аның хакимиятен чикләү шарты белән, император титулын тәкъдим итә. Вильһельм IV импператор таҗын да, тәкъдим ителгән конституцияне дә кире кага. Инкыйлап хәрәкәтләре вакытлыча туктала<ref name="state">{{cite web|url=https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm|title=Germany|publisher=U.S. Department of State|date=10 November 2010|accessdate=26 March 2011|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110324180706/http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm|archivedate=24 March 2011|df=dmy-all}}</ref>. [[File:Wernerprokla.jpg|thumb| [[Версаль сарае|Версальда]] [[Алман империясе]] корылу, 1871. Үзәктә торучы, ак униформа кигән кеше — [[Отто фон Бисмарк]].]] Король [[Вильһелм I (Алман императоры)|Вильһелм I]] 1862 нче елда [[Отто фон Бисмарк]]ны Пруссиянең яңа премьер-министры итеп билгели. 1864'тә Бисмарк җитәкчелегендәге Алмания Даниягә каршы булган [[Икенче Шлезвиг сугышы]]нда җиңүгә ирешеп, [[Ютланд]] ярымутравында үз хакимиятен урнаштыра. Моннан соңрак, 1866 нчы елгы [[Австрия-Пруссия сугышы]]нда Пруссиянең бер баш өстен булуы һәм җиңүе әлеге илгә [[Төньяк Алмания берлеге]]н ({{lang-de|Norddeutscher Bund}}) төзергә мөмкин итә. [[Австрия империясе|Австрия]] әлеге федерация эшләрендә катнаша алудан мәхрүм кала. [[Франция-Пруссия сугышы]]нда Францияне дә җиңгәннән соң, алман кенәзләре 1871 нче елда [[Версаль сарае|Версальда]] [[Алман империясе]] төзелүен игълан итә. Әлеге империя Австриядән кала Алманиянең барлык таркау кисәкләрен дә бер дәүләткә берләштерә. Пруссия яңа империянең әйдәп баручы дәүләте була һәм [[Һоэнцольлерн династиясе]]ннән булган Пруссия патшасы бер үк вакытта император да була һәм Берлин империянең башкаласына әйләнә<ref name="state" />. <!-- 1866 елда Пруссия һәм тагы 17 Төньяк Алманиядәге дәүләт Төньяк Алмания берлегенә берләшә. Фактик рәвештә бу бердәм дәүләт булган: аның бер президенты (прус корольы), канцлеры, Рейхстагы һәм бундесраты, бердәм гаскәре, акча берәмлеге, тышкы сәясәте идарәлеге, почта һәм тимер юл идарәлеге була. 1870—1871 еллардагы франк-прусс сугышы дүрт көньяк алман дәүләтенең кушылуына һәм бердәм [[Алман империясе]]нең барлыкка килүенә китерә. --> [[Алманиянең берләшүе]]ннән соңгы {{lang-de|[[Gründerzeit]]}}, ягъни «нигез салучылар чоры» дип аталучы чорда [[Алмания канцлеры]] булучы Бисмарк, оста тышкы сәясәте ярдәмендә башка дәүләтләр белән килешүләр аша дуслыклар корып һәм дипломатик чаралар аша [[Өченче француз җөмһүрияте|Францияне]] изоляцияләп, сугыштан сакланып, Алманияне көчле дәүләт итеп саклауны мөмкин итә. [[Вилһелм II (алман императоры)|Вилһелм II]] чорында исә Алмания, ул замандагы башка Европа дәүләтләре шикелле үк, [[Яңа империализм|империалистик]] курс тота башлый, бу исә күрше дәүләтләр белән тарткалашуларга китерә. Алмания моңа кадәр төзегән солых килешүләренең күбесе озайтылмый. Нәтиҗәдә Алмания һәм күпмилләтле [[Австро-Венгрия]] империясе килешү төзи, һәм, сугыш башлана калса бер-берсенә ярдәм итәргә сүз куешмасалар да, нейтральлек сакларга вәгъдә итешәләр. Бу берлек «[[Икеле альянс (1879)|Икеле альянс]]» буларак билгеле. Соңрак бу килешүгә Италия дә килеп кушыла һәм [[Өчле альянс (1882)|1882'нең Өчле альянсы]] корыла. Үзәк Европада урнашкан өч күрше ил тарафыннан төзелгән бу альянс әлеге илләрнең Франция һәм/яки Русия белән сугыштан хәвефләнүен чагылдыра. Британия, Франция һәм Россия дә, охшаш сәбәпләр аркасында (әйтик, кайбер өлкәләрдә Франция һәм Алмания мәнфәгатьләре, ә Балкан ярымутравында Русия һәм Австро-Венгрия мәнфәгатьләре бер-берсенә ныкъ каршы килә), килешү төзи<ref>Fulbrook 1991, pp.&nbsp;135, 149.</ref>. [[File:Deutsches Reich 1871-1918.png|left|thumb|[[Алман империясе]] (1871–1918). [[Пруссия патшалыгы]] зәңгәр төс белән күрсәтелгән.]] 1884 нче елгы [[Берлин конференциясендә]] Алмания берничә [[Элеккеге алман колонияләре исемлеге|колониягә]], шул исәптән [[Алман Көнчыгыш Африкасы]]на, [[Алман Көньяк-көнбатыш Африкасы]]на, [[Тоголенд]]ка һәм [[Камерун]]га дәгъва белдерә<ref>{{cite book |title=100 maps |year=2005 |publisher=Sterling Publishing |isbn=978-1-4027-2885-3 |editor=Black, John |page=202}}</ref>. Соңрак Алмания үз [[Алман колониаль империясе|колониаль империясе]] эченә Тын океанда [[Алман Яңа Гвинеясен]], [[Алман Микронезиясен]] һәм [[Алман Самоасын]], ә Кытайда [[Цзяо-Чжоу]] ({{lang-de|Kiatschou}}) ярын кертүгә ирешә. Көньяк-Көнбатыш Африкадагы (хәзер [[Намибия]]) Алман колониаль хөкүмәтенең 1904 белән 1907 еллар арасында, Алман хакимиятенә каршы баш күтәргәннәре өчен җәза бирү йөзеннән, [[Һереро һәм Намака халкын юк итү|Һереро һәм Намака кешеләрен юк итәргә кушучы]] карар чыгаруы билгеле. Бу вакыйгалар «XX гасырның беренче геноцид очрагы» буларак билгеле. [[Концентрацион лагерь]]лардагы авырулардан, җәзалаулардан, талчыгудан, һәм авылларында үзләреннән су һәм ризыклары тартып алыну нәтиҗәсендәге сусызлык һәм ачлыктан якынча 100 000 кеше — [[Һереро халкы]]ның 80%-ы һәм [[Нама(ка) халкы]]ның 50%-ы — вафат була<ref>Olusoga, David and Erichsen, Casper W (2010). The Kaiser's Holocaust. Germany's Forgotten Genocide and the Colonial Roots of Nazism. Faber and Faber. {{ISBN|978-0-571-23141-6}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/apr/18/pope-francis-armenian-genocide-first-20th-century-namibia |title=Dear Pope Francis, Namibia was the 20th century's first genocide |last=Olusoga |first=David |date=18 April 2015 |website=The Guardian |publisher=The Guardian News and Media Limited |accessdate=11 June 2016 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160603191720/http://www.theguardian.com/commentisfree/2015/apr/18/pope-francis-armenian-genocide-first-20th-century-namibia |archivedate=3 June 2016 |df=dmy-all }}</ref>. ===Беренче бөтендөнья сугышы === 1914 елның 28 июнендә [[Сараево]]да [[Австро-Венгрия империясе]] ханзадәсе [[Франц Фердинанд]] атып үтерелүне сылтау итеп, Австрия империясе Сербиягә һөҗүм итә һәм шуның белән [[Беренче Бөтендөнья сугышы]] башланып китә. Дүрт ел дәвам итеп, якынча ике миллион алман солдатының гомерен алган <ref>{{cite news |url =http://www.spiegel.de/international/germany/aged-107-last-german-world-war-i-veteran-believed-to-have-died-a-530319.html |title =Last German World War I Veteran Believed to Have Died |work =Spiegel Online |date =22 January 2008 |first =David |last =Crossland |accessdate =25 March 2011 |deadurl =no |archiveurl =https://web.archive.org/web/20121008172434/http://www.spiegel.de/international/germany/aged-107-last-german-world-war-i-veteran-believed-to-have-died-a-530319.html |archivedate =8 October 2012 |df =dmy-all }}</ref> сугыш Алманиянең җиңелүе һәм 1918 елның 11 ноябрендә имзаланган [[Компьен солыхы (1918)|Компьен солыхы]] белән, ниһаять, тәмам була. [[1918–1919 нчы елгы Алман инкыйлабы|Алман инкыйлабы]] барышында (1918-нең ноябре), император Вилһелм II һәм хакимияттә булган барлык кенәзләр дә үз вәкаләтләреннән һәм бурычларыннан [[абдикация|ваз кичәләр]]. Алманиянең яңа сәяси лидерлары 1919 нчы елда [[Версаль килешүе]]нә кул куя. Әлеге килешүдә Алмания, «[[Үзәк дәүләтләр]]» төзегән «[[Дүртле берлек]]» әгъзасы буларак, тарихта булган [[Беренче Бөтендөнья Сугышындагы югалтулар|иң канкойгыч]] сугышларның берсендә [[Антанта]] дәүләтләренә җиңелүен таный. Алманнар әлеге килешүне кимсеткәч һәм гаделсез дип кабул итә. Халыкта шундый хисләрнең булуы [[Адольф Гитлер]]нең популярлашуына һәм хакимияткә килүенә ярдәм иткән дип саный тарихчылар<ref>{{Cite book | first1=Manfred F.| last1=Boemeke | first2= Gerald D.| last2= Feldman | author2-link= Gerald Feldman | first3= Elisabeth | last3= Glaser |series=Publications of the German Historical Institute |chapter=Introduction |pages=1–20 |title=Versailles: A Reassessment after 75 Years |publisher=Cambridge University Press|year=1998 |isbn=978-0-521-62132-8}}</ref><ref>{{Cite book |editor1-first=Manfred F.|editor1-last=Boemeke |editor1-link= |editor2-first= Gerald D.|editor2-last= Feldman |editor2-link= Gerald Feldman |editor3-first= Elisabeth |editor3-last= Glaser |editor3-link= |series=Publications of the German Historical Institute |first1=Fritz|last1=Klein|author-link1 =Fritz Klein (historian)|chapter=Between Compiègne and Versailles: The Germans on the Way from a Misunderstood Defeat to an Unwanted Peace |pages=203–220 |title=Versailles: A Reassessment after 75 Years |publisher=Cambridge University Press|year=1998 |isbn=978-0-521-62132-8}}</ref><ref>{{Cite book |editor1-first=Manfred F.|editor1-last=Boemeke |editor1-link= |editor2-first= Gerald D.|editor2-last= Feldman |editor2-link= Gerald Feldman |editor3-first= Elisabeth |editor3-last= Glaser |editor3-link= |series=Publications of the German Historical Institute |first1=William R.|last1=Keylor |chapter=Versailles and International Diplomacy |pages=469–505 |title=Versailles: A Reassessment after 75 Years |publisher=Cambridge University Press|year=1998 |isbn=978-0-521-62132-8}}</ref>. Беренче Бөтендөнья сугышында җиңелүдән соң Алмания Ауропадагы мәйданының якынча 13%-ыннан һәм Африка белән Тын Океандагы барлык колонияләреннән дә колак кага. Европадагы югалтулар [[Польшадагы 1918-1919 елгы баш күтәрү|Польшадагы 1918—1919 елгы баш күтәрү]], 1918 елда [[Эльзас һәм Лотарингия]]нең Франция кулына күчү һәм 1920 елда, тавыш бирү нәтиҗәсендә, [[Шлезвиг]] өлкәсенең бер өлеше Даниягә кире кайту вакыйгалары белән бәйле. Алманиядән киткән җирләрдә ул вакытта ук башлыча поляк, француз һәм дан халкы яши торган була<ref>{{cite web |url=https://www.ushmm.org/outreach/en/media_nm.php?MediaId=1620 |title=GERMAN TERRITORIAL LOSSES, TREATY OF VERSAILLES, 1919 |website=United States Holocaust Memorial Museum |publisher=United States Holocaust Memorial Museum, Washington, DC |accessdate=11 June 2016 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160704070745/https://www.ushmm.org/outreach/en/media_nm.php?MediaId=1620 |archivedate=4 July 2016 |df=dmy-all }}</ref>. Алмания колонияләрне басып алуга соң керешә, шуңа күрә ул аларны яңадан бүлү юлларның табарга тырыша. Ул [[Австро-Венгрия империясе|Австро-Венгрия]] һәм Италия белән «Өчлек берлеге»н төзи. Гаять зур хәрби чыгымнарга күрә (бюджетның яртысына кадәр җитә) 1914 елда Алмания иң яхшы коралланган гаскәргә ия була. [[Англия]] [[Россия империясе|Россияне]] якламас дип уйлаган Алмания [[Беренче бөтендөнья сугышы]]н башлап җибәрә. 1914 елның [[1 август]]ында Алмания Россиягә, [[3 август]]ында [[Франция]]гә сугыш игълан итә, 4 августында исә Англия Алманиягә каршы сугыш игълан итә. 1915 елда Алмания Көнчыгыш фронтта уңыш яулый: Россия гаскәре Польша һәм Литваны бушатырга мәҗбүр була. Көнбатыш фронтта исә алманнар французларны җиңә алмый һәм сугыш йончыткыч позицион сугышка әверелә. Алмания акрынлап көчсезләнә башлый, 1917 елда [[АКШ]]ның сугышка [[Антанта]] ягыннан керүе җиңелүне якынайта, хәтта көнчыгышта төзелгән [[Брест солыхы (1918)|Брест солыхы]] да моңа комачаулый алмый. 1918 елның язында Алмания гаскәре көнбатышта һөҗүмне башлый, әмма ул уңышсызлыкка очрый. 1918 елның 5 октябрендә, солых сорап, [[Антанта]]га мөрәҗәгать итә. 1918 елның 11 ноябрендә Германия делегациясе, Антанта күрсәткән шартларга ризалыгын белдереп, килешүгә кул куя. 9 ноябрьдә [[Берлин]]да күтәрелеш була, монархия {{коммент|төземе|строй}} төшерелә һәм Алманиядә җөмһүрият игълан ителә. === Веймар җөмһүрияте һәм Өченче рейх. Икенче бөтендөнья сугышы === [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-P011502, Berlin, Reichskanzlei, Philipp Scheidemann.jpg|thumb|upright|[[Филип Шайдеман]] 1918 нче елның 9 нчы ноябрендә [[Рейх канцеляриясе]] тәрәзәсендә басып торган килеш [[Веймар җөмһүрияте|Алман җөмһүриятен]] игълан итә.]] 1918'нең ноябрендә, [[1918-1919 елгы алман инкыйлабы|Алман инкыйлабы]] башлангач, Алмания [[җөмһүрият]] дип игълан ителә. 1919 нчы елның февралендә [[Веймар]] шәһәрендә чакырылган оештыру мәҗлесендә Веймар җөмһүриятенең конституциясе кабул ителә{{чыганак юк}}. 1919'ның 11 нче августында Алманиянең ул вакыттагы президенты [[Фридрих Эберт]] демократик рухтагы [[Веймар конституциясе]]н имзалый. Моннан соң хакимият өчен барган көрәш барышында Бавариядә хакимияткә [[коммунистлар]] килә, әмма Алманиянең башка өлкәләрендәге консерватив карашлылар аларга нык каршы тора һәм [[Капп путчы]] дип аталучы вакыйгаларда [[Бавария Совет Җөмһүрияте]]н бәреп төшерергә омтыла. Әлеге путч {{lang-de|Reichswehr}} кешеләре, ягъни гаскәриләр, һәм шулай ук төрле консерватив, милләтче һәм монархист төркем тарафдарларында яклау таба. Эре сәнәгый шәһәрләрдәге канкойгыч урам бәрелешләре, [[Рур өлкәсе]]н Бельгия һәм Франция гаскәрләре оккупацияләү, [[гиперинфляция]] белән үзенчәлекле болгавыр дәвер ниһаять 1924 нче елда яңа акча берәмлеге кертелү һәм тарихка [[Алтын егерменче еллар]] дип кереп калган чагыштырмача тыныч, актив мәдәни тормыш чоры белән алышына. Тарихчылар 1924 белән 1929 арасындагы чорны «өлешчә стабильләшү» чоры дип атап йөртә<ref>{{cite book|author=Williamson|year=2005|title=Germany since 1815: A Nation Forged and Renewed|publisher=Palgrave Macmillan|pages=186–204}}</ref>. 1929 елда башланган дөньякүләм икътисади кризис Алмания икътисадына да шактый нык тәэсир итә. [[Алманиядә федераль сайлау, 1930|1930 елгы федераль сайлаудан]] соң, [[Пауль фон Һинденбург|президент Пауль фон Һинденбург]] канцлер [[Һайнрих Брүнинг]] хөкүмәтенә парламент хуплавыннан башка [[48 нче маддә (Веймар конституциясе)|эш итәргә]] рөхсәт бирүче канунны имзалый. Икътисади кризис һәм Брүнинг җитәкләгән хөкүмәт алып барган сәясәт эшсезлекнең артуына китерә — 1932 нче елга эшсезлек якынча 30%-ны тәшкил итә<ref name="chronicle">{{cite web|url=http://www.holocaustchronicle.org/StaticPages/50.html|publisher=The Holocaust Chronicle|title=PROLOGUE: Roots of the Holocaust|accessdate=28 September 2014|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101004701/http://www.holocaustchronicle.org/StaticPages/50.html|archivedate=1 January 2015|df=dmy-all}}</ref>. Бу шартларда [[Национал-социалистик алман эшче партиясе|нацистлар партиясенең]] (1919 елда төзелә) йогынтысы көчәя башлый. 1932 елның июлендәге федераль сайлауда [[Адольф Гитлер]] җитәкләгән әлеге партия, 13 миллионнан артык тавыш җыеп, җиңүгә ирешә. Илне торгынлыктан алып чыга алмаганлыктан, берничә тапкыр хөкүмәт алышына, һәм, 1933-нең 30 нчы гыйнварында, Һинденбург канцлер урынына Гитлерне билгели<ref>Fulbrook 1991, pp.&nbsp;155–158, 172–177</ref>. Гитлер канцлер булып бер ай узуга, ут төртелгән [[Рейстаг янгыны]]ннан соң, төп [[гражданлык хаклар]]ын чикләүче [[Халык һәм дәүләтне саклау турында боерык|боерык]] чыга һәм моңардан соң берничә атна узуга Дахау шәһәрендә беренче [[нацистларның концентрацион лагерьлары|концентрацион лагерь]] ачыла. Шул ук елның ноябрь аенда хакимият национал-социалистлар кулына күчә. 1933 елда нацистлар диктатурасы урнаштырыла. [[File:Bundesarchiv Bild 183-S33882, Adolf Hitler retouched.jpg|thumb|left|upright=0.7|[[Адольф Гитлер|Адолф Гитлер]], «[[Өченче рейх]]» тоталитар дәүләтенең «фюреры» (җитәкчесе) (1933–1945)]] [[Дефицитлы бюджет]] хисабына, ягъни бурычка кереп, дәүләт юллар һәм башка инфраструктура корылмаларын төзүгә һәм яңартуга күп акча бүлеп бирә башлый. 1934 нче елда ук, эшсез калган алманнарның 1,7 миллионы шундый төзелешләрдә үзенә эш, ә аның белән бергә керем һәм [[социаль яклау]] таба<ref>McNab, p.&nbsp;54</ref>. Әлеге проектларның иң билгелесе — ул {{lang-de|Reichsautobahn}} исемле, тиз йөрешле асфальт юллар ([[Алмания автобаннары]]) төзүне максат итеп тоткан проект<ref>Evans, Richard J. (2005). ''The Third Reich in Power.'' New York: Penguin. {{ISBN|978-0-14-303790-3}} pp.&nbsp;322–326, 329</ref>. Башка зур төзелешләрдән [[Рур буасы]] кебек [[гидроэлектростанция]]ләрне, [[Циллирбах сусаклагычы]] кебек сусаклагычларны, [[Цвикау вокзалы]] кебек транспорт төеннәрен төзү проектларын атарга була<ref>Hugo Ehrt, ''Neuer Harzbote.'' Heft 13, Fremdenverkehrsverein Bodfeld/Harz, Elbingerode (Harz),2003, p.565. Schütz and Gruber, Mythos Reichsautobahn: Bau und Inszenierung der "Straßen des Führers" 1933–1941, Berlin: Links, 1996, {{ISBN|9783861531173}}, pp.&nbsp;16–17.</ref>. Берничә ел эчендә эшсезләр саны нык кимеп, уртача сәгатьлек тә, атналык та хезмәт хаклары арта<ref>McNab, p.&nbsp;56</ref>. 1935 нче елда нацистлар режимы [[Версаль килешүе]]ннән чыгып, [[яһүдләр]]гә һәм азчылыктагы башка милләтләргә каршы юнәлтелгән [[Нюрнберг кануннары|Нүрнберг кануннары]]н чыгара. Моннан ары Алмания 1935 нче елда [[Саар (Милләтләр лигасы)|Саарны]] кире үз контроленә ала<ref>Fulbrook 1991, pp.&nbsp;188–189.</ref>, 1936 нчы елда [[Райнландның янәдән хәрбиләштерелүе|Райнландны янәдән хәрбиләштерә]], 1938 нче елда [[Anschluss|Австрияне]], ә [[Мүнхен килешүе]]ннән соң [[Чехословакия]]нең Судетлар өлкәсен [[Судетлар өлкәсе#Судетлар өлкәсе Нацист Алманиясе эчендә|үзенә куша]]. 1939 нчы елда исә Алмания, Мүнхен килешүенең шартларын бозып, [[Алманиянең Чехословакияне басып алуы|Чехословакияне тулысынча басып ала]] һәм шул ук елның март аенда [[Боһемия һәм Моравия протектораты]]н игълан итә. 1938 нче елның 9-10 нчы ноябрендә, тарихка «[[бәллүр төне|бәллүр төн]]» ({{lang-de|Kristallnacht}}), «ватык пыяла төне» дип кереп калган погромнар барышында йөзләрчә [[синагога]], меңнәрчә кибет һәм башка эшмәкәрлек бинасы җимерелә; 30000-гә якын яһүд ир-аты һәм күп яһүд хатын-кызлары нацистлар тарафыннан кулга алына; яһүдләргә каршы коммендант сәгате кертелә<ref>{{cite web|url=https://www.ushmm.org/outreach/en/article.php?ModuleId=10007697|title=The "Night of Broken Glass"|website=www.ushmm.org|language=en|access-date=8 February 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170211075203/https://www.ushmm.org/outreach/en/article.php?ModuleId=10007697|archivedate=11 February 2017|df=dmy-all}}</ref>. Ике фронтта сугышырга туры килүдән курыккан Гитлер хөкүмәте 1939-ның августында, соңрак үзе үк бозачак [[Молотов-Риббентроп пакты]]н имзалый. Бу пактның төп өлешендә Алмания һәм [[Советлар Берлеге]] бер-берсенә һөҗүм итмәскә вәгъдә итешәләр. Әмма документның яшерен өлеше дә була — ул яшерен өлештә ике ил Көнчыгыш Европаны (шул исәптән Польшаны), «Советлар Берлеге мәнфәгатендәге өлкәгә» һәм «Алмания мәнфәгатендәге өлкәгә» аерып, үзара бүлешәләр. Бу килешүдән соң, 1939-ның 1 нче сентябрендә, Алмания Польшаны басып ала — Европада [[Икенче бөтендөнья сугышы]] башлана<ref name="Fulbrook 190">Fulbrook, pp.&nbsp;190–195.</ref><ref>Axelrod, Alan (2007) Encyclopedia of World War II, Volume 1. Infobase Publishing. pp. 659.</ref>. [[File:World War II in Europe, 1942.svg|thumb|[[Икенче бөтендөнья сугышы]], [[Алмания оккупациясендәге Европа]], 1942 ел]] Гитлер гамәлләренә җавап йөзеннән Британия, хәрби хәрәкәтләрне туктатуны таләп итеп, Алманиягә ультиматум куя. Бу ультиматум инкарь ителгәч, ике көннән соң, 3 нче сентябрь көнне, [[Британия]] һәм [[Франция]] Алманиягә каршы сугыш игълан итәләр<ref>Hiden, John; Lane, Thomas (2003). ''The Baltic and the Outbreak of the Second World War.'' Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-53120-7}}, pp.&nbsp;143–144.</ref>. 1940 елның апрелендә Алмания [[Дания]] һәм [[Норвегия]]не, май—июньдә исә [[Бельгия]], [[Голландия|Һолландия]], [[Люксембург]] һәм [[Франция]]не басып ала. Шул ук елның июлендә алман һава көчләре Британиягә дә һөҗүм итә, әмма Британия гаскәрләре бу һөҗүмнәрне кире кагуга ирешә. 1941 елның апрелендә Алмания [[Югославия корольлыгы|Югославия]] һәм [[Греция]]ны басып ала. Шул ук елның 22 июнендә исә Алмания [[Бөек Ватан сугышы|Советлар Берлегенә һөҗүм итә]]. Сугыш башындагы уңышларга карамастан, алманнар ахыргы исәптә җиңелә. 1945 елның 2 маенда совет гаскәрләре Берлинны яулап ала. 7 майда [[Реймс]] шәһәрендә алман вәкилләре берсүзсез тәслим (капитуляция) турында актка кул куя. 8 майда совет ягы таләбе буенча, алар кабат тәслим (капитуляция) актын имзалыйлар. Соңрак «[[холокост|һолокост]]» дип аталачак вакыйгаларда алман хөкүмәте азчылыкларны эзәрлекли һәм, Европаның төрле илләрендә төзелгән [[Нацистларның концентрацион лагерьлары|концентрацион]] һәм [[Нацистларның үлем лагерьлары|үлем]] лагерьларын кулланып, нацистлар уйлавынча «түбән» кешеләргә каршы геноцид оештыра, ягъни аларны юк итү сәясәтен алып бара. Барлыгы 10 миллионнан артык хәрби булмаган кеше үтерелә, шул исәптән 6 миллион [[яһүд]], 220 000—1 500 000 [[Чегәннәр|чегән]] кешесе, 275 000 [[T4 операциясе|гарип кеше]], меңнәрчә [[Йәхвә шаһиты]], меңнәрчә лутый, шулай ук Алмания һәм ул басып алган башка илләрдәге сәяси я дини оппозицион оешмаларның йөз меңнәрчә әгъзасы<ref>{{cite book |last=Niewyk |first=Donald L. |title=The Columbia Guide to the Holocaust |year=2000 |publisher=Columbia University Press |pages=45–52 |author2=Nicosia, Francis R. |isbn =978-0-231-11200-0}}</ref>. Алмания тарафыннан басып алынган илләрдә нацистлар алып барган сәясәт нәтиҗәсендә 2,7 миллион [[поляк]]<ref>Institute of National Remembrance (Poland), Polska 1939–1945 Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami. Materski and Szarota. page 9 "Total Polish population losses under German occupation are currently calculated at about 2 770 000".</ref>, 1,3 миллион [[украин]], 1 миллион [[Беларуслар|белорус]] кешесе һәлак була<ref name="Maksudov, S. 1994">Maksudov, S. (1994). "Soviet Deaths in the Great Patriotic War: A Note". Europe-Asia Studies 46 (4): 671–680.</ref>. Моннан тыш, әсирлеккә эләккән совет солдатларының 3,5 миллионы әсирлектә вафат булган дип бәяләнә<ref name="Maksudov, S. 1994" /><ref name="books.google.com">Ian Kershaw.''[https://books.google.com/books?id=_tmGaItZ0tsC#v=onepage Stalinism and Nazism: dictatorships in comparison] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150915233529/https://books.google.com/books?id=_tmGaItZ0tsC |date=15 September 2015 }}''. Cambridge University Press, 1997, p.150 {{ISBN|0-521-56521-9}}</ref>. Нацистлар режимының, Алмания завод-фабрикаларында коллар итеп эшләтү өчен, оккупицияләнгән Европа илләреннән якынча 12 миллион кешене мәҗбүриләп алып китүе билгеле<ref name="BeyerSchneider">{{Cite book |author=John C. Beyer |author2=Stephen A. Schneider |title=Forced Labour under Third Reich |publisher=Nathan Associates }} [http://www.nathaninc.com/sites/default/files/Pub%20PDFs/Forced%20Labor%20Under%20the%20Third%20Reich%2C%20Part%20One.pdf Part1] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150824092603/http://www.nathaninc.com/sites/default/files/Pub%20PDFs/Forced%20Labor%20Under%20the%20Third%20Reich,%20Part%20One.pdf |date=24 August 2015 }} and [http://www.nathaninc.com/sites/default/files/Pub%20PDFs/Forced%20Labor%20Under%20the%20Third%20Reich%2C%20Part%20Two.pdf Part 2] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403025028/http://www.nathaninc.com/sites/default/files/Pub%20PDFs/Forced%20Labor%20Under%20the%20Third%20Reich%2C%20Part%20Two.pdf |date=3 April 2017 }}.</ref>. 5,3&nbsp;миллион алман солдаты сугышта һәлак булган дип исәпләнә<ref name="Rüdiger Overmans 2000">{{cite book|author=Overmans, Rüdiger|title=Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg|publisher=Oldenbourg|year=2000|isbn=978-3-486-56531-7}}</ref>. Хәрби булмаган Алмания халкыннан сугыш нәтиҗәсендә 900 000 кеше һәлак була; 400 меңе Көнбатыш илләре ягында, 500 меңе Советлар берлеге ягында<ref>{{cite book|first=Ian|last = Kershaw|title = The End; Germany 1944–45|year=2011|publisher=Allen Lane|pages=279}}</ref>. Сугыш нәтиҗәсендә якынча 12 миллион алман кешесе төрле Көнчыгыш Европа илләреннән куыла, Алмания сугышка кадәрге җирләренең якынча дүрттән бер өлешеннән колак кага<ref name="SLyE6YJEn0C page 52" />. Бомбага тоту һәм ил эчендә барган хәрби бәрелешләр нәтиҗәсендә күп шәһәрләр һәм мәдәни мирас объектлары җимерелә. Советлар Берлеге сугышта барлыгы 27 миллион кешесен югалта<ref name="MOD Russian Federation">{{cite web|last1=Министерство обороны Российской Федерации|first1=MOD Russian Federation|title=On Question of war Losses (in Russian)|url=http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=11359251@cmsArticle|publisher=MOD Russian Federation|accessdate=November 12, 2017|ref=}}</ref>. <!--1936—39 елларда Италия белән берлектә Испаниягә каршы интервенция оештыра. 1938 елның мартында Австрияне, шул ук елның октябрендә [[Чехословакия]]нең Судет өлкәсен басып ала. 1939 елның 1 сентябрендә Алмания Польшага һөҗүм ясап, [[икенче бөтендөнья сугышы]]н башлап җибәрә.   1940 елның сентябрендә [[Берлин]]да Алмания, [[Италия]] вә [[Япония]] хәрби берлек төзи.--> === Сугыштан соңгы еллар. Көнчыгыш һәм Көнбатыш Алмания === [[File:Map-Germany-1945.svg|thumb|[[Алмания 1945-1949 елларда|Алманиядә Америка Кушма Штатлары, Советлар Берлеге, Британия һәм Франция оккупация өлкәләре]], һәм Франция контролендә булган [[Саар протектораты]], 1947 ел. [[Одер-Нейсе сызыгы]]ннан көнчыгыштарак урнашкан җирләр, [[Потсдам конференциясе]]ндә төзелгән килешү нигезендә, Польшага һәм Советлар Берлегенә күчә.]] Алмания капитуляцияләгәч, Берлин һәм Алманиянең калган җирләре дүрт оккупация зонасына бүленә. 1949 елның 23 маенда инглиз, француз һәм американ оккупация зоналары [[Алман Федератив Җөмһүрияте]]нә ({{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}) берләштерелә; шул ук елның 7 октябрендә совет оккупация зонасында [[Алман Демократик Җөмһүрияте]] ({{lang-de|Deutsche Demokratische Republik}}) төзелә. Бу ике җөмһүриятне гайре-рәсми рәвештә [[Көнбатыш Алмания]] һәм [[Көнчыгыш Алмания]] дип атап йөртәләр. Көнчыгыш Алмания башкаласы итеп [[Берлин]]ны, Көнбатыш Алмания исә, ике дәүләтле чишелеш ул ясалма һәм вакытлыча гына статус кво дигән карашына басым ясар өчен, вакытлыча башкаласы итеп [[Бонн]]ны сайлый<ref>{{cite book | last = Wise | first = Michael Z. | title = Capital dilemma: Germany's search for a new architecture of democracy| year = 1998| publisher = Princeton Architectural Press | isbn =978-1-56898-134-5 | page = 23}}</ref>. Мондый вазгыять 1990 елга кадәр саклана. 1990 елда Алмания Федератив Җөмһүрияте (АФҖ) һәм Алмания Демократик Җөмһүрияте (АДҖ) Алманиянең берләшүе турындагы килешүгә кул куя. Көнбатыш Алмания [[социаль юнәлешле базар икътисады|социаль юнәлешле базар икътисадлы]] федератив парламент җөмһүрияте булып төзелә. 1948 елдан башлап Көнбатыш Алмания, [[Маршал планы]] кысаларында яңадан торгызу эшләре өчен бирелгән акчалата ярдәмнең төп адресатына әйләнә һәм бу акчалардан үзенең сугышта җимерелгән сәнәгатен яңадан коруга файдалана<ref>{{cite book|author=Carlin, Wendy|chapter=West German growth and institutions (1945–90)|editors=Crafts, Nicholas; Toniolo, Gianni|year=1996|title=Economic Growth in Europe Since 1945|publisher=Cambridge University Press|page=464|isbn=0-521-49964-X}}</ref>. Беренче [[Алмания Федератив Җөмһүриятенең федераль канцлеры|федераль канцлер]] ({{lang-de|Bundeskanzler}}) булып [[Конрад Аденауэр]] сайлана һәм ул бу вазифаны 1963 елга кадәр үти. Аның һәм [[Людвиг Эрһард]]ның җитәкчелеге астында 1950 нче еллар башыннан алып ил, соңрак «[[икътисадый могъҗиза]]» ({{lang-de|Wirtschaftswunder}}) исемен алачак дәвамлы икътисадый үсеш кичерә<ref>{{cite web|url=http://www.bpb.de/izpb/10131/wirtschaft-in-beiden-deutschen-staaten-teil-1|title=Deutschland in den 50er Jahren: Wirtschaft in beiden deutschen Staaten |trans_title=Economy in both German states|author=Werner Bührer|date=24 December 2002|work=Informationen zur Politischen Bildung|issue=256|publisher=Bundeszentrale für politische Bildung}}</ref>. Алмания Федератив Җөмһүрияте 1955-тә [[НАТО]]-га керә һәм 1957-дә [[Европа Икътисадый Берләшмәсе]]нә нигез салучыларның берсе була. [[File:Thefalloftheberlinwall1989.JPG|thumb|left|[[Берлин дивары]] үзенең 1989 елдагы [[Берлин диварының җимерелүе|җимерелүе]] вакытында. Арткы планда — [[Бранденбург капкасы]].]] Көнчыгыш Алмания, оккупацион көчләр һәм [[Варшава килешүе]] аша ССРБ'ның сәяси һәм хәрби контролендә булган [[Көнчыгыш блок]] дәүләте була. Көнчыгыш Алмания үзен демократия дип санаса да, чын хакимият [[Штази]] исемле, җәмгыятьнең күп өлкәләрен контрольдә тотучы [[яшерен хезмәт]]кә таянган коммунистик [[Алмания Социалистик Бердәмлек партиясе]]нең [[политбюро]]сы кулында гына була<ref name="spiegel_20080311">{{cite web|url = http://www.spiegel.de/international/germany/east-german-spies-new-study-finds-more-stasi-spooks-a-540771.html|title = New Study Finds More Stasi Spooks|author = maw/dpa|date = 11 March 2008|work = [[Der Spiegel]]|accessdate =07 November 2017}}</ref>. АДҖ'дә Советлар Берлегендәге икътисадка охшаш [[планлы икътисад]] корыла, соңрак ил [[Үзара икътисадый ярдәмләшү шурасы]] ({{lang-ru|Совет Экономической Взаимопомощи}}, СЭВ) әгъзасына да әверелә<ref name="loc-cs">"Germany (East)", Library of Congress Country Study, [http://memory.loc.gov/frd/cs/germany_east/gx_appnb.html Appendix B: The Council for Mutual Economic Assistance]</ref>. Канцлер [[Вилли Брандт]]ның ''көнчыгыш сәясәте'' ({{lang-de|''[[Ostpolitik]]''}}) нәтиҗәсендә, 1970 еллар башында Көнчыгыш һәм Көнбатыш Алмания арасындагы фикер каршылыклары кими төшә. 1989'ның җәендә Маҗарстан, [[тимер чаршау|тимер чаршавын]] бетереп, үзенең чикләрен ачарга карар кыла. Нәтиҗәдә меңләгән [[көнчыгыш алманнар|көнчыгыш алман]] [[Маҗарстан]] аша Көнбатыш Алманиягә күченеп китә. АДҖ'дә [[Көнчыгыш Алманиядә дүшәмбе демонстрацияләре|массакүләм демонстрацияләр]] колач җәя. Көнчыгыш Алмания хакимияте, гражданнарга Көнбатыш Алманиягә сәяхәт итү мөмкинлеге биреп, чикне узу кагыйдәләрен йомшарта. Бу Көнчыгыш Алманияне ил буларак саклап калу ниятеннән эшләнсә дә, чикләрне ачу ''Wende'' дип аталучы реформа процессын асылда тизләтә генә. === Берләшкән Алмания һәм Европа Берлеге === [[File:Reichstag Berlin Germany.jpg|thumb|270px|Алмания 1990 елның 3 октябрендә [[Алманиянең берләшүе|берләшә]]<ref name="Einigungsvertrag">[http://bundesrecht.juris.de/einigvtr/BJNR208890990.html Vertrag zwischen der Bundesrepublik Deutschland und der Deutschen Demokratischen Republik über die Herstellung der Einheit Deutschlands (Einigungsvertrag)] Алмания Федератив Җөмһүрияте һәм Алмания Демократик Җөмһүрияте 1990'ның 31 августында имзалаган ''Берләшү турында килешү'' (рәсми текст, алман телендә).</ref>. 1999'дан алып, Берлиндагы [[Рейхстаг (бина)|Рейхстаг бинасы]] [[Бундестаг]]ның, Алмания парламентының, утырышлары уза торган урын.]] Берләшкән Алмания яңа дәүләт булып түгел, ә Алмания Федератив Җөмһүриятенең киңәйгән дәвамчысы булып санала. Көнбатыш Алмания булган барлык оешмаларда яңа, берләшкән Алмания дә әгъза булып кала<ref>{{cite web |url=http://www.gesetze-im-internet.de/einigvtr/art_11.html |title=Vertrag zwischen der Bundesrepublik Deutschland und der Deutschen Demokratischen Republik über die Herstellung der Einheit Deutschlands (Einigungsvertrag) Art 11 Verträge der Bundesrepublik Deutschland |accessdate=15 May 2015 |publisher=Bundesministerium für Justiz und Verbraucherschutz |language=German |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150225035417/http://www.gesetze-im-internet.de/einigvtr/art_11.html |archivedate=25 February 2015 }}</ref>. 1994 елда имзаланган [[Берлин/Бонн акты]]на нигезләнеп, Берлин янәдән берләшкән Алманиянең башкаласына әверелә. Боннга исә федераль шәһәр ({{lang-de|Bundesstadt}}) статусы бирелә һәм кайбер федераль министрлыклар да Бонн шәһәрендә кала.<ref>{{cite web |title=Gesetz zur Umsetzung des Beschlusses des Deutschen Bundestages vom 20. Juni 1991 zur Vollendung der Einheit Deutschlands |trans-title=Law on the Implementation of the Beschlusses des Deutschen Bundestages vom 20. Juni 1991 zur Vollendung der Einheit Deutschlands |url=https://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/berlin_bonng/gesamt.pdf |publisher=Bundesministerium der Justiz |accessdate=22 June 2016 |language=German |date=26 April 1994 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160714155722/https://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/berlin_bonng/gesamt.pdf |archivedate=14 July 2016 }}</ref> Күченергә тиешле министрлыклар һәм парламент 1999 елда Берлинга күченеп бетә; 6 министрлык исә элеккечә Боннда урнашуын дәвам итә.<ref>{{cite news |title=Brennpunkt: Hauptstadt-Umzug |url=http://www.focus.de/panorama/boulevard/brennpunkt-hauptstadt-umzug_aid_175751.html |accessdate=19 March 2011 |newspaper=Focus |date=12 April 1999 |language=German |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110430043907/http://www.focus.de/panorama/boulevard/brennpunkt-hauptstadt-umzug_aid_175751.html |archivedate=30 April 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430043907/http://www.focus.de/panorama/boulevard/brennpunkt-hauptstadt-umzug_aid_175751.html |date=2011-04-30 }}</ref> Элеккеге Көнчыгыш Алмания икътисадын заманчалаштыру һәм интеграцияләү өчен илнең көнбатыш өлкәләре 2019 елга кадәр ел саен тулаем алганда якынча 80 миллиард доллар акча сарыф итеп килә<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/06/19/world/europe/19germany.html |work=The New York Times |title=In East Germany, a Decline as Stark as a Wall |first=Nicholas |last=Kulish |date=19 June 2009 |accessdate=27 March 2011 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110403073216/http://www.nytimes.com/2009/06/19/world/europe/19germany.html |archivedate=3 April 2011 }}</ref>. Шушы максатлар өчен ил гражданнары һәм ширкәтләре керемнәренең 5,5%-ын салым итеп түли. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|left|Алмания — 1993 елда [[Европа Берлеге]]нә нигез салган илләрнең берсе. 2002 елдан бирле илнең акча берәмлеге — [[евро]]. 2007 елда Алмания [[Лиссабон килешүе]]н имзалый (рәсемдә).]] Берләшүдән соң Алмания [[Европа Берлеге]]ндә активрак роль уйный башлый. Башка ауропалы партнёрлары белән берлектә Алмания 1992 елда [[Маастрихт килешүе]]нә кул куя, 1999-да [[еврозона]]га нигез сала, һәм 2007-дә [[Лиссабон килешү]]ен имзалый<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/avservices/services/showShotlist.do?out=PDF&lg=En&filmRef=i-055938 |title=Lisbon Treaty : The making of |publisher=Council of the European Union |format=PDF |accessdate=14 June 2011 |quote=After signature by all 27 Heads of State and governments, the Treaty will travel back to Brussels, where it will be officially sealed with the seals of the 27 Member States, on the 18th of December. Then, it will be sent to Rome, the Italian government being the depository of the Treaties. |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520080610/http://ec.europa.eu/avservices/services/showShotlist.do?out=PDF&lg=En&filmRef=i-055938 |archivedate=20 May 2013 }}</ref>. [[НАТО]] әгъзасы буларак, Алмания гаскәрләре [[Югославияне бомбага тоту (1999)|Балкан илләрендәге]] һәм [[Әфганстан сугышы (2001-дән алып хәзергәчә)|Әфганстандагы]] сугышларда катнаша<ref>{{cite news | last = Dempsey | first = Judy | url = https://www.nytimes.com/2006/10/31/world/europe/31iht-germany.3343963.html | title = Germany is planning a Bosnia withdrawal | newspaper = International Herald Tribune | date = 31 October 2006 | accessdate = 7 May 2011 | deadurl = no | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121111000841/http://www.nytimes.com/2006/10/31/world/europe/31iht-germany.3343963.html | archivedate = 11 November 2012 | df = dmy-all }}</ref>. Күп алманияле бу эшне хупламый, моннан тыш Алмания кануннары чит илләргә гаскәр җибәрүне Алманиянең үзен яклау йөзеннән генә рөхсәт итә<ref>{{cite web |last=Merz |first=Sebastian |title=Still on the way to Afghanistan? Germany and its forces in the Hindu Kush |url=http://www.comw.org/warreport/fulltext/0711merz.pdf |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |format=PDF |accessdate=21 February 2017 |pages=2, 3 |date=November 2007 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170403023417/http://www.comw.org/warreport/fulltext/0711merz.pdf |archivedate=3 April 2017 }}</ref>. == География == [[File:Deutschland topo.jpg|left|thumb]] Алманиянең территориясе төньяктан көньякка сузылган. Табигый шартлары буенча да, кешеләрнең алардан файдалануы буенча да бертөрле түгел. Көньяккарак киткән саен, урыны калкулана бара. Төньягында Төньяк Герман түбәнлеге ята. Бу урында кайчандыр [[диңгез]] булган, ул калын утырма катлам калдырган. Мореналы калкулыклар арасында [[бозлыклар]] ясаган кечерәк кенә күлләр ята. Дымлы климат шартларында бик күп [[сазлык]]лар ясалган, хәзер аларның барысын да диярлек киптереп бетергәннәр, анда болыннар һәм сөрү җирләре җәелеп ята. Йомшак диңгез климаты, явым-төшемнең күплеге үсемлекләр өчен бик уңайлы. Бу — бик әһәмиятле терлекчелек районы. Илнең зур өлешен уртача биеклектәге бик матур урманнар белән капланган [[таулар]] тасмасы алып тора. Болар — борынгы таулар, түбәләре яссы яки гөмбәзгә охшап тора. Уртача биеклектәге таулар грәнит, гнейс, комташ, {{коммент|акшар|избис, известь}} катнашкан тау токымнарыннан ясалган һәм киң үзәннәр белән аерылган. Яссы тау түбәләреннән җәелеп киткән үзәннәр, ялангач кыялар күренә. Сазлыклардан күп санлы инешләр башлана, алар агачлар арасыннан агалар, кайвакыт шома кыядан төшеп, кечкенә шарлавыклар ясыйлар. Таудагы көтүлекләрдә терлек көтәләр, басуларда арыш, солы һәм бәрәңге үстерәләр. Тауларның табигате бик матур, анда күп тыюлыклар һәм җәй көне халык ял итә торган урыннар бар. Алманиянең көньяк өлешенә [[Альп таулары]]ның төньяк сыртлары һәм аның итәкләре урнашкан. Төньяк Альплар тәбәнәк, кайбер түбәләренең генә биеклеге 3000 м га җитә. Альп таулары итәгендә кеше кулы тимәгән табигать яхшы сакланган, ул тыюлыклар һәм милли парклар рәвешендә саклана. Алмания төньякта [[Дания]], көнчыгышта [[Польша]] һәм [[Чехия]], көньяк һәм көньяк-көнчыгышта [[Австрия]], көньякта [[Швейцария]], көньяк-көнбатышта [[Франция]], көнбатышта [[Люксембург]] һәм [[Бельгия]], төньяк-көнбатышта [[Нидерланд]]лар белән чиктәш. Төньякта [[Төньяк диңгез|Төньяк]] һәм [[Балтыйк диңгезе|Балтыйк]] диңгезләре суы белән юыла. Гыйнварның уртача температурасы 1,5&nbsp;°C тан (тигезлекләр) — минус 6&nbsp;°C кача (таулар). Июльнең уртача температурасы 18&nbsp;°C тан 20&nbsp;°C кача. Еллык явым-төшем микъдары 600-800 мм. Биек [[тау]]ларда [[җәй]] салкын, явым-төшем микъдары 1000-2000 мм. Илнең күп өлешендә күчмә климат: диңгез климатыннан континенталь климатка күчә. Климат шартлары бик күп төрле культуралар игәргә мөмкинлек бирә. [[Рейн]] үзәнендә хәтта [[йөзем]] дә үстерәләр. Һәр җирдә явым-төшем күп була, тауларда 600—800 мм га җитә. Алманиядә елгалар күп: [[Рейн]], [[Дунай]], [[Эльба]], Везер һәм [[Одер]], алар каналлар белән тоташтырылган, иң мәшһүр канал — [[Киль каналы]], ул [[Балтыйк диңгезе|Балтыйк]] һәм [[Төньяк диңгез|Төньяк]] диңгезләрне тоташтыра. Эре күлләр: [[Боден күле|Боден]], Мүрис ([[Алман теле|алман]]: ''Müritz''). Алар күбесенчә көньяктан төньякка таба ага. Иң матур һәм зур елга — ''Рейн''. Бу елга буйлап миллионнарча тонна йөк ташыйлар. Елга тамакларында зур порт шәһәрләре урнашкан. Илнең көньяк-көнбатыш өлешендә Дунайның башланган урыннары ята. Рейн һәм ''Дунай'' бигрәк тә яз һәм җәй көннәре, карлар һәм таулардагы бозлыклар эрегән вакытта күп сулы була. [[Урман]]нары аз калган. Алар илнең якынча 1/4 мәйданын биләп тора һәм күбесенчә тауларда сакланып калганнар. Кеше кулы белән ясалган [[ландшафт]]лар өстенлек итә. Сәнәгатьнең үсүе, юллар челтәренең куелыгы, авыл һәм шәһәрләрнең күплеге һаваның һәм суның нык пычрануына китерә. Елгалар пычрак һәм агуланган суны [[Төньяк диңгез]]гә илтә. Елгалар һәм күлләр күп булуга карамастан, төче су җитми. Туфрагы нигездә көлсу, кәсле-көлсу һәм көрән урман туфрагыннан гыйбарәт. == Халык == {{ХСВМ||Таблица}} Алмания халкының 90% — этник [[алманнар]]. [[Икенче бөтендөнья сугышы]]ннан соң Алманиягә башка илләрдә яшәүче 9 млн га якын немец күченеп кайта. Чит илләрдән килгән эшчеләр күп. 2,5 млн. — [[төрекләр]] (шуларның 1,7 млн. — гражданнар), 930 мең экс-[[Югославия]] халыклары, 200 мең [[Россия|Рәсәй]] халкы, 130 мең — [[Украина]] халкы. 90% — шәһәрләрдә йә шәһәр яны бистәләрендә яши. Хәзерге вакытта дәүләтнең халык саны елдан-ел кими: [[2008 ел]]га халык кимүе 0,02% булган. Алманиядә 6 млн. кеше [[урысча]], ә 2,1 млн. — [[төрекчә]] сөйләшә белә. === Эре шәһәрләр === {| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |- ! rowspan=21 | {{navbar|Алмания шәһәрләре|plain=1}} [[Рәсем:Cityscape Berlin.jpg|border|115px]]<br />[[Берлин]]<br />[[Рәсем:Hamburger Rathaus von St-Petri.jpg|border|115px]]<br />[[Һамбург]]<br />[[Рәсем:Stadtbild München.jpg|border|115px]]<br />[[Мүнхен]]<br />[[Рәсем:Köln Panorama.jpg|border|115px]]<br />[[Көлн]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Урын ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Шәһәр ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Төбәк ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Халык саны ! rowspan=21 | {{navbar|Largest cities of Russia|plain=1}} [[Рәсем:Frankfurt Am Main-St Bartholomaeus-Ansicht vom Nextower-20110812.jpg|border|115px]]<br />[[Майндагы Франкфурт]]<br />[[Рәсем:Schloß-Rosenstein.jpg|border|115px]]<br />[[Штутгарт]]<br />[[Рәсем:Medienhafen Duesseldorf Nacht.jpg|border|115px]]<br />[[Дүсселдорф]]<br />[[Рәсем:DK DO Skyline 300ppi CC BY NC SA-20140223-3068.jpg|border|115px|ссылка=Special:FilePath/DK_DO_Skyline_300ppi_CC_BY_NC_SA-20140223-3068.jpg]]<br />[[Дортмунд]] |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Берлин]]''' || [[Берлин]] || 3326002 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Һамбург]]''' || [[Һамбург]] || 1718187 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Мүнхен]]''' || [[Бавария]] || 1364920 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Көлн]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 1013665 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Майндагы Франкфурт]]''' || [[Һессен]] || 676533 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Штутгарт]]''' || [[Баден-Вүртемберг]] || 591015 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[Дүсселдорф]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 589649 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Дортмунд]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 571403 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Эссен]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 565900 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Бремен]]''' || [[Бремен]] || 544043 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 11 ||align=left | '''[[Дрезден]]''' || [[Саксония]] || 517765 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 12 ||align=left | '''[[Лейпциг]]''' || [[Саксония]] || 510043 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 13 ||align=left | '''[[Һанновер]]''' || [[Түбән Саксония]] || 509485 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 14 || align=left | '''[[Нүрнберг]]''' || [[Бавария]] || 490085 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 15 ||align=left | '''[[Дуйсбург]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 487470 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 16 ||align=left | '''[[Бохум]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 362585 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 17 ||align=left | '''[[Вупперталь]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 342570 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 18 ||align=left | '''[[Билефелд]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 327199 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 19 ||align=left | '''[[Бонн]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 307530 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 20 ||align=left | '''[[Мүнстер]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 293323 |- | colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" | <ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/Zensus_Gemeinden.xls;jsessionid=E514CCE99993ECC0A7A8AAACFDDDB0CA.cae2?__blob=publicationFile |access-date=2014-11-01 |archive-date=2016-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309182436/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/Zensus_Gemeinden.xls;jsessionid=E514CCE99993ECC0A7A8AAACFDDDB0CA.cae2?__blob=publicationFile |dead-url=yes }}</ref> |} <noinclude> {{clear}} == Сәясәт == === Административ бүленеш === {| border="1" style="border-collapse:collapse; border-color:#f2f2f4; margin-top:1px; margin-bottom:15px; font-size:100%" cellpadding="1" width="90%" |- ! bgcolor="#ffffff" rowspan="18"| [[Рәсем:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|250px|center]] ! bgcolor="#efefef" width="3%"| ! align="left" bgcolor="#f2f2f4" width="24%"| Федераль җир ! align="left" bgcolor="#f2f2f4" width="11%"| Башкала ! align="right" bgcolor="#f2f2f4" width="11%"| Мәйдан (км²) ! align="right" bgcolor="#f2f2f4" width="13%"| Халык саны<ref>https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile</ref> |- |align="center"|1 || [[Баден-Вюртемберг|Баден-Вүртемберг]] || [[Штутгарт]] || align="right"|35.751,65 || align="right"|10 486 660 |- |align="center"|2 || [[Бавария]] || [[Мүнхен]] || align="right"|70.549,19 || align="right"|12 397 614 |- |align="center"|3 ||[[Берлин]] || ^- || align="right"|891,75 || align="right"|3 292 365 |- |align="center"|4 || [[Бранденбург]] || [[Потсдам]] || align="right"|29.477,16 || align="right"|2 455 780 |- |align="center"|5 || [[Бремен җире|Бремен]] || [[Бремен]] || align="right"|404,23 || align="right"|650 863 |- |align="center"|6 || [[Һамбург]] || ^- || align="right"|755,16 || align="right"|1 706 696 |- |align="center"|7 || [[Һессен]] || [[Висбаден]] || align="right"|21.114,72 || align="right"|5 971 816 |- |align="center"|8 || [[Мекленбург-Алгы Померания]] || [[Шверин]] || align="right"|23.174,17 || align="right"|1 609 982 |- |align="center"|11 || [[Рейнланд-Пфальц]] || [[Майнц]] || align="right"|19.847,39 || align="right"|3 989 808 |- |align="center"|12 || [[Саар]] || [[Саарбрүккен]] || align="right"|2.568,65 || align="right"|999 623 |- |align="center"|13 || [[Саксония]] || [[Дрезден]] || align="right"|18.414,82 || align="right"|4 056 799 |- |align="center"|14 || [[Саксония-Анһалт]] || [[Магдебург]] || align="right"|20.445,26 || align="right"|2 287 040 |- |align="center"|9 || [[Түбәнге Саксония]] || [[Һанновер]] || align="right"|47.618,24 || align="right"|7 777 992 |- |align="center"|10 || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || [[Дүсселдорф]] || align="right"|34.042,52 || align="right"|17 538 251 |- |align="center"|16 || [[Түрингия]] || [[Эрфурт]] || align="right"|16.172,14 || align="right"|2 188 589 |- |align="center"|15 || [[Шлезвиг-Һольштейн]] || [[Кил (шәһәр)|Кил]] || align="right"|15.763,18 || align="right"|2 800 119 |- | colspan="6" style="font-size:smaller" | |} === Дәүләт корылышы === {| class="wikitable" style="text-align:left; float:right; margin-right:9px; margin-left:2px;" |- | style="text-align:left;"| [[File:Frank-Walter Steinmeier Feb 2014 (cropped).jpg|center|140px]] || style="text-align:left;" | [[File:Angela Merkel June 2017.jpg|center|140px]] |- | style="text-align:center;"|[[Франк-Вальтер Штайнмайер]]<br /><small>2017 нче елдан бирле [[Алмания президенты|президент]]</small> | style="text-align:center;"|[[Ангела Меркель]]<br /><small>2005 нче елдан бирле [[Алмания канцлеры|канцлер]]</small> |} [[File:Reichstag building Berlin view from west before sunset.jpg|thumb|312x312px|Рейхстаг, алман парламентының резиденциясе]] АФҖ — федератив җөмһүрият. Гамәлдәге конституциясе [[1949 ел]]ның 23 маенда кабул ителгән, аңа 1954, 1956, 1990, 1993 вә 1994 елларда үзгәртүләр кертелгән. Дәүләт башлыгы — федераль президент. Ул махсус чакырылган федераль мәҗлес тарафыннан 5 еллык мөддәткә (срокка) сайлана һәм бу вазыйфага тагын фәкать бер тапкыр гына сайланырга мөмкин. Федераль мәҗлес [[бундестаг]] рәисе тарафыннан чакырыла вә ул бундестаг депутатлары һәм дә ландтаглар (җир парламентлары) тарафыннан сайланган әгъзалардан гыйбарәт. Президент эшкә сәләтлелекне югалтса яки вафат булса, бундесрат рәисе президент вәкаләтләрен башкара. Канун чыгару хакимиятен парламент башкара. Ул ике пулат: бундестаг вә бундесраттан гыйбарәт. Бундестаг халык тарафыннан 4 еллык мөддәткә сайлана. Бундесрат исә җир хакимиятләре үзләре арасыннан 4 еллык мөддәткә билгеләгән вәкилләрдән гыйбарәт. Башкарма хакимият [[Almaniä federal' kanslerı|федераль канцлер]] җитәкчелегендәге федераль хөкүмәт кулында. Федераль канцлер бундестагта президентның тәкъдиме буенча тавыш күпчелеге белән сайлана. Вәзирләр федераль канцлерның тәкъдиме белән президент тарафыннан тәгаенләнәләр. Һәрбер җирнең үз конституциясе, парламент вә хөкүмәте бар. === Тышкы сәясәт === Алмания төзелүеннән бирле [[Европа Берлеге]]ндә лидер ролен уйный. [[Икенче бөтендөнья сугышы]]ннан бирле ил [[Франция]] белән тыгыз икътисади-сәяси мөнәсәбәттә. == Дәүләт гимны == '''''Einigkeit und Recht und Freiheit''''' :''Einigkeit und Recht und Freiheit'' :''für das deutsche Vaterland!'' :''Danach lasst uns alle streben'' :''brüderlich mit Herz und Hand!'' :''Einigkeit und Recht und Freiheit'' :''sind des Glückes Unterpfand!'' :''Blüh' im Glanze dieses Glückes,'' :''blühe, deutsches Vaterland!'' :''Blüh' im Glanze dieses Glückes,'' :''blühe, deutsches Vaterland!'' '''гимнның әдәби тәрҗемәсе:''' '''Бердәмлек, Хокук, Хөррият''' Бердәмлек, Хокук, Хөррият Алман җирендә хаким. Изге туганлык хисләрен Йөртсен күңелендә һәркем. Бердәмлек, Хокук, Хөррият — Безнең бәхет солтаны. Шул бәхеттә чәчәк атсын Мәңге Алман Ватаны! Шул бәхеттә чәчәк атсын Мәңге Алман Ватаны! === гимнның тарихы === Алмания Федератив Республикасының хәзерге гимнының музыкасын композитор [[Yozef Haydn|Франc Йозеф Һайдн]] (''Franz Joseph Haydn'' (1732—1809)) язган дип санала. Бу — рәсми караш. Дүрт куплеттан торган сүзләрен 1841 елда Аугуст Һайнрих Һоффманн фон Фаллерслебен (''August Heinrich Hoffmann von Fallersleben'' (1798—1874)) иҗат иткән, монысы төгәл билгеле. Гимнның музыкасы Австриянең иске король гимнына нигезләнеп язылган дигән фикер дә бар, бу гимн беренче тапкыр 1797 елның 12 февралендә башкарылган булган. Хәер, безнең көннәргә кадәр сакланып калган тагын бер чыганак та бар әле — шул ук көйгә җырлана торган көньяк алман халык җыры. Аның беренче сүзләре: “''Wieder klingen deutsche Lieder…''” (Яңадан алман җырлары яңгырый). Гимн 1922 елда Алман Республикасының беренче президенты Фридрих Эберт (''Friedrich Ebert'') тарафыннан расланган. Хәзерге заманда Фаллерслебен шигыренең өченче куплеты гына рәсми рәвештә башкарыла, гимнның исеме дә шул куплетның беренче сүзләреннән алынган: “''Einigkeit und Recht und Freiheit''” (Бердәмлек, Хокук, Хөррият). Веймар республикасында дүрт куплет та гамәлдә булган. Икенче Бөтендөнья сугышыннан соң „''Deutschland über alles''“ (“Алмания барыннан да өстенрәк” — Фаллерслебен шигыре нәкъ шулай башлана) рухында язылган өч куплетны рәсми кулланыштан төшереп калдырганнар. Шуңа да карамастан, Алманиядә аларны рәсми булмаган шартларда башкаруны тыя торган канун юк. == Икътисад == [[Тулаем эчке продукт]]ы буенча Алмания дөньяда 3 урынны, экспорт буенча 1 урынны, хәрби бюджет буенча 6 урынны биләп тора. Күп кенә [[фән]]ни һәм технологик тармакларда лидерлыкка ия. === Сәнәгать === Алмания икътисадының төп таянычы. Көрән күмер, ташкүмер, нефть, [[табигый газ]], полиметалл рудалар, калий һәм аш тозы чыгарыла. Энергетика, кара ва төсле металлургия, машиналар төзү, көймәләр төзү, химия һәм нефть химиясе, агач эшкәртү, азык-төлек сәнәгате гаять зур үсеш алган. Алмания сәнәгате нигездә урта ширкәтләрдә гыйбарәт. Сәнәгатьтә мәшгуль булган барча эшчеләрнең 32 % ыннан күбрәге (2,2 млн. кеше) эре фирмаларда эшли. „Сименс“ концерны, „Фольксваген“, БМВ вә „Даймлер Бенц“ кебек [[автомобил]]ьләр төзеү фирмалары, „Һөхст“, „Байер“ һәм БАСФ кебек химия концерннары, „Рурколе АГ“ күмер казу фирмасы, „ФЕБА“ һәм „РВЕ“ электр техникасы концерны яки „Бош“ концерннары бөтен дөньяга мәшһүр булып, дөньяның һәммә урыннарда филиаллары, ширкәтләре яки тикшеренү йортлары бар. Алмания [[ташкүмер]]гә һәм [[калий]] тозларына бай. Рур ташкүмер бассейны аеруча танылган. Рур өлкәсе үзенең алга киткән промышленносте белән аерылып тора. Күпчелек чималны, бигрәк тә [[нефть]]не, читтән кертергә туры килә. === Транспорт === Тимер юллар озынлыгы — 91,4 мең км, [[автомобил]] юллары озынлыгы — 496,6 мең км. Иң эре аэропорт — Майндагы Франкфурт шәһәрендә. Башка эре аэропортлар: Берлин — Тегел, Берлин — Шенефелд, Бремен, Һамбург, Һанновер, Дрезден, Дүсселдорф, Көлн/Бонн, Лейпциг, Мүнхен, Нүрнберг, [[Саарбрүккен]] һәм Штутгарт. Су юллары озынлыгы — 7467 км. Мөһим диңгез портлары: Һамбург, Бремен, Бремерхафен, Вилһелмсхафен, Росток.<ref>{{китап|башлык = Eisenbahnatlas Deutschland|издание = 2007/2008|урын = Кёльн|нәшрият = Verlag Schweers + Wall GmbH|ел = 2007|страниц = 232|isbn = 978-3-89494-136-9}}</ref> === Авыл хуҗалыгы === Авыл хуҗалыгында төп шөгыль — [[терлекчелек]], моның өчен табигый шартлар бик уңайлы. Үсемлекчелек терлекләрне азык белән тәэмин итә. Алмания авыл хуҗалыгына яраклы 36 млн. га җир бар. Төп продуктлар: [[бодай]], [[арпа]], [[шикәр чөгендере]], [[бәрәңге]], шулай ук йөзем, җиләк-җимеш, яшелчәләр һ.б. Бодайның берникадәр өлешен чит илләрдән сатып алалар. Илнең җәйләре җылырак булган көнбатыш һәм көньяк-көнчыгышында шикәр чөгендере үстерәләр. Терлекчелектә мал ите, [[Дуңгызчылык|дуңгыз]] ите, [[тавык]] ите һәм [[сөт]] җитештерелә. Сусыл альп болыннарында, илнең башка җирләрендәге кебек үк, сыерларның сөт токымнарын көтәләр. Һәркайда дуңгыз асрыйлар. Алмания территориясенең якынча өчтән бер өлешен (10,7 млн. га) урманнар биләп тора. Мәмләкәттә һәр ел 30—40 млн. м³ агач хәзерләнә, бу күләм эчке ихтыяҗның өчтән ике өлешен каплап тора. Алмания агач экспортлаучы иң эре дәүләтләрнең берсе. [[Төньяк диңгез|Төньяк]] һәм [[Балтыйк диңгезе|Балтыйк]] диңгезләрендә, [[Гренландия]] утравы тирәсендә балык тотыла. == Мәдәният == {{төп мәкалә|Алмания мәдәнияте}} [[File:Frankfurt am Main - Frankfurter Weihnachtsmarkt (2025) 1.jpg|thumb|[[Франкфурт]] шәһәрендәге типик бер {{lang-de|Weihnachtsmarkt}} ([[Раштуа ярминкәсе]])]] Алмания мәдәнияте үз эченә хәзерге Алмания мәдәниятен дә, хәзерге Алманияне тәшкил итүче дәүләтләр (Пруссия, Саксония һ. б.) мәдәниятен дә ала. «Алман мәдәнияте» төшенчәсенең киңрәк мәгънәсе үз эченә Австрия мәдәниятен дә ала: сәяси рәвештә ул Алманиядән бәйсез булса да, анда шул ук мәдәнияткә караган алманнар яши. Алман мәдәнияте безнең эрага кадәр [[V гасыр (б. э. к.)|5 гасырдан]] мәгълүм. Алмания тарихта {{lang-de|Das Land der Dichter und Denker}} («шагыйрьләр һәм фәлсәфәчеләр иле»)<ref>{{cite news|author=Wasser, Jeremy|url=http://www.spiegel.de/international/0,1518,410135,00.html|title=Spätzle Westerns|newspaper=Spiegel Online International|date=6 April 2006|accessdate=28 March 2011|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427053606/http://www.spiegel.de/international/0,1518,410135,00.html|archivedate=27 April 2011|df=dmy-all}}</ref> буларак бигеле, чөнки [[Алман әдәбияты|алман язучылары]] һәм [[Алман фәлсәфәсе|фәлсәфәчеләре]] Көнбатыш дөньясының фикерен үстерүдә һәрвакыт мөһим бер роль уйнаган<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17299607|title=Germany country profile|publisher=BBC|date=25 February 2015|accessdate=17 May 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150602194632/http://www.bbc.com/news/world-europe-17299607|archivedate=2 June 2015|df=dmy-all}}</ref>. Алманиянең [[Октоберфест]] кебек халык фестивальләре һәм [[Раштуа]] йолалары бөтен дөньяда билгеле. Соңгыларыннан Раштуага дүрт атна кала чыршы ботакларыннан [[Раштуа такыясы|такыя]] ({{lang-de|Adventskranz}}) үреп, йортны бизәүне; балаларның [[Гайсә пәйгамбәр]] тууына багышланган спектакль ({{lang-de|Krippenspiel}}) күрсәтүләрен; [[Раштуа чыршысы]]н бизәүне; Раштуа табынына «штолен» ({{lang-de|Stollen}}) исемле баллы ипи пешерүне һ.б. санап китәргә була<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/magazine-29380144|publisher=BBC|title=The country with one people and 1,200 sausages|author=MacGregor, Neil|date=28 September 2014|accessdate=11 December 2014|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141210062000/http://www.bbc.com/news/magazine-29380144|archivedate=10 December 2014|df=dmy-all|newspaper=BBC News}}</ref><ref>{{cite web|title=Christmas Traditions in Austria, Germany, Switzerland|url=http://www.german-way.com/history-and-culture/holidays-and-celebrations/christmas/|publisher=German Ways|accessdate=12 December 2014|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141225193546/http://www.german-way.com/history-and-culture/holidays-and-celebrations/christmas/|archivedate=25 December 2014|df=dmy-all}}</ref>. Хәзергә Алманиягә мәдәни тормышының төрлелеге һәм аның киң таралганлыгы хас. Мондагы мәдәни тормыш бер яки берничә шәһәрдә тупланмаган, мәдәни үзәкләр бөтен ил буйлап таралганнар — мәшһүр [[Берлин]], [[Мүнхен]], [[Веймар]], [[Дрезден]] яки [[Көлн]] белән беррәттән Ротенбург-об-дер-Таубер, [[Наумбург]], [[Байройт]], [[Целле]], [[Виттенберг]], Шлезвиг кебек мәдәни әһәмияткә ия кече үзәкләр дә бар. 2009 елдагы хәле буенча, Алманиядә 6250 [[музей]] эшли, килүчеләр саны 106 миллион кешегә җитә.<ref>http://www.smb.spk-berlin.de/ifm/dokumente/kurzbericht/kurzbericht2009.pdf{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Шуларның иң мәшһүрләре — Дрезден рәсемнәр галереясе, Алман музее (Мүнхен), Тарихи музей (Берлин), һәм башкалар. === Әдәбият һәм фәлсәфә === {{Төп мәкалә|Алман әдәбияты|Алман фәлсәфәсе}} [[File:Grimm.jpg|thumb|upright|left|[[Grimm bertuğannar|Бертуган Гриммнар]] борынгы алман халык [[Гриммнарның тылсымлы әкиятләре|әкиятләрен]] туплап, аларны халыкка таныта.]] Алман әдәбиятының тамырлары Урта гасырларга, [[Вальтер фон дер Фогелвайде]] ({{lang-de|Walther von der Vogelweide}}) һәм [[Вольфрам фон Эшенбах]] ({{lang-de|Wolfram von Eschenbach}}) кебек язучыларның иҗатына барып тоташа. Дөньякүләм танылу алган язучылардан [[Иоһанн Вольфганг Гөте|Йоһанн Вольфгаң фон Гөте]], Фридрих Шиллер, Готхольт Эфраим Лессинг кебек исемнәрне атап китәргә була. 18 нче гасырда абыйлы-энеле Гримм нәшер иткән әкиятләр җыентыгы Алман халык иҗатын алман укучыларына да, башка халыкларга да таныта. === Архитектурасы === [[File:St.-Michaelskirche-2284.jpg|left|thumb|178x178px|Изге Михаил чиркәве (Фульда)]] Алман кабиләләренең борынгы мигъмари ядкарьлекләре (агачтан эшләнгән) сакланмаган. Таштан эшләнгән мигъмари ядкарьлекләре ([[Ахен]]дагы сарай капелласы, 790—805: [[Фульда]]дагы Изге Михаил чиркәве, 822) соңгы антик һәм Византия архитектурасы тәэсирендә пәйда булган. 9—10 гасырларда базилика тибындагы бизәксез чиркәүләр корылган. 11-12 гасырларда роман эслүбендәге (стилендәге) чиркәү вә {{коммент|җәмигъ|собор}}ләр (Мария Лах чиркәве, 1093—1230; [[Майнц]]тагы {{коммент|җәмигъ|собор}}, 1100—1230 һ. б.) барлыкка килгән. 13-14 гасырларда Алманиядә готика стиленә хас биналарны яңа конструкцияләр нигезендә кору үсеш ала. [[Яңарыш дәвере]]ндә дә готика эслүбе үз урынын югалтмый. 17 гасырда архитектура һәм тасвирый сәнгатьтә тантаналы барокко эслүбе киң тарала. 18 гасырның беренче яртысында сарай һәм чиркәүләр төзелеше тагын үсеш ала һәм кайчакта барокко белән рококо өлешчә берләштерелә, икенче яртысында исә классицизм эслүбендә театр, музей һәм уку тәшкиләтләре корыла. 19 гасырда яңа төзелеш материаллары — тимер һәм бетон конструкцияләре пәйда булуы аркасында модерн гадәткә керә. 20 гасырда техник тәрәкъкыять (прогресс) белән конструктивизм һәм функционализм кануннары нигезендә сәнәгать һәм торак урыннары биналары барлыкка килә. === Тасвирый сәнгать === [[Файл:Dresden-Zwinger-Courtyard.11.JPG|200px|thumb|right|Дрезден галереясе бинасы]] Алмания территориясендә палеолит һәм неолит, җиз вә тимер гасырлары сәнгате һәйкәлләре табылган. Безнең эра башында алман кабиләләренең примитив сәнгате пәйда була. 8—9 гасырларда Каролинглар сәнгатенә ([[сөяк]] гравюралары, миниатюра) [[Византия империясе|Византия]], борынгы дөнья мәдәнияте тәэсир итә. 11-13 гасырлар сәнгате (Һилдесһайм җәмигының бронза ишекләре, 1015, Рейхенау утравындагы Оберсел чиркәвенең дивар миниатюралары) дини характердагы роман эслүбенә күчү дәвере була. 13—14 гасырларда алман готикасы камилләшеп, сарай-рыцарьлык мәдәнияте элементлары үскән шәһәр мәдәнияте белән кушылып китә. Яңарыш дәверендә инсанпәрвәрлек (һуманизм) рухы белән сугарылган реалистик сәнгать барлыкка килә. 15 гасырда пәйда булган бу сәнгать (С. Лохнер, Л. Мозер, Һ. Мулчер, М. Шонгауэр) 16 гасырның 30 елларда [[Альбрехт Дюрер|А. Дүрер]], Һ. Һолбейн әсәрләрендә югары ноктасына күтәрелә. Сәнгатьтә 16 гасырның икенче яртысыннан манеризм, 17 гасырда барокко хөкем сөргән, 18 гасыр уртасында классицизм пәйда була (Р. Менгс, А. Кауфман, А. Я. Карстенс һ. б.). 1848—49 еллардагы инкыйлаб дәверендә сугышчан демократик рухтагы картиналар ясала (И. П. Һазенклевер, К. Һүбнер, К. Ф. Лесинг). 19 гасырның эре реалист рәссамы А. Менсел иҗатында алман тормышы үзенең тулы чагылышын таба. 20 гасыр башларында Алмания вак буржуазия агымы — [[экспрессионизм]] ватаны булып китә (һәйкәлче В. Лембрук һ. б.). Нацистлар хакимияткә килгәч, эзәрлекләүләргә карамастан, кайбер рәссамнар (Барлах, Колвиц, О. Нагел) инсанпәрвәрлек идеалларына тугры кала. Сугыштан соң үткән традицияләрне алман тасвирый сәнгате торгызуга керешә һәм Европа һәм Америка сәнгатендәге яңа агымнардан файдалана. === Музыка === {{Main|Алмания музыкасы}} [[File:Beethoven.jpg|thumb|left|upright|Композитор [[Лүдвиг ван Бетховен]] (1770–1827) «Тантаналы [[месса]]» ({{lang-lat|Missa solemnis}}) әсәрен иҗат иткәндә. [[Йозеф Карл Штилер]] рәсеме, 1820 нче ел. Бетховен әсәрләренең иң атаклыларының берсе – [[5 нче симфония (Бетховен)|5. симфония]]. [[File:Ludwig van Beethoven - Symphonie 5 c-moll - 1. Allegro con brio.ogg|100px]]]] Алман [[классик музыка]]сы әсәрләре арасында дөньяда иң мәшһүр композиторларның әсәрләре бар. [[Дитрих Букстехуде]] язган орган көйләре яшьрәк [[Йоһан Себастьян Бах]]ка һәм [[Георг Фридрих Һәндел]]гә дә көчле йогынты ясый; өчесе дә – [[Барокко музыкасы|Барокко чоры]]ның әйдәп баручы композиторлары. === Спорт === {{Main|Алманиядә спорт}} [[File:Germany champions 2014 FIFA World Cup.jpg|thumb|right|[[Алмания милли футбол такымы]], 2014 нче елда үз тарихында дүртенче тапкыр [[2014 FIFA Дөнья чемпиоанаты|дөнья чемпионатын]] җиңгәннән соң. [[Алманиядә футбол|Футбол]] Алманиядә иң популяр спорт төре.]] Спорт алманнар тормышында әһәмиятле урын алып тора. 27 миллион алман — бер спорт клубы әгъзасы, һәм моннан тыш 12 миллион кеше үзлегеннән спорт белән шөгыльләнә<ref name="sports">{{cite web | url = http://www.germany.info/relaunch/culture/life/sports.html | title = Germany Info: Culture & Life: Sports | publisher = Germany Embassy in Washington, D.C | accessdate = 28 March 2011 | deadurl = yes | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110430172943/http://www.germany.info/relaunch/culture/life/sports.html | archivedate = 30 April 2011 | df = dmy-all }}</ref>. Иң популяр спорт төре — [[Алманиядә футбол|футбол]]. 6,3&nbsp;миллион рәсми әгъзасы белән, [[Алмания Футбол Берлеге]] ({{lang-de|Deutscher Fußball-Bund}}) — үз төрендә дөньяда иң зур оешма. [[Алмания футбол лигасы]] ({{lang-de|Bundesliga}}) тамашачыларның [[Бер ил эчендәге һөнәри спорт лигаларындагы тамашачылар саны исемлеге|уртача саны]] буенча дөньядагы барлык һөнәри спорт лигалары арасында икенче урында тора<ref name="sports" />. [[Алмания милли футбол такымы]] 1954, 1974, 1990 һәм 2014-тә [[FIFA Дөнья Чемпионатын]]да; 1972, 1980 һәм 1996-да [[UEFA Европа Чемпионаты]]нда; һәм 2017-дә [[FIFA Конфедерацияләр Кубогы]]нда җиңүче була. [[FIFA Дөнья чемпионаты (1974)|1974 нче елгы]] һәм [[FIFA Дөнья чемпионаты (2006)|2006 нчы елгы]] дөнья чемпионатлары һәм [[UEFA Европа чемпионаты (1988)|1988 нче елгы]] Европа чемпионаты исә Алманиянең үзендә уза. Тамашачылар арасында популяр башка спорт төрләре арасында — [[Алманиядә спорт#Кышкы спорт (тимераяк & чаңгы|тимераяк һәм чаңгы спорты]], [[Алманиядә спорт#Бокс|бокс]], [[Баскетбол бундеслигасы|баскетбол]], [[Гандбол бундеслигасы|гандбол]], [[Алманиянең милли волейбол такымы (ир-атлар)|волейбол]], [[Алманиядә хоккей|боз хоккее]], [[Алманиянең ачык теннис чемпионатлары|теннис]], [[Equestrianism|атта йөрү]] һәм [[Алманиядә спорт#Гольф|гольф]]. [[Паруслы көймәдә йөзү]], [[академик ишкәк ишү|ишкәк ишү]], [[йөзү]] кебек [[су спортлары]] да Алманиядә популяр<ref name="sports" />. Алмания — [[моторлы спорт төрләре]]ндә алдынгы илләрнең берсе. [[BMW]] һәм [[Mercedes]] кебек җитештерүчеләр бу спорт төрләрендә беренчеләрдән. «[[Le Mans 24 сәгать]]» ({{lang-fr|24 Heures du Mans}}) исемле, бүгенге көндә дә уздырылып килүче иң борынгы чыдамлык автоярышында [[Porsche]] барлыгы 19, һәм [[Audi]] барлыгы 13 тапкыр җиңү яулаган (2017 нче елга күрә). Алман автоузышчысы [[Михаэль Шумахер]] исә — үз карьерасы дәвамында моторлы спортта күп рекордлар куеп, [[Formula-1|Формула 1 дөнья чемпионатында]] җиде тапкыр җиңү яулаган кеше. «Формула 1»дә моның кадәр чемпион калган бүтән кеше юк. Моннан тыш, ул тарихта иң югары хезмәт хакы алган спортчыларның берсе<ref>{{Cite news | url = https://www.theguardian.com/sport/2006/oct/23/formulaone.sport | title = What we will miss about Michael Schumacher | newspaper = The Guardian | date = 23 October 2006 | accessdate = 19 March 2011 | first = David | last = Ornstein | deadurl = no | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140108044532/http://www.theguardian.com/sport/2006/oct/23/formulaone.sport | archivedate = 8 January 2014 | df = dmy-all }}</ref>. [[Себастьян Феттель]] дә тарихта булган топ биш «Формула 1» узышчысы арасында. [[Нико Росберг]]ның да «Формула 1»дә дөнья чемпионы булганы бар. Бөтен [[Олимпия уеннары]]нда да отылган медальләр саны буенча Алмания, Көнбатыш һәм Көнчыгыш Алмания нәтиҗәләрен бергә кушып санасаң, өченче урында. === Дин === {{Main|Алманиядә дин}} Алмания ватандашларына дин тоту иреге ил Конституциясендә беркетелгән. [[Алманнар]]ның күпчелеге — ил халкының 64 % ын тәшкил иткән [[христианнар]]. Шуның эченнән [[католиклар]] 25 млн 461 мең, [[протестантлар]] 24 млн 832 мең кеше. [[Православие]] дине тарафдарлары 1,3 млн. [[Йәхвә]] шаһитлары 164 мең кеше. Башка диннәр: [[Ислам]] дине тарафдарлары 4 млн 750 мең кеше (ил халкының 5, 70 % ы) ([[2020 ел|2020]]). [[Яһүд дине]] тарафдарлары 100 мең. 31 % халык атеистлар ([[Демократик Алмания Җөмһүрияте|АДР]] территориясендә 70 %). * [[Алманиядә ислам]] == Искәрмәләр == {{reflist|2}} == Чыганаклар == * [http://tatar.org.ru/kurs/7-geografiya/cyr_265.html Материклар һәм океаннар географиясе. В. А. Коринская, И. В. Душина, В. А Щенев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132614/http://tatar.org.ru/kurs/7-geografiya/cyr_265.html |date=2016-03-04 }} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} {{Бу темага Татнетта|сүз%20төзмә= Германия |сүз+төзмә= Германия |süz%20tözmä = Germaniya}} == Моны да карагыз == * [[Алман Демократик Республикасы]] * [[Федератив Алмания Җөмһүрияте (1949-1990)]] * [[Өченче рейх]] {{Европа илләре}} {{Европа берлеге}} {{НАТО дәүләтләре}} {{Сайланган мәкалә}} [[Төркем:Алмания| ]] [[Төркем:Әлифба буенча дәүләтләр]] [[Төркем:НАТО дәүләтләре]] [[Төркем:Европа берлеге]] [[Төркем:Европа дәүләтләре]] [[Төркем:Җөмһүриятләр]] [[Төркем:Балтыйк илләре]] [[Төркем:Федератив дәүләтләр]] a75cx6uxy3lh73s8t6fzmfpcbf4lej1 5838310 5838308 2026-04-28T09:26:02Z ~2026-25795-59 60608 5838310 wikitext text/x-wiki {{ДәүләтВМ}} '''Германия''', {{lang-de|Deutschland}}), рәсми исеме белән Германия '''Федератив Җөмһүрияте''' ({{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}, {{Audio|De-Bundesrepublik Deutschland.ogg|тыңлау}}<ref>{{cite book |editor=Mangold, Max |title=Duden, Aussprachewörterbuch |edition=6th |year=1995 |publisher=Dudenverlag |language=German |isbn= 978-3-411-20916-3 |pages=271, 53f}}</ref>)&nbsp;— [[Үзәк Европа|Үзәк]] һәм [[Көнбатыш Европа]]да урнашкан мөстәкыйль дәүләт. Төньякта [[Төньяк диңгез]], [[Балтыйк диңгезе]] һәм [[Дания]] белән, көнчыгышта [[Польша]] һәм [[Чехия]] [[республика]]лары белән, көньяк-көнчыгышта [[Австрия]] һәм көньякта [[Швейцария]] белән, көнбатышта [[Франция]], [[Люксембург]] белән, төньяк-көнбатышта [[Бельгия]] һәм [[Нидерланд]] белән чиктәш. Җирнең [[уртача климат]]лы өлкәсендә урнашкан. Германия&nbsp;— федератив парламент [[җөмһүрият]]е, 16 автономияле илдән (өлкәдән) тора. Мәйданы&nbsp;— {{сан|357386|км}}²<ref name="Fläche">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=www.statistikportal.de |language=de}}</ref>, су өлеше&nbsp;— {{сан|2.42|%}}. Якынча 82 миллион халкы белән [[Европа берлеге]]ндә халык саны буенча беренче урында. Башкаласы һәм иң эре шәһәре&nbsp;— [[Берлин]]. Иң эре [[конурбация]]се исә (берничә үзәкле шәһәр [[агломерация]]се)&nbsp;— мәркәзләре [[Дортмунд]] һәм [[Эссен]] шәһәрләре булган [[Рур өлкәсе]]. Башка зур шәһәрләре түбәндәгеләр: [[Һамбург]], [[Мюнхен|Мүнхен]], [[Кёльн|Көлн]], [[Майндагы Франкфурт]], [[Штутгарт]], Дюссельдорф, [[Лейпциг]], [[Бремен]], [[Дрезден]], [[Һанновер]] һәм [[Нүрнберг]]. Хәзерге Германиянең төньяк өлешенә туры килүче җирләрдә классик антик дәвердән, ягъни [[Борынгы Греция|Борынгы Грек]] һәм [[Борынгы Рим]] дәүләтләре чорыннан башлап төрле алман (герман) кабиләләре яшәгәнлеге билгеле. ''Германия'' ({{lang-lat|Germania}}) исемле өлкә б. э. к.&nbsp;100 нче гасырдан әүвәл язылган чыганакта телгә алына. [[Халыкларның Бөек күченеше]] вакытында герман кабиләләре көньякка таба «киңәя». [[X гасыр]]дан башлап, немец җирләре [[Изге Рим империясе]]нең үзәк өлешен тәшкил итә<ref>Империянең латин телендәге исеме&nbsp;— ''Sacrum Imperium'' (`Изге империя') чыганакларда [[1157 ел]]да ук телгә алына. ''Sacrum Romanum Imperium'' (`Изге Рим империясе') атамасы [[1254 ел]]гы чыганакта теркәлгән. Дәүләтнең тулы исеме булган «Алман милләтенең Изге Рим империясе» ({{lang-de|Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation}}) 15 нче йөзьеллыкта кулланыла башлый.<br />{{cite book | last = Zippelius| first = Reinhold| title = Kleine deutsche Verfassungsgeschichte: vom frühen Mittelalter bis zur Gegenwart| trans-title = Brief German Constitutional History: from the Early Middle Ages to the Present| edition = 7th| origyear = 1994| year = 2006| publisher =Beck| language = German| isbn = 978-3-406-47638-9| page = 25}}</ref>. [[XVI гасыр]]да төньяк немец өлкәләре [[протестант реформациясе]]нең мәркәзе була. Изге Рим империясе таркалганнан соң, [[1815 ел|Алел]]да Герман конфедерациясе оеша. 1848—1849 елгы Герман инкыйлабы нәтиҗәсендә, ирекле тавыш бирү аша, бөтен алман өлкәләре өчен дә уртак булган Франкфурт парламенты сайлана. Әлеге парламент халыкка төп демократик хокуклар бирүче кануннар кабул итүгә ирешә. [[1871 ел]]да алман дәүләтләренең күпчелеге, [[Пруссия]] җитәкчелеге астында, бер милли дәүләткә&nbsp;— Герман империясенә берләшә. [[Беренче бөтендөнья сугышы]] һәм [[1918 ел|1918]]—[[1919 ел]]ларда булып узган [[1918—1919 елгы алман инкыйлабы|инкыйлабтан]] соң империя парламентлы [[Веймар җөмһүрияте]] белән алышына. [[1933 ел]]да [[нацистларның хакимияткә килүе]] Германиядә [[Өченче рейх|диктаторлык]] урнашуга, [[һолокост]]ка һәм [[Икенче бөтендөнья сугышы]] башлануга китерә. Европада икенче дөнья сугышы тәмамлангач, Алманияне нацистлардан азат иткән илләр Алманияне дүрт оккупация зонасына бүлә. Моңардан соң [[АКШ]], [[Британия]] һәм [[Франция]] оккупацияләгән җирләрдә [[Көнбатыш Алмания]], ә [[Советлар Берлеге]] контролендә булган өлкәләрдә [[Көнчыгыш Алмания]] исемле ике дәүләт төзелә. Үзәк һәм Көнчыгыш Европада [[1989 ел]]да булып узган антикоммунистик инкыйлаблардан соң, [[1990 ел]]ның [[3 октябрь|3 октябрендә]] Алмания янәдән берләшә<ref name="SLyE6YJEn0C page 52">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ySLyE6YJEn0C&pg=PA52|title=The Lost German East|isbn=9781107020733|author1=Demshuk|first1=Andrew|date=30 April 2012|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161201215323/https://books.google.com/books?id=ySLyE6YJEn0C&pg=PA52|archivedate=1 December 2016|df=dmy-all}}</ref>. [[XXI гасыр]]да Алмания&nbsp;— көчле икътисадка ия кодрәтле дәүләт ({{lang-en|great power}}). [[Тулаем милли продукт]]ларның номиналына карасак, Алманиянең икътисады дөньяда дүртенче, сатып алу мөмкинлеге паритеты белән исәпләнгән милли продуктларга карасак, дөньядә бишенче урында тора. Алмания берничә сәнәгый һәм технологик секторда дөньякүләм лидер булып тора, һәм башка илләр белән актив сәүдә итә&nbsp;— тауарларны [[Экспорт күләме буенча илләр исемлеге|экспортлау]] буенча да, [[Импорт күләме буенча илләр исемлеге|импортлау]] буенча да Германия дөньяда өченче урында. [[Илләрнең КПҮИ күрсәткечләре буенча исемлеге|Бик югары яшәү стандартына]] ия алга киткән ил; социаль иминиятләштерү, мәҗбүри иминиятләштерүле сәләмәтлек саклау, тирәлекне саклау һәм барча кешеләр өчен дә (шул исәптән чит ил гражданнары өчен дә) бушлай югары белем системаларын тота<ref>{{cite web|title=How US students get a university degree for free in Germany|url=http://www.bbc.com/news/magazine-32821678|publisher=BBC|date=3 June 2015|accessdate=13 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113140841/http://www.bbc.com/news/magazine-32821678|archivedate=2015-11-13}}</ref>. Германия Федератив Җөмһүрияте [[1957 ел]]да [[Европа Икътисадый Берлеге]]нә, [[1993 ел]]да [[Европа Берлеге]]нә һәм [[1999 ел]]да [[еврозона]]га нигез салучы илләрнең берсе. [[Шенген зонасы]]на керә. [[БМО]], [[Европа берлеге]], [[НАТО]], [[G7]], [[G20]] һәм [[ИХҮО]] әгъзасы. Бай тарихлы мәдәнияткә ия Алманиядә бер-бер артлы дөньяда танылу алган һәм тирән эз калдырган рәссамнар, фәлсәфәчеләр, музыкантлар, спортчылар, эшмәкәрләр, галимнәр, {{comment|мөһәндисләр|инженерлар}} һәм уйлап табучылар туган. == Исеменең этимологиясе == ''Алман'' атамасы бүгенге Алманиянең көньягына һәм Швейцариянең төньягына туры килүче җирләрдә яшәгән [[алеманнар|алеман (аламан) кабиләсе]] исеменә барып тоташа{{чыганак юк}}. ''Алмания'' дип, я шуңа охшаш рәвештә, ил француз (''Allemagne''), испан (''Alemania''), төрек (''Almanya''), гарәп (''ألمانيا'') һәм башка телләрдә атала. ''Германия'' сүзе латин телендәге, [[Юлий Цезарь]] [[Рейн]]нан көнчыгыштарак яшәгән халыкларны шулай атаганнан соң кулланылышка кереп киткән ''[[Germania]]'' сүзеннән килә<ref>{{cite book |last= Schulze |first=Hagen |authorlink=Hagen Schulze |title=Germany: A New History |publisher= Harvard University Press |page=4 |year=1998 |isbn= 0-674-80688-3}}</ref>. Алман телендә ил ''Deutschland'' дип атала. ''Deutsch'' сүзе (чагыштырыгыз: Нидерланд халкының инглиз телендәге атамасы ''dutch'' белән) иске югары алман телендәге ''diutisc'' «халык», «халыкныкы», «халыкка хас» сүзенә барып тоташа («халык» сүзе иске югары алман телендә ''diot'' я ''diota'' була). Элегрәк әлеге сүз гади халык кулланган алман телен [[латин теле]]ннән һәм аның дәвамы булган [[роман телләре]]ннән аеру өчен кулланыла торган була. ''Diutisc'' сүзенең тулы этимологик чылбыры исә менә болай: [[прото-алман теле]] сүзе [[:en:wikt:Appendix:Proto-Germanic/þiudiskaz|*''þiudiskaz'']] (латин телендә ''[[Theodiscus]]'''ка әйләнгән) — прото-алман теле сүзе [[:en:wikt:Appendix:Proto-Germanic/þeudō|*''þeudō'']] — [[прото-һинд-аурупа теле]] сүзе [[:en:wikt:Appendix:Proto-Indo-European/tewtéh₂|*''tewtéh₂-'']] («халык» дигән сүз. ''[[Тевтоннар]]'' сүзе дә бу сүздән килеп чыккан; [[татар теле]]ндә «халык, масса; өем» мәгънәсендә йөргән ''түдә''<ref>http://garap-farsy.narod.ru/taah.htm</ref> ''(''{{Lang-fa|توده}}'')'' сүзе дә шул ук тамырдан булырга охшый<ref>https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Indo-European/tewtéh₂</ref>)<ref>{{cite book|last=Lloyd|first=Albert L.|title=Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, Band II|year=1998|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|isbn=3-525-20768-9|pages=699–704|url=https://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&pg=PA523|author2=Lühr, Rosemarie |author3=Springer, Otto |language=German}} (''diutisc'' сүзе өчен) {{cite book|last=Lloyd|first=Albert L.|title=Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, Band II|year=1998|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|isbn=3-525-20768-9|pages=685–686|url=https://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&pg=PA516|author2=Lühr, Rosemarie |author3=Springer, Otto |language=German}} (''diot'' сүзе өчен)</ref>. == Тарихы == {{төп мәкалә|Алмания тарихы}} === Борынгы тарих === [[File:1600 Himmelsscheibe von Nebra sky disk anagoria.jpg|thumb|150px|[[Небра]] шәһәре янында табылган, күк йөзен сүрәтләүче бронза [[Небра дискы|диск]], б.э.к. якынча 1700 ел]] Кеше ({{lang-lat|homo}}) ыругының Алманиядә табылган иң борынгы калдыгы — табылу җире буенча Мауэр 1 дип аталып йөртелүче яңак сөяге. Аңа 609 000 ± 40,000 ел<ref name="Wagner2010">{{cite journal|url=http://www.pnas.org/content/107/46/19726.full|title=Radiometric dating of the type-site for Homo heidelbergensis at Mauer, Germany|work=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|PNAS]]|date=27 August 2010|accessdate=27 August 2010|archivedate=1 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101005057/http://www.pnas.org/content/107/46/19726.full|doi=10.1073/pnas.1012722107|volume=107|issue=46|pages=19726–19730|last1=Wagner|first1=G. A|last2=Krbetschek|first2=M|last3=Degering|first3=D|last4=Bahain|first4=J.-J|last5=Shao|first5=Q|last6=Falgueres|first6=C|last7=Voinchet|first7=P|last8=Dolo|first8=J.-M|last9=Garcia|first9=T|last10=Rightmire|first10=G. P|bibcode=2010PNAS..10719726W}}</ref>. Бу факт кимендә 569 000 ел элек хәзерге Алмания җирендә борынгы кешеләр булганлыгы хакында сөйли. [[Шёнинген]] дигән җирдә урнашкан күмер шахталарында 380 000 еллык өч кыска агач сөңге казып чыгарыла. Әлеге өч сөңге — дөньяда табылган иң борынгы, бөтен өлешләре дә булган ау кораллары.<ref>{{cite web|url=http://archive.archaeology.org/9705/newsbriefs/spears.html|title=World's Oldest Spears|work=archive.archaeology.org|publisher= |date=3 May 1997|accessdate=27 August 2010}}</ref>. Тәүге тапкыр homo sapiens булмаган кеше сөякләре исә [[Неандер иңкүлеге]]ндә ({{lang-de|Neandertal}}) табыла. Кешенең яңа ачылган бу төренә [[неандерталь кешесе]] дип исем бирелә. Неандерталь 1 казылмаларына 40 000 ел икәнлеге мәгълүм. Шваб альбы исемле тау эчендә, [[Ульм]] шәһәре янында урнашкан мәгарәләрдә шул ук чордагы хәзерге заман кешесе (''[[homo sapiens]]'') эзләре дә табылды. Табылдыклар арасында түбәндәге гаҗәеп әйберләр бар: * Җир йөзендә табылган иң борынгы музыка коралы — 42-43 мең еллык, кош сөягеннән һәм мамонт тешеннән эшләнгән ике сыбызгы<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18196349|title=Earliest music instruments found|publisher=BBC|date=25 May 2012|accessdate=25 May 2012}}</ref>; * Җир йөзендә табылган иң борынгы сын — мамонт тешеннән эшләнгән [[арыслан-кеше]] сыны<ref>{{cite web|url=http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150215162121/http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595|archivedate=15 February 2015|title=Ice Age Lion Man is world's earliest figurative sculpture|work=[[The Art Newspaper]]|date=31 January 2013|accessdate=31 January 2013}}</ref> һәм * Җир йөзендә табылган иң борынгы кеше сыны — 35 мең еллык Холе Фельс Венерасы<ref>{{cite web|url=http://donsmaps.com/hohlefelsvenus.html|title=The Venus of Hohle Fels|work=donsmaps.com|publisher= |date=14 May 2009|accessdate=14 May 2009}}</ref>. Моннан тыш, Саксония-Анһальт җирендә урнашкан [[Небра]] шәһәре янында [[бронза гасырында]] эшләнгән, күк йөзен сүрәтләүче бронза диск табылган. Әлеге артифакт [[ЮНЕСКО]]ның [[Дөнья хәтере программасы|«Дөнья хәтере» программасына]] кертелгән<ref>{{cite news| url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/flagship-project-activities/memory-of-the-world/register/full-list-of-registered-heritage/registered-heritage-page-6/nebra-sky-disc/ | work=Unesco memory of the World | title=Nebra Sky Disc | date=2013}}</ref>. === Алман кабиләләре һәм Франк империясе === [[File:Invasions of the Roman Empire 1.png|thumb|left|Европада халыклар күченеше (100–500 еллар)]] Б. э. к. 1-меңъеллык азагында Алманиядә урнашкан алман кабиләләре Рим дәүләте белән бәрелешә башлыйлар. [[Халыкларның Бөек күченеше]] дәвереннән соң Алманиядә алеманнар, баварлар, көнчыгыш франклар, сакслар, тюринглар һәм фризлар калган. Алман кабиләләре Скандинавия бронза дәверендә һәм Рим империясенә кадәрге тимер дәверендә формалашкан дип санала. Б. э. к. 1 гасырдан башлап, көньяк Скандинавия һәм төньяк Алманиядән алар көньякка, көнчыгышка һәм көнбатышка таба киңәеп, [[Галлия]]дә яшәүче [[кельтләр|кельт]] кабиләләре, һәм [[Үзәк Европа|Үзәк]] һәм [[Көнчыгыш Европа]]да яшәүче [[иран халыклары|иран]], [[балтлар|балтыйк]] һәм [[славян халыклары|славян]] кабиләләре белән бәйләнешкә керәләр<ref>{{cite book |first =Jill N. |last = Claster |title =Medieval Experience: 300–1400 |publisher =New York University Press |year =1982 |page =35 |isbn=0-8147-1381-5}}</ref>. Император [[Октавиан Август]] хакимлек иткән чорда, [[Рим империясе]] Германияне (римлылар якынча [[Рейн]] елгасы белән [[Урал тавы]] арасында урнашкан өлкәләрне шулай атый) яулап алу эшенә керешә. Әмма безнең эраның 9 нчы елында, [[Публий Квинктилий Вар]] җитәкләгән өч [[Рим легионы]], Тевтобург урманында урын алган [[Тевтобург урманындагы бәрелеш|бәрелештә]] [[херусклар кабиләсе]] башлыгы [[Арминий]] җитәкләгән гаскәргә җиңелә. Безнең эраның 100 нче елына алман кабиләләре хәзерге Алманиянең зур өлешендә — Рейн һәм [[Дунай]] елгалары арасындагы өлкәдә — төпләнгән була инде. Бу вакытта язылган мөһим тарихи әсәрләрдән [[Публий Корнелий Тацит]]нең ''[[Германия (Тацит)|Германия]]'' әсәрен атамыйча булмый. Рейннан сулдарак, һәм Дунайдан көньяктарак урнашкан җирләр исә — шул исәптән хәзерге [[Австрия]], [[Баден-Вюрттемберг]], көньяк [[Бавария]], көньяк [[Һессен]] һәм көнбатыш [[Рейнландия]] — Рим империясе составында булалар, төгәлрәк әйткәндә, [[Норик]], [[Реция]], [[Югары Германия]] һәм [[Түбән Германия]] провинцияләре составында. Алман кабиләләре һәм Рим империясе арасында гасырлар буе дәвам иткән сугыш [[Рим-Алман сугышлары]] я, гадичә, [[Алман сугышлары]] исеме астында билгеле<ref name="9-13">Fulbrook, Mary (1991). ''A Concise History of Germany.'' Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-36836-0}}, pp. 9–13.</ref><ref>{{cite book |last1=Fichtner |first1=Paula S. |title= Historical Dictionary of Austria |url= https://books.google.com/books?id=ilyK1_1f0zYC |edition= 2nd |volume=Volume 70 |publisher= [[Scarecrow Press]] |date=2009 |isbn= 978-0810863101 |ref={{sfnref|Fichtner|2009}} |p=xlviii |postscript=: "When the Romans began to appear in the region, shortly before the beginning of the Christian era, they turned Noricum into an administrative province, which encompassed much of what today is Austria."}}</ref><ref>{{cite journal|last=Modi|first=J. J.|title=The Ancient Germans: Their History, Constitution, Religion, Manners and Customs |url=https://archive.org/stream/TheJournalOfTheAnthropologicalSocietyOfBombay/The-Journal-of-the-Anthropological-society-of-Bombay#page/n651/mode/2up |journal= The Journal of the Anthropological Society of Bombay |date=1916 |volume=10|issue=7 |p=647 |quote=Raetia (modern Bavaria and the adjoining country)}}</ref><ref>{{cite book |last=Rüger |first=C. |editor1-last= Bowman |editor1-first= Alan K. |editor2-last=Champlin |editor2-first= Edward |editor3-last=Lintott |editor3-first= Andrew |chapter= Germany |chapter-url=https://books.google.com/books?id=JZLW4-wba7UC&pg=PA528 |title= The Cambridge Ancient History: X, The Augustan Empire, 43 B.C. — A.D. 69 |volume= Volume 10 |edition=2nd |isbn=0-521-26430-8 |publisher= Cambridge University Press |origyear= 1996 |year=2004 |ref={{sfnref|Rüger|2004}} |pp=527–28}}</ref>. [[File:Franks expansion.gif|thumb|230px|Франк корольлеге һәм аның киңәюе. 843 нче елда корольлек өч өлешкә бүленә. [[Көнбатыш Франкия]] (зәңгәр төстә) һәм [[Көнчыгыш Франкия]] (кызыл төстә) — [[Франция]] һәм Алманиядән элгәре дәүләтләр.]] Безнең эраның өченче гасырына берничә зур алман кабиләсе формалаша: [[алеманнар]], [[франклар]], [[хаттлар]], [[саксоннар]], [[фризлар]], [[сикамбрилар]], [[тюринглар]]. 260 нчы ел тирәсе алман халыклары Рим империясе хакимлегендә булган җирләргә үтеп керә<ref>{{cite book |series= The Cambridge Ancient History |title =The crisis of empire, A.D. 193–337 |volume =12 |page =442 |isbn=0-521-30199-8 |first =Alan K. |last =Bowman |first2 =Peter |last2 =Garnsey |first3 =Averil |last3 =Cameron |publisher =Cambridge University Press |year = 2005}}</ref>. 375 нче елда вакыйг булган [[һуннар]] явыннан соң, һәм 395 нче елдан алып Рим империясе әкренләп таркала башлагач, алман кабиләләре көньяк-көнбатышка ары таба хәрәкәт итә. Шул ук вакытта хәзерге Алмания җирендә берничә зур кабилә оешып, кечерәк кабиләләрне «йота» я алыштыра. [[Меровинглар]] династиясе вакытыннан бирле билгеле [[Аустразия]], [[Нойстрия]] һәм [[Аквитания]] исемле зур өлкәләрне [[франклар]] кабиләсе яулап алып, ул җирләрдә [[Франк корольлеге]]н оештыра. Соңрак Франк корольлеге көнчыгыштарак урнашкан [[Саксония]] белән [[Баварияне]] дә үз эченә ала. Ул заманнарда хәзерге Алманиянең көнчыгыш өлешенә туры килгән җирләрдә [[сорблар|сорб]], [[вәләтләр|вәләт]] һәм [[абодритләр|абодрит]] исемле [[көнбатыш славяннар|көнбатыш славян]] кабиләләре яши торган була<ref name="9-13" />. === Урта гасырлар. Көнчыгыш Франкия һәм Изге Рим империясе === {{төп мәкалә|Көнчыгыш Франкия|Изге Рим империясе}} 6 нчы — 8 нче гасырларда бүген Алманиягә караучы җирләрнең зур өлешендә [[франклар]] хакимлек итә. 800 нче елда Ватиканда франклар патшасы [[Карл I]]'гә император таҗы киертелә һәм шуның белән [[Каролинг империясе]]нә нигез салына. Каролинг империясе үз эченә хәзерге Франция, Алмания һәм төньяк Италия җирләрен ала. Бераз соңрак Карл I'нең нәсел дәвамчылары арасында хакимият өчен сугыш башлана. Бу сугыш 843 нче елда [[Верден килешүе]] белән тәмамлана. Әлеге килешү буенча Карл империясе аның оныклары арасында өч өлешкә бүленә<ref name="f11">Fulbrook 1991, p. 11.</ref>. Каролинг империясе таркалгач, аның көнчыгыш өлешендә [[Изге Рим империясе]] исемле икенче бер дәүләт барлыкка килә. 9 гасыр буена Алмания тарихы Изге Рим империясе тарихы белән бергә үрелеп бара<ref>The lumping of Germanic people into the generic term 'Germans' has its roots in the [[Investiture Controversy]] according to historian Herwig Wolfram, who claimed it was a defensive move made by the papacy to delineate them as outsiders, partly due to the papacy's insecurity and so as to justify counterattacks upon them. See: {{cite book|author=Wolfram, Herwig|title=The Roman Empire and its Germanic Peoples|publisher=California University Press|year=1997|pages=11–13}}</ref>. Башта [[Көнчыгыш Франкия]] исеме астында билгеле булган территория көнбатышта Рейннан алып, көнчыгышта [[Эльба]] елгасына кадәр, һәм төньякта [[Төньяк диңгездән]] алып, көньякта [[Альп таулары]]на кадәр җәелгән була. 919-1024 нче елларда идарә иткән Отто династиясе патшалары (Саксон династиясе дип тә аталалар) берничә зур герцоглыкны бер дәүләткә берләштерә. Әлеге династиягә исем биргән [[Отто I]] 962'дә әлеге җирләрнең [[Изге Рим императоры]] дип игълан ителә. 996 нчы елда [[Отто III]] тарихта беренче тапкыр алман кешесен — ике туганы [[Папа Григорий V|Григорий V]]'не [[Рим папасы]] итә. Күп тә үтми, яңа билгеләнгән папа Отто III'гә Изге Рим империясе императоры таҗын киертә. [[Сали династиясе]] патшалары хакимлек иткән чорда (1024—1125 нче еллар), Изге Рим Империясе төньяк Италия һәм [[Бургундия (тарихи өлкә)|Бургундияне]] дә үз составына кертүгә ирешә. Әмма соңрак, тарихта «инвеститура өчен көрәш» исеме астында билгеле чиркәү һәм дәүләт башлыклары арасындагы тарткалашулар нәтиҗәсендә, Изге Рим империясе императорлары хакимияттән колак кага<ref>{{cite book|author=McBrien, Richard|title=Lives of the Popes: The Pontiffs from St. Peter to Benedict XVI|publisher=HarperCollins|year=2000|page=138}}</ref>. [[File:Lucas Cranach d.Ä. — Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|thumb|upright=0.7|[[Мартин Лютер]] (1483–1546) [[Протестант реформациясе]]н башлап җибәрә ([[Лукас Кранах (өлкән)|Лукас Кранах]] язган потрет).|ссылка=Special:FilePath/Lucas_Cranach_d.Ä._—_Martin_Luther,_1528_(Veste_Coburg).jpg]] [[Штауфеннар]] нәселе дәверендә (Алманиядә 1138'дән алып 1254'кә кадәр хакимлек итәләр) Алмания территориясе шактый киңәя. Алман ханзадәләре [[славян]] халыклары яшәгән көньяктарак һәм көнчыгыштырак урнашкан җирләрдә үз йогынтыларын көчәйтәләр һәм алман кешеләрен бу җирләрдә төпләнергә өндиләр. Бу процесс тарихта алманча «''[[Ostsiedlung]]''» — «көнчыгышта урнашу», «көнчыгышны үзләштерү» хәрәкәте буларак билгеле. Аерым алман кенәзлекләре, аеруча Саксония кенәзлеге, «[[тәре яулары]]» нәтиҗәсендә Эльба һәм Балтыйк буе халыкларының җирләрен басып ала{{чыганак юк}}. Башлыча төньяк Алмания шәһәрләре төзегән [[Һанза берләшмәсе]] әгъзалары сәүдә эшен җәелдерәләр һәм өч гасыр буенча Балтыйк һәм Төньяк диңгез буйларында урнашкан шәһәрләрдә төп сәүдәгәр булалар<ref>Fulbrook 1991, pp. 13–24.</ref>. Көньяктагы Зур Равенсбург Сәүдә Җәмгыяте (''Große Ravensburger Handelsgesellschaft'') охшаш функция үти. Император [[Карл IV (Изге Рим Императоры)|Карл IV]]'нең 1356'да игълан ителгән «[[Алтын булла (1356)|Алтын булла]]» дип аталучы фәрманы империянең конституциясе функциясен үти һәм император сайлау тәртибен билгели. Әлеге фәрманга күрә, императорны кайбер иң мөһим өлкәләрнең һәм архиепископлыкларның башында торучы җиде [[курфүрст]] сайлый<ref>Fulbrook 1991, p. 27.</ref>. 14 нче гасырның беренче яртысында — башта 1315-1317 нче елларда булып узган [[1315-1317 нче еллардагы Зур ачлык|Зур ачлык]], аннан 1348-1350 нче еллардагы, тарихка «[[Кара үлем]]» дип кереп калган [[чума]] чире аркасында — Алманиядә халык саны кими<ref>{{cite book |url=http://www.vlib.us/medieval/lectures/black_death.html |title=The Great Famine (1315–1317) and the Black Death (1346–1351) |first=Lynn Harry |last=Nelson |publisher=University of Kansas |accessdate=19 March 2011 |=http://www.vlib.us/medieval/lectures/Black_death.html }}</ref>. Бу бәла-казаларга карамастан, алман рәссамнары, инженерлары һәм галимнәре — [[Венеция җөмһүрияте|Венеция]], [[Флоренция җөмүрияте|Флоренция]] һәм [[Генуя җөмһүрияте|Генуя]] кебек сәүдәгәр [[Итальян шәһәр-дәүләтләре|шәһәр-дәүләтләрендәге]] алманнарга замандаш итальян рәссамнары һәм һөнәрчеләре кебек — зур осталыкка ирешәләр һәм алдынгы җитештерү ысулларына ия булалар. Төрле Алман кенәзлекләре буйлап сибелгән мәдәни үзәкләрдә [[Олы Һанс Һольбайн|аталы]]-[[Кече Һанс Һольбайн|уллы]] Һольбайннар ({{lang-de|Holbein}}, {{lang-ru|Гольбейн}}) һәм [[Альбрехт Дюрер]] кебек рәссамнар туа. [[Иоһан Гутенберг|Йоһаннес Гутенберг]] күчереп йөртеп була торган металл хәрефләр ярдәмендә китап басу ысулын уйлып таба. Бу ачыш гади халыкка да мәгърифәткә юл ача<ref>Eisenstein, Elizabeth. (1980). ''The printing press as an agent of change.'' Cambridge University Press, pp. 3–43.</ref>. [[File:HRR 1648.png|thumb|left|1648 нче елда [[Утыз еллык сугыш]]ка нокта куйган [[Вестфалия солыхы]]ннан соңгы [[Изге Рим империясе]]]] 15 гасыр ахыры — 16 гасыр башында крәстиәннәр һәм шәһәрлеләрнең җәбер-золымга каршы күтәрелешләре була. Аеруча, халыкта төрле сылтау белән яңа [[салым]]нарны салган католик чиркәүгә каршы катгый ризасызлык туа. 1517'дә [[Виттенберг]] шәһәре рухание [[Мартин Лютер]], [[Рим католик чиркәве]]н тәнкыйтьләп, 95 маддәлек [[95 тезис|мәкалә]] язып чыга. Бу вакыйгадан католик чиркәүгә каршы хәрәкәт — [[протестант реформациясе]] башлана. Реформация дәверендәге массакүләм хәрәкәтнең иң югары ноктасы 1524—1526 еллардагы крәстияннәр сугышы була{{чыганак юк}}. 1555 нче елда имзаланган [[Аугсбург солыхы]] [[лютерчылык]]ны (лютеранизм, лютеранлык) католицизм белән тигез хокуклы дин дип таный, әмма бер җирдә идарә итүче кенәзнең дине ул җирдә яшәүче халык дине белән бер үк булырга тиеш дип тә карар итә. Бу принцип тарихта латин телендәге «[[Cuius regio, eius religio]]», ягъни «кемнең иле — шуның дине» гыйбарәсе белән аталган принцип буларак билгеле. Аугсбург килешүе башка дини тәгълиматларны исәпкә алмый: мисал өчен, [[кальвинчылык]] бидгать (ересь) булып санала бирә. 1583 нче елда [[Көльн курфүрстлыгы]]ндагы вакыйгадагы кебек рухани җитәкче бер диннән икенче дингә күчсә нишләргә икәнлеге дә аңлатылмый. 1583—1588 нче елларда барган [[Көльн сугышы]]ннан алып, [[Утыз еллык сугыш]] (1618—1648) тәмамланганчыга кадәр аралыкта дини низаглар нәтиҗәсендә Алмания зур югалтулар кичерә<ref name=Philpott>{{cite journal|last=Philpott|first=Daniel|title=The Religious Roots of Modern International Relations|journal=World Politics|date=January 2000|volume=52|issue=2|pages=206–245|doi=10.1017/S0043887100002604}}</ref>. Утыз еллык сугыш Алмания кенәзлекләрендәге халык санын якынча 30 процентка, ә кайбер өлкәләрдә 80 процентка кадәр киметә<ref>{{cite book |title=The Savage Wars of Peace: England, Japan and the Malthusian Trap |first=Alan |last=Macfarlane |publisher=Blackwell |year=1997 |page=51 |isbn=978-0-631-18117-0}}</ref>. Әлеге сугыш [[1648 ел|1648 нче елгы]] Вестфалия солых шартнамәсе белән тәмам була<ref name=Philpott />. 1648'дән соң Алман хакимнәре үз рәсми диннәре итеп католицизм, лютеранизм я кальвенизмны сайлый ала<ref>Реформациянең Изге Рим империясенә йогынтысы хакында күбрәк мәгълүмат өчен, түбәндәге китапны карагыз: [[Hajo Holborn]], ''A History of Modern Germany, The Reformation'', Princeton N.J., Princeton University Press, 1959, chapters 6–9 (pp. 123–248).</ref>. 18 нче гасырда Изге Рим империясе 1800 тирәсе [[Изге Рим империясе дәүләтләре|өлкәдән (дәүләттән)]] тора<ref>{{cite book|author=Gagliardo, G|title=Reich and Nation, The Holy Roman Empire as Idea and Reality, 1763–1806|publisher=Indiana University Press|year=1980|pages=12–13}}</ref>. Якынча 1450—1555 нче елларда барган империаль реформа кысаларында катлаулы кануннар системасы төзелә. Әлеге кануннар кабул ителү нәтиҗәсендә, [[Рейхстаг (Изге Рим империясе)|рейхстагта]] тавыш бирү хокукына һәм үз өлкәләрендә шактый киң автономиягә ия, бу өлкәләрнең рухани я дөньяви җитәкчелеген гәүдәләндерүче [[Империя тәбәкалары|яңа тәбәка]] (сословие) барлыкка килә. 1438 нче елдан алып 1740 нчы елга — император [[Карл VI (Изге Рим императоры)|Карл VI]] вафатына чаклы — Изге Рим империясе императоры таҗы (башка шактый Европа дәүләтләрендәге кебек) [[Габсбурглар|Һабсбурглар]]да була. Карл VI'ның да, аның абыйсының да ир балалары булмый. Бу Һабсбурглар хакимияте өчен җитди проблема була, чөнки ул вакыттагы тәртипләргә күрә, бер династия җирләре нәселдән нәселгә ир балалар аша гына күчеп килә. Моңа карамастан, Карл VI курфюрстларны (император сайлау хокукына ия кенәзләрне) Һабсбургларга караучы җирләрне үзенең кызына мирас итүне рөхсәт итәргә һәм, гомумән, империя белән идарә итүне Карл VI'ның кызы [[Мариа Тереза]] аша Һабсбурглар кулында калдыруга риза булырга күндерә һәм бу карарны кәгазьгә төшереп, 1713 нче елда тарихка «[[Прагматик санкция]]» дип кереп калган фәрман чыгара. Изге Рим империясенең башка дәүләтләре һәм күрше империяләр башта бу карар белән килешсәләр дә, бераздан алар арасында империядә җитәкчелек итү хокукы өчен һәм, гомумән, Һабсбурглар биләмәләре өчен көрәш башлана. Изге Рим империясе эчендә төп көндәшлек Һабсбурглар династиясенең төп йорты саналган [[Австрия]] белән [[Пруссия]] арасында була. 1740 нчы елдан алып Алмания тарихы беренче чиратта менә шул ике дәүләтнең көрәше белән бәйле. Әйтелгәнчә, бу катлаулы вазгыятькә Изге Рим империясенә күрше булган дәүләтләрнең мәнфәгатьләре дә килеп кушыла. Моның нәтиҗәсе — 1740 нчы елдан алып 1748 нче елга кадәр бик күп дәүләтләр арасында барган, хәзер «[[Австрия мирасы өчен сугыш]]» дип аталучы сугыш. Әлеге сугыш [[Аахен солыхы]] белән тәмамлана. Башта 1772 нче, аннан янәдән 1793 нче һәм 1795 нче елларда ике иң көчле алман дәүләте — Пруссия һәм Австрия, [[Россия империясе]] белән бергә, [[Польшаны бүлгәләү]]дә катнаша һәм [[Реч Посполита]]ның җирләрен үзләренә куша. Бу бүлгәләүләр нәтиҗәсендә, миллионнарча поляк кешеләре ике алман монархиясенең табигъларына әйләнә. Моңа карамастан, аннексияләнгән җирләр Пруссия корольлеге һәм Һабcбург патшалыгына керсәләр дә, де-юре алар Изге Рим империясе өлеше дип саналмыйлар<ref>{{cite book |first1=Robert |last1=Bideleux |first2=Ian |last2=Jeffries |title=A History of Eastern Europe: Crisis and Change |publisher=Routledge |year=1998 |page=156}}</ref><ref>{{cite book |first1=Judy |last1=Batt |first2=Kataryna |last2=Wolczuk |title=Region, State and Identity in Central and Eastern Europe |publisher=Routledge |year=2002 |page=153}}</ref>. [[Бөек француз инкыйлабы|Француз инкыйлаб сугышлары]] чорында һәм [[Наполеон]] хакимлек иткән елларда дөньяви азат империя шәһәрләренең күпчелеге билгеле бер нәсел биләмәләренә кертелә; чиркәүгә караган җирләр дә дөньявиләштерелә һәм аннексияләнә. 1803—1804 елларда [[Наполеон]], Алманиянең көнбатышындагы кече дәүләтләрне басып алып, үз протектораты астында [[Рейн берлеге]]н барлыкка китерә. 1806'да ''Империя'' юкка чыга; алман дәүләтләре, аерым алганда [[Рейн конфедерациясе|Рейнланд дәүләтләре]], Франция йогынтысына күчәләр. [[1812 елгы сугыш]] барышында Россия гаскәрләре Алманияне [[Наполеон]] хакимлегеннән азат итә. 1815 нче елга кадәр барган [[Наполеон сугышлары]] барышында Франция, Россия, Пруссия һәм Һабсбурглар алман дәүләтләрендә гегемонлыкка ия булу өчен көрәш алып бара<ref>Fulbrook 1991, p. 97.</ref>. === Пруссиянең көчәюе. Алман конфедерациясе һәм Алман империясе === [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|39 дәүләттән торучы [[Алман конфедерациясе]]н (1815-1836) күрсәтүче карта.]] <!--Үзенең мөһим географик урынында урнашканга күрә, Бранденбург-Пруссия курфүрстлыгы (1701 елда [[Пруссия]] корольлыгы) иң эре алман дәүләтләренең берсенә әверелә. 1740-1786 елларда, [[Фридрих II]] дәверендә прус милитаризмы үзенең иң югары ноктасына җитә. Пруссия, Европадагы бөек дәүләткә әверелеп, Алманиядә хакимият урнаштыру өчен Австрия белән көрәшне көчәйтә. 1740 елда, ''Бавар мирасы өчен сугыш'' барышында Пруссия чирүе [[Силезия]]нең күпчелек өлешен басып ала. [[Бөек француз инкыйлабы|Француз буржуаз инкыйлабыннан]] соң французларга каршы берлектә катнашалар, әмма Алмания гаскәре җиңелә. 1793 елның 18 мартында французлар тарафыннан азат ителгән [[Майнц]] алман җирендә беренче демократик җөмһүрият игълан итә. 1803—1804 елларда [[Наполеон]] Алманиядагы кече дәүләтләрне басып алып, үз протектораты астында [[Рейн берлеге]]н барлыкка китерә. [[1812 елгы сугыш]] барышында Россия гаскәрләре Алманияне [[Наполеон]] хакимлегеннән азат итә. --> 1814—1815 нче елларда узган [[Вена конгрессы]]ның карары буенча, [[Алман конфедерациясе дәүләтләре|39 бәйсез дәүләтне]] берләштерүче [[Алман конфедерациясе]] ({{lang-de|Deutscher Bund}}) төзелә. Конгресс конфедерациянең даими президенты итеп [[Австрия императоры]]н билгели. Бу хәл конгресс Пруссиянең башка алман дәүләтләренә булган йогынтысын танымавын күрсәтә һәм Һоэнцольлерн династиясе белән (Пруссия патшалары) Һабсбург династиясе (Австрия патшалары) арасында күптәннән бирле барган көндәшлекне тагын да кискенәйтә. Вена конгрессыннан соңгы [[Европа концерты|реставрация]] сәясәте [[Алманиядә либерализм|либераль]] хәрәкәтләрнең көчәюенә китерә, моңа җавап булып Австрия дәүләт эшлеклесе [[Меттерних]] чорында яңа репрессив чаралар кертелә. 1834 елда 18 дәүләт арасында{{чыганак юк}} Алмания [[тамгаханә]] берлеге ({{lang-de|Zollverein}}) барлыкка килә. Әлеге берлектә Пруссия җитәкче ролен уйный. Бу берлек сәнәгать һәм сәүдәне үстерүдә зур әһәмияткә ия була һәм алман дәүләтләрен бер-берсенә якынайта төшә<ref>{{cite journal |last=Henderson |first=W. O. |title=The Zollverein |journal=History |date=January 1934 |volume=19 |issue=73 |pages=1–19 |doi=10.1111/j.1468-229X.1934.tb01791.x}}</ref>. Аеруча тимер юл төзү эшендә Алмания зур казанышларга ирешә һәм 1850 нче елда тимер юллар озынлыгы буенча Европада икенче урынга чыга{{чыганак юк}}. [[Француз инкыйлабы]]ның [[милләтчелек]] һәм азатлык идеяләре алманнар арасында да, бигрәк тә яшь буын арасында, киң тарала. Әйтик, 1832 нче елның май аенда булып узган [[Һамбах фестивале]] — [[Алмания мәсьәләсе|Алманиянең бердәмлеген]], хөрриятне һәм демократияне яклау йөзеннән үткәрелгән фестифаль-митинг — ул еллардагы төп вакыйгаларның берсе. 1848 нче елда берничә Европа илендә булып узган [[1848 инкыйлаплары|инкыйлаплар]] дулкыны (аерым алганда, [[1848 елгы француз инкыйлабы|инкыйлап]] нәтиҗәсендә Франция [[җөмһүрият]]кә әйләнә) Алманиягә дә кагыла — зыялылар һәм гади халык [[Алман дәүләтләрендә 1848 елгы инкыйлап]]ны башлап җибәрә. 1849 нчы елда Франфуркттагы [[Франкфурт парламенты|Милли парламент]] Пруссия патшасы [[Вильһельм IV (Пруссия патшасы)|Вильһельм IV]]'гә, конституция аша аның хакимиятен чикләү шарты белән, император титулын тәкъдим итә. Вильһельм IV импператор таҗын да, тәкъдим ителгән конституцияне дә кире кага. Инкыйлап хәрәкәтләре вакытлыча туктала<ref name="state">{{cite web|url=https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm|title=Germany|publisher=U.S. Department of State|date=10 November 2010|accessdate=26 March 2011|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110324180706/http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm|archivedate=24 March 2011|df=dmy-all}}</ref>. [[File:Wernerprokla.jpg|thumb| [[Версаль сарае|Версальда]] [[Алман империясе]] корылу, 1871. Үзәктә торучы, ак униформа кигән кеше — [[Отто фон Бисмарк]].]] Король [[Вильһелм I (Алман императоры)|Вильһелм I]] 1862 нче елда [[Отто фон Бисмарк]]ны Пруссиянең яңа премьер-министры итеп билгели. 1864'тә Бисмарк җитәкчелегендәге Алмания Даниягә каршы булган [[Икенче Шлезвиг сугышы]]нда җиңүгә ирешеп, [[Ютланд]] ярымутравында үз хакимиятен урнаштыра. Моннан соңрак, 1866 нчы елгы [[Австрия-Пруссия сугышы]]нда Пруссиянең бер баш өстен булуы һәм җиңүе әлеге илгә [[Төньяк Алмания берлеге]]н ({{lang-de|Norddeutscher Bund}}) төзергә мөмкин итә. [[Австрия империясе|Австрия]] әлеге федерация эшләрендә катнаша алудан мәхрүм кала. [[Франция-Пруссия сугышы]]нда Францияне дә җиңгәннән соң, алман кенәзләре 1871 нче елда [[Версаль сарае|Версальда]] [[Алман империясе]] төзелүен игълан итә. Әлеге империя Австриядән кала Алманиянең барлык таркау кисәкләрен дә бер дәүләткә берләштерә. Пруссия яңа империянең әйдәп баручы дәүләте була һәм [[Һоэнцольлерн династиясе]]ннән булган Пруссия патшасы бер үк вакытта император да була һәм Берлин империянең башкаласына әйләнә<ref name="state" />. <!-- 1866 елда Пруссия һәм тагы 17 Төньяк Алманиядәге дәүләт Төньяк Алмания берлегенә берләшә. Фактик рәвештә бу бердәм дәүләт булган: аның бер президенты (прус корольы), канцлеры, Рейхстагы һәм бундесраты, бердәм гаскәре, акча берәмлеге, тышкы сәясәте идарәлеге, почта һәм тимер юл идарәлеге була. 1870—1871 еллардагы франк-прусс сугышы дүрт көньяк алман дәүләтенең кушылуына һәм бердәм [[Алман империясе]]нең барлыкка килүенә китерә. --> [[Алманиянең берләшүе]]ннән соңгы {{lang-de|[[Gründerzeit]]}}, ягъни «нигез салучылар чоры» дип аталучы чорда [[Алмания канцлеры]] булучы Бисмарк, оста тышкы сәясәте ярдәмендә башка дәүләтләр белән килешүләр аша дуслыклар корып һәм дипломатик чаралар аша [[Өченче француз җөмһүрияте|Францияне]] изоляцияләп, сугыштан сакланып, Алманияне көчле дәүләт итеп саклауны мөмкин итә. [[Вилһелм II (алман императоры)|Вилһелм II]] чорында исә Алмания, ул замандагы башка Европа дәүләтләре шикелле үк, [[Яңа империализм|империалистик]] курс тота башлый, бу исә күрше дәүләтләр белән тарткалашуларга китерә. Алмания моңа кадәр төзегән солых килешүләренең күбесе озайтылмый. Нәтиҗәдә Алмания һәм күпмилләтле [[Австро-Венгрия]] империясе килешү төзи, һәм, сугыш башлана калса бер-берсенә ярдәм итәргә сүз куешмасалар да, нейтральлек сакларга вәгъдә итешәләр. Бу берлек «[[Икеле альянс (1879)|Икеле альянс]]» буларак билгеле. Соңрак бу килешүгә Италия дә килеп кушыла һәм [[Өчле альянс (1882)|1882'нең Өчле альянсы]] корыла. Үзәк Европада урнашкан өч күрше ил тарафыннан төзелгән бу альянс әлеге илләрнең Франция һәм/яки Русия белән сугыштан хәвефләнүен чагылдыра. Британия, Франция һәм Россия дә, охшаш сәбәпләр аркасында (әйтик, кайбер өлкәләрдә Франция һәм Алмания мәнфәгатьләре, ә Балкан ярымутравында Русия һәм Австро-Венгрия мәнфәгатьләре бер-берсенә ныкъ каршы килә), килешү төзи<ref>Fulbrook 1991, pp.&nbsp;135, 149.</ref>. [[File:Deutsches Reich 1871-1918.png|left|thumb|[[Алман империясе]] (1871–1918). [[Пруссия патшалыгы]] зәңгәр төс белән күрсәтелгән.]] 1884 нче елгы [[Берлин конференциясендә]] Алмания берничә [[Элеккеге алман колонияләре исемлеге|колониягә]], шул исәптән [[Алман Көнчыгыш Африкасы]]на, [[Алман Көньяк-көнбатыш Африкасы]]на, [[Тоголенд]]ка һәм [[Камерун]]га дәгъва белдерә<ref>{{cite book |title=100 maps |year=2005 |publisher=Sterling Publishing |isbn=978-1-4027-2885-3 |editor=Black, John |page=202}}</ref>. Соңрак Алмания үз [[Алман колониаль империясе|колониаль империясе]] эченә Тын океанда [[Алман Яңа Гвинеясен]], [[Алман Микронезиясен]] һәм [[Алман Самоасын]], ә Кытайда [[Цзяо-Чжоу]] ({{lang-de|Kiatschou}}) ярын кертүгә ирешә. Көньяк-Көнбатыш Африкадагы (хәзер [[Намибия]]) Алман колониаль хөкүмәтенең 1904 белән 1907 еллар арасында, Алман хакимиятенә каршы баш күтәргәннәре өчен җәза бирү йөзеннән, [[Һереро һәм Намака халкын юк итү|Һереро һәм Намака кешеләрен юк итәргә кушучы]] карар чыгаруы билгеле. Бу вакыйгалар «XX гасырның беренче геноцид очрагы» буларак билгеле. [[Концентрацион лагерь]]лардагы авырулардан, җәзалаулардан, талчыгудан, һәм авылларында үзләреннән су һәм ризыклары тартып алыну нәтиҗәсендәге сусызлык һәм ачлыктан якынча 100 000 кеше — [[Һереро халкы]]ның 80%-ы һәм [[Нама(ка) халкы]]ның 50%-ы — вафат була<ref>Olusoga, David and Erichsen, Casper W (2010). The Kaiser's Holocaust. Germany's Forgotten Genocide and the Colonial Roots of Nazism. Faber and Faber. {{ISBN|978-0-571-23141-6}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/apr/18/pope-francis-armenian-genocide-first-20th-century-namibia |title=Dear Pope Francis, Namibia was the 20th century's first genocide |last=Olusoga |first=David |date=18 April 2015 |website=The Guardian |publisher=The Guardian News and Media Limited |accessdate=11 June 2016 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160603191720/http://www.theguardian.com/commentisfree/2015/apr/18/pope-francis-armenian-genocide-first-20th-century-namibia |archivedate=3 June 2016 |df=dmy-all }}</ref>. ===Беренче бөтендөнья сугышы === 1914 елның 28 июнендә [[Сараево]]да [[Австро-Венгрия империясе]] ханзадәсе [[Франц Фердинанд]] атып үтерелүне сылтау итеп, Австрия империясе Сербиягә һөҗүм итә һәм шуның белән [[Беренче Бөтендөнья сугышы]] башланып китә. Дүрт ел дәвам итеп, якынча ике миллион алман солдатының гомерен алган <ref>{{cite news |url =http://www.spiegel.de/international/germany/aged-107-last-german-world-war-i-veteran-believed-to-have-died-a-530319.html |title =Last German World War I Veteran Believed to Have Died |work =Spiegel Online |date =22 January 2008 |first =David |last =Crossland |accessdate =25 March 2011 |deadurl =no |archiveurl =https://web.archive.org/web/20121008172434/http://www.spiegel.de/international/germany/aged-107-last-german-world-war-i-veteran-believed-to-have-died-a-530319.html |archivedate =8 October 2012 |df =dmy-all }}</ref> сугыш Алманиянең җиңелүе һәм 1918 елның 11 ноябрендә имзаланган [[Компьен солыхы (1918)|Компьен солыхы]] белән, ниһаять, тәмам була. [[1918–1919 нчы елгы Алман инкыйлабы|Алман инкыйлабы]] барышында (1918-нең ноябре), император Вилһелм II һәм хакимияттә булган барлык кенәзләр дә үз вәкаләтләреннән һәм бурычларыннан [[абдикация|ваз кичәләр]]. Алманиянең яңа сәяси лидерлары 1919 нчы елда [[Версаль килешүе]]нә кул куя. Әлеге килешүдә Алмания, «[[Үзәк дәүләтләр]]» төзегән «[[Дүртле берлек]]» әгъзасы буларак, тарихта булган [[Беренче Бөтендөнья Сугышындагы югалтулар|иң канкойгыч]] сугышларның берсендә [[Антанта]] дәүләтләренә җиңелүен таный. Алманнар әлеге килешүне кимсеткәч һәм гаделсез дип кабул итә. Халыкта шундый хисләрнең булуы [[Адольф Гитлер]]нең популярлашуына һәм хакимияткә килүенә ярдәм иткән дип саный тарихчылар<ref>{{Cite book | first1=Manfred F.| last1=Boemeke | first2= Gerald D.| last2= Feldman | author2-link= Gerald Feldman | first3= Elisabeth | last3= Glaser |series=Publications of the German Historical Institute |chapter=Introduction |pages=1–20 |title=Versailles: A Reassessment after 75 Years |publisher=Cambridge University Press|year=1998 |isbn=978-0-521-62132-8}}</ref><ref>{{Cite book |editor1-first=Manfred F.|editor1-last=Boemeke |editor1-link= |editor2-first= Gerald D.|editor2-last= Feldman |editor2-link= Gerald Feldman |editor3-first= Elisabeth |editor3-last= Glaser |editor3-link= |series=Publications of the German Historical Institute |first1=Fritz|last1=Klein|author-link1 =Fritz Klein (historian)|chapter=Between Compiègne and Versailles: The Germans on the Way from a Misunderstood Defeat to an Unwanted Peace |pages=203–220 |title=Versailles: A Reassessment after 75 Years |publisher=Cambridge University Press|year=1998 |isbn=978-0-521-62132-8}}</ref><ref>{{Cite book |editor1-first=Manfred F.|editor1-last=Boemeke |editor1-link= |editor2-first= Gerald D.|editor2-last= Feldman |editor2-link= Gerald Feldman |editor3-first= Elisabeth |editor3-last= Glaser |editor3-link= |series=Publications of the German Historical Institute |first1=William R.|last1=Keylor |chapter=Versailles and International Diplomacy |pages=469–505 |title=Versailles: A Reassessment after 75 Years |publisher=Cambridge University Press|year=1998 |isbn=978-0-521-62132-8}}</ref>. Беренче Бөтендөнья сугышында җиңелүдән соң Алмания Ауропадагы мәйданының якынча 13%-ыннан һәм Африка белән Тын Океандагы барлык колонияләреннән дә колак кага. Европадагы югалтулар [[Польшадагы 1918-1919 елгы баш күтәрү|Польшадагы 1918—1919 елгы баш күтәрү]], 1918 елда [[Эльзас һәм Лотарингия]]нең Франция кулына күчү һәм 1920 елда, тавыш бирү нәтиҗәсендә, [[Шлезвиг]] өлкәсенең бер өлеше Даниягә кире кайту вакыйгалары белән бәйле. Алманиядән киткән җирләрдә ул вакытта ук башлыча поляк, француз һәм дан халкы яши торган була<ref>{{cite web |url=https://www.ushmm.org/outreach/en/media_nm.php?MediaId=1620 |title=GERMAN TERRITORIAL LOSSES, TREATY OF VERSAILLES, 1919 |website=United States Holocaust Memorial Museum |publisher=United States Holocaust Memorial Museum, Washington, DC |accessdate=11 June 2016 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160704070745/https://www.ushmm.org/outreach/en/media_nm.php?MediaId=1620 |archivedate=4 July 2016 |df=dmy-all }}</ref>. Алмания колонияләрне басып алуга соң керешә, шуңа күрә ул аларны яңадан бүлү юлларның табарга тырыша. Ул [[Австро-Венгрия империясе|Австро-Венгрия]] һәм Италия белән «Өчлек берлеге»н төзи. Гаять зур хәрби чыгымнарга күрә (бюджетның яртысына кадәр җитә) 1914 елда Алмания иң яхшы коралланган гаскәргә ия була. [[Англия]] [[Россия империясе|Россияне]] якламас дип уйлаган Алмания [[Беренче бөтендөнья сугышы]]н башлап җибәрә. 1914 елның [[1 август]]ында Алмания Россиягә, [[3 август]]ында [[Франция]]гә сугыш игълан итә, 4 августында исә Англия Алманиягә каршы сугыш игълан итә. 1915 елда Алмания Көнчыгыш фронтта уңыш яулый: Россия гаскәре Польша һәм Литваны бушатырга мәҗбүр була. Көнбатыш фронтта исә алманнар французларны җиңә алмый һәм сугыш йончыткыч позицион сугышка әверелә. Алмания акрынлап көчсезләнә башлый, 1917 елда [[АКШ]]ның сугышка [[Антанта]] ягыннан керүе җиңелүне якынайта, хәтта көнчыгышта төзелгән [[Брест солыхы (1918)|Брест солыхы]] да моңа комачаулый алмый. 1918 елның язында Алмания гаскәре көнбатышта һөҗүмне башлый, әмма ул уңышсызлыкка очрый. 1918 елның 5 октябрендә, солых сорап, [[Антанта]]га мөрәҗәгать итә. 1918 елның 11 ноябрендә Германия делегациясе, Антанта күрсәткән шартларга ризалыгын белдереп, килешүгә кул куя. 9 ноябрьдә [[Берлин]]да күтәрелеш була, монархия {{коммент|төземе|строй}} төшерелә һәм Алманиядә җөмһүрият игълан ителә. === Веймар җөмһүрияте һәм Өченче рейх. Икенче бөтендөнья сугышы === [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-P011502, Berlin, Reichskanzlei, Philipp Scheidemann.jpg|thumb|upright|[[Филип Шайдеман]] 1918 нче елның 9 нчы ноябрендә [[Рейх канцеляриясе]] тәрәзәсендә басып торган килеш [[Веймар җөмһүрияте|Алман җөмһүриятен]] игълан итә.]] 1918'нең ноябрендә, [[1918-1919 елгы алман инкыйлабы|Алман инкыйлабы]] башлангач, Алмания [[җөмһүрият]] дип игълан ителә. 1919 нчы елның февралендә [[Веймар]] шәһәрендә чакырылган оештыру мәҗлесендә Веймар җөмһүриятенең конституциясе кабул ителә{{чыганак юк}}. 1919'ның 11 нче августында Алманиянең ул вакыттагы президенты [[Фридрих Эберт]] демократик рухтагы [[Веймар конституциясе]]н имзалый. Моннан соң хакимият өчен барган көрәш барышында Бавариядә хакимияткә [[коммунистлар]] килә, әмма Алманиянең башка өлкәләрендәге консерватив карашлылар аларга нык каршы тора һәм [[Капп путчы]] дип аталучы вакыйгаларда [[Бавария Совет Җөмһүрияте]]н бәреп төшерергә омтыла. Әлеге путч {{lang-de|Reichswehr}} кешеләре, ягъни гаскәриләр, һәм шулай ук төрле консерватив, милләтче һәм монархист төркем тарафдарларында яклау таба. Эре сәнәгый шәһәрләрдәге канкойгыч урам бәрелешләре, [[Рур өлкәсе]]н Бельгия һәм Франция гаскәрләре оккупацияләү, [[гиперинфляция]] белән үзенчәлекле болгавыр дәвер ниһаять 1924 нче елда яңа акча берәмлеге кертелү һәм тарихка [[Алтын егерменче еллар]] дип кереп калган чагыштырмача тыныч, актив мәдәни тормыш чоры белән алышына. Тарихчылар 1924 белән 1929 арасындагы чорны «өлешчә стабильләшү» чоры дип атап йөртә<ref>{{cite book|author=Williamson|year=2005|title=Germany since 1815: A Nation Forged and Renewed|publisher=Palgrave Macmillan|pages=186–204}}</ref>. 1929 елда башланган дөньякүләм икътисади кризис Алмания икътисадына да шактый нык тәэсир итә. [[Алманиядә федераль сайлау, 1930|1930 елгы федераль сайлаудан]] соң, [[Пауль фон Һинденбург|президент Пауль фон Һинденбург]] канцлер [[Һайнрих Брүнинг]] хөкүмәтенә парламент хуплавыннан башка [[48 нче маддә (Веймар конституциясе)|эш итәргә]] рөхсәт бирүче канунны имзалый. Икътисади кризис һәм Брүнинг җитәкләгән хөкүмәт алып барган сәясәт эшсезлекнең артуына китерә — 1932 нче елга эшсезлек якынча 30%-ны тәшкил итә<ref name="chronicle">{{cite web|url=http://www.holocaustchronicle.org/StaticPages/50.html|publisher=The Holocaust Chronicle|title=PROLOGUE: Roots of the Holocaust|accessdate=28 September 2014|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101004701/http://www.holocaustchronicle.org/StaticPages/50.html|archivedate=1 January 2015|df=dmy-all}}</ref>. Бу шартларда [[Национал-социалистик алман эшче партиясе|нацистлар партиясенең]] (1919 елда төзелә) йогынтысы көчәя башлый. 1932 елның июлендәге федераль сайлауда [[Адольф Гитлер]] җитәкләгән әлеге партия, 13 миллионнан артык тавыш җыеп, җиңүгә ирешә. Илне торгынлыктан алып чыга алмаганлыктан, берничә тапкыр хөкүмәт алышына, һәм, 1933-нең 30 нчы гыйнварында, Һинденбург канцлер урынына Гитлерне билгели<ref>Fulbrook 1991, pp.&nbsp;155–158, 172–177</ref>. Гитлер канцлер булып бер ай узуга, ут төртелгән [[Рейстаг янгыны]]ннан соң, төп [[гражданлык хаклар]]ын чикләүче [[Халык һәм дәүләтне саклау турында боерык|боерык]] чыга һәм моңардан соң берничә атна узуга Дахау шәһәрендә беренче [[нацистларның концентрацион лагерьлары|концентрацион лагерь]] ачыла. Шул ук елның ноябрь аенда хакимият национал-социалистлар кулына күчә. 1933 елда нацистлар диктатурасы урнаштырыла. [[File:Bundesarchiv Bild 183-S33882, Adolf Hitler retouched.jpg|thumb|left|upright=0.7|[[Адольф Гитлер|Адолф Гитлер]], «[[Өченче рейх]]» тоталитар дәүләтенең «фюреры» (җитәкчесе) (1933–1945)]] [[Дефицитлы бюджет]] хисабына, ягъни бурычка кереп, дәүләт юллар һәм башка инфраструктура корылмаларын төзүгә һәм яңартуга күп акча бүлеп бирә башлый. 1934 нче елда ук, эшсез калган алманнарның 1,7 миллионы шундый төзелешләрдә үзенә эш, ә аның белән бергә керем һәм [[социаль яклау]] таба<ref>McNab, p.&nbsp;54</ref>. Әлеге проектларның иң билгелесе — ул {{lang-de|Reichsautobahn}} исемле, тиз йөрешле асфальт юллар ([[Алмания автобаннары]]) төзүне максат итеп тоткан проект<ref>Evans, Richard J. (2005). ''The Third Reich in Power.'' New York: Penguin. {{ISBN|978-0-14-303790-3}} pp.&nbsp;322–326, 329</ref>. Башка зур төзелешләрдән [[Рур буасы]] кебек [[гидроэлектростанция]]ләрне, [[Циллирбах сусаклагычы]] кебек сусаклагычларны, [[Цвикау вокзалы]] кебек транспорт төеннәрен төзү проектларын атарга була<ref>Hugo Ehrt, ''Neuer Harzbote.'' Heft 13, Fremdenverkehrsverein Bodfeld/Harz, Elbingerode (Harz),2003, p.565. Schütz and Gruber, Mythos Reichsautobahn: Bau und Inszenierung der "Straßen des Führers" 1933–1941, Berlin: Links, 1996, {{ISBN|9783861531173}}, pp.&nbsp;16–17.</ref>. Берничә ел эчендә эшсезләр саны нык кимеп, уртача сәгатьлек тә, атналык та хезмәт хаклары арта<ref>McNab, p.&nbsp;56</ref>. 1935 нче елда нацистлар режимы [[Версаль килешүе]]ннән чыгып, [[яһүдләр]]гә һәм азчылыктагы башка милләтләргә каршы юнәлтелгән [[Нюрнберг кануннары|Нүрнберг кануннары]]н чыгара. Моннан ары Алмания 1935 нче елда [[Саар (Милләтләр лигасы)|Саарны]] кире үз контроленә ала<ref>Fulbrook 1991, pp.&nbsp;188–189.</ref>, 1936 нчы елда [[Райнландның янәдән хәрбиләштерелүе|Райнландны янәдән хәрбиләштерә]], 1938 нче елда [[Anschluss|Австрияне]], ә [[Мүнхен килешүе]]ннән соң [[Чехословакия]]нең Судетлар өлкәсен [[Судетлар өлкәсе#Судетлар өлкәсе Нацист Алманиясе эчендә|үзенә куша]]. 1939 нчы елда исә Алмания, Мүнхен килешүенең шартларын бозып, [[Алманиянең Чехословакияне басып алуы|Чехословакияне тулысынча басып ала]] һәм шул ук елның март аенда [[Боһемия һәм Моравия протектораты]]н игълан итә. 1938 нче елның 9-10 нчы ноябрендә, тарихка «[[бәллүр төне|бәллүр төн]]» ({{lang-de|Kristallnacht}}), «ватык пыяла төне» дип кереп калган погромнар барышында йөзләрчә [[синагога]], меңнәрчә кибет һәм башка эшмәкәрлек бинасы җимерелә; 30000-гә якын яһүд ир-аты һәм күп яһүд хатын-кызлары нацистлар тарафыннан кулга алына; яһүдләргә каршы коммендант сәгате кертелә<ref>{{cite web|url=https://www.ushmm.org/outreach/en/article.php?ModuleId=10007697|title=The "Night of Broken Glass"|website=www.ushmm.org|language=en|access-date=8 February 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170211075203/https://www.ushmm.org/outreach/en/article.php?ModuleId=10007697|archivedate=11 February 2017|df=dmy-all}}</ref>. Ике фронтта сугышырга туры килүдән курыккан Гитлер хөкүмәте 1939-ның августында, соңрак үзе үк бозачак [[Молотов-Риббентроп пакты]]н имзалый. Бу пактның төп өлешендә Алмания һәм [[Советлар Берлеге]] бер-берсенә һөҗүм итмәскә вәгъдә итешәләр. Әмма документның яшерен өлеше дә була — ул яшерен өлештә ике ил Көнчыгыш Европаны (шул исәптән Польшаны), «Советлар Берлеге мәнфәгатендәге өлкәгә» һәм «Алмания мәнфәгатендәге өлкәгә» аерып, үзара бүлешәләр. Бу килешүдән соң, 1939-ның 1 нче сентябрендә, Алмания Польшаны басып ала — Европада [[Икенче бөтендөнья сугышы]] башлана<ref name="Fulbrook 190">Fulbrook, pp.&nbsp;190–195.</ref><ref>Axelrod, Alan (2007) Encyclopedia of World War II, Volume 1. Infobase Publishing. pp. 659.</ref>. [[File:World War II in Europe, 1942.svg|thumb|[[Икенче бөтендөнья сугышы]], [[Алмания оккупациясендәге Европа]], 1942 ел]] Гитлер гамәлләренә җавап йөзеннән Британия, хәрби хәрәкәтләрне туктатуны таләп итеп, Алманиягә ультиматум куя. Бу ультиматум инкарь ителгәч, ике көннән соң, 3 нче сентябрь көнне, [[Британия]] һәм [[Франция]] Алманиягә каршы сугыш игълан итәләр<ref>Hiden, John; Lane, Thomas (2003). ''The Baltic and the Outbreak of the Second World War.'' Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-53120-7}}, pp.&nbsp;143–144.</ref>. 1940 елның апрелендә Алмания [[Дания]] һәм [[Норвегия]]не, май—июньдә исә [[Бельгия]], [[Голландия|Һолландия]], [[Люксембург]] һәм [[Франция]]не басып ала. Шул ук елның июлендә алман һава көчләре Британиягә дә һөҗүм итә, әмма Британия гаскәрләре бу һөҗүмнәрне кире кагуга ирешә. 1941 елның апрелендә Алмания [[Югославия корольлыгы|Югославия]] һәм [[Греция]]ны басып ала. Шул ук елның 22 июнендә исә Алмания [[Бөек Ватан сугышы|Советлар Берлегенә һөҗүм итә]]. Сугыш башындагы уңышларга карамастан, алманнар ахыргы исәптә җиңелә. 1945 елның 2 маенда совет гаскәрләре Берлинны яулап ала. 7 майда [[Реймс]] шәһәрендә алман вәкилләре берсүзсез тәслим (капитуляция) турында актка кул куя. 8 майда совет ягы таләбе буенча, алар кабат тәслим (капитуляция) актын имзалыйлар. Соңрак «[[холокост|һолокост]]» дип аталачак вакыйгаларда алман хөкүмәте азчылыкларны эзәрлекли һәм, Европаның төрле илләрендә төзелгән [[Нацистларның концентрацион лагерьлары|концентрацион]] һәм [[Нацистларның үлем лагерьлары|үлем]] лагерьларын кулланып, нацистлар уйлавынча «түбән» кешеләргә каршы геноцид оештыра, ягъни аларны юк итү сәясәтен алып бара. Барлыгы 10 миллионнан артык хәрби булмаган кеше үтерелә, шул исәптән 6 миллион [[яһүд]], 220 000—1 500 000 [[Чегәннәр|чегән]] кешесе, 275 000 [[T4 операциясе|гарип кеше]], меңнәрчә [[Йәхвә шаһиты]], меңнәрчә лутый, шулай ук Алмания һәм ул басып алган башка илләрдәге сәяси я дини оппозицион оешмаларның йөз меңнәрчә әгъзасы<ref>{{cite book |last=Niewyk |first=Donald L. |title=The Columbia Guide to the Holocaust |year=2000 |publisher=Columbia University Press |pages=45–52 |author2=Nicosia, Francis R. |isbn =978-0-231-11200-0}}</ref>. Алмания тарафыннан басып алынган илләрдә нацистлар алып барган сәясәт нәтиҗәсендә 2,7 миллион [[поляк]]<ref>Institute of National Remembrance (Poland), Polska 1939–1945 Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami. Materski and Szarota. page 9 "Total Polish population losses under German occupation are currently calculated at about 2 770 000".</ref>, 1,3 миллион [[украин]], 1 миллион [[Беларуслар|белорус]] кешесе һәлак була<ref name="Maksudov, S. 1994">Maksudov, S. (1994). "Soviet Deaths in the Great Patriotic War: A Note". Europe-Asia Studies 46 (4): 671–680.</ref>. Моннан тыш, әсирлеккә эләккән совет солдатларының 3,5 миллионы әсирлектә вафат булган дип бәяләнә<ref name="Maksudov, S. 1994" /><ref name="books.google.com">Ian Kershaw.''[https://books.google.com/books?id=_tmGaItZ0tsC#v=onepage Stalinism and Nazism: dictatorships in comparison] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150915233529/https://books.google.com/books?id=_tmGaItZ0tsC |date=15 September 2015 }}''. Cambridge University Press, 1997, p.150 {{ISBN|0-521-56521-9}}</ref>. Нацистлар режимының, Алмания завод-фабрикаларында коллар итеп эшләтү өчен, оккупицияләнгән Европа илләреннән якынча 12 миллион кешене мәҗбүриләп алып китүе билгеле<ref name="BeyerSchneider">{{Cite book |author=John C. Beyer |author2=Stephen A. Schneider |title=Forced Labour under Third Reich |publisher=Nathan Associates }} [http://www.nathaninc.com/sites/default/files/Pub%20PDFs/Forced%20Labor%20Under%20the%20Third%20Reich%2C%20Part%20One.pdf Part1] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150824092603/http://www.nathaninc.com/sites/default/files/Pub%20PDFs/Forced%20Labor%20Under%20the%20Third%20Reich,%20Part%20One.pdf |date=24 August 2015 }} and [http://www.nathaninc.com/sites/default/files/Pub%20PDFs/Forced%20Labor%20Under%20the%20Third%20Reich%2C%20Part%20Two.pdf Part 2] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403025028/http://www.nathaninc.com/sites/default/files/Pub%20PDFs/Forced%20Labor%20Under%20the%20Third%20Reich%2C%20Part%20Two.pdf |date=3 April 2017 }}.</ref>. 5,3&nbsp;миллион алман солдаты сугышта һәлак булган дип исәпләнә<ref name="Rüdiger Overmans 2000">{{cite book|author=Overmans, Rüdiger|title=Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg|publisher=Oldenbourg|year=2000|isbn=978-3-486-56531-7}}</ref>. Хәрби булмаган Алмания халкыннан сугыш нәтиҗәсендә 900 000 кеше һәлак була; 400 меңе Көнбатыш илләре ягында, 500 меңе Советлар берлеге ягында<ref>{{cite book|first=Ian|last = Kershaw|title = The End; Germany 1944–45|year=2011|publisher=Allen Lane|pages=279}}</ref>. Сугыш нәтиҗәсендә якынча 12 миллион алман кешесе төрле Көнчыгыш Европа илләреннән куыла, Алмания сугышка кадәрге җирләренең якынча дүрттән бер өлешеннән колак кага<ref name="SLyE6YJEn0C page 52" />. Бомбага тоту һәм ил эчендә барган хәрби бәрелешләр нәтиҗәсендә күп шәһәрләр һәм мәдәни мирас объектлары җимерелә. Советлар Берлеге сугышта барлыгы 27 миллион кешесен югалта<ref name="MOD Russian Federation">{{cite web|last1=Министерство обороны Российской Федерации|first1=MOD Russian Federation|title=On Question of war Losses (in Russian)|url=http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=11359251@cmsArticle|publisher=MOD Russian Federation|accessdate=November 12, 2017|ref=}}</ref>. <!--1936—39 елларда Италия белән берлектә Испаниягә каршы интервенция оештыра. 1938 елның мартында Австрияне, шул ук елның октябрендә [[Чехословакия]]нең Судет өлкәсен басып ала. 1939 елның 1 сентябрендә Алмания Польшага һөҗүм ясап, [[икенче бөтендөнья сугышы]]н башлап җибәрә.   1940 елның сентябрендә [[Берлин]]да Алмания, [[Италия]] вә [[Япония]] хәрби берлек төзи.--> === Сугыштан соңгы еллар. Көнчыгыш һәм Көнбатыш Алмания === [[File:Map-Germany-1945.svg|thumb|[[Алмания 1945-1949 елларда|Алманиядә Америка Кушма Штатлары, Советлар Берлеге, Британия һәм Франция оккупация өлкәләре]], һәм Франция контролендә булган [[Саар протектораты]], 1947 ел. [[Одер-Нейсе сызыгы]]ннан көнчыгыштарак урнашкан җирләр, [[Потсдам конференциясе]]ндә төзелгән килешү нигезендә, Польшага һәм Советлар Берлегенә күчә.]] Алмания капитуляцияләгәч, Берлин һәм Алманиянең калган җирләре дүрт оккупация зонасына бүленә. 1949 елның 23 маенда инглиз, француз һәм американ оккупация зоналары [[Алман Федератив Җөмһүрияте]]нә ({{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}) берләштерелә; шул ук елның 7 октябрендә совет оккупация зонасында [[Алман Демократик Җөмһүрияте]] ({{lang-de|Deutsche Demokratische Republik}}) төзелә. Бу ике җөмһүриятне гайре-рәсми рәвештә [[Көнбатыш Алмания]] һәм [[Көнчыгыш Алмания]] дип атап йөртәләр. Көнчыгыш Алмания башкаласы итеп [[Берлин]]ны, Көнбатыш Алмания исә, ике дәүләтле чишелеш ул ясалма һәм вакытлыча гына статус кво дигән карашына басым ясар өчен, вакытлыча башкаласы итеп [[Бонн]]ны сайлый<ref>{{cite book | last = Wise | first = Michael Z. | title = Capital dilemma: Germany's search for a new architecture of democracy| year = 1998| publisher = Princeton Architectural Press | isbn =978-1-56898-134-5 | page = 23}}</ref>. Мондый вазгыять 1990 елга кадәр саклана. 1990 елда Алмания Федератив Җөмһүрияте (АФҖ) һәм Алмания Демократик Җөмһүрияте (АДҖ) Алманиянең берләшүе турындагы килешүгә кул куя. Көнбатыш Алмания [[социаль юнәлешле базар икътисады|социаль юнәлешле базар икътисадлы]] федератив парламент җөмһүрияте булып төзелә. 1948 елдан башлап Көнбатыш Алмания, [[Маршал планы]] кысаларында яңадан торгызу эшләре өчен бирелгән акчалата ярдәмнең төп адресатына әйләнә һәм бу акчалардан үзенең сугышта җимерелгән сәнәгатен яңадан коруга файдалана<ref>{{cite book|author=Carlin, Wendy|chapter=West German growth and institutions (1945–90)|editors=Crafts, Nicholas; Toniolo, Gianni|year=1996|title=Economic Growth in Europe Since 1945|publisher=Cambridge University Press|page=464|isbn=0-521-49964-X}}</ref>. Беренче [[Алмания Федератив Җөмһүриятенең федераль канцлеры|федераль канцлер]] ({{lang-de|Bundeskanzler}}) булып [[Конрад Аденауэр]] сайлана һәм ул бу вазифаны 1963 елга кадәр үти. Аның һәм [[Людвиг Эрһард]]ның җитәкчелеге астында 1950 нче еллар башыннан алып ил, соңрак «[[икътисадый могъҗиза]]» ({{lang-de|Wirtschaftswunder}}) исемен алачак дәвамлы икътисадый үсеш кичерә<ref>{{cite web|url=http://www.bpb.de/izpb/10131/wirtschaft-in-beiden-deutschen-staaten-teil-1|title=Deutschland in den 50er Jahren: Wirtschaft in beiden deutschen Staaten |trans_title=Economy in both German states|author=Werner Bührer|date=24 December 2002|work=Informationen zur Politischen Bildung|issue=256|publisher=Bundeszentrale für politische Bildung}}</ref>. Алмания Федератив Җөмһүрияте 1955-тә [[НАТО]]-га керә һәм 1957-дә [[Европа Икътисадый Берләшмәсе]]нә нигез салучыларның берсе була. [[File:Thefalloftheberlinwall1989.JPG|thumb|left|[[Берлин дивары]] үзенең 1989 елдагы [[Берлин диварының җимерелүе|җимерелүе]] вакытында. Арткы планда — [[Бранденбург капкасы]].]] Көнчыгыш Алмания, оккупацион көчләр һәм [[Варшава килешүе]] аша ССРБ'ның сәяси һәм хәрби контролендә булган [[Көнчыгыш блок]] дәүләте була. Көнчыгыш Алмания үзен демократия дип санаса да, чын хакимият [[Штази]] исемле, җәмгыятьнең күп өлкәләрен контрольдә тотучы [[яшерен хезмәт]]кә таянган коммунистик [[Алмания Социалистик Бердәмлек партиясе]]нең [[политбюро]]сы кулында гына була<ref name="spiegel_20080311">{{cite web|url = http://www.spiegel.de/international/germany/east-german-spies-new-study-finds-more-stasi-spooks-a-540771.html|title = New Study Finds More Stasi Spooks|author = maw/dpa|date = 11 March 2008|work = [[Der Spiegel]]|accessdate =07 November 2017}}</ref>. АДҖ'дә Советлар Берлегендәге икътисадка охшаш [[планлы икътисад]] корыла, соңрак ил [[Үзара икътисадый ярдәмләшү шурасы]] ({{lang-ru|Совет Экономической Взаимопомощи}}, СЭВ) әгъзасына да әверелә<ref name="loc-cs">"Germany (East)", Library of Congress Country Study, [http://memory.loc.gov/frd/cs/germany_east/gx_appnb.html Appendix B: The Council for Mutual Economic Assistance]</ref>. Канцлер [[Вилли Брандт]]ның ''көнчыгыш сәясәте'' ({{lang-de|''[[Ostpolitik]]''}}) нәтиҗәсендә, 1970 еллар башында Көнчыгыш һәм Көнбатыш Алмания арасындагы фикер каршылыклары кими төшә. 1989'ның җәендә Маҗарстан, [[тимер чаршау|тимер чаршавын]] бетереп, үзенең чикләрен ачарга карар кыла. Нәтиҗәдә меңләгән [[көнчыгыш алманнар|көнчыгыш алман]] [[Маҗарстан]] аша Көнбатыш Алманиягә күченеп китә. АДҖ'дә [[Көнчыгыш Алманиядә дүшәмбе демонстрацияләре|массакүләм демонстрацияләр]] колач җәя. Көнчыгыш Алмания хакимияте, гражданнарга Көнбатыш Алманиягә сәяхәт итү мөмкинлеге биреп, чикне узу кагыйдәләрен йомшарта. Бу Көнчыгыш Алманияне ил буларак саклап калу ниятеннән эшләнсә дә, чикләрне ачу ''Wende'' дип аталучы реформа процессын асылда тизләтә генә. === Берләшкән Алмания һәм Европа Берлеге === [[File:Reichstag Berlin Germany.jpg|thumb|270px|Алмания 1990 елның 3 октябрендә [[Алманиянең берләшүе|берләшә]]<ref name="Einigungsvertrag">[http://bundesrecht.juris.de/einigvtr/BJNR208890990.html Vertrag zwischen der Bundesrepublik Deutschland und der Deutschen Demokratischen Republik über die Herstellung der Einheit Deutschlands (Einigungsvertrag)] Алмания Федератив Җөмһүрияте һәм Алмания Демократик Җөмһүрияте 1990'ның 31 августында имзалаган ''Берләшү турында килешү'' (рәсми текст, алман телендә).</ref>. 1999'дан алып, Берлиндагы [[Рейхстаг (бина)|Рейхстаг бинасы]] [[Бундестаг]]ның, Алмания парламентының, утырышлары уза торган урын.]] Берләшкән Алмания яңа дәүләт булып түгел, ә Алмания Федератив Җөмһүриятенең киңәйгән дәвамчысы булып санала. Көнбатыш Алмания булган барлык оешмаларда яңа, берләшкән Алмания дә әгъза булып кала<ref>{{cite web |url=http://www.gesetze-im-internet.de/einigvtr/art_11.html |title=Vertrag zwischen der Bundesrepublik Deutschland und der Deutschen Demokratischen Republik über die Herstellung der Einheit Deutschlands (Einigungsvertrag) Art 11 Verträge der Bundesrepublik Deutschland |accessdate=15 May 2015 |publisher=Bundesministerium für Justiz und Verbraucherschutz |language=German |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150225035417/http://www.gesetze-im-internet.de/einigvtr/art_11.html |archivedate=25 February 2015 }}</ref>. 1994 елда имзаланган [[Берлин/Бонн акты]]на нигезләнеп, Берлин янәдән берләшкән Алманиянең башкаласына әверелә. Боннга исә федераль шәһәр ({{lang-de|Bundesstadt}}) статусы бирелә һәм кайбер федераль министрлыклар да Бонн шәһәрендә кала.<ref>{{cite web |title=Gesetz zur Umsetzung des Beschlusses des Deutschen Bundestages vom 20. Juni 1991 zur Vollendung der Einheit Deutschlands |trans-title=Law on the Implementation of the Beschlusses des Deutschen Bundestages vom 20. Juni 1991 zur Vollendung der Einheit Deutschlands |url=https://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/berlin_bonng/gesamt.pdf |publisher=Bundesministerium der Justiz |accessdate=22 June 2016 |language=German |date=26 April 1994 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160714155722/https://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/berlin_bonng/gesamt.pdf |archivedate=14 July 2016 }}</ref> Күченергә тиешле министрлыклар һәм парламент 1999 елда Берлинга күченеп бетә; 6 министрлык исә элеккечә Боннда урнашуын дәвам итә.<ref>{{cite news |title=Brennpunkt: Hauptstadt-Umzug |url=http://www.focus.de/panorama/boulevard/brennpunkt-hauptstadt-umzug_aid_175751.html |accessdate=19 March 2011 |newspaper=Focus |date=12 April 1999 |language=German |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110430043907/http://www.focus.de/panorama/boulevard/brennpunkt-hauptstadt-umzug_aid_175751.html |archivedate=30 April 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430043907/http://www.focus.de/panorama/boulevard/brennpunkt-hauptstadt-umzug_aid_175751.html |date=2011-04-30 }}</ref> Элеккеге Көнчыгыш Алмания икътисадын заманчалаштыру һәм интеграцияләү өчен илнең көнбатыш өлкәләре 2019 елга кадәр ел саен тулаем алганда якынча 80 миллиард доллар акча сарыф итеп килә<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/06/19/world/europe/19germany.html |work=The New York Times |title=In East Germany, a Decline as Stark as a Wall |first=Nicholas |last=Kulish |date=19 June 2009 |accessdate=27 March 2011 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110403073216/http://www.nytimes.com/2009/06/19/world/europe/19germany.html |archivedate=3 April 2011 }}</ref>. Шушы максатлар өчен ил гражданнары һәм ширкәтләре керемнәренең 5,5%-ын салым итеп түли. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|left|Алмания — 1993 елда [[Европа Берлеге]]нә нигез салган илләрнең берсе. 2002 елдан бирле илнең акча берәмлеге — [[евро]]. 2007 елда Алмания [[Лиссабон килешүе]]н имзалый (рәсемдә).]] Берләшүдән соң Алмания [[Европа Берлеге]]ндә активрак роль уйный башлый. Башка ауропалы партнёрлары белән берлектә Алмания 1992 елда [[Маастрихт килешүе]]нә кул куя, 1999-да [[еврозона]]га нигез сала, һәм 2007-дә [[Лиссабон килешү]]ен имзалый<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/avservices/services/showShotlist.do?out=PDF&lg=En&filmRef=i-055938 |title=Lisbon Treaty : The making of |publisher=Council of the European Union |format=PDF |accessdate=14 June 2011 |quote=After signature by all 27 Heads of State and governments, the Treaty will travel back to Brussels, where it will be officially sealed with the seals of the 27 Member States, on the 18th of December. Then, it will be sent to Rome, the Italian government being the depository of the Treaties. |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520080610/http://ec.europa.eu/avservices/services/showShotlist.do?out=PDF&lg=En&filmRef=i-055938 |archivedate=20 May 2013 }}</ref>. [[НАТО]] әгъзасы буларак, Алмания гаскәрләре [[Югославияне бомбага тоту (1999)|Балкан илләрендәге]] һәм [[Әфганстан сугышы (2001-дән алып хәзергәчә)|Әфганстандагы]] сугышларда катнаша<ref>{{cite news | last = Dempsey | first = Judy | url = https://www.nytimes.com/2006/10/31/world/europe/31iht-germany.3343963.html | title = Germany is planning a Bosnia withdrawal | newspaper = International Herald Tribune | date = 31 October 2006 | accessdate = 7 May 2011 | deadurl = no | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121111000841/http://www.nytimes.com/2006/10/31/world/europe/31iht-germany.3343963.html | archivedate = 11 November 2012 | df = dmy-all }}</ref>. Күп алманияле бу эшне хупламый, моннан тыш Алмания кануннары чит илләргә гаскәр җибәрүне Алманиянең үзен яклау йөзеннән генә рөхсәт итә<ref>{{cite web |last=Merz |first=Sebastian |title=Still on the way to Afghanistan? Germany and its forces in the Hindu Kush |url=http://www.comw.org/warreport/fulltext/0711merz.pdf |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |format=PDF |accessdate=21 February 2017 |pages=2, 3 |date=November 2007 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170403023417/http://www.comw.org/warreport/fulltext/0711merz.pdf |archivedate=3 April 2017 }}</ref>. == География == [[File:Deutschland topo.jpg|left|thumb]] Алманиянең территориясе төньяктан көньякка сузылган. Табигый шартлары буенча да, кешеләрнең алардан файдалануы буенча да бертөрле түгел. Көньяккарак киткән саен, урыны калкулана бара. Төньягында Төньяк Герман түбәнлеге ята. Бу урында кайчандыр [[диңгез]] булган, ул калын утырма катлам калдырган. Мореналы калкулыклар арасында [[бозлыклар]] ясаган кечерәк кенә күлләр ята. Дымлы климат шартларында бик күп [[сазлык]]лар ясалган, хәзер аларның барысын да диярлек киптереп бетергәннәр, анда болыннар һәм сөрү җирләре җәелеп ята. Йомшак диңгез климаты, явым-төшемнең күплеге үсемлекләр өчен бик уңайлы. Бу — бик әһәмиятле терлекчелек районы. Илнең зур өлешен уртача биеклектәге бик матур урманнар белән капланган [[таулар]] тасмасы алып тора. Болар — борынгы таулар, түбәләре яссы яки гөмбәзгә охшап тора. Уртача биеклектәге таулар грәнит, гнейс, комташ, {{коммент|акшар|избис, известь}} катнашкан тау токымнарыннан ясалган һәм киң үзәннәр белән аерылган. Яссы тау түбәләреннән җәелеп киткән үзәннәр, ялангач кыялар күренә. Сазлыклардан күп санлы инешләр башлана, алар агачлар арасыннан агалар, кайвакыт шома кыядан төшеп, кечкенә шарлавыклар ясыйлар. Таудагы көтүлекләрдә терлек көтәләр, басуларда арыш, солы һәм бәрәңге үстерәләр. Тауларның табигате бик матур, анда күп тыюлыклар һәм җәй көне халык ял итә торган урыннар бар. Алманиянең көньяк өлешенә [[Альп таулары]]ның төньяк сыртлары һәм аның итәкләре урнашкан. Төньяк Альплар тәбәнәк, кайбер түбәләренең генә биеклеге 3000 м га җитә. Альп таулары итәгендә кеше кулы тимәгән табигать яхшы сакланган, ул тыюлыклар һәм милли парклар рәвешендә саклана. Алмания төньякта [[Дания]], көнчыгышта [[Польша]] һәм [[Чехия]], көньяк һәм көньяк-көнчыгышта [[Австрия]], көньякта [[Швейцария]], көньяк-көнбатышта [[Франция]], көнбатышта [[Люксембург]] һәм [[Бельгия]], төньяк-көнбатышта [[Нидерланд]]лар белән чиктәш. Төньякта [[Төньяк диңгез|Төньяк]] һәм [[Балтыйк диңгезе|Балтыйк]] диңгезләре суы белән юыла. Гыйнварның уртача температурасы 1,5&nbsp;°C тан (тигезлекләр) — минус 6&nbsp;°C кача (таулар). Июльнең уртача температурасы 18&nbsp;°C тан 20&nbsp;°C кача. Еллык явым-төшем микъдары 600-800 мм. Биек [[тау]]ларда [[җәй]] салкын, явым-төшем микъдары 1000-2000 мм. Илнең күп өлешендә күчмә климат: диңгез климатыннан континенталь климатка күчә. Климат шартлары бик күп төрле культуралар игәргә мөмкинлек бирә. [[Рейн]] үзәнендә хәтта [[йөзем]] дә үстерәләр. Һәр җирдә явым-төшем күп була, тауларда 600—800 мм га җитә. Алманиядә елгалар күп: [[Рейн]], [[Дунай]], [[Эльба]], Везер һәм [[Одер]], алар каналлар белән тоташтырылган, иң мәшһүр канал — [[Киль каналы]], ул [[Балтыйк диңгезе|Балтыйк]] һәм [[Төньяк диңгез|Төньяк]] диңгезләрне тоташтыра. Эре күлләр: [[Боден күле|Боден]], Мүрис ([[Алман теле|алман]]: ''Müritz''). Алар күбесенчә көньяктан төньякка таба ага. Иң матур һәм зур елга — ''Рейн''. Бу елга буйлап миллионнарча тонна йөк ташыйлар. Елга тамакларында зур порт шәһәрләре урнашкан. Илнең көньяк-көнбатыш өлешендә Дунайның башланган урыннары ята. Рейн һәм ''Дунай'' бигрәк тә яз һәм җәй көннәре, карлар һәм таулардагы бозлыклар эрегән вакытта күп сулы була. [[Урман]]нары аз калган. Алар илнең якынча 1/4 мәйданын биләп тора һәм күбесенчә тауларда сакланып калганнар. Кеше кулы белән ясалган [[ландшафт]]лар өстенлек итә. Сәнәгатьнең үсүе, юллар челтәренең куелыгы, авыл һәм шәһәрләрнең күплеге һаваның һәм суның нык пычрануына китерә. Елгалар пычрак һәм агуланган суны [[Төньяк диңгез]]гә илтә. Елгалар һәм күлләр күп булуга карамастан, төче су җитми. Туфрагы нигездә көлсу, кәсле-көлсу һәм көрән урман туфрагыннан гыйбарәт. == Халык == {{ХСВМ||Таблица}} Алмания халкының 90% — этник [[алманнар]]. [[Икенче бөтендөнья сугышы]]ннан соң Алманиягә башка илләрдә яшәүче 9 млн га якын немец күченеп кайта. Чит илләрдән килгән эшчеләр күп. 2,5 млн. — [[төрекләр]] (шуларның 1,7 млн. — гражданнар), 930 мең экс-[[Югославия]] халыклары, 200 мең [[Россия|Рәсәй]] халкы, 130 мең — [[Украина]] халкы. 90% — шәһәрләрдә йә шәһәр яны бистәләрендә яши. Хәзерге вакытта дәүләтнең халык саны елдан-ел кими: [[2008 ел]]га халык кимүе 0,02% булган. Алманиядә 6 млн. кеше [[урысча]], ә 2,1 млн. — [[төрекчә]] сөйләшә белә. === Эре шәһәрләр === {| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |- ! rowspan=21 | {{navbar|Алмания шәһәрләре|plain=1}} [[Рәсем:Cityscape Berlin.jpg|border|115px]]<br />[[Берлин]]<br />[[Рәсем:Hamburger Rathaus von St-Petri.jpg|border|115px]]<br />[[Һамбург]]<br />[[Рәсем:Stadtbild München.jpg|border|115px]]<br />[[Мүнхен]]<br />[[Рәсем:Köln Panorama.jpg|border|115px]]<br />[[Көлн]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Урын ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Шәһәр ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Төбәк ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Халык саны ! rowspan=21 | {{navbar|Largest cities of Russia|plain=1}} [[Рәсем:Frankfurt Am Main-St Bartholomaeus-Ansicht vom Nextower-20110812.jpg|border|115px]]<br />[[Майндагы Франкфурт]]<br />[[Рәсем:Schloß-Rosenstein.jpg|border|115px]]<br />[[Штутгарт]]<br />[[Рәсем:Medienhafen Duesseldorf Nacht.jpg|border|115px]]<br />[[Дүсселдорф]]<br />[[Рәсем:DK DO Skyline 300ppi CC BY NC SA-20140223-3068.jpg|border|115px|ссылка=Special:FilePath/DK_DO_Skyline_300ppi_CC_BY_NC_SA-20140223-3068.jpg]]<br />[[Дортмунд]] |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Берлин]]''' || [[Берлин]] || 3326002 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Һамбург]]''' || [[Һамбург]] || 1718187 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Мүнхен]]''' || [[Бавария]] || 1364920 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Көлн]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 1013665 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Майндагы Франкфурт]]''' || [[Һессен]] || 676533 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Штутгарт]]''' || [[Баден-Вүртемберг]] || 591015 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[Дүсселдорф]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 589649 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Дортмунд]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 571403 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Эссен]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 565900 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Бремен]]''' || [[Бремен]] || 544043 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 11 ||align=left | '''[[Дрезден]]''' || [[Саксония]] || 517765 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 12 ||align=left | '''[[Лейпциг]]''' || [[Саксония]] || 510043 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 13 ||align=left | '''[[Һанновер]]''' || [[Түбән Саксония]] || 509485 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 14 || align=left | '''[[Нүрнберг]]''' || [[Бавария]] || 490085 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 15 ||align=left | '''[[Дуйсбург]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 487470 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 16 ||align=left | '''[[Бохум]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 362585 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 17 ||align=left | '''[[Вупперталь]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 342570 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 18 ||align=left | '''[[Билефелд]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 327199 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 19 ||align=left | '''[[Бонн]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 307530 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 20 ||align=left | '''[[Мүнстер]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 293323 |- | colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" | <ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/Zensus_Gemeinden.xls;jsessionid=E514CCE99993ECC0A7A8AAACFDDDB0CA.cae2?__blob=publicationFile |access-date=2014-11-01 |archive-date=2016-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309182436/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/Zensus_Gemeinden.xls;jsessionid=E514CCE99993ECC0A7A8AAACFDDDB0CA.cae2?__blob=publicationFile |dead-url=yes }}</ref> |} <noinclude> {{clear}} == Сәясәт == === Административ бүленеш === {| border="1" style="border-collapse:collapse; border-color:#f2f2f4; margin-top:1px; margin-bottom:15px; font-size:100%" cellpadding="1" width="90%" |- ! bgcolor="#ffffff" rowspan="18"| [[Рәсем:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|250px|center]] ! bgcolor="#efefef" width="3%"| ! align="left" bgcolor="#f2f2f4" width="24%"| Федераль җир ! align="left" bgcolor="#f2f2f4" width="11%"| Башкала ! align="right" bgcolor="#f2f2f4" width="11%"| Мәйдан (км²) ! align="right" bgcolor="#f2f2f4" width="13%"| Халык саны<ref>https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile</ref> |- |align="center"|1 || [[Баден-Вюртемберг|Баден-Вүртемберг]] || [[Штутгарт]] || align="right"|35.751,65 || align="right"|10 486 660 |- |align="center"|2 || [[Бавария]] || [[Мүнхен]] || align="right"|70.549,19 || align="right"|12 397 614 |- |align="center"|3 ||[[Берлин]] || ^- || align="right"|891,75 || align="right"|3 292 365 |- |align="center"|4 || [[Бранденбург]] || [[Потсдам]] || align="right"|29.477,16 || align="right"|2 455 780 |- |align="center"|5 || [[Бремен җире|Бремен]] || [[Бремен]] || align="right"|404,23 || align="right"|650 863 |- |align="center"|6 || [[Һамбург]] || ^- || align="right"|755,16 || align="right"|1 706 696 |- |align="center"|7 || [[Һессен]] || [[Висбаден]] || align="right"|21.114,72 || align="right"|5 971 816 |- |align="center"|8 || [[Мекленбург-Алгы Померания]] || [[Шверин]] || align="right"|23.174,17 || align="right"|1 609 982 |- |align="center"|11 || [[Рейнланд-Пфальц]] || [[Майнц]] || align="right"|19.847,39 || align="right"|3 989 808 |- |align="center"|12 || [[Саар]] || [[Саарбрүккен]] || align="right"|2.568,65 || align="right"|999 623 |- |align="center"|13 || [[Саксония]] || [[Дрезден]] || align="right"|18.414,82 || align="right"|4 056 799 |- |align="center"|14 || [[Саксония-Анһалт]] || [[Магдебург]] || align="right"|20.445,26 || align="right"|2 287 040 |- |align="center"|9 || [[Түбәнге Саксония]] || [[Һанновер]] || align="right"|47.618,24 || align="right"|7 777 992 |- |align="center"|10 || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || [[Дүсселдорф]] || align="right"|34.042,52 || align="right"|17 538 251 |- |align="center"|16 || [[Түрингия]] || [[Эрфурт]] || align="right"|16.172,14 || align="right"|2 188 589 |- |align="center"|15 || [[Шлезвиг-Һольштейн]] || [[Кил (шәһәр)|Кил]] || align="right"|15.763,18 || align="right"|2 800 119 |- | colspan="6" style="font-size:smaller" | |} === Дәүләт корылышы === {| class="wikitable" style="text-align:left; float:right; margin-right:9px; margin-left:2px;" |- | style="text-align:left;"| [[File:Frank-Walter Steinmeier Feb 2014 (cropped).jpg|center|140px]] || style="text-align:left;" | [[File:Angela Merkel June 2017.jpg|center|140px]] |- | style="text-align:center;"|[[Франк-Вальтер Штайнмайер]]<br /><small>2017 нче елдан бирле [[Алмания президенты|президент]]</small> | style="text-align:center;"|[[Ангела Меркель]]<br /><small>2005 нче елдан бирле [[Алмания канцлеры|канцлер]]</small> |} [[File:Reichstag building Berlin view from west before sunset.jpg|thumb|312x312px|Рейхстаг, алман парламентының резиденциясе]] АФҖ — федератив җөмһүрият. Гамәлдәге конституциясе [[1949 ел]]ның 23 маенда кабул ителгән, аңа 1954, 1956, 1990, 1993 вә 1994 елларда үзгәртүләр кертелгән. Дәүләт башлыгы — федераль президент. Ул махсус чакырылган федераль мәҗлес тарафыннан 5 еллык мөддәткә (срокка) сайлана һәм бу вазыйфага тагын фәкать бер тапкыр гына сайланырга мөмкин. Федераль мәҗлес [[бундестаг]] рәисе тарафыннан чакырыла вә ул бундестаг депутатлары һәм дә ландтаглар (җир парламентлары) тарафыннан сайланган әгъзалардан гыйбарәт. Президент эшкә сәләтлелекне югалтса яки вафат булса, бундесрат рәисе президент вәкаләтләрен башкара. Канун чыгару хакимиятен парламент башкара. Ул ике пулат: бундестаг вә бундесраттан гыйбарәт. Бундестаг халык тарафыннан 4 еллык мөддәткә сайлана. Бундесрат исә җир хакимиятләре үзләре арасыннан 4 еллык мөддәткә билгеләгән вәкилләрдән гыйбарәт. Башкарма хакимият [[Almaniä federal' kanslerı|федераль канцлер]] җитәкчелегендәге федераль хөкүмәт кулында. Федераль канцлер бундестагта президентның тәкъдиме буенча тавыш күпчелеге белән сайлана. Вәзирләр федераль канцлерның тәкъдиме белән президент тарафыннан тәгаенләнәләр. Һәрбер җирнең үз конституциясе, парламент вә хөкүмәте бар. === Тышкы сәясәт === Алмания төзелүеннән бирле [[Европа Берлеге]]ндә лидер ролен уйный. [[Икенче бөтендөнья сугышы]]ннан бирле ил [[Франция]] белән тыгыз икътисади-сәяси мөнәсәбәттә. == Дәүләт гимны == '''''Einigkeit und Recht und Freiheit''''' :''Einigkeit und Recht und Freiheit'' :''für das deutsche Vaterland!'' :''Danach lasst uns alle streben'' :''brüderlich mit Herz und Hand!'' :''Einigkeit und Recht und Freiheit'' :''sind des Glückes Unterpfand!'' :''Blüh' im Glanze dieses Glückes,'' :''blühe, deutsches Vaterland!'' :''Blüh' im Glanze dieses Glückes,'' :''blühe, deutsches Vaterland!'' '''гимнның әдәби тәрҗемәсе:''' '''Бердәмлек, Хокук, Хөррият''' Бердәмлек, Хокук, Хөррият Алман җирендә хаким. Изге туганлык хисләрен Йөртсен күңелендә һәркем. Бердәмлек, Хокук, Хөррият — Безнең бәхет солтаны. Шул бәхеттә чәчәк атсын Мәңге Алман Ватаны! Шул бәхеттә чәчәк атсын Мәңге Алман Ватаны! === гимнның тарихы === Алмания Федератив Республикасының хәзерге гимнының музыкасын композитор [[Yozef Haydn|Франc Йозеф Һайдн]] (''Franz Joseph Haydn'' (1732—1809)) язган дип санала. Бу — рәсми караш. Дүрт куплеттан торган сүзләрен 1841 елда Аугуст Һайнрих Һоффманн фон Фаллерслебен (''August Heinrich Hoffmann von Fallersleben'' (1798—1874)) иҗат иткән, монысы төгәл билгеле. Гимнның музыкасы Австриянең иске король гимнына нигезләнеп язылган дигән фикер дә бар, бу гимн беренче тапкыр 1797 елның 12 февралендә башкарылган булган. Хәер, безнең көннәргә кадәр сакланып калган тагын бер чыганак та бар әле — шул ук көйгә җырлана торган көньяк алман халык җыры. Аның беренче сүзләре: “''Wieder klingen deutsche Lieder…''” (Яңадан алман җырлары яңгырый). Гимн 1922 елда Алман Республикасының беренче президенты Фридрих Эберт (''Friedrich Ebert'') тарафыннан расланган. Хәзерге заманда Фаллерслебен шигыренең өченче куплеты гына рәсми рәвештә башкарыла, гимнның исеме дә шул куплетның беренче сүзләреннән алынган: “''Einigkeit und Recht und Freiheit''” (Бердәмлек, Хокук, Хөррият). Веймар республикасында дүрт куплет та гамәлдә булган. Икенче Бөтендөнья сугышыннан соң „''Deutschland über alles''“ (“Алмания барыннан да өстенрәк” — Фаллерслебен шигыре нәкъ шулай башлана) рухында язылган өч куплетны рәсми кулланыштан төшереп калдырганнар. Шуңа да карамастан, Алманиядә аларны рәсми булмаган шартларда башкаруны тыя торган канун юк. == Икътисад == [[Тулаем эчке продукт]]ы буенча Алмания дөньяда 3 урынны, экспорт буенча 1 урынны, хәрби бюджет буенча 6 урынны биләп тора. Күп кенә [[фән]]ни һәм технологик тармакларда лидерлыкка ия. === Сәнәгать === Алмания икътисадының төп таянычы. Көрән күмер, ташкүмер, нефть, [[табигый газ]], полиметалл рудалар, калий һәм аш тозы чыгарыла. Энергетика, кара ва төсле металлургия, машиналар төзү, көймәләр төзү, химия һәм нефть химиясе, агач эшкәртү, азык-төлек сәнәгате гаять зур үсеш алган. Алмания сәнәгате нигездә урта ширкәтләрдә гыйбарәт. Сәнәгатьтә мәшгуль булган барча эшчеләрнең 32 % ыннан күбрәге (2,2 млн. кеше) эре фирмаларда эшли. „Сименс“ концерны, „Фольксваген“, БМВ вә „Даймлер Бенц“ кебек [[автомобил]]ьләр төзеү фирмалары, „Һөхст“, „Байер“ һәм БАСФ кебек химия концерннары, „Рурколе АГ“ күмер казу фирмасы, „ФЕБА“ һәм „РВЕ“ электр техникасы концерны яки „Бош“ концерннары бөтен дөньяга мәшһүр булып, дөньяның һәммә урыннарда филиаллары, ширкәтләре яки тикшеренү йортлары бар. Алмания [[ташкүмер]]гә һәм [[калий]] тозларына бай. Рур ташкүмер бассейны аеруча танылган. Рур өлкәсе үзенең алга киткән промышленносте белән аерылып тора. Күпчелек чималны, бигрәк тә [[нефть]]не, читтән кертергә туры килә. === Транспорт === Тимер юллар озынлыгы — 91,4 мең км, [[автомобил]] юллары озынлыгы — 496,6 мең км. Иң эре аэропорт — Майндагы Франкфурт шәһәрендә. Башка эре аэропортлар: Берлин — Тегел, Берлин — Шенефелд, Бремен, Һамбург, Һанновер, Дрезден, Дүсселдорф, Көлн/Бонн, Лейпциг, Мүнхен, Нүрнберг, [[Саарбрүккен]] һәм Штутгарт. Су юллары озынлыгы — 7467 км. Мөһим диңгез портлары: Һамбург, Бремен, Бремерхафен, Вилһелмсхафен, Росток.<ref>{{китап|башлык = Eisenbahnatlas Deutschland|издание = 2007/2008|урын = Кёльн|нәшрият = Verlag Schweers + Wall GmbH|ел = 2007|страниц = 232|isbn = 978-3-89494-136-9}}</ref> === Авыл хуҗалыгы === Авыл хуҗалыгында төп шөгыль — [[терлекчелек]], моның өчен табигый шартлар бик уңайлы. Үсемлекчелек терлекләрне азык белән тәэмин итә. Алмания авыл хуҗалыгына яраклы 36 млн. га җир бар. Төп продуктлар: [[бодай]], [[арпа]], [[шикәр чөгендере]], [[бәрәңге]], шулай ук йөзем, җиләк-җимеш, яшелчәләр һ.б. Бодайның берникадәр өлешен чит илләрдән сатып алалар. Илнең җәйләре җылырак булган көнбатыш һәм көньяк-көнчыгышында шикәр чөгендере үстерәләр. Терлекчелектә мал ите, [[Дуңгызчылык|дуңгыз]] ите, [[тавык]] ите һәм [[сөт]] җитештерелә. Сусыл альп болыннарында, илнең башка җирләрендәге кебек үк, сыерларның сөт токымнарын көтәләр. Һәркайда дуңгыз асрыйлар. Алмания территориясенең якынча өчтән бер өлешен (10,7 млн. га) урманнар биләп тора. Мәмләкәттә һәр ел 30—40 млн. м³ агач хәзерләнә, бу күләм эчке ихтыяҗның өчтән ике өлешен каплап тора. Алмания агач экспортлаучы иң эре дәүләтләрнең берсе. [[Төньяк диңгез|Төньяк]] һәм [[Балтыйк диңгезе|Балтыйк]] диңгезләрендә, [[Гренландия]] утравы тирәсендә балык тотыла. == Мәдәният == {{төп мәкалә|Алмания мәдәнияте}} [[File:Frankfurt am Main - Frankfurter Weihnachtsmarkt (2025) 1.jpg|thumb|[[Франкфурт]] шәһәрендәге типик бер {{lang-de|Weihnachtsmarkt}} ([[Раштуа ярминкәсе]])]] Алмания мәдәнияте үз эченә хәзерге Алмания мәдәниятен дә, хәзерге Алманияне тәшкил итүче дәүләтләр (Пруссия, Саксония һ. б.) мәдәниятен дә ала. «Алман мәдәнияте» төшенчәсенең киңрәк мәгънәсе үз эченә Австрия мәдәниятен дә ала: сәяси рәвештә ул Алманиядән бәйсез булса да, анда шул ук мәдәнияткә караган алманнар яши. Алман мәдәнияте безнең эрага кадәр [[V гасыр (б. э. к.)|5 гасырдан]] мәгълүм. Алмания тарихта {{lang-de|Das Land der Dichter und Denker}} («шагыйрьләр һәм фәлсәфәчеләр иле»)<ref>{{cite news|author=Wasser, Jeremy|url=http://www.spiegel.de/international/0,1518,410135,00.html|title=Spätzle Westerns|newspaper=Spiegel Online International|date=6 April 2006|accessdate=28 March 2011|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427053606/http://www.spiegel.de/international/0,1518,410135,00.html|archivedate=27 April 2011|df=dmy-all}}</ref> буларак бигеле, чөнки [[Алман әдәбияты|алман язучылары]] һәм [[Алман фәлсәфәсе|фәлсәфәчеләре]] Көнбатыш дөньясының фикерен үстерүдә һәрвакыт мөһим бер роль уйнаган<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17299607|title=Germany country profile|publisher=BBC|date=25 February 2015|accessdate=17 May 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150602194632/http://www.bbc.com/news/world-europe-17299607|archivedate=2 June 2015|df=dmy-all}}</ref>. Алманиянең [[Октоберфест]] кебек халык фестивальләре һәм [[Раштуа]] йолалары бөтен дөньяда билгеле. Соңгыларыннан Раштуага дүрт атна кала чыршы ботакларыннан [[Раштуа такыясы|такыя]] ({{lang-de|Adventskranz}}) үреп, йортны бизәүне; балаларның [[Гайсә пәйгамбәр]] тууына багышланган спектакль ({{lang-de|Krippenspiel}}) күрсәтүләрен; [[Раштуа чыршысы]]н бизәүне; Раштуа табынына «штолен» ({{lang-de|Stollen}}) исемле баллы ипи пешерүне һ.б. санап китәргә була<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/magazine-29380144|publisher=BBC|title=The country with one people and 1,200 sausages|author=MacGregor, Neil|date=28 September 2014|accessdate=11 December 2014|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141210062000/http://www.bbc.com/news/magazine-29380144|archivedate=10 December 2014|df=dmy-all|newspaper=BBC News}}</ref><ref>{{cite web|title=Christmas Traditions in Austria, Germany, Switzerland|url=http://www.german-way.com/history-and-culture/holidays-and-celebrations/christmas/|publisher=German Ways|accessdate=12 December 2014|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141225193546/http://www.german-way.com/history-and-culture/holidays-and-celebrations/christmas/|archivedate=25 December 2014|df=dmy-all}}</ref>. Хәзергә Алманиягә мәдәни тормышының төрлелеге һәм аның киң таралганлыгы хас. Мондагы мәдәни тормыш бер яки берничә шәһәрдә тупланмаган, мәдәни үзәкләр бөтен ил буйлап таралганнар — мәшһүр [[Берлин]], [[Мүнхен]], [[Веймар]], [[Дрезден]] яки [[Көлн]] белән беррәттән Ротенбург-об-дер-Таубер, [[Наумбург]], [[Байройт]], [[Целле]], [[Виттенберг]], Шлезвиг кебек мәдәни әһәмияткә ия кече үзәкләр дә бар. 2009 елдагы хәле буенча, Алманиядә 6250 [[музей]] эшли, килүчеләр саны 106 миллион кешегә җитә.<ref>http://www.smb.spk-berlin.de/ifm/dokumente/kurzbericht/kurzbericht2009.pdf{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Шуларның иң мәшһүрләре — Дрезден рәсемнәр галереясе, Алман музее (Мүнхен), Тарихи музей (Берлин), һәм башкалар. === Әдәбият һәм фәлсәфә === {{Төп мәкалә|Алман әдәбияты|Алман фәлсәфәсе}} [[File:Grimm.jpg|thumb|upright|left|[[Grimm bertuğannar|Бертуган Гриммнар]] борынгы алман халык [[Гриммнарның тылсымлы әкиятләре|әкиятләрен]] туплап, аларны халыкка таныта.]] Алман әдәбиятының тамырлары Урта гасырларга, [[Вальтер фон дер Фогелвайде]] ({{lang-de|Walther von der Vogelweide}}) һәм [[Вольфрам фон Эшенбах]] ({{lang-de|Wolfram von Eschenbach}}) кебек язучыларның иҗатына барып тоташа. Дөньякүләм танылу алган язучылардан [[Иоһанн Вольфганг Гөте|Йоһанн Вольфгаң фон Гөте]], Фридрих Шиллер, Готхольт Эфраим Лессинг кебек исемнәрне атап китәргә була. 18 нче гасырда абыйлы-энеле Гримм нәшер иткән әкиятләр җыентыгы Алман халык иҗатын алман укучыларына да, башка халыкларга да таныта. === Архитектурасы === [[File:St.-Michaelskirche-2284.jpg|left|thumb|178x178px|Изге Михаил чиркәве (Фульда)]] Алман кабиләләренең борынгы мигъмари ядкарьлекләре (агачтан эшләнгән) сакланмаган. Таштан эшләнгән мигъмари ядкарьлекләре ([[Ахен]]дагы сарай капелласы, 790—805: [[Фульда]]дагы Изге Михаил чиркәве, 822) соңгы антик һәм Византия архитектурасы тәэсирендә пәйда булган. 9—10 гасырларда базилика тибындагы бизәксез чиркәүләр корылган. 11-12 гасырларда роман эслүбендәге (стилендәге) чиркәү вә {{коммент|җәмигъ|собор}}ләр (Мария Лах чиркәве, 1093—1230; [[Майнц]]тагы {{коммент|җәмигъ|собор}}, 1100—1230 һ. б.) барлыкка килгән. 13-14 гасырларда Алманиядә готика стиленә хас биналарны яңа конструкцияләр нигезендә кору үсеш ала. [[Яңарыш дәвере]]ндә дә готика эслүбе үз урынын югалтмый. 17 гасырда архитектура һәм тасвирый сәнгатьтә тантаналы барокко эслүбе киң тарала. 18 гасырның беренче яртысында сарай һәм чиркәүләр төзелеше тагын үсеш ала һәм кайчакта барокко белән рококо өлешчә берләштерелә, икенче яртысында исә классицизм эслүбендә театр, музей һәм уку тәшкиләтләре корыла. 19 гасырда яңа төзелеш материаллары — тимер һәм бетон конструкцияләре пәйда булуы аркасында модерн гадәткә керә. 20 гасырда техник тәрәкъкыять (прогресс) белән конструктивизм һәм функционализм кануннары нигезендә сәнәгать һәм торак урыннары биналары барлыкка килә. === Тасвирый сәнгать === [[Файл:Dresden-Zwinger-Courtyard.11.JPG|200px|thumb|right|Дрезден галереясе бинасы]] Алмания территориясендә палеолит һәм неолит, җиз вә тимер гасырлары сәнгате һәйкәлләре табылган. Безнең эра башында алман кабиләләренең примитив сәнгате пәйда була. 8—9 гасырларда Каролинглар сәнгатенә ([[сөяк]] гравюралары, миниатюра) [[Византия империясе|Византия]], борынгы дөнья мәдәнияте тәэсир итә. 11-13 гасырлар сәнгате (Һилдесһайм җәмигының бронза ишекләре, 1015, Рейхенау утравындагы Оберсел чиркәвенең дивар миниатюралары) дини характердагы роман эслүбенә күчү дәвере була. 13—14 гасырларда алман готикасы камилләшеп, сарай-рыцарьлык мәдәнияте элементлары үскән шәһәр мәдәнияте белән кушылып китә. Яңарыш дәверендә инсанпәрвәрлек (һуманизм) рухы белән сугарылган реалистик сәнгать барлыкка килә. 15 гасырда пәйда булган бу сәнгать (С. Лохнер, Л. Мозер, Һ. Мулчер, М. Шонгауэр) 16 гасырның 30 елларда [[Альбрехт Дюрер|А. Дүрер]], Һ. Һолбейн әсәрләрендә югары ноктасына күтәрелә. Сәнгатьтә 16 гасырның икенче яртысыннан манеризм, 17 гасырда барокко хөкем сөргән, 18 гасыр уртасында классицизм пәйда була (Р. Менгс, А. Кауфман, А. Я. Карстенс һ. б.). 1848—49 еллардагы инкыйлаб дәверендә сугышчан демократик рухтагы картиналар ясала (И. П. Һазенклевер, К. Һүбнер, К. Ф. Лесинг). 19 гасырның эре реалист рәссамы А. Менсел иҗатында алман тормышы үзенең тулы чагылышын таба. 20 гасыр башларында Алмания вак буржуазия агымы — [[экспрессионизм]] ватаны булып китә (һәйкәлче В. Лембрук һ. б.). Нацистлар хакимияткә килгәч, эзәрлекләүләргә карамастан, кайбер рәссамнар (Барлах, Колвиц, О. Нагел) инсанпәрвәрлек идеалларына тугры кала. Сугыштан соң үткән традицияләрне алман тасвирый сәнгате торгызуга керешә һәм Европа һәм Америка сәнгатендәге яңа агымнардан файдалана. === Музыка === {{Main|Алмания музыкасы}} [[File:Beethoven.jpg|thumb|left|upright|Композитор [[Лүдвиг ван Бетховен]] (1770–1827) «Тантаналы [[месса]]» ({{lang-lat|Missa solemnis}}) әсәрен иҗат иткәндә. [[Йозеф Карл Штилер]] рәсеме, 1820 нче ел. Бетховен әсәрләренең иң атаклыларының берсе – [[5 нче симфония (Бетховен)|5. симфония]]. [[File:Ludwig van Beethoven - Symphonie 5 c-moll - 1. Allegro con brio.ogg|100px]]]] Алман [[классик музыка]]сы әсәрләре арасында дөньяда иң мәшһүр композиторларның әсәрләре бар. [[Дитрих Букстехуде]] язган орган көйләре яшьрәк [[Йоһан Себастьян Бах]]ка һәм [[Георг Фридрих Һәндел]]гә дә көчле йогынты ясый; өчесе дә – [[Барокко музыкасы|Барокко чоры]]ның әйдәп баручы композиторлары. === Спорт === {{Main|Алманиядә спорт}} [[File:Germany champions 2014 FIFA World Cup.jpg|thumb|right|[[Алмания милли футбол такымы]], 2014 нче елда үз тарихында дүртенче тапкыр [[2014 FIFA Дөнья чемпиоанаты|дөнья чемпионатын]] җиңгәннән соң. [[Алманиядә футбол|Футбол]] Алманиядә иң популяр спорт төре.]] Спорт алманнар тормышында әһәмиятле урын алып тора. 27 миллион алман — бер спорт клубы әгъзасы, һәм моннан тыш 12 миллион кеше үзлегеннән спорт белән шөгыльләнә<ref name="sports">{{cite web | url = http://www.germany.info/relaunch/culture/life/sports.html | title = Germany Info: Culture & Life: Sports | publisher = Germany Embassy in Washington, D.C | accessdate = 28 March 2011 | deadurl = yes | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110430172943/http://www.germany.info/relaunch/culture/life/sports.html | archivedate = 30 April 2011 | df = dmy-all }}</ref>. Иң популяр спорт төре — [[Алманиядә футбол|футбол]]. 6,3&nbsp;миллион рәсми әгъзасы белән, [[Алмания Футбол Берлеге]] ({{lang-de|Deutscher Fußball-Bund}}) — үз төрендә дөньяда иң зур оешма. [[Алмания футбол лигасы]] ({{lang-de|Bundesliga}}) тамашачыларның [[Бер ил эчендәге һөнәри спорт лигаларындагы тамашачылар саны исемлеге|уртача саны]] буенча дөньядагы барлык һөнәри спорт лигалары арасында икенче урында тора<ref name="sports" />. [[Алмания милли футбол такымы]] 1954, 1974, 1990 һәм 2014-тә [[FIFA Дөнья Чемпионатын]]да; 1972, 1980 һәм 1996-да [[UEFA Европа Чемпионаты]]нда; һәм 2017-дә [[FIFA Конфедерацияләр Кубогы]]нда җиңүче була. [[FIFA Дөнья чемпионаты (1974)|1974 нче елгы]] һәм [[FIFA Дөнья чемпионаты (2006)|2006 нчы елгы]] дөнья чемпионатлары һәм [[UEFA Европа чемпионаты (1988)|1988 нче елгы]] Европа чемпионаты исә Алманиянең үзендә уза. Тамашачылар арасында популяр башка спорт төрләре арасында — [[Алманиядә спорт#Кышкы спорт (тимераяк & чаңгы|тимераяк һәм чаңгы спорты]], [[Алманиядә спорт#Бокс|бокс]], [[Баскетбол бундеслигасы|баскетбол]], [[Гандбол бундеслигасы|гандбол]], [[Алманиянең милли волейбол такымы (ир-атлар)|волейбол]], [[Алманиядә хоккей|боз хоккее]], [[Алманиянең ачык теннис чемпионатлары|теннис]], [[Equestrianism|атта йөрү]] һәм [[Алманиядә спорт#Гольф|гольф]]. [[Паруслы көймәдә йөзү]], [[академик ишкәк ишү|ишкәк ишү]], [[йөзү]] кебек [[су спортлары]] да Алманиядә популяр<ref name="sports" />. Алмания — [[моторлы спорт төрләре]]ндә алдынгы илләрнең берсе. [[BMW]] һәм [[Mercedes]] кебек җитештерүчеләр бу спорт төрләрендә беренчеләрдән. «[[Le Mans 24 сәгать]]» ({{lang-fr|24 Heures du Mans}}) исемле, бүгенге көндә дә уздырылып килүче иң борынгы чыдамлык автоярышында [[Porsche]] барлыгы 19, һәм [[Audi]] барлыгы 13 тапкыр җиңү яулаган (2017 нче елга күрә). Алман автоузышчысы [[Михаэль Шумахер]] исә — үз карьерасы дәвамында моторлы спортта күп рекордлар куеп, [[Formula-1|Формула 1 дөнья чемпионатында]] җиде тапкыр җиңү яулаган кеше. «Формула 1»дә моның кадәр чемпион калган бүтән кеше юк. Моннан тыш, ул тарихта иң югары хезмәт хакы алган спортчыларның берсе<ref>{{Cite news | url = https://www.theguardian.com/sport/2006/oct/23/formulaone.sport | title = What we will miss about Michael Schumacher | newspaper = The Guardian | date = 23 October 2006 | accessdate = 19 March 2011 | first = David | last = Ornstein | deadurl = no | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140108044532/http://www.theguardian.com/sport/2006/oct/23/formulaone.sport | archivedate = 8 January 2014 | df = dmy-all }}</ref>. [[Себастьян Феттель]] дә тарихта булган топ биш «Формула 1» узышчысы арасында. [[Нико Росберг]]ның да «Формула 1»дә дөнья чемпионы булганы бар. Бөтен [[Олимпия уеннары]]нда да отылган медальләр саны буенча Алмания, Көнбатыш һәм Көнчыгыш Алмания нәтиҗәләрен бергә кушып санасаң, өченче урында. === Дин === {{Main|Алманиядә дин}} Алмания ватандашларына дин тоту иреге ил Конституциясендә беркетелгән. [[Алманнар]]ның күпчелеге — ил халкының 64 % ын тәшкил иткән [[христианнар]]. Шуның эченнән [[католиклар]] 25 млн 461 мең, [[протестантлар]] 24 млн 832 мең кеше. [[Православие]] дине тарафдарлары 1,3 млн. [[Йәхвә]] шаһитлары 164 мең кеше. Башка диннәр: [[Ислам]] дине тарафдарлары 4 млн 750 мең кеше (ил халкының 5, 70 % ы) ([[2020 ел|2020]]). [[Яһүд дине]] тарафдарлары 100 мең. 31 % халык атеистлар ([[Демократик Алмания Җөмһүрияте|АДР]] территориясендә 70 %). * [[Алманиядә ислам]] == Искәрмәләр == {{reflist|2}} == Чыганаклар == * [http://tatar.org.ru/kurs/7-geografiya/cyr_265.html Материклар һәм океаннар географиясе. В. А. Коринская, И. В. Душина, В. А Щенев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132614/http://tatar.org.ru/kurs/7-geografiya/cyr_265.html |date=2016-03-04 }} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} {{Бу темага Татнетта|сүз%20төзмә= Германия |сүз+төзмә= Германия |süz%20tözmä = Germaniya}} == Моны да карагыз == * [[Алман Демократик Республикасы]] * [[Федератив Алмания Җөмһүрияте (1949-1990)]] * [[Өченче рейх]] {{Европа илләре}} {{Европа берлеге}} {{НАТО дәүләтләре}} {{Сайланган мәкалә}} [[Төркем:Алмания| ]] [[Төркем:Әлифба буенча дәүләтләр]] [[Төркем:НАТО дәүләтләре]] [[Төркем:Европа берлеге]] [[Төркем:Европа дәүләтләре]] [[Төркем:Җөмһүриятләр]] [[Төркем:Балтыйк илләре]] [[Төркем:Федератив дәүләтләр]] 3r908dnmgs8bpyb8uvwqhpogp7et9yo 5838311 5838310 2026-04-28T09:32:26Z ~2026-25795-59 60608 5838311 wikitext text/x-wiki {{ДәүләтВМ}} '''Германия''', {{lang-de|Deutschland}}), рәсми исеме белән Германия '''Федератив Җөмһүрияте''' ({{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}, {{Audio|De-Bundesrepublik Deutschland.ogg|тыңлау}}<ref>{{cite book |editor=Mangold, Max |title=Duden, Aussprachewörterbuch |edition=6th |year=1995 |publisher=Dudenverlag |language=German |isbn= 978-3-411-20916-3 |pages=271, 53f}}</ref>)&nbsp;— [[Үзәк Европа|Үзәк]] һәм [[Көнбатыш Европа]]да урнашкан мөстәкыйль дәүләт. Төньякта [[Төньяк диңгез]], [[Балтыйк диңгезе]] һәм [[Дания]] белән, көнчыгышта [[Польша]] һәм [[Чехия]] [[республика]]лары белән, көньяк-көнчыгышта [[Австрия]] һәм көньякта [[Швейцария]] белән, көнбатышта [[Франция]], [[Люксембург]] белән, төньяк-көнбатышта [[Бельгия]] һәм [[Нидерланд]] белән чиктәш. Җирнең [[уртача климат]]лы өлкәсендә урнашкан. Германия&nbsp;— федератив парламент [[җөмһүрият]]е, 16 автономияле илдән (өлкәдән) тора. Мәйданы&nbsp;— {{сан|357386|км}}²<ref name="Fläche">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=www.statistikportal.de |language=de}}</ref>, су өлеше&nbsp;— {{сан|2.42|%}}. Якынча 82 миллион халкы белән [[Европа берлеге]]ндә халык саны буенча беренче урында. Башкаласы һәм иң эре шәһәре&nbsp;— [[Берлин]]. Иң эре [[конурбация]]се исә (берничә үзәкле шәһәр [[агломерация]]се)&nbsp;— мәркәзләре [[Дортмунд]] һәм [[Эссен]] шәһәрләре булган [[Рур өлкәсе]]. Башка зур шәһәрләре түбәндәгеләр: [[Һамбург]], [[Мюнхен|Мүнхен]], [[Кёльн|Көлн]], [[Майндагы Франкфурт]], [[Штутгарт]], Дюссельдорф, [[Лейпциг]], [[Бремен]], [[Дрезден]], [[Һанновер]] һәм Нюрнберг. Хәзерге Германиянең төньяк өлешенә туры килүче җирләрдә классик антик дәвердән, ягъни [[Борынгы Греция|Борынгы Грек]] һәм [[Борынгы Рим]] дәүләтләре чорыннан башлап төрле алман (герман) кабиләләре яшәгәнлеге билгеле. ''Германия'' ({{lang-lat|Germania}}) исемле өлкә б. э. к.&nbsp;100 нче гасырдан әүвәл язылган чыганакта телгә алына. [[Халыкларның Бөек күченеше]] вакытында герман кабиләләре көньякка таба «киңәя». [[X гасыр]]дан башлап, немец җирләре [[Изге Рим империясе]]нең үзәк өлешен тәшкил итә<ref>Империянең латин телендәге исеме&nbsp;— ''Sacrum Imperium'' (`Изге империя') чыганакларда [[1157 ел]]да ук телгә алына. ''Sacrum Romanum Imperium'' (`Изге Рим империясе') атамасы [[1254 ел]]гы чыганакта теркәлгән. Дәүләтнең тулы исеме булган «Алман милләтенең Изге Рим империясе» ({{lang-de|Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation}}) 15 нче йөзьеллыкта кулланыла башлый.<br />{{cite book | last = Zippelius| first = Reinhold| title = Kleine deutsche Verfassungsgeschichte: vom frühen Mittelalter bis zur Gegenwart| trans-title = Brief German Constitutional History: from the Early Middle Ages to the Present| edition = 7th| origyear = 1994| year = 2006| publisher =Beck| language = German| isbn = 978-3-406-47638-9| page = 25}}</ref>. [[XVI гасыр]]да төньяк немец өлкәләре [[протестант реформациясе]]нең мәркәзе була. Изге Рим империясе таркалганнан соң, [[1815 ел|Алел]]да Герман конфедерациясе оеша. 1848—1849 елгы Герман инкыйлабы нәтиҗәсендә, ирекле тавыш бирү аша, бөтен алман өлкәләре өчен дә уртак булган Франкфурт парламенты сайлана. Әлеге парламент халыкка төп демократик хокуклар бирүче кануннар кабул итүгә ирешә. [[1871 ел]]да алман дәүләтләренең күпчелеге, [[Пруссия]] җитәкчелеге астында, бер милли дәүләткә&nbsp;— Герман империясенә берләшә. [[Беренче бөтендөнья сугышы]] һәм [[1918 ел|1918]]—[[1919 ел]]ларда булып узган [[1918—1919 елгы алман инкыйлабы|инкыйлабтан]] соң империя парламентлы [[Веймар җөмһүрияте]] белән алышына. [[1933 ел]]да [[нацистларның хакимияткә килүе]] Германиядә [[Өченче рейх|диктаторлык]] урнашуга, [[һолокост]]ка һәм [[Икенче бөтендөнья сугышы]] башлануга китерә. Европада икенче дөнья сугышы тәмамлангач, Алманияне нацистлардан азат иткән илләр Алманияне дүрт оккупация зонасына бүлә. Моңардан соң [[АКШ]], [[Британия]] һәм [[Франция]] оккупацияләгән җирләрдә [[Көнбатыш Алмания|Көнбатыш]] булган өлкәләрдә [[Көнчыгыш Алмания]] исемле ике дәүләт төзелә. Үзәк һәм Көнчыгыш Европада [[1989 ел]]да булып узган антикоммунистик инкыйлаблардан соң, [[1990 ел]]ның [[3 октябрь|3 октябрендә]] Германия янәдән берләшә<ref name="SLyE6YJEn0C page 52">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ySLyE6YJEn0C&pg=PA52|title=The Lost German East|isbn=9781107020733|author1=Demshuk|first1=Andrew|date=30 April 2012|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161201215323/https://books.google.com/books?id=ySLyE6YJEn0C&pg=PA52|archivedate=1 December 2016|df=dmy-all}}</ref>. [[XXI гасыр]]да Германия&nbsp;— көчле икътисадка ия кодрәтле дәүләт ({{lang-en|great power}}). [[Тулаем милли продукт]]ларның номиналына карасак, Германиянең икътисады дөньяда дүртенче, сатып алу мөмкинлеге паритеты белән исәпләнгән милли продуктларга карасак, дөньядә бишенче урында тора. Германия берничә сәнәгый һәм технологик секторда дөньякүләм лидер булып тора, һәм башка илләр белән актив сәүдә итә&nbsp;— тауарларны [[Экспорт күләме буенча илләр исемлеге|экспортлау]] буенча да, [[Импорт күләме буенча илләр исемлеге|импортлау]] буенча да Германия дөньяда өченче урында. [[Илләрнең КПҮИ күрсәткечләре буенча исемлеге|Бик югары яшәү стандартына]] ия алга киткән ил; социаль иминиятләштерү, мәҗбүри иминиятләштерүле сәләмәтлек саклау, тирәлекне саклау һәм барча кешеләр өчен дә (шул исәптән чит ил гражданнары өчен дә) бушлай югары белем системаларын тота<ref>{{cite web|title=How US students get a university degree for free in Germany|url=http://www.bbc.com/news/magazine-32821678|publisher=BBC|date=3 June 2015|accessdate=13 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113140841/http://www.bbc.com/news/magazine-32821678|archivedate=2015-11-13}}</ref>. Германия Федератив Җөмһүрияте [[1957 ел]]да [[Европа Икътисадый Берлеге]]нә, [[1993 ел]]да [[Европа Берлеге]]нә һәм [[1999 ел]]да [[еврозона]]га нигез салучы илләрнең берсе. [[Шенген зонасы]]на керә. [[БМО]], [[Европа берлеге]], [[НАТО]], [[G7]], [[G20]] һәм [[ИХҮО]] әгъзасы. Бай тарихлы мәдәнияткә ия Алманиядә бер-бер артлы дөньяда танылу алган һәм тирән эз калдырган рәссамнар, фәлсәфәчеләр, музыкантлар, спортчылар, эшмәкәрләр, галимнәр, {{comment|мөһәндисләр|инженерлар}} һәм уйлап табучылар туган. == Исеменең этимологиясе == ''Алман'' атамасы бүгенге Алманиянең көньягына һәм Швейцариянең төньягына туры килүче җирләрдә яшәгән [[алеманнар|алеман (аламан) кабиләсе]] исеменә барып тоташа{{чыганак юк}}. ''Алмания'' дип, я шуңа охшаш рәвештә, ил француз (''Allemagne''), испан (''Alemania''), төрек (''Almanya''), гарәп (''ألمانيا'') һәм башка телләрдә атала. ''Германия'' сүзе латин телендәге, [[Юлий Цезарь]] [[Рейн]]нан көнчыгыштарак яшәгән халыкларны шулай атаганнан соң кулланылышка кереп киткән ''[[Germania]]'' сүзеннән килә<ref>{{cite book |last= Schulze |first=Hagen |authorlink=Hagen Schulze |title=Germany: A New History |publisher= Harvard University Press |page=4 |year=1998 |isbn= 0-674-80688-3}}</ref>. Алман телендә ил ''Deutschland'' дип атала. ''Deutsch'' сүзе (чагыштырыгыз: Нидерланд халкының инглиз телендәге атамасы ''dutch'' белән) иске югары алман телендәге ''diutisc'' «халык», «халыкныкы», «халыкка хас» сүзенә барып тоташа («халык» сүзе иске югары алман телендә ''diot'' я ''diota'' була). Элегрәк әлеге сүз гади халык кулланган алман телен [[латин теле]]ннән һәм аның дәвамы булган [[роман телләре]]ннән аеру өчен кулланыла торган була. ''Diutisc'' сүзенең тулы этимологик чылбыры исә менә болай: [[прото-алман теле]] сүзе [[:en:wikt:Appendix:Proto-Germanic/þiudiskaz|*''þiudiskaz'']] (латин телендә ''[[Theodiscus]]'''ка әйләнгән) — прото-алман теле сүзе [[:en:wikt:Appendix:Proto-Germanic/þeudō|*''þeudō'']] — [[прото-һинд-аурупа теле]] сүзе [[:en:wikt:Appendix:Proto-Indo-European/tewtéh₂|*''tewtéh₂-'']] («халык» дигән сүз. ''[[Тевтоннар]]'' сүзе дә бу сүздән килеп чыккан; [[татар теле]]ндә «халык, масса; өем» мәгънәсендә йөргән ''түдә''<ref>http://garap-farsy.narod.ru/taah.htm</ref> ''(''{{Lang-fa|توده}}'')'' сүзе дә шул ук тамырдан булырга охшый<ref>https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Indo-European/tewtéh₂</ref>)<ref>{{cite book|last=Lloyd|first=Albert L.|title=Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, Band II|year=1998|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|isbn=3-525-20768-9|pages=699–704|url=https://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&pg=PA523|author2=Lühr, Rosemarie |author3=Springer, Otto |language=German}} (''diutisc'' сүзе өчен) {{cite book|last=Lloyd|first=Albert L.|title=Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, Band II|year=1998|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|isbn=3-525-20768-9|pages=685–686|url=https://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&pg=PA516|author2=Lühr, Rosemarie |author3=Springer, Otto |language=German}} (''diot'' сүзе өчен)</ref>. == Тарихы == {{төп мәкалә|Алмания тарихы}} === Борынгы тарих === [[File:1600 Himmelsscheibe von Nebra sky disk anagoria.jpg|thumb|150px|[[Небра]] шәһәре янында табылган, күк йөзен сүрәтләүче бронза [[Небра дискы|диск]], б.э.к. якынча 1700 ел]] Кеше ({{lang-lat|homo}}) ыругының Алманиядә табылган иң борынгы калдыгы — табылу җире буенча Мауэр 1 дип аталып йөртелүче яңак сөяге. Аңа 609 000 ± 40,000 ел<ref name="Wagner2010">{{cite journal|url=http://www.pnas.org/content/107/46/19726.full|title=Radiometric dating of the type-site for Homo heidelbergensis at Mauer, Germany|work=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|PNAS]]|date=27 August 2010|accessdate=27 August 2010|archivedate=1 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101005057/http://www.pnas.org/content/107/46/19726.full|doi=10.1073/pnas.1012722107|volume=107|issue=46|pages=19726–19730|last1=Wagner|first1=G. A|last2=Krbetschek|first2=M|last3=Degering|first3=D|last4=Bahain|first4=J.-J|last5=Shao|first5=Q|last6=Falgueres|first6=C|last7=Voinchet|first7=P|last8=Dolo|first8=J.-M|last9=Garcia|first9=T|last10=Rightmire|first10=G. P|bibcode=2010PNAS..10719726W}}</ref>. Бу факт кимендә 569 000 ел элек хәзерге Алмания җирендә борынгы кешеләр булганлыгы хакында сөйли. [[Шёнинген]] дигән җирдә урнашкан күмер шахталарында 380 000 еллык өч кыска агач сөңге казып чыгарыла. Әлеге өч сөңге — дөньяда табылган иң борынгы, бөтен өлешләре дә булган ау кораллары.<ref>{{cite web|url=http://archive.archaeology.org/9705/newsbriefs/spears.html|title=World's Oldest Spears|work=archive.archaeology.org|publisher= |date=3 May 1997|accessdate=27 August 2010}}</ref>. Тәүге тапкыр homo sapiens булмаган кеше сөякләре исә [[Неандер иңкүлеге]]ндә ({{lang-de|Neandertal}}) табыла. Кешенең яңа ачылган бу төренә [[неандерталь кешесе]] дип исем бирелә. Неандерталь 1 казылмаларына 40 000 ел икәнлеге мәгълүм. Шваб альбы исемле тау эчендә, [[Ульм]] шәһәре янында урнашкан мәгарәләрдә шул ук чордагы хәзерге заман кешесе (''[[homo sapiens]]'') эзләре дә табылды. Табылдыклар арасында түбәндәге гаҗәеп әйберләр бар: * Җир йөзендә табылган иң борынгы музыка коралы — 42-43 мең еллык, кош сөягеннән һәм мамонт тешеннән эшләнгән ике сыбызгы<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18196349|title=Earliest music instruments found|publisher=BBC|date=25 May 2012|accessdate=25 May 2012}}</ref>; * Җир йөзендә табылган иң борынгы сын — мамонт тешеннән эшләнгән [[арыслан-кеше]] сыны<ref>{{cite web|url=http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150215162121/http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595|archivedate=15 February 2015|title=Ice Age Lion Man is world's earliest figurative sculpture|work=[[The Art Newspaper]]|date=31 January 2013|accessdate=31 January 2013}}</ref> һәм * Җир йөзендә табылган иң борынгы кеше сыны — 35 мең еллык Холе Фельс Венерасы<ref>{{cite web|url=http://donsmaps.com/hohlefelsvenus.html|title=The Venus of Hohle Fels|work=donsmaps.com|publisher= |date=14 May 2009|accessdate=14 May 2009}}</ref>. Моннан тыш, Саксония-Анһальт җирендә урнашкан [[Небра]] шәһәре янында [[бронза гасырында]] эшләнгән, күк йөзен сүрәтләүче бронза диск табылган. Әлеге артифакт [[ЮНЕСКО]]ның [[Дөнья хәтере программасы|«Дөнья хәтере» программасына]] кертелгән<ref>{{cite news| url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/flagship-project-activities/memory-of-the-world/register/full-list-of-registered-heritage/registered-heritage-page-6/nebra-sky-disc/ | work=Unesco memory of the World | title=Nebra Sky Disc | date=2013}}</ref>. === Алман кабиләләре һәм Франк империясе === [[File:Invasions of the Roman Empire 1.png|thumb|left|Европада халыклар күченеше (100–500 еллар)]] Б. э. к. 1-меңъеллык азагында Алманиядә урнашкан алман кабиләләре Рим дәүләте белән бәрелешә башлыйлар. [[Халыкларның Бөек күченеше]] дәвереннән соң Алманиядә алеманнар, баварлар, көнчыгыш франклар, сакслар, тюринглар һәм фризлар калган. Алман кабиләләре Скандинавия бронза дәверендә һәм Рим империясенә кадәрге тимер дәверендә формалашкан дип санала. Б. э. к. 1 гасырдан башлап, көньяк Скандинавия һәм төньяк Алманиядән алар көньякка, көнчыгышка һәм көнбатышка таба киңәеп, [[Галлия]]дә яшәүче [[кельтләр|кельт]] кабиләләре, һәм [[Үзәк Европа|Үзәк]] һәм [[Көнчыгыш Европа]]да яшәүче [[иран халыклары|иран]], [[балтлар|балтыйк]] һәм [[славян халыклары|славян]] кабиләләре белән бәйләнешкә керәләр<ref>{{cite book |first =Jill N. |last = Claster |title =Medieval Experience: 300–1400 |publisher =New York University Press |year =1982 |page =35 |isbn=0-8147-1381-5}}</ref>. Император [[Октавиан Август]] хакимлек иткән чорда, [[Рим империясе]] Германияне (римлылар якынча [[Рейн]] елгасы белән [[Урал тавы]] арасында урнашкан өлкәләрне шулай атый) яулап алу эшенә керешә. Әмма безнең эраның 9 нчы елында, [[Публий Квинктилий Вар]] җитәкләгән өч [[Рим легионы]], Тевтобург урманында урын алган [[Тевтобург урманындагы бәрелеш|бәрелештә]] [[херусклар кабиләсе]] башлыгы [[Арминий]] җитәкләгән гаскәргә җиңелә. Безнең эраның 100 нче елына алман кабиләләре хәзерге Алманиянең зур өлешендә — Рейн һәм [[Дунай]] елгалары арасындагы өлкәдә — төпләнгән була инде. Бу вакытта язылган мөһим тарихи әсәрләрдән [[Публий Корнелий Тацит]]нең ''[[Германия (Тацит)|Германия]]'' әсәрен атамыйча булмый. Рейннан сулдарак, һәм Дунайдан көньяктарак урнашкан җирләр исә — шул исәптән хәзерге [[Австрия]], [[Баден-Вюрттемберг]], көньяк [[Бавария]], көньяк [[Һессен]] һәм көнбатыш [[Рейнландия]] — Рим империясе составында булалар, төгәлрәк әйткәндә, [[Норик]], [[Реция]], [[Югары Германия]] һәм [[Түбән Германия]] провинцияләре составында. Алман кабиләләре һәм Рим империясе арасында гасырлар буе дәвам иткән сугыш [[Рим-Алман сугышлары]] я, гадичә, [[Алман сугышлары]] исеме астында билгеле<ref name="9-13">Fulbrook, Mary (1991). ''A Concise History of Germany.'' Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-36836-0}}, pp. 9–13.</ref><ref>{{cite book |last1=Fichtner |first1=Paula S. |title= Historical Dictionary of Austria |url= https://books.google.com/books?id=ilyK1_1f0zYC |edition= 2nd |volume=Volume 70 |publisher= [[Scarecrow Press]] |date=2009 |isbn= 978-0810863101 |ref={{sfnref|Fichtner|2009}} |p=xlviii |postscript=: "When the Romans began to appear in the region, shortly before the beginning of the Christian era, they turned Noricum into an administrative province, which encompassed much of what today is Austria."}}</ref><ref>{{cite journal|last=Modi|first=J. J.|title=The Ancient Germans: Their History, Constitution, Religion, Manners and Customs |url=https://archive.org/stream/TheJournalOfTheAnthropologicalSocietyOfBombay/The-Journal-of-the-Anthropological-society-of-Bombay#page/n651/mode/2up |journal= The Journal of the Anthropological Society of Bombay |date=1916 |volume=10|issue=7 |p=647 |quote=Raetia (modern Bavaria and the adjoining country)}}</ref><ref>{{cite book |last=Rüger |first=C. |editor1-last= Bowman |editor1-first= Alan K. |editor2-last=Champlin |editor2-first= Edward |editor3-last=Lintott |editor3-first= Andrew |chapter= Germany |chapter-url=https://books.google.com/books?id=JZLW4-wba7UC&pg=PA528 |title= The Cambridge Ancient History: X, The Augustan Empire, 43 B.C. — A.D. 69 |volume= Volume 10 |edition=2nd |isbn=0-521-26430-8 |publisher= Cambridge University Press |origyear= 1996 |year=2004 |ref={{sfnref|Rüger|2004}} |pp=527–28}}</ref>. [[File:Franks expansion.gif|thumb|230px|Франк корольлеге һәм аның киңәюе. 843 нче елда корольлек өч өлешкә бүленә. [[Көнбатыш Франкия]] (зәңгәр төстә) һәм [[Көнчыгыш Франкия]] (кызыл төстә) — [[Франция]] һәм Алманиядән элгәре дәүләтләр.]] Безнең эраның өченче гасырына берничә зур алман кабиләсе формалаша: [[алеманнар]], [[франклар]], [[хаттлар]], [[саксоннар]], [[фризлар]], [[сикамбрилар]], [[тюринглар]]. 260 нчы ел тирәсе алман халыклары Рим империясе хакимлегендә булган җирләргә үтеп керә<ref>{{cite book |series= The Cambridge Ancient History |title =The crisis of empire, A.D. 193–337 |volume =12 |page =442 |isbn=0-521-30199-8 |first =Alan K. |last =Bowman |first2 =Peter |last2 =Garnsey |first3 =Averil |last3 =Cameron |publisher =Cambridge University Press |year = 2005}}</ref>. 375 нче елда вакыйг булган [[һуннар]] явыннан соң, һәм 395 нче елдан алып Рим империясе әкренләп таркала башлагач, алман кабиләләре көньяк-көнбатышка ары таба хәрәкәт итә. Шул ук вакытта хәзерге Алмания җирендә берничә зур кабилә оешып, кечерәк кабиләләрне «йота» я алыштыра. [[Меровинглар]] династиясе вакытыннан бирле билгеле [[Аустразия]], [[Нойстрия]] һәм [[Аквитания]] исемле зур өлкәләрне [[франклар]] кабиләсе яулап алып, ул җирләрдә [[Франк корольлеге]]н оештыра. Соңрак Франк корольлеге көнчыгыштарак урнашкан [[Саксония]] белән [[Баварияне]] дә үз эченә ала. Ул заманнарда хәзерге Алманиянең көнчыгыш өлешенә туры килгән җирләрдә [[сорблар|сорб]], [[вәләтләр|вәләт]] һәм [[абодритләр|абодрит]] исемле [[көнбатыш славяннар|көнбатыш славян]] кабиләләре яши торган була<ref name="9-13" />. === Урта гасырлар. Көнчыгыш Франкия һәм Изге Рим империясе === {{төп мәкалә|Көнчыгыш Франкия|Изге Рим империясе}} 6 нчы — 8 нче гасырларда бүген Алманиягә караучы җирләрнең зур өлешендә [[франклар]] хакимлек итә. 800 нче елда Ватиканда франклар патшасы [[Карл I]]'гә император таҗы киертелә һәм шуның белән [[Каролинг империясе]]нә нигез салына. Каролинг империясе үз эченә хәзерге Франция, Алмания һәм төньяк Италия җирләрен ала. Бераз соңрак Карл I'нең нәсел дәвамчылары арасында хакимият өчен сугыш башлана. Бу сугыш 843 нче елда [[Верден килешүе]] белән тәмамлана. Әлеге килешү буенча Карл империясе аның оныклары арасында өч өлешкә бүленә<ref name="f11">Fulbrook 1991, p. 11.</ref>. Каролинг империясе таркалгач, аның көнчыгыш өлешендә [[Изге Рим империясе]] исемле икенче бер дәүләт барлыкка килә. 9 гасыр буена Алмания тарихы Изге Рим империясе тарихы белән бергә үрелеп бара<ref>The lumping of Germanic people into the generic term 'Germans' has its roots in the [[Investiture Controversy]] according to historian Herwig Wolfram, who claimed it was a defensive move made by the papacy to delineate them as outsiders, partly due to the papacy's insecurity and so as to justify counterattacks upon them. See: {{cite book|author=Wolfram, Herwig|title=The Roman Empire and its Germanic Peoples|publisher=California University Press|year=1997|pages=11–13}}</ref>. Башта [[Көнчыгыш Франкия]] исеме астында билгеле булган территория көнбатышта Рейннан алып, көнчыгышта [[Эльба]] елгасына кадәр, һәм төньякта [[Төньяк диңгездән]] алып, көньякта [[Альп таулары]]на кадәр җәелгән була. 919-1024 нче елларда идарә иткән Отто династиясе патшалары (Саксон династиясе дип тә аталалар) берничә зур герцоглыкны бер дәүләткә берләштерә. Әлеге династиягә исем биргән [[Отто I]] 962'дә әлеге җирләрнең [[Изге Рим императоры]] дип игълан ителә. 996 нчы елда [[Отто III]] тарихта беренче тапкыр алман кешесен — ике туганы [[Папа Григорий V|Григорий V]]'не [[Рим папасы]] итә. Күп тә үтми, яңа билгеләнгән папа Отто III'гә Изге Рим империясе императоры таҗын киертә. [[Сали династиясе]] патшалары хакимлек иткән чорда (1024—1125 нче еллар), Изге Рим Империясе төньяк Италия һәм [[Бургундия (тарихи өлкә)|Бургундияне]] дә үз составына кертүгә ирешә. Әмма соңрак, тарихта «инвеститура өчен көрәш» исеме астында билгеле чиркәү һәм дәүләт башлыклары арасындагы тарткалашулар нәтиҗәсендә, Изге Рим империясе императорлары хакимияттән колак кага<ref>{{cite book|author=McBrien, Richard|title=Lives of the Popes: The Pontiffs from St. Peter to Benedict XVI|publisher=HarperCollins|year=2000|page=138}}</ref>. [[File:Lucas Cranach d.Ä. — Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|thumb|upright=0.7|[[Мартин Лютер]] (1483–1546) [[Протестант реформациясе]]н башлап җибәрә ([[Лукас Кранах (өлкән)|Лукас Кранах]] язган потрет).|ссылка=Special:FilePath/Lucas_Cranach_d.Ä._—_Martin_Luther,_1528_(Veste_Coburg).jpg]] [[Штауфеннар]] нәселе дәверендә (Алманиядә 1138'дән алып 1254'кә кадәр хакимлек итәләр) Алмания территориясе шактый киңәя. Алман ханзадәләре [[славян]] халыклары яшәгән көньяктарак һәм көнчыгыштырак урнашкан җирләрдә үз йогынтыларын көчәйтәләр һәм алман кешеләрен бу җирләрдә төпләнергә өндиләр. Бу процесс тарихта алманча «''[[Ostsiedlung]]''» — «көнчыгышта урнашу», «көнчыгышны үзләштерү» хәрәкәте буларак билгеле. Аерым алман кенәзлекләре, аеруча Саксония кенәзлеге, «[[тәре яулары]]» нәтиҗәсендә Эльба һәм Балтыйк буе халыкларының җирләрен басып ала{{чыганак юк}}. Башлыча төньяк Алмания шәһәрләре төзегән [[Һанза берләшмәсе]] әгъзалары сәүдә эшен җәелдерәләр һәм өч гасыр буенча Балтыйк һәм Төньяк диңгез буйларында урнашкан шәһәрләрдә төп сәүдәгәр булалар<ref>Fulbrook 1991, pp. 13–24.</ref>. Көньяктагы Зур Равенсбург Сәүдә Җәмгыяте (''Große Ravensburger Handelsgesellschaft'') охшаш функция үти. Император [[Карл IV (Изге Рим Императоры)|Карл IV]]'нең 1356'да игълан ителгән «[[Алтын булла (1356)|Алтын булла]]» дип аталучы фәрманы империянең конституциясе функциясен үти һәм император сайлау тәртибен билгели. Әлеге фәрманга күрә, императорны кайбер иң мөһим өлкәләрнең һәм архиепископлыкларның башында торучы җиде [[курфүрст]] сайлый<ref>Fulbrook 1991, p. 27.</ref>. 14 нче гасырның беренче яртысында — башта 1315-1317 нче елларда булып узган [[1315-1317 нче еллардагы Зур ачлык|Зур ачлык]], аннан 1348-1350 нче еллардагы, тарихка «[[Кара үлем]]» дип кереп калган [[чума]] чире аркасында — Алманиядә халык саны кими<ref>{{cite book |url=http://www.vlib.us/medieval/lectures/black_death.html |title=The Great Famine (1315–1317) and the Black Death (1346–1351) |first=Lynn Harry |last=Nelson |publisher=University of Kansas |accessdate=19 March 2011 |=http://www.vlib.us/medieval/lectures/Black_death.html }}</ref>. Бу бәла-казаларга карамастан, алман рәссамнары, инженерлары һәм галимнәре — [[Венеция җөмһүрияте|Венеция]], [[Флоренция җөмүрияте|Флоренция]] һәм [[Генуя җөмһүрияте|Генуя]] кебек сәүдәгәр [[Итальян шәһәр-дәүләтләре|шәһәр-дәүләтләрендәге]] алманнарга замандаш итальян рәссамнары һәм һөнәрчеләре кебек — зур осталыкка ирешәләр һәм алдынгы җитештерү ысулларына ия булалар. Төрле Алман кенәзлекләре буйлап сибелгән мәдәни үзәкләрдә [[Олы Һанс Һольбайн|аталы]]-[[Кече Һанс Һольбайн|уллы]] Һольбайннар ({{lang-de|Holbein}}, {{lang-ru|Гольбейн}}) һәм [[Альбрехт Дюрер]] кебек рәссамнар туа. [[Иоһан Гутенберг|Йоһаннес Гутенберг]] күчереп йөртеп була торган металл хәрефләр ярдәмендә китап басу ысулын уйлып таба. Бу ачыш гади халыкка да мәгърифәткә юл ача<ref>Eisenstein, Elizabeth. (1980). ''The printing press as an agent of change.'' Cambridge University Press, pp. 3–43.</ref>. [[File:HRR 1648.png|thumb|left|1648 нче елда [[Утыз еллык сугыш]]ка нокта куйган [[Вестфалия солыхы]]ннан соңгы [[Изге Рим империясе]]]] 15 гасыр ахыры — 16 гасыр башында крәстиәннәр һәм шәһәрлеләрнең җәбер-золымга каршы күтәрелешләре була. Аеруча, халыкта төрле сылтау белән яңа [[салым]]нарны салган католик чиркәүгә каршы катгый ризасызлык туа. 1517'дә [[Виттенберг]] шәһәре рухание [[Мартин Лютер]], [[Рим католик чиркәве]]н тәнкыйтьләп, 95 маддәлек [[95 тезис|мәкалә]] язып чыга. Бу вакыйгадан католик чиркәүгә каршы хәрәкәт — [[протестант реформациясе]] башлана. Реформация дәверендәге массакүләм хәрәкәтнең иң югары ноктасы 1524—1526 еллардагы крәстияннәр сугышы була{{чыганак юк}}. 1555 нче елда имзаланган [[Аугсбург солыхы]] [[лютерчылык]]ны (лютеранизм, лютеранлык) католицизм белән тигез хокуклы дин дип таный, әмма бер җирдә идарә итүче кенәзнең дине ул җирдә яшәүче халык дине белән бер үк булырга тиеш дип тә карар итә. Бу принцип тарихта латин телендәге «[[Cuius regio, eius religio]]», ягъни «кемнең иле — шуның дине» гыйбарәсе белән аталган принцип буларак билгеле. Аугсбург килешүе башка дини тәгълиматларны исәпкә алмый: мисал өчен, [[кальвинчылык]] бидгать (ересь) булып санала бирә. 1583 нче елда [[Көльн курфүрстлыгы]]ндагы вакыйгадагы кебек рухани җитәкче бер диннән икенче дингә күчсә нишләргә икәнлеге дә аңлатылмый. 1583—1588 нче елларда барган [[Көльн сугышы]]ннан алып, [[Утыз еллык сугыш]] (1618—1648) тәмамланганчыга кадәр аралыкта дини низаглар нәтиҗәсендә Алмания зур югалтулар кичерә<ref name=Philpott>{{cite journal|last=Philpott|first=Daniel|title=The Religious Roots of Modern International Relations|journal=World Politics|date=January 2000|volume=52|issue=2|pages=206–245|doi=10.1017/S0043887100002604}}</ref>. Утыз еллык сугыш Алмания кенәзлекләрендәге халык санын якынча 30 процентка, ә кайбер өлкәләрдә 80 процентка кадәр киметә<ref>{{cite book |title=The Savage Wars of Peace: England, Japan and the Malthusian Trap |first=Alan |last=Macfarlane |publisher=Blackwell |year=1997 |page=51 |isbn=978-0-631-18117-0}}</ref>. Әлеге сугыш [[1648 ел|1648 нче елгы]] Вестфалия солых шартнамәсе белән тәмам була<ref name=Philpott />. 1648'дән соң Алман хакимнәре үз рәсми диннәре итеп католицизм, лютеранизм я кальвенизмны сайлый ала<ref>Реформациянең Изге Рим империясенә йогынтысы хакында күбрәк мәгълүмат өчен, түбәндәге китапны карагыз: [[Hajo Holborn]], ''A History of Modern Germany, The Reformation'', Princeton N.J., Princeton University Press, 1959, chapters 6–9 (pp. 123–248).</ref>. 18 нче гасырда Изге Рим империясе 1800 тирәсе [[Изге Рим империясе дәүләтләре|өлкәдән (дәүләттән)]] тора<ref>{{cite book|author=Gagliardo, G|title=Reich and Nation, The Holy Roman Empire as Idea and Reality, 1763–1806|publisher=Indiana University Press|year=1980|pages=12–13}}</ref>. Якынча 1450—1555 нче елларда барган империаль реформа кысаларында катлаулы кануннар системасы төзелә. Әлеге кануннар кабул ителү нәтиҗәсендә, [[Рейхстаг (Изге Рим империясе)|рейхстагта]] тавыш бирү хокукына һәм үз өлкәләрендә шактый киң автономиягә ия, бу өлкәләрнең рухани я дөньяви җитәкчелеген гәүдәләндерүче [[Империя тәбәкалары|яңа тәбәка]] (сословие) барлыкка килә. 1438 нче елдан алып 1740 нчы елга — император [[Карл VI (Изге Рим императоры)|Карл VI]] вафатына чаклы — Изге Рим империясе императоры таҗы (башка шактый Европа дәүләтләрендәге кебек) [[Габсбурглар|Һабсбурглар]]да була. Карл VI'ның да, аның абыйсының да ир балалары булмый. Бу Һабсбурглар хакимияте өчен җитди проблема була, чөнки ул вакыттагы тәртипләргә күрә, бер династия җирләре нәселдән нәселгә ир балалар аша гына күчеп килә. Моңа карамастан, Карл VI курфюрстларны (император сайлау хокукына ия кенәзләрне) Һабсбургларга караучы җирләрне үзенең кызына мирас итүне рөхсәт итәргә һәм, гомумән, империя белән идарә итүне Карл VI'ның кызы [[Мариа Тереза]] аша Һабсбурглар кулында калдыруга риза булырга күндерә һәм бу карарны кәгазьгә төшереп, 1713 нче елда тарихка «[[Прагматик санкция]]» дип кереп калган фәрман чыгара. Изге Рим империясенең башка дәүләтләре һәм күрше империяләр башта бу карар белән килешсәләр дә, бераздан алар арасында империядә җитәкчелек итү хокукы өчен һәм, гомумән, Һабсбурглар биләмәләре өчен көрәш башлана. Изге Рим империясе эчендә төп көндәшлек Һабсбурглар династиясенең төп йорты саналган [[Австрия]] белән [[Пруссия]] арасында була. 1740 нчы елдан алып Алмания тарихы беренче чиратта менә шул ике дәүләтнең көрәше белән бәйле. Әйтелгәнчә, бу катлаулы вазгыятькә Изге Рим империясенә күрше булган дәүләтләрнең мәнфәгатьләре дә килеп кушыла. Моның нәтиҗәсе — 1740 нчы елдан алып 1748 нче елга кадәр бик күп дәүләтләр арасында барган, хәзер «[[Австрия мирасы өчен сугыш]]» дип аталучы сугыш. Әлеге сугыш [[Аахен солыхы]] белән тәмамлана. Башта 1772 нче, аннан янәдән 1793 нче һәм 1795 нче елларда ике иң көчле алман дәүләте — Пруссия һәм Австрия, [[Россия империясе]] белән бергә, [[Польшаны бүлгәләү]]дә катнаша һәм [[Реч Посполита]]ның җирләрен үзләренә куша. Бу бүлгәләүләр нәтиҗәсендә, миллионнарча поляк кешеләре ике алман монархиясенең табигъларына әйләнә. Моңа карамастан, аннексияләнгән җирләр Пруссия корольлеге һәм Һабcбург патшалыгына керсәләр дә, де-юре алар Изге Рим империясе өлеше дип саналмыйлар<ref>{{cite book |first1=Robert |last1=Bideleux |first2=Ian |last2=Jeffries |title=A History of Eastern Europe: Crisis and Change |publisher=Routledge |year=1998 |page=156}}</ref><ref>{{cite book |first1=Judy |last1=Batt |first2=Kataryna |last2=Wolczuk |title=Region, State and Identity in Central and Eastern Europe |publisher=Routledge |year=2002 |page=153}}</ref>. [[Бөек француз инкыйлабы|Француз инкыйлаб сугышлары]] чорында һәм [[Наполеон]] хакимлек иткән елларда дөньяви азат империя шәһәрләренең күпчелеге билгеле бер нәсел биләмәләренә кертелә; чиркәүгә караган җирләр дә дөньявиләштерелә һәм аннексияләнә. 1803—1804 елларда [[Наполеон]], Алманиянең көнбатышындагы кече дәүләтләрне басып алып, үз протектораты астында [[Рейн берлеге]]н барлыкка китерә. 1806'да ''Империя'' юкка чыга; алман дәүләтләре, аерым алганда [[Рейн конфедерациясе|Рейнланд дәүләтләре]], Франция йогынтысына күчәләр. [[1812 елгы сугыш]] барышында Россия гаскәрләре Алманияне [[Наполеон]] хакимлегеннән азат итә. 1815 нче елга кадәр барган [[Наполеон сугышлары]] барышында Франция, Россия, Пруссия һәм Һабсбурглар алман дәүләтләрендә гегемонлыкка ия булу өчен көрәш алып бара<ref>Fulbrook 1991, p. 97.</ref>. === Пруссиянең көчәюе. Алман конфедерациясе һәм Алман империясе === [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|39 дәүләттән торучы [[Алман конфедерациясе]]н (1815-1836) күрсәтүче карта.]] <!--Үзенең мөһим географик урынында урнашканга күрә, Бранденбург-Пруссия курфүрстлыгы (1701 елда [[Пруссия]] корольлыгы) иң эре алман дәүләтләренең берсенә әверелә. 1740-1786 елларда, [[Фридрих II]] дәверендә прус милитаризмы үзенең иң югары ноктасына җитә. Пруссия, Европадагы бөек дәүләткә әверелеп, Алманиядә хакимият урнаштыру өчен Австрия белән көрәшне көчәйтә. 1740 елда, ''Бавар мирасы өчен сугыш'' барышында Пруссия чирүе [[Силезия]]нең күпчелек өлешен басып ала. [[Бөек француз инкыйлабы|Француз буржуаз инкыйлабыннан]] соң французларга каршы берлектә катнашалар, әмма Алмания гаскәре җиңелә. 1793 елның 18 мартында французлар тарафыннан азат ителгән [[Майнц]] алман җирендә беренче демократик җөмһүрият игълан итә. 1803—1804 елларда [[Наполеон]] Алманиядагы кече дәүләтләрне басып алып, үз протектораты астында [[Рейн берлеге]]н барлыкка китерә. [[1812 елгы сугыш]] барышында Россия гаскәрләре Алманияне [[Наполеон]] хакимлегеннән азат итә. --> 1814—1815 нче елларда узган [[Вена конгрессы]]ның карары буенча, [[Алман конфедерациясе дәүләтләре|39 бәйсез дәүләтне]] берләштерүче [[Алман конфедерациясе]] ({{lang-de|Deutscher Bund}}) төзелә. Конгресс конфедерациянең даими президенты итеп [[Австрия императоры]]н билгели. Бу хәл конгресс Пруссиянең башка алман дәүләтләренә булган йогынтысын танымавын күрсәтә һәм Һоэнцольлерн династиясе белән (Пруссия патшалары) Һабсбург династиясе (Австрия патшалары) арасында күптәннән бирле барган көндәшлекне тагын да кискенәйтә. Вена конгрессыннан соңгы [[Европа концерты|реставрация]] сәясәте [[Алманиядә либерализм|либераль]] хәрәкәтләрнең көчәюенә китерә, моңа җавап булып Австрия дәүләт эшлеклесе [[Меттерних]] чорында яңа репрессив чаралар кертелә. 1834 елда 18 дәүләт арасында{{чыганак юк}} Алмания [[тамгаханә]] берлеге ({{lang-de|Zollverein}}) барлыкка килә. Әлеге берлектә Пруссия җитәкче ролен уйный. Бу берлек сәнәгать һәм сәүдәне үстерүдә зур әһәмияткә ия була һәм алман дәүләтләрен бер-берсенә якынайта төшә<ref>{{cite journal |last=Henderson |first=W. O. |title=The Zollverein |journal=History |date=January 1934 |volume=19 |issue=73 |pages=1–19 |doi=10.1111/j.1468-229X.1934.tb01791.x}}</ref>. Аеруча тимер юл төзү эшендә Алмания зур казанышларга ирешә һәм 1850 нче елда тимер юллар озынлыгы буенча Европада икенче урынга чыга{{чыганак юк}}. [[Француз инкыйлабы]]ның [[милләтчелек]] һәм азатлык идеяләре алманнар арасында да, бигрәк тә яшь буын арасында, киң тарала. Әйтик, 1832 нче елның май аенда булып узган [[Һамбах фестивале]] — [[Алмания мәсьәләсе|Алманиянең бердәмлеген]], хөрриятне һәм демократияне яклау йөзеннән үткәрелгән фестифаль-митинг — ул еллардагы төп вакыйгаларның берсе. 1848 нче елда берничә Европа илендә булып узган [[1848 инкыйлаплары|инкыйлаплар]] дулкыны (аерым алганда, [[1848 елгы француз инкыйлабы|инкыйлап]] нәтиҗәсендә Франция [[җөмһүрият]]кә әйләнә) Алманиягә дә кагыла — зыялылар һәм гади халык [[Алман дәүләтләрендә 1848 елгы инкыйлап]]ны башлап җибәрә. 1849 нчы елда Франфуркттагы [[Франкфурт парламенты|Милли парламент]] Пруссия патшасы [[Вильһельм IV (Пруссия патшасы)|Вильһельм IV]]'гә, конституция аша аның хакимиятен чикләү шарты белән, император титулын тәкъдим итә. Вильһельм IV импператор таҗын да, тәкъдим ителгән конституцияне дә кире кага. Инкыйлап хәрәкәтләре вакытлыча туктала<ref name="state">{{cite web|url=https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm|title=Germany|publisher=U.S. Department of State|date=10 November 2010|accessdate=26 March 2011|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110324180706/http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm|archivedate=24 March 2011|df=dmy-all}}</ref>. [[File:Wernerprokla.jpg|thumb| [[Версаль сарае|Версальда]] [[Алман империясе]] корылу, 1871. Үзәктә торучы, ак униформа кигән кеше — [[Отто фон Бисмарк]].]] Король [[Вильһелм I (Алман императоры)|Вильһелм I]] 1862 нче елда [[Отто фон Бисмарк]]ны Пруссиянең яңа премьер-министры итеп билгели. 1864'тә Бисмарк җитәкчелегендәге Алмания Даниягә каршы булган [[Икенче Шлезвиг сугышы]]нда җиңүгә ирешеп, [[Ютланд]] ярымутравында үз хакимиятен урнаштыра. Моннан соңрак, 1866 нчы елгы [[Австрия-Пруссия сугышы]]нда Пруссиянең бер баш өстен булуы һәм җиңүе әлеге илгә [[Төньяк Алмания берлеге]]н ({{lang-de|Norddeutscher Bund}}) төзергә мөмкин итә. [[Австрия империясе|Австрия]] әлеге федерация эшләрендә катнаша алудан мәхрүм кала. [[Франция-Пруссия сугышы]]нда Францияне дә җиңгәннән соң, алман кенәзләре 1871 нче елда [[Версаль сарае|Версальда]] [[Алман империясе]] төзелүен игълан итә. Әлеге империя Австриядән кала Алманиянең барлык таркау кисәкләрен дә бер дәүләткә берләштерә. Пруссия яңа империянең әйдәп баручы дәүләте була һәм [[Һоэнцольлерн династиясе]]ннән булган Пруссия патшасы бер үк вакытта император да була һәм Берлин империянең башкаласына әйләнә<ref name="state" />. <!-- 1866 елда Пруссия һәм тагы 17 Төньяк Алманиядәге дәүләт Төньяк Алмания берлегенә берләшә. Фактик рәвештә бу бердәм дәүләт булган: аның бер президенты (прус корольы), канцлеры, Рейхстагы һәм бундесраты, бердәм гаскәре, акча берәмлеге, тышкы сәясәте идарәлеге, почта һәм тимер юл идарәлеге була. 1870—1871 еллардагы франк-прусс сугышы дүрт көньяк алман дәүләтенең кушылуына һәм бердәм [[Алман империясе]]нең барлыкка килүенә китерә. --> [[Алманиянең берләшүе]]ннән соңгы {{lang-de|[[Gründerzeit]]}}, ягъни «нигез салучылар чоры» дип аталучы чорда [[Алмания канцлеры]] булучы Бисмарк, оста тышкы сәясәте ярдәмендә башка дәүләтләр белән килешүләр аша дуслыклар корып һәм дипломатик чаралар аша [[Өченче француз җөмһүрияте|Францияне]] изоляцияләп, сугыштан сакланып, Алманияне көчле дәүләт итеп саклауны мөмкин итә. [[Вилһелм II (алман императоры)|Вилһелм II]] чорында исә Алмания, ул замандагы башка Европа дәүләтләре шикелле үк, [[Яңа империализм|империалистик]] курс тота башлый, бу исә күрше дәүләтләр белән тарткалашуларга китерә. Алмания моңа кадәр төзегән солых килешүләренең күбесе озайтылмый. Нәтиҗәдә Алмания һәм күпмилләтле [[Австро-Венгрия]] империясе килешү төзи, һәм, сугыш башлана калса бер-берсенә ярдәм итәргә сүз куешмасалар да, нейтральлек сакларга вәгъдә итешәләр. Бу берлек «[[Икеле альянс (1879)|Икеле альянс]]» буларак билгеле. Соңрак бу килешүгә Италия дә килеп кушыла һәм [[Өчле альянс (1882)|1882'нең Өчле альянсы]] корыла. Үзәк Европада урнашкан өч күрше ил тарафыннан төзелгән бу альянс әлеге илләрнең Франция һәм/яки Русия белән сугыштан хәвефләнүен чагылдыра. Британия, Франция һәм Россия дә, охшаш сәбәпләр аркасында (әйтик, кайбер өлкәләрдә Франция һәм Алмания мәнфәгатьләре, ә Балкан ярымутравында Русия һәм Австро-Венгрия мәнфәгатьләре бер-берсенә ныкъ каршы килә), килешү төзи<ref>Fulbrook 1991, pp.&nbsp;135, 149.</ref>. [[File:Deutsches Reich 1871-1918.png|left|thumb|[[Алман империясе]] (1871–1918). [[Пруссия патшалыгы]] зәңгәр төс белән күрсәтелгән.]] 1884 нче елгы [[Берлин конференциясендә]] Алмания берничә [[Элеккеге алман колонияләре исемлеге|колониягә]], шул исәптән [[Алман Көнчыгыш Африкасы]]на, [[Алман Көньяк-көнбатыш Африкасы]]на, [[Тоголенд]]ка һәм [[Камерун]]га дәгъва белдерә<ref>{{cite book |title=100 maps |year=2005 |publisher=Sterling Publishing |isbn=978-1-4027-2885-3 |editor=Black, John |page=202}}</ref>. Соңрак Алмания үз [[Алман колониаль империясе|колониаль империясе]] эченә Тын океанда [[Алман Яңа Гвинеясен]], [[Алман Микронезиясен]] һәм [[Алман Самоасын]], ә Кытайда [[Цзяо-Чжоу]] ({{lang-de|Kiatschou}}) ярын кертүгә ирешә. Көньяк-Көнбатыш Африкадагы (хәзер [[Намибия]]) Алман колониаль хөкүмәтенең 1904 белән 1907 еллар арасында, Алман хакимиятенә каршы баш күтәргәннәре өчен җәза бирү йөзеннән, [[Һереро һәм Намака халкын юк итү|Һереро һәм Намака кешеләрен юк итәргә кушучы]] карар чыгаруы билгеле. Бу вакыйгалар «XX гасырның беренче геноцид очрагы» буларак билгеле. [[Концентрацион лагерь]]лардагы авырулардан, җәзалаулардан, талчыгудан, һәм авылларында үзләреннән су һәм ризыклары тартып алыну нәтиҗәсендәге сусызлык һәм ачлыктан якынча 100 000 кеше — [[Һереро халкы]]ның 80%-ы һәм [[Нама(ка) халкы]]ның 50%-ы — вафат була<ref>Olusoga, David and Erichsen, Casper W (2010). The Kaiser's Holocaust. Germany's Forgotten Genocide and the Colonial Roots of Nazism. Faber and Faber. {{ISBN|978-0-571-23141-6}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/apr/18/pope-francis-armenian-genocide-first-20th-century-namibia |title=Dear Pope Francis, Namibia was the 20th century's first genocide |last=Olusoga |first=David |date=18 April 2015 |website=The Guardian |publisher=The Guardian News and Media Limited |accessdate=11 June 2016 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160603191720/http://www.theguardian.com/commentisfree/2015/apr/18/pope-francis-armenian-genocide-first-20th-century-namibia |archivedate=3 June 2016 |df=dmy-all }}</ref>. ===Беренче бөтендөнья сугышы === 1914 елның 28 июнендә [[Сараево]]да [[Австро-Венгрия империясе]] ханзадәсе [[Франц Фердинанд]] атып үтерелүне сылтау итеп, Австрия империясе Сербиягә һөҗүм итә һәм шуның белән [[Беренче Бөтендөнья сугышы]] башланып китә. Дүрт ел дәвам итеп, якынча ике миллион алман солдатының гомерен алган <ref>{{cite news |url =http://www.spiegel.de/international/germany/aged-107-last-german-world-war-i-veteran-believed-to-have-died-a-530319.html |title =Last German World War I Veteran Believed to Have Died |work =Spiegel Online |date =22 January 2008 |first =David |last =Crossland |accessdate =25 March 2011 |deadurl =no |archiveurl =https://web.archive.org/web/20121008172434/http://www.spiegel.de/international/germany/aged-107-last-german-world-war-i-veteran-believed-to-have-died-a-530319.html |archivedate =8 October 2012 |df =dmy-all }}</ref> сугыш Алманиянең җиңелүе һәм 1918 елның 11 ноябрендә имзаланган [[Компьен солыхы (1918)|Компьен солыхы]] белән, ниһаять, тәмам була. [[1918–1919 нчы елгы Алман инкыйлабы|Алман инкыйлабы]] барышында (1918-нең ноябре), император Вилһелм II һәм хакимияттә булган барлык кенәзләр дә үз вәкаләтләреннән һәм бурычларыннан [[абдикация|ваз кичәләр]]. Алманиянең яңа сәяси лидерлары 1919 нчы елда [[Версаль килешүе]]нә кул куя. Әлеге килешүдә Алмания, «[[Үзәк дәүләтләр]]» төзегән «[[Дүртле берлек]]» әгъзасы буларак, тарихта булган [[Беренче Бөтендөнья Сугышындагы югалтулар|иң канкойгыч]] сугышларның берсендә [[Антанта]] дәүләтләренә җиңелүен таный. Алманнар әлеге килешүне кимсеткәч һәм гаделсез дип кабул итә. Халыкта шундый хисләрнең булуы [[Адольф Гитлер]]нең популярлашуына һәм хакимияткә килүенә ярдәм иткән дип саный тарихчылар<ref>{{Cite book | first1=Manfred F.| last1=Boemeke | first2= Gerald D.| last2= Feldman | author2-link= Gerald Feldman | first3= Elisabeth | last3= Glaser |series=Publications of the German Historical Institute |chapter=Introduction |pages=1–20 |title=Versailles: A Reassessment after 75 Years |publisher=Cambridge University Press|year=1998 |isbn=978-0-521-62132-8}}</ref><ref>{{Cite book |editor1-first=Manfred F.|editor1-last=Boemeke |editor1-link= |editor2-first= Gerald D.|editor2-last= Feldman |editor2-link= Gerald Feldman |editor3-first= Elisabeth |editor3-last= Glaser |editor3-link= |series=Publications of the German Historical Institute |first1=Fritz|last1=Klein|author-link1 =Fritz Klein (historian)|chapter=Between Compiègne and Versailles: The Germans on the Way from a Misunderstood Defeat to an Unwanted Peace |pages=203–220 |title=Versailles: A Reassessment after 75 Years |publisher=Cambridge University Press|year=1998 |isbn=978-0-521-62132-8}}</ref><ref>{{Cite book |editor1-first=Manfred F.|editor1-last=Boemeke |editor1-link= |editor2-first= Gerald D.|editor2-last= Feldman |editor2-link= Gerald Feldman |editor3-first= Elisabeth |editor3-last= Glaser |editor3-link= |series=Publications of the German Historical Institute |first1=William R.|last1=Keylor |chapter=Versailles and International Diplomacy |pages=469–505 |title=Versailles: A Reassessment after 75 Years |publisher=Cambridge University Press|year=1998 |isbn=978-0-521-62132-8}}</ref>. Беренче Бөтендөнья сугышында җиңелүдән соң Алмания Ауропадагы мәйданының якынча 13%-ыннан һәм Африка белән Тын Океандагы барлык колонияләреннән дә колак кага. Европадагы югалтулар [[Польшадагы 1918-1919 елгы баш күтәрү|Польшадагы 1918—1919 елгы баш күтәрү]], 1918 елда [[Эльзас һәм Лотарингия]]нең Франция кулына күчү һәм 1920 елда, тавыш бирү нәтиҗәсендә, [[Шлезвиг]] өлкәсенең бер өлеше Даниягә кире кайту вакыйгалары белән бәйле. Алманиядән киткән җирләрдә ул вакытта ук башлыча поляк, француз һәм дан халкы яши торган була<ref>{{cite web |url=https://www.ushmm.org/outreach/en/media_nm.php?MediaId=1620 |title=GERMAN TERRITORIAL LOSSES, TREATY OF VERSAILLES, 1919 |website=United States Holocaust Memorial Museum |publisher=United States Holocaust Memorial Museum, Washington, DC |accessdate=11 June 2016 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160704070745/https://www.ushmm.org/outreach/en/media_nm.php?MediaId=1620 |archivedate=4 July 2016 |df=dmy-all }}</ref>. Алмания колонияләрне басып алуга соң керешә, шуңа күрә ул аларны яңадан бүлү юлларның табарга тырыша. Ул [[Австро-Венгрия империясе|Австро-Венгрия]] һәм Италия белән «Өчлек берлеге»н төзи. Гаять зур хәрби чыгымнарга күрә (бюджетның яртысына кадәр җитә) 1914 елда Алмания иң яхшы коралланган гаскәргә ия була. [[Англия]] [[Россия империясе|Россияне]] якламас дип уйлаган Алмания [[Беренче бөтендөнья сугышы]]н башлап җибәрә. 1914 елның [[1 август]]ында Алмания Россиягә, [[3 август]]ында [[Франция]]гә сугыш игълан итә, 4 августында исә Англия Алманиягә каршы сугыш игълан итә. 1915 елда Алмания Көнчыгыш фронтта уңыш яулый: Россия гаскәре Польша һәм Литваны бушатырга мәҗбүр була. Көнбатыш фронтта исә алманнар французларны җиңә алмый һәм сугыш йончыткыч позицион сугышка әверелә. Алмания акрынлап көчсезләнә башлый, 1917 елда [[АКШ]]ның сугышка [[Антанта]] ягыннан керүе җиңелүне якынайта, хәтта көнчыгышта төзелгән [[Брест солыхы (1918)|Брест солыхы]] да моңа комачаулый алмый. 1918 елның язында Алмания гаскәре көнбатышта һөҗүмне башлый, әмма ул уңышсызлыкка очрый. 1918 елның 5 октябрендә, солых сорап, [[Антанта]]га мөрәҗәгать итә. 1918 елның 11 ноябрендә Германия делегациясе, Антанта күрсәткән шартларга ризалыгын белдереп, килешүгә кул куя. 9 ноябрьдә [[Берлин]]да күтәрелеш була, монархия {{коммент|төземе|строй}} төшерелә һәм Алманиядә җөмһүрият игълан ителә. === Веймар җөмһүрияте һәм Өченче рейх. Икенче бөтендөнья сугышы === [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-P011502, Berlin, Reichskanzlei, Philipp Scheidemann.jpg|thumb|upright|[[Филип Шайдеман]] 1918 нче елның 9 нчы ноябрендә [[Рейх канцеляриясе]] тәрәзәсендә басып торган килеш [[Веймар җөмһүрияте|Алман җөмһүриятен]] игълан итә.]] 1918'нең ноябрендә, [[1918-1919 елгы алман инкыйлабы|Алман инкыйлабы]] башлангач, Алмания [[җөмһүрият]] дип игълан ителә. 1919 нчы елның февралендә [[Веймар]] шәһәрендә чакырылган оештыру мәҗлесендә Веймар җөмһүриятенең конституциясе кабул ителә{{чыганак юк}}. 1919'ның 11 нче августында Алманиянең ул вакыттагы президенты [[Фридрих Эберт]] демократик рухтагы [[Веймар конституциясе]]н имзалый. Моннан соң хакимият өчен барган көрәш барышында Бавариядә хакимияткә [[коммунистлар]] килә, әмма Алманиянең башка өлкәләрендәге консерватив карашлылар аларга нык каршы тора һәм [[Капп путчы]] дип аталучы вакыйгаларда [[Бавария Совет Җөмһүрияте]]н бәреп төшерергә омтыла. Әлеге путч {{lang-de|Reichswehr}} кешеләре, ягъни гаскәриләр, һәм шулай ук төрле консерватив, милләтче һәм монархист төркем тарафдарларында яклау таба. Эре сәнәгый шәһәрләрдәге канкойгыч урам бәрелешләре, [[Рур өлкәсе]]н Бельгия һәм Франция гаскәрләре оккупацияләү, [[гиперинфляция]] белән үзенчәлекле болгавыр дәвер ниһаять 1924 нче елда яңа акча берәмлеге кертелү һәм тарихка [[Алтын егерменче еллар]] дип кереп калган чагыштырмача тыныч, актив мәдәни тормыш чоры белән алышына. Тарихчылар 1924 белән 1929 арасындагы чорны «өлешчә стабильләшү» чоры дип атап йөртә<ref>{{cite book|author=Williamson|year=2005|title=Germany since 1815: A Nation Forged and Renewed|publisher=Palgrave Macmillan|pages=186–204}}</ref>. 1929 елда башланган дөньякүләм икътисади кризис Алмания икътисадына да шактый нык тәэсир итә. [[Алманиядә федераль сайлау, 1930|1930 елгы федераль сайлаудан]] соң, [[Пауль фон Һинденбург|президент Пауль фон Һинденбург]] канцлер [[Һайнрих Брүнинг]] хөкүмәтенә парламент хуплавыннан башка [[48 нче маддә (Веймар конституциясе)|эш итәргә]] рөхсәт бирүче канунны имзалый. Икътисади кризис һәм Брүнинг җитәкләгән хөкүмәт алып барган сәясәт эшсезлекнең артуына китерә — 1932 нче елга эшсезлек якынча 30%-ны тәшкил итә<ref name="chronicle">{{cite web|url=http://www.holocaustchronicle.org/StaticPages/50.html|publisher=The Holocaust Chronicle|title=PROLOGUE: Roots of the Holocaust|accessdate=28 September 2014|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101004701/http://www.holocaustchronicle.org/StaticPages/50.html|archivedate=1 January 2015|df=dmy-all}}</ref>. Бу шартларда [[Национал-социалистик алман эшче партиясе|нацистлар партиясенең]] (1919 елда төзелә) йогынтысы көчәя башлый. 1932 елның июлендәге федераль сайлауда [[Адольф Гитлер]] җитәкләгән әлеге партия, 13 миллионнан артык тавыш җыеп, җиңүгә ирешә. Илне торгынлыктан алып чыга алмаганлыктан, берничә тапкыр хөкүмәт алышына, һәм, 1933-нең 30 нчы гыйнварында, Һинденбург канцлер урынына Гитлерне билгели<ref>Fulbrook 1991, pp.&nbsp;155–158, 172–177</ref>. Гитлер канцлер булып бер ай узуга, ут төртелгән [[Рейстаг янгыны]]ннан соң, төп [[гражданлык хаклар]]ын чикләүче [[Халык һәм дәүләтне саклау турында боерык|боерык]] чыга һәм моңардан соң берничә атна узуга Дахау шәһәрендә беренче [[нацистларның концентрацион лагерьлары|концентрацион лагерь]] ачыла. Шул ук елның ноябрь аенда хакимият национал-социалистлар кулына күчә. 1933 елда нацистлар диктатурасы урнаштырыла. [[File:Bundesarchiv Bild 183-S33882, Adolf Hitler retouched.jpg|thumb|left|upright=0.7|[[Адольф Гитлер|Адолф Гитлер]], «[[Өченче рейх]]» тоталитар дәүләтенең «фюреры» (җитәкчесе) (1933–1945)]] [[Дефицитлы бюджет]] хисабына, ягъни бурычка кереп, дәүләт юллар һәм башка инфраструктура корылмаларын төзүгә һәм яңартуга күп акча бүлеп бирә башлый. 1934 нче елда ук, эшсез калган алманнарның 1,7 миллионы шундый төзелешләрдә үзенә эш, ә аның белән бергә керем һәм [[социаль яклау]] таба<ref>McNab, p.&nbsp;54</ref>. Әлеге проектларның иң билгелесе — ул {{lang-de|Reichsautobahn}} исемле, тиз йөрешле асфальт юллар ([[Алмания автобаннары]]) төзүне максат итеп тоткан проект<ref>Evans, Richard J. (2005). ''The Third Reich in Power.'' New York: Penguin. {{ISBN|978-0-14-303790-3}} pp.&nbsp;322–326, 329</ref>. Башка зур төзелешләрдән [[Рур буасы]] кебек [[гидроэлектростанция]]ләрне, [[Циллирбах сусаклагычы]] кебек сусаклагычларны, [[Цвикау вокзалы]] кебек транспорт төеннәрен төзү проектларын атарга була<ref>Hugo Ehrt, ''Neuer Harzbote.'' Heft 13, Fremdenverkehrsverein Bodfeld/Harz, Elbingerode (Harz),2003, p.565. Schütz and Gruber, Mythos Reichsautobahn: Bau und Inszenierung der "Straßen des Führers" 1933–1941, Berlin: Links, 1996, {{ISBN|9783861531173}}, pp.&nbsp;16–17.</ref>. Берничә ел эчендә эшсезләр саны нык кимеп, уртача сәгатьлек тә, атналык та хезмәт хаклары арта<ref>McNab, p.&nbsp;56</ref>. 1935 нче елда нацистлар режимы [[Версаль килешүе]]ннән чыгып, [[яһүдләр]]гә һәм азчылыктагы башка милләтләргә каршы юнәлтелгән [[Нюрнберг кануннары|Нүрнберг кануннары]]н чыгара. Моннан ары Алмания 1935 нче елда [[Саар (Милләтләр лигасы)|Саарны]] кире үз контроленә ала<ref>Fulbrook 1991, pp.&nbsp;188–189.</ref>, 1936 нчы елда [[Райнландның янәдән хәрбиләштерелүе|Райнландны янәдән хәрбиләштерә]], 1938 нче елда [[Anschluss|Австрияне]], ә [[Мүнхен килешүе]]ннән соң [[Чехословакия]]нең Судетлар өлкәсен [[Судетлар өлкәсе#Судетлар өлкәсе Нацист Алманиясе эчендә|үзенә куша]]. 1939 нчы елда исә Алмания, Мүнхен килешүенең шартларын бозып, [[Алманиянең Чехословакияне басып алуы|Чехословакияне тулысынча басып ала]] һәм шул ук елның март аенда [[Боһемия һәм Моравия протектораты]]н игълан итә. 1938 нче елның 9-10 нчы ноябрендә, тарихка «[[бәллүр төне|бәллүр төн]]» ({{lang-de|Kristallnacht}}), «ватык пыяла төне» дип кереп калган погромнар барышында йөзләрчә [[синагога]], меңнәрчә кибет һәм башка эшмәкәрлек бинасы җимерелә; 30000-гә якын яһүд ир-аты һәм күп яһүд хатын-кызлары нацистлар тарафыннан кулга алына; яһүдләргә каршы коммендант сәгате кертелә<ref>{{cite web|url=https://www.ushmm.org/outreach/en/article.php?ModuleId=10007697|title=The "Night of Broken Glass"|website=www.ushmm.org|language=en|access-date=8 February 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170211075203/https://www.ushmm.org/outreach/en/article.php?ModuleId=10007697|archivedate=11 February 2017|df=dmy-all}}</ref>. Ике фронтта сугышырга туры килүдән курыккан Гитлер хөкүмәте 1939-ның августында, соңрак үзе үк бозачак [[Молотов-Риббентроп пакты]]н имзалый. Бу пактның төп өлешендә Алмания һәм [[Советлар Берлеге]] бер-берсенә һөҗүм итмәскә вәгъдә итешәләр. Әмма документның яшерен өлеше дә була — ул яшерен өлештә ике ил Көнчыгыш Европаны (шул исәптән Польшаны), «Советлар Берлеге мәнфәгатендәге өлкәгә» һәм «Алмания мәнфәгатендәге өлкәгә» аерып, үзара бүлешәләр. Бу килешүдән соң, 1939-ның 1 нче сентябрендә, Алмания Польшаны басып ала — Европада [[Икенче бөтендөнья сугышы]] башлана<ref name="Fulbrook 190">Fulbrook, pp.&nbsp;190–195.</ref><ref>Axelrod, Alan (2007) Encyclopedia of World War II, Volume 1. Infobase Publishing. pp. 659.</ref>. [[File:World War II in Europe, 1942.svg|thumb|[[Икенче бөтендөнья сугышы]], [[Алмания оккупациясендәге Европа]], 1942 ел]] Гитлер гамәлләренә җавап йөзеннән Британия, хәрби хәрәкәтләрне туктатуны таләп итеп, Алманиягә ультиматум куя. Бу ультиматум инкарь ителгәч, ике көннән соң, 3 нче сентябрь көнне, [[Британия]] һәм [[Франция]] Алманиягә каршы сугыш игълан итәләр<ref>Hiden, John; Lane, Thomas (2003). ''The Baltic and the Outbreak of the Second World War.'' Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-53120-7}}, pp.&nbsp;143–144.</ref>. 1940 елның апрелендә Алмания [[Дания]] һәм [[Норвегия]]не, май—июньдә исә [[Бельгия]], [[Голландия|Һолландия]], [[Люксембург]] һәм [[Франция]]не басып ала. Шул ук елның июлендә алман һава көчләре Британиягә дә һөҗүм итә, әмма Британия гаскәрләре бу һөҗүмнәрне кире кагуга ирешә. 1941 елның апрелендә Алмания [[Югославия корольлыгы|Югославия]] һәм [[Греция]]ны басып ала. Шул ук елның 22 июнендә исә Алмания [[Бөек Ватан сугышы|Советлар Берлегенә һөҗүм итә]]. Сугыш башындагы уңышларга карамастан, алманнар ахыргы исәптә җиңелә. 1945 елның 2 маенда совет гаскәрләре Берлинны яулап ала. 7 майда [[Реймс]] шәһәрендә алман вәкилләре берсүзсез тәслим (капитуляция) турында актка кул куя. 8 майда совет ягы таләбе буенча, алар кабат тәслим (капитуляция) актын имзалыйлар. Соңрак «[[холокост|һолокост]]» дип аталачак вакыйгаларда алман хөкүмәте азчылыкларны эзәрлекли һәм, Европаның төрле илләрендә төзелгән [[Нацистларның концентрацион лагерьлары|концентрацион]] һәм [[Нацистларның үлем лагерьлары|үлем]] лагерьларын кулланып, нацистлар уйлавынча «түбән» кешеләргә каршы геноцид оештыра, ягъни аларны юк итү сәясәтен алып бара. Барлыгы 10 миллионнан артык хәрби булмаган кеше үтерелә, шул исәптән 6 миллион [[яһүд]], 220 000—1 500 000 [[Чегәннәр|чегән]] кешесе, 275 000 [[T4 операциясе|гарип кеше]], меңнәрчә [[Йәхвә шаһиты]], меңнәрчә лутый, шулай ук Алмания һәм ул басып алган башка илләрдәге сәяси я дини оппозицион оешмаларның йөз меңнәрчә әгъзасы<ref>{{cite book |last=Niewyk |first=Donald L. |title=The Columbia Guide to the Holocaust |year=2000 |publisher=Columbia University Press |pages=45–52 |author2=Nicosia, Francis R. |isbn =978-0-231-11200-0}}</ref>. Алмания тарафыннан басып алынган илләрдә нацистлар алып барган сәясәт нәтиҗәсендә 2,7 миллион [[поляк]]<ref>Institute of National Remembrance (Poland), Polska 1939–1945 Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami. Materski and Szarota. page 9 "Total Polish population losses under German occupation are currently calculated at about 2 770 000".</ref>, 1,3 миллион [[украин]], 1 миллион [[Беларуслар|белорус]] кешесе һәлак була<ref name="Maksudov, S. 1994">Maksudov, S. (1994). "Soviet Deaths in the Great Patriotic War: A Note". Europe-Asia Studies 46 (4): 671–680.</ref>. Моннан тыш, әсирлеккә эләккән совет солдатларының 3,5 миллионы әсирлектә вафат булган дип бәяләнә<ref name="Maksudov, S. 1994" /><ref name="books.google.com">Ian Kershaw.''[https://books.google.com/books?id=_tmGaItZ0tsC#v=onepage Stalinism and Nazism: dictatorships in comparison] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150915233529/https://books.google.com/books?id=_tmGaItZ0tsC |date=15 September 2015 }}''. Cambridge University Press, 1997, p.150 {{ISBN|0-521-56521-9}}</ref>. Нацистлар режимының, Алмания завод-фабрикаларында коллар итеп эшләтү өчен, оккупицияләнгән Европа илләреннән якынча 12 миллион кешене мәҗбүриләп алып китүе билгеле<ref name="BeyerSchneider">{{Cite book |author=John C. Beyer |author2=Stephen A. Schneider |title=Forced Labour under Third Reich |publisher=Nathan Associates }} [http://www.nathaninc.com/sites/default/files/Pub%20PDFs/Forced%20Labor%20Under%20the%20Third%20Reich%2C%20Part%20One.pdf Part1] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150824092603/http://www.nathaninc.com/sites/default/files/Pub%20PDFs/Forced%20Labor%20Under%20the%20Third%20Reich,%20Part%20One.pdf |date=24 August 2015 }} and [http://www.nathaninc.com/sites/default/files/Pub%20PDFs/Forced%20Labor%20Under%20the%20Third%20Reich%2C%20Part%20Two.pdf Part 2] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403025028/http://www.nathaninc.com/sites/default/files/Pub%20PDFs/Forced%20Labor%20Under%20the%20Third%20Reich%2C%20Part%20Two.pdf |date=3 April 2017 }}.</ref>. 5,3&nbsp;миллион алман солдаты сугышта һәлак булган дип исәпләнә<ref name="Rüdiger Overmans 2000">{{cite book|author=Overmans, Rüdiger|title=Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg|publisher=Oldenbourg|year=2000|isbn=978-3-486-56531-7}}</ref>. Хәрби булмаган Алмания халкыннан сугыш нәтиҗәсендә 900 000 кеше һәлак була; 400 меңе Көнбатыш илләре ягында, 500 меңе Советлар берлеге ягында<ref>{{cite book|first=Ian|last = Kershaw|title = The End; Germany 1944–45|year=2011|publisher=Allen Lane|pages=279}}</ref>. Сугыш нәтиҗәсендә якынча 12 миллион алман кешесе төрле Көнчыгыш Европа илләреннән куыла, Алмания сугышка кадәрге җирләренең якынча дүрттән бер өлешеннән колак кага<ref name="SLyE6YJEn0C page 52" />. Бомбага тоту һәм ил эчендә барган хәрби бәрелешләр нәтиҗәсендә күп шәһәрләр һәм мәдәни мирас объектлары җимерелә. Советлар Берлеге сугышта барлыгы 27 миллион кешесен югалта<ref name="MOD Russian Federation">{{cite web|last1=Министерство обороны Российской Федерации|first1=MOD Russian Federation|title=On Question of war Losses (in Russian)|url=http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=11359251@cmsArticle|publisher=MOD Russian Federation|accessdate=November 12, 2017|ref=}}</ref>. <!--1936—39 елларда Италия белән берлектә Испаниягә каршы интервенция оештыра. 1938 елның мартында Австрияне, шул ук елның октябрендә [[Чехословакия]]нең Судет өлкәсен басып ала. 1939 елның 1 сентябрендә Алмания Польшага һөҗүм ясап, [[икенче бөтендөнья сугышы]]н башлап җибәрә.   1940 елның сентябрендә [[Берлин]]да Алмания, [[Италия]] вә [[Япония]] хәрби берлек төзи.--> === Сугыштан соңгы еллар. Көнчыгыш һәм Көнбатыш Алмания === [[File:Map-Germany-1945.svg|thumb|[[Алмания 1945-1949 елларда|Алманиядә Америка Кушма Штатлары, Советлар Берлеге, Британия һәм Франция оккупация өлкәләре]], һәм Франция контролендә булган [[Саар протектораты]], 1947 ел. [[Одер-Нейсе сызыгы]]ннан көнчыгыштарак урнашкан җирләр, [[Потсдам конференциясе]]ндә төзелгән килешү нигезендә, Польшага һәм Советлар Берлегенә күчә.]] Алмания капитуляцияләгәч, Берлин һәм Алманиянең калган җирләре дүрт оккупация зонасына бүленә. 1949 елның 23 маенда инглиз, француз һәм американ оккупация зоналары [[Алман Федератив Җөмһүрияте]]нә ({{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}) берләштерелә; шул ук елның 7 октябрендә совет оккупация зонасында [[Алман Демократик Җөмһүрияте]] ({{lang-de|Deutsche Demokratische Republik}}) төзелә. Бу ике җөмһүриятне гайре-рәсми рәвештә [[Көнбатыш Алмания]] һәм [[Көнчыгыш Алмания]] дип атап йөртәләр. Көнчыгыш Алмания башкаласы итеп [[Берлин]]ны, Көнбатыш Алмания исә, ике дәүләтле чишелеш ул ясалма һәм вакытлыча гына статус кво дигән карашына басым ясар өчен, вакытлыча башкаласы итеп [[Бонн]]ны сайлый<ref>{{cite book | last = Wise | first = Michael Z. | title = Capital dilemma: Germany's search for a new architecture of democracy| year = 1998| publisher = Princeton Architectural Press | isbn =978-1-56898-134-5 | page = 23}}</ref>. Мондый вазгыять 1990 елга кадәр саклана. 1990 елда Алмания Федератив Җөмһүрияте (АФҖ) һәм Алмания Демократик Җөмһүрияте (АДҖ) Алманиянең берләшүе турындагы килешүгә кул куя. Көнбатыш Алмания [[социаль юнәлешле базар икътисады|социаль юнәлешле базар икътисадлы]] федератив парламент җөмһүрияте булып төзелә. 1948 елдан башлап Көнбатыш Алмания, [[Маршал планы]] кысаларында яңадан торгызу эшләре өчен бирелгән акчалата ярдәмнең төп адресатына әйләнә һәм бу акчалардан үзенең сугышта җимерелгән сәнәгатен яңадан коруга файдалана<ref>{{cite book|author=Carlin, Wendy|chapter=West German growth and institutions (1945–90)|editors=Crafts, Nicholas; Toniolo, Gianni|year=1996|title=Economic Growth in Europe Since 1945|publisher=Cambridge University Press|page=464|isbn=0-521-49964-X}}</ref>. Беренче [[Алмания Федератив Җөмһүриятенең федераль канцлеры|федераль канцлер]] ({{lang-de|Bundeskanzler}}) булып [[Конрад Аденауэр]] сайлана һәм ул бу вазифаны 1963 елга кадәр үти. Аның һәм [[Людвиг Эрһард]]ның җитәкчелеге астында 1950 нче еллар башыннан алып ил, соңрак «[[икътисадый могъҗиза]]» ({{lang-de|Wirtschaftswunder}}) исемен алачак дәвамлы икътисадый үсеш кичерә<ref>{{cite web|url=http://www.bpb.de/izpb/10131/wirtschaft-in-beiden-deutschen-staaten-teil-1|title=Deutschland in den 50er Jahren: Wirtschaft in beiden deutschen Staaten |trans_title=Economy in both German states|author=Werner Bührer|date=24 December 2002|work=Informationen zur Politischen Bildung|issue=256|publisher=Bundeszentrale für politische Bildung}}</ref>. Алмания Федератив Җөмһүрияте 1955-тә [[НАТО]]-га керә һәм 1957-дә [[Европа Икътисадый Берләшмәсе]]нә нигез салучыларның берсе була. [[File:Thefalloftheberlinwall1989.JPG|thumb|left|[[Берлин дивары]] үзенең 1989 елдагы [[Берлин диварының җимерелүе|җимерелүе]] вакытында. Арткы планда — [[Бранденбург капкасы]].]] Көнчыгыш Алмания, оккупацион көчләр һәм [[Варшава килешүе]] аша ССРБ'ның сәяси һәм хәрби контролендә булган [[Көнчыгыш блок]] дәүләте була. Көнчыгыш Алмания үзен демократия дип санаса да, чын хакимият [[Штази]] исемле, җәмгыятьнең күп өлкәләрен контрольдә тотучы [[яшерен хезмәт]]кә таянган коммунистик [[Алмания Социалистик Бердәмлек партиясе]]нең [[политбюро]]сы кулында гына була<ref name="spiegel_20080311">{{cite web|url = http://www.spiegel.de/international/germany/east-german-spies-new-study-finds-more-stasi-spooks-a-540771.html|title = New Study Finds More Stasi Spooks|author = maw/dpa|date = 11 March 2008|work = [[Der Spiegel]]|accessdate =07 November 2017}}</ref>. АДҖ'дә Советлар Берлегендәге икътисадка охшаш [[планлы икътисад]] корыла, соңрак ил [[Үзара икътисадый ярдәмләшү шурасы]] ({{lang-ru|Совет Экономической Взаимопомощи}}, СЭВ) әгъзасына да әверелә<ref name="loc-cs">"Germany (East)", Library of Congress Country Study, [http://memory.loc.gov/frd/cs/germany_east/gx_appnb.html Appendix B: The Council for Mutual Economic Assistance]</ref>. Канцлер [[Вилли Брандт]]ның ''көнчыгыш сәясәте'' ({{lang-de|''[[Ostpolitik]]''}}) нәтиҗәсендә, 1970 еллар башында Көнчыгыш һәм Көнбатыш Алмания арасындагы фикер каршылыклары кими төшә. 1989'ның җәендә Маҗарстан, [[тимер чаршау|тимер чаршавын]] бетереп, үзенең чикләрен ачарга карар кыла. Нәтиҗәдә меңләгән [[көнчыгыш алманнар|көнчыгыш алман]] [[Маҗарстан]] аша Көнбатыш Алманиягә күченеп китә. АДҖ'дә [[Көнчыгыш Алманиядә дүшәмбе демонстрацияләре|массакүләм демонстрацияләр]] колач җәя. Көнчыгыш Алмания хакимияте, гражданнарга Көнбатыш Алманиягә сәяхәт итү мөмкинлеге биреп, чикне узу кагыйдәләрен йомшарта. Бу Көнчыгыш Алманияне ил буларак саклап калу ниятеннән эшләнсә дә, чикләрне ачу ''Wende'' дип аталучы реформа процессын асылда тизләтә генә. === Берләшкән Алмания һәм Европа Берлеге === [[File:Reichstag Berlin Germany.jpg|thumb|270px|Алмания 1990 елның 3 октябрендә [[Алманиянең берләшүе|берләшә]]<ref name="Einigungsvertrag">[http://bundesrecht.juris.de/einigvtr/BJNR208890990.html Vertrag zwischen der Bundesrepublik Deutschland und der Deutschen Demokratischen Republik über die Herstellung der Einheit Deutschlands (Einigungsvertrag)] Алмания Федератив Җөмһүрияте һәм Алмания Демократик Җөмһүрияте 1990'ның 31 августында имзалаган ''Берләшү турында килешү'' (рәсми текст, алман телендә).</ref>. 1999'дан алып, Берлиндагы [[Рейхстаг (бина)|Рейхстаг бинасы]] [[Бундестаг]]ның, Алмания парламентының, утырышлары уза торган урын.]] Берләшкән Алмания яңа дәүләт булып түгел, ә Алмания Федератив Җөмһүриятенең киңәйгән дәвамчысы булып санала. Көнбатыш Алмания булган барлык оешмаларда яңа, берләшкән Алмания дә әгъза булып кала<ref>{{cite web |url=http://www.gesetze-im-internet.de/einigvtr/art_11.html |title=Vertrag zwischen der Bundesrepublik Deutschland und der Deutschen Demokratischen Republik über die Herstellung der Einheit Deutschlands (Einigungsvertrag) Art 11 Verträge der Bundesrepublik Deutschland |accessdate=15 May 2015 |publisher=Bundesministerium für Justiz und Verbraucherschutz |language=German |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150225035417/http://www.gesetze-im-internet.de/einigvtr/art_11.html |archivedate=25 February 2015 }}</ref>. 1994 елда имзаланган [[Берлин/Бонн акты]]на нигезләнеп, Берлин янәдән берләшкән Алманиянең башкаласына әверелә. Боннга исә федераль шәһәр ({{lang-de|Bundesstadt}}) статусы бирелә һәм кайбер федераль министрлыклар да Бонн шәһәрендә кала.<ref>{{cite web |title=Gesetz zur Umsetzung des Beschlusses des Deutschen Bundestages vom 20. Juni 1991 zur Vollendung der Einheit Deutschlands |trans-title=Law on the Implementation of the Beschlusses des Deutschen Bundestages vom 20. Juni 1991 zur Vollendung der Einheit Deutschlands |url=https://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/berlin_bonng/gesamt.pdf |publisher=Bundesministerium der Justiz |accessdate=22 June 2016 |language=German |date=26 April 1994 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160714155722/https://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/berlin_bonng/gesamt.pdf |archivedate=14 July 2016 }}</ref> Күченергә тиешле министрлыклар һәм парламент 1999 елда Берлинга күченеп бетә; 6 министрлык исә элеккечә Боннда урнашуын дәвам итә.<ref>{{cite news |title=Brennpunkt: Hauptstadt-Umzug |url=http://www.focus.de/panorama/boulevard/brennpunkt-hauptstadt-umzug_aid_175751.html |accessdate=19 March 2011 |newspaper=Focus |date=12 April 1999 |language=German |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110430043907/http://www.focus.de/panorama/boulevard/brennpunkt-hauptstadt-umzug_aid_175751.html |archivedate=30 April 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430043907/http://www.focus.de/panorama/boulevard/brennpunkt-hauptstadt-umzug_aid_175751.html |date=2011-04-30 }}</ref> Элеккеге Көнчыгыш Алмания икътисадын заманчалаштыру һәм интеграцияләү өчен илнең көнбатыш өлкәләре 2019 елга кадәр ел саен тулаем алганда якынча 80 миллиард доллар акча сарыф итеп килә<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/06/19/world/europe/19germany.html |work=The New York Times |title=In East Germany, a Decline as Stark as a Wall |first=Nicholas |last=Kulish |date=19 June 2009 |accessdate=27 March 2011 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110403073216/http://www.nytimes.com/2009/06/19/world/europe/19germany.html |archivedate=3 April 2011 }}</ref>. Шушы максатлар өчен ил гражданнары һәм ширкәтләре керемнәренең 5,5%-ын салым итеп түли. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|left|Алмания — 1993 елда [[Европа Берлеге]]нә нигез салган илләрнең берсе. 2002 елдан бирле илнең акча берәмлеге — [[евро]]. 2007 елда Алмания [[Лиссабон килешүе]]н имзалый (рәсемдә).]] Берләшүдән соң Алмания [[Европа Берлеге]]ндә активрак роль уйный башлый. Башка ауропалы партнёрлары белән берлектә Алмания 1992 елда [[Маастрихт килешүе]]нә кул куя, 1999-да [[еврозона]]га нигез сала, һәм 2007-дә [[Лиссабон килешү]]ен имзалый<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/avservices/services/showShotlist.do?out=PDF&lg=En&filmRef=i-055938 |title=Lisbon Treaty : The making of |publisher=Council of the European Union |format=PDF |accessdate=14 June 2011 |quote=After signature by all 27 Heads of State and governments, the Treaty will travel back to Brussels, where it will be officially sealed with the seals of the 27 Member States, on the 18th of December. Then, it will be sent to Rome, the Italian government being the depository of the Treaties. |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520080610/http://ec.europa.eu/avservices/services/showShotlist.do?out=PDF&lg=En&filmRef=i-055938 |archivedate=20 May 2013 }}</ref>. [[НАТО]] әгъзасы буларак, Алмания гаскәрләре [[Югославияне бомбага тоту (1999)|Балкан илләрендәге]] һәм [[Әфганстан сугышы (2001-дән алып хәзергәчә)|Әфганстандагы]] сугышларда катнаша<ref>{{cite news | last = Dempsey | first = Judy | url = https://www.nytimes.com/2006/10/31/world/europe/31iht-germany.3343963.html | title = Germany is planning a Bosnia withdrawal | newspaper = International Herald Tribune | date = 31 October 2006 | accessdate = 7 May 2011 | deadurl = no | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121111000841/http://www.nytimes.com/2006/10/31/world/europe/31iht-germany.3343963.html | archivedate = 11 November 2012 | df = dmy-all }}</ref>. Күп алманияле бу эшне хупламый, моннан тыш Алмания кануннары чит илләргә гаскәр җибәрүне Алманиянең үзен яклау йөзеннән генә рөхсәт итә<ref>{{cite web |last=Merz |first=Sebastian |title=Still on the way to Afghanistan? Germany and its forces in the Hindu Kush |url=http://www.comw.org/warreport/fulltext/0711merz.pdf |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |format=PDF |accessdate=21 February 2017 |pages=2, 3 |date=November 2007 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170403023417/http://www.comw.org/warreport/fulltext/0711merz.pdf |archivedate=3 April 2017 }}</ref>. == География == [[File:Deutschland topo.jpg|left|thumb]] Алманиянең территориясе төньяктан көньякка сузылган. Табигый шартлары буенча да, кешеләрнең алардан файдалануы буенча да бертөрле түгел. Көньяккарак киткән саен, урыны калкулана бара. Төньягында Төньяк Герман түбәнлеге ята. Бу урында кайчандыр [[диңгез]] булган, ул калын утырма катлам калдырган. Мореналы калкулыклар арасында [[бозлыклар]] ясаган кечерәк кенә күлләр ята. Дымлы климат шартларында бик күп [[сазлык]]лар ясалган, хәзер аларның барысын да диярлек киптереп бетергәннәр, анда болыннар һәм сөрү җирләре җәелеп ята. Йомшак диңгез климаты, явым-төшемнең күплеге үсемлекләр өчен бик уңайлы. Бу — бик әһәмиятле терлекчелек районы. Илнең зур өлешен уртача биеклектәге бик матур урманнар белән капланган [[таулар]] тасмасы алып тора. Болар — борынгы таулар, түбәләре яссы яки гөмбәзгә охшап тора. Уртача биеклектәге таулар грәнит, гнейс, комташ, {{коммент|акшар|избис, известь}} катнашкан тау токымнарыннан ясалган һәм киң үзәннәр белән аерылган. Яссы тау түбәләреннән җәелеп киткән үзәннәр, ялангач кыялар күренә. Сазлыклардан күп санлы инешләр башлана, алар агачлар арасыннан агалар, кайвакыт шома кыядан төшеп, кечкенә шарлавыклар ясыйлар. Таудагы көтүлекләрдә терлек көтәләр, басуларда арыш, солы һәм бәрәңге үстерәләр. Тауларның табигате бик матур, анда күп тыюлыклар һәм җәй көне халык ял итә торган урыннар бар. Алманиянең көньяк өлешенә [[Альп таулары]]ның төньяк сыртлары һәм аның итәкләре урнашкан. Төньяк Альплар тәбәнәк, кайбер түбәләренең генә биеклеге 3000 м га җитә. Альп таулары итәгендә кеше кулы тимәгән табигать яхшы сакланган, ул тыюлыклар һәм милли парклар рәвешендә саклана. Алмания төньякта [[Дания]], көнчыгышта [[Польша]] һәм [[Чехия]], көньяк һәм көньяк-көнчыгышта [[Австрия]], көньякта [[Швейцария]], көньяк-көнбатышта [[Франция]], көнбатышта [[Люксембург]] һәм [[Бельгия]], төньяк-көнбатышта [[Нидерланд]]лар белән чиктәш. Төньякта [[Төньяк диңгез|Төньяк]] һәм [[Балтыйк диңгезе|Балтыйк]] диңгезләре суы белән юыла. Гыйнварның уртача температурасы 1,5&nbsp;°C тан (тигезлекләр) — минус 6&nbsp;°C кача (таулар). Июльнең уртача температурасы 18&nbsp;°C тан 20&nbsp;°C кача. Еллык явым-төшем микъдары 600-800 мм. Биек [[тау]]ларда [[җәй]] салкын, явым-төшем микъдары 1000-2000 мм. Илнең күп өлешендә күчмә климат: диңгез климатыннан континенталь климатка күчә. Климат шартлары бик күп төрле культуралар игәргә мөмкинлек бирә. [[Рейн]] үзәнендә хәтта [[йөзем]] дә үстерәләр. Һәр җирдә явым-төшем күп була, тауларда 600—800 мм га җитә. Алманиядә елгалар күп: [[Рейн]], [[Дунай]], [[Эльба]], Везер һәм [[Одер]], алар каналлар белән тоташтырылган, иң мәшһүр канал — [[Киль каналы]], ул [[Балтыйк диңгезе|Балтыйк]] һәм [[Төньяк диңгез|Төньяк]] диңгезләрне тоташтыра. Эре күлләр: [[Боден күле|Боден]], Мүрис ([[Алман теле|алман]]: ''Müritz''). Алар күбесенчә көньяктан төньякка таба ага. Иң матур һәм зур елга — ''Рейн''. Бу елга буйлап миллионнарча тонна йөк ташыйлар. Елга тамакларында зур порт шәһәрләре урнашкан. Илнең көньяк-көнбатыш өлешендә Дунайның башланган урыннары ята. Рейн һәм ''Дунай'' бигрәк тә яз һәм җәй көннәре, карлар һәм таулардагы бозлыклар эрегән вакытта күп сулы була. [[Урман]]нары аз калган. Алар илнең якынча 1/4 мәйданын биләп тора һәм күбесенчә тауларда сакланып калганнар. Кеше кулы белән ясалган [[ландшафт]]лар өстенлек итә. Сәнәгатьнең үсүе, юллар челтәренең куелыгы, авыл һәм шәһәрләрнең күплеге һаваның һәм суның нык пычрануына китерә. Елгалар пычрак һәм агуланган суны [[Төньяк диңгез]]гә илтә. Елгалар һәм күлләр күп булуга карамастан, төче су җитми. Туфрагы нигездә көлсу, кәсле-көлсу һәм көрән урман туфрагыннан гыйбарәт. == Халык == {{ХСВМ||Таблица}} Алмания халкының 90% — этник [[алманнар]]. [[Икенче бөтендөнья сугышы]]ннан соң Алманиягә башка илләрдә яшәүче 9 млн га якын немец күченеп кайта. Чит илләрдән килгән эшчеләр күп. 2,5 млн. — [[төрекләр]] (шуларның 1,7 млн. — гражданнар), 930 мең экс-[[Югославия]] халыклары, 200 мең [[Россия|Рәсәй]] халкы, 130 мең — [[Украина]] халкы. 90% — шәһәрләрдә йә шәһәр яны бистәләрендә яши. Хәзерге вакытта дәүләтнең халык саны елдан-ел кими: [[2008 ел]]га халык кимүе 0,02% булган. Алманиядә 6 млн. кеше [[урысча]], ә 2,1 млн. — [[төрекчә]] сөйләшә белә. === Эре шәһәрләр === {| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |- ! rowspan=21 | {{navbar|Алмания шәһәрләре|plain=1}} [[Рәсем:Cityscape Berlin.jpg|border|115px]]<br />[[Берлин]]<br />[[Рәсем:Hamburger Rathaus von St-Petri.jpg|border|115px]]<br />[[Һамбург]]<br />[[Рәсем:Stadtbild München.jpg|border|115px]]<br />[[Мүнхен]]<br />[[Рәсем:Köln Panorama.jpg|border|115px]]<br />[[Көлн]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Урын ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Шәһәр ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Төбәк ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Халык саны ! rowspan=21 | {{navbar|Largest cities of Russia|plain=1}} [[Рәсем:Frankfurt Am Main-St Bartholomaeus-Ansicht vom Nextower-20110812.jpg|border|115px]]<br />[[Майндагы Франкфурт]]<br />[[Рәсем:Schloß-Rosenstein.jpg|border|115px]]<br />[[Штутгарт]]<br />[[Рәсем:Medienhafen Duesseldorf Nacht.jpg|border|115px]]<br />[[Дүсселдорф]]<br />[[Рәсем:DK DO Skyline 300ppi CC BY NC SA-20140223-3068.jpg|border|115px|ссылка=Special:FilePath/DK_DO_Skyline_300ppi_CC_BY_NC_SA-20140223-3068.jpg]]<br />[[Дортмунд]] |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Берлин]]''' || [[Берлин]] || 3326002 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Һамбург]]''' || [[Һамбург]] || 1718187 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Мүнхен]]''' || [[Бавария]] || 1364920 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Көлн]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 1013665 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Майндагы Франкфурт]]''' || [[Һессен]] || 676533 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Штутгарт]]''' || [[Баден-Вүртемберг]] || 591015 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[Дүсселдорф]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 589649 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Дортмунд]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 571403 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Эссен]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 565900 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Бремен]]''' || [[Бремен]] || 544043 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 11 ||align=left | '''[[Дрезден]]''' || [[Саксония]] || 517765 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 12 ||align=left | '''[[Лейпциг]]''' || [[Саксония]] || 510043 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 13 ||align=left | '''[[Һанновер]]''' || [[Түбән Саксония]] || 509485 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 14 || align=left | '''[[Нүрнберг]]''' || [[Бавария]] || 490085 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 15 ||align=left | '''[[Дуйсбург]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 487470 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 16 ||align=left | '''[[Бохум]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 362585 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 17 ||align=left | '''[[Вупперталь]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 342570 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 18 ||align=left | '''[[Билефелд]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 327199 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 19 ||align=left | '''[[Бонн]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 307530 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 20 ||align=left | '''[[Мүнстер]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 293323 |- | colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" | <ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/Zensus_Gemeinden.xls;jsessionid=E514CCE99993ECC0A7A8AAACFDDDB0CA.cae2?__blob=publicationFile |access-date=2014-11-01 |archive-date=2016-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309182436/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/Zensus_Gemeinden.xls;jsessionid=E514CCE99993ECC0A7A8AAACFDDDB0CA.cae2?__blob=publicationFile |dead-url=yes }}</ref> |} <noinclude> {{clear}} == Сәясәт == === Административ бүленеш === {| border="1" style="border-collapse:collapse; border-color:#f2f2f4; margin-top:1px; margin-bottom:15px; font-size:100%" cellpadding="1" width="90%" |- ! bgcolor="#ffffff" rowspan="18"| [[Рәсем:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|250px|center]] ! bgcolor="#efefef" width="3%"| ! align="left" bgcolor="#f2f2f4" width="24%"| Федераль җир ! align="left" bgcolor="#f2f2f4" width="11%"| Башкала ! align="right" bgcolor="#f2f2f4" width="11%"| Мәйдан (км²) ! align="right" bgcolor="#f2f2f4" width="13%"| Халык саны<ref>https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile</ref> |- |align="center"|1 || [[Баден-Вюртемберг|Баден-Вүртемберг]] || [[Штутгарт]] || align="right"|35.751,65 || align="right"|10 486 660 |- |align="center"|2 || [[Бавария]] || [[Мүнхен]] || align="right"|70.549,19 || align="right"|12 397 614 |- |align="center"|3 ||[[Берлин]] || ^- || align="right"|891,75 || align="right"|3 292 365 |- |align="center"|4 || [[Бранденбург]] || [[Потсдам]] || align="right"|29.477,16 || align="right"|2 455 780 |- |align="center"|5 || [[Бремен җире|Бремен]] || [[Бремен]] || align="right"|404,23 || align="right"|650 863 |- |align="center"|6 || [[Һамбург]] || ^- || align="right"|755,16 || align="right"|1 706 696 |- |align="center"|7 || [[Һессен]] || [[Висбаден]] || align="right"|21.114,72 || align="right"|5 971 816 |- |align="center"|8 || [[Мекленбург-Алгы Померания]] || [[Шверин]] || align="right"|23.174,17 || align="right"|1 609 982 |- |align="center"|11 || [[Рейнланд-Пфальц]] || [[Майнц]] || align="right"|19.847,39 || align="right"|3 989 808 |- |align="center"|12 || [[Саар]] || [[Саарбрүккен]] || align="right"|2.568,65 || align="right"|999 623 |- |align="center"|13 || [[Саксония]] || [[Дрезден]] || align="right"|18.414,82 || align="right"|4 056 799 |- |align="center"|14 || [[Саксония-Анһалт]] || [[Магдебург]] || align="right"|20.445,26 || align="right"|2 287 040 |- |align="center"|9 || [[Түбәнге Саксония]] || [[Һанновер]] || align="right"|47.618,24 || align="right"|7 777 992 |- |align="center"|10 || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || [[Дүсселдорф]] || align="right"|34.042,52 || align="right"|17 538 251 |- |align="center"|16 || [[Түрингия]] || [[Эрфурт]] || align="right"|16.172,14 || align="right"|2 188 589 |- |align="center"|15 || [[Шлезвиг-Һольштейн]] || [[Кил (шәһәр)|Кил]] || align="right"|15.763,18 || align="right"|2 800 119 |- | colspan="6" style="font-size:smaller" | |} === Дәүләт корылышы === {| class="wikitable" style="text-align:left; float:right; margin-right:9px; margin-left:2px;" |- | style="text-align:left;"| [[File:Frank-Walter Steinmeier Feb 2014 (cropped).jpg|center|140px]] || style="text-align:left;" | [[File:Angela Merkel June 2017.jpg|center|140px]] |- | style="text-align:center;"|[[Франк-Вальтер Штайнмайер]]<br /><small>2017 нче елдан бирле [[Алмания президенты|президент]]</small> | style="text-align:center;"|[[Ангела Меркель]]<br /><small>2005 нче елдан бирле [[Алмания канцлеры|канцлер]]</small> |} [[File:Reichstag building Berlin view from west before sunset.jpg|thumb|312x312px|Рейхстаг, алман парламентының резиденциясе]] АФҖ — федератив җөмһүрият. Гамәлдәге конституциясе [[1949 ел]]ның 23 маенда кабул ителгән, аңа 1954, 1956, 1990, 1993 вә 1994 елларда үзгәртүләр кертелгән. Дәүләт башлыгы — федераль президент. Ул махсус чакырылган федераль мәҗлес тарафыннан 5 еллык мөддәткә (срокка) сайлана һәм бу вазыйфага тагын фәкать бер тапкыр гына сайланырга мөмкин. Федераль мәҗлес [[бундестаг]] рәисе тарафыннан чакырыла вә ул бундестаг депутатлары һәм дә ландтаглар (җир парламентлары) тарафыннан сайланган әгъзалардан гыйбарәт. Президент эшкә сәләтлелекне югалтса яки вафат булса, бундесрат рәисе президент вәкаләтләрен башкара. Канун чыгару хакимиятен парламент башкара. Ул ике пулат: бундестаг вә бундесраттан гыйбарәт. Бундестаг халык тарафыннан 4 еллык мөддәткә сайлана. Бундесрат исә җир хакимиятләре үзләре арасыннан 4 еллык мөддәткә билгеләгән вәкилләрдән гыйбарәт. Башкарма хакимият [[Almaniä federal' kanslerı|федераль канцлер]] җитәкчелегендәге федераль хөкүмәт кулында. Федераль канцлер бундестагта президентның тәкъдиме буенча тавыш күпчелеге белән сайлана. Вәзирләр федераль канцлерның тәкъдиме белән президент тарафыннан тәгаенләнәләр. Һәрбер җирнең үз конституциясе, парламент вә хөкүмәте бар. === Тышкы сәясәт === Алмания төзелүеннән бирле [[Европа Берлеге]]ндә лидер ролен уйный. [[Икенче бөтендөнья сугышы]]ннан бирле ил [[Франция]] белән тыгыз икътисади-сәяси мөнәсәбәттә. == Дәүләт гимны == '''''Einigkeit und Recht und Freiheit''''' :''Einigkeit und Recht und Freiheit'' :''für das deutsche Vaterland!'' :''Danach lasst uns alle streben'' :''brüderlich mit Herz und Hand!'' :''Einigkeit und Recht und Freiheit'' :''sind des Glückes Unterpfand!'' :''Blüh' im Glanze dieses Glückes,'' :''blühe, deutsches Vaterland!'' :''Blüh' im Glanze dieses Glückes,'' :''blühe, deutsches Vaterland!'' '''гимнның әдәби тәрҗемәсе:''' '''Бердәмлек, Хокук, Хөррият''' Бердәмлек, Хокук, Хөррият Алман җирендә хаким. Изге туганлык хисләрен Йөртсен күңелендә һәркем. Бердәмлек, Хокук, Хөррият — Безнең бәхет солтаны. Шул бәхеттә чәчәк атсын Мәңге Алман Ватаны! Шул бәхеттә чәчәк атсын Мәңге Алман Ватаны! === гимнның тарихы === Алмания Федератив Республикасының хәзерге гимнының музыкасын композитор [[Yozef Haydn|Франc Йозеф Һайдн]] (''Franz Joseph Haydn'' (1732—1809)) язган дип санала. Бу — рәсми караш. Дүрт куплеттан торган сүзләрен 1841 елда Аугуст Һайнрих Һоффманн фон Фаллерслебен (''August Heinrich Hoffmann von Fallersleben'' (1798—1874)) иҗат иткән, монысы төгәл билгеле. Гимнның музыкасы Австриянең иске король гимнына нигезләнеп язылган дигән фикер дә бар, бу гимн беренче тапкыр 1797 елның 12 февралендә башкарылган булган. Хәер, безнең көннәргә кадәр сакланып калган тагын бер чыганак та бар әле — шул ук көйгә җырлана торган көньяк алман халык җыры. Аның беренче сүзләре: “''Wieder klingen deutsche Lieder…''” (Яңадан алман җырлары яңгырый). Гимн 1922 елда Алман Республикасының беренче президенты Фридрих Эберт (''Friedrich Ebert'') тарафыннан расланган. Хәзерге заманда Фаллерслебен шигыренең өченче куплеты гына рәсми рәвештә башкарыла, гимнның исеме дә шул куплетның беренче сүзләреннән алынган: “''Einigkeit und Recht und Freiheit''” (Бердәмлек, Хокук, Хөррият). Веймар республикасында дүрт куплет та гамәлдә булган. Икенче Бөтендөнья сугышыннан соң „''Deutschland über alles''“ (“Алмания барыннан да өстенрәк” — Фаллерслебен шигыре нәкъ шулай башлана) рухында язылган өч куплетны рәсми кулланыштан төшереп калдырганнар. Шуңа да карамастан, Алманиядә аларны рәсми булмаган шартларда башкаруны тыя торган канун юк. == Икътисад == [[Тулаем эчке продукт]]ы буенча Алмания дөньяда 3 урынны, экспорт буенча 1 урынны, хәрби бюджет буенча 6 урынны биләп тора. Күп кенә [[фән]]ни һәм технологик тармакларда лидерлыкка ия. === Сәнәгать === Алмания икътисадының төп таянычы. Көрән күмер, ташкүмер, нефть, [[табигый газ]], полиметалл рудалар, калий һәм аш тозы чыгарыла. Энергетика, кара ва төсле металлургия, машиналар төзү, көймәләр төзү, химия һәм нефть химиясе, агач эшкәртү, азык-төлек сәнәгате гаять зур үсеш алган. Алмания сәнәгате нигездә урта ширкәтләрдә гыйбарәт. Сәнәгатьтә мәшгуль булган барча эшчеләрнең 32 % ыннан күбрәге (2,2 млн. кеше) эре фирмаларда эшли. „Сименс“ концерны, „Фольксваген“, БМВ вә „Даймлер Бенц“ кебек [[автомобил]]ьләр төзеү фирмалары, „Һөхст“, „Байер“ һәм БАСФ кебек химия концерннары, „Рурколе АГ“ күмер казу фирмасы, „ФЕБА“ һәм „РВЕ“ электр техникасы концерны яки „Бош“ концерннары бөтен дөньяга мәшһүр булып, дөньяның һәммә урыннарда филиаллары, ширкәтләре яки тикшеренү йортлары бар. Алмания [[ташкүмер]]гә һәм [[калий]] тозларына бай. Рур ташкүмер бассейны аеруча танылган. Рур өлкәсе үзенең алга киткән промышленносте белән аерылып тора. Күпчелек чималны, бигрәк тә [[нефть]]не, читтән кертергә туры килә. === Транспорт === Тимер юллар озынлыгы — 91,4 мең км, [[автомобил]] юллары озынлыгы — 496,6 мең км. Иң эре аэропорт — Майндагы Франкфурт шәһәрендә. Башка эре аэропортлар: Берлин — Тегел, Берлин — Шенефелд, Бремен, Һамбург, Һанновер, Дрезден, Дүсселдорф, Көлн/Бонн, Лейпциг, Мүнхен, Нүрнберг, [[Саарбрүккен]] һәм Штутгарт. Су юллары озынлыгы — 7467 км. Мөһим диңгез портлары: Һамбург, Бремен, Бремерхафен, Вилһелмсхафен, Росток.<ref>{{китап|башлык = Eisenbahnatlas Deutschland|издание = 2007/2008|урын = Кёльн|нәшрият = Verlag Schweers + Wall GmbH|ел = 2007|страниц = 232|isbn = 978-3-89494-136-9}}</ref> === Авыл хуҗалыгы === Авыл хуҗалыгында төп шөгыль — [[терлекчелек]], моның өчен табигый шартлар бик уңайлы. Үсемлекчелек терлекләрне азык белән тәэмин итә. Алмания авыл хуҗалыгына яраклы 36 млн. га җир бар. Төп продуктлар: [[бодай]], [[арпа]], [[шикәр чөгендере]], [[бәрәңге]], шулай ук йөзем, җиләк-җимеш, яшелчәләр һ.б. Бодайның берникадәр өлешен чит илләрдән сатып алалар. Илнең җәйләре җылырак булган көнбатыш һәм көньяк-көнчыгышында шикәр чөгендере үстерәләр. Терлекчелектә мал ите, [[Дуңгызчылык|дуңгыз]] ите, [[тавык]] ите һәм [[сөт]] җитештерелә. Сусыл альп болыннарында, илнең башка җирләрендәге кебек үк, сыерларның сөт токымнарын көтәләр. Һәркайда дуңгыз асрыйлар. Алмания территориясенең якынча өчтән бер өлешен (10,7 млн. га) урманнар биләп тора. Мәмләкәттә һәр ел 30—40 млн. м³ агач хәзерләнә, бу күләм эчке ихтыяҗның өчтән ике өлешен каплап тора. Алмания агач экспортлаучы иң эре дәүләтләрнең берсе. [[Төньяк диңгез|Төньяк]] һәм [[Балтыйк диңгезе|Балтыйк]] диңгезләрендә, [[Гренландия]] утравы тирәсендә балык тотыла. == Мәдәният == {{төп мәкалә|Алмания мәдәнияте}} [[File:Frankfurt am Main - Frankfurter Weihnachtsmarkt (2025) 1.jpg|thumb|[[Франкфурт]] шәһәрендәге типик бер {{lang-de|Weihnachtsmarkt}} ([[Раштуа ярминкәсе]])]] Алмания мәдәнияте үз эченә хәзерге Алмания мәдәниятен дә, хәзерге Алманияне тәшкил итүче дәүләтләр (Пруссия, Саксония һ. б.) мәдәниятен дә ала. «Алман мәдәнияте» төшенчәсенең киңрәк мәгънәсе үз эченә Австрия мәдәниятен дә ала: сәяси рәвештә ул Алманиядән бәйсез булса да, анда шул ук мәдәнияткә караган алманнар яши. Алман мәдәнияте безнең эрага кадәр [[V гасыр (б. э. к.)|5 гасырдан]] мәгълүм. Алмания тарихта {{lang-de|Das Land der Dichter und Denker}} («шагыйрьләр һәм фәлсәфәчеләр иле»)<ref>{{cite news|author=Wasser, Jeremy|url=http://www.spiegel.de/international/0,1518,410135,00.html|title=Spätzle Westerns|newspaper=Spiegel Online International|date=6 April 2006|accessdate=28 March 2011|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427053606/http://www.spiegel.de/international/0,1518,410135,00.html|archivedate=27 April 2011|df=dmy-all}}</ref> буларак бигеле, чөнки [[Алман әдәбияты|алман язучылары]] һәм [[Алман фәлсәфәсе|фәлсәфәчеләре]] Көнбатыш дөньясының фикерен үстерүдә һәрвакыт мөһим бер роль уйнаган<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17299607|title=Germany country profile|publisher=BBC|date=25 February 2015|accessdate=17 May 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150602194632/http://www.bbc.com/news/world-europe-17299607|archivedate=2 June 2015|df=dmy-all}}</ref>. Алманиянең [[Октоберфест]] кебек халык фестивальләре һәм [[Раштуа]] йолалары бөтен дөньяда билгеле. Соңгыларыннан Раштуага дүрт атна кала чыршы ботакларыннан [[Раштуа такыясы|такыя]] ({{lang-de|Adventskranz}}) үреп, йортны бизәүне; балаларның [[Гайсә пәйгамбәр]] тууына багышланган спектакль ({{lang-de|Krippenspiel}}) күрсәтүләрен; [[Раштуа чыршысы]]н бизәүне; Раштуа табынына «штолен» ({{lang-de|Stollen}}) исемле баллы ипи пешерүне һ.б. санап китәргә була<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/magazine-29380144|publisher=BBC|title=The country with one people and 1,200 sausages|author=MacGregor, Neil|date=28 September 2014|accessdate=11 December 2014|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141210062000/http://www.bbc.com/news/magazine-29380144|archivedate=10 December 2014|df=dmy-all|newspaper=BBC News}}</ref><ref>{{cite web|title=Christmas Traditions in Austria, Germany, Switzerland|url=http://www.german-way.com/history-and-culture/holidays-and-celebrations/christmas/|publisher=German Ways|accessdate=12 December 2014|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141225193546/http://www.german-way.com/history-and-culture/holidays-and-celebrations/christmas/|archivedate=25 December 2014|df=dmy-all}}</ref>. Хәзергә Алманиягә мәдәни тормышының төрлелеге һәм аның киң таралганлыгы хас. Мондагы мәдәни тормыш бер яки берничә шәһәрдә тупланмаган, мәдәни үзәкләр бөтен ил буйлап таралганнар — мәшһүр [[Берлин]], [[Мүнхен]], [[Веймар]], [[Дрезден]] яки [[Көлн]] белән беррәттән Ротенбург-об-дер-Таубер, [[Наумбург]], [[Байройт]], [[Целле]], [[Виттенберг]], Шлезвиг кебек мәдәни әһәмияткә ия кече үзәкләр дә бар. 2009 елдагы хәле буенча, Алманиядә 6250 [[музей]] эшли, килүчеләр саны 106 миллион кешегә җитә.<ref>http://www.smb.spk-berlin.de/ifm/dokumente/kurzbericht/kurzbericht2009.pdf{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Шуларның иң мәшһүрләре — Дрезден рәсемнәр галереясе, Алман музее (Мүнхен), Тарихи музей (Берлин), һәм башкалар. === Әдәбият һәм фәлсәфә === {{Төп мәкалә|Алман әдәбияты|Алман фәлсәфәсе}} [[File:Grimm.jpg|thumb|upright|left|[[Grimm bertuğannar|Бертуган Гриммнар]] борынгы алман халык [[Гриммнарның тылсымлы әкиятләре|әкиятләрен]] туплап, аларны халыкка таныта.]] Алман әдәбиятының тамырлары Урта гасырларга, [[Вальтер фон дер Фогелвайде]] ({{lang-de|Walther von der Vogelweide}}) һәм [[Вольфрам фон Эшенбах]] ({{lang-de|Wolfram von Eschenbach}}) кебек язучыларның иҗатына барып тоташа. Дөньякүләм танылу алган язучылардан [[Иоһанн Вольфганг Гөте|Йоһанн Вольфгаң фон Гөте]], Фридрих Шиллер, Готхольт Эфраим Лессинг кебек исемнәрне атап китәргә була. 18 нче гасырда абыйлы-энеле Гримм нәшер иткән әкиятләр җыентыгы Алман халык иҗатын алман укучыларына да, башка халыкларга да таныта. === Архитектурасы === [[File:St.-Michaelskirche-2284.jpg|left|thumb|178x178px|Изге Михаил чиркәве (Фульда)]] Алман кабиләләренең борынгы мигъмари ядкарьлекләре (агачтан эшләнгән) сакланмаган. Таштан эшләнгән мигъмари ядкарьлекләре ([[Ахен]]дагы сарай капелласы, 790—805: [[Фульда]]дагы Изге Михаил чиркәве, 822) соңгы антик һәм Византия архитектурасы тәэсирендә пәйда булган. 9—10 гасырларда базилика тибындагы бизәксез чиркәүләр корылган. 11-12 гасырларда роман эслүбендәге (стилендәге) чиркәү вә {{коммент|җәмигъ|собор}}ләр (Мария Лах чиркәве, 1093—1230; [[Майнц]]тагы {{коммент|җәмигъ|собор}}, 1100—1230 һ. б.) барлыкка килгән. 13-14 гасырларда Алманиядә готика стиленә хас биналарны яңа конструкцияләр нигезендә кору үсеш ала. [[Яңарыш дәвере]]ндә дә готика эслүбе үз урынын югалтмый. 17 гасырда архитектура һәм тасвирый сәнгатьтә тантаналы барокко эслүбе киң тарала. 18 гасырның беренче яртысында сарай һәм чиркәүләр төзелеше тагын үсеш ала һәм кайчакта барокко белән рококо өлешчә берләштерелә, икенче яртысында исә классицизм эслүбендә театр, музей һәм уку тәшкиләтләре корыла. 19 гасырда яңа төзелеш материаллары — тимер һәм бетон конструкцияләре пәйда булуы аркасында модерн гадәткә керә. 20 гасырда техник тәрәкъкыять (прогресс) белән конструктивизм һәм функционализм кануннары нигезендә сәнәгать һәм торак урыннары биналары барлыкка килә. === Тасвирый сәнгать === [[Файл:Dresden-Zwinger-Courtyard.11.JPG|200px|thumb|right|Дрезден галереясе бинасы]] Алмания территориясендә палеолит һәм неолит, җиз вә тимер гасырлары сәнгате һәйкәлләре табылган. Безнең эра башында алман кабиләләренең примитив сәнгате пәйда була. 8—9 гасырларда Каролинглар сәнгатенә ([[сөяк]] гравюралары, миниатюра) [[Византия империясе|Византия]], борынгы дөнья мәдәнияте тәэсир итә. 11-13 гасырлар сәнгате (Һилдесһайм җәмигының бронза ишекләре, 1015, Рейхенау утравындагы Оберсел чиркәвенең дивар миниатюралары) дини характердагы роман эслүбенә күчү дәвере була. 13—14 гасырларда алман готикасы камилләшеп, сарай-рыцарьлык мәдәнияте элементлары үскән шәһәр мәдәнияте белән кушылып китә. Яңарыш дәверендә инсанпәрвәрлек (һуманизм) рухы белән сугарылган реалистик сәнгать барлыкка килә. 15 гасырда пәйда булган бу сәнгать (С. Лохнер, Л. Мозер, Һ. Мулчер, М. Шонгауэр) 16 гасырның 30 елларда [[Альбрехт Дюрер|А. Дүрер]], Һ. Һолбейн әсәрләрендә югары ноктасына күтәрелә. Сәнгатьтә 16 гасырның икенче яртысыннан манеризм, 17 гасырда барокко хөкем сөргән, 18 гасыр уртасында классицизм пәйда була (Р. Менгс, А. Кауфман, А. Я. Карстенс һ. б.). 1848—49 еллардагы инкыйлаб дәверендә сугышчан демократик рухтагы картиналар ясала (И. П. Һазенклевер, К. Һүбнер, К. Ф. Лесинг). 19 гасырның эре реалист рәссамы А. Менсел иҗатында алман тормышы үзенең тулы чагылышын таба. 20 гасыр башларында Алмания вак буржуазия агымы — [[экспрессионизм]] ватаны булып китә (һәйкәлче В. Лембрук һ. б.). Нацистлар хакимияткә килгәч, эзәрлекләүләргә карамастан, кайбер рәссамнар (Барлах, Колвиц, О. Нагел) инсанпәрвәрлек идеалларына тугры кала. Сугыштан соң үткән традицияләрне алман тасвирый сәнгате торгызуга керешә һәм Европа һәм Америка сәнгатендәге яңа агымнардан файдалана. === Музыка === {{Main|Алмания музыкасы}} [[File:Beethoven.jpg|thumb|left|upright|Композитор [[Лүдвиг ван Бетховен]] (1770–1827) «Тантаналы [[месса]]» ({{lang-lat|Missa solemnis}}) әсәрен иҗат иткәндә. [[Йозеф Карл Штилер]] рәсеме, 1820 нче ел. Бетховен әсәрләренең иң атаклыларының берсе – [[5 нче симфония (Бетховен)|5. симфония]]. [[File:Ludwig van Beethoven - Symphonie 5 c-moll - 1. Allegro con brio.ogg|100px]]]] Алман [[классик музыка]]сы әсәрләре арасында дөньяда иң мәшһүр композиторларның әсәрләре бар. [[Дитрих Букстехуде]] язган орган көйләре яшьрәк [[Йоһан Себастьян Бах]]ка һәм [[Георг Фридрих Һәндел]]гә дә көчле йогынты ясый; өчесе дә – [[Барокко музыкасы|Барокко чоры]]ның әйдәп баручы композиторлары. === Спорт === {{Main|Алманиядә спорт}} [[File:Germany champions 2014 FIFA World Cup.jpg|thumb|right|[[Алмания милли футбол такымы]], 2014 нче елда үз тарихында дүртенче тапкыр [[2014 FIFA Дөнья чемпиоанаты|дөнья чемпионатын]] җиңгәннән соң. [[Алманиядә футбол|Футбол]] Алманиядә иң популяр спорт төре.]] Спорт алманнар тормышында әһәмиятле урын алып тора. 27 миллион алман — бер спорт клубы әгъзасы, һәм моннан тыш 12 миллион кеше үзлегеннән спорт белән шөгыльләнә<ref name="sports">{{cite web | url = http://www.germany.info/relaunch/culture/life/sports.html | title = Germany Info: Culture & Life: Sports | publisher = Germany Embassy in Washington, D.C | accessdate = 28 March 2011 | deadurl = yes | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110430172943/http://www.germany.info/relaunch/culture/life/sports.html | archivedate = 30 April 2011 | df = dmy-all }}</ref>. Иң популяр спорт төре — [[Алманиядә футбол|футбол]]. 6,3&nbsp;миллион рәсми әгъзасы белән, [[Алмания Футбол Берлеге]] ({{lang-de|Deutscher Fußball-Bund}}) — үз төрендә дөньяда иң зур оешма. [[Алмания футбол лигасы]] ({{lang-de|Bundesliga}}) тамашачыларның [[Бер ил эчендәге һөнәри спорт лигаларындагы тамашачылар саны исемлеге|уртача саны]] буенча дөньядагы барлык һөнәри спорт лигалары арасында икенче урында тора<ref name="sports" />. [[Алмания милли футбол такымы]] 1954, 1974, 1990 һәм 2014-тә [[FIFA Дөнья Чемпионатын]]да; 1972, 1980 һәм 1996-да [[UEFA Европа Чемпионаты]]нда; һәм 2017-дә [[FIFA Конфедерацияләр Кубогы]]нда җиңүче була. [[FIFA Дөнья чемпионаты (1974)|1974 нче елгы]] һәм [[FIFA Дөнья чемпионаты (2006)|2006 нчы елгы]] дөнья чемпионатлары һәм [[UEFA Европа чемпионаты (1988)|1988 нче елгы]] Европа чемпионаты исә Алманиянең үзендә уза. Тамашачылар арасында популяр башка спорт төрләре арасында — [[Алманиядә спорт#Кышкы спорт (тимераяк & чаңгы|тимераяк һәм чаңгы спорты]], [[Алманиядә спорт#Бокс|бокс]], [[Баскетбол бундеслигасы|баскетбол]], [[Гандбол бундеслигасы|гандбол]], [[Алманиянең милли волейбол такымы (ир-атлар)|волейбол]], [[Алманиядә хоккей|боз хоккее]], [[Алманиянең ачык теннис чемпионатлары|теннис]], [[Equestrianism|атта йөрү]] һәм [[Алманиядә спорт#Гольф|гольф]]. [[Паруслы көймәдә йөзү]], [[академик ишкәк ишү|ишкәк ишү]], [[йөзү]] кебек [[су спортлары]] да Алманиядә популяр<ref name="sports" />. Алмания — [[моторлы спорт төрләре]]ндә алдынгы илләрнең берсе. [[BMW]] һәм [[Mercedes]] кебек җитештерүчеләр бу спорт төрләрендә беренчеләрдән. «[[Le Mans 24 сәгать]]» ({{lang-fr|24 Heures du Mans}}) исемле, бүгенге көндә дә уздырылып килүче иң борынгы чыдамлык автоярышында [[Porsche]] барлыгы 19, һәм [[Audi]] барлыгы 13 тапкыр җиңү яулаган (2017 нче елга күрә). Алман автоузышчысы [[Михаэль Шумахер]] исә — үз карьерасы дәвамында моторлы спортта күп рекордлар куеп, [[Formula-1|Формула 1 дөнья чемпионатында]] җиде тапкыр җиңү яулаган кеше. «Формула 1»дә моның кадәр чемпион калган бүтән кеше юк. Моннан тыш, ул тарихта иң югары хезмәт хакы алган спортчыларның берсе<ref>{{Cite news | url = https://www.theguardian.com/sport/2006/oct/23/formulaone.sport | title = What we will miss about Michael Schumacher | newspaper = The Guardian | date = 23 October 2006 | accessdate = 19 March 2011 | first = David | last = Ornstein | deadurl = no | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140108044532/http://www.theguardian.com/sport/2006/oct/23/formulaone.sport | archivedate = 8 January 2014 | df = dmy-all }}</ref>. [[Себастьян Феттель]] дә тарихта булган топ биш «Формула 1» узышчысы арасында. [[Нико Росберг]]ның да «Формула 1»дә дөнья чемпионы булганы бар. Бөтен [[Олимпия уеннары]]нда да отылган медальләр саны буенча Алмания, Көнбатыш һәм Көнчыгыш Алмания нәтиҗәләрен бергә кушып санасаң, өченче урында. === Дин === {{Main|Алманиядә дин}} Алмания ватандашларына дин тоту иреге ил Конституциясендә беркетелгән. [[Алманнар]]ның күпчелеге — ил халкының 64 % ын тәшкил иткән [[христианнар]]. Шуның эченнән [[католиклар]] 25 млн 461 мең, [[протестантлар]] 24 млн 832 мең кеше. [[Православие]] дине тарафдарлары 1,3 млн. [[Йәхвә]] шаһитлары 164 мең кеше. Башка диннәр: [[Ислам]] дине тарафдарлары 4 млн 750 мең кеше (ил халкының 5, 70 % ы) ([[2020 ел|2020]]). [[Яһүд дине]] тарафдарлары 100 мең. 31 % халык атеистлар ([[Демократик Алмания Җөмһүрияте|АДР]] территориясендә 70 %). * [[Алманиядә ислам]] == Искәрмәләр == {{reflist|2}} == Чыганаклар == * [http://tatar.org.ru/kurs/7-geografiya/cyr_265.html Материклар һәм океаннар географиясе. В. А. Коринская, И. В. Душина, В. А Щенев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132614/http://tatar.org.ru/kurs/7-geografiya/cyr_265.html |date=2016-03-04 }} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} {{Бу темага Татнетта|сүз%20төзмә= Германия |сүз+төзмә= Германия |süz%20tözmä = Germaniya}} == Моны да карагыз == * [[Алман Демократик Республикасы]] * [[Федератив Алмания Җөмһүрияте (1949-1990)]] * [[Өченче рейх]] {{Европа илләре}} {{Европа берлеге}} {{НАТО дәүләтләре}} {{Сайланган мәкалә}} [[Төркем:Алмания| ]] [[Төркем:Әлифба буенча дәүләтләр]] [[Төркем:НАТО дәүләтләре]] [[Төркем:Европа берлеге]] [[Төркем:Европа дәүләтләре]] [[Төркем:Җөмһүриятләр]] [[Төркем:Балтыйк илләре]] [[Төркем:Федератив дәүләтләр]] q8rkr2ctt21zgylp03h1lu45pv9jqr5 5838313 5838311 2026-04-28T09:39:44Z ~2026-25795-59 60608 5838313 wikitext text/x-wiki {{ДәүләтВМ}} '''Германия''', {{lang-de|Deutschland}}), рәсми исеме белән Германия '''Федератив Җөмһүрияте''' ({{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}, {{Audio|De-Bundesrepublik Deutschland.ogg|тыңлау}}<ref>{{cite book |editor=Mangold, Max |title=Duden, Aussprachewörterbuch |edition=6th |year=1995 |publisher=Dudenverlag |language=German |isbn= 978-3-411-20916-3 |pages=271, 53f}}</ref>)&nbsp;— [[Үзәк Европа|Үзәк]] һәм [[Көнбатыш Европа]]да урнашкан мөстәкыйль дәүләт. Төньякта [[Төньяк диңгез]], [[Балтыйк диңгезе]] һәм [[Дания]] белән, көнчыгышта [[Польша]] һәм [[Чехия]] [[республика]]лары белән, көньяк-көнчыгышта [[Австрия]] һәм көньякта [[Швейцария]] белән, көнбатышта [[Франция]], [[Люксембург]] белән, төньяк-көнбатышта [[Бельгия]] һәм [[Нидерланд]] белән чиктәш. Җирнең [[уртача климат]]лы өлкәсендә урнашка. Хәзерге Германиянең төньяк өлешенә туры килүче җирләрдә классик антик дәвердән, ягъни [[Борынгы Греция|Борынгы Грек]] һәм [[Борынгы Рим]] дәүләтләре чорыннан башлап төрле алман (герман) кабиләләре яшәгәнлеге билгеле. ''Германия'' ({{lang-lat|Germania}}) исемле өлкә б. э. к.&nbsp;100 нче гасырдан әүвәл язылган чыганакта телгә алына. [[Халыкларның Бөек күченеше]] вакытында герман кабиләләре көньякка таба «киңәя». [[X гасыр]]дан башлап, немец җирләре [[Изге Рим империясе|Изге Рим империюсе]]нең үëльк , өлешен тәшкил итә<ref>Империянең латин телендәге исеме&nbsp;— ''Sacrum Imperium'' (`Изге империя') чыганакларда [[1157 ел]]да ук телгә алына. ''Sacrum Romanum Imperium'' (`Изге Рим империясе') атамасы [[1254 ел]]гы чыганакта теркәлгән. Дәүләтнең тулы исеме булган «Алман милләтенең Изге Рим империясе» ({{lang-de|Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation}}) 15 нче йөзьеллыкта кулланыла башлый.<br />{{cite book | last = Zippelius| first = Reinhold| title = Kleine deutsche Verfassungsgeschichte: vom frühen Mittelalter bis zur Gegenwart| trans-title = Brief German Constitutional History: from the Early Middle Ages to the Present| edition = 7th| origyear = 1994| year = 2006| publisher =Beck| language = German| isbn = 978-3-406-47638-9| page = 25}}</ref>. [[XVI гасыр]]да төньяк немец өлкәләре [[протестант реформациясе]]нең мәркәзе була. Изге Рим империясе таркалганнан соң, 1815 елда Герман конфедерациясе оеша. 1848—1849 елгы Герман инкыйлабы нәтиҗәсендә, ирекле тавыш бирү аша, бөтен алман өлкәләре өчен дә уртак булган Франкфурт парламенты сайлана. Әлеге парламент халыкка төп демократик хокуклар бирүче кануннар кабул итүгә ирешә. [[1871 ел]]да герман дәүләтләренең күпчелеге, [[Пруссия]] җитәкчелеге астында, бер милли дәүләткә&nbsp;— Герман империясенә берләшә. [[Беренче бөтендөнья сугышы]] һәм [[1918 ел|1918]]—[[1919 ел]]ларда булып узган [[1918—1919 елгы алман инкыйлабы|инкыйлабтан]] соң империя парламентлы [[Веймар җөмһүрияте]] белән алышына. [[1933 ел]]да [[нацистларның хакимияткә килүе]] Германиядә [[Өченче рейх|диктаторлык]] урнашуга, [[һолокост]]ка һәм [[Икенче бөтендөнья сугышы]] башлануга китерә. Европада икенче дөнья сугышы тәмамлангач, Германияне нацистлардан азат иткән илләр Германияне дүрт оккупация зонасына бүлә. Моңардан соң [[АКШ]], [[Британия]] һәм [[Франция]] оккупацияләгән җирләрдә [[Көнбатыш Алмания|Көнбатыш]] булган өлкәләрдә Көнчыгыш Германия исемле ике дәүләт төзелә. Үзәк һәм Көнчыгыш Европада [[1989 ел]]да булып узган антикоммунистик инкыйлаблардан соң, [[1990 ел]]ның [[3 октябрь|3 октябрендә]] Германия янәдән берләшә<ref name="SLyE6YJEn0C page 52">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ySLyE6YJEn0C&pg=PA52|title=The Lost German East|isbn=9781107020733|author1=Demshuk|first1=Andrew|date=30 April 2012|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161201215323/https://books.google.com/books?id=ySLyE6YJEn0C&pg=PA52|archivedate=1 December 2016|df=dmy-all}}</ref>. [[XXI гасыр]]да Германия&nbsp;— көчле икътисадка ия кодрәтле дәүләт ({{lang-en|great power}}). [[Тулаем милли продукт]]ларның номиналына карасак, Германиянең икътисады дөньяда дүртенче, сатып алу мөмкинлеге паритеты белән исәпләнгән милли продуктларга карасак, дөньядә бишенче урында тора. Германия берничә сәнәгый һәм технологик секторда дөньякүләм лидер булып тора, һәм башка илләр белән актив сәүдә итә&nbsp;— тауарларны [[Экспорт күләме буенча илләр исемлеге|экспортлау]] буенча да, [[Импорт күләме буенча илләр исемлеге|импортлау]] буенча да Германия дөньяда өченче урында. [[Илләрнең КПҮИ күрсәткечләре буенча исемлеге|Бик югары яшәү стандартына]] ия алга киткән ил; социаль иминиятләштерү, мәҗбүри иминиятләштерүле сәләмәтлек саклау, тирәлекне саклау һәм барча кешеләр өчен дә (шул исәптән чит ил гражданнары өчен дә) бушлай югары белем системаларын тота<ref>{{cite web|title=How US students get a university degree for free in Germany|url=http://www.bbc.com/news/magazine-32821678|publisher=BBC|date=3 June 2015|accessdate=13 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113140841/http://www.bbc.com/news/magazine-32821678|archivedate=2015-11-13}}</ref>. Германия Федератив Җөмһүрияте [[1957 ел]]да [[Европа Икътисадый Берлеге]]нә, [[1993 ел]]да [[Европа Берлеге]]нә һәм [[1999 ел]]да [[еврозона]]га нигез салучы илләрнең берсе. [[Шенген зонасы]]на керә. [[БМО]], [[Европа берлеге]], [[НАТО]], [[G7]], [[G20]] һәм [[ИХҮО]] әгъзасы. Бай тарихлы мәдәнияткә ия Алманиядә бер-бер артлы дөньяда танылу алган һәм тирән эз калдырган рәссамнар, фәлсәфәчеләр, музыкантлар, спортчылар, эшмәкәрләр, галимнәр, {{comment|мөһәндисләр|инженерлар}} һәм уйлап табучылар туган. == Исеменең этимологиясе == ''Алман'' атамасы бүгенге Алманиянең көньягына һәм Швейцариянең төньягына туры килүче җирләрдә яшәгән [[алеманнар|алеман (аламан) кабиләсе]] исеменә барып тоташа{{чыганак юк}}. ''Алмания'' дип, я шуңа охшаш рәвештә, ил француз (''Allemagne''), испан (''Alemania''), төрек (''Almanya''), гарәп (''ألمانيا'') һәм башка телләрдә атала. ''Германия'' сүзе латин телендәге, [[Юлий Цезарь]] [[Рейн]]нан көнчыгыштарак яшәгән халыкларны шулай атаганнан соң кулланылышка кереп киткән ''[[Germania]]'' сүзеннән килә<ref>{{cite book |last= Schulze |first=Hagen |authorlink=Hagen Schulze |title=Germany: A New History |publisher= Harvard University Press |page=4 |year=1998 |isbn= 0-674-80688-3}}</ref>. Алман телендә ил ''Deutschland'' дип атала. ''Deutsch'' сүзе (чагыштырыгыз: Нидерланд халкының инглиз телендәге атамасы ''dutch'' белән) иске югары алман телендәге ''diutisc'' «халык», «халыкныкы», «халыкка хас» сүзенә барып тоташа («халык» сүзе иске югары алман телендә ''diot'' я ''diota'' була). Элегрәк әлеге сүз гади халык кулланган алман телен [[латин теле]]ннән һәм аның дәвамы булган [[роман телләре]]ннән аеру өчен кулланыла торган була. ''Diutisc'' сүзенең тулы этимологик чылбыры исә менә болай: [[прото-алман теле]] сүзе [[:en:wikt:Appendix:Proto-Germanic/þiudiskaz|*''þiudiskaz'']] (латин телендә ''[[Theodiscus]]'''ка әйләнгән) — прото-алман теле сүзе [[:en:wikt:Appendix:Proto-Germanic/þeudō|*''þeudō'']] — [[прото-һинд-аурупа теле]] сүзе [[:en:wikt:Appendix:Proto-Indo-European/tewtéh₂|*''tewtéh₂-'']] («халык» дигән сүз. ''[[Тевтоннар]]'' сүзе дә бу сүздән килеп чыккан; [[татар теле]]ндә «халык, масса; өем» мәгънәсендә йөргән ''түдә''<ref>http://garap-farsy.narod.ru/taah.htm</ref> ''(''{{Lang-fa|توده}}'')'' сүзе дә шул ук тамырдан булырга охшый<ref>https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Indo-European/tewtéh₂</ref>)<ref>{{cite book|last=Lloyd|first=Albert L.|title=Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, Band II|year=1998|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|isbn=3-525-20768-9|pages=699–704|url=https://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&pg=PA523|author2=Lühr, Rosemarie |author3=Springer, Otto |language=German}} (''diutisc'' сүзе өчен) {{cite book|last=Lloyd|first=Albert L.|title=Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, Band II|year=1998|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|isbn=3-525-20768-9|pages=685–686|url=https://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&pg=PA516|author2=Lühr, Rosemarie |author3=Springer, Otto |language=German}} (''diot'' сүзе өчен)</ref>. == Тарихы == {{төп мәкалә|Алмания тарихы}} === Борынгы тарих === [[File:1600 Himmelsscheibe von Nebra sky disk anagoria.jpg|thumb|150px|[[Небра]] шәһәре янында табылган, күк йөзен сүрәтләүче бронза [[Небра дискы|диск]], б.э.к. якынча 1700 ел]] Кеше ({{lang-lat|homo}}) ыругының Алманиядә табылган иң борынгы калдыгы — табылу җире буенча Мауэр 1 дип аталып йөртелүче яңак сөяге. Аңа 609 000 ± 40,000 ел<ref name="Wagner2010">{{cite journal|url=http://www.pnas.org/content/107/46/19726.full|title=Radiometric dating of the type-site for Homo heidelbergensis at Mauer, Germany|work=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|PNAS]]|date=27 August 2010|accessdate=27 August 2010|archivedate=1 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101005057/http://www.pnas.org/content/107/46/19726.full|doi=10.1073/pnas.1012722107|volume=107|issue=46|pages=19726–19730|last1=Wagner|first1=G. A|last2=Krbetschek|first2=M|last3=Degering|first3=D|last4=Bahain|first4=J.-J|last5=Shao|first5=Q|last6=Falgueres|first6=C|last7=Voinchet|first7=P|last8=Dolo|first8=J.-M|last9=Garcia|first9=T|last10=Rightmire|first10=G. P|bibcode=2010PNAS..10719726W}}</ref>. Бу факт кимендә 569 000 ел элек хәзерге Алмания җирендә борынгы кешеләр булганлыгы хакында сөйли. [[Шёнинген]] дигән җирдә урнашкан күмер шахталарында 380 000 еллык өч кыска агач сөңге казып чыгарыла. Әлеге өч сөңге — дөньяда табылган иң борынгы, бөтен өлешләре дә булган ау кораллары.<ref>{{cite web|url=http://archive.archaeology.org/9705/newsbriefs/spears.html|title=World's Oldest Spears|work=archive.archaeology.org|publisher= |date=3 May 1997|accessdate=27 August 2010}}</ref>. Тәүге тапкыр homo sapiens булмаган кеше сөякләре исә [[Неандер иңкүлеге]]ндә ({{lang-de|Neandertal}}) табыла. Кешенең яңа ачылган бу төренә [[неандерталь кешесе]] дип исем бирелә. Неандерталь 1 казылмаларына 40 000 ел икәнлеге мәгълүм. Шваб альбы исемле тау эчендә, [[Ульм]] шәһәре янында урнашкан мәгарәләрдә шул ук чордагы хәзерге заман кешесе (''[[homo sapiens]]'') эзләре дә табылды. Табылдыклар арасында түбәндәге гаҗәеп әйберләр бар: * Җир йөзендә табылган иң борынгы музыка коралы — 42-43 мең еллык, кош сөягеннән һәм мамонт тешеннән эшләнгән ике сыбызгы<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18196349|title=Earliest music instruments found|publisher=BBC|date=25 May 2012|accessdate=25 May 2012}}</ref>; * Җир йөзендә табылган иң борынгы сын — мамонт тешеннән эшләнгән [[арыслан-кеше]] сыны<ref>{{cite web|url=http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150215162121/http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595|archivedate=15 February 2015|title=Ice Age Lion Man is world's earliest figurative sculpture|work=[[The Art Newspaper]]|date=31 January 2013|accessdate=31 January 2013}}</ref> һәм * Җир йөзендә табылган иң борынгы кеше сыны — 35 мең еллык Холе Фельс Венерасы<ref>{{cite web|url=http://donsmaps.com/hohlefelsvenus.html|title=The Venus of Hohle Fels|work=donsmaps.com|publisher= |date=14 May 2009|accessdate=14 May 2009}}</ref>. Моннан тыш, Саксония-Анһальт җирендә урнашкан [[Небра]] шәһәре янында [[бронза гасырында]] эшләнгән, күк йөзен сүрәтләүче бронза диск табылган. Әлеге артифакт [[ЮНЕСКО]]ның [[Дөнья хәтере программасы|«Дөнья хәтере» программасына]] кертелгән<ref>{{cite news| url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/flagship-project-activities/memory-of-the-world/register/full-list-of-registered-heritage/registered-heritage-page-6/nebra-sky-disc/ | work=Unesco memory of the World | title=Nebra Sky Disc | date=2013}}</ref>. === Алман кабиләләре һәм Франк империясе === [[File:Invasions of the Roman Empire 1.png|thumb|left|Европада халыклар күченеше (100–500 еллар)]] Б. э. к. 1-меңъеллык азагында Алманиядә урнашкан алман кабиләләре Рим дәүләте белән бәрелешә башлыйлар. [[Халыкларның Бөек күченеше]] дәвереннән соң Алманиядә алеманнар, баварлар, көнчыгыш франклар, сакслар, тюринглар һәм фризлар калган. Алман кабиләләре Скандинавия бронза дәверендә һәм Рим империясенә кадәрге тимер дәверендә формалашкан дип санала. Б. э. к. 1 гасырдан башлап, көньяк Скандинавия һәм төньяк Алманиядән алар көньякка, көнчыгышка һәм көнбатышка таба киңәеп, [[Галлия]]дә яшәүче [[кельтләр|кельт]] кабиләләре, һәм [[Үзәк Европа|Үзәк]] һәм [[Көнчыгыш Европа]]да яшәүче [[иран халыклары|иран]], [[балтлар|балтыйк]] һәм [[славян халыклары|славян]] кабиләләре белән бәйләнешкә керәләр<ref>{{cite book |first =Jill N. |last = Claster |title =Medieval Experience: 300–1400 |publisher =New York University Press |year =1982 |page =35 |isbn=0-8147-1381-5}}</ref>. Император [[Октавиан Август]] хакимлек иткән чорда, [[Рим империясе]] Германияне (римлылар якынча [[Рейн]] елгасы белән [[Урал тавы]] арасында урнашкан өлкәләрне шулай атый) яулап алу эшенә керешә. Әмма безнең эраның 9 нчы елында, [[Публий Квинктилий Вар]] җитәкләгән өч [[Рим легионы]], Тевтобург урманында урын алган [[Тевтобург урманындагы бәрелеш|бәрелештә]] [[херусклар кабиләсе]] башлыгы [[Арминий]] җитәкләгән гаскәргә җиңелә. Безнең эраның 100 нче елына алман кабиләләре хәзерге Алманиянең зур өлешендә — Рейн һәм [[Дунай]] елгалары арасындагы өлкәдә — төпләнгән була инде. Бу вакытта язылган мөһим тарихи әсәрләрдән [[Публий Корнелий Тацит]]нең ''[[Германия (Тацит)|Германия]]'' әсәрен атамыйча булмый. Рейннан сулдарак, һәм Дунайдан көньяктарак урнашкан җирләр исә — шул исәптән хәзерге [[Австрия]], [[Баден-Вюрттемберг]], көньяк [[Бавария]], көньяк [[Һессен]] һәм көнбатыш [[Рейнландия]] — Рим империясе составында булалар, төгәлрәк әйткәндә, [[Норик]], [[Реция]], [[Югары Германия]] һәм [[Түбән Германия]] провинцияләре составында. Алман кабиләләре һәм Рим империясе арасында гасырлар буе дәвам иткән сугыш [[Рим-Алман сугышлары]] я, гадичә, [[Алман сугышлары]] исеме астында билгеле<ref name="9-13">Fulbrook, Mary (1991). ''A Concise History of Germany.'' Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-36836-0}}, pp. 9–13.</ref><ref>{{cite book |last1=Fichtner |first1=Paula S. |title= Historical Dictionary of Austria |url= https://books.google.com/books?id=ilyK1_1f0zYC |edition= 2nd |volume=Volume 70 |publisher= [[Scarecrow Press]] |date=2009 |isbn= 978-0810863101 |ref={{sfnref|Fichtner|2009}} |p=xlviii |postscript=: "When the Romans began to appear in the region, shortly before the beginning of the Christian era, they turned Noricum into an administrative province, which encompassed much of what today is Austria."}}</ref><ref>{{cite journal|last=Modi|first=J. J.|title=The Ancient Germans: Their History, Constitution, Religion, Manners and Customs |url=https://archive.org/stream/TheJournalOfTheAnthropologicalSocietyOfBombay/The-Journal-of-the-Anthropological-society-of-Bombay#page/n651/mode/2up |journal= The Journal of the Anthropological Society of Bombay |date=1916 |volume=10|issue=7 |p=647 |quote=Raetia (modern Bavaria and the adjoining country)}}</ref><ref>{{cite book |last=Rüger |first=C. |editor1-last= Bowman |editor1-first= Alan K. |editor2-last=Champlin |editor2-first= Edward |editor3-last=Lintott |editor3-first= Andrew |chapter= Germany |chapter-url=https://books.google.com/books?id=JZLW4-wba7UC&pg=PA528 |title= The Cambridge Ancient History: X, The Augustan Empire, 43 B.C. — A.D. 69 |volume= Volume 10 |edition=2nd |isbn=0-521-26430-8 |publisher= Cambridge University Press |origyear= 1996 |year=2004 |ref={{sfnref|Rüger|2004}} |pp=527–28}}</ref>. [[File:Franks expansion.gif|thumb|230px|Франк корольлеге һәм аның киңәюе. 843 нче елда корольлек өч өлешкә бүленә. [[Көнбатыш Франкия]] (зәңгәр төстә) һәм [[Көнчыгыш Франкия]] (кызыл төстә) — [[Франция]] һәм Алманиядән элгәре дәүләтләр.]] Безнең эраның өченче гасырына берничә зур алман кабиләсе формалаша: [[алеманнар]], [[франклар]], [[хаттлар]], [[саксоннар]], [[фризлар]], [[сикамбрилар]], [[тюринглар]]. 260 нчы ел тирәсе алман халыклары Рим империясе хакимлегендә булган җирләргә үтеп керә<ref>{{cite book |series= The Cambridge Ancient History |title =The crisis of empire, A.D. 193–337 |volume =12 |page =442 |isbn=0-521-30199-8 |first =Alan K. |last =Bowman |first2 =Peter |last2 =Garnsey |first3 =Averil |last3 =Cameron |publisher =Cambridge University Press |year = 2005}}</ref>. 375 нче елда вакыйг булган [[һуннар]] явыннан соң, һәм 395 нче елдан алып Рим империясе әкренләп таркала башлагач, алман кабиләләре көньяк-көнбатышка ары таба хәрәкәт итә. Шул ук вакытта хәзерге Алмания җирендә берничә зур кабилә оешып, кечерәк кабиләләрне «йота» я алыштыра. [[Меровинглар]] династиясе вакытыннан бирле билгеле [[Аустразия]], [[Нойстрия]] һәм [[Аквитания]] исемле зур өлкәләрне [[франклар]] кабиләсе яулап алып, ул җирләрдә [[Франк корольлеге]]н оештыра. Соңрак Франк корольлеге көнчыгыштарак урнашкан [[Саксония]] белән [[Баварияне]] дә үз эченә ала. Ул заманнарда хәзерге Алманиянең көнчыгыш өлешенә туры килгән җирләрдә [[сорблар|сорб]], [[вәләтләр|вәләт]] һәм [[абодритләр|абодрит]] исемле [[көнбатыш славяннар|көнбатыш славян]] кабиләләре яши торган була<ref name="9-13" />. === Урта гасырлар. Көнчыгыш Франкия һәм Изге Рим империясе === {{төп мәкалә|Көнчыгыш Франкия|Изге Рим империясе}} 6 нчы — 8 нче гасырларда бүген Алманиягә караучы җирләрнең зур өлешендә [[франклар]] хакимлек итә. 800 нче елда Ватиканда франклар патшасы [[Карл I]]'гә император таҗы киертелә һәм шуның белән [[Каролинг империясе]]нә нигез салына. Каролинг империясе үз эченә хәзерге Франция, Алмания һәм төньяк Италия җирләрен ала. Бераз соңрак Карл I'нең нәсел дәвамчылары арасында хакимият өчен сугыш башлана. Бу сугыш 843 нче елда [[Верден килешүе]] белән тәмамлана. Әлеге килешү буенча Карл империясе аның оныклары арасында өч өлешкә бүленә<ref name="f11">Fulbrook 1991, p. 11.</ref>. Каролинг империясе таркалгач, аның көнчыгыш өлешендә [[Изге Рим империясе]] исемле икенче бер дәүләт барлыкка килә. 9 гасыр буена Алмания тарихы Изге Рим империясе тарихы белән бергә үрелеп бара<ref>The lumping of Germanic people into the generic term 'Germans' has its roots in the [[Investiture Controversy]] according to historian Herwig Wolfram, who claimed it was a defensive move made by the papacy to delineate them as outsiders, partly due to the papacy's insecurity and so as to justify counterattacks upon them. See: {{cite book|author=Wolfram, Herwig|title=The Roman Empire and its Germanic Peoples|publisher=California University Press|year=1997|pages=11–13}}</ref>. Башта [[Көнчыгыш Франкия]] исеме астында билгеле булган территория көнбатышта Рейннан алып, көнчыгышта [[Эльба]] елгасына кадәр, һәм төньякта [[Төньяк диңгездән]] алып, көньякта [[Альп таулары]]на кадәр җәелгән була. 919-1024 нче елларда идарә иткән Отто династиясе патшалары (Саксон династиясе дип тә аталалар) берничә зур герцоглыкны бер дәүләткә берләштерә. Әлеге династиягә исем биргән [[Отто I]] 962'дә әлеге җирләрнең [[Изге Рим императоры]] дип игълан ителә. 996 нчы елда [[Отто III]] тарихта беренче тапкыр алман кешесен — ике туганы [[Папа Григорий V|Григорий V]]'не [[Рим папасы]] итә. Күп тә үтми, яңа билгеләнгән папа Отто III'гә Изге Рим империясе императоры таҗын киертә. [[Сали династиясе]] патшалары хакимлек иткән чорда (1024—1125 нче еллар), Изге Рим Империясе төньяк Италия һәм [[Бургундия (тарихи өлкә)|Бургундияне]] дә үз составына кертүгә ирешә. Әмма соңрак, тарихта «инвеститура өчен көрәш» исеме астында билгеле чиркәү һәм дәүләт башлыклары арасындагы тарткалашулар нәтиҗәсендә, Изге Рим империясе императорлары хакимияттән колак кага<ref>{{cite book|author=McBrien, Richard|title=Lives of the Popes: The Pontiffs from St. Peter to Benedict XVI|publisher=HarperCollins|year=2000|page=138}}</ref>. [[File:Lucas Cranach d.Ä. — Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|thumb|upright=0.7|[[Мартин Лютер]] (1483–1546) [[Протестант реформациясе]]н башлап җибәрә ([[Лукас Кранах (өлкән)|Лукас Кранах]] язган потрет).|ссылка=Special:FilePath/Lucas_Cranach_d.Ä._—_Martin_Luther,_1528_(Veste_Coburg).jpg]] [[Штауфеннар]] нәселе дәверендә (Алманиядә 1138'дән алып 1254'кә кадәр хакимлек итәләр) Алмания территориясе шактый киңәя. Алман ханзадәләре [[славян]] халыклары яшәгән көньяктарак һәм көнчыгыштырак урнашкан җирләрдә үз йогынтыларын көчәйтәләр һәм алман кешеләрен бу җирләрдә төпләнергә өндиләр. Бу процесс тарихта алманча «''[[Ostsiedlung]]''» — «көнчыгышта урнашу», «көнчыгышны үзләштерү» хәрәкәте буларак билгеле. Аерым алман кенәзлекләре, аеруча Саксония кенәзлеге, «[[тәре яулары]]» нәтиҗәсендә Эльба һәм Балтыйк буе халыкларының җирләрен басып ала{{чыганак юк}}. Башлыча төньяк Алмания шәһәрләре төзегән [[Һанза берләшмәсе]] әгъзалары сәүдә эшен җәелдерәләр һәм өч гасыр буенча Балтыйк һәм Төньяк диңгез буйларында урнашкан шәһәрләрдә төп сәүдәгәр булалар<ref>Fulbrook 1991, pp. 13–24.</ref>. Көньяктагы Зур Равенсбург Сәүдә Җәмгыяте (''Große Ravensburger Handelsgesellschaft'') охшаш функция үти. Император [[Карл IV (Изге Рим Императоры)|Карл IV]]'нең 1356'да игълан ителгән «[[Алтын булла (1356)|Алтын булла]]» дип аталучы фәрманы империянең конституциясе функциясен үти һәм император сайлау тәртибен билгели. Әлеге фәрманга күрә, императорны кайбер иң мөһим өлкәләрнең һәм архиепископлыкларның башында торучы җиде [[курфүрст]] сайлый<ref>Fulbrook 1991, p. 27.</ref>. 14 нче гасырның беренче яртысында — башта 1315-1317 нче елларда булып узган [[1315-1317 нче еллардагы Зур ачлык|Зур ачлык]], аннан 1348-1350 нче еллардагы, тарихка «[[Кара үлем]]» дип кереп калган [[чума]] чире аркасында — Алманиядә халык саны кими<ref>{{cite book |url=http://www.vlib.us/medieval/lectures/black_death.html |title=The Great Famine (1315–1317) and the Black Death (1346–1351) |first=Lynn Harry |last=Nelson |publisher=University of Kansas |accessdate=19 March 2011 |=http://www.vlib.us/medieval/lectures/Black_death.html }}</ref>. Бу бәла-казаларга карамастан, алман рәссамнары, инженерлары һәм галимнәре — [[Венеция җөмһүрияте|Венеция]], [[Флоренция җөмүрияте|Флоренция]] һәм [[Генуя җөмһүрияте|Генуя]] кебек сәүдәгәр [[Итальян шәһәр-дәүләтләре|шәһәр-дәүләтләрендәге]] алманнарга замандаш итальян рәссамнары һәм һөнәрчеләре кебек — зур осталыкка ирешәләр һәм алдынгы җитештерү ысулларына ия булалар. Төрле Алман кенәзлекләре буйлап сибелгән мәдәни үзәкләрдә [[Олы Һанс Һольбайн|аталы]]-[[Кече Һанс Һольбайн|уллы]] Һольбайннар ({{lang-de|Holbein}}, {{lang-ru|Гольбейн}}) һәм [[Альбрехт Дюрер]] кебек рәссамнар туа. [[Иоһан Гутенберг|Йоһаннес Гутенберг]] күчереп йөртеп була торган металл хәрефләр ярдәмендә китап басу ысулын уйлып таба. Бу ачыш гади халыкка да мәгърифәткә юл ача<ref>Eisenstein, Elizabeth. (1980). ''The printing press as an agent of change.'' Cambridge University Press, pp. 3–43.</ref>. [[File:HRR 1648.png|thumb|left|1648 нче елда [[Утыз еллык сугыш]]ка нокта куйган [[Вестфалия солыхы]]ннан соңгы [[Изге Рим империясе]]]] 15 гасыр ахыры — 16 гасыр башында крәстиәннәр һәм шәһәрлеләрнең җәбер-золымга каршы күтәрелешләре була. Аеруча, халыкта төрле сылтау белән яңа [[салым]]нарны салган католик чиркәүгә каршы катгый ризасызлык туа. 1517'дә [[Виттенберг]] шәһәре рухание [[Мартин Лютер]], [[Рим католик чиркәве]]н тәнкыйтьләп, 95 маддәлек [[95 тезис|мәкалә]] язып чыга. Бу вакыйгадан католик чиркәүгә каршы хәрәкәт — [[протестант реформациясе]] башлана. Реформация дәверендәге массакүләм хәрәкәтнең иң югары ноктасы 1524—1526 еллардагы крәстияннәр сугышы була{{чыганак юк}}. 1555 нче елда имзаланган [[Аугсбург солыхы]] [[лютерчылык]]ны (лютеранизм, лютеранлык) католицизм белән тигез хокуклы дин дип таный, әмма бер җирдә идарә итүче кенәзнең дине ул җирдә яшәүче халык дине белән бер үк булырга тиеш дип тә карар итә. Бу принцип тарихта латин телендәге «[[Cuius regio, eius religio]]», ягъни «кемнең иле — шуның дине» гыйбарәсе белән аталган принцип буларак билгеле. Аугсбург килешүе башка дини тәгълиматларны исәпкә алмый: мисал өчен, [[кальвинчылык]] бидгать (ересь) булып санала бирә. 1583 нче елда [[Көльн курфүрстлыгы]]ндагы вакыйгадагы кебек рухани җитәкче бер диннән икенче дингә күчсә нишләргә икәнлеге дә аңлатылмый. 1583—1588 нче елларда барган [[Көльн сугышы]]ннан алып, [[Утыз еллык сугыш]] (1618—1648) тәмамланганчыга кадәр аралыкта дини низаглар нәтиҗәсендә Алмания зур югалтулар кичерә<ref name=Philpott>{{cite journal|last=Philpott|first=Daniel|title=The Religious Roots of Modern International Relations|journal=World Politics|date=January 2000|volume=52|issue=2|pages=206–245|doi=10.1017/S0043887100002604}}</ref>. Утыз еллык сугыш Алмания кенәзлекләрендәге халык санын якынча 30 процентка, ә кайбер өлкәләрдә 80 процентка кадәр киметә<ref>{{cite book |title=The Savage Wars of Peace: England, Japan and the Malthusian Trap |first=Alan |last=Macfarlane |publisher=Blackwell |year=1997 |page=51 |isbn=978-0-631-18117-0}}</ref>. Әлеге сугыш [[1648 ел|1648 нче елгы]] Вестфалия солых шартнамәсе белән тәмам була<ref name=Philpott />. 1648'дән соң Алман хакимнәре үз рәсми диннәре итеп католицизм, лютеранизм я кальвенизмны сайлый ала<ref>Реформациянең Изге Рим империясенә йогынтысы хакында күбрәк мәгълүмат өчен, түбәндәге китапны карагыз: [[Hajo Holborn]], ''A History of Modern Germany, The Reformation'', Princeton N.J., Princeton University Press, 1959, chapters 6–9 (pp. 123–248).</ref>. 18 нче гасырда Изге Рим империясе 1800 тирәсе [[Изге Рим империясе дәүләтләре|өлкәдән (дәүләттән)]] тора<ref>{{cite book|author=Gagliardo, G|title=Reich and Nation, The Holy Roman Empire as Idea and Reality, 1763–1806|publisher=Indiana University Press|year=1980|pages=12–13}}</ref>. Якынча 1450—1555 нче елларда барган империаль реформа кысаларында катлаулы кануннар системасы төзелә. Әлеге кануннар кабул ителү нәтиҗәсендә, [[Рейхстаг (Изге Рим империясе)|рейхстагта]] тавыш бирү хокукына һәм үз өлкәләрендә шактый киң автономиягә ия, бу өлкәләрнең рухани я дөньяви җитәкчелеген гәүдәләндерүче [[Империя тәбәкалары|яңа тәбәка]] (сословие) барлыкка килә. 1438 нче елдан алып 1740 нчы елга — император [[Карл VI (Изге Рим императоры)|Карл VI]] вафатына чаклы — Изге Рим империясе императоры таҗы (башка шактый Европа дәүләтләрендәге кебек) [[Габсбурглар|Һабсбурглар]]да була. Карл VI'ның да, аның абыйсының да ир балалары булмый. Бу Һабсбурглар хакимияте өчен җитди проблема була, чөнки ул вакыттагы тәртипләргә күрә, бер династия җирләре нәселдән нәселгә ир балалар аша гына күчеп килә. Моңа карамастан, Карл VI курфюрстларны (император сайлау хокукына ия кенәзләрне) Һабсбургларга караучы җирләрне үзенең кызына мирас итүне рөхсәт итәргә һәм, гомумән, империя белән идарә итүне Карл VI'ның кызы [[Мариа Тереза]] аша Һабсбурглар кулында калдыруга риза булырга күндерә һәм бу карарны кәгазьгә төшереп, 1713 нче елда тарихка «[[Прагматик санкция]]» дип кереп калган фәрман чыгара. Изге Рим империясенең башка дәүләтләре һәм күрше империяләр башта бу карар белән килешсәләр дә, бераздан алар арасында империядә җитәкчелек итү хокукы өчен һәм, гомумән, Һабсбурглар биләмәләре өчен көрәш башлана. Изге Рим империясе эчендә төп көндәшлек Һабсбурглар династиясенең төп йорты саналган [[Австрия]] белән [[Пруссия]] арасында була. 1740 нчы елдан алып Алмания тарихы беренче чиратта менә шул ике дәүләтнең көрәше белән бәйле. Әйтелгәнчә, бу катлаулы вазгыятькә Изге Рим империясенә күрше булган дәүләтләрнең мәнфәгатьләре дә килеп кушыла. Моның нәтиҗәсе — 1740 нчы елдан алып 1748 нче елга кадәр бик күп дәүләтләр арасында барган, хәзер «[[Австрия мирасы өчен сугыш]]» дип аталучы сугыш. Әлеге сугыш [[Аахен солыхы]] белән тәмамлана. Башта 1772 нче, аннан янәдән 1793 нче һәм 1795 нче елларда ике иң көчле алман дәүләте — Пруссия һәм Австрия, [[Россия империясе]] белән бергә, [[Польшаны бүлгәләү]]дә катнаша һәм [[Реч Посполита]]ның җирләрен үзләренә куша. Бу бүлгәләүләр нәтиҗәсендә, миллионнарча поляк кешеләре ике алман монархиясенең табигъларына әйләнә. Моңа карамастан, аннексияләнгән җирләр Пруссия корольлеге һәм Һабcбург патшалыгына керсәләр дә, де-юре алар Изге Рим империясе өлеше дип саналмыйлар<ref>{{cite book |first1=Robert |last1=Bideleux |first2=Ian |last2=Jeffries |title=A History of Eastern Europe: Crisis and Change |publisher=Routledge |year=1998 |page=156}}</ref><ref>{{cite book |first1=Judy |last1=Batt |first2=Kataryna |last2=Wolczuk |title=Region, State and Identity in Central and Eastern Europe |publisher=Routledge |year=2002 |page=153}}</ref>. [[Бөек француз инкыйлабы|Француз инкыйлаб сугышлары]] чорында һәм [[Наполеон]] хакимлек иткән елларда дөньяви азат империя шәһәрләренең күпчелеге билгеле бер нәсел биләмәләренә кертелә; чиркәүгә караган җирләр дә дөньявиләштерелә һәм аннексияләнә. 1803—1804 елларда [[Наполеон]], Алманиянең көнбатышындагы кече дәүләтләрне басып алып, үз протектораты астында [[Рейн берлеге]]н барлыкка китерә. 1806'да ''Империя'' юкка чыга; алман дәүләтләре, аерым алганда [[Рейн конфедерациясе|Рейнланд дәүләтләре]], Франция йогынтысына күчәләр. [[1812 елгы сугыш]] барышында Россия гаскәрләре Алманияне [[Наполеон]] хакимлегеннән азат итә. 1815 нче елга кадәр барган [[Наполеон сугышлары]] барышында Франция, Россия, Пруссия һәм Һабсбурглар алман дәүләтләрендә гегемонлыкка ия булу өчен көрәш алып бара<ref>Fulbrook 1991, p. 97.</ref>. === Пруссиянең көчәюе. Алман конфедерациясе һәм Алман империясе === [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|39 дәүләттән торучы [[Алман конфедерациясе]]н (1815-1836) күрсәтүче карта.]] <!--Үзенең мөһим географик урынында урнашканга күрә, Бранденбург-Пруссия курфүрстлыгы (1701 елда [[Пруссия]] корольлыгы) иң эре алман дәүләтләренең берсенә әверелә. 1740-1786 елларда, [[Фридрих II]] дәверендә прус милитаризмы үзенең иң югары ноктасына җитә. Пруссия, Европадагы бөек дәүләткә әверелеп, Алманиядә хакимият урнаштыру өчен Австрия белән көрәшне көчәйтә. 1740 елда, ''Бавар мирасы өчен сугыш'' барышында Пруссия чирүе [[Силезия]]нең күпчелек өлешен басып ала. [[Бөек француз инкыйлабы|Француз буржуаз инкыйлабыннан]] соң французларга каршы берлектә катнашалар, әмма Алмания гаскәре җиңелә. 1793 елның 18 мартында французлар тарафыннан азат ителгән [[Майнц]] алман җирендә беренче демократик җөмһүрият игълан итә. 1803—1804 елларда [[Наполеон]] Алманиядагы кече дәүләтләрне басып алып, үз протектораты астында [[Рейн берлеге]]н барлыкка китерә. [[1812 елгы сугыш]] барышында Россия гаскәрләре Алманияне [[Наполеон]] хакимлегеннән азат итә. --> 1814—1815 нче елларда узган [[Вена конгрессы]]ның карары буенча, [[Алман конфедерациясе дәүләтләре|39 бәйсез дәүләтне]] берләштерүче [[Алман конфедерациясе]] ({{lang-de|Deutscher Bund}}) төзелә. Конгресс конфедерациянең даими президенты итеп [[Австрия императоры]]н билгели. Бу хәл конгресс Пруссиянең башка алман дәүләтләренә булган йогынтысын танымавын күрсәтә һәм Һоэнцольлерн династиясе белән (Пруссия патшалары) Һабсбург династиясе (Австрия патшалары) арасында күптәннән бирле барган көндәшлекне тагын да кискенәйтә. Вена конгрессыннан соңгы [[Европа концерты|реставрация]] сәясәте [[Алманиядә либерализм|либераль]] хәрәкәтләрнең көчәюенә китерә, моңа җавап булып Австрия дәүләт эшлеклесе [[Меттерних]] чорында яңа репрессив чаралар кертелә. 1834 елда 18 дәүләт арасында{{чыганак юк}} Алмания [[тамгаханә]] берлеге ({{lang-de|Zollverein}}) барлыкка килә. Әлеге берлектә Пруссия җитәкче ролен уйный. Бу берлек сәнәгать һәм сәүдәне үстерүдә зур әһәмияткә ия була һәм алман дәүләтләрен бер-берсенә якынайта төшә<ref>{{cite journal |last=Henderson |first=W. O. |title=The Zollverein |journal=History |date=January 1934 |volume=19 |issue=73 |pages=1–19 |doi=10.1111/j.1468-229X.1934.tb01791.x}}</ref>. Аеруча тимер юл төзү эшендә Алмания зур казанышларга ирешә һәм 1850 нче елда тимер юллар озынлыгы буенча Европада икенче урынга чыга{{чыганак юк}}. [[Француз инкыйлабы]]ның [[милләтчелек]] һәм азатлык идеяләре алманнар арасында да, бигрәк тә яшь буын арасында, киң тарала. Әйтик, 1832 нче елның май аенда булып узган [[Һамбах фестивале]] — [[Алмания мәсьәләсе|Алманиянең бердәмлеген]], хөрриятне һәм демократияне яклау йөзеннән үткәрелгән фестифаль-митинг — ул еллардагы төп вакыйгаларның берсе. 1848 нче елда берничә Европа илендә булып узган [[1848 инкыйлаплары|инкыйлаплар]] дулкыны (аерым алганда, [[1848 елгы француз инкыйлабы|инкыйлап]] нәтиҗәсендә Франция [[җөмһүрият]]кә әйләнә) Алманиягә дә кагыла — зыялылар һәм гади халык [[Алман дәүләтләрендә 1848 елгы инкыйлап]]ны башлап җибәрә. 1849 нчы елда Франфуркттагы [[Франкфурт парламенты|Милли парламент]] Пруссия патшасы [[Вильһельм IV (Пруссия патшасы)|Вильһельм IV]]'гә, конституция аша аның хакимиятен чикләү шарты белән, император титулын тәкъдим итә. Вильһельм IV импператор таҗын да, тәкъдим ителгән конституцияне дә кире кага. Инкыйлап хәрәкәтләре вакытлыча туктала<ref name="state">{{cite web|url=https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm|title=Germany|publisher=U.S. Department of State|date=10 November 2010|accessdate=26 March 2011|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110324180706/http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm|archivedate=24 March 2011|df=dmy-all}}</ref>. [[File:Wernerprokla.jpg|thumb| [[Версаль сарае|Версальда]] [[Алман империясе]] корылу, 1871. Үзәктә торучы, ак униформа кигән кеше — [[Отто фон Бисмарк]].]] Король [[Вильһелм I (Алман императоры)|Вильһелм I]] 1862 нче елда [[Отто фон Бисмарк]]ны Пруссиянең яңа премьер-министры итеп билгели. 1864'тә Бисмарк җитәкчелегендәге Алмания Даниягә каршы булган [[Икенче Шлезвиг сугышы]]нда җиңүгә ирешеп, [[Ютланд]] ярымутравында үз хакимиятен урнаштыра. Моннан соңрак, 1866 нчы елгы [[Австрия-Пруссия сугышы]]нда Пруссиянең бер баш өстен булуы һәм җиңүе әлеге илгә [[Төньяк Алмания берлеге]]н ({{lang-de|Norddeutscher Bund}}) төзергә мөмкин итә. [[Австрия империясе|Австрия]] әлеге федерация эшләрендә катнаша алудан мәхрүм кала. [[Франция-Пруссия сугышы]]нда Францияне дә җиңгәннән соң, алман кенәзләре 1871 нче елда [[Версаль сарае|Версальда]] [[Алман империясе]] төзелүен игълан итә. Әлеге империя Австриядән кала Алманиянең барлык таркау кисәкләрен дә бер дәүләткә берләштерә. Пруссия яңа империянең әйдәп баручы дәүләте була һәм [[Һоэнцольлерн династиясе]]ннән булган Пруссия патшасы бер үк вакытта император да була һәм Берлин империянең башкаласына әйләнә<ref name="state" />. <!-- 1866 елда Пруссия һәм тагы 17 Төньяк Алманиядәге дәүләт Төньяк Алмания берлегенә берләшә. Фактик рәвештә бу бердәм дәүләт булган: аның бер президенты (прус корольы), канцлеры, Рейхстагы һәм бундесраты, бердәм гаскәре, акча берәмлеге, тышкы сәясәте идарәлеге, почта һәм тимер юл идарәлеге була. 1870—1871 еллардагы франк-прусс сугышы дүрт көньяк алман дәүләтенең кушылуына һәм бердәм [[Алман империясе]]нең барлыкка килүенә китерә. --> [[Алманиянең берләшүе]]ннән соңгы {{lang-de|[[Gründerzeit]]}}, ягъни «нигез салучылар чоры» дип аталучы чорда [[Алмания канцлеры]] булучы Бисмарк, оста тышкы сәясәте ярдәмендә башка дәүләтләр белән килешүләр аша дуслыклар корып һәм дипломатик чаралар аша [[Өченче француз җөмһүрияте|Францияне]] изоляцияләп, сугыштан сакланып, Алманияне көчле дәүләт итеп саклауны мөмкин итә. [[Вилһелм II (алман императоры)|Вилһелм II]] чорында исә Алмания, ул замандагы башка Европа дәүләтләре шикелле үк, [[Яңа империализм|империалистик]] курс тота башлый, бу исә күрше дәүләтләр белән тарткалашуларга китерә. Алмания моңа кадәр төзегән солых килешүләренең күбесе озайтылмый. Нәтиҗәдә Алмания һәм күпмилләтле [[Австро-Венгрия]] империясе килешү төзи, һәм, сугыш башлана калса бер-берсенә ярдәм итәргә сүз куешмасалар да, нейтральлек сакларга вәгъдә итешәләр. Бу берлек «[[Икеле альянс (1879)|Икеле альянс]]» буларак билгеле. Соңрак бу килешүгә Италия дә килеп кушыла һәм [[Өчле альянс (1882)|1882'нең Өчле альянсы]] корыла. Үзәк Европада урнашкан өч күрше ил тарафыннан төзелгән бу альянс әлеге илләрнең Франция һәм/яки Русия белән сугыштан хәвефләнүен чагылдыра. Британия, Франция һәм Россия дә, охшаш сәбәпләр аркасында (әйтик, кайбер өлкәләрдә Франция һәм Алмания мәнфәгатьләре, ә Балкан ярымутравында Русия һәм Австро-Венгрия мәнфәгатьләре бер-берсенә ныкъ каршы килә), килешү төзи<ref>Fulbrook 1991, pp.&nbsp;135, 149.</ref>. [[File:Deutsches Reich 1871-1918.png|left|thumb|[[Алман империясе]] (1871–1918). [[Пруссия патшалыгы]] зәңгәр төс белән күрсәтелгән.]] 1884 нче елгы [[Берлин конференциясендә]] Алмания берничә [[Элеккеге алман колонияләре исемлеге|колониягә]], шул исәптән [[Алман Көнчыгыш Африкасы]]на, [[Алман Көньяк-көнбатыш Африкасы]]на, [[Тоголенд]]ка һәм [[Камерун]]га дәгъва белдерә<ref>{{cite book |title=100 maps |year=2005 |publisher=Sterling Publishing |isbn=978-1-4027-2885-3 |editor=Black, John |page=202}}</ref>. Соңрак Алмания үз [[Алман колониаль империясе|колониаль империясе]] эченә Тын океанда [[Алман Яңа Гвинеясен]], [[Алман Микронезиясен]] һәм [[Алман Самоасын]], ә Кытайда [[Цзяо-Чжоу]] ({{lang-de|Kiatschou}}) ярын кертүгә ирешә. Көньяк-Көнбатыш Африкадагы (хәзер [[Намибия]]) Алман колониаль хөкүмәтенең 1904 белән 1907 еллар арасында, Алман хакимиятенә каршы баш күтәргәннәре өчен җәза бирү йөзеннән, [[Һереро һәм Намака халкын юк итү|Һереро һәм Намака кешеләрен юк итәргә кушучы]] карар чыгаруы билгеле. Бу вакыйгалар «XX гасырның беренче геноцид очрагы» буларак билгеле. [[Концентрацион лагерь]]лардагы авырулардан, җәзалаулардан, талчыгудан, һәм авылларында үзләреннән су һәм ризыклары тартып алыну нәтиҗәсендәге сусызлык һәм ачлыктан якынча 100 000 кеше — [[Һереро халкы]]ның 80%-ы һәм [[Нама(ка) халкы]]ның 50%-ы — вафат була<ref>Olusoga, David and Erichsen, Casper W (2010). The Kaiser's Holocaust. Germany's Forgotten Genocide and the Colonial Roots of Nazism. Faber and Faber. {{ISBN|978-0-571-23141-6}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/apr/18/pope-francis-armenian-genocide-first-20th-century-namibia |title=Dear Pope Francis, Namibia was the 20th century's first genocide |last=Olusoga |first=David |date=18 April 2015 |website=The Guardian |publisher=The Guardian News and Media Limited |accessdate=11 June 2016 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160603191720/http://www.theguardian.com/commentisfree/2015/apr/18/pope-francis-armenian-genocide-first-20th-century-namibia |archivedate=3 June 2016 |df=dmy-all }}</ref>. ===Беренче бөтендөнья сугышы === 1914 елның 28 июнендә [[Сараево]]да [[Австро-Венгрия империясе]] ханзадәсе [[Франц Фердинанд]] атып үтерелүне сылтау итеп, Австрия империясе Сербиягә һөҗүм итә һәм шуның белән [[Беренче Бөтендөнья сугышы]] башланып китә. Дүрт ел дәвам итеп, якынча ике миллион алман солдатының гомерен алган <ref>{{cite news |url =http://www.spiegel.de/international/germany/aged-107-last-german-world-war-i-veteran-believed-to-have-died-a-530319.html |title =Last German World War I Veteran Believed to Have Died |work =Spiegel Online |date =22 January 2008 |first =David |last =Crossland |accessdate =25 March 2011 |deadurl =no |archiveurl =https://web.archive.org/web/20121008172434/http://www.spiegel.de/international/germany/aged-107-last-german-world-war-i-veteran-believed-to-have-died-a-530319.html |archivedate =8 October 2012 |df =dmy-all }}</ref> сугыш Алманиянең җиңелүе һәм 1918 елның 11 ноябрендә имзаланган [[Компьен солыхы (1918)|Компьен солыхы]] белән, ниһаять, тәмам була. [[1918–1919 нчы елгы Алман инкыйлабы|Алман инкыйлабы]] барышында (1918-нең ноябре), император Вилһелм II һәм хакимияттә булган барлык кенәзләр дә үз вәкаләтләреннән һәм бурычларыннан [[абдикация|ваз кичәләр]]. Алманиянең яңа сәяси лидерлары 1919 нчы елда [[Версаль килешүе]]нә кул куя. Әлеге килешүдә Алмания, «[[Үзәк дәүләтләр]]» төзегән «[[Дүртле берлек]]» әгъзасы буларак, тарихта булган [[Беренче Бөтендөнья Сугышындагы югалтулар|иң канкойгыч]] сугышларның берсендә [[Антанта]] дәүләтләренә җиңелүен таный. Алманнар әлеге килешүне кимсеткәч һәм гаделсез дип кабул итә. Халыкта шундый хисләрнең булуы [[Адольф Гитлер]]нең популярлашуына һәм хакимияткә килүенә ярдәм иткән дип саный тарихчылар<ref>{{Cite book | first1=Manfred F.| last1=Boemeke | first2= Gerald D.| last2= Feldman | author2-link= Gerald Feldman | first3= Elisabeth | last3= Glaser |series=Publications of the German Historical Institute |chapter=Introduction |pages=1–20 |title=Versailles: A Reassessment after 75 Years |publisher=Cambridge University Press|year=1998 |isbn=978-0-521-62132-8}}</ref><ref>{{Cite book |editor1-first=Manfred F.|editor1-last=Boemeke |editor1-link= |editor2-first= Gerald D.|editor2-last= Feldman |editor2-link= Gerald Feldman |editor3-first= Elisabeth |editor3-last= Glaser |editor3-link= |series=Publications of the German Historical Institute |first1=Fritz|last1=Klein|author-link1 =Fritz Klein (historian)|chapter=Between Compiègne and Versailles: The Germans on the Way from a Misunderstood Defeat to an Unwanted Peace |pages=203–220 |title=Versailles: A Reassessment after 75 Years |publisher=Cambridge University Press|year=1998 |isbn=978-0-521-62132-8}}</ref><ref>{{Cite book |editor1-first=Manfred F.|editor1-last=Boemeke |editor1-link= |editor2-first= Gerald D.|editor2-last= Feldman |editor2-link= Gerald Feldman |editor3-first= Elisabeth |editor3-last= Glaser |editor3-link= |series=Publications of the German Historical Institute |first1=William R.|last1=Keylor |chapter=Versailles and International Diplomacy |pages=469–505 |title=Versailles: A Reassessment after 75 Years |publisher=Cambridge University Press|year=1998 |isbn=978-0-521-62132-8}}</ref>. Беренче Бөтендөнья сугышында җиңелүдән соң Алмания Ауропадагы мәйданының якынча 13%-ыннан һәм Африка белән Тын Океандагы барлык колонияләреннән дә колак кага. Европадагы югалтулар [[Польшадагы 1918-1919 елгы баш күтәрү|Польшадагы 1918—1919 елгы баш күтәрү]], 1918 елда [[Эльзас һәм Лотарингия]]нең Франция кулына күчү һәм 1920 елда, тавыш бирү нәтиҗәсендә, [[Шлезвиг]] өлкәсенең бер өлеше Даниягә кире кайту вакыйгалары белән бәйле. Алманиядән киткән җирләрдә ул вакытта ук башлыча поляк, француз һәм дан халкы яши торган була<ref>{{cite web |url=https://www.ushmm.org/outreach/en/media_nm.php?MediaId=1620 |title=GERMAN TERRITORIAL LOSSES, TREATY OF VERSAILLES, 1919 |website=United States Holocaust Memorial Museum |publisher=United States Holocaust Memorial Museum, Washington, DC |accessdate=11 June 2016 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160704070745/https://www.ushmm.org/outreach/en/media_nm.php?MediaId=1620 |archivedate=4 July 2016 |df=dmy-all }}</ref>. Алмания колонияләрне басып алуга соң керешә, шуңа күрә ул аларны яңадан бүлү юлларның табарга тырыша. Ул [[Австро-Венгрия империясе|Австро-Венгрия]] һәм Италия белән «Өчлек берлеге»н төзи. Гаять зур хәрби чыгымнарга күрә (бюджетның яртысына кадәр җитә) 1914 елда Алмания иң яхшы коралланган гаскәргә ия була. [[Англия]] [[Россия империясе|Россияне]] якламас дип уйлаган Алмания [[Беренче бөтендөнья сугышы]]н башлап җибәрә. 1914 елның [[1 август]]ында Алмания Россиягә, [[3 август]]ында [[Франция]]гә сугыш игълан итә, 4 августында исә Англия Алманиягә каршы сугыш игълан итә. 1915 елда Алмания Көнчыгыш фронтта уңыш яулый: Россия гаскәре Польша һәм Литваны бушатырга мәҗбүр була. Көнбатыш фронтта исә алманнар французларны җиңә алмый һәм сугыш йончыткыч позицион сугышка әверелә. Алмания акрынлап көчсезләнә башлый, 1917 елда [[АКШ]]ның сугышка [[Антанта]] ягыннан керүе җиңелүне якынайта, хәтта көнчыгышта төзелгән [[Брест солыхы (1918)|Брест солыхы]] да моңа комачаулый алмый. 1918 елның язында Алмания гаскәре көнбатышта һөҗүмне башлый, әмма ул уңышсызлыкка очрый. 1918 елның 5 октябрендә, солых сорап, [[Антанта]]га мөрәҗәгать итә. 1918 елның 11 ноябрендә Германия делегациясе, Антанта күрсәткән шартларга ризалыгын белдереп, килешүгә кул куя. 9 ноябрьдә [[Берлин]]да күтәрелеш була, монархия {{коммент|төземе|строй}} төшерелә һәм Алманиядә җөмһүрият игълан ителә. === Веймар җөмһүрияте һәм Өченче рейх. Икенче бөтендөнья сугышы === [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-P011502, Berlin, Reichskanzlei, Philipp Scheidemann.jpg|thumb|upright|[[Филип Шайдеман]] 1918 нче елның 9 нчы ноябрендә [[Рейх канцеляриясе]] тәрәзәсендә басып торган килеш [[Веймар җөмһүрияте|Алман җөмһүриятен]] игълан итә.]] 1918'нең ноябрендә, [[1918-1919 елгы алман инкыйлабы|Алман инкыйлабы]] башлангач, Алмания [[җөмһүрият]] дип игълан ителә. 1919 нчы елның февралендә [[Веймар]] шәһәрендә чакырылган оештыру мәҗлесендә Веймар җөмһүриятенең конституциясе кабул ителә{{чыганак юк}}. 1919'ның 11 нче августында Алманиянең ул вакыттагы президенты [[Фридрих Эберт]] демократик рухтагы [[Веймар конституциясе]]н имзалый. Моннан соң хакимият өчен барган көрәш барышында Бавариядә хакимияткә [[коммунистлар]] килә, әмма Алманиянең башка өлкәләрендәге консерватив карашлылар аларга нык каршы тора һәм [[Капп путчы]] дип аталучы вакыйгаларда [[Бавария Совет Җөмһүрияте]]н бәреп төшерергә омтыла. Әлеге путч {{lang-de|Reichswehr}} кешеләре, ягъни гаскәриләр, һәм шулай ук төрле консерватив, милләтче һәм монархист төркем тарафдарларында яклау таба. Эре сәнәгый шәһәрләрдәге канкойгыч урам бәрелешләре, [[Рур өлкәсе]]н Бельгия һәм Франция гаскәрләре оккупацияләү, [[гиперинфляция]] белән үзенчәлекле болгавыр дәвер ниһаять 1924 нче елда яңа акча берәмлеге кертелү һәм тарихка [[Алтын егерменче еллар]] дип кереп калган чагыштырмача тыныч, актив мәдәни тормыш чоры белән алышына. Тарихчылар 1924 белән 1929 арасындагы чорны «өлешчә стабильләшү» чоры дип атап йөртә<ref>{{cite book|author=Williamson|year=2005|title=Germany since 1815: A Nation Forged and Renewed|publisher=Palgrave Macmillan|pages=186–204}}</ref>. 1929 елда башланган дөньякүләм икътисади кризис Алмания икътисадына да шактый нык тәэсир итә. [[Алманиядә федераль сайлау, 1930|1930 елгы федераль сайлаудан]] соң, [[Пауль фон Һинденбург|президент Пауль фон Һинденбург]] канцлер [[Һайнрих Брүнинг]] хөкүмәтенә парламент хуплавыннан башка [[48 нче маддә (Веймар конституциясе)|эш итәргә]] рөхсәт бирүче канунны имзалый. Икътисади кризис һәм Брүнинг җитәкләгән хөкүмәт алып барган сәясәт эшсезлекнең артуына китерә — 1932 нче елга эшсезлек якынча 30%-ны тәшкил итә<ref name="chronicle">{{cite web|url=http://www.holocaustchronicle.org/StaticPages/50.html|publisher=The Holocaust Chronicle|title=PROLOGUE: Roots of the Holocaust|accessdate=28 September 2014|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101004701/http://www.holocaustchronicle.org/StaticPages/50.html|archivedate=1 January 2015|df=dmy-all}}</ref>. Бу шартларда [[Национал-социалистик алман эшче партиясе|нацистлар партиясенең]] (1919 елда төзелә) йогынтысы көчәя башлый. 1932 елның июлендәге федераль сайлауда [[Адольф Гитлер]] җитәкләгән әлеге партия, 13 миллионнан артык тавыш җыеп, җиңүгә ирешә. Илне торгынлыктан алып чыга алмаганлыктан, берничә тапкыр хөкүмәт алышына, һәм, 1933-нең 30 нчы гыйнварында, Һинденбург канцлер урынына Гитлерне билгели<ref>Fulbrook 1991, pp.&nbsp;155–158, 172–177</ref>. Гитлер канцлер булып бер ай узуга, ут төртелгән [[Рейстаг янгыны]]ннан соң, төп [[гражданлык хаклар]]ын чикләүче [[Халык һәм дәүләтне саклау турында боерык|боерык]] чыга һәм моңардан соң берничә атна узуга Дахау шәһәрендә беренче [[нацистларның концентрацион лагерьлары|концентрацион лагерь]] ачыла. Шул ук елның ноябрь аенда хакимият национал-социалистлар кулына күчә. 1933 елда нацистлар диктатурасы урнаштырыла. [[File:Bundesarchiv Bild 183-S33882, Adolf Hitler retouched.jpg|thumb|left|upright=0.7|[[Адольф Гитлер|Адолф Гитлер]], «[[Өченче рейх]]» тоталитар дәүләтенең «фюреры» (җитәкчесе) (1933–1945)]] [[Дефицитлы бюджет]] хисабына, ягъни бурычка кереп, дәүләт юллар һәм башка инфраструктура корылмаларын төзүгә һәм яңартуга күп акча бүлеп бирә башлый. 1934 нче елда ук, эшсез калган алманнарның 1,7 миллионы шундый төзелешләрдә үзенә эш, ә аның белән бергә керем һәм [[социаль яклау]] таба<ref>McNab, p.&nbsp;54</ref>. Әлеге проектларның иң билгелесе — ул {{lang-de|Reichsautobahn}} исемле, тиз йөрешле асфальт юллар ([[Алмания автобаннары]]) төзүне максат итеп тоткан проект<ref>Evans, Richard J. (2005). ''The Third Reich in Power.'' New York: Penguin. {{ISBN|978-0-14-303790-3}} pp.&nbsp;322–326, 329</ref>. Башка зур төзелешләрдән [[Рур буасы]] кебек [[гидроэлектростанция]]ләрне, [[Циллирбах сусаклагычы]] кебек сусаклагычларны, [[Цвикау вокзалы]] кебек транспорт төеннәрен төзү проектларын атарга була<ref>Hugo Ehrt, ''Neuer Harzbote.'' Heft 13, Fremdenverkehrsverein Bodfeld/Harz, Elbingerode (Harz),2003, p.565. Schütz and Gruber, Mythos Reichsautobahn: Bau und Inszenierung der "Straßen des Führers" 1933–1941, Berlin: Links, 1996, {{ISBN|9783861531173}}, pp.&nbsp;16–17.</ref>. Берничә ел эчендә эшсезләр саны нык кимеп, уртача сәгатьлек тә, атналык та хезмәт хаклары арта<ref>McNab, p.&nbsp;56</ref>. 1935 нче елда нацистлар режимы [[Версаль килешүе]]ннән чыгып, [[яһүдләр]]гә һәм азчылыктагы башка милләтләргә каршы юнәлтелгән [[Нюрнберг кануннары|Нүрнберг кануннары]]н чыгара. Моннан ары Алмания 1935 нче елда [[Саар (Милләтләр лигасы)|Саарны]] кире үз контроленә ала<ref>Fulbrook 1991, pp.&nbsp;188–189.</ref>, 1936 нчы елда [[Райнландның янәдән хәрбиләштерелүе|Райнландны янәдән хәрбиләштерә]], 1938 нче елда [[Anschluss|Австрияне]], ә [[Мүнхен килешүе]]ннән соң [[Чехословакия]]нең Судетлар өлкәсен [[Судетлар өлкәсе#Судетлар өлкәсе Нацист Алманиясе эчендә|үзенә куша]]. 1939 нчы елда исә Алмания, Мүнхен килешүенең шартларын бозып, [[Алманиянең Чехословакияне басып алуы|Чехословакияне тулысынча басып ала]] һәм шул ук елның март аенда [[Боһемия һәм Моравия протектораты]]н игълан итә. 1938 нче елның 9-10 нчы ноябрендә, тарихка «[[бәллүр төне|бәллүр төн]]» ({{lang-de|Kristallnacht}}), «ватык пыяла төне» дип кереп калган погромнар барышында йөзләрчә [[синагога]], меңнәрчә кибет һәм башка эшмәкәрлек бинасы җимерелә; 30000-гә якын яһүд ир-аты һәм күп яһүд хатын-кызлары нацистлар тарафыннан кулга алына; яһүдләргә каршы коммендант сәгате кертелә<ref>{{cite web|url=https://www.ushmm.org/outreach/en/article.php?ModuleId=10007697|title=The "Night of Broken Glass"|website=www.ushmm.org|language=en|access-date=8 February 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170211075203/https://www.ushmm.org/outreach/en/article.php?ModuleId=10007697|archivedate=11 February 2017|df=dmy-all}}</ref>. Ике фронтта сугышырга туры килүдән курыккан Гитлер хөкүмәте 1939-ның августында, соңрак үзе үк бозачак [[Молотов-Риббентроп пакты]]н имзалый. Бу пактның төп өлешендә Алмания һәм [[Советлар Берлеге]] бер-берсенә һөҗүм итмәскә вәгъдә итешәләр. Әмма документның яшерен өлеше дә була — ул яшерен өлештә ике ил Көнчыгыш Европаны (шул исәптән Польшаны), «Советлар Берлеге мәнфәгатендәге өлкәгә» һәм «Алмания мәнфәгатендәге өлкәгә» аерып, үзара бүлешәләр. Бу килешүдән соң, 1939-ның 1 нче сентябрендә, Алмания Польшаны басып ала — Европада [[Икенче бөтендөнья сугышы]] башлана<ref name="Fulbrook 190">Fulbrook, pp.&nbsp;190–195.</ref><ref>Axelrod, Alan (2007) Encyclopedia of World War II, Volume 1. Infobase Publishing. pp. 659.</ref>. [[File:World War II in Europe, 1942.svg|thumb|[[Икенче бөтендөнья сугышы]], [[Алмания оккупациясендәге Европа]], 1942 ел]] Гитлер гамәлләренә җавап йөзеннән Британия, хәрби хәрәкәтләрне туктатуны таләп итеп, Алманиягә ультиматум куя. Бу ультиматум инкарь ителгәч, ике көннән соң, 3 нче сентябрь көнне, [[Британия]] һәм [[Франция]] Алманиягә каршы сугыш игълан итәләр<ref>Hiden, John; Lane, Thomas (2003). ''The Baltic and the Outbreak of the Second World War.'' Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-53120-7}}, pp.&nbsp;143–144.</ref>. 1940 елның апрелендә Алмания [[Дания]] һәм [[Норвегия]]не, май—июньдә исә [[Бельгия]], [[Голландия|Һолландия]], [[Люксембург]] һәм [[Франция]]не басып ала. Шул ук елның июлендә алман һава көчләре Британиягә дә һөҗүм итә, әмма Британия гаскәрләре бу һөҗүмнәрне кире кагуга ирешә. 1941 елның апрелендә Алмания [[Югославия корольлыгы|Югославия]] һәм [[Греция]]ны басып ала. Шул ук елның 22 июнендә исә Алмания [[Бөек Ватан сугышы|Советлар Берлегенә һөҗүм итә]]. Сугыш башындагы уңышларга карамастан, алманнар ахыргы исәптә җиңелә. 1945 елның 2 маенда совет гаскәрләре Берлинны яулап ала. 7 майда [[Реймс]] шәһәрендә алман вәкилләре берсүзсез тәслим (капитуляция) турында актка кул куя. 8 майда совет ягы таләбе буенча, алар кабат тәслим (капитуляция) актын имзалыйлар. Соңрак «[[холокост|һолокост]]» дип аталачак вакыйгаларда алман хөкүмәте азчылыкларны эзәрлекли һәм, Европаның төрле илләрендә төзелгән [[Нацистларның концентрацион лагерьлары|концентрацион]] һәм [[Нацистларның үлем лагерьлары|үлем]] лагерьларын кулланып, нацистлар уйлавынча «түбән» кешеләргә каршы геноцид оештыра, ягъни аларны юк итү сәясәтен алып бара. Барлыгы 10 миллионнан артык хәрби булмаган кеше үтерелә, шул исәптән 6 миллион [[яһүд]], 220 000—1 500 000 [[Чегәннәр|чегән]] кешесе, 275 000 [[T4 операциясе|гарип кеше]], меңнәрчә [[Йәхвә шаһиты]], меңнәрчә лутый, шулай ук Алмания һәм ул басып алган башка илләрдәге сәяси я дини оппозицион оешмаларның йөз меңнәрчә әгъзасы<ref>{{cite book |last=Niewyk |first=Donald L. |title=The Columbia Guide to the Holocaust |year=2000 |publisher=Columbia University Press |pages=45–52 |author2=Nicosia, Francis R. |isbn =978-0-231-11200-0}}</ref>. Алмания тарафыннан басып алынган илләрдә нацистлар алып барган сәясәт нәтиҗәсендә 2,7 миллион [[поляк]]<ref>Institute of National Remembrance (Poland), Polska 1939–1945 Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami. Materski and Szarota. page 9 "Total Polish population losses under German occupation are currently calculated at about 2 770 000".</ref>, 1,3 миллион [[украин]], 1 миллион [[Беларуслар|белорус]] кешесе һәлак була<ref name="Maksudov, S. 1994">Maksudov, S. (1994). "Soviet Deaths in the Great Patriotic War: A Note". Europe-Asia Studies 46 (4): 671–680.</ref>. Моннан тыш, әсирлеккә эләккән совет солдатларының 3,5 миллионы әсирлектә вафат булган дип бәяләнә<ref name="Maksudov, S. 1994" /><ref name="books.google.com">Ian Kershaw.''[https://books.google.com/books?id=_tmGaItZ0tsC#v=onepage Stalinism and Nazism: dictatorships in comparison] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150915233529/https://books.google.com/books?id=_tmGaItZ0tsC |date=15 September 2015 }}''. Cambridge University Press, 1997, p.150 {{ISBN|0-521-56521-9}}</ref>. Нацистлар режимының, Алмания завод-фабрикаларында коллар итеп эшләтү өчен, оккупицияләнгән Европа илләреннән якынча 12 миллион кешене мәҗбүриләп алып китүе билгеле<ref name="BeyerSchneider">{{Cite book |author=John C. Beyer |author2=Stephen A. Schneider |title=Forced Labour under Third Reich |publisher=Nathan Associates }} [http://www.nathaninc.com/sites/default/files/Pub%20PDFs/Forced%20Labor%20Under%20the%20Third%20Reich%2C%20Part%20One.pdf Part1] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150824092603/http://www.nathaninc.com/sites/default/files/Pub%20PDFs/Forced%20Labor%20Under%20the%20Third%20Reich,%20Part%20One.pdf |date=24 August 2015 }} and [http://www.nathaninc.com/sites/default/files/Pub%20PDFs/Forced%20Labor%20Under%20the%20Third%20Reich%2C%20Part%20Two.pdf Part 2] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403025028/http://www.nathaninc.com/sites/default/files/Pub%20PDFs/Forced%20Labor%20Under%20the%20Third%20Reich%2C%20Part%20Two.pdf |date=3 April 2017 }}.</ref>. 5,3&nbsp;миллион алман солдаты сугышта һәлак булган дип исәпләнә<ref name="Rüdiger Overmans 2000">{{cite book|author=Overmans, Rüdiger|title=Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg|publisher=Oldenbourg|year=2000|isbn=978-3-486-56531-7}}</ref>. Хәрби булмаган Алмания халкыннан сугыш нәтиҗәсендә 900 000 кеше һәлак була; 400 меңе Көнбатыш илләре ягында, 500 меңе Советлар берлеге ягында<ref>{{cite book|first=Ian|last = Kershaw|title = The End; Germany 1944–45|year=2011|publisher=Allen Lane|pages=279}}</ref>. Сугыш нәтиҗәсендә якынча 12 миллион алман кешесе төрле Көнчыгыш Европа илләреннән куыла, Алмания сугышка кадәрге җирләренең якынча дүрттән бер өлешеннән колак кага<ref name="SLyE6YJEn0C page 52" />. Бомбага тоту һәм ил эчендә барган хәрби бәрелешләр нәтиҗәсендә күп шәһәрләр һәм мәдәни мирас объектлары җимерелә. Советлар Берлеге сугышта барлыгы 27 миллион кешесен югалта<ref name="MOD Russian Federation">{{cite web|last1=Министерство обороны Российской Федерации|first1=MOD Russian Federation|title=On Question of war Losses (in Russian)|url=http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=11359251@cmsArticle|publisher=MOD Russian Federation|accessdate=November 12, 2017|ref=}}</ref>. <!--1936—39 елларда Италия белән берлектә Испаниягә каршы интервенция оештыра. 1938 елның мартында Австрияне, шул ук елның октябрендә [[Чехословакия]]нең Судет өлкәсен басып ала. 1939 елның 1 сентябрендә Алмания Польшага һөҗүм ясап, [[икенче бөтендөнья сугышы]]н башлап җибәрә.   1940 елның сентябрендә [[Берлин]]да Алмания, [[Италия]] вә [[Япония]] хәрби берлек төзи.--> === Сугыштан соңгы еллар. Көнчыгыш һәм Көнбатыш Алмания === [[File:Map-Germany-1945.svg|thumb|[[Алмания 1945-1949 елларда|Алманиядә Америка Кушма Штатлары, Советлар Берлеге, Британия һәм Франция оккупация өлкәләре]], һәм Франция контролендә булган [[Саар протектораты]], 1947 ел. [[Одер-Нейсе сызыгы]]ннан көнчыгыштарак урнашкан җирләр, [[Потсдам конференциясе]]ндә төзелгән килешү нигезендә, Польшага һәм Советлар Берлегенә күчә.]] Алмания капитуляцияләгәч, Берлин һәм Алманиянең калган җирләре дүрт оккупация зонасына бүленә. 1949 елның 23 маенда инглиз, француз һәм американ оккупация зоналары [[Алман Федератив Җөмһүрияте]]нә ({{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}) берләштерелә; шул ук елның 7 октябрендә совет оккупация зонасында [[Алман Демократик Җөмһүрияте]] ({{lang-de|Deutsche Demokratische Republik}}) төзелә. Бу ике җөмһүриятне гайре-рәсми рәвештә [[Көнбатыш Алмания]] һәм [[Көнчыгыш Алмания]] дип атап йөртәләр. Көнчыгыш Алмания башкаласы итеп [[Берлин]]ны, Көнбатыш Алмания исә, ике дәүләтле чишелеш ул ясалма һәм вакытлыча гына статус кво дигән карашына басым ясар өчен, вакытлыча башкаласы итеп [[Бонн]]ны сайлый<ref>{{cite book | last = Wise | first = Michael Z. | title = Capital dilemma: Germany's search for a new architecture of democracy| year = 1998| publisher = Princeton Architectural Press | isbn =978-1-56898-134-5 | page = 23}}</ref>. Мондый вазгыять 1990 елга кадәр саклана. 1990 елда Алмания Федератив Җөмһүрияте (АФҖ) һәм Алмания Демократик Җөмһүрияте (АДҖ) Алманиянең берләшүе турындагы килешүгә кул куя. Көнбатыш Алмания [[социаль юнәлешле базар икътисады|социаль юнәлешле базар икътисадлы]] федератив парламент җөмһүрияте булып төзелә. 1948 елдан башлап Көнбатыш Алмания, [[Маршал планы]] кысаларында яңадан торгызу эшләре өчен бирелгән акчалата ярдәмнең төп адресатына әйләнә һәм бу акчалардан үзенең сугышта җимерелгән сәнәгатен яңадан коруга файдалана<ref>{{cite book|author=Carlin, Wendy|chapter=West German growth and institutions (1945–90)|editors=Crafts, Nicholas; Toniolo, Gianni|year=1996|title=Economic Growth in Europe Since 1945|publisher=Cambridge University Press|page=464|isbn=0-521-49964-X}}</ref>. Беренче [[Алмания Федератив Җөмһүриятенең федераль канцлеры|федераль канцлер]] ({{lang-de|Bundeskanzler}}) булып [[Конрад Аденауэр]] сайлана һәм ул бу вазифаны 1963 елга кадәр үти. Аның һәм [[Людвиг Эрһард]]ның җитәкчелеге астында 1950 нче еллар башыннан алып ил, соңрак «[[икътисадый могъҗиза]]» ({{lang-de|Wirtschaftswunder}}) исемен алачак дәвамлы икътисадый үсеш кичерә<ref>{{cite web|url=http://www.bpb.de/izpb/10131/wirtschaft-in-beiden-deutschen-staaten-teil-1|title=Deutschland in den 50er Jahren: Wirtschaft in beiden deutschen Staaten |trans_title=Economy in both German states|author=Werner Bührer|date=24 December 2002|work=Informationen zur Politischen Bildung|issue=256|publisher=Bundeszentrale für politische Bildung}}</ref>. Алмания Федератив Җөмһүрияте 1955-тә [[НАТО]]-га керә һәм 1957-дә [[Европа Икътисадый Берләшмәсе]]нә нигез салучыларның берсе була. [[File:Thefalloftheberlinwall1989.JPG|thumb|left|[[Берлин дивары]] үзенең 1989 елдагы [[Берлин диварының җимерелүе|җимерелүе]] вакытында. Арткы планда — [[Бранденбург капкасы]].]] Көнчыгыш Алмания, оккупацион көчләр һәм [[Варшава килешүе]] аша ССРБ'ның сәяси һәм хәрби контролендә булган [[Көнчыгыш блок]] дәүләте була. Көнчыгыш Алмания үзен демократия дип санаса да, чын хакимият [[Штази]] исемле, җәмгыятьнең күп өлкәләрен контрольдә тотучы [[яшерен хезмәт]]кә таянган коммунистик [[Алмания Социалистик Бердәмлек партиясе]]нең [[политбюро]]сы кулында гына була<ref name="spiegel_20080311">{{cite web|url = http://www.spiegel.de/international/germany/east-german-spies-new-study-finds-more-stasi-spooks-a-540771.html|title = New Study Finds More Stasi Spooks|author = maw/dpa|date = 11 March 2008|work = [[Der Spiegel]]|accessdate =07 November 2017}}</ref>. АДҖ'дә Советлар Берлегендәге икътисадка охшаш [[планлы икътисад]] корыла, соңрак ил [[Үзара икътисадый ярдәмләшү шурасы]] ({{lang-ru|Совет Экономической Взаимопомощи}}, СЭВ) әгъзасына да әверелә<ref name="loc-cs">"Germany (East)", Library of Congress Country Study, [http://memory.loc.gov/frd/cs/germany_east/gx_appnb.html Appendix B: The Council for Mutual Economic Assistance]</ref>. Канцлер [[Вилли Брандт]]ның ''көнчыгыш сәясәте'' ({{lang-de|''[[Ostpolitik]]''}}) нәтиҗәсендә, 1970 еллар башында Көнчыгыш һәм Көнбатыш Алмания арасындагы фикер каршылыклары кими төшә. 1989'ның җәендә Маҗарстан, [[тимер чаршау|тимер чаршавын]] бетереп, үзенең чикләрен ачарга карар кыла. Нәтиҗәдә меңләгән [[көнчыгыш алманнар|көнчыгыш алман]] [[Маҗарстан]] аша Көнбатыш Алманиягә күченеп китә. АДҖ'дә [[Көнчыгыш Алманиядә дүшәмбе демонстрацияләре|массакүләм демонстрацияләр]] колач җәя. Көнчыгыш Алмания хакимияте, гражданнарга Көнбатыш Алманиягә сәяхәт итү мөмкинлеге биреп, чикне узу кагыйдәләрен йомшарта. Бу Көнчыгыш Алманияне ил буларак саклап калу ниятеннән эшләнсә дә, чикләрне ачу ''Wende'' дип аталучы реформа процессын асылда тизләтә генә. === Берләшкән Алмания һәм Европа Берлеге === [[File:Reichstag Berlin Germany.jpg|thumb|270px|Алмания 1990 елның 3 октябрендә [[Алманиянең берләшүе|берләшә]]<ref name="Einigungsvertrag">[http://bundesrecht.juris.de/einigvtr/BJNR208890990.html Vertrag zwischen der Bundesrepublik Deutschland und der Deutschen Demokratischen Republik über die Herstellung der Einheit Deutschlands (Einigungsvertrag)] Алмания Федератив Җөмһүрияте һәм Алмания Демократик Җөмһүрияте 1990'ның 31 августында имзалаган ''Берләшү турында килешү'' (рәсми текст, алман телендә).</ref>. 1999'дан алып, Берлиндагы [[Рейхстаг (бина)|Рейхстаг бинасы]] [[Бундестаг]]ның, Алмания парламентының, утырышлары уза торган урын.]] Берләшкән Алмания яңа дәүләт булып түгел, ә Алмания Федератив Җөмһүриятенең киңәйгән дәвамчысы булып санала. Көнбатыш Алмания булган барлык оешмаларда яңа, берләшкән Алмания дә әгъза булып кала<ref>{{cite web |url=http://www.gesetze-im-internet.de/einigvtr/art_11.html |title=Vertrag zwischen der Bundesrepublik Deutschland und der Deutschen Demokratischen Republik über die Herstellung der Einheit Deutschlands (Einigungsvertrag) Art 11 Verträge der Bundesrepublik Deutschland |accessdate=15 May 2015 |publisher=Bundesministerium für Justiz und Verbraucherschutz |language=German |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150225035417/http://www.gesetze-im-internet.de/einigvtr/art_11.html |archivedate=25 February 2015 }}</ref>. 1994 елда имзаланган [[Берлин/Бонн акты]]на нигезләнеп, Берлин янәдән берләшкән Алманиянең башкаласына әверелә. Боннга исә федераль шәһәр ({{lang-de|Bundesstadt}}) статусы бирелә һәм кайбер федераль министрлыклар да Бонн шәһәрендә кала.<ref>{{cite web |title=Gesetz zur Umsetzung des Beschlusses des Deutschen Bundestages vom 20. Juni 1991 zur Vollendung der Einheit Deutschlands |trans-title=Law on the Implementation of the Beschlusses des Deutschen Bundestages vom 20. Juni 1991 zur Vollendung der Einheit Deutschlands |url=https://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/berlin_bonng/gesamt.pdf |publisher=Bundesministerium der Justiz |accessdate=22 June 2016 |language=German |date=26 April 1994 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160714155722/https://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/berlin_bonng/gesamt.pdf |archivedate=14 July 2016 }}</ref> Күченергә тиешле министрлыклар һәм парламент 1999 елда Берлинга күченеп бетә; 6 министрлык исә элеккечә Боннда урнашуын дәвам итә.<ref>{{cite news |title=Brennpunkt: Hauptstadt-Umzug |url=http://www.focus.de/panorama/boulevard/brennpunkt-hauptstadt-umzug_aid_175751.html |accessdate=19 March 2011 |newspaper=Focus |date=12 April 1999 |language=German |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110430043907/http://www.focus.de/panorama/boulevard/brennpunkt-hauptstadt-umzug_aid_175751.html |archivedate=30 April 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430043907/http://www.focus.de/panorama/boulevard/brennpunkt-hauptstadt-umzug_aid_175751.html |date=2011-04-30 }}</ref> Элеккеге Көнчыгыш Алмания икътисадын заманчалаштыру һәм интеграцияләү өчен илнең көнбатыш өлкәләре 2019 елга кадәр ел саен тулаем алганда якынча 80 миллиард доллар акча сарыф итеп килә<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/06/19/world/europe/19germany.html |work=The New York Times |title=In East Germany, a Decline as Stark as a Wall |first=Nicholas |last=Kulish |date=19 June 2009 |accessdate=27 March 2011 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110403073216/http://www.nytimes.com/2009/06/19/world/europe/19germany.html |archivedate=3 April 2011 }}</ref>. Шушы максатлар өчен ил гражданнары һәм ширкәтләре керемнәренең 5,5%-ын салым итеп түли. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|left|Алмания — 1993 елда [[Европа Берлеге]]нә нигез салган илләрнең берсе. 2002 елдан бирле илнең акча берәмлеге — [[евро]]. 2007 елда Алмания [[Лиссабон килешүе]]н имзалый (рәсемдә).]] Берләшүдән соң Алмания [[Европа Берлеге]]ндә активрак роль уйный башлый. Башка ауропалы партнёрлары белән берлектә Алмания 1992 елда [[Маастрихт килешүе]]нә кул куя, 1999-да [[еврозона]]га нигез сала, һәм 2007-дә [[Лиссабон килешү]]ен имзалый<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/avservices/services/showShotlist.do?out=PDF&lg=En&filmRef=i-055938 |title=Lisbon Treaty : The making of |publisher=Council of the European Union |format=PDF |accessdate=14 June 2011 |quote=After signature by all 27 Heads of State and governments, the Treaty will travel back to Brussels, where it will be officially sealed with the seals of the 27 Member States, on the 18th of December. Then, it will be sent to Rome, the Italian government being the depository of the Treaties. |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520080610/http://ec.europa.eu/avservices/services/showShotlist.do?out=PDF&lg=En&filmRef=i-055938 |archivedate=20 May 2013 }}</ref>. [[НАТО]] әгъзасы буларак, Алмания гаскәрләре [[Югославияне бомбага тоту (1999)|Балкан илләрендәге]] һәм [[Әфганстан сугышы (2001-дән алып хәзергәчә)|Әфганстандагы]] сугышларда катнаша<ref>{{cite news | last = Dempsey | first = Judy | url = https://www.nytimes.com/2006/10/31/world/europe/31iht-germany.3343963.html | title = Germany is planning a Bosnia withdrawal | newspaper = International Herald Tribune | date = 31 October 2006 | accessdate = 7 May 2011 | deadurl = no | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121111000841/http://www.nytimes.com/2006/10/31/world/europe/31iht-germany.3343963.html | archivedate = 11 November 2012 | df = dmy-all }}</ref>. Күп алманияле бу эшне хупламый, моннан тыш Алмания кануннары чит илләргә гаскәр җибәрүне Алманиянең үзен яклау йөзеннән генә рөхсәт итә<ref>{{cite web |last=Merz |first=Sebastian |title=Still on the way to Afghanistan? Germany and its forces in the Hindu Kush |url=http://www.comw.org/warreport/fulltext/0711merz.pdf |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |format=PDF |accessdate=21 February 2017 |pages=2, 3 |date=November 2007 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170403023417/http://www.comw.org/warreport/fulltext/0711merz.pdf |archivedate=3 April 2017 }}</ref>. == География == [[File:Deutschland topo.jpg|left|thumb]] Алманиянең территориясе төньяктан көньякка сузылган. Табигый шартлары буенча да, кешеләрнең алардан файдалануы буенча да бертөрле түгел. Көньяккарак киткән саен, урыны калкулана бара. Төньягында Төньяк Герман түбәнлеге ята. Бу урында кайчандыр [[диңгез]] булган, ул калын утырма катлам калдырган. Мореналы калкулыклар арасында [[бозлыклар]] ясаган кечерәк кенә күлләр ята. Дымлы климат шартларында бик күп [[сазлык]]лар ясалган, хәзер аларның барысын да диярлек киптереп бетергәннәр, анда болыннар һәм сөрү җирләре җәелеп ята. Йомшак диңгез климаты, явым-төшемнең күплеге үсемлекләр өчен бик уңайлы. Бу — бик әһәмиятле терлекчелек районы. Илнең зур өлешен уртача биеклектәге бик матур урманнар белән капланган [[таулар]] тасмасы алып тора. Болар — борынгы таулар, түбәләре яссы яки гөмбәзгә охшап тора. Уртача биеклектәге таулар грәнит, гнейс, комташ, {{коммент|акшар|избис, известь}} катнашкан тау токымнарыннан ясалган һәм киң үзәннәр белән аерылган. Яссы тау түбәләреннән җәелеп киткән үзәннәр, ялангач кыялар күренә. Сазлыклардан күп санлы инешләр башлана, алар агачлар арасыннан агалар, кайвакыт шома кыядан төшеп, кечкенә шарлавыклар ясыйлар. Таудагы көтүлекләрдә терлек көтәләр, басуларда арыш, солы һәм бәрәңге үстерәләр. Тауларның табигате бик матур, анда күп тыюлыклар һәм җәй көне халык ял итә торган урыннар бар. Алманиянең көньяк өлешенә [[Альп таулары]]ның төньяк сыртлары һәм аның итәкләре урнашкан. Төньяк Альплар тәбәнәк, кайбер түбәләренең генә биеклеге 3000 м га җитә. Альп таулары итәгендә кеше кулы тимәгән табигать яхшы сакланган, ул тыюлыклар һәм милли парклар рәвешендә саклана. Алмания төньякта [[Дания]], көнчыгышта [[Польша]] һәм [[Чехия]], көньяк һәм көньяк-көнчыгышта [[Австрия]], көньякта [[Швейцария]], көньяк-көнбатышта [[Франция]], көнбатышта [[Люксембург]] һәм [[Бельгия]], төньяк-көнбатышта [[Нидерланд]]лар белән чиктәш. Төньякта [[Төньяк диңгез|Төньяк]] һәм [[Балтыйк диңгезе|Балтыйк]] диңгезләре суы белән юыла. Гыйнварның уртача температурасы 1,5&nbsp;°C тан (тигезлекләр) — минус 6&nbsp;°C кача (таулар). Июльнең уртача температурасы 18&nbsp;°C тан 20&nbsp;°C кача. Еллык явым-төшем микъдары 600-800 мм. Биек [[тау]]ларда [[җәй]] салкын, явым-төшем микъдары 1000-2000 мм. Илнең күп өлешендә күчмә климат: диңгез климатыннан континенталь климатка күчә. Климат шартлары бик күп төрле культуралар игәргә мөмкинлек бирә. [[Рейн]] үзәнендә хәтта [[йөзем]] дә үстерәләр. Һәр җирдә явым-төшем күп була, тауларда 600—800 мм га җитә. Алманиядә елгалар күп: [[Рейн]], [[Дунай]], [[Эльба]], Везер һәм [[Одер]], алар каналлар белән тоташтырылган, иң мәшһүр канал — [[Киль каналы]], ул [[Балтыйк диңгезе|Балтыйк]] һәм [[Төньяк диңгез|Төньяк]] диңгезләрне тоташтыра. Эре күлләр: [[Боден күле|Боден]], Мүрис ([[Алман теле|алман]]: ''Müritz''). Алар күбесенчә көньяктан төньякка таба ага. Иң матур һәм зур елга — ''Рейн''. Бу елга буйлап миллионнарча тонна йөк ташыйлар. Елга тамакларында зур порт шәһәрләре урнашкан. Илнең көньяк-көнбатыш өлешендә Дунайның башланган урыннары ята. Рейн һәм ''Дунай'' бигрәк тә яз һәм җәй көннәре, карлар һәм таулардагы бозлыклар эрегән вакытта күп сулы була. [[Урман]]нары аз калган. Алар илнең якынча 1/4 мәйданын биләп тора һәм күбесенчә тауларда сакланып калганнар. Кеше кулы белән ясалган [[ландшафт]]лар өстенлек итә. Сәнәгатьнең үсүе, юллар челтәренең куелыгы, авыл һәм шәһәрләрнең күплеге һаваның һәм суның нык пычрануына китерә. Елгалар пычрак һәм агуланган суны [[Төньяк диңгез]]гә илтә. Елгалар һәм күлләр күп булуга карамастан, төче су җитми. Туфрагы нигездә көлсу, кәсле-көлсу һәм көрән урман туфрагыннан гыйбарәт. == Халык == {{ХСВМ||Таблица}} Алмания халкының 90% — этник [[алманнар]]. [[Икенче бөтендөнья сугышы]]ннан соң Алманиягә башка илләрдә яшәүче 9 млн га якын немец күченеп кайта. Чит илләрдән килгән эшчеләр күп. 2,5 млн. — [[төрекләр]] (шуларның 1,7 млн. — гражданнар), 930 мең экс-[[Югославия]] халыклары, 200 мең [[Россия|Рәсәй]] халкы, 130 мең — [[Украина]] халкы. 90% — шәһәрләрдә йә шәһәр яны бистәләрендә яши. Хәзерге вакытта дәүләтнең халык саны елдан-ел кими: [[2008 ел]]га халык кимүе 0,02% булган. Алманиядә 6 млн. кеше [[урысча]], ә 2,1 млн. — [[төрекчә]] сөйләшә белә. === Эре шәһәрләр === {| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |- ! rowspan=21 | {{navbar|Алмания шәһәрләре|plain=1}} [[Рәсем:Cityscape Berlin.jpg|border|115px]]<br />[[Берлин]]<br />[[Рәсем:Hamburger Rathaus von St-Petri.jpg|border|115px]]<br />[[Һамбург]]<br />[[Рәсем:Stadtbild München.jpg|border|115px]]<br />[[Мүнхен]]<br />[[Рәсем:Köln Panorama.jpg|border|115px]]<br />[[Көлн]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Урын ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Шәһәр ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Төбәк ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Халык саны ! rowspan=21 | {{navbar|Largest cities of Russia|plain=1}} [[Рәсем:Frankfurt Am Main-St Bartholomaeus-Ansicht vom Nextower-20110812.jpg|border|115px]]<br />[[Майндагы Франкфурт]]<br />[[Рәсем:Schloß-Rosenstein.jpg|border|115px]]<br />[[Штутгарт]]<br />[[Рәсем:Medienhafen Duesseldorf Nacht.jpg|border|115px]]<br />[[Дүсселдорф]]<br />[[Рәсем:DK DO Skyline 300ppi CC BY NC SA-20140223-3068.jpg|border|115px|ссылка=Special:FilePath/DK_DO_Skyline_300ppi_CC_BY_NC_SA-20140223-3068.jpg]]<br />[[Дортмунд]] |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Берлин]]''' || [[Берлин]] || 3326002 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Һамбург]]''' || [[Һамбург]] || 1718187 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Мүнхен]]''' || [[Бавария]] || 1364920 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Көлн]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 1013665 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Майндагы Франкфурт]]''' || [[Һессен]] || 676533 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Штутгарт]]''' || [[Баден-Вүртемберг]] || 591015 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[Дүсселдорф]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 589649 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Дортмунд]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 571403 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Эссен]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 565900 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Бремен]]''' || [[Бремен]] || 544043 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 11 ||align=left | '''[[Дрезден]]''' || [[Саксония]] || 517765 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 12 ||align=left | '''[[Лейпциг]]''' || [[Саксония]] || 510043 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 13 ||align=left | '''[[Һанновер]]''' || [[Түбән Саксония]] || 509485 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 14 || align=left | '''[[Нүрнберг]]''' || [[Бавария]] || 490085 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 15 ||align=left | '''[[Дуйсбург]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 487470 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 16 ||align=left | '''[[Бохум]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 362585 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 17 ||align=left | '''[[Вупперталь]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 342570 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 18 ||align=left | '''[[Билефелд]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 327199 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 19 ||align=left | '''[[Бонн]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 307530 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 20 ||align=left | '''[[Мүнстер]]''' || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || 293323 |- | colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" | <ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/Zensus_Gemeinden.xls;jsessionid=E514CCE99993ECC0A7A8AAACFDDDB0CA.cae2?__blob=publicationFile |access-date=2014-11-01 |archive-date=2016-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309182436/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/Zensus_Gemeinden.xls;jsessionid=E514CCE99993ECC0A7A8AAACFDDDB0CA.cae2?__blob=publicationFile |dead-url=yes }}</ref> |} <noinclude> {{clear}} == Сәясәт == === Административ бүленеш === {| border="1" style="border-collapse:collapse; border-color:#f2f2f4; margin-top:1px; margin-bottom:15px; font-size:100%" cellpadding="1" width="90%" |- ! bgcolor="#ffffff" rowspan="18"| [[Рәсем:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|250px|center]] ! bgcolor="#efefef" width="3%"| ! align="left" bgcolor="#f2f2f4" width="24%"| Федераль җир ! align="left" bgcolor="#f2f2f4" width="11%"| Башкала ! align="right" bgcolor="#f2f2f4" width="11%"| Мәйдан (км²) ! align="right" bgcolor="#f2f2f4" width="13%"| Халык саны<ref>https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile</ref> |- |align="center"|1 || [[Баден-Вюртемберг|Баден-Вүртемберг]] || [[Штутгарт]] || align="right"|35.751,65 || align="right"|10 486 660 |- |align="center"|2 || [[Бавария]] || [[Мүнхен]] || align="right"|70.549,19 || align="right"|12 397 614 |- |align="center"|3 ||[[Берлин]] || ^- || align="right"|891,75 || align="right"|3 292 365 |- |align="center"|4 || [[Бранденбург]] || [[Потсдам]] || align="right"|29.477,16 || align="right"|2 455 780 |- |align="center"|5 || [[Бремен җире|Бремен]] || [[Бремен]] || align="right"|404,23 || align="right"|650 863 |- |align="center"|6 || [[Һамбург]] || ^- || align="right"|755,16 || align="right"|1 706 696 |- |align="center"|7 || [[Һессен]] || [[Висбаден]] || align="right"|21.114,72 || align="right"|5 971 816 |- |align="center"|8 || [[Мекленбург-Алгы Померания]] || [[Шверин]] || align="right"|23.174,17 || align="right"|1 609 982 |- |align="center"|11 || [[Рейнланд-Пфальц]] || [[Майнц]] || align="right"|19.847,39 || align="right"|3 989 808 |- |align="center"|12 || [[Саар]] || [[Саарбрүккен]] || align="right"|2.568,65 || align="right"|999 623 |- |align="center"|13 || [[Саксония]] || [[Дрезден]] || align="right"|18.414,82 || align="right"|4 056 799 |- |align="center"|14 || [[Саксония-Анһалт]] || [[Магдебург]] || align="right"|20.445,26 || align="right"|2 287 040 |- |align="center"|9 || [[Түбәнге Саксония]] || [[Һанновер]] || align="right"|47.618,24 || align="right"|7 777 992 |- |align="center"|10 || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || [[Дүсселдорф]] || align="right"|34.042,52 || align="right"|17 538 251 |- |align="center"|16 || [[Түрингия]] || [[Эрфурт]] || align="right"|16.172,14 || align="right"|2 188 589 |- |align="center"|15 || [[Шлезвиг-Һольштейн]] || [[Кил (шәһәр)|Кил]] || align="right"|15.763,18 || align="right"|2 800 119 |- | colspan="6" style="font-size:smaller" | |} === Дәүләт корылышы === {| class="wikitable" style="text-align:left; float:right; margin-right:9px; margin-left:2px;" |- | style="text-align:left;"| [[File:Frank-Walter Steinmeier Feb 2014 (cropped).jpg|center|140px]] || style="text-align:left;" | [[File:Angela Merkel June 2017.jpg|center|140px]] |- | style="text-align:center;"|[[Франк-Вальтер Штайнмайер]]<br /><small>2017 нче елдан бирле [[Алмания президенты|президент]]</small> | style="text-align:center;"|[[Ангела Меркель]]<br /><small>2005 нче елдан бирле [[Алмания канцлеры|канцлер]]</small> |} [[File:Reichstag building Berlin view from west before sunset.jpg|thumb|312x312px|Рейхстаг, алман парламентының резиденциясе]] АФҖ — федератив җөмһүрият. Гамәлдәге конституциясе [[1949 ел]]ның 23 маенда кабул ителгән, аңа 1954, 1956, 1990, 1993 вә 1994 елларда үзгәртүләр кертелгән. Дәүләт башлыгы — федераль президент. Ул махсус чакырылган федераль мәҗлес тарафыннан 5 еллык мөддәткә (срокка) сайлана һәм бу вазыйфага тагын фәкать бер тапкыр гына сайланырга мөмкин. Федераль мәҗлес [[бундестаг]] рәисе тарафыннан чакырыла вә ул бундестаг депутатлары һәм дә ландтаглар (җир парламентлары) тарафыннан сайланган әгъзалардан гыйбарәт. Президент эшкә сәләтлелекне югалтса яки вафат булса, бундесрат рәисе президент вәкаләтләрен башкара. Канун чыгару хакимиятен парламент башкара. Ул ике пулат: бундестаг вә бундесраттан гыйбарәт. Бундестаг халык тарафыннан 4 еллык мөддәткә сайлана. Бундесрат исә җир хакимиятләре үзләре арасыннан 4 еллык мөддәткә билгеләгән вәкилләрдән гыйбарәт. Башкарма хакимият [[Almaniä federal' kanslerı|федераль канцлер]] җитәкчелегендәге федераль хөкүмәт кулында. Федераль канцлер бундестагта президентның тәкъдиме буенча тавыш күпчелеге белән сайлана. Вәзирләр федераль канцлерның тәкъдиме белән президент тарафыннан тәгаенләнәләр. Һәрбер җирнең үз конституциясе, парламент вә хөкүмәте бар. === Тышкы сәясәт === Алмания төзелүеннән бирле [[Европа Берлеге]]ндә лидер ролен уйный. [[Икенче бөтендөнья сугышы]]ннан бирле ил [[Франция]] белән тыгыз икътисади-сәяси мөнәсәбәттә. == Дәүләт гимны == '''''Einigkeit und Recht und Freiheit''''' :''Einigkeit und Recht und Freiheit'' :''für das deutsche Vaterland!'' :''Danach lasst uns alle streben'' :''brüderlich mit Herz und Hand!'' :''Einigkeit und Recht und Freiheit'' :''sind des Glückes Unterpfand!'' :''Blüh' im Glanze dieses Glückes,'' :''blühe, deutsches Vaterland!'' :''Blüh' im Glanze dieses Glückes,'' :''blühe, deutsches Vaterland!'' '''гимнның әдәби тәрҗемәсе:''' '''Бердәмлек, Хокук, Хөррият''' Бердәмлек, Хокук, Хөррият Алман җирендә хаким. Изге туганлык хисләрен Йөртсен күңелендә һәркем. Бердәмлек, Хокук, Хөррият — Безнең бәхет солтаны. Шул бәхеттә чәчәк атсын Мәңге Алман Ватаны! Шул бәхеттә чәчәк атсын Мәңге Алман Ватаны! === гимнның тарихы === Алмания Федератив Республикасының хәзерге гимнының музыкасын композитор [[Yozef Haydn|Франc Йозеф Һайдн]] (''Franz Joseph Haydn'' (1732—1809)) язган дип санала. Бу — рәсми караш. Дүрт куплеттан торган сүзләрен 1841 елда Аугуст Һайнрих Һоффманн фон Фаллерслебен (''August Heinrich Hoffmann von Fallersleben'' (1798—1874)) иҗат иткән, монысы төгәл билгеле. Гимнның музыкасы Австриянең иске король гимнына нигезләнеп язылган дигән фикер дә бар, бу гимн беренче тапкыр 1797 елның 12 февралендә башкарылган булган. Хәер, безнең көннәргә кадәр сакланып калган тагын бер чыганак та бар әле — шул ук көйгә җырлана торган көньяк алман халык җыры. Аның беренче сүзләре: “''Wieder klingen deutsche Lieder…''” (Яңадан алман җырлары яңгырый). Гимн 1922 елда Алман Республикасының беренче президенты Фридрих Эберт (''Friedrich Ebert'') тарафыннан расланган. Хәзерге заманда Фаллерслебен шигыренең өченче куплеты гына рәсми рәвештә башкарыла, гимнның исеме дә шул куплетның беренче сүзләреннән алынган: “''Einigkeit und Recht und Freiheit''” (Бердәмлек, Хокук, Хөррият). Веймар республикасында дүрт куплет та гамәлдә булган. Икенче Бөтендөнья сугышыннан соң „''Deutschland über alles''“ (“Алмания барыннан да өстенрәк” — Фаллерслебен шигыре нәкъ шулай башлана) рухында язылган өч куплетны рәсми кулланыштан төшереп калдырганнар. Шуңа да карамастан, Алманиядә аларны рәсми булмаган шартларда башкаруны тыя торган канун юк. == Икътисад == [[Тулаем эчке продукт]]ы буенча Алмания дөньяда 3 урынны, экспорт буенча 1 урынны, хәрби бюджет буенча 6 урынны биләп тора. Күп кенә [[фән]]ни һәм технологик тармакларда лидерлыкка ия. === Сәнәгать === Алмания икътисадының төп таянычы. Көрән күмер, ташкүмер, нефть, [[табигый газ]], полиметалл рудалар, калий һәм аш тозы чыгарыла. Энергетика, кара ва төсле металлургия, машиналар төзү, көймәләр төзү, химия һәм нефть химиясе, агач эшкәртү, азык-төлек сәнәгате гаять зур үсеш алган. Алмания сәнәгате нигездә урта ширкәтләрдә гыйбарәт. Сәнәгатьтә мәшгуль булган барча эшчеләрнең 32 % ыннан күбрәге (2,2 млн. кеше) эре фирмаларда эшли. „Сименс“ концерны, „Фольксваген“, БМВ вә „Даймлер Бенц“ кебек [[автомобил]]ьләр төзеү фирмалары, „Һөхст“, „Байер“ һәм БАСФ кебек химия концерннары, „Рурколе АГ“ күмер казу фирмасы, „ФЕБА“ һәм „РВЕ“ электр техникасы концерны яки „Бош“ концерннары бөтен дөньяга мәшһүр булып, дөньяның һәммә урыннарда филиаллары, ширкәтләре яки тикшеренү йортлары бар. Алмания [[ташкүмер]]гә һәм [[калий]] тозларына бай. Рур ташкүмер бассейны аеруча танылган. Рур өлкәсе үзенең алга киткән промышленносте белән аерылып тора. Күпчелек чималны, бигрәк тә [[нефть]]не, читтән кертергә туры килә. === Транспорт === Тимер юллар озынлыгы — 91,4 мең км, [[автомобил]] юллары озынлыгы — 496,6 мең км. Иң эре аэропорт — Майндагы Франкфурт шәһәрендә. Башка эре аэропортлар: Берлин — Тегел, Берлин — Шенефелд, Бремен, Һамбург, Һанновер, Дрезден, Дүсселдорф, Көлн/Бонн, Лейпциг, Мүнхен, Нүрнберг, [[Саарбрүккен]] һәм Штутгарт. Су юллары озынлыгы — 7467 км. Мөһим диңгез портлары: Һамбург, Бремен, Бремерхафен, Вилһелмсхафен, Росток.<ref>{{китап|башлык = Eisenbahnatlas Deutschland|издание = 2007/2008|урын = Кёльн|нәшрият = Verlag Schweers + Wall GmbH|ел = 2007|страниц = 232|isbn = 978-3-89494-136-9}}</ref> === Авыл хуҗалыгы === Авыл хуҗалыгында төп шөгыль — [[терлекчелек]], моның өчен табигый шартлар бик уңайлы. Үсемлекчелек терлекләрне азык белән тәэмин итә. Алмания авыл хуҗалыгына яраклы 36 млн. га җир бар. Төп продуктлар: [[бодай]], [[арпа]], [[шикәр чөгендере]], [[бәрәңге]], шулай ук йөзем, җиләк-җимеш, яшелчәләр һ.б. Бодайның берникадәр өлешен чит илләрдән сатып алалар. Илнең җәйләре җылырак булган көнбатыш һәм көньяк-көнчыгышында шикәр чөгендере үстерәләр. Терлекчелектә мал ите, [[Дуңгызчылык|дуңгыз]] ите, [[тавык]] ите һәм [[сөт]] җитештерелә. Сусыл альп болыннарында, илнең башка җирләрендәге кебек үк, сыерларның сөт токымнарын көтәләр. Һәркайда дуңгыз асрыйлар. Алмания территориясенең якынча өчтән бер өлешен (10,7 млн. га) урманнар биләп тора. Мәмләкәттә һәр ел 30—40 млн. м³ агач хәзерләнә, бу күләм эчке ихтыяҗның өчтән ике өлешен каплап тора. Алмания агач экспортлаучы иң эре дәүләтләрнең берсе. [[Төньяк диңгез|Төньяк]] һәм [[Балтыйк диңгезе|Балтыйк]] диңгезләрендә, [[Гренландия]] утравы тирәсендә балык тотыла. == Мәдәният == {{төп мәкалә|Алмания мәдәнияте}} [[File:Frankfurt am Main - Frankfurter Weihnachtsmarkt (2025) 1.jpg|thumb|[[Франкфурт]] шәһәрендәге типик бер {{lang-de|Weihnachtsmarkt}} ([[Раштуа ярминкәсе]])]] Алмания мәдәнияте үз эченә хәзерге Алмания мәдәниятен дә, хәзерге Алманияне тәшкил итүче дәүләтләр (Пруссия, Саксония һ. б.) мәдәниятен дә ала. «Алман мәдәнияте» төшенчәсенең киңрәк мәгънәсе үз эченә Австрия мәдәниятен дә ала: сәяси рәвештә ул Алманиядән бәйсез булса да, анда шул ук мәдәнияткә караган алманнар яши. Алман мәдәнияте безнең эрага кадәр [[V гасыр (б. э. к.)|5 гасырдан]] мәгълүм. Алмания тарихта {{lang-de|Das Land der Dichter und Denker}} («шагыйрьләр һәм фәлсәфәчеләр иле»)<ref>{{cite news|author=Wasser, Jeremy|url=http://www.spiegel.de/international/0,1518,410135,00.html|title=Spätzle Westerns|newspaper=Spiegel Online International|date=6 April 2006|accessdate=28 March 2011|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427053606/http://www.spiegel.de/international/0,1518,410135,00.html|archivedate=27 April 2011|df=dmy-all}}</ref> буларак бигеле, чөнки [[Алман әдәбияты|алман язучылары]] һәм [[Алман фәлсәфәсе|фәлсәфәчеләре]] Көнбатыш дөньясының фикерен үстерүдә һәрвакыт мөһим бер роль уйнаган<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17299607|title=Germany country profile|publisher=BBC|date=25 February 2015|accessdate=17 May 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150602194632/http://www.bbc.com/news/world-europe-17299607|archivedate=2 June 2015|df=dmy-all}}</ref>. Алманиянең [[Октоберфест]] кебек халык фестивальләре һәм [[Раштуа]] йолалары бөтен дөньяда билгеле. Соңгыларыннан Раштуага дүрт атна кала чыршы ботакларыннан [[Раштуа такыясы|такыя]] ({{lang-de|Adventskranz}}) үреп, йортны бизәүне; балаларның [[Гайсә пәйгамбәр]] тууына багышланган спектакль ({{lang-de|Krippenspiel}}) күрсәтүләрен; [[Раштуа чыршысы]]н бизәүне; Раштуа табынына «штолен» ({{lang-de|Stollen}}) исемле баллы ипи пешерүне һ.б. санап китәргә була<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/magazine-29380144|publisher=BBC|title=The country with one people and 1,200 sausages|author=MacGregor, Neil|date=28 September 2014|accessdate=11 December 2014|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141210062000/http://www.bbc.com/news/magazine-29380144|archivedate=10 December 2014|df=dmy-all|newspaper=BBC News}}</ref><ref>{{cite web|title=Christmas Traditions in Austria, Germany, Switzerland|url=http://www.german-way.com/history-and-culture/holidays-and-celebrations/christmas/|publisher=German Ways|accessdate=12 December 2014|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141225193546/http://www.german-way.com/history-and-culture/holidays-and-celebrations/christmas/|archivedate=25 December 2014|df=dmy-all}}</ref>. Хәзергә Алманиягә мәдәни тормышының төрлелеге һәм аның киң таралганлыгы хас. Мондагы мәдәни тормыш бер яки берничә шәһәрдә тупланмаган, мәдәни үзәкләр бөтен ил буйлап таралганнар — мәшһүр [[Берлин]], [[Мүнхен]], [[Веймар]], [[Дрезден]] яки [[Көлн]] белән беррәттән Ротенбург-об-дер-Таубер, [[Наумбург]], [[Байройт]], [[Целле]], [[Виттенберг]], Шлезвиг кебек мәдәни әһәмияткә ия кече үзәкләр дә бар. 2009 елдагы хәле буенча, Алманиядә 6250 [[музей]] эшли, килүчеләр саны 106 миллион кешегә җитә.<ref>http://www.smb.spk-berlin.de/ifm/dokumente/kurzbericht/kurzbericht2009.pdf{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Шуларның иң мәшһүрләре — Дрезден рәсемнәр галереясе, Алман музее (Мүнхен), Тарихи музей (Берлин), һәм башкалар. === Әдәбият һәм фәлсәфә === {{Төп мәкалә|Алман әдәбияты|Алман фәлсәфәсе}} [[File:Grimm.jpg|thumb|upright|left|[[Grimm bertuğannar|Бертуган Гриммнар]] борынгы алман халык [[Гриммнарның тылсымлы әкиятләре|әкиятләрен]] туплап, аларны халыкка таныта.]] Алман әдәбиятының тамырлары Урта гасырларга, [[Вальтер фон дер Фогелвайде]] ({{lang-de|Walther von der Vogelweide}}) һәм [[Вольфрам фон Эшенбах]] ({{lang-de|Wolfram von Eschenbach}}) кебек язучыларның иҗатына барып тоташа. Дөньякүләм танылу алган язучылардан [[Иоһанн Вольфганг Гөте|Йоһанн Вольфгаң фон Гөте]], Фридрих Шиллер, Готхольт Эфраим Лессинг кебек исемнәрне атап китәргә була. 18 нче гасырда абыйлы-энеле Гримм нәшер иткән әкиятләр җыентыгы Алман халык иҗатын алман укучыларына да, башка халыкларга да таныта. === Архитектурасы === [[File:St.-Michaelskirche-2284.jpg|left|thumb|178x178px|Изге Михаил чиркәве (Фульда)]] Алман кабиләләренең борынгы мигъмари ядкарьлекләре (агачтан эшләнгән) сакланмаган. Таштан эшләнгән мигъмари ядкарьлекләре ([[Ахен]]дагы сарай капелласы, 790—805: [[Фульда]]дагы Изге Михаил чиркәве, 822) соңгы антик һәм Византия архитектурасы тәэсирендә пәйда булган. 9—10 гасырларда базилика тибындагы бизәксез чиркәүләр корылган. 11-12 гасырларда роман эслүбендәге (стилендәге) чиркәү вә {{коммент|җәмигъ|собор}}ләр (Мария Лах чиркәве, 1093—1230; [[Майнц]]тагы {{коммент|җәмигъ|собор}}, 1100—1230 һ. б.) барлыкка килгән. 13-14 гасырларда Алманиядә готика стиленә хас биналарны яңа конструкцияләр нигезендә кору үсеш ала. [[Яңарыш дәвере]]ндә дә готика эслүбе үз урынын югалтмый. 17 гасырда архитектура һәм тасвирый сәнгатьтә тантаналы барокко эслүбе киң тарала. 18 гасырның беренче яртысында сарай һәм чиркәүләр төзелеше тагын үсеш ала һәм кайчакта барокко белән рококо өлешчә берләштерелә, икенче яртысында исә классицизм эслүбендә театр, музей һәм уку тәшкиләтләре корыла. 19 гасырда яңа төзелеш материаллары — тимер һәм бетон конструкцияләре пәйда булуы аркасында модерн гадәткә керә. 20 гасырда техник тәрәкъкыять (прогресс) белән конструктивизм һәм функционализм кануннары нигезендә сәнәгать һәм торак урыннары биналары барлыкка килә. === Тасвирый сәнгать === [[Файл:Dresden-Zwinger-Courtyard.11.JPG|200px|thumb|right|Дрезден галереясе бинасы]] Алмания территориясендә палеолит һәм неолит, җиз вә тимер гасырлары сәнгате һәйкәлләре табылган. Безнең эра башында алман кабиләләренең примитив сәнгате пәйда була. 8—9 гасырларда Каролинглар сәнгатенә ([[сөяк]] гравюралары, миниатюра) [[Византия империясе|Византия]], борынгы дөнья мәдәнияте тәэсир итә. 11-13 гасырлар сәнгате (Һилдесһайм җәмигының бронза ишекләре, 1015, Рейхенау утравындагы Оберсел чиркәвенең дивар миниатюралары) дини характердагы роман эслүбенә күчү дәвере була. 13—14 гасырларда алман готикасы камилләшеп, сарай-рыцарьлык мәдәнияте элементлары үскән шәһәр мәдәнияте белән кушылып китә. Яңарыш дәверендә инсанпәрвәрлек (һуманизм) рухы белән сугарылган реалистик сәнгать барлыкка килә. 15 гасырда пәйда булган бу сәнгать (С. Лохнер, Л. Мозер, Һ. Мулчер, М. Шонгауэр) 16 гасырның 30 елларда [[Альбрехт Дюрер|А. Дүрер]], Һ. Һолбейн әсәрләрендә югары ноктасына күтәрелә. Сәнгатьтә 16 гасырның икенче яртысыннан манеризм, 17 гасырда барокко хөкем сөргән, 18 гасыр уртасында классицизм пәйда була (Р. Менгс, А. Кауфман, А. Я. Карстенс һ. б.). 1848—49 еллардагы инкыйлаб дәверендә сугышчан демократик рухтагы картиналар ясала (И. П. Һазенклевер, К. Һүбнер, К. Ф. Лесинг). 19 гасырның эре реалист рәссамы А. Менсел иҗатында алман тормышы үзенең тулы чагылышын таба. 20 гасыр башларында Алмания вак буржуазия агымы — [[экспрессионизм]] ватаны булып китә (һәйкәлче В. Лембрук һ. б.). Нацистлар хакимияткә килгәч, эзәрлекләүләргә карамастан, кайбер рәссамнар (Барлах, Колвиц, О. Нагел) инсанпәрвәрлек идеалларына тугры кала. Сугыштан соң үткән традицияләрне алман тасвирый сәнгате торгызуга керешә һәм Европа һәм Америка сәнгатендәге яңа агымнардан файдалана. === Музыка === {{Main|Алмания музыкасы}} [[File:Beethoven.jpg|thumb|left|upright|Композитор [[Лүдвиг ван Бетховен]] (1770–1827) «Тантаналы [[месса]]» ({{lang-lat|Missa solemnis}}) әсәрен иҗат иткәндә. [[Йозеф Карл Штилер]] рәсеме, 1820 нче ел. Бетховен әсәрләренең иң атаклыларының берсе – [[5 нче симфония (Бетховен)|5. симфония]]. [[File:Ludwig van Beethoven - Symphonie 5 c-moll - 1. Allegro con brio.ogg|100px]]]] Алман [[классик музыка]]сы әсәрләре арасында дөньяда иң мәшһүр композиторларның әсәрләре бар. [[Дитрих Букстехуде]] язган орган көйләре яшьрәк [[Йоһан Себастьян Бах]]ка һәм [[Георг Фридрих Һәндел]]гә дә көчле йогынты ясый; өчесе дә – [[Барокко музыкасы|Барокко чоры]]ның әйдәп баручы композиторлары. === Спорт === {{Main|Алманиядә спорт}} [[File:Germany champions 2014 FIFA World Cup.jpg|thumb|right|[[Алмания милли футбол такымы]], 2014 нче елда үз тарихында дүртенче тапкыр [[2014 FIFA Дөнья чемпиоанаты|дөнья чемпионатын]] җиңгәннән соң. [[Алманиядә футбол|Футбол]] Алманиядә иң популяр спорт төре.]] Спорт алманнар тормышында әһәмиятле урын алып тора. 27 миллион алман — бер спорт клубы әгъзасы, һәм моннан тыш 12 миллион кеше үзлегеннән спорт белән шөгыльләнә<ref name="sports">{{cite web | url = http://www.germany.info/relaunch/culture/life/sports.html | title = Germany Info: Culture & Life: Sports | publisher = Germany Embassy in Washington, D.C | accessdate = 28 March 2011 | deadurl = yes | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110430172943/http://www.germany.info/relaunch/culture/life/sports.html | archivedate = 30 April 2011 | df = dmy-all }}</ref>. Иң популяр спорт төре — [[Алманиядә футбол|футбол]]. 6,3&nbsp;миллион рәсми әгъзасы белән, [[Алмания Футбол Берлеге]] ({{lang-de|Deutscher Fußball-Bund}}) — үз төрендә дөньяда иң зур оешма. [[Алмания футбол лигасы]] ({{lang-de|Bundesliga}}) тамашачыларның [[Бер ил эчендәге һөнәри спорт лигаларындагы тамашачылар саны исемлеге|уртача саны]] буенча дөньядагы барлык һөнәри спорт лигалары арасында икенче урында тора<ref name="sports" />. [[Алмания милли футбол такымы]] 1954, 1974, 1990 һәм 2014-тә [[FIFA Дөнья Чемпионатын]]да; 1972, 1980 һәм 1996-да [[UEFA Европа Чемпионаты]]нда; һәм 2017-дә [[FIFA Конфедерацияләр Кубогы]]нда җиңүче була. [[FIFA Дөнья чемпионаты (1974)|1974 нче елгы]] һәм [[FIFA Дөнья чемпионаты (2006)|2006 нчы елгы]] дөнья чемпионатлары һәм [[UEFA Европа чемпионаты (1988)|1988 нче елгы]] Европа чемпионаты исә Алманиянең үзендә уза. Тамашачылар арасында популяр башка спорт төрләре арасында — [[Алманиядә спорт#Кышкы спорт (тимераяк & чаңгы|тимераяк һәм чаңгы спорты]], [[Алманиядә спорт#Бокс|бокс]], [[Баскетбол бундеслигасы|баскетбол]], [[Гандбол бундеслигасы|гандбол]], [[Алманиянең милли волейбол такымы (ир-атлар)|волейбол]], [[Алманиядә хоккей|боз хоккее]], [[Алманиянең ачык теннис чемпионатлары|теннис]], [[Equestrianism|атта йөрү]] һәм [[Алманиядә спорт#Гольф|гольф]]. [[Паруслы көймәдә йөзү]], [[академик ишкәк ишү|ишкәк ишү]], [[йөзү]] кебек [[су спортлары]] да Алманиядә популяр<ref name="sports" />. Алмания — [[моторлы спорт төрләре]]ндә алдынгы илләрнең берсе. [[BMW]] һәм [[Mercedes]] кебек җитештерүчеләр бу спорт төрләрендә беренчеләрдән. «[[Le Mans 24 сәгать]]» ({{lang-fr|24 Heures du Mans}}) исемле, бүгенге көндә дә уздырылып килүче иң борынгы чыдамлык автоярышында [[Porsche]] барлыгы 19, һәм [[Audi]] барлыгы 13 тапкыр җиңү яулаган (2017 нче елга күрә). Алман автоузышчысы [[Михаэль Шумахер]] исә — үз карьерасы дәвамында моторлы спортта күп рекордлар куеп, [[Formula-1|Формула 1 дөнья чемпионатында]] җиде тапкыр җиңү яулаган кеше. «Формула 1»дә моның кадәр чемпион калган бүтән кеше юк. Моннан тыш, ул тарихта иң югары хезмәт хакы алган спортчыларның берсе<ref>{{Cite news | url = https://www.theguardian.com/sport/2006/oct/23/formulaone.sport | title = What we will miss about Michael Schumacher | newspaper = The Guardian | date = 23 October 2006 | accessdate = 19 March 2011 | first = David | last = Ornstein | deadurl = no | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140108044532/http://www.theguardian.com/sport/2006/oct/23/formulaone.sport | archivedate = 8 January 2014 | df = dmy-all }}</ref>. [[Себастьян Феттель]] дә тарихта булган топ биш «Формула 1» узышчысы арасында. [[Нико Росберг]]ның да «Формула 1»дә дөнья чемпионы булганы бар. Бөтен [[Олимпия уеннары]]нда да отылган медальләр саны буенча Алмания, Көнбатыш һәм Көнчыгыш Алмания нәтиҗәләрен бергә кушып санасаң, өченче урында. === Дин === {{Main|Алманиядә дин}} Алмания ватандашларына дин тоту иреге ил Конституциясендә беркетелгән. [[Алманнар]]ның күпчелеге — ил халкының 64 % ын тәшкил иткән [[христианнар]]. Шуның эченнән [[католиклар]] 25 млн 461 мең, [[протестантлар]] 24 млн 832 мең кеше. [[Православие]] дине тарафдарлары 1,3 млн. [[Йәхвә]] шаһитлары 164 мең кеше. Башка диннәр: [[Ислам]] дине тарафдарлары 4 млн 750 мең кеше (ил халкының 5, 70 % ы) ([[2020 ел|2020]]). [[Яһүд дине]] тарафдарлары 100 мең. 31 % халык атеистлар ([[Демократик Алмания Җөмһүрияте|АДР]] территориясендә 70 %). * [[Алманиядә ислам]] == Искәрмәләр == {{reflist|2}} == Чыганаклар == * [http://tatar.org.ru/kurs/7-geografiya/cyr_265.html Материклар һәм океаннар географиясе. В. А. Коринская, И. В. Душина, В. А Щенев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132614/http://tatar.org.ru/kurs/7-geografiya/cyr_265.html |date=2016-03-04 }} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} {{Бу темага Татнетта|сүз%20төзмә= Германия |сүз+төзмә= Германия |süz%20tözmä = Germaniya}} == Моны да карагыз == * [[Алман Демократик Республикасы]] * [[Федератив Алмания Җөмһүрияте (1949-1990)]] * [[Өченче рейх]] {{Европа илләре}} {{Европа берлеге}} {{НАТО дәүләтләре}} {{Сайланган мәкалә}} [[Төркем:Алмания| ]] [[Төркем:Әлифба буенча дәүләтләр]] [[Төркем:НАТО дәүләтләре]] [[Төркем:Европа берлеге]] [[Төркем:Европа дәүләтләре]] [[Төркем:Җөмһүриятләр]] [[Төркем:Балтыйк илләре]] [[Төркем:Федератив дәүләтләр]] ne7fnlg7oz7b7tnlbwwhqy33xk67ajd 0 18976 5838188 5837740 2026-04-27T19:09:32Z Әмир 15082 /* Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары */ төгәлләштерү 5838188 wikitext text/x-wiki {{Көтелгән вакыйгалар}} {{alsonumber|2026}} {{Ел өчен навигация|2026}} {{Гасыр өчен навигация|21}} {{Башлана торган ел|2026}} == Вакыйгалар == * [[Татарстан]]да 2026 ел '''«Хәрби һәм хезмәт батырлыгы елы»''' ({{lang-ru|Год воинской и трудовой доблести}}) итеп игълан ителгән<ref>''[[Гөлнар Гарифуллина]].'' [https://tatar-inform.tatar/news/tatarstanda-2026-el-xarbi-ham-xezmat-batyrlygy-ely-5912704 Рөстәм Миңнеханов: Татарстанда 2026 ел Хәрби һәм хезмәт батырлыгы елы булачак.] [[Татар-информ]], 17.10.2025</ref> <ref>[https://t.me/moinrt/6044 Рустам Минниханов объявил 2026 год в Татарстане Годом воинской и трудовой доблести]</ref>. * [[Русия]]дә 2026 ел '''«Россия халыклары бердәмлеге елы»''' ({{lang-ru|Год единства народов России}}) итеп игълан ителгән<ref>[https://tatar-inform.tatar/news/kukmarada-geroi-istalegena-memorial-takta-ham-geroi-partasy-acyldy-5916092 Путин махсус хәрби операция шартларында илдә яшәүче халыклар тагын да берләшкәнен әйтте.] Татар-информ. 19.12.2025</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/8180740 Путин поддержал объявление 2026 года Годом единства народов России.] kommersant.ru, 5.11.2025</ref>. * {{Тәрҗемә ителмәгән 5|XXV Кышкы Олимпия уеннары|XXV Кышкы Олимпия уеннары|d|Q4630399}} (6―22 февраль, [[Италия]]). * [[20 март]] — [[Ураза бәйрәме]]. * [[27 май]] — [[Корбан бәйрәме]]. * [[12 август]] — тулы [[Кояш тотылу|кояш томалануы]]. == Вафатлар == === Гыйнвар === === Февраль === * [[5 февраль]] ― [[Азат Хөсәенов (1959)|Азат Хөсәенов]] (66), музыкант (баянчы), композитор, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (1998)<ref>''Гөлнар Гарифуллина.'' [https://tatar-inform.tatar/news/azat-xosaenov-vafat-ul-cynnan-da-xalykcan-kompozitor-ide-5918629 Азат Хөсәенов вафат: «Ул чыннан да халыкчан композитор иде».] [[Татар-информ]], 5.02.2026</ref>. * [[21 февраль]] ― [[Мөнир Әһлиуллин]] (85), журналист, «[[Ватаным Татарстан]]» гәҗитенең баш мөхәррире (1990―1996)<ref>[https://tatar-inform.tatar/news/na-86-m-godu-zizni-skoncalsya-zasluzennyi-rabotnik-kultury-tassr-munir-agliullin-5919553 Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре Мөнир Әһлиуллин вафат булды.] Татар-информ, 21.02.2026</ref>. * [[26 февраль]] ― [[Таңсылу Карамыш]] (77), язучы. БР атказанган мәдәният хезмәткәре (2001)<ref>''[[Ләйлә Аралбаева|Лейла Аралбаева]].'' [https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-02-26/v-bashkirii-umerla-izvestnaya-poetessa-tansylu-karamysheva-4594674 В Башкирии умерла известная поэтесса Тансылу Карамышева.] [[Башинформ]], 26.02.2026</ref>. === Март === * [[22 март]] ― [[Сәйяр Хәбибуллин]] (95), композитор (Мәскәү)<ref>[https://www.business-gazeta.ru/news/697774 Скончался автор легендарного хита «Эзләдем, бәгърем, сине» — 95-летний московский композитор Сайяр Хабибулин.] business-gazeta.ru, 22.03.2026{{ref-ru}}</ref><ref>[https://tatar-inform.tatar/news/ezladem-bagyrem-sine-yry-avtory-saiyar-xabibullin-vafat-bulgan-5921017 «Эзләдем, бәгърем, сине» җыры авторы Сәйяр Хәбибуллин вафат булган.] [[Татар-информ]], 22.03.2026</ref>. * 22 март ― [[Ирек Акманов]] (92), тарих фәннәре докторы, профессор<ref>''[[Ләйлә Аралбаева|Лейла Аралбаева]].'' [https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-03-23/v-ufe-prostilis-s-izvestnym-istorikom-professorom-irekom-akmanovym-4623110 В Уфе простились с выдающимся историком, профессором Иреком Акмановым.] [[Башинформ]], 23.03.2026</ref>. * [[23 март]] ― [[Вакыйф Нуруллин]] (90), язучы, ТАССР (1972) һәм РСФСР (1985) атказанган мәдәният хезмәткәре<ref>[https://sptatar.com/vakyjf-nurullin-vafatyna-b-jle-kajgy-urtaklashu/ Татарстан Язучылар берлеге Вакыйф Нуруллин вафатына бәйле кайгы уртаклаша.] Татарстан Язучылар берлеге, 23.03.2026</ref>. * [[30 март]] ― [[Кави Кәримов]] (79), тарихчы (Уфа). === Апрель === * [[20 апрель]] ― [[Рим Гыйниятуллин]] (82), Үзбәкстанның дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе<ref>''[[Гөлнар Гарифуллина]].'' [https://tatar-inform.tatar/news/uzbakstan-tatary-rim-gyiniyatullinny-songy-yulga-ozattylar-ysanycly-divar-augan-kebek-5922466 Үзбәкстан татары Рим Гыйниятуллинны соңгы юлга озаттылар: Ышанычлы дивар ауган кебек…] [[Татар-информ]], 21.04.2026</ref>. == Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары == * [[Айдар Җаббаров]], [[Эмиль Талипов]], [[Резеда Зәйниева]]<ref name=":0" /> * [[Лилия Гыйбадуллина]]<ref name=":0" /> * [[Наил Мәганов]], [[Павел Корчагин]], [[Эрдни Чавлинов]], [[Сергей Вертелецкий]]<ref name=":0">[https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2515773.htm Определены лауреаты Государственной премии Республики Татарстан имени Габдуллы Тукая в 2026 году.] Министерство культуры Республики Татарстан, 26.04.2026</ref> == Нобель премиясе лауреатлары == == Искәрмәләр == {{Reflist}} [[Төркем:2026 ел]] [[Төркем:Еллар]] q66kujde4ykoifx1r6nu2ukhiu5nl7r 0 20866 5838169 5525403 2026-04-27T18:07:16Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838169 wikitext text/x-wiki {{Фш|Аджиев}} {{Шәхес | исем = Морат Аджи | рәсем = MuradAdji.jpg | рәсем_зурлыгы = 250px | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = {{lang-kum|Аджиланы Мурад Эскендерны уланы}} | һөнәр = [[тарихчы]], [[язучы]] | туу датасы = 9.12.1944 | туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], {{туу җире|Мәскәү|Мәскәүдә}} | гражданлык = | милләт = [[комыклар|комык]] | үлем датасы = 07.03.2018 | үлем җире = [[РФ]], {{үлем җире|Мәскәү|Мәскәүдә}} | әти = Искәндәр Аджи | әни = | ир = | хатын = | балалар = | бүләк һәм премияләр = | сайт = [http://www.adji.ru/ adji.ru] | башка мәгълүмат = }} '''Морат Аджи''', ''псевдоним, тулы исеме'' Морат Искәндәр улы Аджиев ({{lang-kum|Аджиланы Мурад Эскендерны уланы}}, ''[[9 декабрь]], [[1944 ел]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Мәскәү]] — [[7 март]], [[2018 ел]], шунда ук'') — күренекле тарихчы, төрки дөньяны өйрәнүче, публицист һәм язучы. Гыйльми эшләре, нигездә, [[төрки халыклар]] тарихына багышланган. [[Алтай]]да барлыкка килгән дип фараз ителүче «[[Халыкларның Бөек күченеше]]» концепциясенең авторы. == Тормыш юлы == ===Фәнни эшчәнлеге башлану=== [[Файл:Мурад Аджи. Баку. 1 300-летие дастана "Китабе Деде-Коркуд". 2000 г.jpg|200px|thumb|right|Морат Аджи «[[Китаби дәдә Коркыт]]» дастанының 1300 еллыгында. [[Бакы]]. 2000 ел.]] Морат Аджиев (Морат Аджи) [[1944 ел]]ның [[9 декабрь|9 декабрендә]] [[Мәскәү]]дә туган. 1964 елда ул [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның география факультетына укырга керә, 1969 елда аны тәмамлый. Шул ук университетта аспирантурага кабул ителә. Аның кандидатлык диссертациясе Себерне икътисади-математик модельләштерү проблемасына багышланган («Моделирование и оптимизация процесса промышленного освоения Северо-Востока СССР с выбором индустриально-строительных опорных баз»). Фәнни җитәкчесе — профессор Василий Федот улы Борханов. Аспирантурадан соң, Аджиев СССР төсле металлургия министрлыгының икътисади фаразлау бүлегендә эшли. 1975 елдан ул Бөтенсоюз читтән торып укулы финанс-икътисад институтында ({{lang-ru|ВЗФЭИ}}) икътисади география буенча лекцияләр курсын укый, анда 15 ел эшли<ref name="автобио">[http://www.adji.ru/about.html Автобиография] // Официальный сайт М. Аджиева</ref><ref name=" bilimvein">Özer Z. B. Kaybolan Milletin Sesi: Murad Adji// Bilim ve İnsan Şahsiyetini İnşa Edenler. Editörler: Zeynep Bağlan Özer, Fatih Yapıcı, Şekip Aktay. – Ankara, Gazikitabevi, 2018</ref>. Бу чорда ул фәнни журналистика өлкәсендә актив эшли, телевизион тапшыруларда катнаша, фәнни командировкаларда күп вакыт үткәрә. Морад Аджиның кызыксынулар өлкәсе икътисад, физика, химия, медицина, тарих, театр, этнография, әдәбият һ. б. өлкәләрне үз эченә алган, ә аның икътисади, социаль һәм тарихи география өлкәсендәге эше ахыр чиктә Морад Аджида тарихка карата кызыксыну уятуга ярдәм иткән<ref name="bilimvein"/>. [[1982 ел]]да Мәскәүдә аның «Себер: XX гасыр» фәнни-популяр китабы басыла һәм ул аның тормышында мөһим этап була. Автор территориаль-җитештерү комплекслары һәм яңа территорияләрне үзләштерү белән бәйле демографик үзгәрешләр темасына мөрәҗәгать итә<ref name="neretina">''Неретина С. '' Новые книги. Мурад Аджиев. Сибирь: XX век // Природа. 1983, № 8.— с. 124</ref>. Ул Себерне куп проблемалар: кешеләр, җитештерү, фәнни, мәдәни проблемаларның бер-берсе белән үрелеп бару үзәге буларак күрсәтә. Тик Себерне үзләштергәндә дәүләтнең тупас икътисади хаталары турында дөреслекне әйтеп, ул [[КПСС|фирка]] органнарының ачуын китерә һәм «кара исемлек»ләрдә булып чыга <ref name="автобио"/><ref name="bezvechnogo">Аджи М. Без Вечного Синего Неба: Очерки нашей истории.— М.: АСТ, Астрель, 2010. С. 54 [http://www.adji.ru/book21.html]</ref>. Хәзерге вакытта бу китап кайбер [[югары уку йорты|югары уку йортларының]] уку-укыту курсларының тәкъдим ителгән яки өстәмә әдәбият исемлегенә керә<ref name="nekrilov">Некрылов С. А. [https://refdb.ru/look/1175344.html Рабочая программа «История Сибири». Специальность «история».] // Томский государственный университет</ref><ref name="nekrilovlukov">''Некрылов С. А., Луков Е. В.'' [http://www.if.tsu.ru/chair2/nekrylov_lukov.pdf Социально-экономическое развитие Сибири в послевоенный период. Учебное пособие. Исторический факультет.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200110102305/http://www.if.tsu.ru/chair2/nekrylov_lukov.pdf |date=2020-01-10 }} – Томск. Изд-во Томского университета, 2012. С. 65</ref><ref name="vorobsuvor">Воробьев В. В., Суворова Н. Г. [http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/804/26804/11020?p_page=2 История Сибири: Программа курса и указатель литературы. Исторический факультет.] // Омский государственный университет.</ref>.<ref name="lebedeva">Лебедева Н. И. [http://refdt.ru/docs/781/index-45834.html?page=3#375268 Культура Западной Сибири: Учебная программа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221007015415/https://refdt.ru/docs/781/index-45834.html?page=3#375268 |date=2022-10-07 }} // Омский государственный университет</ref>. М. Аджи һәм аның китабы «торгынлык чоры» ахырына якынлашкан вакытта «кара исемлекләр»дә булып чыга. Бу чор тиздән яңа сәяси, икътисади һәм социаль сәясәт һәм тормыштагы тиз үзгәрешләргә бирешә. Бу чор [[Россия]] өчен генә түгел, бөтен [[Советлар Союзы]] өчен дә тынычсыз һәм катлаулы була. Мондый катлаулы шартларда М. Аджи үзенең тикшеренү һәм иҗади эшчәнлеген дәвам итә. Аңа докторлык диссертациясен якларга ирек бирмиләр. Илдә һәм чит илләрдә йөзләгән басмалары булуга карамастан, аны Журналистлар берлегенә кертмәгәннәр. Югары уку йортларында коррупция, идеологик басым аны [[1989 ел]]да институтта академия карьерасын тәмамларга мәҗбүр итә <ref name="bilimvein"/>. Морад Аджи күп еллар Советлар Союзының танылган фәнни-популяр һәм әдәби журналлары («Знание – сила» (Белем – көч), «Вокруг света» (Дөнья тирәли), «Новый мир» (Яңа дөнья)) белән хезмәттәшлек иткән. [[1989 ел]]да институттан китеп, танылган «Вокруг света» фәнни-популяр журналында фәнни мөхәррир булып эшли башлый. Журналист һәм тикшеренүче ролендә чыгыш ясап, Советлар Союзының «юкка чыккан» халыклары турында этнографик мәкаләләр яза. XX гасырның [[1990-еллар|90 еллары]] башында «кайнар» нокталарда катнаша, [[Кавказ]]дагы хәрби хәрәкәтләр турында очерклар бастыра. Аның игътибарын ул үз очеркларында сөйли торган кече халыклар тарихы җәлеп итә. Үзенең туган халкы тарихы белән дә кызыксына башлый <ref name="bilimvein"/>. Аны үз халкы тарихы мавыктырган, һәм бу тикшеренүләрнең яңа темасын ачкан чорда борылыш мизгеле була. Беренче мәкаләләренең берсе – [[комыклар|кумыклар]], икенчесе [[карачайлар]] турында. Ул чакта аңа «пантюркист» кушаматы беркетелә. Бу ярлык совет чорында башкача уйлаган (инакомыслие) кешеләргә беркетелгән <ref name="bilimvein"/>. Кем мин? Минем тамырларым нинди? Морад Аджи әлеге сораулардан узган кумыкларның беренче тикшеренүләрен башлый. Аларның тарихын XIX гасырдан, Кавказ яулап алынганнан бирле исәпләргә була. Совет чорындагы бу рәсми караш фикер алышырга тиеш түгел иде. Морат Аджи үз очеркларында ераграк вакытны тикшерә. Элек нәрсә булган? <ref name="bilimvein"/>. « Мы – из рода половецкого!» (Без – кыпчак нәселеннән!) ул китап 1992 елда бу темага мәкаләләр сериясеннән соң чыга. Әлеге китапны бастырганнан соң, Аджины «өстән» күрсәтмә буенча журналдан чыгаралар<ref name="proshloe">Огрызко В. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB Прошлое глазами гуннов] — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С.77 - 81</ref>. Чынлыкта журналист карьерасы да туктала. Аның өчен профессиональ язучы-тикшеренүче тормышы башлана. Хәзер ул Совет чорында яшәгән Аджиев фамилиясе урынына Аджи фамилиясе астында чыгыш ясый<ref name="bilimvein"/>. === Халыкларның Бөек күченеше концепциясе һәм тюркология=== «Вокруг света» журналы редакциясеннән эштән киткәннән соң, Аджиев мөстәкыйль тикшеренүне дәвам итә. Ул Дәште Кыпчак (Бөек Дала, Кыпчак даласы) илен тикшерә.<ref name="halipaeva">Халипаева И. А. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB] — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С.8</ref>.Ул 2000 елдан артык элек Алтайда туган «[[Халыкларның Бөек күченеше]]» турында гипотезаны белдерә. Ул күченүнең фаразланган этапларын карап чыга һәм аларны географик картада сынады. Аджиев Дәште Кыпчак иле Алтайдан күченү һәм яңа территорияләрне үзләштерү нәтиҗәсендә формалашкан дигән нәтиҗәгә килә. 1 меңъеллыкта Дәште Кыпчак территориясе [[Байкал]]дан [[Атлантика]]га кадәр сузылган һәм [[Себер]] һәм хәзерге Россия территориясенең шактый өлешен үз эченә алган<ref name="proshloe"/><ref name="problsamo">''Аджиев М. Э.'' [http://www.kumukia.ru/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=9575 Проблема этнической самоидентификации в общегосударственной структуре населения СССР (на примере кумыков)]{{Deadlink|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Международный симпозиум «Право и этнос». Материалы для обсуждения. Москва — Голицыно, октябрь 1991. С. 141 — 149</ref>. Тикшеренүләр нәтиҗәләрен Аджи 1994 елда «Полынь Половецкого поля: Из родословной кумыков, карачаевцев, балкарцев, казаков, казахов, татар, чувашей, якутов, гагаузов, крымских татар, части русских, украинцев и других народов, ведущих свое начало от тюркского (кипчакского) корня и забывших его» китабында бәян итә<ref name="polynpol">Аджи М. [http://www.adji.ru/books/book2/ Полынь Половецкого поля. — М.: ТОО «ПИК-КОНТЕКСТ», 1994]</ref>. Аджиев гипотезасы буенча, бу халыклар 2000 елдан артык элек Алтайдан Бөек күченешне башлап җибәргән һәм берничә гасыр дәвамында Евразия континентының дала зонасын әкренләп үзләштергән. Автор фикеренчә, Россия тарихы, "кабул ителгән фикергә каршы, бөтенләй IX гасырда түгел, ә күпкә алдарак башланган" <ref name="polynpol2">Аджи М. Полынь Половецкого поля.— 3-е изд. — М.: АСТ, 2006. [http://www.moscowbooks.ru/book.asp?id=404350] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208160613/http://www.moscowbooks.ru/book.asp?id=404350 |date=2015-02-08 }}</ref>. Аджиев борынгы төркиләрнең диненә – [[тәңре]]челеккә аерым игътибар бирә<ref name="ayupov">Аюпов Н. Г. [http://tengrifund.ru/wp-content/library-tengrifund/Monografiya_Ayupova.pdf Тенгрианство как открытое мировоззрение] — Алматы: КазНПУ имени Абая, 2012. С. 7</ref>. «Полынь Половецкого поля» Аджиевка билгеле булды<ref name="izvestn">* Özer Z. B. Kaybolan Millet. Murad Adji. Polın’Polovetskogo Polya // Bilge, No 16/Mart, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 1998. s.61-64 * Pekin S. [http://dergipark.org.tr/tr/pub/egitimvetoplum/issue/5126/69825 Kipçaklar ile İlgili Kitaplar ve Murat Adji] //Yüzyılda Eğitim ve Toplum . Cilt 3 Sayı 7. 2014 9 * Халипаева И. А. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB] — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С.8 * Полынный путь [http://adji.ru/biography/02/ Биография в фотографиях] // Сайт Мурада Аджи * Колодяжный И. Забытая Родина (интервью с Мурадом Аджи) // «Литературная Россия». 17 декабря 2004 (№50)[http://old.litrossia.ru/2008/31/03166.html]{{Deadlink|date=February 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * Федорова Л. Встреча с Мурадом Аджи // «Илин», 2002, №1 [http://ilin-yakutsk.narod.ru/2002-1/29.htm] * Фильм о Мураде Аджи [https://xn----7sbcaucqbthgyg0d8d5c.xn--p1ai/resursy/video/ Документальный цикл «Соотечественники». Мурад Аджи] // Телерадиокомпания «Новый век» (Татарстан)</ref>. 2015 елда китапның 9 нчы басмасы дөнья күрде<ref name="minojetdinov">Миножетдинов Х. К. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB Духовный манифест свободного человека] — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С. 44</ref>. Баку славян университетында «Тюркология» юнәлеше кысаларында «Тәрҗемәчелек проблемалары» фәнни-тикшеренү лабораториясе «Полынь Половецкого поля» китабын төрки телләр, әдәбият, тарих буенча иң яхшы әсәр дип тәрҗемә итте һәм нәшер итте. Тәрҗемәнең авторы - танылган тюрколог, лингвист профессор Тофик Гаджиев <ref name="perevodlab">[https://archive.is/20100917130254/http://www.bsu-edu.org/ElmXabarR.aspx?kkk=137 Научно-исследовательская лаборатория «Проблемы перевода»]</ref><ref name="perevodlab1">Adci M. Qıpçaq çölünün yovşanı. / Ruscadan tərcümə: Tofik Hacıyev.– Baky : Gənclik, 1997</ref>. Китап үзе Баку славян университетының педагогика факультетында студентлар тарафыннан өйрәнелә<ref name="bakslavu">[https://web.archive.org/web/20140305105030/http://bsu-edu.org/RXabar.aspx?kkk=42 Бакинский славянский университет]</ref>. 2001 елда Гази университеты (бүген Анкара Хаҗи бәйрәм Вели университеты) профессоры Зейнеп Баглан Озер китапны [[төрек теле]]нә тәрҗемә итә, ә 2019 елда китапның икенче басмасын (өстәмә һәм эшкәртелгән) тәрҗемә итә <ref name="kaybolan">Adji M. [https://websitem.gazi.edu.tr/site/zeynepoz/academic Kaybolan Millet. Deşt-i Kıpçak Medeniyeti. Rusçadan Çeviri: Zeynep Bağlan Özer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207050512/http://www.websitem.gazi.edu.tr/site/zeynepoz/academic |date=2018-02-07 }} — Ankara: AKM Yayınları, 2001</ref><ref name="novpolyn">Аджи М. [http://adji.ru/books/book6/ Полынь Половецкого поля: Из родословной кумыков, карачаевцев, балкарцев, казаков, казахов, татар, чувашей, якутов, гагаузов, крымских татар, части русских, украинцев и других народов, ведущих свое начало от тюркского (кипчакского) корня и забывших его. –– 2-е изд., доп. и перераб. – М.: Новости, 2000]</ref><ref name="kaybolan1">Adji M. [http://adji.ru/tr/books/book30/ Kaybolan Millet. Deşt-i Kıpçak Medeniyeti. Rusçadan Çeviri: Zeynep Bağlan Özer] — İstanbul: Doğu Kitabevi, 2019.</ref>. Морад Аджи китаплары «Перестройка» вакытында киң аудиториягә чыга. Алар китап укучыларда зур кызыксыну уята. Морат Аджи үз эшендә Алтай һәм Себерне үзләштерү проблемаларына бәйле фәнни тәҗрибәдән файдаланган. Аның белемнәре борынгы Себердә урнашу проблемасын өйрәнүдә мөһим роль уйный. Шуның аркасында халыкларның Алтайдан Бөек күченеше концепциясе тирән фәнни нигезләнешкә ия булды. Фикерен түбәндәге китапларда тирәнәйтә һәм киңәйтә бара: «Европа. Тюрки. Великая Степь» (1998), «Кипчаки. Древняя история тюрков и Великой Степи» (1999), «Кипчаки. Огузы. Средневековая история тюрков и Великой Степи» (2001), «Тюрки и мир: сокровенная история» (2004), «Asia’s Europa» (2005), «Азиатская Европа» (2006), «Дыхание Армагеддона» (2006), «Без Вечного Синего Неба: Очерки нашей истории» (2010), «Полынный мой путь» (2014), «Великая Степь. Приношение тюрка» (2014), «История тюрков. Такими знали нас» (2015), «Сага о Великой Степи» (2016) <ref name="bilimvein"/><ref name="bibliograph">[http://adji.ru/bibliography/ Бибилиография]</ref>. «Безнең Ватан – дала, ә бишек – Алтай», – дип раслый Морат Аджи. Автор эшендә Евразиянең сәяси, социаль, дини һәм этник тарихы, Алтайда төркиләр тормышы һәм аларның Евразия кыйтгасында урнашуы тасвирлана. Ул үз әсәрләрендә өйрәнелә торган темалар: Дәште Кыпчак, Себер, Алтай һәм тәңречелек. [[2013 ел]]да Мәскәүнең Татар мәдәни үзәгендә Аджиның тюркология өлкәсендәге эшчәнлегенә 20 ел тулуга багышланган очрашу узды<ref name="tatarstan">[ https://tatmsk.tatarstan.ru/rus/index.htm/news/186169.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180828203249/http://tatmsk.tatarstan.ru/rus/index.htm/news/186169.htm |date=2018-08-28 }} В Москве состоялась встреча с писателем Мурадом Аджи] // Пресс-центр Полномочного представительства Республики Татарстан в Российской Федерации, 10.03.2013</ref>. Очрашу төрле милләт кешеләрен җыйды һәм «Бердәм илнең бердәм халкы» дигән девиз астында узды. Күп санлы чыгышларның төп темасы - авторга төрки халыклар мәдәниятен торгызу буенча хезмәтләре өчен рәхмәт сүзләре<ref name="alievs">Алиев С. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB Феномен Мурада Аджи и тюркское самосознание] — Вестник тюркского мира. 2017, №1</ref><ref name="hasavov">''Хасавов А.'' [http://kumukia.ru/?id=1624 Мурад Аджи: «Равнодушных среди своих читателй не нахожу»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170203025127/http://kumukia.ru/?id=1624 |date=2017-02-03 }} // Ёлдаш/ Времена. 15.03.2013</ref><ref name= " nemchenko">Немченко Г. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB Освоение Евразии] — Вестник тюркского мира. 2017, №1</ref><ref name="agidzvezda">Аги Д.[ https://zvezdapovolzhya.ru/obshestvo/murad-adzhi-24-03-2013.html Мурад Аджи] // Звезда Поволжья, 24.03.2013</ref>. [[2017 ел]]да «Вестник тюркского мира» журналы дөнья күрә, аның барлык басмалары тикшеренүче һәм язучы Морат Искәндәр улы Аджиев (Мурад Аджи) эшчәнлегенә багышлана <ref name="halipaeva"/><ref name="nashiavtori">[https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB Наши авторы] — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С. 5, 139</ref>. Ул, Мәскәү дәүләт университеты география факультетын тәмамлаган, Себерне үзләштерү мәсьәләләре буенча диссертация яклаган, сайлаган темасына гомер буе тугъры калган. Шуның аркасында галим үз тикшеренүләрен дәвам итә алган. Халыкларның Бөек күченеше концепциясе шуның нәтиҗәсе булды<ref name="halipaeva"/>. [[2019 ел]]да Аджиның «Святой Георгий и гунны» (Изге Георгий һәм Гуннар) дигән соңгы эше басыла. Автор бу китапны гомер буе язган. Аның изге Георгийга багышланган беренче басмалары чирек гасырдан артык гомерен багышлаган тикшеренүләрнең башы булды. Автор фикеренчә, Георгий гамәле Халыкларның Бөек күченеше бәйле вакыйгаларның географик һәм вакытлы координаталарына «туры килде». Нәтиҗәдә, Аджи көтелмәгән нәтиҗәләргә килә. Бу географик нәтиҗәләр. Аның фикеренчә, география, төгәл фән буларак, тарихи вакыйгаларга объектив карарга һәм сәясәттән арынырга мөмкинлек бирә. Тикшерүче аның эше дөньяга карашыбызны үзгәртер, дип өметләнә<ref name="kakgeorgiy">[https://diletant.media/articles/45274945/ Как Георгий Победоносец связан с гуннами?] // Дилетант. 11.12.2019</ref><ref name="gumilevcentr">[https://www.gumilev-center.ru/svyatojj-georgijj-i-gunny-vyzovut-spory/ «Святой Георгий и гунны» вызовут споры] // Центр Льва Гумилёва, 31 мая 2019</ref><ref name="kuriachaya">Курячая М. [https://litrossia.ru/item/budushhee-prinadlezhit-pravde/ Будущее принадлежит правде] // Литературная Россия, 2019 №24, 28.06.2019</ref>. Китап автор вафатыннан соң ук басылып чыккан. Ул кулъязма өстендә соңгы көнгә кадәр эшләгән <ref name=" gumilevcentr"/>. [[2018 ел]]ның [[7 март]]ында [[Мәскәү]]дә 73 яшендә вафат<ref>[https://www.azatliq.org/a/29090163.html Төркиләрне өйрәнгән галим Мурад Аджины Мәскәүдә соңгы юлга озаталар.] [[«Азатлык» радиосы|Азатлык Радиосы]], 10.03.2017</ref>. Мәскәүдә Дон зиратында җирләнгән<ref name="donskoe">[http://www.adji.ru/news/ Новости] // Официальный сайт М. Аджиева</ref>. == Эшчәнлекне бәяләү == М. Аджины танылган тикшерүче, Халыкларның Бөек күченеше концепциясе авторы, тюрколог итеп характерлап<ref name="halipaeva"/><ref name="alievs"/><ref name="gabibbeyly">Габиббейли И. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB Всемирный потоп и новая научная версия о Ноевом ковчеге] — Вестник тюркского мира. 2017, №1</ref><ref name="nekrolog">[http://turkologiya.org/saylar/turkologiya-2018-2.pdf Мурад Аджи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214195355/http://turkologiya.org/saylar/turkologiya-2018-2.pdf |date=2019-02-14 }} // Türkologiya. 2018, №2. С. 135</ref><ref name="medvedkoli">"Медведко Л.И." Россия, Запад, ислам: «столкновение цивилизаций»? – М., Кучково поле, 2003. С. 67</ref><ref name="vankareotmet">[https://yoldash.ru/people-and-time/Ankara_celebrated_the_75th_ann/ В Анкаре отметили 75-летний юбилей Мурада Аджи] //Ёлдаш, 11 декабря 2019</ref><ref name="mirskorbit">[ https://yoldash.ru/upload/iblock/744/16-mart-2018-god.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180414010353/https://yoldash.ru/upload/iblock/744/16-mart-2018-god.pdf |date=2018-04-14 }} Мир скорбит по Мураду Аджи]// Ёлдаш / Времена. Вып. 617, 16.03.2018</ref><ref name="ternopol">Özer Z. B. [https://drive.google.com/file/d/0B55GMqRmACBleXBNN0k5YjViVzFrdGswZHQ4cWFiajZxOVBz/view Bilim İnsanı Murad Adji] // Cборник материалов международной научно-практической конференции «Научные знания: история становления и перcпективы развития». 3 декабря 2919. – Тернополь. 2019. С.184–194</ref>, белгечләр галим белеменең универсализмына игътибар итәләр: фәнни эшчәнлегендә ул тарих, география, икътисад, лингвистика, фольклор, этнография, теология һ. б. таяна <ref name="gabibbeyly"/><ref name="krodnikam">Озер З. Б. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB К родникам тюркской культуры] — Вестник тюркского мира. 2017, №1</ref>. Аның тарихи тикшеренүләргә комплекслы карашының мөһимлеге ассызыклана: аларда география аерым роль уйный <ref name="bilimvein"/>. Белгечләр билгеләп үткәнчә, аның Халыкларның Бөек күченеше концепциясе дөнья тарихына яңа яктан карарга мөмкинлек бирә. Ул дөнья фәнендә яңа сүз<ref name="bilimvein"/><ref name="alievs"/><ref name="gabibbeyly"/><ref name="krodnikam"/>. Белгечләр Аджиев исемен аерып күрсәтә: галим Бөек Даланы массакүләм күченү өчен уңайлы булган мегарегион буларак караган, «географик планда ул далалы ландшафтлы зонага караганда күпкә киңрәк булган»<ref name="chibilev">Чибилев А. А. [https://orenlib.ru/up/new_book/2018/se1.pdf Степная Евразия: региональный обзор природного разнообразия]// Москва – Оренбург. 2017. C. 14</ref><ref name="chibilbogdan">Чибилев А. А., Богданов С. В. [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=12901892 Наследие кочевнических империй в ландшафтах степей Северной Евразии]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Вестник РАН. Т. 79, №9, сентябрь 2009. С. 825</ref>. Аның Алтайда барлыкка килгән Халыкларның Бөек күчешен өйрәнүе борынгы һәм урта гасырлар локаль цивилизацияләрен формалаштыру проблемасына яңача карарга мөмкинлек бирә<ref name="gabibbeyly"/><ref name="ayazbekova">Аязбекова С. Ш. [https://cyberleninka.ru/article/n/kultura-v-evraziyskom-prostranstve-teoriya-praktika-i-sovremennost Культура в евразийском пространстве: теория, практика и современность] // Культура в евразийском пространстве: традиции и новации. 2018. №1 (2)</ref><ref name="ayazbekovas">Аязбекова С. Ш. [https://gisap.eu/node/89941 Социокультурная и психологическая адаптация иммигрантов в условиях трансформации евразийского типа культуры и кризиса мультикультурализма (на примере Германии)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222190906/http://gisap.eu/node/89941 |date=2020-02-22 }} // 117-ая Международная научно-практическая конференция «Современные особенности формирования личности и её социальной адаптации в условиях кризиса либеральных ценностей». 8 – 15 февраля 2016 г. – Лондон.</ref><ref name="begalkokumb">Бегалинова К., Кокумбаева Б. [http://ayu.edu.kz/wp-content/uploads/2016/12/Turkologya-2017-3.pdf#page=108 Филогенетические истоки динамических процессов в культуре казахских степей] // Тyркология. 2017. №3 (83)</ref>. Аның китапларын төрле белгечлек галимнәре үз эшләрендә куллана. Бу – фәнни мәкаләләр <ref name="statja">. Мәсәлән кара: * Чибилев А. А., Богданов С. В. [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=12901892 Наследие кочевнических империй в ландшафтах степей Северной Евразии]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Вестник РАН. Т. 79, №9, сентябрь 2009. * Чибилев А. А. [http://www.izdatgeo.ru/pdf/gipr/2009-3/12.pdf Ландшафты степей Евразии как объект исторического степеведения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329041504/http://www.izdatgeo.ru/pdf/gipr/2009-3/12.pdf |date=2017-03-29 }} // География и природные ресурсы. 2009, 33. * Чибилев А. А. [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=14870276& Кочевнические империи как фактор формирования степных ландшафтов Северной Евразии]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Известия Российской Академии наук. Серия географическая. 2010. №3. * Чаттерджи С. [https://elibrary.ru/download/elibrary_11715453_30836617.pdf Повторное присоединение Сибири] // Гуманитарные науки в Сибири. 2008, №3. * Яковенко И. Г. [http://ecsocman.hse.ru/data/925/572/1217/012_Yakovenko.pdf Цивилизация и варварство в истории России. Статья 3. Казачество] //Общественные науки и современность. 1996. №3 * Боталов С. Г. [http://gendocs.ru/v8296/вестник_южно-уральского_государственного_университет_2006_17_72._серия_социально-гуманитарные_науки_выпуск_7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305041533/http://gendocs.ru/v8296/%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%8E%D0%B6%D0%BD%D0%BE-%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_2006_17_72._%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE-%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_7 |date=2016-03-05 }}<span> Кочевая цивилизация Евразии в пространстве и времени</span>// Вестник Южно-Уральского государственного университета. 2006, №17 (72). Выпуск 7. * Соболева Н. А. Образ св. Георгия в атрибутике Российского государства// Проблема святых и святости в истории России: Материалы ХХ Международного семинара исторических исследований «От Рима к Третьему Риму». Москва, 6-7 сент.; Санкт-Петербург, 11 сент. 2000 г. /Институт российской истории РАН; под ред. А. Н. Сахарова. – М.: Наука, 2006. * Курманов З. [http://library.fes.de/pdf-files/bueros/bischkek/05077.pdf История Кыргызстана и кыргызов]// Центральная Азия: собственный взгляд = Zentralasien: eine Innenansicht/ Пер. А. Трубицин.– Б.: 2006.– 498 с.– Текст на русск., нем. яз. ISBN 9967-23-841-0 * Гыйниятулина Ф. С. [http://www.ite.antat.ru/conference/sbornik_ite-2014-2.pdf Татар халкының мирасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729151246/http://www.ite.antat.ru/conference/sbornik_ite-2014-2.pdf |date=2023-07-29 }} // История России и Татарстана: Итоги и перспективы энциклопедических исследований: сборник статей итоговой научно-практической конференции научных сотрудников Института Татарской энциклопедии АН РТ (г. Казань, 25–26 июня 2014 г.) / Институт Татарской энциклопедии АН РТ. – Казань: «Фолиант», 2014. – Вып. 6. С. 403 * Макушин А. А. [http://lawinfo.ru/catalog/contents-2010/konstitucionnoe-i-municipalnoe-pravo/9/ Конституционный субъективизм и его основные виды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918133002/http://lawinfo.ru/catalog/contents-2010/konstitucionnoe-i-municipalnoe-pravo/9/ |date=2020-09-18 }} // Конституционное и муниципальное право. 2010, № 9. См. [http://www.juristlib.ru/book_8699.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001014158/https://juristlib.ru/book_8699.html |date=2020-10-01 }} * Викторин В. М. Древние верования центра Азии в ритуалах народов Поволжья и Приуралья: основной культовый ареал и отдаленная периферия // Южно-Российский вестник геологии, географии и глобальной энергии. 2006, №6 [http://www.aspu.ru/images/File/Izdatelstvo/Geolog_2006_6(19).pdf]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Абдуллаева Р. [http://mkrf.ru/upload/mkrf/mkdocs2012/15_11_2012_9.pdf Азербайджан в пространстве диалога культур] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130124080821/http://www.mkrf.ru/upload/mkrf/mkdocs2012/15_11_2012_9.pdf |date=2013-01-24 }} //Диалог цивилизаций в эпоху становления глобальной культуры. М. 2012 * Саламзаде Э. [http://mkrf.ru/upload/mkrf/mkdocs2012/15_11_2012_9.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130124080821/http://www.mkrf.ru/upload/mkrf/mkdocs2012/15_11_2012_9.pdf|date=2013-01-24}}]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130124080821/http://www.mkrf.ru/upload/mkrf/mkdocs2012/15_11_2012_9.pdf|date=2013-01-24}}<span> Священные птицы Евразии: символика и иконография</span> //Диалог цивилизаций в эпоху становления глобальной культуры. М. 2012 * Тагиров И. Источники по истории татарского народа: направления поиска // Эхо веков. 1997. №1-2 * Борликов Г. М. [http://rudocs.exdat.com/docs/index-179688.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116120123/http://rudocs.exdat.com/docs/index-179688.html |date=2018-11-16 }}<span> Степная культура как феномен самобытной цивилизации</span> // Мир образования – образование в мире. Научно-методический журнал. № 3 (15), 2004 * Budagov B. [https://www.academia.edu/34588353/Science_Without_Borders_V.3._2008 The Great Silk (Carawan) Way]/ Science without borders. Volume 3. 2007/2008 //International Academy of Science H&E. Innsbruck – 2009. ISSN 2070-0334 ISBN – 978-9952-451-04-7 * Карабулатова И. С. [http://usfiles.us.szc.pl/pliki/plik_1352282427.pdf#page=117] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102030217/http://usfiles.us.szc.pl/pliki/plik_1352282427.pdf#page=117 |date=2013-11-02 }}<span> Homo interculturalis на сломе эпох</span>// HOMO COMMUNICANS II: человек в пространстве межкультурной кoммуникации. Щецин, 2012 ISBN 978-83-934141-4-7 * Халипаева И. А. [http://repository.enu.kz/bitstream/handle/123456789/3010/halipaeva-mif.pdf Мифология и тенгрианская религия древних тюрков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713213451/http://repository.enu.kz/bitstream/handle/123456789/3010/halipaeva-mif.pdf |date=2019-07-13 }}// Научный вестник столицы. 2012, № 10 -11 * Масаев М. В. [http://gileya.org/index.php?ng=library&cont=long&id=36 Невидимая структура символа (философско-исторический аспект) ] // ”Гілея (науковий вісник)": Збірник наукових праць. - К., 2009. Випуск 22 * Масаев М. В. [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/36271/67-Masaev.pdf?sequence=1 Крест как символ парадигмального образа эпохи христианской цивилизации] // Культура народов Причерноморья. 2004, № 56. * Илимбетова А. Ф. [https://www.s-vfu.ru/upload/%D0%A1%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%20II%20%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B0.pdf Люди – потомки змей в религиозно-мифологических воззрениях башкир] // Материалы II Форума гуманитарных наук «Великая Степь». – Астана: Гылым. 2017 * Помырляну Н. А. [http://www.hses-online.ru/2007/04/09_00_05_09_00_13/2007_04_09.00.05_09.00.13.pdf К вопросу становления и проявления тенгрианства как ранней монотеистической религии тюркоязычных народов Евразийского континента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426104726/http://hses-online.ru/2007/04/09_00_05_09_00_13/2007_04_09.00.05_09.00.13.pdf |date=2018-04-26 }} // Гуманитарные и социальные науки. 2007, №4 * Кузьменко В. В., Щербина Т. П. [http://old.istznu.org/page/issues/28/kuzmenko.pdf Всесвiтня iсторiя та мiжнароднi вiдносини] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729151328/http://old.istznu.org/page/issues/28/kuzmenko.pdf |date=2023-07-29 }} // Науковi працi iсторичного факультету Запорiзького нацiонального унiверситету, 2010 , вип. XXVIII * Файзуллин Г. Г., Сатаров Э. И. Правовые основы института татарских мурз и дворян в постсоветской Росии: история и современность //Татарские мурзы и дворяне: история и современность. Сборник статей. Выпуск 1. – Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2010. С. 34 [http://www.tataroved.ru/publicat/murzi/Faiz_Sattarov.pdf] * Амирханов Р. Х. Родословная Амирхановых//Татарские мурзы и дворяне: история и современность. Сборник статей. Выпуск 1. – Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2010. С. 230 [http://www.tataroved.ru/publicat/murzi/Amirhanov3.pdf] * Шергенг Н.А., Баширов Т.А. [http://www.top-technologies.ru/ru/article/view?id=22501 Понятие «право» и понятие «закон» в древнерусском сознании] // Современные наукоемкие технологии. – 2005. № 3 * Саламзаде Э. [http://sias.ru/publications/books/?ELEMENT_ID=1066 Визуальный язык в глобальном мире] //Культура на рубеже XX – XXI веков: глобализационные процессы. СПб.: - Нестор-История, 2009. С. 621 - 624 * Нугманов Р. Г. [https://cyberleninka.ru/article/n/razmyshleniya-o-proroke-kavsere-iz-koranicheskih-tekstov Размышления о пророке Кавсере из коранических текстов] //Вестник Казанского государственного университета культуры и искусств. 2014, № 2 * Герайзаде Л. З. Религиозная символика в творчестве О. Сулейменова и М. Аджи // Международный научно-теоретический журнал. Б., 2008, № 6 (66) [http://philology.bsu.edu.az/ru/content/_docent_kafedri_942] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170413223149/http://philology.bsu.edu.az/ru/content/_docent_kafedri_942 |date=2017-04-13 }}</ref>, югары уку йортлары өчен монографияләр һәм уку әсбаплары <ref name="monograf">. Мәсәлән кара: * Чибилев А. А. [https://orenlib.ru/up/new_book/2018/se1.pdf Степная Евразия: региональный обзор природного разнообразия]// Москва – Оренбург. 2017 * Чибилев А. А. [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35348169 Картины природы степной Евразии]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Т.1. От предгорий Альп до Южного Урала // Оренбург, Институт степи Уральского отделения РАН. 2018. * Кузьмин С. Б. [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=19734885 Палеоэкологические модели этноприродных взаимодействий]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Новосибирск, Академическое издательство «Гео». 2011 * Султангареева Р. А. [https://kitaptar.bashkort.org/book/277 Жизнь человека в обряде: фольклорно-этнографическое исследование башкирских семейных обрядов]{{Deadlink|date=May 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — Российская Академия наук: Институт истории языка и литературы Уфимского научного центра. Уфа: Гилем, 2005 . ISBN 5-7501-0615-2 * Шинаков Е. А. [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23359456 Образование Древнерусского государства: Сравнительно-исторический аспект]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – Брянск: Брянский государственный университет имени академика И. Г. Петровского, 2002. С. 21 – 22. * Алимгазинов К. Ш. [https://e-history.kz/media/upload/55/2013/08/07/1676f24b5d8128d223e5893942ec3ab8.pdf Электронные источники по современной истории Казахстана: методология и методики анализа] – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч. Ч. Валиханова. 2011. * Егоров В. К. Философия культуры России: контуры и проблемы. – М., РАГС, 2002. С. 68 – 69. * Тагиров И. Р. История национальной государственности татарского народа и Татарстана: Научное издание. – Казань, Казанский государственный университет. 2000. Гл. 4. * [http://shron3.chtyvo.org.ua/Smolii_Valerii/Istoriia_mista_Kyieva_z_naidavnishykh_chasiv_do_2000_roku_Tom_1_Khronolohichnyi_litopys_mista_Kyieva_Knyha_1_Istoriia_Kyieva_z_naidavnishykh_chasiv_do_1861_roku.pdf Історiя мiста КиЕва з найдавнiших часiв до 2000 року]. – Киiв. Інститут історії України Національної Академії наук України. 2009. * Герайзаде Л. [http://turktoday.info/cdn/2016/10/mir-aytmatova-russk.pdf Мир Чингиза Айтматова.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729151830/https://turktoday.info/cdn/2016/10/mir-aytmatova-russk.pdf |date=2023-07-29 }} – Б.: Бийиктик. 2013 * Гуцуляк О. [http://primordial.org.ua/books Пошуки Заповiтного Царства: Мiф – Текст – Реальнiсть.] – Iвано-Франкiвськ, 2007. * Кадыров А. М. [http://www.library.ugatu.ac.ru/fulltxt/Kadirov_Kulturologiya_2011.pdf Культурология. Мировая и отечественная культура: учебное пособие] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123150512/http://www.library.ugatu.ac.ru/fulltxt/Kadirov_Kulturologiya_2011.pdf |date=2018-11-23 }} – Уфа, 2011. – 532 с. ISBN 978-5-94524-124-4 * Гуцуляк О. [http://journal.asu.ru/wv/article/view/2371/1733 Развитие евразийского мифологического образа Гер/Кер Кер-оглы – сына могилы и правителя Чамбули Мастон] // Мировоззрение населения Южной Сибири и Центральной Азии в исторической ретроспективе. Выпуск 4. – Барнаул: Издательство Алтайского государственного университета. 2010 * Медведко Л. И. Россия, Запад, Ислам: «столкновение цивилизаций»? М., 2003. * Жетписбаева Б. А. [https://docplayer.ru/27298483-Drevnetyurkskaya-literatura.html Древнетюркская литература: Учебник.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219090434/http://docplayer.ru/27298483-Drevnetyurkskaya-literatura.html |date=2020-02-19 }}– Алматы. 2006. * Абдакимов А. История Казахстана: с древнейших времен до наших дней: Учебное пособие. – Алматы. 2003. * Амрахов М. И. [http://anl.az/el_ru/a/am_bqufz.pdf Возникновение государственности и формы землевладения у тюрков. Учебное пособие.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717194020/http://anl.az/el_ru/a/am_bqufz.pdf |date=2019-07-17 }} – Баку, 2011. С.6. * Кокумбаева Б. Д. [http://xn--80aaa1brkt0a3m.xn--80ao21a/books/130814/130814-001.pdf Культурология тенгрианского искусства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126170712/http://xn--80aaa1brkt0a3m.xn--80ao21a/books/130814/130814-001.pdf |date=2019-11-26 }}// Учебное пособие. – Павлодар: Павлодарский государственный педагогический институт. 2012 * Акишев А.А. Инсебаев Т.А., Азербаев А.Д., Дауенов Е.Н., Сметова А.Т. Очерки колонизации Павлодарского Прииртышья царской Россией. Учебно-методическое пособие. – Павлодарский государственный университет им. С. Торайгырова. Павлодар: КЕРЕКУ, 2008. ISBN 9965-583-61-7 * Арын Р.С., Иренов Г.Н. [http://library.psu.kz/fulltext/transactions/392_irenov_g.n_etnopolitika_i_nacionalnie_idei.pdf Этнополитология: учебное пособие]{{Deadlink|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. // Павлодарский государственный университет им. С. Торайгырова. ─ Павлодар: ЭКО, 2008. ISBN 9965-08-323-1:900.88 * Касымбеков М.Б., Пралиев С.Ж., Жампеисова К.К. и др. Мәнгілік Ел. Учебник для вузов. – Алматы: Ұлағат, 2015 – 336 с. – ISBN 978-601-298-356-2 [http://kaznpu.kz/docs/ins_pedagogiki_psih/Verstka-Mangilik_El.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331130851/http://kaznpu.kz/docs/ins_pedagogiki_psih/Verstka-Mangilik_El.pdf |date=2020-03-31 }} * Тулешов В. Азиатский путь: история XXI века. - Алматы. 2010</ref>. Рәсәй, Казахстан һәм Азәрбайҗандагы кайбер югары уку йортлары Аджиев китапларын тәкъдим ителгән һәм өстәмә әдәбият исемлегенә керттеләр.<ref name="litraadji">* Фортунатов В. В. Отечественная история: Учебное пособие для гуманитарных вузов. – СПб.: Питер, 2009. С. 58 * Фортунатов В. В. Отечественная история: Учебное пособие для технических вузов . – СПб.: Питер, 2006. С. 70 * Федько Р. А. [http://www.bagsurb.ru/upload/doc/28.doc Отечественная история: учебно-методический комплекс для всех специальностей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134936/http://www.bagsurb.ru/upload/doc/28.doc |date=2016-03-04 }}. 2-е изд., перераб. и доп.// – Башкирская Академия государственной службы и управления при Президенте республики Башкортостан – Уфа: БАГСУ, 2008 *[https://studylib.ru/doc/3788864/temy-lekcionnyh-zanyatij---fakul._tet-sociologii-urgpu Учебно-методический комплекс по дисциплине «История Средних веков»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729151801/https://studylib.ru/doc/3788864/temy-lekcionnyh-zanyatij---fakul._tet-sociologii-urgpu |date=2023-07-29 }} // Уральский государственный педагогический университет. Екатеринбург, 2010 * Абдуллаев Н.А. , Нурышев Г.Ж. , Ерниязов Д.К., Кожакметова Г.К., Есеналина Ж., Шинтемирова А. [https://textarchive.ru/c-2286564-pall.html Учебно-методический комплекс «История Казахстана»] // Актюбинский государственный педагогический институт. – Актобе. 2005 * [https://studydocs.ru/document/615175 Учебно-методический комплекс дисциплины «Культурология»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729151802/https://studydocs.ru/document/615175 |date=2023-07-29 }} — Астана: Высшая школа экономики, бизнеса и социальных наук. Казахский гуманитарно-юридический университет. 2011 * Раздыкова Г. М. [https://psu.kz/arm/upload/umk_pdf/44086.pdf Методические рекомендации по изучению дисциплины «Сравнительная культурология»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729151901/https://tou.edu.kz/arm/upload/umk_pdf/44086.pdf |date=2023-07-29 }}// Павлодарский государственный университет им. С. Торайгырова * [http://ias.kstu.kz/ik/2012/02/28/611/ Учебно-методический комплекс дисциплины «История Казахстана»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120917022813/http://ias.kstu.kz/ik/2012/02/28/611/ |date=2012-09-17 }} Кафедра истории Казахстана // Карагандинский государственный технический университет * Уразова С. А. [https://docplayer.ru/41712359-Istoriya-mirovyh-religiy.html История мировых религий. Методические указания к спецкурсу]{{Deadlink|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Пензенский государственный университет * Аллабердина Г. И. [https://uchebana5.ru/cont/2428158-p8.html История России: Учебно-методический комплекс.] // Для студентов специальности «История». — Сибай, 2010. 67 с. Сибайский институт (филиал Башкирского государственного университета) * Шубин Е.А., Закиров И.М., Абдрашитов Ю.Ф. [https://refdb.ru/look/1645828-pall.html Отечественная история. Учебно-методический комплекс для студентов юридического факультета] // Академия труда и социальных отношений. Башкирский институт социальных технологий. – Уфа, 2007. *[http://shelly.ksu.ru/pls/student/study_plan_program.practice_print?p_menu%3D530%26p_content%3D85821%26p_h%3D4F0DB8881DF1AF8C929EB28078957540 Программа дисциплины «История Татарстана»]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Направление подготовки «История». Квалификация выпускника – бакалавр // Казанский (Приволжский) федеральный университет – Казань. 2012 * [http://e-kitaptar.com/умк-на-русском/политическая-мысль-казахстана Учебно-методический курс «Политическая мысль Казахстана» для студентов 2 курса специальности 050502 - «Политология»]// Учебно-методические материалы в Казахстане *[https://kpfu.ru/pdf/portal/oop/9747.pdf Программа дисциплины «Мифология города: казус Казани»]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Направление подготовки «История». Профиль подготовки: История России: социокультурные и этнополитические исследования. Квалификация выпускника – магистр. //Казанский (Приволжский) федеральный университет – Казань. 2012 * Заболотный В. М. [http://elibrary.bsu.az/books_200/N_77.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827195612/http://elibrary.bsu.az/books_200/N_77.pdf |date=2018-08-27 }} Древние языки и культуры. Учебно-методический комплекс] // Московский государственный университет экономики, статистики, информатики. Кафедра лингвистики и межкультурной коммуникации * Кадыров А. М., Коровина С. В., Кропачев А. И., Феклина О. Б., Шаяхметова А. М., Ширяев Л. А. [https://studfile.net/preview/957913/page:22/ Методические указания по курсам «Культурология и русский язык», «Культурология»]/ План семинара 9 // Уфимский государственный авиационный технический университет. Кафедра истории Отечества и культурологи * Джагфаров Н.Р., Утегалиева А.Ж., Кабдушев Б.Ж. [http://libr.aues.kz/facultet/fit/kaf_sd/8/umm/sd_2.htm Методические указания к семинарским занятиям для студентов 1 курса очной формы обучения всех специальностей. История Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225111559/http://libr.aues.kz/facultet/fit/kaf_sd/8/umm/sd_2.htm |date=2020-02-25 }} // Алматинский университет энергетики и связи – Алматы. 2012 * [http://kaznpu.kz/docs/ums_rums/tup_rus/13_5B011400.pdf Типовая учебная программа «История»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200114093955/http://kaznpu.kz/docs/ums_rums/tup_rus/13_5B011400.pdf |date=2020-01-14 }} // Министерство образования и науки Республики Казахстан – Алматы, 2016 * Мамедов Ф.Т. [http://www.anl.az/el_ru/kniqi/2014/2-815836.pdf Культура управления. Опыт зарубежных стран] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206182347/http://anl.az/el_ru/kniqi/2014/2-815836.pdf |date=2019-12-06 }} // Учебное пособие – Баку: Апостроф. 2013</ref>. Бүгенге көндә төрле илләрдән килгән галимнәр Аджиевның ачышлары нигезендә эшләүне дәвам итә <ref name="nekrolog1">[http://turkologiya.org/saylar/turkologiya-2018-2.pdf Мурад Аджи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214195355/http://turkologiya.org/saylar/turkologiya-2018-2.pdf |date=2019-02-14 }} // Türkologiya. 2018, №2. С. 136</ref>. Аның тикшеренүләре нәтиҗәсендә дөнья тарихы контекстында моңарчы каралмаган [[Тәңре]]челек темасына киң даирә галимнәр мөрәҗәгать итте <ref name="krodnikam"/><ref name="fedorova">Фёдорова Л. В. [https://www.tuva.asia/journal/issue_2-3/3800-fedorova.html Третья Международная научно-практическая конференция «Тэнгрианство и эпическое наследие народов Евразии: истоки и современность»] // Новые исследования Тувы. 2011, №2 – 3</ref><ref name="adjievam">Аджиев А. М. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB Ай ванна най, дэсэм. Фольклор в трудах Мурада Аджи.] — Вестник тюркского мира. 2017, №1.</ref>. Аджиевның бу мәсьәләдә позициясе кешелек тарихына яңача карарга мәҗбүр итә <ref name="ayupov"/>. Алтайда узган социологик сораштырулар күрсәткәнчә, яшьләр фикеренчә, Аджиев Алтай халыклары тарихына йогынты ясаган фигуралар арасына керә <ref name="eroxina">Ерохина Е. А. [https://elibrary.ru/item.asp?id=11718817& Коллективная память в этническом самосознании горноалтайской молодёжи] // Социология образования. 2010, № 1</ref>. Белгечләр аның эшләрен этнопедагогик белем бирү проблемаларын хәл итүдә мөһим роль уйный торган әсәрләргә карый <ref name="etnopedagog">Мәсәлән кара: * Асанова З. Р. Основные источники исследований по этнопедагогике крымских татар//Педагогiчний дискурс. Вып. 15. 2013 * Борликов Г. М. [http://rudocs.exdat.com/docs/index-179688.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116120123/http://rudocs.exdat.com/docs/index-179688.html |date=2018-11-16 }} Степная культура как феномен самобытной цивилизации]// Мир образования – образование в мире. 2004, №3. * Ултургашева Н. Т. [https://studylib.ru/doc/1786786/uchenye-zapiski-nauchno-issledovatel._skogo-instituta Национально-культурные традиции коренных народов Кузбасса – основа этнокультурного образования и воспитания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729152320/https://studylib.ru/doc/1786786/uchenye-zapiski-nauchno-issledovatel._skogo-instituta |date=2023-07-29 }} // Ученые записки Научно-исследовательского института прикладной культурологии. Т. 2. – Кемерово: Кемеровский государственный университет культуры и искусств. 2006. С.86 * Хайруддинов М. А., Асанова З. Р. [http://www.mspu.by/files/conference/etnopedagogika.pdf История становления и развития этнопедагогики крымскотатарского народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331135522/http://www.mspu.by/files/conference/etnopedagogika.pdf |date=2020-03-31 }}//Этнопедагогика: история и современность. Материалы Международной научно-практической конференции. Мозырь, 17-18 октября 2013 г. – Мозырь: МГПУ им. И. П. Шамякина. 2013</ref>. Шул ук вакытта милләтчелек рухында көйләнгән авторларның Аджиев хезмәтен тискәре кабул итүе билгеләп үтелә <ref name="saparova">Сапарова Ю. А. [https://cyberleninka.ru/article/n/kazahskaya-kultura-mezhdu-evropoy-i-aziey Между Европой и Азией] // Вестник Московского государственного университета культуры и искусств. 2014, № 2 (58)</ref>. Алар омтыла дискредитировать галимне төрле ысуллар <ref name="memetov">Меметов А. М. [http://sn-philol.cfuv.ru/wp-content/uploads/2016/12/uch-27-3-fililog.pdf Участие киммерийцев и скифов в этногенезе крымских татар]{{Deadlink|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Ученые записки Таврического национального университета им В.И. Вернадского. 2014. Т. 27, №3. С. 3 – 4</ref>. Кайберәүләр, аның эшләре китап укучыга исәпләнгән, ул тарихны начар белә, диләр <ref name="eliseevg">Елисеев Г. А. [http://udod.www3.50megs.com/murad.html Выдумки, ложь. Великая Степь] // Русское Средневековье.— М.: Восток, 1999</ref><ref name="bisenbaevak">Бисенбаев А. К. [https://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/bisenb/05.php Центральноазиатский феномен фольк-хистори] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180330093359/http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/bisenb/05.php |date=2018-03-30 }} // Другая Центральная Азия.— Алматы: Аркасс, 2003</ref><ref name="vpetrov">Петров В. Б. [http://fatus.chat.ru/sc&kvazy.html История о квазиистории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613141717/http://fatus.chat.ru/sc%26kvazy.html |date=2020-06-13 }} // Найдыш В. М., Наука и квазинаучные формы культуры.— М.: МПУ Сигналъ, 1999</ref>. Кайбер авторлар Аджиев эшләрен кабул итми <ref name="pantnacion">Мәсәлән, кара: * Володихин Д. [https://scepsis.net/library/id_148.html Феномен Фольк-Хистори] // Скепсис. 1999, № 5. * Володихин Д. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/FOLKHIST.HTM «Новая хронология» как авангард фольк-хистори] // Новая и новейшая история. 2000, №3 * Юрченко И. Ю. [https://cyberleninka.ru/article/n/kazaki-tyurki-traktovka-problemy-etnicheskogo-proishozhdeniya-kazachestva-v-neopantyurkistskoy-istoriografii-na-primere-novyh-knig Проблема этноидентификации северокавказского казачества в интерпретации новейшего неопантюркизма в произведениях Мурада Аджи (Аджиева М. Э.)] // Наше Отечество. Страницы истории. Сборник научных трудов. Выпуск 5. — М., 2009. * Юрченко И. Ю. Казачество как феномен в жанре «фолк-хистори» постсоветской псевдоисториографии // Сборники конференций НИЦ «Социосфера», 2012.— № 15. * Петров В. Б. [http://fatus.chat.ru/sc&kvazy.html История о квазиистории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613141717/http://fatus.chat.ru/sc%26kvazy.html |date=2020-06-13 }} // Найдыш В. М., Наука и квазинаучные формы культуры.— М.: МПУ Сигналъ, 1999 * Петров А. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/PETROFOM.HTM Перевернутая история. Лженаучные модели прошлого]// Новая и новейшая история. 2004, №3 * Олейников Д. [http://janaberestova.narod.ru/goroschek.htm Книга – Полынь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810030835/http://janaberestova.narod.ru/goroschek.htm |date=2020-08-10 }}// Володихин Д., Елисеева О., Олейников Д. История России в мелкий горошек. – М.: ЗАО «Мануфактура», ООО «Издательство „Единство“». 1998 * Гаджиев М. С., Кузнецов В. А., Чеченов И. М. Мифы о «великих предках» // История в зеркале паранауки: Критика современной этноцентристской историографии Северного Кавказа. – М.: Ин-т этнологии и антропологии РАН им. Н. Н. Миклухо-Маклая. 2006</ref> һәм пантюркизм һәм милләтчелек куркынычы турында сөйли <ref name="saparova"/><ref name=" bilimvein "/>. Белгечләр билгеләп үткәнчә, Аджиев турындагы тискәре сүзләрнең күбесе бер пунктка тупланган: ул тарихчы түгел <ref name="bilimvein"/><ref name="perevalovs">Перевалов С. М. [https://cyberleninka.ru/article/n/vosstanie-diletantov-rossiyskaya-istoriografiya-na-rubezhe-vekov-1 Восстание дилетантов: российская историография на рубеже веков] // Вестник Владикавказского научного центра, 2002. Т. 2. № 4</ref>. Белгечләр әйтүенчә, мондый белдерүләр икътисади һәм тарихи география кебек катлаулы белем өлкәләре белән бәйле фәнни тикшеренүләрнең үзенчәлекләрен аңламауны күрсәтә. Фәннең бу өлкәләрендә Аджиевның профессионализмы бәхәссез <ref name="bilimvein"/><ref name="ternopol"/>. Галим үзе әйтүенчә, «тәнкыйтьчеләре» география фәненең тикшеренүләре үзәгендә торуын аңламаганнар <ref name="sokrovischa">[http://mir-azerbaydjana.az/ggg-gggg-g-ggg-gggggg_d1052.html Мурад Аджи о своих сокровищах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806161933/http://www.mir-azerbaydjana.az/ggg-gggg-g-ggg-gggggg_d1052.html |date=2020-08-06 }}//Мир Азербайджана, 2017, октябрь</ref>. Тискәре фикерләр авторларының <ref name="pantnacion"/> берсе дә Аджиев адресына аның белән ачыктан-ачык бәхәскә кермәде <ref name="minojetdinov"/><ref name="sokrovischa"/><ref name="beynenson">Бейненсон И. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB Талисман слова] — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С. 75</ref>. Алар «чит кешене» кыйнарга теләгәннәр <ref name="perevalovs"/> һәм бүтән кешеләрдән ярдәм сораганнар <ref name="oleynikovd ">Олейников Д. [http://janaberestova.narod.ru/goroschek.htm Книга – Полынь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810030835/http://janaberestova.narod.ru/goroschek.htm |date=2020-08-10 }} (Глава «Зоологический национализм»)// Володихин Д., Елисеева О., Олейников Д. История России в мелкий горошек. – М.: ЗАО «Мануфактура», ООО «Издательство „Единство“». 1998</ref>.<ref name="oleynikovd"/>.<ref name="sokrovischa"/>. Аджиев эшчәнлеге турында сөйләгәндә, авторлар аның актив иҗатын искә төшерәләр<ref name="nemchenko"/><ref name="aguseynov">Гусейнов А. А. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB В «координатах добра»] — Вестник тюркского мира. 2017, №1</ref>, тарихи хакыйкатьне ачыклауга һәм төрле буын укучыларның рухи тәрбиясенә өлеш кертүен ассызыклыйлар <ref name="prezident">[https://regnum.ru/news/495184.html Ильхам Алиев принял дагестанского писателя Мурада Аджи] // ИА REGNUM, 9.08.2005</ref><ref name=" mirskorbit "/><ref name=" vankareotmet "/><ref name="aspand">'' Аспандиярова А.'' [https://www.neweurasia.info/archive/1999/ka_press/08_17_Nazp0503.htm Книга, которая должна была появиться раньше] //Казахстанская правда, 17.08.1999</ref><ref name="etagirov">Тагиров Э. Р. [https://litrossia.ru/item/yantarnoe-runo-v-tjurkskom-mire/ Янтарное руно в тюркском мире. Слово о Мураде Аджи]// Литературная Россия, 26.12.19, №48</ref>. Әдҗиевнең фәнни-популяр китаплары милли-мәдәни традицияләр белән танышуга һәм "читкә" милли-мәдәни кодларга ихтирамлы мөнәсәбәткә ярдәм итә <ref name="bilimvein"/><ref name="krodnikam"/>. Аның концепциясенең яңа раслануы тикшеренүчеләрне аның нәтиҗәләренә җентеклерәк карарга мәҗбүр итә <ref name="alievs"/>. == Төп хезмәтләре == # Аджи М. Европа. Тюрки. Великая Степь.— М.: «Мысль», 1998. # Аджи М. Кипчаки. Древняя история тюрков и Великой Степи.— М.: ОАО «Типография „Новости“», 1999. # Аджи М. Азиатская Европа.— М., 2006. # Аджи М. Полынь Половецкого поля.— 3-е изд.— М., 2008. # Аджи М. Без Вечного Синего Неба.— М., 2010. == Китаплары == * http://www.adji.ru/books.html == Искәрмәләр == <small>{{искәрмәләр}}</small> {{Яхшы мәкалә}} {{DEFAULTSORT:Аджи, Морат}} [[Төркем:Тарихчылар]] [[Төркем:Язучылар]] [[Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары]] [[Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар]] 1mbgiqxs5g0vae2obvfyau4urh18cxr 0 21860 5838100 5813849 2026-04-27T12:49:52Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838100 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ '''Татарстан Республикасы муниципаль берәмлекләре''' — республиканың [[шәһәр бүлгесе|шәһәр округлары]], [[муниципаль район]]нары һәм районнар эчендәге [[шәһәр җирлеге|шәһәр]] ([[шәһәр]]ләр, [[шәһәр тибындагы поселок]]лар) һәм [[авыл җирлеге|авыл җирлекләре]]. Республика территориясе 43 административ районга бүленә. Аларның үзәкләре булып республика карамагындагы — 13, районнар карамагындагы 6 шәһәр, шәһәр тибындагы 8 поселок һәм 16 авыл тора (8 нче кушымтаны һәм 127 нче биттәге картаны карагыз). Республика карамагындагы шәһәрләр, район үзәкләре булып торсалар да, районнар составына кермиләр, алар турыдан-туры республика хакимияте тарафыннан идарә ителәләр һәм мөстәкыйль административ берәмлекне тәшкил итәләр. Алардан башка ике шәһәр — [[Казан]] һәм [[Яр Чаллы|Чаллы]] — шәһәр районнарына бүленәләр. [[Рәсем:Coat of Arms of Tatarstan.svg|center|100px]] [[Рәсем:Татарстан харитасы.gif|center|400px]] == Шәһәр округлары == * ''' [[Казан шәһәре]]''' * ''' [[Чаллы шәһәре]]''' == Муниципаль районнары == === [[Рәсем:Coat of Arms of Agryz rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Әгерҗе муниципаль районы]] === {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?__________ ?__________Label ?itemLabel WHERE { ?item (wdt:P31/wdt:P279*) wd:Q1849719. ?item wdt:P131 wd:Q518958. OPTIONAL { ?item wdt:P36 ?__________. } }|columns=p31,label,p36 }} {| class='wikitable sortable' ! нинди төшенчәнең аерым очрагы ! label ! башкала |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | [[Бимә авыл җирлеге]] | [[Бимә (Әгерҗе районы)]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | [[Әзи авыл җирлеге]] | [[Әзи (Татарстан)|Азево]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | ''[[:d:Q4242997|Крындинское сельское поселение]]'' | [[Кырынды]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | [[Көчек авыл җирлеге]] | [[Көчек]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | [[Девәтернә авыл җирлеге]] | [[Девәтернә]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | ''[[:d:Q21196134|Старосляковское сельское поселение]]'' | [[Иске Эсләк]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | [[Иске Чыкалды авыл җирлеге]] | [[Иске Чыкалды|Иске Чекалда]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | ''[[:d:Q21196152|Табарлинское сельское поселение]]'' | [[Тәбәрле]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | ''[[:d:Q21196182|Терсинское сельское поселение]]'' | [[Тирсә]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | ''[[:d:Q21196470|Шаршадинское сельское поселение]]'' | [[Шаршады]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | ''[[:d:Q21194360|Иж-Бобьинское сельское поселение]]'' | [[Иж-Бубый]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | [[Исәнбай авыл җирлеге]] | [[Исәнбай]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | [[Кадрәк авыл җирлеге (Әгерҗе районы)]] | [[Кадрәк (Әгерҗе районы)]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | [[Кадыбаш авыл җирлеге]] | [[Кадыбаш]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | ''[[:d:Q21194547|Кичкетаң авыл җирлеге]]'' | [[Кичке-Таң|Кичкетаң]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | ''[[:d:Q21194635|Красноборское сельское поселение]]'' | [[Пәнҗәр]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | ''[[:d:Q21194703|Кудашевское сельское поселение]]'' | [[Кодаш (Әгерҗе районы)|Кодаш]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | [[Күләгәш авыл җирлеге]] | [[Күләгәш (авыл)|Күләгәш]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | ''[[:d:Q21195345|Новобизякинское сельское поселение]]'' | [[Яңа Авыл (Әгерҗе районы)]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | ''[[:d:Q21196046|Салагыш авыл җирлеге]]'' | [[Салагыш]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | ''[[:d:Q21196059|Сарсак-Омгинское сельское поселение]]'' | [[Сарсак-Умга]] |- | [[Шәһәр җирлеге|Русиядәге шәһәр җирлеге]] | ''[[:d:Q21195079|«Әгерҗе шәһәре» муниципаль берәмлеге]]'' | [[Әгерҗе]] |} {{Wikidata list end}} === [[Рәсем:Aznakeevskii rayon gerb.png|30px|left]] [[Азнакай муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Азнакай шәһәре]] * [[Актүбә шәһәр тибындагы поселогы]] * [[Әгерҗе авыл җирлеге]] * [[Әлкәй авыл җирлеге]] * [[Әсәй авыл җирлеге]] * [[Балтач авыл җирлеге]] * [[Бирючевка авыл җирлеге]] * [[Вахитов авыл җирлеге]] * [[Югары Стәрле авыл җирлеге]] * [[Илбәк авыл җирлеге]] * [[Кәкре Елга авыл җирлеге]] * [[Карамалы авыл җирлеге]] * [[Мәлбагыш авыл җирлеге]] * [[Мәсгут авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Микулино авыл җирлеге]] * [[Сәпәй авыл җирлеге]] * [[Сарлы авыл җирлеге]] * [[Сукаеш авыл җирлеге]] * [[Татар Шуганы авыл җирлеге]] * [[Туйкә авыл җирлеге]] * [[Тымытык авыл җирлеге]] * [[Уразай авыл җирлеге]] * [[Урманай авыл җирлеге]] * [[Урсай авыл җирлеге]] * [[Үчәлле авыл җирлеге]] * [[Чалпы авыл җирлеге]] * [[Чемодурово авыл җирлеге]] * [[Чубар Абдул авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:Flag of Aksubayevsky rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Аксубай муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Аксубай шәһәр тибындагы поселогы]] * [[Беловка авыл җирлеге]] * [[Емелькино авыл җирлеге]] * [[Карасу авыл җирлеге]] * [[Кәкрекүл авыл җирлеге]] * [[«МЮД» авыл җирлеге]] * [[Яңа Аксубай авыл җирлеге]] * [[Яңа Ибрай авыл җирлеге]] * [[Яңа Кармәт авыл җирлеге]] * [[Савруш авыл җирлеге]] * [[Иске Ибрай авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Иске Илтерәк авыл җирлеге]] * [[Иске Кармәт авыл җирлеге]] * [[Иске Кыязлы авыл җирлеге]] * [[Иске Татар Әдәмсуы авыл җирлеге]] * [[Иске Тимошкино авыл җирлеге]] * [[Иске Үзи авыл җирлеге]] * [[Сөнчәле авыл җирлеге]] * [[Трудолюбово авыл җирлеге]] * [[Урмандәй авыл җирлеге]] * [[Шәрбән авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:Flag of Aktanyshsky rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Актаныш муниципаль районы]] === {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?__________ ?__________Label ?itemLabel WHERE { ?item (wdt:P31/wdt:P279*) wd:Q1849719. ?item wdt:P131 wd:Q621068. OPTIONAL { ?item wdt:P36 ?__________. } } |section= |sort=p31 |columns=p31,label/tt,p36 }} {| class='wikitable sortable' ! нинди төшенчәнең аерым очрагы ! label/tt ! башкала |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Татар Ямалысы авыл җирлеге | [[Татар Ямалысы]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Чуракай авыл җирлеге | [[Чуракай]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Чалманарат авыл җирлеге | [[Чалманарат]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Усы авыл җирлеге | [[Качкын]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Уразай авыл җирлеге | [[Уразай (Актаныш районы)|Уразай]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Түке авыл җирлеге | [[Түке]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Теләкәй авыл җирлеге | [[Иске Теләкәй]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Татар Суыксуы авыл җирлеге | [[Татар Суыксуы (Актаныш районы)|Татар Суыксуы]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Такталачык авыл җирлеге | [[Такталачык (Актаныш районы)|Такталачык]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Иске Сәфәр авыл җирлеге | [[Иске Сәфәр]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Иске Кормаш авыл җирлеге | [[Иске Кормаш (Татарстан)|Иске Кормаш]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Иске Богады авыл җирлеге | [[Иске Богады (Татарстан)|Иске Богады]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Иске Байсар авыл җирлеге | [[Иске Байсар]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Иске Айман авыл җирлеге | [[Иске Айман]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Пучы авыл җирлеге | [[Пучы]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Яңа Әлем авыл җирлеге | [[Яңа Әлем]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Мәсәде авыл җирлеге | [[Мәсәде]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Күҗәкә авыл җирлеге | [[Күҗәкә]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Киров авыл җирлеге | [[Киров исемендәге совхоз бистәсе|Киров совхозы]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Кәзкәй авыл җирлеге | [[Кәзкәй]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Югары Яхшый авыл җирлеге | [[Югары Яхшый]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Әтәс авыл җирлеге | [[Әтәс]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Актаныш авыл җирлеге | [[Актаныш]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Актанышбаш авыл җирлеге | [[Актанышбаш]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Аккүз авыл җирлеге | [[Аккүз (Актаныш районы)]] |- | [[Авыл җирлеге|Россиядәге авыл җирлеге]] | Аеш авыл җирлеге | [[Аеш]] |} {{Wikidata list end}} === [[Рәсем:Flag of Alekseevsky rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Алексеевск муниципаль районы]] === {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?__________ ?__________Label ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P131 wd:Q1849719. OPTIONAL { ?item wdt:P36 ?__________. } ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q2603517. } |columns=p31,label,p36 }} {{Wikidata list end}} ===[[Рәсем:Flag of Alkeevsky rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Әлки муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Аппак авыл җирлеге]] * [[Базарлы Матак авыл җирлеге]] * [[Борискино авыл җирлеге]] * [[Югары Колчура авыл җирлеге]] * [[Каргалы авыл җирлеге]] * [[Кошки авыл җирлеге]] * [[Түбән Әлки авыл җирлеге]] * [[Түбән Кәчи авыл җирлеге]] * [[Яңа Үргәагар авыл җирлеге]] * [[Салман авыл җирлеге]] * [[Иске Алпар авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Иске Камка авыл җирлеге]] * [[Иске Матак авыл җирлеге]] * [[Иске Салман авыл җирлеге]] * [[Иске Карата авыл җирлеге]] * [[Иске Чаллы авыл җирлеге]] * [[Ташбилге авыл җирлеге]] * [[Чуаш Кичүе авыл җирлеге]] * [[Чуаш Борнае авыл җирлеге]] * [[Чиябаш авыл җирлеге]] * [[Юхмачы авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:Flag of Almetyevsky rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Әлмәт муниципаль районы]] === {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?__________ ?__________Label ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P131 wd:Q1849719. OPTIONAL { ?item wdt:P36 ?__________. } ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q1849719. } |columns=p31,label,p36 }} {{Wikidata list end}} === [[Рәсем:Flag of Apastovsky rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Апас муниципаль районы]] === {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?__________ ?__________Label ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P131 wd:Q1849719. OPTIONAL { ?item wdt:P36 ?__________. } ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q2220531. } |columns=p31,label,p36 }} {{Wikidata list end}} === [[Рәсем:Arsk rayon flag.gif|30px|left]] [[Арча муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Арча шәһәре]] * [[Апаз авыл җирлеге]] * [[Венета авыл җирлеге]] * [[Казанбаш авыл җирлеге]] * [[Кәче авыл җирлеге]] * [[Кушлавыч авыл җирлеге]] * [[Күпербаш авыл җирлеге]] * [[Наласа авыл җирлеге]] * [[Яңа Кенәр авыл җирлеге]] * [[Яңа Кишет авыл җирлеге]] * [[Яңа Кырлай авыл җирлеге]] * [[Носы авыл җирлеге]] * [[Сеҗе авыл җирлеге]] * [[Сикертән авыл җирлеге]] * [[Курса-Почмак авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Урта Аты авыл җирлеге]] * [[Урта Курса авыл җирлеге]] * [[Урта Пошалым авыл җирлеге]] * [[Иске Ашыт авыл җирлеге]] * [[Иске Кырлай авыл җирлеге]] * [[Иске Чүриле авыл җирлеге]] * [[Сөрде авыл җирлеге]] * [[Ташкичү авыл җирлеге]] * [[Үрнәк авыл җирлеге]] * [[Утар Аты авыл җирлеге]] * [[Өчиле авыл җирлеге]] * [[Шурабаш авыл җирлеге]] * [[Шушмабаш авыл җирлеге]] * [[Яңасала авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:Flag of Atninsky rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Әтнә муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Олы Әтнә авыл җирлеге]] * [[Олы Мәңгәр авыл җирлеге]] * [[Югары Сәрдә авыл җирлеге]] * [[Комыргуҗа авыл җирлеге]] * [[Күәм авыл җирлеге]] * [[Күлле Киме авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Күңгәр авыл җирлеге]] * [[Кышлау авыл җирлеге]] * [[Түбән Бәрәскә авыл җирлеге]] * [[Түбән Көек авыл җирлеге]] * [[Яңа Шашы авыл җирлеге]] * [[Өҗем авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:Flag of Bavly (Tatarstan).png|30px|left]] [[Баулы муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Баулы шәһәре]] * [[Александровка авыл җирлеге]] * [[Исергәп авыл җирлеге]] * [[Кызылъяр авыл җирлеге]] * [[Кырым-Сарай авыл җирлеге]] * [[Яңа Зареченский авыл җирлеге]] * [[Покровский Урустамак авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Поповка авыл җирлеге]] * [[Потапово-Томбарлы авыл җирлеге]] * [[Салих авыл җирлеге]] * [[Татар Кандызы авыл җирлеге]] * [[Томбарлы авыл җирлеге]] * [[Удмурт Ташлысы авыл җирлеге]] * [[Шалты авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:Flag of Baltasinsky rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Балтач муниципаль районы]] === === [[Рәсем:Flag of Apastovsky rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Апас муниципаль районы]] === {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?__________ ?__________Label ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P131 wd:Q1849719. OPTIONAL { ?item wdt:P36 ?__________. } ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q2670313. } |columns=p31,label,p36 }} {{Wikidata list end}} === [[Рәсем:Flag of Bugulminsky rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Бөгелмә муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Бөгелмә шәһәре]] * [[Карабаш шәһәр тибындагы поселогы]] * [[Акбаш авыл җирлеге]] * [[Березовка авыл җирлеге]] * [[Зур Федоровка авыл җирлеге]] * [[Восточный авыл җирлеге]] * [[Вязовка авыл җирлеге]] * [[Зеленая Роща авыл җирлеге]] * [[Ключи авыл җирлеге]] * [[Кодаш авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Кече Бөгелмә авыл җирлеге]] * [[Наратлы авыл җирлеге]] * [[Яңа Александровка авыл җирлеге]] * [[Яңа Сумароков авыл җирлеге]] * [[Петровка авыл җирлеге]] * [[Подгорный авыл җирлеге]] * [[Спас авыл җирлеге]] * [[Иске Исаково авыл җирлеге]] * [[Татар Димескәе авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:Flag of Buinsky rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Буа муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Буа шәһәре]] * [[Адав-Толымбай авыл җирлеге]] * [[Аксу авыл җирлеге]] * [[Әлши авыл җирлеге]] * [[Алших авыл җирлеге]] * [[Бик-Үти авыл җирлеге]] * [[Зур Фролово авыл җирлеге]] * [[Боерган авыл җирлеге]] * [[Югары Лашчы авыл җирлеге]] * [[Исәк авыл җирлеге]] * [[Кайбыч авыл җирлеге]] * [[Кыят авыл җирлеге]] * [[Күшке авыл җирлеге]] * [[Шәмәк авыл җирлеге]] * [[Татар Буасы авыл җирлеге]] * [[Карлы авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Мөкерле авыл җирлеге]] * [[Түбән Наратбаш авыл җирлеге]] * [[Яңа Тинчәле авыл җирлеге]] * [[Яңа Чәчкап авыл җирлеге]] * [[Норлат авыл җирлеге]] * [[Ырынгы авыл җирлеге]] * [[Кырык Садак авыл җирлеге]] * [[Иске Суыксу авыл җирлеге]] * [[Иске Тинчәле авыл җирлеге]] * [[Тимбай авыл җирлеге]] * [[Күл Черкене авыл җирлеге]] * [[Килдураз авыл җирлеге]] * [[Чуаш Киштәге авыл җирлеге]] * [[Янтуган авыл җирлеге]] * [[Яшевка авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:Flag of Verhneuslonsky rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Югары Ослан районы]] === {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?__________ ?__________Label ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P131 wd:Q1849719. OPTIONAL { ?item wdt:P36 ?__________. } ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q2220436. } |columns=p31,label,p36 }} {{Wikidata list end}} === [[Рәсем:Flag of Vysokogorsky rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Биектау муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Айбаш авыл җирлеге]] * [[Алан-Бәксәр авыл җирлеге]] * [[Әлдермеш авыл җирлеге]] * [[Каенлык авыл җирлеге]] * [[Бөреле авыл җирлеге]] * [[Олы Битаман авыл җирлеге]] * [[Олы Кавал авыл җирлеге]] * [[Биектау авыл җирлеге]] * [[Дөбъяз авыл җирлеге]] * [[Казаклар авыл җирлеге]] * [[Константиновка авыл җирлеге]] * [[Коркачык авыл җирлеге]] * [[Мәмдәл авыл җирлеге]] * [[Мүлмә авыл җирлеге]] * [[Ташлы Кавал авыл җирлеге]] * [[Усад авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Чыпчык авыл җирлеге]] * [[Пермяк авыл җирлеге]] * [[Алат авыл җирлеге]] * [[Семиозерка авыл җирлеге]] * [[Красносельский авыл җирлеге]] * [[Сосновка авыл җирлеге]] * [[Суыксу авыл җирлеге]] * [[Шәпше авыл җирлеге]] * [[Шуман авыл җирлеге]] * [[Ямаширмә авыл җирлеге]] * [[Дачный авыл җирлеге]] * [[Иске Казан авыл җирлеге]] * [[Чернышевка авыл җирлеге]] * [[Чыршы авыл җирлеге]] * [[Татарстан Республикасы җирләренең дәүләт резервы составына керүче җир кишәрлекләре]] {{col-end}} === [[Рәсем:Flag of Drozhzhanovsky rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Чүпрәле муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Алешкин-Саплык авыл җирлеге]] * [[Зур Аксу авыл җирлеге]] * [[Зур Чынлы авыл җирлеге]] * [[Городище авыл җирлеге]] * [[Звезда авыл җирлеге]] * [[Кече Чынлы авыл җирлеге]] * [[Марс авыл җирлеге]] * [[Матак авыл җирлеге]] * [[Түбән Чәке авыл җирлеге]] * [[Яңа Борындык авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Яңа Әлмәле авыл җирлеге]] * [[Яңа Ишле авыл җирлеге]] * [[Үби авыл җирлеге]] * [[Иске Чүпрәле авыл җирлеге]] * [[Иске Кәкерле авыл җирлеге]] * [[Иске Чокалы авыл җирлеге]] * [[Иске Шәйморза авыл җирлеге]] * [[Чуаш Чүпрәлесе авыл җирлеге]] * [[Шланга авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:Flag of Elabuzhsky rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Алабуга муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Алабуга шәһәре]] * [[Илмәт авыл җирлеге]] * [[Бехтерев авыл җирлеге]] * [[Олы Елово авыл җирлеге]] * [[Олы Качык авыл җирлеге]] * [[Олы Шүрнәк авыл җирлеге]] * [[Костенеево авыл җирлеге]] * [[Лекарево авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Морт авыл җирлеге]] * [[Мурзиха авыл җирлеге]] * [[Поспелово авыл җирлеге]] * [[Иске Күклек авыл җирлеге]] * [[Иске Юраш авыл җирлеге]] * [[Танай авыл җирлеге]] * [[Татар Дөм-Дөме авыл җирлеге]] * [[Яковлево авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:Flag of Zainsk rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Зәй муниципаль районы]] === {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?__________ ?__________Label ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P131 wd:Q1849719. OPTIONAL { ?item wdt:P36 ?__________. } ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q2719249. } |columns=p31,label,p36 }} {{Wikidata list end}} === [[Рәсем:Flag of Zelenodolsk (Tatarstan).gif|30px|left]] [[Яшел Үзән муниципаль районы]] === {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?__________ ?__________Label ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P131 wd:Q1849719. OPTIONAL { ?item wdt:P36 ?__________. } ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q2220520. } |columns=p31,label,p36 }} {{Wikidata list end}} === [[Рәсем:Flag of Kaibitsky rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Кайбыч муниципаль районы]] === {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?__________ ?__________Label ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P131 wd:Q1849719. OPTIONAL { ?item wdt:P36 ?__________. } ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q517512. } |columns=p31,label,p36 }} {{Wikidata list end}} === [[Рәсем:Gerb-Kamsko-Ustinsky-region.gif|30px|left]] [[Кама Тамагы муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Кама Тамагы шәһәр тибындагы поселогы]] * [[Затун шәһәр тибындагы поселогы]] * [[Тенеш шәһәр тибындагы поселогы]] * [[Балтач авыл җирлеге]] * [[Олы Бортас авыл җирлеге]] * [[Олы Карамалы авыл җирлеге]] * [[Олы Кариле авыл җирлеге]] * [[Олы Салтык авыл җирлеге]] * [[Варварино авыл җирлеге]] * [[Кирельский авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Келәнче авыл җирлеге]] * [[Красновидово авыл җирлеге]] * [[Кече Салтык авыл җирлеге]] * [[Осинники авыл җирлеге]] * [[Иске Барыш авыл җирлеге]] * [[Иске Казиле авыл җирлеге]] * [[Сөйки авыл җирлеге]] * [[Тәмте авыл җирлеге]] * [[Уразлы авыл җирлеге]] * [[Яңасала авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:Gerb-Kukmorsky-region.gif|30px|left]] [[Кукмара муниципаль районы]] === {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?__________ ?__________Label ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P131 wd:Q1849719. OPTIONAL { ?item wdt:P36 ?__________. } ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q2670304. } |columns=p31,label,p36 }} {{Wikidata list end}} === [[Рәсем:Coat of Arms of Laishev rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Лаеш муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Лаеш шәһәре]] * [[Александровка авыл җирлеге]] * [[Атабай авыл җирлеге]] * [[Олы Кабан авыл җирлеге]] * [[Габишев авыл җирлеге]] * [[Державино авыл җирлеге]] * [[Егорьево авыл җирлеге]] * [[Хәерби авыл җирлеге]] * [[Көек авыл җирлеге]] * [[Макаровка авыл җирлеге]] * [[Кече Елга авыл җирлеге]] * [[Матюшино авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Нармонка авыл җирлеге]] * [[Никольский авыл җирлеге]] * [[Орел авыл җирлеге]] * [[Пәрәү авыл җирлеге]] * [[Комлы Кавал авыл җирлеге]] * [[Рождествено авыл җирлеге]] * [[Сокуры авыл җирлеге]] * [[Урта Девятово авыл җирлеге]] * [[Сталбишчы авыл җирлеге]] * [[Татар Сараланы авыл җирлеге]] * [[Татар Янтыгы авыл җирлеге]] * [[Чырпы авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:Coat of Arms of Leninogorsk (Tatarstan).png|30px|left]] [[Лениногорск муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Лениногорск шәһәре]] * [[Глазово авыл җирлеге]] * [[Зәй-Каратай авыл җирлеге]] * [[Зеленая Роща авыл җирлеге]] * [[Ивановка авыл җирлеге]] * [[Керкәле авыл җирлеге]] * [[Кармалка авыл җирлеге]] * [[Кирлегәч авыл җирлеге]] * [[Куакбаш авыл җирлеге]] * [[Мичурин авыл җирлеге]] * [[Мөэмин-Каратай авыл җирлеге]] * [[Түбән Чыршылы авыл җирлеге]] * [[Яңа Иштирәк авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Яңа Чыршылы авыл җирлеге]] * [[Писмән авыл җирлеге]] * [[Сарабиккол авыл җирлеге]] * [[Иске Иштирәк авыл җирлеге]] * [[Иске Куак авыл җирлеге]] * [[Иске Шөгер авыл җирлеге]] * [[Сугышлы авыл җирлеге]] * [[Тимәш авыл җирлеге]] * [[Туктар Урдаласы авыл җирлеге]] * [[Ормышлы авыл җирлеге]] * [[Аланлык авыл җирлеге]] * [[Шөгер авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:Coat of Arms of Mamadysh rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Мамадыш муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Мамадыш шәһәре]] * [[Албай авыл җирлеге]] * [[Югары Ушма авыл җирлеге]] * [[Дегетле авыл җирлеге]] * [[Дүсмәт авыл җирлеге]] * [[Ишки авыл җирлеге]] * [[Катмыш авыл җирлеге]] * [[Көмешкүл авыл җирлеге]] * [[Келәүш авыл җирлеге]] * [[Красная Горка авыл җирлеге]] * [[Керәшен Пакшины авыл җирлеге]] * [[Көек-Ерыкса авыл җирлеге]] * [[Малмыж авыл җирлеге]] * [[Кече Кирмән авыл җирлеге]] * [[Түбән Ушма авыл җирлеге]] * [[Түбән Сон авыл җирлеге]] * [[Түбән Тәкәнеш авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Түбән Шүләңгер авыл җирлеге]] * [[Никифорово авыл җирлеге]] * [[Олыяз авыл җирлеге]] * [[Омар авыл җирлеге]] * [[Отарка авыл җирлеге]] * [[Рагозино авыл җирлеге]] * [[Сикәнәс авыл җирлеге]] * [[Соколка авыл җирлеге]] * [[Урта Кирмән авыл җирлеге]] * [[Сон авыл җирлеге]] * [[Тауиле авыл җирлеге]] * [[Уразбахты авыл җирлеге]] * [[Урманчы авыл җирлеге]] * [[Усали авыл җирлеге]] * [[Шәдче авыл җирлеге]] * [[Шәмәк авыл җирлеге]] * [[Яке авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Менделеевск муниципаль районы]] === {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?__________ ?__________Label ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P131 wd:Q1849719. OPTIONAL { ?item wdt:P36 ?__________. } ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q620746. } |columns=p31,label,p36 }} {{Wikidata list end}} === [[Рәсем:Coat of Arms of Menzelinsk rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Минзәлә муниципаль районы]] === {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?__________ ?__________Label ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P131 wd:Q1849719. OPTIONAL { ?item wdt:P36 ?__________. } ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q2220351. } |columns=p31,label,p36 }} {{Wikidata list end}} === [[Рәсем:Coat of Arms of Muslyumovsky rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Мөслим муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Минзәлә шәһәре]] * [[Әтрәкле авыл җирлеге]] * [[Аю авыл җирлеге]] * [[Бикбау авыл җирлеге]] * [[Югары Тәкермән авыл җирлеге]] * [[Воровский исемендәге авыл җирлеге]] * [[Иркәнәш авыл җирлеге]] * [[Кадрәк авыл җирлеге]] * [[Коноваловка авыл җирлеге]] * [[Хуҗамәт авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Наратлы Кичү авыл җирлеге]] * [[Николаевка авыл җирлеге]] * [[Яңа Маҗын авыл җирлеге]] * [[Яңа Мәлкән авыл җирлеге]] * [[Тауасты Байлар авыл җирлеге]] * [[Иске Маҗын авыл җирлеге]] * [[Иске Матвеевка авыл җирлеге]] * [[Ырыс авыл җирлеге]] * [[Юртово авыл җирлеге]] * [[Юшады авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:Coat of Arms of Nizhnekamsk rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Түбән Кама муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Түбән Кама шәһәре]] * [[Кама Аланы шәһәр тибындагы поселогы]] * [[Афанас авыл җирлеге]] * [[Ялантау авыл җирлеге]] * [[Каенлы авыл җирлеге]] * [[Кармалы авыл җирлеге]] * [[Кызыл Чапчак авыл җирлеге]] * [[Красный Ключ авыл җирлеге]] * [[Майская Горка авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Макаровка авыл җирлеге]] * [[Түбән Уратма авыл җирлеге]] * [[Прости авыл җирлеге]] * [[Сосновка авыл җирлеге]] * [[Иске Чишмә авыл җирлеге]] * [[Сухарево авыл җирлеге]] * [[Ширәмәт авыл җирлеге]] * [[Шәңгәлче авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:Flag of Novosheshminsky rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Яңа Чишмә муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Акъяр авыл җирлеге]] * [[Акбүре авыл җирлеге]] * [[Архангел авыл җирлеге]] * [[Буревестниковский авыл җирлеге]] * [[Екатерина авыл җирлеге]] * [[Зирекле авыл җирлеге]] * [[Красный Октябрь авыл җирлеге]] * [[Ленино авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Яңа Чишмә авыл җирлеге]] * [[Петропавел авыл җирлеге]] * [[Тубылгытау авыл җирлеге]] * [[Әдәмсә авыл җирлеге]] * [[Чабаксар авыл җирлеге]] * [[Черемухово авыл җирлеге]] * [[Шахмай авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:NurlatCoa2006.gif|30px|left]] [[Нурлат муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Нурлат шәһәре]] * [[Әмзә авыл җирлеге]] * [[Андреевка авыл җирлеге]] * [[Әхмәт авыл җирлеге]] * [[Биккол авыл җирлеге]] * [[Биләркүл авыл җирлеге]] * [[Богдашкино авыл җирлеге]] * [[Киекле авыл җирлеге]] * [[Гәйтән авыл җирлеге]] * [[Егоркино авыл җирлеге]] * [[Ялаур авыл җирлеге]] * [[Заречный авыл җирлеге]] * [[Кычытканлы авыл җирлеге]] * [[Колбай-Мораса авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Мамык авыл җирлеге]] * [[Яңа Иглай авыл җирлеге]] * [[Яңа Тумба авыл җирлеге]] * [[Сәләнгеш авыл җирлеге]] * [[Урта Камышлы авыл җирлеге]] * [[Иске Әлмәт авыл җирлеге]] * [[Иске Чаллы авыл җирлеге]] * [[Би Күле авыл җирлеге]] * [[Тимерлек авыл җирлеге]] * [[Төрнәс авыл җирлеге]] * [[Фома авыл җирлеге]] * [[Чулпан авыл җирлеге]] * [[Якушкино авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:Flag of Pestrechinsky rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Питрәч муниципаль районы]] === {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?__________ ?__________Label ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P131 wd:Q1849719. OPTIONAL { ?item wdt:P36 ?__________. } ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q2657859. } |columns=p31,label,p36 }} {{Wikidata list end}} === [[Рәсем:Gerb-Ribnoslobodsky-region.jpg|30px|left]] [[Балык Бистәсе муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Балык Бистәсе шәһәр тибындагы поселогы]] * [[Анатыш авыл җирлеге]] * [[Балыклы Чүкәй авыл җирлеге]] * [[Бәтке авыл җирлеге]] * [[Биектау авыл җирлеге]] * [[Олы Елга авыл җирлеге]] * [[Олы Кульга авыл җирлеге]] * [[Зур Мәшләк авыл җирлеге]] * [[Олы Әшнәк авыл җирлеге]] * [[Олы Солтан авыл җирлеге]] * [[Казак Чаллысы авыл җирлеге]] * [[Корноухово авыл җирлеге]] * [[Күгәрчен авыл җирлеге]] * [[Күки авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Котлы Бөкәш авыл җирлеге]] * [[Масловка авыл җирлеге]] * [[Түбән Тегермәнлек авыл җирлеге]] * [[Яңа Арыш авыл җирлеге]] * [[Полянка авыл җирлеге]] * [[Рус Әшнәге авыл җирлеге]] * [[Сорочьи Горы авыл җирлеге]] * [[Троицкий Урай авыл җирлеге]] * [[Уракчы авыл җирлеге]] * [[Шомарбаш авыл җирлеге]] * [[Югары Ырга авыл җирлеге]] * [[Шумбут авыл җирлеге]] * [[Шумково авыл җирлеге]] * [[Балтач авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:Coat of Arms of Saby rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Саба муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Байлар Сабасы шәһәр тибындагы поселогы]] * [[Арташ авыл җирлеге]] * [[Олы Кибәче авыл җирлеге]] * [[Олы Нырты авыл җирлеге]] * [[Олы Шыңар авыл җирлеге]] * [[Югары Симет авыл җирлеге]] * [[Яулаштау авыл җирлеге]] * [[Эзмә авыл җирлеге]] * [[Иштуган авыл җирлеге]] * [[Килдебәк авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Курсабаш авыл җирлеге]] * [[Мишә авыл җирлеге]] * [[Мичән авыл җирлеге]] * [[Түбән Шытсу авыл җирлеге]] * [[Сатыш авыл җирлеге]] * [[Иске Икшермә авыл җирлеге]] * [[Тимершык авыл җирлеге]] * [[Шәмәрдән авыл җирлеге]] * [[Шекше авыл җирлеге]] * [[Юлбат авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:Gerb-Sarmanovsky-region.gif|30px|left]] [[Сарман муниципаль районы]] === {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?__________ ?__________Label ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P131 wd:Q1849719. OPTIONAL { ?item wdt:P36 ?__________. } ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q2219972. } |columns=p31,label,p36 }} {{Wikidata list end}} === [[Рәсем:Coat of Arms of Spassky rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Спас муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Болгар шәһәре]] * [[Аграмак авыл җирлеге]] * [[Антоновка авыл җирлеге]] * [[Бураково авыл җирлеге]] * [[Иж-Борискино авыл җирлеге]] * [[Әҗмәр авыл җирлеге]] * [[Иске Рәҗәп авыл җирлеге]] * [[«КИМ» авыл җирлеге]] * [[Кызыл Бистә авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Кузнечиха авыл җирлеге]] * [[Куралово авыл җирлеге]] * [[Никольский авыл җирлеге]] * [[Полянка авыл җирлеге]] * [[Приволжский авыл җирлеге]] * [[Урта Йорткүл авыл җирлеге]] * [[Өчкүл авыл җирлеге]] * [[Чәчәкле авыл җирлеге]] * [[Ямбакты авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:Gerb-Tetushsky-region.jpg|30px|left]] [[Тәтеш муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Тәтеш шәһәре]] * [[Алабирде авыл җирлеге]] * [[Байраш авыл җирлеге]] * [[Бакырчы авыл җирлеге]] * [[Бидәңге авыл җирлеге]] * [[Бессоново авыл җирлеге]] * [[Богдашкино авыл җирлеге]] * [[Зур Әтрәч авыл җирлеге]] * [[Олы Тархан авыл җирлеге]] * [[Олы Тормы авыл җирлеге]] * [[Олы Шәмәк авыл җирлеге]] * [[Жуково авыл җирлеге]] * [[Ивановка авыл җирлеге]] * [[Килдеш авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Киртәле авыл җирлеге]] * [[Келәш авыл җирлеге]] * [[Кошки-Новотимбаево авыл җирлеге]] * [[Лаптевка авыл җирлеге]] * [[Льяшево авыл җирлеге]] * [[Кече Шәмәк авыл җирлеге]] * [[Монастырский авыл җирлеге]] * [[Нармонка авыл җирлеге]] * [[Сөендек авыл җирлеге]] * [[Тоншерма авыл җирлеге]] * [[Урюм авыл җирлеге]] * [[Федоровка авыл җирлеге]] * [[Чинчурино авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:Flag of Tukaevsky rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Тукай муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Әҗмәкәй авыл җирлеге]] * [[Бәтке авыл җирлеге]] * [[Биклән авыл җирлеге]] * [[Боерган авыл җирлеге]] * [[Борды авыл җирлеге]] * [[Иштирәк авыл җирлеге]] * [[Калмаш авыл җирлеге]] * [[Калмия авыл җирлеге]] * [[Князево авыл җирлеге]] * [[Комсомолец авыл җирлеге]] * [[Круглое Поле авыл җирлеге]] * [[Күзкәй авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Кече Шилнә авыл җирлеге]] * [[Мәләкәс авыл җирлеге]] * [[Мусабай-Завод авыл җирлеге]] * [[Түбән Суыксу авыл җирлеге]] * [[Яңа Троицкий авыл җирлеге]] * [[Сәмәкәй авыл җирлеге]] * [[Иске Абдул авыл җирлеге]] * [[Иске Дөреш авыл җирлеге]] * [[Теләнче-Тамак авыл җирлеге]] * [[Шилнәбаш авыл җирлеге]] * [[Яңа Бүләк авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:Flag of Tyulyachinsky rayon (Tatarstan).png|30px|left]] [[Теләче муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Әбде авыл җирлеге]] * [[Айдар авыл җирлеге]] * [[Алан авыл җирлеге]] * [[Баландыш авыл җирлеге]] * [[Олы Мәтәскә авыл җирлеге]] * [[Олы Мишә авыл җирлеге]] * [[Олы Нырсы авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Югары Кибәхуҗа авыл җирлеге]] * [[Кече Кибәхуҗа авыл җирлеге]] * [[Иске Җөри авыл җирлеге]] * [[Теләче авыл җирлеге]] * [[Үзәк авыл җирлеге]] * [[Шәдке авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:Gerb-Cheremshansky-region.jpg|30px|left]] [[Чирмешән муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Бәркәтә авыл җирлеге]] * [[Югары Кәминкә авыл җирлеге]] * [[Ивашкино авыл җирлеге]] * [[Кармыш авыл җирлеге]] * [[Күтәмә авыл җирлеге]] * [[Лашман авыл җирлеге]] * [[Мордва Афонькәсе авыл җирлеге]] * [[Түбән Кәминкә авыл җирлеге]] * [[Түбән Кармалка авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Яңа Әлмәле авыл җирлеге]] * [[Яңа Кади авыл җирлеге]] * [[Иске Кади авыл җирлеге]] * [[Иске Котыш авыл җирлеге]] * [[Иске Үтәмеш авыл җирлеге]] * [[Туймәт авыл җирлеге]] * [[Ульяновка авыл җирлеге]] * [[Чирмешән авыл җирлеге]] * [[Шешминка авыл җирлеге]] {{col-end}} === [[Рәсем:Gerb-Chistopolsky-region.gif|30px|left]] [[Чистай муниципаль районы]] === {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?__________ ?__________Label ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P131 wd:Q1849719. OPTIONAL { ?item wdt:P36 ?__________. } ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q2670318. } |columns=p31,label,p36 }} {{Wikidata list end}} === [[Ютазы муниципаль районы]] === {{col-begin-small}} {{col-2}} * [[Урыссу шәһәр тибындагы поселогы]] * [[Әбсәләм авыл җирлеге]] * [[Акбаш авыл җирлеге]] * [[Бәйрәкә авыл җирлеге]] * [[Бәйрәкәтамак авыл җирлеге]] * [[Димтамак авыл җирлеге]] {{col-2}} * [[Кәрәкәшле авыл җирлеге]] * [[Иске Каразирек авыл җирлеге]] * [[Ташкичү авыл җирлеге]] * [[Урыссу авыл җирлеге]] * [[Ютазы авыл җирлеге]] {{col-end}} == Моны да карагыз == * [[Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)]] == Сылтамалар == * [http://tatar.ru/?DNSID=52291724e5de814e6e8745275438fe3e&node_id=3920&id=43166 2006 елның 17 мартындагы 21-ТРЗ № Татарстан Республикасы Законы]{{Deadlink|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Татарстан}} {{Татарстан темаларда}} {{Сайланган исемлек}} [[Төркем:Татарстан]] [[Төркем:Исемлекләр:География]] [[Төркем:Россия Федерациясе субъектлары исемлекләре]] 4u69jirqfrz15a514fisz34b6w4h1at 0 22627 5838212 5277196 2026-04-27T21:07:29Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838212 wikitext text/x-wiki {{Фильм | Исем = The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe | Татарча исем = Нарния елъязмалары: Арыслан, сихерче һәм тылсымлы шкаф | Сурәт = The-chronicles-of-narnia-poster.jpg | Сурәт зурлыгы = | Сурәт язуы = | Жанр = [[фәнтәзи]],<br />[[маҗаралар]],<br />[[Гаилә фильмы|гаилә өчен]] | Режиссёр = [[Эндрю Адамсон]] | Продюсер = [[Марк Джонсон]]<br />[[Дуглас Грешам]]<br />[[Перри Мур]] | Сценаричы = [[Клайв Степлз Льюис]] <small>(китап)</small><br />[[Энн Пикок]]<br />[[Эндрю Адамсон]] | Баш ролләрдә = [[Джорджия Һенли]]<br />[[Скандар Кейнс]]<br />[[Уильям Мозелей]]<br />[[Анна Попплуэлл]]<br />[[Тильда Суинтон]] | Оператор = | Монтажчы = | Көйязар = [[Эми Ли]]<br />[[Джеймс МакКи Смит]]<br />[[Фрау Фрау]]<br />[[Гарри Грегсон-Уильямс]] | Ширкәт = | Дөнья күрү = [[2005 ел|2005]] | Озынлык = 140 мин. | Ил = {{байрак/АКШ}} [[АКШ]]<br />{{байрак/Яңа Зеландия}} [[Яңа Зеландия]] | Тел = | Бюджет = 160 млн. [[АКШ доллары|$]] | Җыем = 745 млн. [[АКШ доллары|$]] | Бүләкләр = | website = | amg_id = | imdb_id = 0363771 }} '''«Нарния елъязмалары: Арыслан, сихерче һәм тылсымлы шкаф»''' ({{lang-en|The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe}})&nbsp;— [[Клайв Льюис]]ның [[Нарния елъязмалары|«Арыслан, сихерче һәм тылсымлы шкаф»]] китабы буенча төшерелгән фильм. Параллель дөнья турында фэнтези, керү өчен гади шкаф тора. Дәвамчысы — «[[Нарния елъязмалары: Принц Каспиан (фильм)|Принц Каспиан]]». Төшерү урыннары&nbsp;— [[Яңа Зеландия]] һәм [[Чехия]]. == Эчтәлеге == Дүрт баланы (Питера, Эдмунда, Сьюзен һәм Люси) әти-әниләре бомба астында торучы [[Люфтваффе]]дан ([[Лондон]]) колы яшьтәге профессор&nbsp;— гаиләге дусты утарына авылга җибәрәләр. Аның өендә үк балалар тылсымлы шкафка тап булалар, шул шкаф ярдәмендә алар әкияти ил Нарниягә юл алалар. Монда сөйләшә белүче хайваннар һәм [[фавн]]нар, [[кәрлә]]ләр, дриадлар һәм башка фантастик җанварлар яши. == Катнашалар == {{РолләрдәӨс}} {{Ролләрдә|[[Джорджия Һенли]]||[[Люси Пэвенси]]|}} {{Ролләрдә|[[Скандар Кейнс]]||[[Эдмунд Пэвенси]]|}} {{Ролләрдә|[[Уильям Мозелей]]||[[Питер Пэвенси]]|}} {{Ролләрдә|[[Анна Попплвелл]]||[[Сьюзен Пэвенси]]|}} {{Ролләрдә|[[Тильда Суинтон]]||[[АК Сихерче]]|}} {{Ролләрдә|[[Джеймс Макэвой]]||[[Тумнус]]|әфәнденең тавышы}} {{Ролләрдә|[[Лиам Нисон]]||[[Аслан]]ның|тавышландыручы}} {{Ролләрдә|[[Рэй Уинстон]]||Бивер|әфәнденең тавышы}} {{Ролләрдә|[[Джим Бродбент]]|Профессор|[[Дигори Керк]]|}} {{Ролләрдә|[[Филип Стойер]]|Филипп атының тавышы||}} {{Ролләрдә|[[Патрик Кейк]]||[[Орей]]|}} {{Ролләрдә|[[Киран Шах]]||[[Гинарбрик]]|}} {{Ролләрдә|[[Майкл Мадсен]]||[[Могрим]]ның|тавышы}} {{Ролләрдә|[[Руперт Эверетт]]||[[Төлке (Нарния)|Төлке]]|тавышы}} {{Ролләрдә|[[Дойн Фрэнч]]||Бивер|ханым тавышы}} {{Ролләрдә|[[Джеймс Космо]]||[[Фазер Кристмас]]|}} {{Ролләрдә|[[Элизабет Һоторн]]||Макриди|ханым}} {{Ролләрдә|[[Джуди МакИнтош]]||Пэвенси|ханым}} {{Ролләрдә|[[Шен Рэнги]]|генерал|Отмин|}} {{Ролләрдә|[[Ноа Һантли]]||[[Питер Пэвенси]]|(олысы)}} {{Ролләрдә|[[Софи Винкельман]]||[[Сьюзен Пэвенси]]|(олысы)}} {{Ролләрдә|[[Марк Уэллс]]||[[Эдмунд Пэвенси]]|(олысы)}} {{Ролләрдә|[[Ричел Һенли]]||[[Люси Пэвенси]]|(олысы)}} {{РолләрдәАс}} == Бүләкләр == * «[[Оскар]]»&nbsp;— иң яхшы грим өчен == Сылтамалар == * [http://disney.go.com/disneypictures/narnia/ рәсми сәхифәсе] * [http://www.narniaweb.com/ Инглиз телендәге Нарния фильмнар сериясенең рәсми сәхифәсе] * [http://www.narniafilm.ru/ www.narniafilm.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831224538/http://www.narniafilm.ru/ |date=2010-08-31 }} * [http://www.mirf.ru/Reviews/review791.htm Фильм өчен рецензия ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214133001/http://www.mirf.ru/Reviews/review791.htm |date=2010-02-14 }} * [http://narnianews.ru/ Narnainews — «Нарния елъязмалары» турында хәбәрләр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222141435/http://www.narnianews.ru/ |date=2014-02-22 }} * [http://www.scepsis.ru/library/id_430.html Анастасия Кривошанова «Нарния елъязмалары:Арыслан, сихерче һәм тылсымлы шкаф» (рецензия)] * [http://www.fantasy-films.ru/ Фэнтези] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101112122732/http://www.fantasy-films.ru/ |date=2010-11-12 }} * [http://www.creativesoft.ru/successful_story/maxon_chronicles_of_narnia_29102009/ Фильмның төшерелүе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100108230404/http://www.creativesoft.ru/successful_story/maxon_chronicles_of_narnia_29102009/ |date=2010-01-08 }} {{Нарния елъязмалары}} {{Эндрю Адамсон фильмнары}} [[Төркем:АКШ фильмнары]] [[Төркем:Яңа Зеландия фильмнары]] [[Төркем:Нарния елъязмалары]] [[Төркем:Walt Disney]] tg2niq2v87lov91203c3hnwsvgx24la 0 24998 5838184 5524705 2026-04-27T18:52:39Z Әмир 15082 /* Габдулла Тукай истәлеге */ өстәмә 5838184 wikitext text/x-wiki {{TwinCYR|Ğabdulla Tuqay}} {{Шәхес | исем = Габдулла Тукай | рәсем = Tuqay portrait.jpg | рәсем_зурлыгы = | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = Тукай Габдулла Мөхәммәтгариф улы | һөнәр = | туу датасы = | туу җире = | гражданлык = {{Россия империясе байрагы}} | милләт = [[татар]] | үлем датасы = | үлем җире = | әти = Мөхәммәтгариф мулла | әни = Мәмдүдә | ир = | хатын = | балалар = | бүләк һәм премияләр = | сайт = [http://gabdullatukay.ru/ Тукай сайты] | башка мәгълүмат = }} {{Викиханә|Габдулла Тукай}} {{Викиөзек}} ''{{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Тукаев}} '''Габдулла Мөхәммәтгариф улы Тукай''' (عبد الله محمد عارف اوغلی توقای) ('''«Тукай»''', '''«Апуш»''', ''Ğabdulla Tuqay''; {{ТД}}, {{ТУ}} — {{ҮД}}, {{ҮУ}}) — [[Татарлар|татар халкының]] бөек [[Шагыйрь|шагыйре]], [[татар әдәбияты]] классигы, әдәби тәнкыйтьче, [[публицист]], яңа заман татар әдәбиятына һәм әдәби теленә нигез салучыларның берсе. == Биографиясе == {{Төп мәкалә|Габдулла Тукай биографиясе}} === Балачак === [[Файл:Х-М.Казаков._Кечкенә_Тукай.jpg|200px|thumb|left|''[[Хаҗиморат Казаков|Хаҗи-Морат Казаков]]''. «Кечкенә Тукай». ''[[1958 ел|1958]]'']] Бөек [[шагыйрь]] Арча ягының [[Кушлавыч авылы]]нда [[1886 ел]]ның [[26 апрель|26 апрелендә]] (иске стиль буенча [[14 апрель]]дә) Мөхәммәтгариф мулла гаиләсендә дөньяга килә. Малай туып дүрт ай ярым үткәч, Мөхәммәтгариф хәзрәт үлеп китә. Тол калган Бибимәмдүдәне (Габдулланың әнисен) [[Сасна Пучинкәсе]] авылы мулласына кияүгә бирәләр. Бәләкәй Габдулланы авылның [[Шәрифә карчык|Шәрифә карчыгына]] вакытлыча асрамага калдыралар. Соңрак аны үз әнисе яңа гаиләсенә алдыра. Бер елдан соң, 1890 елның 18 нче гыйнварында, әнисе үлеп китә, һәм Габдулланы бабасы [[Өчиле]]гә алып китә. Ләкин бабасы алга таба Габдулланы асрау авыр булачагын аңлап баланы [[Казан]]га баручы бер ямщиккә утыртып билгесез сәфәргә озата. [[Печән базары]]на килгәч, халык арасыннан чыгып Мөхәммәтвәли абзый малайны үзләренә алып кайта. Әмма алар соңрак хатыны белән икесе дә авырып китәләр һәм Габдулланы яңадан Өчилегә озаталар. Бераздан соң малайны Кырлай исемле авылдан ир баласыз Сәгъди абзыйга уллыкка озаталар. [[Рәсем:Tuqay motighi.jpg|left|200px|thumb|Камил Мотыйгый белән яшь Тукай, якынча [[1905 ел]]]] 2 елдан соң Кушлавыч авылының Бәдретдин исемле кешесе Тукайны эзләп таба да [[Уральск шәһәре|Уральскига]] алып китә. === Уральск чоры === [[1895 ел]]ның кышында 18 көнле юлдан соң тугыз яшьлек Апушны Уральскидагы татар бистәсенә сәүдәгәр Усманов Галиәскәр һәм аның хатыны Газизә йортына алып киләләр. [[1905 ел|1905]]—[[1907 ел]]ларда Тукай бик кыю публицистик мәкаләләр белән чыгыш ясый. Җизнәсе Галиәскәр вафат булганнан соң, Тукай [[Кызыл мәчет (Җаек)|Җаекның Кызыл мәчете]] каршындагы «Мотыйгия» мәдрәсәсенә күчеп килә. «Мотыйгыя» мәдрәсәсе каршында рус мәктәбе эшләп килгән. Алдан Тукай рус телен үзләштергән. Монда Тукайның рус һәм чит ил әдәбиятына мәхәббәте уяна. Иҗат юлының башында ул&nbsp;— укытучысы [[Мотыйгулла Төхфәтуллин]]ның улына ― Казанда [[Касыймия мәдрәсәсе|«Касыймия» мәдрәсәсендә]] укучы [[Камил Мотыйгый|Камил Төхфәтуллинга]] бурычлы. [[1905 ел]]дагы революцион күтәрелү чоры Камилгә [[«Фикер» газетасы|«Фикер»]] гәҗите, «Уклар» һәм «Новый век» журналын бастырырга мөмкинлек тудыра. Тукай бу басмаларда үзенең шигырьләрен киң җәмәгатьчелеккә чыгара. Тукай өчъеллык рус мәктәбенә кереп укый башлый. [[Мәдрәсә]]дә гарәп, төрек, фарсы телләрен бик яхшы үзләштергән малай рус һәм [[Европа]] әдәбияты дөньясына чума. [[Рәсем:Tuqay fiker.jpg|right|200px|thumb|[[1907 ел]]]] [[1905 ел]]ның [[сентябрь|сентябрендә]] үк аның «Әлгасрелҗәдид» журналының [[реклама]] җыентыгында шигырьләре басыла. [[Ноябрь]]дә «Фикер» гәҗите чыга башлый. [[1906 ел]]ның июнендә [[Уклар (журнал)|«Уклар»]] сатирик журнал дөнья күрә, Тукай анда фактик редактор булып эшли. === Казан чоры === [[1907 ел]]ның Тукай Казанга килә. Анда Тукай яңа дуслар таба: [[Фатих Әмирхан]], [[Хөсәен Ямашев]], [[Кәбир Бәкер]], В.Бәхтияров, [[Галиәсгар Камал]], [[Солтан Рахманкулов|Солтан Рахманколый]], [[Гафур Коләхмәтов]], [[Сәгыйть Сүнчәләй]]. Габдулла үзе теләгән әдәбият, [[журналистика]] өлкәсенә чума. [[1910 ел]]ның башында журналист [[Әхмәт Урманчиев]] редакторлыгында сатирик журнал «[[Ялт-Йолт (журнал)|Ялт-йолт]]» чыга башлый, анда Тукайның сатирик әсәрләренең бик күбесе басыла. Тукай «[[Шәрык клубы]]» программасындагы кичәләрдә концертлар, лекцияләрне оештыруда Г.&nbsp;Коләхмәтов, Ф.&nbsp;Әмирхан, Ф.&nbsp;Агеев, С.&nbsp;Рахманколый белән бергә эшли. [[1910 ел]]ның [[15 апрель|15 апрелендә]] Шәрык клубында халык иҗаты буенча лекция укый. [[Рәсем:Тукай кабере.jpg|right|150px|thumb|Тукай кабере {{coord|55.760223|49.106168}}]] [[1913 ел]]ның башында шагыйрьнең сәламәтлеге бик нык какшый. Ләкин ул иҗат эшен туктатмый. [[1913 ел]]ның [[15 апрель|15 апрелендә]] (иске стиль буенча [[2 апрель|2 апреле]]) бөек шагыйрь Габдулла Тукайның гомере өзелә. == Әдәбият == ''Төп мәкаләләр: [[Тукай шигърияте]], [[Тукай әдәбияты]]'' «Туган тел» шигъре асыл нөсхәдә: '''''طوغان تل''''' ''!ای طوغان تل، ای ماطور تل، ئه‌‌تکه‌م، ئه‌نکه‌منڭ تلی'' ''.دنیاده کوب نرسه بلدم، سین طوغان تل آرقلی'' ''،ایڭ ئلك بو تل بله‌ن ئه‌نکه‌م بیشکده کویلگان'' ''.آنناری تونلر بویی ئه‌بکه‌م حکایت سویلگان'' ''ای توغان تل! هر وقتده یاردمڭ برلن سینڭ'' ''.کچکنه‌دن آڭلاشلغان شادلغم، قایغم مینم'' '':ای طوغان تل! سینده بولغان ايڭ ئلك قیلفان دعام'' ''«.یارلقاغل دیب اوزم هم ئه‌تکه‌م، ئه‌نکه‌منی خدام»'' Габдулла Тукайның матбугатта басылган беренче шигыре&nbsp;— «''Мужик йокысы''» [[рус]] шагыйре Алексей Кольцовның (1809—1842) «''Что ты'' ''спишь, мужичок?''» (1839) шигыренә тәкълид итеп (ияреп) язылган. Тукай варианты [[Җаек]]та [[Камил Мотыйгый]]-Төхфәтуллин тарафыннан нәшер ителүче «[[Фикер (журнал)|Фикер]]» журналында [[1905 ел]]ның [[26 ноябрь|26 ноябрендә]] басыла.<ref>''Тукайга кадәр әлеге шигырьне Касыйм Бикколов «Нәмүнәи тәрәккый» (1904) җыентыгында тәрҗемә итеп бастырган була.''</ref> Тукай кыска гына иҗат гомерендә 350&nbsp;шигырь, 107&nbsp;мәсәл һәм балалар өчен хикәяләр, 130&nbsp;мәкалә һәм фельетон яза. Еллар буенча бүлсәң, түбәндәге саннар килеп чыга (''баштагы сан шигырьләр , икенче сан&nbsp;— мәкаләләр''): [[1905 ел|1905]]&nbsp;— 5/-(мәкалә юк), [[1906 ел|1906]]&nbsp;— 34/43, 1907&nbsp;— 38/6, [[1908 ел|1908]]&nbsp;— 60/13, [[1909 ел|1909]]&nbsp;— 45/9, [[1910 ел|1910]]&nbsp;— 70/17, [[1911 ел|1911]]&nbsp;— 28/12, [[1912 ел|1912]]&nbsp;— 48/11, [[1913 ел|1913]]&nbsp;— 16/8''.<ref>Санау өчен Габдулла Тукайның [[1955 ел|1955]]—[[1956 ел]]да Г.&nbsp;Халит ред. чыккан 4 томлыгы файдаланылган''</ref> Соңгы язган әсәре&nbsp;— 4 юллык «[[Мәктәп (шигырь)|''Мәктәп'']]» шигыре булган. [[Казан]]да [[Клячкин шифаханәсе|Клячкин хастаханәсендә]] ятканда, вафатына 4 көн кала, [[1913 ел]]ның [[28 март]]ында яза. Әлеге «Мәктәп»не һәм тагын 3 шигырен, вафатыннан соң ук, «[[Аң (журнал)|Аң]]» журналы бастырып чыгара.<ref>М.&nbsp;Фридерих. Габдулла Тукай как объект идеологической борьбы. К: [[Татарстан китап нәшрияты|ТКН]], 2011, 104-105 б.ISBN 978-5-298-02085-5</ref> === Тукайның үзе исән чагында нәшер ителгән китаплары === # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Г.Тукаев шигырьләре. Беренче кыйсем |оригинал = («Шигырьләр көтепханәсе»ннән 3-нче дәфтәр) |сылтама = |басма = 1 |җаваплы = |урын = Казан |нәшрият = Шәрәф матбагасы |ел = 1907 ел (15 ноябрь) |том = |бит = |битләр = 48 |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Габдулла Тукаев шигырьләре. Икенче кыйсем |оригинал = («Шигырьләр көтепханәсе»ннән 4-нче дәфтәр). |сылтама = |басма = 2-нче |җаваплы = |урын = Казан |нәшрият = Шәрәф матбагасы |ел = 1908 ел (8 гыйнвар) <ref>титул битендә ялгыш 1907 ел дип күрсәтелгән</ref> |том = |бит = |битләр = 56 |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = [[Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш]] |оригинал = («Шигырьләр көтепханәсеннән 7-нче дәфтәр) |сылтама = |басма = 1-нче |җаваплы = |урын = Казан |нәшрият = И.Н.Харитонов лито-типографиясе <ref name="ReferenceA">тышлыкның 4 битендә Шәрәф типографиясе дип куелган</ref> |ел = 1908 ел (22 октябрь) <ref>титул битендә күрсәтелмәгән</ref> |том = |бит = |битләр = 22 |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = [[Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш]] |оригинал = («Шигырьләр көтепханәсеннән 7-нче дәфтәр) |сылтама = |басма = 2-нче |җаваплы = |урын = Казан |нәшрият = [[И.Н. Харитонов лито-типографиясе]] <ref name="ReferenceA"/> |ел = 1908 ел (декабрь) |том = |бит = |битләр = 22 |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Җуаныч |оригинал = («Мәктәп мөкяфәте»ннән беренче китап) |сылтама = |басма = |җаваплы = рәсемле |урын = Казан |нәшрият = «Сабах» көтепханәсе, И.Н.Харитонов матбагасы |ел = 1908 ел |том = |бит = |битләр = 19 б. |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Алтын әтәч |оригинал = («Мәктәп мөкяфәте»ннән икенче китап) |сылтама = |басма = |җаваплы = рәсемле |урын = Казан |нәшрият = «Сабах» көтепханәсе, И.Н.Харитонов матбагасы |ел = 1908 ел (14 ноябрь) <ref>тышлыкта 1909 ел</ref> |том = |бит = |битләр = 48 б. |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Габдулла Тукаев диваны |оригинал = («Шигырьләр көтепханәсеннән» 8-нче дәфтәр) |сылтама = |басма = 3 |җаваплы = |урын = Казан |нәшрият = «Гасыр» көтепханәсе, И.Н.Харитонов лито-типографиясе |ел = 1909 <ref>тышлыкта елы юк</ref> |том = |бит = |битләр = 48 б. |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Алтын әтәч |оригинал = («Мәктәп мөкяфәте»ннән икенче китап) |сылтама = |басма = 2 |җаваплы = рәсемле |урын = Казан |нәшрият = «Сабах» көтепханәсе, [[И.Н. Харитонов матбагасы]] |ел = 1909 ел |том = |бит = |битләр = 18 б. |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Габдулла Тукаев шигырьләре. Беренче кыйсем |оригинал = («Шигырь көтепханәсеннән» 3-нче дәфтәр) |сылтама = |басма = 2 |җаваплы = |урын = Казан |нәшрият = «Үрнәк» матбагасы |ел = 1909 ел (6 март) |том = |бит = |битләр = 48 б. |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Габдулла Тукаев шигырьләре. Икенче кыйсем |оригинал = («Шигырь көтепханәсеннән» 4-нче дәфтәр) |сылтама = |басма = 2 |җаваплы = |урын = Казан |нәшрият = «Үрнәк» матбагасы |ел = 1909 ел (11 март) |том = |бит = |битләр = 48 б. |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Энҗе бөртекләре |оригинал = |сылтама = |басма = |җаваплы = |урын = Казан |нәшрият = «Мәгариф» көтепханәсе, «Үрнәк» матбагасы |ел = 1909 ел (26 март) |том = |бит = |битләр = 72 б. |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Яңа кыйраәт. Әдәбияттан дәреслек-хрестоматия |оригинал = |сылтама = |басма = 1 |җаваплы = |урын = Казан |нәшрият = «Үрнәк» матбагасы |ел = 1909 ел (3 сентябрь) |том = |бит = |битләр = 72 б. |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Әдәбият |оригинал = («Шигырь көтепханәсеннән» 10-нчы дәфтәр) |сылтама = |басма = 1 |җаваплы = Г.Тукайның фотосурәте белән |урын = Казан |нәшрият = «Үрнәк» матбагасы |ел = 1909 ел (27 октябрь) |том = |бит = |битләр = 30 б. |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = [[Исемдә калганнар]] |оригинал = |сылтама = |басма = |җаваплы = Тукай рәсеме белән |урын = Казан |нәшрият = «Үрнәк» матбагасы |ел = 1909 ел (12 ноябрь) |том = |бит = |битләр = 38 б. |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Балалар күңеле. Беренче җөзьә |оригинал = Ибтидаи мәктәпләр өчен шигырьләр мәҗмугасе |сылтама = |басма = |җаваплы = |урын = Казан |нәшрият = «Сабах» көтепханәсе, И.Н.Харитонов лито-типографиясе |ел = 1909 ел (23 ноябрь) <ref>тышлыкта 1910 ел</ref> |том = |бит = |битләр = 32 б. |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Күңелле сәхифәләр |оригинал = («Мәктәп мөкафяте»ннән 4-нче китап) |сылтама = |басма = |җаваплы = |урын = Казан |нәшрият = «Сабах» көтепханәсе |ел = 1910 ел (12 апрель) |том = |бит = |битләр = 16 б. |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Халык моңнары |оригинал = |сылтама = |басма = |җаваплы = җыючысы: Шүрәле |урын = Казан |нәшрият = «Сабах» көтепханәсе, «Милләт» матбагасы |ел = 1910 ел (29 ноябрь) |том = |бит = |битләр = 24 б. |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Халык әдәбияты |оригинал = |сылтама = |басма = |җаваплы = |урын = Казан |нәшрият = «Сабах» көтепханәсе, И.Н.Харитонов лито-типографиясе |ел = 1910 ел (20 июнь) |том = |бит = |битләр = 43 |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Әдәбият |оригинал = (Шигырьләр көтепханәсе»ннән 10-нчы дәфтәр) |сылтама = |басма = 2 |җаваплы = |урын = Казан |нәшрият = «Мәгариф» көтепханәсе |ел = 1910 ел (9 июль) |том = |бит = |битләр = 30 |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Яңа кыйраәт |оригинал = |сылтама = |басма = үзгәртелгән, өстәлгән 2 |җаваплы = |урын = Казан |нәшрият = «Үрнәк» матбагасы |ел = 1910 ел (5 октябрь) |том = |бит = |битләр = 56 |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Балалар күңеле |оригинал = Мәктәптә милли әдәбият дәресләре. Әдәбияттан хрестоматия. |сылтама = |басма = |җаваплы = |урын = Казан |нәшрият = «Мәгариф» көтепханәсе, «Үрнәк» матбагасы |ел = 1910 ел (18 декабрь) <ref>тышлыкта 1911 ел</ref> |том = |бит = |битләр = 144 |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Күңел җимешләре |оригинал = |сылтама = |басма = |җаваплы = |урын = Казан |нәшрият = «Сабах» көтепханәсе, И.Н.Харитонов лито-типографиясе |ел = 1911 ел (26 март) |том = |бит = |битләр = 46 |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Мияубикә |оригинал = «Мәктәп көтепханәсе»ннән 1-нче китап |сылтама = |басма = |җаваплы = |урын = Казан |нәшрият = «Сабах» көтепханәсе, И.Н.Харитонов лито-типографиясе |ел = 1911 ел (12 июнь) |том = |бит = |битләр = 144 |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Яшен ташлары. Беренче җөзьә |оригинал = |сылтама = |басма = |җаваплы = авторы:Шүрәле, нашире:Су анасы |урын = Казан |нәшрият = «Өмид» матбагасы |ел = 1911 (1 август) |том = |бит = |битләр = 23 |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Балалар күңеле. Беренче кыйсем |оригинал = |сылтама = |басма = 2 |җаваплы = |урын = Казан |нәшрият = «Сабах» көтепханәсе |ел = 1911 ел (23 ноябрь) |том = |бит = |битләр = 32 |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Яшен ташлары. Икенче җөзьә |оригинал = |сылтама = |басма = |җаваплы = авторы:Шүрәле, нашире:Су анасы |урын = Казан |нәшрият = «Өмид» матбагасы |ел = 1912 ел |том = |бит = |битләр = 24 |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Балалар күңеле. Икенче кыйсем |оригинал = |сылтама = |басма = |җаваплы = |урын = Казан |нәшрият = «Өмид» матбагасы |ел = 1912 ел (11 февраль) |том = |бит = |битләр = 32 |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Яшен ташлары. Беренче җөзьә |оригинал = |сылтама = |басма = 2 |җаваплы = авторы:Шүрәле, нашире:Су анасы |урын = Казан |нәшрият = «Өмид» матбагасы |ел = 1912 ел |том = |бит = |битләр = 23 |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Сабитның укырга өйрәнүе <ref>И.Н.Харитоновның «Татар әлифбасы»на кушымта</ref> |оригинал = |сылтама = |басма = |җаваплы = |урын = Казан |нәшрият = И.Н.Харитонов типографиясе |ел = 1912 ел (17 май) |том = |бит = |битләр = 8 |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Халык моңнары |оригинал = |сылтама = |басма = 2 |җаваплы = җыючысы: Шүрәле |урын = Казан |нәшрият = «Сабах» көтепханәсе |ел = 1912 ел (25 май) |том = |бит = |битләр = 24 б. |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Халык әдәбияты |оригинал = |сылтама = |басма = 2 |җаваплы = җыючысы: Шүрәле |урын = Казан |нәшрият = «Сабах» көтепханәсе, «Өмид» матбагасы |ел = 1912 ел (25 май) |том = |бит = |битләр = 38 б. |isbn = }} # {{китап |автор = |бүлек = |башлык = Җан азыклары <ref>Соңгы шигырЬ мәҗмугасе</ref> |оригинал = |сылтама = |басма = |җаваплы = |урын = Казан |нәшрият = «Мәгариф» көтепханәсе, Л.П.Антонов матбагасы |ел = 1912 ел (30 декабрь) |том = |бит = |битләр = 48 б. |isbn = }} <!--чавашвикидә [[Рәсем:Cov harab-shurale1979.jpg|thumb|«Шүрәле» арап телендә]] --> == Габдулла Тукай истәлеге == [[Рәсем:Metro Tukay.jpg|right|200px|thumb|Габдулла Тукай мәйданы станциясендә мозаика]] Габдулла Тукай истәлегенә күп объектлар, әдәби һәм мәдәни чаралар, оешмалар аның исемен йөртә. Шуларның арасында: * [[Габдулла Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясе]]. * [[Татарстан]]ның [[Тукай районы]]. * [[Казан]] шәһәренең [[Тукай мәйданы (Казан)|Габдулла Тукай үзәк мәйданы]]. * [[Казан]] шәһәренең Габдулла Тукай скверы. * [[Казан]] шәһәренең [[Габдулла Тукай урамы (Казан)|Габдулла Тукай урамы]]. * [[Уфа]] шәһәрендә [[Габдулла Тукай урамы (Уфа)|Тукай урамы]], [[Габдулла Тукай мәйданы (Уфа)|Тукай мәйданы]]<ref>[https://kulturarb.ru/ru/news/v-ufe-poyavitsya-ploshhad-tukaya В Уфе появится площадь Тукая.] kulturarb.ru, 12.02.2020{{ref-ru}}</ref>. * [[Ташкәнт]] шәһәрендә Тукай урамы (2013 елдан Дилбәнд урамы)<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=https://daryo.uz/2013/01/14/toshkentda-bazi-kocha-va-mahallalarning-nomi-ozgardi-toliq-royxat |access-date=2018-09-30 |archive-date=2022-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210094630/https://daryo.uz/2013/01/14/toshkentda-bazi-kocha-va-mahallalarning-nomi-ozgardi-toliq-royxat |dead-url=yes }}</ref> * [[Нөкес]] шәһәрендә Тукай урамы. * [[Әнкара]] шәһәрендә Тукай урамы. * [[Истанбул]] шәһәрендә Тукай паркы. * [[Казан метросы]]ның [[Тукай мәйданы (метро станциясе)|Габдулла Тукай мәйданы станциясе]]. * [[Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясе]]. * [[Җаек]] шәһәрендә (Уральск) Тукай исемендәге типография. * [[Татарстан]]ның [[Чирмешән районы]]нда «Тукай» коллектив хуҗалыгы булган. * «Поэт Габдулла Тукай»&nbsp;— 305 м проектлы туристик теплоходы Иделдә һәм Чулманда йөри. * [[ТЮРКСОЙ]] 2011 елны Тукай елы дип игълан итте. * [[Кардәш каләмнәр (журнал)|«Кардәш каләмнәр»]] журналының [[2016 ел]]ның [[апрель]] ае саны Габдулла Тукайның 130 еллык юбилее уңаеннан оештырылган<ref>[http://turk.addnt.ru/vypusk-zhurnala-sobratya-po-peru-karde/ Выпуск журнала «Собратья по перу» («Kardeş Kalemler»).] Казанның «Анадолу» төрек милли-мәдәни мохтарияте. [[Татарстан халыклары Ассамблеясы]] сайты {{ref-ru}}{{ref-tt}}{{ref-tr}}</ref>. * [[2024 ел]]да {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Ростсельмаш|Ростсельмаш|d|Q2167923}} ААҖның 95 еллык юбилее уңаеннан Татарстан өчен чыгарылган RSM 161 комбайнына «Габдулла Тукай» исеме бирелгән<ref>[https://agro.tatarstan.ru/index.htm/news/2363100.htm Комбайн для Республики Татарстан назван в честь народного поэта Габдуллы Тукая.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241126115552/https://agro.tatarstan.ru/index.htm/news/2363100.htm |date=2024-11-26 }} Министерство сельского хозяйства и продовольствия Республики Татарстан, 25.11.2024</ref>. * 2026 елда [[Пермь крае]] [[Көңгер районы]]ның {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Тор-Түз|Тор-Түз|d|Q28527101}} (Усть-Турка) авылы урта мәктәбенә исеме бирелгән<ref>[https://tatar-inform.tatar/news/perm-kraenda-tor-tuz-urta-maktabena-tukai-isemen-biruga-bagyslangan-tantanaly-cara-uzdy-5922792 Пермь краенда Тор-Түз урта мәктәбенә Тукай исемен бирүгә багышланган тантаналы чара узды.] [[Татар-информ]], 27.04.2026</ref><ref>[https://vk.ru/wall-173902364_2100 24 апреля в Усть-Туркской средней школе Кунгурского района прошел большой праздник.] Постпредство РТ в Свердловской области Вконтакте, 27.04.2026</ref>. == Тукайга һәйкәлләр == {{төп мәкалә|Габдулла Тукай һәйкәле}} Тукайга һәйкәлләр [[Казан]]да ([[Габдулла Тукай һәйкәле (Пушкин урамы, Казан)|Тукай скверында]] һәм [[Габдулла Тукай һәйкәле (Театр урамы, Казан)|опера-балет театр янында]]), [[Габдулла Тукай һәйкәле (Яр Чаллы)|Чаллыда]], [[Габдулла Тукай һәйкәле (Түбән Кама, 1991)|Түбән Камада]], [[Габдулла Тукай һәйкәле (Уфа)|Уфада]], [[Петербург]]да, [[Мәскәү]]дә, [[Җаек]]та, [[Әнкара]]да ([[Төркия]]) бар. == Тукай музейлары == {{төп мәкалә|Габдулла Тукай музее (мәгънәләр)}} * [[1971 ел|1971]] — [[Габдулла Тукай музей комплексы (Яңа Кырлай)|Габдулла Тукай музей комплексы]] ([[Яңа Кырлай]]). * [[1986 ел|1986]] — [[Тукай музее (Казан)|Тукай музее]] ([[Казан]], [[Шәмил йорты|Шамил йорты]]). * [[1996 ел|1996]] — [[Тукаевлар музей-йорты (Кушлавыч)|Тукаевлар музей-йорты]] ([[Кушлавыч]]). * [[2006 ел|2006]] — [[Габдулла Тукай музее (Җаек)|Габдулла Тукай музее]] ([[Җаек (шәһәр)|Җаек]], Казакъстан). == Әдәби әсәрләр == * «Тукай» романы&nbsp;— Әхмәт Фәйзи * «Кечкенә Апуш» повесте&nbsp;— [[Әхмәт Фәйзи]] * «Тукай турында хикәяләр» (җыентык)&nbsp;— [[Ибраһим Нуруллин]] * «Тукай Петербургта»&nbsp;— Ибраһим Нуруллин * Башка әдипләрнең күпсанлы пьеса, шигырь, хикәяләре. == Тукай музыкада == * «[[Тукай маршы]]»&nbsp;— [[Заһидулла Яруллин]] * [[«Шүрәле» балеты]]&nbsp;— [[Фәрит Яруллин]] * «[[Кисекбаш (балет)|Кисекбаш]]» балеты&nbsp;— [[Рәшит Гобәйдуллин]] * «[[Су анасы (балет)|Алтын тарак]]» балеты&nbsp;— [[Әнвәр Бакиров]] * «[[Шагыйрь мәхәббәте]]» операсы&nbsp;— [[Резеда Ахиярова]] һәм [[Ренат Харис]] * [[Тукай аһәңнәре (вокаль-симфоник поэма)|«Тукай аһәңнәре»]] — [[Алмаз Монасыйпов]]ның вокаль-симфоник поэмасы (1975). == Тукай театрда<ref>{{Citation |title=Халыкара театр көненә – “Тукай образы – сәхнәдә” кичәсе |url=http://tat.tatar-inform.ru/news/2011/03/23/64578/ |access-date=2011-04-03 |archive-date=2015-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150920020044/http://tat.tatar-inform.ru/news/2011/03/23/64578/ |dead-url=yes }}</ref> == * [[Әхмәт Фәйзи]]нең «Тукай» трагедиясе: ** [[Камал III]] ** [[Ибраһим Гафуров (1910)|Ибраһим Гафуров]] ** [[Дамир Хәйруллин]] ** [[Наил Дунай]] * [[Туфан Миңнуллин]]ның «Без китәбез, сез каласыз» пьесасы: ** [[Илдус Әхмәтҗанов]] ** [[Рамил Төхфәтуллин]] * «Печән базары» спектакле: ** [[Марсель Мәхмүтов]] ** [[Илфат Камалиев]] ** [[Фәнис Кәлимулин]] == Габдулла Тукай бүген == [[Рәсем:Tuqay signature.jpg|right|200px|thumb|Тукай имзасы]] Бөек шагыйрь туган көне&nbsp;— [[26 апрель]]&nbsp;— [[Татарстан]]да туган тел көне буларак игълан ителде. Шул көнне, [[Татар Дәүләт Опера һәм Балет театры]] янында урнашкан [[Габдулла Тукай һәйкәле (Театр урамы, Казан)|Габдулла Тукай һәйкәле]] янында мәдәни чаралар үтәләр. === Шигърият сүзлеге === Казан Университеты Галимнәре белән Габдулла Тукай кулланган сүзләрдән белешмәле интернет-сүзлек әзерләнде. Сүзлектә 411 шигыйрь 45899 сүз белән. Белешмәле сүзлек Г. Тукайның компьютер фонды нигезләнеп эшләнелде. Шигъри фонды бөтен академик нәшер ителгән әсәрләрен ала. Текстотека нигезендә 1985-1986 елларда [[Тел, әдәбият һәм тарих институты|КФАН СССР Г. Ибраһимов тел, әдәбият һәм тарих Институты]] әзерләгән 5 томлык Габдулла Тукай иҗаты ята.<ref name=":0">'''ЯЗЫК ПОЭЗИИ Г. ТУКАЯ. ИНТЕРНЕТ-СЛОВАРЬ''' №1(2) 2010ел. 106 бите ЖУРНАЛ:РОССИЙСКАЯ ТЮРКОЛОГИЯ</ref> Сүзлек-белешмәнең мүәлифләре К. Р. Калиуллин һәм Р. М. Каримуллина. Икеседә Казан Университетының Теоретик һәм прикладной лингвистика мөгалимләре булып торалар. Шигрият сүзлеге белән Казан Универсететының сайтында [https://klf.ksu.ru/tukay klf.ksu.ru/tukay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721042939/http://www.klf.ksu.ru/tukay/ |date=2012-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721042939/http://www.klf.ksu.ru/tukay/ |date=2012-07-21 }}<ref name=":0" /> Г. Тукай премиясе??? == Сылтамалар == {{Портал|Габдулла Тукай}} {{Навигация |Тема = Габдулла Тукай |Портал = |Викисүзлек = |Викикитапханә = Габдулла Тукай |Викиөзек = |Викитека = |Викикүренеш = |Викияңалыклар= |Викиҗыентык = Ğabdulla Tuqay |Метавики = |Проект = Габдулла Тукай }} * [http://www.gabdullatukay.ru/tat/ Габдулла Тукай сайты] * [http://tukay.ucoz.ru/ Габдулла Тукайга багышланган рәсми булмаган сайт] * [http://kitapxane.at.tt/autors/tuqay/ Китапханәдә әсәрләр]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://kitapxane.at.tt/authors/tuqay/isemdae_qalghannar Габдулла Тукайның автобиографиясе: Исемдә калганнар]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://shigriyat.ru/autors/autor.aspx?name=tukai Габдулла Тукай әсәрләре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312063427/http://shigriyat.ru/autors/autor.aspx?name=tukai |date=2007-03-12 }} * [http://tashlar.narod.ru/photo/tatarlar/tukay-gabdulla.htm Габдулла Тукай кабере] * [http://karaakkosh.com/stihi-gabdulla-tukay_tt.html Габдулла Тукай — Шагыйрьләр. Поэмалар. Әкиятләр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416183256/http://karaakkosh.com/stihi-gabdulla-tukay_tt.html |date=2016-04-16 }} * Габдулла Тукай — [[Татарстан китап нәшрияте аудиокитаплары]]: *# {{Татарстан китап нәшрияты аудиосы| автор = Габдулла Тукай | башлык = Кәҗә белән Сарык | серия = аудиоязма | файл = 106362 }} *# {{Татарстан китап нәшрияты аудиосы| автор = Габдулла Тукай | башлык = Су анасы | серия = аудиоязма | файл = 106360 }} *# {{Татарстан китап нәшрияты аудиосы| автор = Габдулла Тукай | башлык = Хикәяләр | серия = аудиоязма | файл = gabdulla-tuqay-shigyrlar }} *# {{Татарстан китап нәшрияты аудиосы| автор = Габдулла Тукай | башлык = Шүрәле | серия = аудиоязма | файл = 106369 }} *# {{Татарстан китап нәшрияты аудиосы| автор = Габдулла Тукай | башлык = Япон хикәяте | серия = аудиоязма | файл = 106361 }} == Шулай ук карагыз == {{Викиөзек}} <ul>{{#invoke:wd|properties|linked|qualifier|references|P1038|P1039|format=<li>%p[%r][ (%q)] </li>}}</ul> * [[Тукай музее (Казан)]] *[[Сәйф Сараи]] *[[Котб]] *[[Хисам Кятиб]] *[[Казтуган]] *[[Хөсәен Ямашев]] *[[Мифтахетдин Акмулла|Акмулла]] *[[Гали Чокрый|Гали Чокырый]] *[[Дәрдемәнд]] * [[Александр Поль (1876)|Александр Поль]], Петербург табибы. * [[Шакир Мөхәммәдъяров]] {{Портал|Шәхесләр|Шигърият|Татарстан}} == Искәрмәләр == {{reflist}} == Тышкы сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} {{Яхшы мәкалә}} {{Габдулла Тукай}} {{DEFAULTSORT:Тукай, Габдулла}} [[Төркем:Габдулла Тукай]] [[Төркем:Татар шагыйрьләре]] [[Төркем:Россия империясе шагыйрьләре]] [[Төркем:XX гасыр шагыйрьләре]] jwrkhzo1bptzobc2z6wqgzvq7rmxokh 0 29396 5838167 3539612 2026-04-27T18:05:57Z Әмир 15082 {{Фш|}} 5838167 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Гайсә Еникеев | рәсем = Гайса Хамидуллович Еникеев (Еникиев, 1864-1931) в 1910.png | рәсем_зурлыгы = | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = Гайсә Хәмидулла улы Еникеев | һөнәр = | туу датасы =2.7.1864 | туу җире = {{Туу җире|Бәләбәй өязе|Благовар районында}}, [[Каргалыбаш]], [[Уфа губернасы]] | социаль чыгышы = {{социаль чыгышы|морза}} | гражданлык = {{Байрак|Россия империясе}} [[Россия империясе]] <br />{{USSR}} | милләт = [[татар]] | үлем датасы = 1931 | үлем җире = | әти = | әни = | ир = | хатын = | балалар = | бүләк һәм премияләр = | сайт = | башка мәгълүмат = }} {{Фш|Еникиев}} '''Гайсә Еникеев''' ({{Туу датасы|2|7|1864}}, [[Каргалыбаш]], Бәләбәй өязе, [[Уфа губернасы]], хәзерге [[Благовар районы]] — [[март]], [[1931]]) — сәясәтче, мәгърифәтче, этнограф. ==Тәрҗемәи хәл, 1917 елга кадәр == Гайса Хәмидулла улы Еникеев 1864 елда нәселле татар дворяннары гаиләсендә туа. [[Ырынбур]] укытучылар семинариясен (кара: [[Ырынбур Татар укытучылар мәктәбе]]) тәмамлый. [[1890 ел]]дан Ырынбурдагы рус-татар казна училищесы директоры. [[1895 ел]]дан башлап бертуган [[Əхмəт Хөсəенов|Хөсәеновлар]]ның [[«Хөсәения» мәдрәсәсе]]ндә эшли, директор итеп куела. Татар-башкорт халкының музыкаль фольклорын җыю өчен [[Казан]], [[Ырынбур губернасы|Ырынбур]], [[Самар губернасы|Самара]], Уфа губерналарына экспедицияләргә чыга. 1883-1933 елларда 500дән артык татар-башкорт халык җырыннан коллекция туплый.<ref>Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 — 703 с., илл</ref> Педагогик эштә [[җәдитчелек]] тәҗрибәсенә таяна. 3нче һәм 4нче [[Россия империясенең дәүләт Думасы]]на [[Бәләбәй өязе]]ннән депутат булып сайлана. 4нче Думада — Дума сәркатибенең ярдәмчесе. Трибунадан мөселман халыкларының хокукларын яклап чыгышлар ясый. Рус географик җәмгыятьнең [[Ырынбур]] бүлекчәсенең Гыйльми архив комиссиясе эшендә катнаша. == Тәрҗемәи хәл, 1917 елдан соң == Гражданнар сугышы вакытында [[Киров|Вятка]] каласында яши, губерна халык мәгарифе бүлегендә хезмәт итә. [[1923 ел]]да [[Уфа]]гә килә. Башкортстан халыкларының көнкүрешен, тарихын һәм мәдәниятен өйрәнү буенча Фәнни җәмгыятьнең әгъзасы булып тора. 1929 елда Г. Еникеев туплаган 114 халык җыры язмасын Башнаркомпрос сатып ала. Коллекция Уфа мәдәният институтының архивында саклана.<ref>http://encycl.bash-portal.ru/enikeev2.htm{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Башкирская энциклопедия</ref> == Искәрмәләр== {{искәрмәләр}} {{Казан губернасыннан Дәүләт Думасы депутатлары}} {{DEFAULTSORT:Еникеев, Гайсә}} [[Төркем:Татар сәясәтчеләре]] [[Төркем:Татар мәгърифәтчеләре]] [[Төркем:Татар фольклорчылары]] [[Төркем:Башкорт фольклорчылары]] 81nxc6cyx9k20esnfzuzryqy9zjbr2m 0 32529 5838214 5512088 2026-04-27T21:34:37Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838214 wikitext text/x-wiki {{ТП |халәт = авыл |татар исеме = Әҗе |рус исеме = {{lang-ru|Азеево}} |ил = Россия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_deg = 54|lat_min = 39|lat_sec = 59 |lon_deg = 42|lon_min = 01|lon_sec = 50 |CoordAddon = type:city_region:RU |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Җөмһүрият |төбәк = Рязань өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = район |район = Ирмеш районы |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = Әҗе авыл округы |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = 1527 |элеккеге исемнәр = |халәт = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны = 724 |исәп елы = 2010 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = [[татарлар]] (52%), [[руслар]] (48%) |дини состав = [[Ислам|мөселман-сөнниләр]] |этнохороним = |сәгать кушагы = +3 |DST = |телефон коды = |почта индексы = 391653 |почта индекслары = |автомобил коды = |Commons-та төркем = Azeyevo |сайт = https://azeevo.ucoz.ru }} <!-- [[Рәсем:Ryazan oblast Azeyevo New mosque.jpg|250px|thumb|right|Яңа мәчет]] --> '''Әҗе''' ({{lang-ru|Азеево}}) — [[Рязань өлкәсе]] [[Ирмеш районы]]ндагы татар авылы, Әҗе авыл җирлеген тәшкил итә. [[Мукшы елгасы]] уң ярында урнашкан. == Тарихы == [[Рәсем:Azeevo1.jpg|200px|thumb|left|Иске мәчет калдыклары]] Әҗе — әйләнә-тирәдәге чукындырудан котылган бердәнбер татар авылы. Бу вакыт Әҗе авылы бу эштән котылып калса да, аның тирәсендәге башка авыллар котыла алмаганнар. Хәзерге Исләй, Үкрәү, Саура, Кушаби, Әмәч, Мухин-Паләнә, Бидиш, Ирмеш, Пинка, Тимши, Новоселовка, Кансау шикелле рус авыллары элек татар авыллары булганнар. Менә шул вакыйгаларда кайбер гаиләләргә йорт-җирләрен ташлап, гомерлеккә үз авылларыннан качып китәргә һәм Әҗегә килеп урынлашырга туры килгән. 1882 елда 669 хуҗалыкта 4420 кеше яшәгән. == Халкы == {{Население|Азеево (Рязанская область)}} Авылда мәчет, мәктәп, май заводы бар. == Шәхесләр == {{Wikidata list|sparql=SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel WHERE { ?item (wdt:P19|wdt:P551|wdt:P20|wdt:P937) wd:Q4058232. } |columns=label |sort=label |autolist=fallback |row_template=subst:Wikidata list/Тамгалы исемлек |skip_table=1 |col_count=3 }} * [[Абруй Сәйфи]] * [[Аллаяр Беләшев]] * [[Заһидә Бурнашева|Заһидә Борнашева]] * [[Ибраһим Борнашев]] * [[Мөхәммәтгариф Борнашев]] * [[Мөхәммәтҗан Бәгишев]] * [[Равилә Борнашева]] * [[Риза Сәфәров|Риза Сәфәрев]] * [[Ришат Мәмәтов|Ришат Мәмәтев]] * [[Салих Ерзин]] * [[Сәлах Атнагулов]] * [[Төхфәтулла Сәфәров|Төхфәтулла Сәфәрев]] * [[Фикрәт Табиев]] * [[Фәйзрахман Бәгишев]] * [[Әбибин Бисеров]] {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Чыганаклар == * [https://archive.is/20130706103833/http://azeevo1.ucoz.ru/publ/azeevo_e/1-1-0-37 Татар халык риваятьләре һәм легендалары / С. М. Гыйләҗетдинов. — Казан: Раннур, 2000.] {{Рязань өлкәсе татар авыллары}} [[Төркем:Ирмеш районы]] [[Төркем:Рязань өлкәсе татар авыллары]] mtwhzfcvegf6464d07yg7w7bd211ego 0 38573 5838152 4868720 2026-04-27T17:25:46Z ~2026-21991-09 60323 5838152 wikitext text/x-wiki {{ТП |халәт = село |татар исеме = Искевеле |чын исем = Искевеле |ил = Россия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_deg = 55 |lat_min = 6 |lat_sec = 36 |lon_deg = 49 |lon_min = 4 |lon_sec = 12 |CoordAddon = type:city(17800)_region:RU |CoordScale = 250000 |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы =250 |төбәк харитасы зурлыгы =250 |район харитасы зурлыгы =250 |төбәк төре = Республика |төбәк = Татарстан |төбәк җәдвәлдә = Татарстан |район төре = муниципаль район |район = Кама Тамагы районы |район җәдвәлдә= |җәмгыять төре= |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = dfb — дымлы континенталь |рәсми тел = |халык саны = 81 |исәп елы = 2010 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = [[мукшы]]-каратайлар |дини состав = |этнохороним = |сәгать кушагы = +4 |DST = |телефон коды = |почта индексы = 422827 |почта индекслары = |автомобиль коды = 16, 116 |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле2 = |сайт теле3 = |сайт теле4 = |сайт теле5 = |add1n = |add1 = |add2n = Русча топонимы |add2 = Мордовский Каратай |add3n = |add3 = | add3n = ОКАТО | add3 = 92230000022 | add3n = ОКАТО | add3 = 92230000022 | add4n = ОКТМО | add4 = 92630430111 }} {{twinCYR|Mordwa Qaratayı}} '''Мукшы Каратае''', '''Искевеле''' ({{lang-ru|Мордовский Каратай}}, ''[[каратайча|мрд.-кар.]] Искевеле''<ref>Андреев В. П. Словарь языка каратаев. Казань: изд-во «Слово». – 2007, 192 с. С. 185.</ref>) — [[Татарстан Республикасы]]ның [[Кама Тамагы районы]]ндагы авыл. == Географиясе == Искавыл Татарстанның башкаласы [[Казан]]нан көньяк-көнбатышка таба 76 чакрым, ә район үзәге Кама Тамагыннан көньяк-көнбатышка таба 16 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Климат == {{temperatura12-y-cyrillic|-10.8|-10.8|-5.7|4.6|13.5|18.4|20.4|17.8|12.2|4.5|-4.6|-10|4.1}} Климат уртача континенталь. [[Кёппен климатлар классификация|Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе]] буенча климатның коды: Dfb<ref>[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/present.htm#data World Map of the Köppen-Geiger climate classification, Institute for Veterinary Public Health, University of Veterinary Medicine Vienna]</ref>. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.<ref>[http://www.retscreen.net NASA Surface meteorology and Solar Energy Data Set, RETScreen International]</ref> == Халык саны == 2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 35 кеше яши<ref name=16t>[https://16.rosstat.gov.ru/vpn2020 Дәүләт статистикасы Федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча территориаль органы.]</ref>, шул исәптән: [[мордва]] — 54,29%, [[урыслар]] — 42,86%, башка халыклар — 2,86%<ref name=16t />. == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q18791033. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{Reflist}} == Чыганаклар == * Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ. {{Татарстан мордва авыллары}} {{Кама Тамагы районы}} [[Төркем:Татарстан мукшы авыллары]] kctd727mrlpb1r32ky5wllu7iepksqf 0 39829 5838303 5794748 2026-04-28T08:20:06Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838303 wikitext text/x-wiki {{ТП |халәт = село |татар исеме = Салман |чын исем = Салман |ил = Русия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_deg = 54 |lat_min = 58 |lat_sec = 12 |lon_deg = 49 |lon_min = 46 |lon_sec = 48 |CoordAddon = type:city(17800)_region:RU |CoordScale = 250000 |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы =300 |төбәк харитасы зурлыгы =300 |район харитасы зурлыгы =250 |төбәк төре = Республика |төбәк = Татарстан |төбәк җәдвәлдә = Татарстан |район төре = муниципаль район |район = Әлки районы |район җәдвәлдә= |җәмгыять төре= |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = dfb — дымлы континенталь |рәсми тел = |халык саны = 206 |исәп елы = 2010 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать кушагы = +3 |DST = |телефон коды = |почта индексы = 422884 |почта индекслары = |автомобиль коды = 16, 116 |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле2 = |сайт теле3 = |сайт теле4 = |сайт теле5 = |add1n = |add1 = |add2n = Русча топонимы |add2 = Салманы |add3n = |add3 = | add3n = ОКАТО | add3 = 92207000026 | add4n = ОКТМО | add4 = 92607444101 }} {{мәгънәләр|Салман}} '''Салман''' — [[Татарстан Республикасы]]ның [[Әлки районы]]ндагы авыл. == Климат == {{temperatura12-y-cyrillic|-10.3|-10.4|-5.4|5.5|14.3|19|20.9|18.5|12.8|5|-3.9|-9.5|4.7}} Климат уртача континенталь. [[Кёппен климатлар классификация|Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе]] буенча климатның коды: Dfb<ref>[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/present.htm#data World Map of the Köppen-Geiger climate classification, Institute for Veterinary Public Health, University of Veterinary Medicine Vienna]</ref>. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.<ref>[http://www.retscreen.net NASA Surface meteorology and Solar Energy Data Set, RETScreen International]</ref> == Халык саны == 2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 188 кеше яши<ref name=16t>[https://16.rosstat.gov.ru/vpn2020 Дәүләт статистикасы Федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча территориаль органы.]</ref>, шул исәптән: [[урыслар]] — 52,13%, [[татарлар]] — 45,21%, башка халыклар — 2,66%<ref name=16t />. == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q18799862. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {| class='wikitable sortable' ! туу ! Исем ! әлма-матер ! һөнәр төре ! эш урыны ! үлем датасы ! үлем урыны |- | 1910 | ''[[:d:Q126284940|Никифор Михайлович Ярыгин]]'' | | ''[[:d:Q27849290|экскаватор машинисты]]'' | | 1991-07-08 | [[Барнавыл]] |} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{Reflist}} == Чыганаклар == * Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ. {{Әлки районы}} 2l023l3upebd30192wilt5z40rbaqpl 0 45598 5838092 4852824 2026-04-27T12:00:25Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838092 wikitext text/x-wiki {{ТП-Россия |халәт = Авыл |татар исеме = Иске Сынны |чын исем = Старые Санны |чын исем = |герб = |байрак = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк = Башкортстан |төбәк җәдвәлдә = Башкортстан |район төре = |район = Болгавар районы{{!}}Башкортстанның Болгавар районы |район җәдвәлдә = Болгавар районы |җирлек төре = Авыл җирлеге |җирлек = |җирлек җәдвәлдә = |эчке бүленеш = |башлык = |нигезләнү елы = |беренче язма искә алу = |элекке исемнәр = |бирле = |мәйдан = |ТП үзәге биеклеге = |халык саны = 417 |исәп елы = 2010 |тыгызлык = |агломерация = |милли састaф = |дини састaф = |этнохороним = |ᴨyчты индексы = 452738 |сәгать кушагы = +6 |ᴨyчты индекслары = |телефон коды = |санлы идентификатыp = 80214824002 |Commons та төркем = |сайт = }} '''Иске Сынны''' — [[Башкортстан]]ның [[Болгавар районы]]нда урнашкан авыл. ᴨyчты индексы — 452738, == Демография == {{ХСВМ||Таблица}} == Танылган шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q1056692. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {| class='wikitable sortable' ! туу ! Исем ! әлма-матер ! һөнәр төре ! эш урыны ! үлем датасы ! үлем урыны |- | 1895 | [[Усман Хөсни]] | [[Башкорт дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q14467526|телбелгеч]]'' | [[Башкорт дәүләт университеты]] | 1948-11-30 | [[Уфа]] |- | 1901 | ''[[:d:Q107177066|Сәлихов Ғәбдрәхим Ғабдулхаҡ улы]]'' | | ''[[:d:Q1078096|санитар]]'' | | 1986 | Иске Сынны |- | 1907-05-12 | [[Васыйк Хангилдин|Васыйх Хангилдин]] | [[Николай Иванович Вавилов исемендәге Сарытау дәүләт генетика, биотехнология һәм инженерия университеты]] | [[галим]] | [[Башкортстан авыл хуҗалыгы фәнни-тикшеренү институты]] | 1998-06-15 | [[Уфа]] |- | 1911 | ''[[:d:Q107288824|Сабиров Хажи Сабир улы]]'' | | ''[[:d:Q1250916|сугышчы]]'' | | | |- | 1918-12-26 | ''[[:d:Q106816635|Усманова Фәриҙә Ғәлимйән ҡыҙы]]'' | [[Башкорт дәүләт медицина университеты]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | 1983-05-21 | [[Уфа]] |- | 1935-09-18 | [[Һәнүзә Дәүләтколова|Һәнүзә Дәүләтколыва]] | | | | 2025-01-19 | |} {{Wikidata list end}} * [[Һәнүзә Дәүләтколова]] (1929), [[Социалистик Хезмәт Каһарманы]]. * [[Муса Мөлеков]] (1937―2022), «[[Кызыл таң]]» газетасының баш мөхәррире (1986–1991). * [[Усман Хөснетдинов]] (''[[Усман Хөсни]]'', 1895—1948), тел белгече. == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [http://www.asmo-rb.ru Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты]. {{Болгавар районы}} [[Төркем:Башкортстан авыллары]] qzvthrdb86j6tu4mc7291gatvqbdukn 0 45897 5838159 5282374 2026-04-27T17:42:07Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838159 wikitext text/x-wiki {{ТП-Россия |халәт = Авыл |татар исеме = Галиәкбәр |чын исем = |чын исем = |герб = |байрак = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк = Башкортстан |төбәк җәдвәлдә = Башкортстан |район төре = |район = Бөрҗән районы{{!}}Башкортстанның Бөрҗән районы |район җәдвәлдә = Бөрҗән районы |җирлек төре = Авыл җирлеге |җирлек = |җирлек җәдвәлдә = |эчке бүленеш = |башлык = |нигезләнү елы = |беренче язма искә алу = |элекке исемнәр = |бирле = |мәйдан = |ТП үзәге биеклеге = |халык саны = 483 |исәп елы = 2010 |тыгызлык = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |почта индексы = 453586 |сәгать кушагы = +6 |почта индекслары = |телефон коды = |санлы идентификатор = 80219813001 |Commons та төркем = |сайт = }}'''Галиәкбәр''' — [[Башкортстан]]ның [[Бөрҗән районы]]нда урнашкан авыл. [[Бөтенроссия халык санын алу, 2010|2010 ел җанисәбен алу]] буенча биредә 483 кешенең яшәве мәгълүм.<ref name="башстат"/> == Демография == Халык саны динамикасы: {| class='standard' style='text-align: center;' width=63% |- class='bright' ! [[2002]]<ref name='белешмә'>Башкортостан Республикасының муниципаль районнары турындагы бердәм электрон белешмәсе — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Excel форматындагы кушымта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref> !![[2010]]<ref name='башстат'>{{Citation |title=Башкортстан Республикасы торак нокталары буенча халык саны |url=http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/2f055a804e303140ba45fe3bf8d20d64/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD.pdf |access-date=2013-11-25 |archive-date=2014-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Rxi3K6iw?url=http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/2f055a804e303140ba45fe3bf8d20d64/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81 |dead-url=yes }}</ref> |--- class='bright' | 470 || 483 |} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q1058910. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {| class='wikitable sortable' ! туу ! Исем ! әлма-матер ! һөнәр төре ! эш урыны ! үлем датасы ! үлем урыны |- | 1900-05-25 | ''[[:d:Q116252096|Күлбаев Мөхәмәт Сафа улы]]'' | | | | 1976-12-23 | |- | 1905 | ''[[:d:Q97439210|Әминев Әхмәҙулла Сәләхетдин улы]]'' | | | | 1944-04-08 | [[Кырым Автономияле Республикасы|Кырым Автономияле Җөмһүрияте]] |- | 1906 | ''[[:d:Q116572927|Йомағолов Баймөхәмәт Ишмөхәмәт улы]]'' | | | | 1946 | |- | 1908-10-10 | ''[[:d:Q111200978|Әхмәтов Хәлил Атаулла улы]]'' | | | | 1974-10 | |- | 1916 | ''[[:d:Q107085916|Ғәбитов Мансур Хажмөхәмәт улы]]'' | | | | | Галиәкбәр |- | 1921-04-26 | ''[[:d:Q110041963|Сәғитов Әхәт Ҡәйүм улы]]'' | [[Уфа фән һәм технологияләр университетының Стәрлетамак филиалы]] | ''[[:d:Q1231865|педагог]]'' | | 2002-10-01 | [[Иске Собхангол (Бөрҗән районы)|Иске Собхангол]] |- | 1923-02-15 | ''[[:d:Q115766515|Хәлитов Рәхим Әнүәр улы]]'' | | ''[[:d:Q2251335|мәктәп укытучысы]]''<br/>''[[:d:Q11130536|water burial]]'' | | 2004-10-13 | |- | 1924-11-10 | ''[[:d:Q110408845|Сәғитов Барый Ҡәйүм улы]]'' | | ''[[:d:Q47064|хәрби хезмәткәр]]''<br/>''[[:d:Q796754|Soviet Navy]]'' | | 2023-06-19 | [[Акъяр]] |- | 1925-03-10 | ''[[:d:Q111281074|Ҡаһарманов Әбдразаҡ Абдрахман улы]]'' | | | | 2002-01-04 | |- | 1929 | [[Зәки Сәгыйтов]] | [[Уфа фән һәм технологияләр университетының Стәрлетамак филиалы]] | [[укытучы]] | | 1995-05-19 | |- | 1931-05-01 | ''[[:d:Q110154548|Сәғитов Ирек Хаммат улы]]'' | [[Уфа фән һәм технологияләр университетының Стәрлетамак филиалы]] | [[укытучы]] | | 1996 | [[Белорет]] |- | 1933-02-01 | ''[[:d:Q110768594|Әминев Ағзам Яхъя улы]]'' | | ''[[:d:Q12335817|урманчы]]''<br/>''[[:d:Q1895303|урманчы]]''<br/>''[[:d:Q26271631|skilled forestry worker]]'' | | 2015-02-15 | |- | 1936-04-02 | ''[[:d:Q111050682|Ҡаһарманов Латиф Абдрахман улы]]'' | | [[укытучы]] | | 1999-12-29 | [[Иске Собхангол (Бөрҗән районы)|Иске Собхангол]] |- | 1937-01-03 | ''[[:d:Q111164692|Әминева Ғәтифә Зекрия ҡыҙы]]'' | ''[[:d:Q4403011|СГПИ]]'' | ''[[:d:Q1231865|педагог]]'' | | 1996-01-20 | [[Байназар (Бөрҗән районы)|Байназар]] |- | 1942-08-01 | ''[[:d:Q111107257|Исламбаева Хөснә Ниғмәт ҡыҙы]]'' | | ''[[:d:Q2251335|мәктәп укытучысы]]'' | [[мәктәп]] | | |- | 1946-12-17 | ''[[:d:Q65334225|Баязитова Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы]]'' | | ''[[:d:Q2251335|мәктәп укытучысы]]'' | | | |- | 1952-01-16 | ''[[:d:Q110857336|Әхмәҙиева Шәһүрә Шәкир ҡыҙы]]'' | | ''[[:d:Q1231865|педагог]]''<br/>[[язучы]] | | | |- | 1952-05-04 | ''[[:d:Q110793732|Солтанова Зөһрә Зәки ҡыҙы]]'' | [[Уфа фән һәм технологияләр университетының Стәрлетамак филиалы]] | [[укытучы]] | | | |- | 1954-01-31 | ''[[:d:Q118538844|Таңһылыу Зәки ҡыҙы Ҡыуандыҡова]]'' | | ''[[:d:Q2251335|мәктәп укытучысы]]'' | | | |- | 1954-03-27 | ''[[:d:Q110819820|Ғәҙелшина Мөнирә Зәкир ҡыҙы]]'' | | ''[[:d:Q1231865|педагог]]'' | | 2015-04-19 | [[Котан]] |- | 1955-08-22 | ''[[:d:Q111220921|Каһарманов Рәшит Рәжәп улы]]'' | | ''[[:d:Q4318144|Neftyanik stadionu]]'' | | | |- | 1956-03-13 | [[Көнсылу Котлыбаева]] | [[Башкорт дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q1231865|педагог]]'' | | | |- | 1956-03-26 | ''[[:d:Q111107353|Биккинин Хәйҙәр Ғилман улы]]'' | [[Уфа дәүләт нефть техника университеты|Уфа дәүләт нефть-техника университеты]] | ''[[:d:Q4318144|Neftyanik stadionu]]'' | | | |- | 1956-06-01 | [[Баязит Ягафәров]] | [[Башкорт дәүләт университеты]] | [[укытучы]]<br/>''[[:d:Q201788|тарихчы]]''<br/>''[[:d:Q1231865|педагог]]'' | | | |- | 1960-01-01 | ''[[:d:Q116547232|Йомағолова Рәсимә Әхмәт ҡыҙы]]'' | | ''[[:d:Q1231865|педагог]]'' | | | |- | 1960-05-17 | ''[[:d:Q116884001|Абдуллин Наил Сәғит улы]]'' | | | | | |- | 1965-10-01 | ''[[:d:Q116959969|Алғышаева Гөлшат Әбдрәхим ҡыҙы]]'' | ''[[:d:Q113644116|Ғәлиәкбәр мәктәбе]]''<br/>[[Акмулла исемендәге Башкортстан дәүләт педагогика университеты|Мифтахетдин Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогика университеты]] | ''[[:d:Q1231865|педагог]]'' | [[мәктәп]] | | |- | 1967-12-16 | ''[[:d:Q117774871|Байморатов Фаяз Гәрәй улы]]'' | | | | | |- | 1985-02-26 | [[Көнсылу Хатмуллина|Көнсылу Хәтмуллина]] | [[Башкорт дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q593644|химик]]'' | ''[[:d:Q4201689|Institute of Problems of Chemical Physics]]'' | | |} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [http://www.asmo-rb.ru Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы]. {{Бөрҗән районы}} [[Төркем:Башкортстан авыллары]] qhfysvb1xvpb9rf4phrsf1tq3va2k91 0 55148 5838251 5524490 2026-04-28T02:27:22Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838251 wikitext text/x-wiki {{ТП |халәт = шәһәр |татар исеме = Яман-кала |чын исем = Орск, {{lang-ba|Яман-ҡала}}, {{lang-kk|Жаманқала}} |сурәт = IMAG 0221.jpg |ил = Россия |герб = Coat of arms of Orsk.jpg |байрак = Flag_of_Orsk.jpg{{!}}border |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_deg = 51 |lat_min = 12 |lat_sec = |lon_deg = 58 |lon_min = 37|lon_sec = |CoordAddon = type:city(250000)_region:RU-ORE |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Республика |төбәк = Ырынбур өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = шәһәр башлыгы |башлык = Франц Виктор Абрамович |нигезләү датасы = 1740 |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = 1865 |мәйдан = 580,1 |шәһәр = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = уртача |рәсми тел = |халык саны = {{кимү}} 238 006 |исәп елы = 2010 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = руслар, украиннар, татарлар, башкортлар, казакълар |дини состав = |этнохороним = |сәгать кушагы = |DST = |телефон коды = |почта индексы = 4624xx |почта индекслары = |автомобил коды = |Commons-та төркем = Orsk |сайт = http://www.orsk-adm.ru }} '''Орски''' (''Урски'',<ref>http://escriptorium.univer.kharkov.ua/bitstream/1237075002/1838/4/Tataro-Bashkirskaya___3.pdf{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }},</ref> Яман-кала, {{lang-ba|Яман-ҡала}}, {{lang-kk|Жаманқала}}, [[1735]]–[[1741]] елларда ''Ырынбур'') — [[Ырынбур өлкәсе]]нең халык саны буенча һәм икътисади яктан икенче шәһәре. [[Орск кала округы]]н төзи. 1782 — 1928 елларда [[Ырынбур губернасы]] составында административ берәмлек - [[Орски өязе]] административ үзәге. [[2022 ел]]ның [[15 ноябрь|15 ноябреннән]] — '''«[[Хезмәт даны шәһәре]]»'''<ref>[http://prezident.org/articles/ukaz-prezidenta-rf-829-ot-15-nojabrja-2022-goda-15-11-2022.html Указ о присвоении почётного звания Российской Федерации «Город трудовой доблести»]</ref>. == Тарихи белешмә == Кала [[Казакъ далалары]] уртасында [[1735 ел]]да корыла. [[Җаек елгасы]]на [[Ыр елгасы]] койган җирдә ныгытма төзүне ирекле рәвештә Россия дәүләтенә кушылган казак ханы Әбелхәер илче [[Котлымөхәммәт Мәмәш улы Тәфкилев|Котлымөхәммәд Тәфкилев]]тән сорый. Кала башта исеме Ырынбур дип атала. Соңрак ул исем хәзерге [[Ырынбур]] шәһәренә күчә. Орский ныгытмасы [[казакъ халкы]] арасында ''Яманкала'' аты белән билгеле булды. Орскидан Җаек буендагы ныгытмалар сызыгы төзелүе башлана. Биредән [[Урта Азия]] белән сәүдә иткән кәрваннар уза башлый. [[1861 ел]]ны Орски ныгытмасы казак станицасына әйләндерелә, [[1865 ел]]да шәһәр һәм [[Орски өязе|өяз]] үзәге статусы ала. 1930 елда Ильяс утары тирәсендә, каладан 3 чакрым читтә Южуралмаш төзелә башлый, аңа никел заводы, нефть кудыру заводы. Бу заводта “3нче Баку” – Эмба ятмасынының нефтен эшкәрткәннәр. Әле шәһәрнең бу өлешен ''Яңа шәһәр'' дип атыйлар. == Орски татарлары == [[Татарлар]] Орски каласын төзү эшен, ахырдан сак хезмәтен үтәүне башкарганнар. Орск каласы [[XIX гасыр]] азакларына мәдәниятле бер төбәккә йөз тота башлаган, анда тирә-юньдә танылган өч мәдрәсә эшләгән. Орски шәһәрендә 18нче гасырда ук беренче биш мәчет агачтан төзелгән була, беренче таш мәчет 1900 елда барлыкка килә. Бу вакытта Орски халкының зур өлешен татарлар алып торган. 1897 елда җәмгысе 14016 кеше яшәсә, шулардан 3035 татарлар була, бар халыкның 21,8%ы. Бүгенге көндә Орски шәһәрендә әлеге таш мәчет бердәнбер санала. Орск — бертуган [[Рәмиевләр]] өчен приисклардагы хуҗалыкларны берләштереп торучы үзәк булып торды. Биредә аларының мануфактура-галантерея кибетләре була. [[Закир Рәмиев]] [[Төркия]]дән укудан кайткач, шунда берничә ел яши, Орски сәүдәгәре Борнаевның кызына өйләнә. [[1918 ел]]дан [[Ырынбур]]дан китеп яңадан шунда төпләнәләр. 1909 елда Орскида татарлар арасында театр хәрәкәте ачыла. 1909 елда һәвәскәр спектакльләр уйнала башлы, 1911 елда драмтүгәрәк эшли башлый. Спектакльләрне драматург [[Мирхәйдәр Фәйзи]] куя. Бу түгәрәктән [[Хәким Сәлимҗанов]], [[Галия Нигъмәтуллина]], [[Бәдәр Йосыпова]] һ.б. артистлар чыккан. 1918 елда [[Габдулла Дәүләтшин]] Орскига килеп төпләнгәч татар телендә «Ирек йолдызы» газетасын чыгара башлый. Атналык бу газетаның беренче битендә Хөкүмәт карарлары, икенче битендә сәяси темага багышланган чыгышлар урнаштырыла. 30нчы еллар язмышы әлеге мәчетне дә урап үтми. Аллаһ йорты [[1932 ел]]да ябылып, бары тик [[1990 ел]]да гына төзекләндерелә. Ә 2008 елда әлеге мәчет дин әһелләре ярдәме белән Орски аэропортының икенче катында намаз уку өчен беренче бүлмә ачыла.<ref>[http://www.azatliq.org/content/article/1886699.html Азан тавышы өчен 500 сум штраф]</ref> == Танылган шәхесләр == * [[Мирхәйдәр Фәйзи]] – Орсктан ерак түгел бер авылда туып, Орскида укый, соңыннан китапханәче булып эшли, драматурглык эшен башлап җибәрә * [[Муса Җәлил]] 1925—1927 елларда ВЛКСМның Орск өяз комитетында хезмәт кыла * [[Шакир Мөхәммәдьяров]] (1883—1967), юрист, публицист, педагог. * [[Заһит Хәбибуллин]], композитор * [[Ринат Хәмиев]], 2012 елны РФ президентлыкка намзәтен куючы. * [[Диана Рәхимова]] - Россия кино һәм театр артисты * [[Җәүдәт Солтанаев|Солтанаев Җәүдәт Тәлгат улы]] (19 июль 1948) — галим-математик, югары мәктәп укытучысы. Физика-математика фәннәре докторы (1989), профессор (1990). Башкортстан Республикасының атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1997). == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=100% |- class='bright' ![[1840]]<ref>[http://dlib.rsl.ru/viewer/01003542943#page2?page=23 Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи, 1840]</ref>!! [[1897]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=979</ref> !! [[1913]]<ref name=autogenerated1>http://www.mojgorod.ru/orenburg_obl/orsk/</ref> !! [[1926]]<ref name="autogenerated1"/> !! [[1931]]<ref name="autogenerated1"/> !! [[1939]]<ref name="autogenerated1"/> !! [[1959]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg2.php</ref> !! [[1970]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg2.php</ref> !! [[1979]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg2.php</ref> !! [[1989]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php</ref> !! [[2002]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus02_reg2.php</ref> !! [[2010]]<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls |access-date=2012-11-07 |archive-date=2011-06-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/5zkxwkUEt?url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls |dead-url=yes }}</ref> |- class='bright' |1 673|| 14 016 || ~23 000 || ~13 300 || ~19 200 || ~66 300 || 176 214 || 225 314 || 246 667 || 270 711 || 250 963 || 239 752 |} 2002 елда милли состав буенча [[руслар]] — 80,5 %, [[украиннар]] — 4,1 %, [[татарлар]] — 4 %, [[казакълар]] — 3,7 %, [[алманнар]] — 1,6 %, [[башкортлар]] — 1,6 %, [[мордвалар]] — 1,0 %, [[белоруслар]] — 0,5 %, [[чуашлар]] — 0,5 %, башкалар — 2,5 %. == Икътисад == «Орскнефтеоргсинтез», «Южуралникель» (Орск) акционерлар җәмгыятләре, Орск җиңел металл конструкцияләр заводы. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Ырынбур өлкәсе}} {{Татарлар саны буенча Россия торак пунктлары}} [[Төркем:Ырынбур өлкәсе шәһәрләре]] [[Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре]] 5bo2m71yn5tpotx6q6m1lwex06bdqx7 0 55909 5838183 4850985 2026-04-27T18:44:41Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838183 wikitext text/x-wiki {{ТП |халәт = авыл |татар исеме =Муллалы |чын исем = |ил = Россия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_deg = 54 |lat_min = 46 |lat_sec = 00 |lon_deg = 47 |lon_min = 21 |lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city(5059)_region:RU |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = 250 |төбәк харитасы зурлыгы = 250 |район харитасы зурлыгы = 250 |төбәк төре = Республика |төбәк = Чуашия |төбәк җәдвәлдә = Чуашия |район төре = Муниципаль район |район = Шомырша районы{{!}}Шомырша |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны = 44 |исәп елы = 2002 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = татарлар, чуашлар |дини состав = |этнохороним = |сәгать кушагы = |DST = |телефон коды = 83546 |почта индексы = 429170<ref>{{Cite web |url=http://postindex.esosedi.ru/21-chuvashskaya_respublika_/018-shemurshinskiy/000/0180-mullinaya/index.html#lat=54848676&lng=47242428&z=14&mt=1&v=1 |title=Россия почта индекслары |accessdate=2012-12-08 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304222957/http://postindex.esosedi.ru/21-chuvashskaya_respublika_/018-shemurshinskiy/000/0180-mullinaya/index.html#lat=54848676&lng=47242428&z=14&mt=1&v=1 }}</ref> |почта индекслары = |автомобиль коды = 21, 121 |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле2 = |сайт теле3 = |сайт теле4 = |сайт теле5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Муллалы''' ({{lang-cv|Мулля}}, {{lang-ru|Муллиная}}) — [[Чуаш Республикасы]]ның [[Шомырша районы]]нда урнашкан [[татарлар|татар]] — [[Чуашлар|чуаш]] авылы. == Халкы == [[2002 ел]]га халык саны 44 кеше. Милли составы — [[чуашлар]] (54%), [[татарлар]] (30%), [[руслар]] һ.б. [[2010 ел]] җанисәбен алу буенча биредә 21 кешенең яшәве мәгълүм.<ref>[https://archive.org/download/Chislmovpn2010 Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, населенных пунктов Чувашской Республики]</ref> [[2002 ел]]гы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: [[чуашлар]] (58%), [[руслар]] (10%), [[татарлар]] (32%).<ref>{{Citation |title=2002 елгы җанисәп алу базасы. |url=http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |access-date=2015-10-31 |archive-date=2018-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |dead-url=yes }}</ref> == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q642706. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Тышкы сылтамалар == *[http://enc.cap.ru Чуаш энциклопедиясе]. {{Шомырша районы}} [[Төркем:Шомырша районы торак пунктлары]] [[Төркем:Чуашстан татар авыллары]] 6sh3xcqr9chbzdwpi26p3oq3fnukt6o 0 59797 5838238 4693443 2026-04-27T23:38:08Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838238 wikitext text/x-wiki {{ТП-Россия |халәт = Авыл |татар исеме = Озынгул |чын исем = |чын исем = |герб = |байрак = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк = Башкортстан |төбәк җәдвәлдә = Башкортстан |район төре = |район = Учалы районы{{!}}Башкортстанның Учалы районы |район җәдвәлдә = Учалы районы |җирлек төре = Авыл җирлеге |җирлек = |җирлек җәдвәлдә = |эчке бүленеш = |башлык = |нигезләнү елы = |беренче язма искә алу = |элекке исемнәр = |бирле = |мәйдан = |ТП үзәге биеклеге = |халык саны = 198 |исәп елы = 2010 |тыгызлык = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |почта индексы = 453746 |сәгать кушагы = +6 |почта индекслары = |телефон коды = |санлы идентификатор = 80253848005 |Commons та төркем = |сайт = }} '''Озынгул''' — [[Башкортстан]]ның [[Учалы районы]]нда урнашкан авыл. == Демография == Халык саны динамикасы: {| class='standard' style='text-align: center;' width=65% |- class='bright' ! [[2002]]<ref name='белешмә'>Башкортостан Республикасының муниципаль районнары турындагы бердәм электрон белешмәсе — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Excel форматындагы кушымта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref> !! [[2009]]<ref name='белешмә'/> !! [[2010]]<ref name='башстат'>{{Citation |title=Башкортстан Җөмһүрияте торак нокталары буенча халык саны |url=http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/2f055a804e303140ba45fe3bf8d20d64/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD.pdf |access-date=2013-06-05 |archive-date=2014-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Rxi3K6iw?url=http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/2f055a804e303140ba45fe3bf8d20d64/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81 |dead-url=yes }}</ref> |--- class='bright' | 230 | 237 | 198 |} [[Бөтенроссия халык санын алу, 2010|2010 ел җанисәбен алу]] буенча биредә 198 кешенең яшәве мәгълүм.<ref name="башстат"/> == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q4469917. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [http://www.asmo-rb.ru Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы]. {{Учалы районы}} [[Төркем:Башкортстан авыллары]] {{Bashkir-geo-stub}} 76o7o7ihvv9gspqjcq97w94s0wa10i6 0 127299 5838116 4103733 2026-04-27T14:08:38Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838116 wikitext text/x-wiki {{ ТП | статус = [[шәһәр]] ([[1778 ел]]дан) | татар исеме = Мариуполь | чын исем = {{lang-uk|Маріуполь}} | ил = Украина | герб = Mariupol gerb.png | байрак = Flag of Mariupol.svg |описание герба = |описание флага = | герб киңлеге = | байрак киңлеге = 135 | lat_deg = 47| lat_min = 07| lat_sec = 50 | lon_deg = 37| lon_min = 33| lon_sec = 50 | CoordAddon = | CoordScale = 30000 | ЯндексХарита = | ил харитасы зурлыгы = 300 |төбәк харитасы зурлыгы = | район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = |төбәк = |төбәк җәдвәлдә = | район төре = | район = |район җәдвәлдә = | җәмгыять төре = | җәмгыять = | җәмгыять таблицада = | ил харитасы = |төбәк харитасы = | район харитасы = | эчке бүленеш = | башлык төре = | башлык = | нигезләү датасы = XVI век | беренче телгә алу = | элеккеге исемнәр = {{ТП-ЭИ|1778|Домаха<br/> (Кальмиусская паланка)|1780|Павловск|1948|Мариуполь|1989|Жданов}} | халәт бирле = | мәйдан = 284,0 | биеклек төре = | ТП мәркәзе биеклеге = | климат = | рәсми тел = | халык саны = {{кимү}} 482 000 | исәп елы = 2013 | халык тыгызлыгы = 2 900 | агломерация = | милли состав = | дини состав = | этнохороним = мариу́полец, мариупольча́нка | сәгать кушагы = +2 | DST = | телефон коды = 629 | почта индексы = | почта индекслары = 87500—87590 | автомобил коды = | Commons-та төркем = Mariupol | сайт = http://www.marsovet.org.ua | сайт теле = | сайт теле 2 = | сайт теле 3 = | сайт теле 4 = | сайт теле 5 = | add1n = | add1 = | add2n = | add2 = | add3n = | add3 = }} '''Мариу́поль''' ({{lang-uk|Маріу́поль}}, {{lang-ru|Мариуполь}}, {{lang-el|Μαριούπολη}}) — [[Украина]]ның [[Донецк өлкәсе]]ндәге шәһәр, халык саны буенча өлкәдә икенче урында. [[Мариуполь районы (Донецк өлкәсе)|Мариуполь районының]] администраив үзәге (район составына керми). 2022 елның февраль ахырыннан [[Россиянең Украинага бәреп керүе (2022)|МХО]] нәтиҗәсендә Россия контроле астында. 2022 ел сентябрендә үткәрелгән референдум нигезендә [[РФ]] эченә керә, ләкин шуны күпчелек дөнья илләре танымый. Сугыш нәтиҗәсендә күп кеше я һәләк була, я шәһәрдән качып китә, төгәл саны билгесез. Халык саны буенча Украинада беренче дистәдә (2022 елга кадәр). == География == Мариуполь [[Азак диңгезе]]нең ярында, Кальмиус елгасының тамагында урнашкан. === Климат === <div style="width:91%"> {{Шәһәр климаты |Шәһәр=Мариуполь (1993-2013 еллар) |Чыганак={{cite web|url=http://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&FYY=1993&LMM=12&LYY=2013&WMO=34712&CONT=euro&REGION=0006&LAND=UR&ART=TEM&R=0&NOREGION=1&LEVEL=162&LANG=en&MOD=tab|title=weatheronline.co.uk|}} | Гый_ур=-2.4 | Гый_ур_явым=45 | Фев_ур=-2.2 | Фев_ур_явым=36 | Мар_ур=2.5 | Мар_ур_явым=35 | Апр_ур=10.0 | Апр_ур_явым=28 | Май_ур=16.3 | Май_ур_явым=31 | Июн_ур=20.8 | Июн_ур_явым=46 | Июл_ур=23.7 | Июл_ур_явым=31 | Авг_ур=23.1 | Авг_ур_явым=28 | Сен_ур=17.3 | Сен_ур_явым=32 | Окт_ур=10.8 | Окт_ур_явым=31 | Ноя_ур=3.7 | Ноя_ур_явым=39 | Дек_ур=-1.0 | Дек_ур_явым=42 | Ел_ур=10.2 | Ел_ур_явым=424 | Гый_ур_мин=-4.2 | Гый_ур_макс=-0.5 | Фев_ур_мин=-4.6 | Фев_ур_макс=0.1 | Мар_ур_мин=-0.1 | Мар_ур_макс=5.2 | Апр_ур_мин=6.7 | Апр_ур_макс=13.4 | Май_ур_мин=12.4 | Май_ур_макс=20.1 | Июн_ур_мин=16.5 | Июн_ур_макс=25.1 | Июл_ур_мин=19.3 | Июл_ур_макс=28.1 | Авг_ур_мин=18.6 | Авг_ур_макс=27.6 | Сен_ур_мин=13.3 | Сен_ур_макс=21.3 | Окт_ур_мин=7.6 | Окт_ур_макс=13.9 | Ноя_ур_мин=1.4 | Ноя_ур_макс=5.9 | Дек_ур_мин=-2.8 | Дек_ур_макс=0.9 | Ел_ур_мин=7.0 | Ел_ур_макс=13.4 |}} </div> == Тарих == [[Файл:Mariupol Torgovaya 1.jpg|250px|thumb|сулда|Шәһәр үзәгендә]] Элек Мариуполь урынында ''Домаха'' исемле [[казаклар]] ныгытмасы урнашкан була. [[1778 ел]]да биредә шәһәр нигезләнә (''Павловск'' исеме астында). 1780 елда шәһәргә [[Кырым]]нан сөрелгән [[юнаннар]] килеп урнаша һәм аңа '''Мариуполь''' исеме кушыла. XIX гасыр азагында шәһәрдә тимер юл, яңа эре порт һәм металлургия заводлары барлыкка килә. Индустриализация елларында биредә «Азовсталь» заводы һәм башка төрле ширкәтләр төзелә. Шәһәр алман оккупацияне һәм 1990-еллардагы икътисади төшүне кичергән. Әлеге вакытта Мариуполь — [[Донецк өлкәсе]]нең әһәмиятле икътсади үзәге, шуның белән бергә, ул ял урыны да булып тора. Шәһәр — Украиндагы юнан мәдәниятенең танылган үзәге. 2014 елның июль<ref>http://www.president.gov.ua/news/30513.html</ref> — октябрендә<ref>{{Cite news|title = Донецкую обладминистрацию разместят в Краматорске, а силовые структуры - в Мариуполе, - Кихтенко|author = |url = http://censor.net.ua/news/306887/donetskuyu_obladministratsiyu_razmestyat_v_kramatorske_a_silovye_struktury_v_mariupole_kihtenko|work = Цензор.нет|date = 13.10.14}}</ref> [[Донецк өлкәсе]]нең вакытлы башкаласы булып торган. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=63% |- class='bright' ! [[1897]]<ref name="машке">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2014-04-17 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref>!! [[1926]]<ref name="машке"/> !! [[1939]]<ref name="машке" /> !! [[1959]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php</ref> !! [[1970]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php</ref> !! [[1979]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php</ref> !! [[1989]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php</ref> !! [[2001]]<ref name="перепись2001">http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/total_population/structure_population/sel_1/?box=1.1W&k_t=14&rn=&id=&botton=cens_db</ref> |- class='bright' |31 116 |40 825 |221 529 |283 570 |416 927 |502 581 |518 933 |492 176 |} Милли состав (2001): [[украиннар]] — 47,6%, [[руслар]] — 43,4%, [[юнаннар]] — 6,5%<br/> Туган тел буенча состав (2001): [[рус теле]] — 89,5%, [[украин теле]] — 9,9%.<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2014-04-17 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> ==Административ бүленеш == [[Файл:Raions of Mariupol.png|210px|мини|Мариуполь шәһәр советы составы: {| width="100%" | valign="top" width="50%"| '''Мариуполь районнары:''' {{легенда|#FF00CC|Кальмиус}}{{легенда|#9CFF34|Сул як яр}}{{легенда|#FFFF00|Диңгез буе}}{{легенда|#00FFFF|Үзәк}} | valign="top"| '''Торак пунктлары:'''<br> 1 — Сартана<br> 2 — Старый Крым<br> 3 — Талаковка<br> 4 — Гнутово<br> 5 — Ломакино |}]] # Диңгез буе районы # Кальмиус районы # Үзәк районы # Сул як яр районы == Кардәш шәһәрләр == * {{байрак|Алмания}} [[Магдебург]], [[Алмания]] * {{Испания байрагы}} [[Валенсия]], [[Испания]] (1993 елдан) * {{байрак|Әрмәнстан}} [[Гөмре]], [[Әрмәнстан]] * {{байрак|Россия}} [[Железногорск (Курск өлкәсе)|Железногорск]], [[Россия]]<ref>[http://feradmin.rkursk.ru/index.php?mun_obr=536&sub_menus_id=19176&num_str=1&id_mat=3449 План совместных мероприятий городов-побратимов: город Железногорск Курской области (Россия) и город Мариуполь Донецкой области (Украина) на 2011 год.]</ref> * {{Италия байрагы}} [[Савона]], [[Италия]] * {{байрак|Россия}} [[Таганрог]], [[Россия]] (1993 елдан) * {{байрак|Россия}} [[Нарьян-Мар]], [[Россия]] (1992 елдан) * {{байрак|Кытай}} [[Цицикар]], [[КХҖ]] (2007 елдан)<ref>{{Citation |title=Цицикар /КНР/ и Мариуполь /Украина/ — города-побратимы |url=http://russian.dbw.cn/system/2007/10/19/000024929.shtml |access-date=2014-04-17 |archive-date=2021-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613165151/https://russian.dbw.cn/system/2007/10/19/000024929.shtml |dead-url=yes }}</ref> == Танылган шәхесләр == * [[Андрей Жданов]] — совет дәүләт эшлеклесе. == Әдәбият == * ''Мотиенко Я. В., Александрович Э. П.'', Славянск, фотоальбом, стр. 82, тираж 30000 экз. Издательство: «Мистецтво», Киев, 1976 == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == {{Навигация |Тема = Мариуполь |Портал = Мариуполь |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Категория:Мариуполь |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = Category:Mariupol |Викигид = Мариуполь |Викиданные = Q37133 |Метавики = |Проект = }} * [http://www.marsovet.org.ua Городской совет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180525120308/http://marsovet.org.ua/ |date=2018-05-25 }} * [http://www.ukrtelecom.ua/offers/webcams/ukrtelecom?id=43 Веб-камера ОАО «Укртелеком», перекресток пр. Ленина и ул. Казанцева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080108063123/http://www.ukrtelecom.ua/offers/webcams/ukrtelecom?id=43 |date=2008-01-08 }} * [http://media.hl.ua/?l=cam Web-Камеры Мариуполя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190712172236/http://media.hl.ua/?l=cam |date=2019-07-12 }} * [http://promariupol.com История и культура Мариуполя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171014160554/http://www.promariupol.com/ |date=2017-10-14 }} * [http://www.3dmariupol.com/ Фото Мариуполя. Панорамные фотографии его улиц, домов, парков, памятников, пляжей, достопримечательностей…и т.д 3D вращающиеся фотографии, обзор 360 градусов. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140519201125/http://www.3dmariupol.com/ |date=2014-05-19 }} * [http://old-mariupol.com.ua Старый Мариуполь. История города Мариуполя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220100645/http://old-mariupol.com.ua/ |date=2012-02-20 }} * [http://marlibrary.com.ua/index.php Центральная городская библиотека им. В. Г. Короленко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140528180809/http://marlibrary.com.ua/index.php |date=2014-05-28 }} {{Донецк өлкәсе}} {{Украинаның зур шәһәрләре}} [[Төркем:Украина шәһәрләре]] [[Төркем:Мариуполь]] tullrb8okabk0w7t3do5nhmtjoez6v2 0 127357 5838221 4208977 2026-04-27T22:01:58Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838221 wikitext text/x-wiki {{ ТП | статус = [[шәһәр]] ([[1917 ел]]дан) | татар исеме = Николаев | чын исем = {{lang-uk|Миколаïв}} | ил = Украина | герб = Flag of Mykolaiv.svg | байрак = Coat of arms of Nikolayev.svg | байрак киңлеге = 135 | lat_deg = 46 | lat_min = 58 | lat_sec = 0 | lon_deg = 32 | lon_min = 0 | lon_sec = 0 | CoordAddon = type:city(2661299)_region:UA | CoordScale = | ЯндексХарита = | ил харитасы зурлыгы = 320 |төбәк харитасы зурлыгы = | район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = |төбәк = |төбәк җәдвәлдә = | район төре = | район = |район җәдвәлдә = | җәмгыять төре = | җәмгыять = | җәмгыять таблицада = | ил харитасы = |төбәк харитасы = | район харитасы = | эчке бүленеш = | башлык төре = | башлык = | нигезләү датасы = 1789 | беренче телгә алу = | элеккеге исемнәр = | халәт бирле = 1780 | мәйдан = 570 | биеклек төре = | ТП мәркәзе биеклеге = | климат = | рәсми тел = | халык саны = 496 295 | исәп елы = 2012 | халык тыгызлыгы = | агломерация = | милли состав = | дини состав = | этнохороним = | сәгать кушагы = +2 | DST = | телефон коды = (+380) 62 | почта индексы = 83000 — 83497 | почта индекслары = | автомобил коды = | Commons-та төркем = | сайт = | сайт теле = | сайт теле 2 = | сайт теле 3 = | сайт теле 4 = | сайт теле 5 = | add1n = | add1 = | add2n = Бүләкләр | add2 = {{Хезмәт Кызыл Байрагы ордены|тип=шәһәр}} | add3n = | add3 = }} <small></small>{{мәгънәләр|Николаев (мәгънәләр)}} '''Николаев''', '''Мыколайив''' яки '''Балабан''' ({{lang-uk|Миколаїв}}, {{lang-ru|Николаев}}, {{lang-crh|Balaban}}) — [[Украина]] көньякгышында урнашкан [[шәһәр]]. Украинаның [[икътисад]]и, [[мәдәният|мәдәни]], [[сәясәт|сәяси]] үзәкләренең берсе. Халык саны буенча илнең тугызынчы шәһәре. == География == Шәһәр Украинаның дала зонасының көньяк өлешендә, Көньяк Буг һәм Ингул елгалары тарафыннан юылган ярымутравында урнашкан. ===Климат === Шәһәр климаты уртача континенталь, җылы кыш һәм эссе җәй белән.<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=https://remont-holodilnikov-nikolaev.biz.ua/ |access-date=2020-10-24 |archive-date=2020-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027210202/https://remont-holodilnikov-nikolaev.biz.ua/ |dead-url=yes }}</ref> <div style="width:90%"> {{Шәһәр климаты | Шәһәр = Николаев | Чыганак = [http://www.meteoprog.ua/ru/climate/Mikolaiv/ Климат Николаева (meteoprog.ua)] | Ел_ур = 10 | Гый_ур = −3.1 | Фев_ур = −1.8 | Мар_ур = 2.6 | Апр_ур = 10.2 | Май_ур = 16.5 | Июн_ур = 20.4 | Июл_ур = 22.3 | Авг_ур = 21.8 | Сен_ур = 16.9 | Окт_ур = 10.3 | Ноя_ур = 4.4 | Дек_ур = −0.1 | Ел_ур_явым = 472 | Гый_ур_явым = 36 | Фев_ур_явым = 35 | Мар_ур_явым = 30 | Апр_ур_явым = 32 | Май_ур_явым = 44 | Июн_ур_явым = 54 | Июл_ур_явым = 58 | Авг_ур_явым = 41 | Сен_ур_явым = 39 | Окт_ур_явым = 22 | Ноя_ур_явым = 36 | Дек_ур_явым = 45 |}}</div> == Тарих == Николаев [[1789 ел]]да [[Григорий Потёмкин]] тарафыннан суднолар төзү верфләр янындагы бистә буларак нигезләнгән. Озак вакыт биредә [[Россиянең Кара диңгез флоты|Кара диңгез флоты]]ның штабы урнашкан. [[1862 ел]]да Николевта эре диңгез порты ачылган; 19 гасырның азагында ук Николаев порты чит илләре белән сәүдә итү күләме буенча [[Россия империясе|илдә]] өченче урында, ә ашлыкны экспортлау буенча беренче урында торган. [[1918 ел]]да шәһәр беренче тапкыр чит ил гаскәрләре тарафыннан басып алуны кичергән. [[1920 ел]]да Николаевта совет хакимияте урнаштырылган. [[Бөек Ватан сугышы]] барышында ([[1941 ел]]ның [[16 август]]ы) шәһәр алман-фашист гаскәрләре тарафыннан басып алына. [[1944 ел]]ның [[28 март]]ында азат ителә. Сугыштан соңгы вакытында Николаев — ССРБ суднолар төзү үзәкләренең берсе. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=63% |- class='bright' ! [[1897]]<ref name="машке">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2014-04-21 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref>!! [[1926]]<ref name="машке"/> !! [[1939]]<ref name="машке" /> !! [[1959]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php</ref> !! [[1970]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php</ref> !! [[1979]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php</ref> !! [[1989]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php</ref> !! [[2001]]<ref name="перепись2001">http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/total_population/structure_population/sel_1/?box=1.1W&k_t=14&rn=&id=&botton=cens_db</ref> |- class='bright' |92 012 |101 182 |168 676 |226 207 |331 037 |439 915 |502 776 |514 136 |} Милли состав (2001): [[украиннар]] — 72,7 %, [[руслар]] — 23,1 %.<br/> Туган тел буенча состав (2001): [[рус теле]] — 56,8 %, [[украин теле]] — 42,2 %.<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2014-04-21 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Икътисад == Икътисад нигезе — суднолар төзү. Шуның өстенә, Николаевта элетротехника һәм электрон сәнәгате ширкәтләре бар. Глинозөм заводы, азык-төлек сәнәгате ширкәтләре. == Кардәш шәһәрләр == * {{Байрак|Гөрҗистан}} [[Батуми]] * {{Байрак|Италия}} [[Триест]] * {{Байрак|Төркия}} [[Бурса (шәһәр)|Бурса]] * {{Байрак|Россия}} [[Петрозаводск]] * {{Байрак|ДМҖ}} [[Тирасполь]] * {{Байрак|Россия}} [[Мәскәү]] * {{Байрак|Болгария}} [[Плевен]] * {{Байрак|Франция}} [[Лион]] * {{Байрак|Гөрҗистан}} [[Боржоми (шәһәр)|Боржоми]] * {{Байрак|Кытай}} [[Дэҗоу]] * {{Байрак|Белорусия}} [[Могилёв]] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Украинаның зур шәһәрләре}} [[Төркем:Украина өлкә үзәкләре]] pbdmy1cqd2a6kpyyer9sl1094e9h0ls 0 127431 5838099 4400235 2026-04-27T12:44:33Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838099 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |халәт = [[шәһәр]] |татар исеме = Макийивка |оригинальное название = |герб = Gerb-gor-makeevka.png |байрак = Flag of Makiivka.svg |байрак киңлеге = 145 |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_deg = 48|lat_min = 03|lat_sec = 20 |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_deg = 37|lon_min = 57|lon_sec = 40 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил =Украина |ил харитасы зурлыгы =300 |размер карты района = |төбәк = Донецк өлкәсе |төбәк төре = Өлкә |район төре = Шәһәр шурасы |район = Макийивка шәһәр шурасы |халәт бирле = 1925 |площадь = |высота центра НП = |халык саны = 389 589 |исәп елы = 2001 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |почта индекслары = 86100-86180 |почтовые индексы = |телефон коды = +380 623 |цифровой идентификатор = |Commons-та төркем = |сайт = }} '''Макийивка''' ({{lang-ru|Макеевка}}, {{lang-uk|Макіївка}}, 1920—1931 елларда — ''Дмитриевск'') — [[Донецк өлкәсе]]ндә урнашкан өлкә буйсынуындагы шәһәр. Фактик рәвештә «[[Донецк Халык Җөмһүрияте]]» идарәсе астында. Халык саны — 389 589 кеше (2001).<ref name="2001.ukrcensus.gov.ua">http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/total_population/structure_population/sel_1/?box=1.1W&k_t=14&rn=&id=&botton=cens_db</ref> == География == Макийивка [[Украина]]ның көньяк-көнчыгышында, [[Донецк|Донецктан]] 5 километр ераклыкта урнашкан. ==Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=63% |- class='bright' ! [[1926]]<ref name="pop-stat.mashke.org">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2014-04-22 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> !! [[1939]]<ref name="pop-stat.mashke.org"/> !! [[1959]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php</ref> !! [[1970]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php</ref> !! [[1979]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php</ref> !! [[1989]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php</ref> !! [[2001]]<ref name="2001.ukrcensus.gov.ua"/> |- class='bright' |51 436 |241 897 |357 575 |392 250 |436 020 |430 201 |389 589 |} Милли состав (2001): украиннар — 45,0%, урыслар — 50,8%, татарлар — 1,1%, белоруслар — 1,1%.<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://donetskstat.gov.ua/census/census.php?ncp=11&ncp1=6 |access-date=2015-12-08 |archive-date=2007-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070213092341/http://donetskstat.gov.ua/census/census.php?ncp=11 |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Тышкы сылтамалар == * [http://www.donoda.gov.ua/ Донецк өлкә дәүләт идарәсе сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121201110508/http://www.donoda.gov.ua/ |date=2012-12-01 }}. {{Stub-meta}} {{Украинаның зур шәһәрләре}} {{Донецк өлкәсе}} {{Татарлар саны буенча Украина торак пунктлары}} [[Төркем:Донецк өлкәсе шәһәрләре]] aokuprwi0omxio2latect25fnkhews9 0 134341 5838208 5497335 2026-04-27T20:17:50Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838208 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''{{Label|Q2151478|lang=tt}}''' ({{lang-ru|{{Label|Q2151478|lang=ru}}}}, {{lang-en|{{Label|Q2151478|lang=en}}}}) — [[Ырынбур]]да урнашкан иң эре югары уку йорты. [[1955 ел]]да В. В. Куйбышев исемендәге Куйбышев политехник институты филиалы буларак оеша.<br/> [[1971 ел]]дан — Ырынбур политехник институты.<br/> [[1994]] елдан — Ырынбур дәүләт техник университеты.<br/> [[1996]] елдан — Ырынбур дәүләт университеты. 2013-14 уку елында студентлар саны – 30 000 тәшкил итә. ==Тарих== 1971 елның 1 гыйнварында Куйбышев политехник институтының (хәзерге Самар дәүләт техник университеты) Ырынбур филиалы Ырынбур политехник институты дип үзгәртелә. Беренче ректоры итеп Александр Адольфович Бурба тәгаенләнә. 25 октябрь 1994 — Ырынбур политехник институты Ырынбур дәүләт техник университеты дип үзгәртелә. 25 гыйнвар 1996 — Ырынбур дәүләт техник университеты Ырынбур дәүләт университеты дип үзгәртелә. 2015 елда университетка 1991 елдан эшләгән Ырынбур дәүләт менеджмент институты тора (реорганизация процессы башланды). Университетны Ырынбур өлкәсе губернаторлары Елагин Владимир василий улы һәм Берг Юрий Александрович, Станкин — Мәскәү Дәүләт Технологик Университеты Ректоры, Григорьев Сергей Николаевич һ.б. искәрмәләр тамамлады. Университет өлкәдә генә түгел, ә күрше төбәкләрдә филиал челтәрен үстерә. Шул исәптә Башкортстан Республикасында (Күмертауда) филиал бар. ==Факультетлар== #Архитектура-Төзелеш факультеты #Аэрокосмос институты #Геология һәм география факультеты #Математика һәм информацион технологияләр факультеты #Транспорт факультеты #Гуманитар һәм социаль фәннәр факультеты #Кулланма биотехнология һәм инженерия факультеты #Филология һәм журналистика факультеты #Икътисад һәм идарә итү факультеты #Физика факультеты #Акча һәм икътисад факультеты #Химия һәм биология факультеты #Электроэнергетика факультеты #Юридик факультеты ==Филиаллар== Филиаллар [[Күмертау]]да, [[Бугуруслан]]да, [[Бозаулык]]та, [[Орск]]та бар. [[File: Orenburg_univercity_2013.jpg|thumb|center|350px| Ырынбур дәүләт университеты китапханәсе (2013)]] == Танылган шәхесләр == === Ректорлар === # Бурба Александр Адольфович ([[1971]]-1983) # Әбдрәшитов Рамзес Тәлгать улы ([[1983]]-1987) # Козаченко Анатолий Борисович ([[1987]]-1989) # Бондаренко Виктор Анатольевич ([[1989]]-2006) # Ковалевский Владимир Петрович ([[2006]]-2015) # Ермакова Жанна Анатольевна ([[2015 ел]]дан) === Укытучылар === {{seealso|Төркем:Ырынбур дәүләт университеты укытучылары}} {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P108 wd:Q2151478. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p108/Q2151478/p580:башлау,p108/Q2151478/p582:тәмамлау,label:Исем,p569,p19,p69,p106,p570,p20}} {| class='wikitable sortable' ! башлау ! тәмамлау ! Исем ! туу датасы ! туу урыны ! әлма-матер ! һөнәр төре ! үлем датасы ! үлем урыны |- | 1971 | 1984 | ''[[:d:Q4099391|Aleksander Burba]]'' | 1918-08-06 | [[Енакиеве]] | ''[[:d:Q4398500|Ростов дәүләт университеты]]'' | ''[[:d:Q205375|уйлап табучы]]''<br/>''[[:d:Q18576582|металлург]]''<br/>''[[:d:Q593644|химик]]''<br/>[[инженер]] | 1984-10-05 | [[Ырынбур]] |- | 2001 | 2011 | ''[[:d:Q4152915|Antonina Guskova]]'' | 1932-12-08 | [[Улан-Удэ]] | ''[[:d:Q427677|Казакъстан милли университеты]]'' | [[хокук белгече]]<br/>''[[:d:Q63677188|хокук укытучысы]]'' | 2018-05-18 | [[Ырынбур]] |- | 1995 | 1999 | ''[[:d:Q114352392|Анатоль Іванавіч Бабылёў]]'' | 1939-04-04 | [[Куандык]] | ''[[:d:Q4408431|Сарытау дәүләт юридик академиясе]]'' | | 2010-01-24 | |- | | | ''[[:d:Q112041954|Әбдрәшитов Рәмзис Тәлғәт улы]]'' | 1940-09-05 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q4336188|Ырынбур дәүләт аграр университеты]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q29865447|Vladimir Semyonov]]'' | 1960-07-15 | ''[[:d:Q24200507|Staraya Teplovka]]'' | [[Ырынбур дәүләт педагогия университеты]] | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q29358899|Жанна Ермакова]]'' | 1967-03-10 | [[Орски|Ыр]] | [[Урал дәүләт икътисад университеты]] | ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q65143299|Сергей Мирошников]]'' | 1967-10-10 | [[Ырынбур]] | ''[[:d:Q4336188|Ырынбур дәүләт аграр университеты]]'' | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q39033919|Alexandr A. Nikonorov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''<br/>''[[:d:Q15401884|медицина галиме]]'' | | |- | 2009 | | ''[[:d:Q58035423|Ulyana Letuta]]'' | | | Ырынбур дәүләт университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q79272703|Gennadij Igorevich Kobzev]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q81308601|Dmitry Deryabin]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2005-09-01 | | ''[[:d:Q83323685|Elena Sizova]]'' | | | ''[[:d:Q4336188|Ырынбур дәүләт аграр университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2008-08-25 | | ''[[:d:Q84072880|Ilshat Karimov]]'' | | | Ырынбур дәүләт университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q86138896|Rustam Zakirullin]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q87596509|Irina P Bolodurina]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2003 | | ''[[:d:Q87945435|Yelena Barysheva]]'' | | | ''[[:d:Q4336165|Ырынбур дәүләт медицина академиясе]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2007 | 2018-06 | ''[[:d:Q87994486|Valeriya S Maryakhina]]'' | | | ''[[:d:Q976613|Obninsk Institute for Nuclear Power Engineering]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q88260404|Sergey Letuta]]'' | | | Ырынбур дәүләт университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q96284549|Olga K Davydova]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |} {{Wikidata list end}} === Тәмамлаучылар === {{seealso|Төркем:Ырынбур дәүләт университетын тәмамлаучылар}} {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P69 wd:Q2151478. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p69/Q2151478/p580:башлау,p69/Q2151478/p582:тәмамлау,label:Исем,p569,p19,p106,p108,p570,p20}} {| class='wikitable sortable' ! башлау ! тәмамлау ! Исем ! туу датасы ! туу урыны ! һөнәр төре ! эш урыны ! үлем датасы ! үлем урыны |- | | | ''[[:d:Q107723973|Шәфиев Гәрәй Гәрәй улы]]'' | 1920-06-10 | ''[[:d:Q18795543|1-се Иманғол]]'' | ''[[:d:Q2251335|мәктәп укытучысы]]''<br/>''[[:d:Q1056391|мәктәп директоры]]'' | | 1996 | [[Морак (Күгәрчен районы)|Морак]] |- | | | ''[[:d:Q60172267|Yuri Mischeryakov]]'' | 1945-01-01 | [[Агадыр]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q266569|рәссам-мультипликатор]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q21101152|Vladimir Kovalevsky]]'' | 1949-08-14 | [[Ырынбур]] | ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]'' | | | |- | | 2003 | ''[[:d:Q4083973|Yuri Berg]]'' | 1953-08-03 | ''[[:d:Q2395995|Nyrob]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q101097189|Viktor Nefyodov]]'' | 1959-05-02 | ''[[:d:Q26831293|Yashkino]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | [[Федерация Советы]] | | |- | | | ''[[:d:Q105161289|Vasily Nikolaevich Kozupitsa]]'' | 1961-09-15 | [[Яңа Троицк]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q41573578|Alexander Kogan]]'' | 1969-02-26 | [[Орски|Ыр]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q89184267|Maksim Schepinov]]'' | 1974-09-11 | [[Ырынбур]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | 2000 | 2005 | ''[[:d:Q124845996|Olga Lesnova]]'' | 1982-08-12 | [[Яңа Троицк]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | ''[[:d:Q136417347|АО «Специализированный застройщик „Сургутстройтрест“»]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q106084283|Karen Adamyan]]'' | 1992-06-27 | [[Гөмре]] | ''[[:d:Q947873|телеалыпбаручы]]''<br/>''[[:d:Q11313148|sports journalist]]''<br/>''[[:d:Q17125263|ютубчы]]'' | ''[[:d:Q20854272|Match TV]]'' | | |- | 2004 | 2009 | ''[[:d:Q58035423|Ulyana Letuta]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Ырынбур дәүләт университеты | | |- | 2008-09-01 | 2013-07-01 | ''[[:d:Q58841838|Elena A Gerasimova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q13419624|Төмән дәүләт университеты]]'' | | |- | 2000-09 | 2005-06 | ''[[:d:Q84072880|Ilshat Karimov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Ырынбур дәүләт университеты | | |- | | | ''[[:d:Q88260404|Sergey Letuta]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Ырынбур дәүләт университеты | | |- | 2011-09-01 | | ''[[:d:Q89433494|Irina Zdvizhkova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q30281906|Institute of Cellular and Intracellular Symbiosis]]'' | | |- | 2008-01-09 | 2013-06-13 | ''[[:d:Q90381229|Anton Seleznev]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q4304094|«Станкин» Мәскәү дәүләт технология университеты]]'' | | |- | 2017-09-01 | 2019-06-01 | ''[[:d:Q99549444|Vladimir Kataev]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q30281906|Institute of Cellular and Intracellular Symbiosis]]'' | | |- | 2001-09 | 2006-06 | ''[[:d:Q104559802|Sergey Kovalchuk]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q1342013|ИТМО университеты]]'' | | |} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} * [http://www.osu.ru/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140605094855/http://www.osu.ru/ |date=2014-06-05 }} == Шулай ук карагыз == {{Портал|Мәгариф|Россия Федерациясе}} * [[Россия югары уку йортлары исемлеге]] [[Төркем:Әлифба буенча университетлар]] [[Төркем:Россия университетлары]] [[Төркем:Ырынбур]] [[Төркем:1955 елда нигезләнгән уку йортлары]] auzdru013mu859qu96louq2zyea645x 0 169430 5838170 3541546 2026-04-27T18:08:36Z Әмир 15082 викиләштерү 5838170 wikitext text/x-wiki '''Еникиев''', '''Еникеев''' – [[татар]] фамилиясе. [[Татар]] дворяннары (''[[морзалар]]'')<ref>[[Еникиевлар]]ның дворян титулы [[Екатерина II]] нең 22.02.1784 указы нигезендә расланган</ref> [[Еникиевлар]]ның нәсел фамилиясе. ''[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:'' * [[Альберт Еникиев]], профессор. * [[Әмирхан Еники|Әмирхан Еники (Еникиев)]] (1909―2000), [[Татарстанның халык язучысы]]. * [[Вил Еникиев]], техник фәннәр докторы. * [[Гайсә Еникеев]] (1864―1931), Россия империясенең III, IV Дәүләт думасы депутаты. * [[Дамир Еникиев]] (939), медицина фәннәре докторы (1988), профессор (1989). Башкортстанның атказанган фән эшлеклесе (1993). * [[Дәрд Еникиев]] (1924), медицина фәннәре докторы. [[Искәндәр Еникиев|Искәндәр]] һәм [[Дилә Еникиева|Дилә]] Еникиевларның әтисе. * [[Зөфәр Еникеев]] (1951), хокук фәннәре докторы, БР Конституция суды рисе ([[2014]]). * [[Искәндәр Еникиев]] (1957), медицина фәннәре кандидаты. [[Дәрд Еникиев]]ның улы, [[Дилә Еникиева]]ның энесе. * [[Марат Еникиев]], хокук фәннәре докторы. * [[Михаил Еникиев]], медицина фәннәре докторы. * [[:ru:Еникеев, Нигматулла Салимгараевич|Нигъмәтулла Еникиев]] (1893-1971), совет хәрби эшлеклесе, бригада комиссары. * [[Рафаэль Еникиев]] (1942—1993), медицина фәннәре докторы (1990), профессор (1992). БАССР атказанган табибы (1987). * [[Ренат Еникиев]] (1937–2020), композитор, [[Тукай премиясе]] лауреаты ([[1983]]). * [[:ru:Еникеев, Рифхат Салихович|Рифкать Еникиев]] (1924-2000), колхоз рәисе, [[Социалистик Хезмәт Каһарманы]] ([[1971]]). * [[Сәет Еникиев]], профессор. * [[Сәхип Еникиев]] (1856―1929), патша армиясенең генерал-майоры * [[Сөләйман Еникиев]], авыл хуҗалыгы фәннәре докторы. * [[Таң Еникеев]] (01.10.1948), сценограф, [[Г. Сәләм премиясе|Г. Сәләм]], [[Дамир Сираҗиев премиясе|Д. Сираҗиев]] премияләре лауреаты. * [[Хәсән Еникиев]] (1910—1984), селекционер, биология фәннәре докторы (1958), профессор (1960), Сталин премиясе лауреаты (1952). * [[Шәриф Еникиев]] (1911―1986), язучы, драматург. ---- * [[Еникиева]] : ** [[Дилә Еникиева]] (28.01.1951), табиб (психиатр), язучы, медицина фәннәре кандидаты. ** [[Динара Еникиева]] (17.09.1973), БР сәламәтлек саклау министры урынбасары (2011), медицина фәннәре кандидаты. ** [[Татьяна Еникиева]], сәнгать гыйлеме докторы. == Моны да карагыз == * [[Еникиевлар]], татар кенәзләре һәм морзалары. == <small>Чыганаклар</small> == # Историческая генеалогия татарского народа (''төзүчесе А. Беляев''). [[Казан]], [[2012]]. ISBN 978-5-298-02215-6 == <small>Искәрмәләр</small> == {{искәрмәләр}} {{күп мәгънәле}} [[Төркем:Шәхесләр]] [[Төркем:Фамилияләр]] 4c0z2t3c1q96kn5u7p4wbqzjculm57q 5838171 5838170 2026-04-27T18:10:19Z Әмир 15082 төгәлләштерү 5838171 wikitext text/x-wiki '''Еникиев''', '''Еникеев''' – [[татар]] фамилиясе. [[Татар]] дворяннары (''[[морзалар]]'')<ref>[[Еникиевлар]]ның дворян титулы [[Екатерина II]] нең 22.02.1784 указы нигезендә расланган</ref> [[Еникиевлар]]ның нәсел фамилиясе. ''[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:'' * [[Альберт Еникиев]], профессор. * [[Әмирхан Еники|Әмирхан Еники (Еникиев)]] (1909―2000), [[Татарстанның халык язучысы]]. * [[Вил Еникиев]], техник фәннәр докторы. * [[Гайсә Еникеев]] (1864―1931), Россия империясенең III, IV Дәүләт думасы депутаты. * [[Дамир Еникиев]] (939), медицина фәннәре докторы (1988), профессор (1989). Башкортстанның атказанган фән эшлеклесе (1993). * [[Дәрд Еникиев]] (1924), медицина фәннәре докторы. [[Искәндәр Еникиев|Искәндәр]] һәм [[Дилә Еникиева|Дилә]] Еникиевларның әтисе. * [[Зөфәр Еникеев]] (1951), хокук фәннәре докторы, БР Конституция суды рисе ([[2014]]). * [[Искәндәр Еникиев]] (1957), медицина фәннәре кандидаты. [[Дәрд Еникиев]]ның улы, [[Дилә Еникиева]]ның энесе. * [[Марат Еникиев]], хокук фәннәре докторы. * [[Михаил Еникиев]], медицина фәннәре докторы. * [[:ru:Еникеев, Нигматулла Салимгараевич|Нигъмәтулла Еникиев]] (1893-1971), совет хәрби эшлеклесе, бригада комиссары. * [[Рафаэль Еникиев]] (1942—1993), медицина фәннәре докторы (1990), профессор (1992). БАССР атказанган табибы (1987). * [[Ренат Еникиев]] (1937–2020), композитор, [[Тукай премиясе]] лауреаты ([[1983]]). * [[:ru:Еникеев, Рифхат Салихович|Рифкать Еникиев]] (1924-2000), колхоз рәисе, [[Социалистик Хезмәт Каһарманы]] ([[1971]]). * [[Сәет Еникиев]], профессор. * [[Сәхип Еникиев]] (1856―1929), патша армиясенең генерал-майоры * [[Сөләйман Еникиев]], авыл хуҗалыгы фәннәре докторы. * [[Таң Еникеев]] (01.10.1948), сценограф, [[Г. Сәләм премиясе|Г. Сәләм]], [[Дамир Сираҗиев премиясе|Д. Сираҗиев]] премияләре лауреаты. * [[Хәсән Еникиев]] (1910—1984), селекционер, биология фәннәре докторы (1958), профессор (1960), Сталин премиясе лауреаты (1952). * [[Шәриф Еникиев]] (1911―1986), язучы, драматург. ---- ;Еникиева, Еникеева * [[Дилә Еникиева]] (28.01.1951), табиб (психиатр), язучы, медицина фәннәре кандидаты. * [[Динара Еникиева]] (17.09.1973), БР сәламәтлек саклау министры урынбасары (2011), медицина фәннәре кандидаты. * [[Татьяна Еникиева]], сәнгать гыйлеме докторы. == Моны да карагыз == * [[Еникиевлар]], татар кенәзләре һәм морзалары. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Әдәбият == * Историческая генеалогия татарского народа (''төзүчесе А. Беляев''). [[Казан]], [[2012]]. ISBN 978-5-298-02215-6 {{күп мәгънәле}} [[Төркем:Шәхесләр]] [[Төркем:Фамилияләр]] cb1ss5dxivqlj5vbyul90z9a89icvsi 0 171352 5838201 5551391 2026-04-27T20:00:05Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838201 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=март 2026}} {{Шәхес | исем = Мәхфүзә Казакова | рәсем = М.А.Казакова.jpg | рәсем_зурлыгы = 200px | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = М.А. Казакова (''1899-1987'') | тулы исем = Мәхфүзә Айнетдин кызы Казакова | һөнәр = шура хезмәткәре | туу датасы = 1899 | туу җире = {{туу җире|Пенза губернасы|Пенза губернасында}} [[Кырви]] [[авыл]]ы | гражданлык = {{байраклаштыру|Русия империясе}}→<br/>{{байраклаштыру|РСФСР}}→<br/> {{байраклаштыру|ССРБ}} | милләт = [[татар]] | үлем датасы = 1987 | үлем җире = | әти = | әни = | ир = Атаулла Мусин | хатын = | балалар = кызы | бүләк һәм премияләр = | сайт = | башка мәгълүмат = }} <small>{{мәгънәләр|Казаков}}</small> '''Мәхфүзә Казакова''', Мәхфүзә Айнетдин кызы Казакова, {{lang-ru|Казакова Махфуза Айнутдиновна}} (''[[1899]]-[[1987]]'') — сәясәтче, хуҗалык җитәкчесе. [[Татарстан]]да район башкарма комитеты рәисе вазифасына билгеләнгән беренче хатын-кыз. [[КПСС|ВКП (б)]] әгъзасы (''[[1927 ел]]дан''). == Тәрҗемәи хәле == [[1899 ел]]да [[Пенза губернасы]] (''хәзерге'' [[Мордва Республикасы|Мордва җөмһүрияте]] [[Ләмберә районы]]) [[Кырви]] [[авыл]]ында туган. Өч яшендә ятим калып, әбисендә тәрбияләнә. Укырга-язарга өйдә, апасыннан өйрәнә. Балалар йортына эшкә урнашып, [[1924 ел]]га кадәр шунда эшли. [[1924 ел]]да [[КПСС|РКП (б)]] [[Пенза губернасы|Пенза губерна]] комитетының милли азчылык бүлекчәсе М. Казакованы кадрлар хәзерләү курсларына җибәрә. == Казанда == [[КПСС|РКП (б)]] [[Пенза губернасы|Пенза губерна]] комитеты Татарстан коммунистик университетына (ТКУ) укырга җибәрә. Әлеге университет бөтен [[Идел|Идел буе]] өчен фирка һәм шура хезмәткәрләре әзерли. [[Рус теле]]ннән имтихан бирә алмагач, [[КПСС|РКП (б)]] [[КПССның Татарстан өлкә комитеты|Татарстан өлкә комитеты]] җаваплы сәркатибе [[Мендель Хатаевич|М.М. Хатаевичка]] мөрәҗәгать итә. Аның ярдәме белән ТКУның әзерлек бүлегенә, соңрак ТКУның 1 нче курсына кабул ителә. [[1929 ел]]да ТКУны тәмамлый. == Хезмәт юлы == * [[1929]] [[КПСС|ВКП (б)]] [[Чаллы кантоны|Яр Чаллы кантон]] комитетына хатын-кызлар бүлеге мөдире итеп җибәрелә. * [[1930 ел]]да, хатын-кызлар бүлекләре бетерелгәч, [[Чаллы кантоны|Яр Чаллы кантоны]] башкарма комитетының оештыру бүлеге мөдире итеп билгеләнә. * [[1932 ел]]да [[ТАССР]] кошчылык үзәгенә [[КПСС|ВКП (б)]] [[КПССның Татарстан өлкә комитеты|өлкә комитеты]] вәкиле итеп җибәрелә. Аның ярдәме белән [[Чистай]], [[Алабуга]], [[Әгерҗе]], [[Арча]], [[Тәтеш]] һәм башка урыннарда инкубатор станцияләре оештырыла. * [[1933 ел]]да [[ТАССР]] [[Кукмара районы|Кукмара район]] шурасы башкарма комитеты рәисе итеп сайлана. Төрле милләттән 58 авыл шурасын берләштергән, зур һөнәрчелек-сәнәгать районы саналган [[Кукмара районы]]н җитәкләү җиңелләрдән булмый. [[1935 ел]]да М. Казакова тырышлыгы белән [[Кукмара]]да мәктәп, хастаханә, авыруханә, клуб, китапханә, мунча төзелеп, эшли башлый. * [[1935 ел]]да [[РСФСР]] шуралары корылтаенда [[Татарстан АССР]] делегациясе исеменнән кертелгән, [[РСФСР]] бюджеты исәбенә сазлыклы җирләрне киптерү һәм [[Казан]]да Татар опера театрын төзү тәкъдимнәрен раслатуга ирешә. == [[Сталин репрессияләре|Репрессия]] == [[1937 ел]]да [[КПСС|фиркадән]] чыгарыла. [[1937 ел]]ның [[23 ноябрь|23 ноябрендә]] кулга алына. [[1938 ел]]ның [[12 май|12 маенда]] [[СССР|ССРБ]] югары суды хәрби коллегиясе «''пантөркиче милли оешма әгъзасы булуда, Шуралар хакимиятенә каршы корткычлык эшчәнлегендә''» гаепләп, 10 елга төрмәгә утырта. [[1939 ел]]га кадәр [[Казан]] төрмәсендә утыра. [[1948 ел]]га кадәр Колымада срогын тутыра. Аннары [[Казакъстан]]га, [[Күкчәтау өлкәсе]]нә сөрелә<ref>{{Cite web |url=http://lists.memo.ru/index11.htm |title=Татарстанның Хәтер китабы |accessdate=2015-10-24 |archivedate=2011-01-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110131013606/http://lists.memo.ru/index11.htm }}</ref> . [[1955 ел]]да исеме аклана, союз күләмендә персональ [[пенсия]] билгеләнә. == Чыганаклар == # Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998. # Возвращенные имена. Документальные очерки. – Казань, 1990 # Хаклык аклаган исемнәр. Казан: [[Татарстан китап нәшрияты|ТКН]], 1991. ISBN 5-298-00652-3 # Г.Р. Кәримова. К вопросу о реализации суверенных прав ТАССР (20-е годы ХХ века). Казан, Ученые записки КФУ, том 153, кн.3, 2011. == Сылтамалар == * [http://lists.memo.ru/index11.htm ССРБда сәяси золым корбаннары исемлеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131013606/http://lists.memo.ru/index11.htm |date=2011-01-31 }} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{DEFAULTSORT:Казакова, Мәхфүзә}} [[Төркем:Татар сәясәтчеләре]] [[Төркем:Район башлыклары]] [[Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары]] ljzu6yxqbebk7kjywdwwj3hbau5rt1b 0 171363 5838259 4418436 2026-04-28T02:41:24Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838259 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ}} '''Острув-Велькопольски''' ({{lang-pl|Ostrów Wielkopolski}}) — [[Польша]]ның [[Бөек Польша воеводалыгы]]нда урнашкан шәһәр. Халык саны — 72382 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Острув-Велькопольски Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1404 ел]]дан йөртә. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1946'''<ref name="*аа*">{{Citation |title=Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r. &#91;Dokument elektroniczny&#93; / &#91;komitet red. przewodn. Stefan Szulc&#93; ; Główny Urząd Statystyczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |access-date=2015-10-26 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010000/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1950'''<ref name="*аа*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1960'''<ref name="*аа*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="*аа*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1978'''<ref>{{Citation |title=Statystyka miast / Główny Urząd Statystyczny. Departament Terenowych Organów Statystyki. Wydano Warszawa : GUS, 1980. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |access-date=2015-10-26 |archive-date=2019-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703181213/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1993'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-10-26 |archivedate=2022-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321210136/http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- font-size=*125%* |30808||32787||42579||49585||56329||74075||73568||72382 |} </div> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Бөек Польша воеводалыгы шәһәрләре]] 6ha3o54tbs5d7oz2pw5405sa0gvblpm 0 171374 5838149 4455771 2026-04-27T17:20:07Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838149 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Миңгәрәй Сәгыйдуллин | рәсем = М.С.Сәгыйдуллин.jpg | рәсем_зурлыгы = 250px | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = М.С. Сәгыйдуллин (''1900-1938'') | тулы исем = Миңгәрәй Сәгыйдулла улы Сәгыйдуллин | һөнәр = сәясәтче | туу датасы = 1900 | туу җире = [[Уфа губернасы]] {{туу җире|Минзәлә өязе|Тукай районында}} [[Югары Суыксу]] [[авыл]]ы | гражданлык = {{байраклаштыру|Русия империясе}}→<br/>{{байраклаштыру|РСФСР}}→<br/> {{байраклаштыру|ССРБ}} | милләт = [[татар]] | үлем датасы = 10.05.1938 | үлем җире = Казан | әти = | әни = | ир = | хатын = [[Шәмсия Азанова]], ''мөхәррир'' | балалар = ''улы'' Рафаэль, ''кызы'' Луиза (''игезәкләр'') | бүләк һәм премияләр = | сайт = | башка мәгълүмат = }} ''{{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Сәгыйдуллин}}'' '''Миңгәрәй Сәгыйдуллин''', Миңгәрәй Сәгыйдулла улы Сәгыйдуллин (''[[1900]]-[[1938]]'') — [[КПСС|фирка]] эшлеклесе, тарихчы-галим, публицист, [[КПСС|РКП (б)]] әгъзасы (''[[1920 ел]]дан''). == Тәрҗемәи хәле == [[1900 ел]]да [[Уфа губернасы]] [[Минзәлә өязе]] (хәзерге [[Тукай районы]]) [[Югары Суыксу]] [[авыл]]ында туган. [[1915 ел]]ның [[көз]]ендә авыл җыены карары белән [[укытучы]] ярдәмчесе итеп билгеләнә. [[1917 ел]]ның җәендә кыска сроклы мөгаллимнәр курсларында була. [[1920 ел]]да [[КПСС|фиркагә]] кабул ителә, авыл шурасы рәисе итеп сайлана. [[Минзәлә кантоны|Минзәлә кантон]] комитеты [[татар теле]]ндәге «''Окна РОСТА''»ны мөхәррирләү эшен тапшыра. [[Мәскәү]]дә Я.М. Свердлов исемендәге Коммунистик университетны тәмамлагач, [[Казан]] [[шәһәр]]енең Елга аръягы район комитеты сәркатибе һәм [[КПСС|ВКП (б)]]ның [[КПССның Татарстан өлкә комитеты|Татарстан өлкә комитетының]] бүлек мөдире итеп билгеләнә.. == Казанда == [[1925 ел]]да [[КПСС|ВКП (б)ның]] [[КПССның Татарстан өлкә комитеты|Татарстан өлкә комитетының]] беренче сәркатибе булып [[Иван Морозов|И. Морозов]] эшләгән чорда [[ТАССР]] җитәкчеләренең күбесен «''суллар''» булып исәпләнүчеләр тәшкил итә. Башта үгетләү-пропаганда бүлеге мөдире, соңрак оештыру бүлеге, матбугат бүлеге җитәкчесе булып эшләгән Сәгыйдуллин да шулар исәбендә була. [[1926 ел]]да [[Урта Азия]]дә ([[Үзбәкстан ССР]]) аз гына вакыт фирка эшендә булганнан соң, [[1927 ел]]дан башлап гомерен фәнни-тикшеренү һәм журналистлык эшчәнлегенә багышлый. [[1929 ел]]да «''[[Кызыл Татарстан]]''» [[газета]]сында басылган «''Ялагайлар токымы''» дигән сәяси памфлетында җитәкче хезмәткәрләр арасындагы ялагайлыкны, аларның югарырак җитәкчеләр алдында тәлинкә тотуын, үзләренә буйсынган кешеләргә карата тупаслыгын каты тәнкыйтьли. Әлеге хезмәт [[КПСС|ВКП (б)]] өлкә комитетының [[1929 ел]] [[20 август]] махсус карары белән гаепләнә, авторы «соңгы кисәтү» ала. М. Сәгыйдуллин [[Казан]]ны ташлап китәргә карар кыла. [[1929 ел]] азагында аны [[Ростов]]ка журналистлык эшенә күчерәләр. [[1930 ел]]да [[Мәскәү]]дә Кызыл профессура институтының фәлсәфә бүлегенә укырга керә. == Сәяси золым == Авыл хуҗалыгының таркалу-көчсезләнүен дошманнарның яшерен мәкерле эшләренә кайтарып калдырырга маташу өчен «Крестьяннар иттифагы» дигән провокацион эш барлыкка килә. Әлеге оешманың җитәкчеләре итеп [[Галимҗан Әминов]], [[Гыйлемдар Баембәтов]], Миңгәрәй Сәгыйдуллин табыла. [[1932 ел]]ның [[декабрь|декабрендә]] [[Мәскәү]]дә, [[Казан]]да һәм [[Уфа]]да «иттифак»чыларны кулга ала башлыйлар. [[Газета]]ларда «''сәгыйдуллинчылык''»ка каршы киң фаш итү кампаниясе башлана. [[1932 ел]]ның [[21 декабрь|21 декабрендә]] М. Сәгыйдуллинны кулга алалар. ОГПУ коллегиясе [[10 май]] карары белән аны атарга хөкем итә. Иң югары җәза 10 ел төзәтү-хезмәт лагере белән алмаштырыла. [[Мәскәү]]-[[Идел]] каналы төзелешенең төп базасы булган Дмитровлагта (''татарча канал газетасы мөхәррире''), соңрак Соловкида (''Стаханов хәрәкәте буенча инспектор'') срогын тутыра. Хатынын, «[[Азат хатын]]» журналы мөхәррире [[Шәмсия Азанова]]ны, «''[[халык дошманы]] белән элемтәдә булган өчен''» кулга алалар, [[1944 ел]]га кадәр лагерьда тоталар. М. Сәгыйдуллин ярдәм сорап [[Максим Горький]]га мөрәҗәгать итә. «''Эшне яңадан карау өчен бернинди дә нигез юк''» дигән җавап алына <ref>{{Citation |title=Репрессияләнгән тарих. «Гасырлар авазы», 1998, № 3/4 |url=http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F1998_3_4%2F06%2F06_1%2F |access-date=2021-08-17 |archive-date=2019-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027124503/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F1998_3_4%2F06%2F06_1%2F |dead-url=yes }}</ref>. == [[Сталин репрессияләре|Репрессия]] == [[1938 ел]]ның [[10 май|10 маенда]] [[ССРБ]] югары суды хәрби коллегиясе «''кораллы фетнә, шулай ук фирка һәм хөкүмәт җитәкчеләренә һәм [[Иосиф Сталин|Сталинның]] үзенә каршы террорчылык акты хәзерләүдә''» гаепләп, атарга хөкем итә. [[1957 ел]]да исеме акланмый кала. [[1969 ел]]да гына аклана<ref>[http://memory.pvost.org/pages/sagidullin.html Кешеләр һәм язмышлар]</ref>. == Китаплары == # Татар хезмәт ияләре Бөек Октябрьга бару юлында. К.: Истпарт, 1927. # Вәисовлар хәрәкәтенә карата. К., 1930. == Әдәбият == # Симонов А. Журналистика как поступок. М., 2004. # Гинзбург Е.С. Крутой маршрут. 1990. С. 48-52; # Литвин А. Мингарей Сагидуллин и "сагидулловщина". ''Китапта'': Литвин А. Без права на ошибку. Казань, 1994. С. 139-151; == Моны да карагыз == * [[Казанның канлы май 1938 корбаннары]] == Чыганаклар == # Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998. # Татарская энциклопедия. Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-14 # Возвращенные имена. Документальные очерки. – Казань, 1990 # Хаклык аклаган исемнәр. Казан: ТКН, 1991. ISBN 5-298-00652-3 # Шайдуллин Р.В. Сагидуллин Минегарей Сагидуллович // Татарская энциклопедия / гл. ред. М.Х. Хасанов. – Казань, 2011. – С. 189-190. == Сылтамалар == * [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 М.С. Сәгыйдуллин «Милләттәшләр» сайтында] * [http://lists.memo.ru/index18.htm ССРБда сәяси золым корбаннары исемлеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150221090628/http://lists.memo.ru/index18.htm |date=2015-02-21 }} * [http://provizitku.ru/politosociolog/simonov_a__zhurnalistika_kak_postupok__m___2004__368_s_12.html Татарский «Бухарин»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305081115/http://provizitku.ru/politosociolog/simonov_a__zhurnalistika_kak_postupok__m___2004__368_s_12.html |date=2016-03-05 }} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{DEFAULTSORT:Сәгыйдуллин, Миңгәрәй}} [[Төркем:Татар сәясәтчеләре]] [[Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары]] [[Төркем:Татар журналистлары]] [[Төркем:Мөхәррирләр]] 93xjc171wx2153580n933hxqc8lwj21 0 171465 5838247 4418431 2026-04-28T02:08:24Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838247 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Ольштын |чын исем = {{lang-pl|Olsztyn}} |ил = Польша |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Воеводалык |төбәк = Вармия-Мазурия воеводалыгы |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1348 ел{{!}}1348 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =176463 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ольштын''' ({{lang-pl|Olsztyn}}, {{lang-de|Allenstein}}) — [[Польша]]ның [[Вармия-Мазурия воеводалыгы]]нда урнашкан шәһәр. Халык саны — 176463 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Ольштын Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1348 ел]]дан йөртә. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% |'''1900'''<ref>http://www.digizeitschriften.de/download/PPN514401303_1905/PPN514401303_1905___log8.pdf</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1946'''<ref name="*аа*">{{Citation |title=Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r. &#91;Dokument elektroniczny&#93; / &#91;komitet red. przewodn. Stefan Szulc&#93; ; Główny Urząd Statystyczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010000/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1950'''<ref name="*аб*">[http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000640&set_entry=000095&format=999 Ludność i zasoby mieszkaniowe w latach 1946-1974 według podziału administracyjnego kraju z 1 czerwca 1975 r. / Główny Urząd Statystyczny.]</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1960'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1978'''<ref>{{Citation |title=Statystyka miast / Główny Urząd Statystyczny. Departament Terenowych Organów Statystyki. Wydano Warszawa : GUS, 1980. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2019-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703181213/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1993'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-04 |archivedate=2022-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321210136/http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- font-size=*125%* |24295 |29815||45615||69686||94530||126695||164882||173102||176463 |} </div> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Польшаның зур шәһәрләре}} [[Төркем:Вармия-Мазурия воеводалыгы шәһәрләре]] 0deg4tjmz3zn6ls4fskw8xxxyay222s 0 171469 5838132 4418405 2026-04-27T15:22:23Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838132 wikitext text/x-wiki {{ТП |татар исеме = Мелец |чын исем = {{lang-pl|Mielec}} |ил = Польша |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Воеводалык |төбәк = Карпат асты воеводалыгы |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1457 ел{{!}}1457 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =60743 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мелец''' ({{lang-pl|Mielec}}, {{lang-de|Mölitz}}) — [[Польша]]нең [[Карпат асты воеводалыгы]]нда урнашкан шәһәр. Халык саны — 60743 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Мелец Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1457 ел]]дан йөртә. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1946'''<ref name="*аа*">{{Citation |title=Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r. &#91;Dokument elektroniczny&#93; / &#91;komitet red. przewodn. Stefan Szulc&#93; ; Główny Urząd Statystyczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010000/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1950'''<ref name="*аб*">[http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000640&set_entry=000095&format=999 Ludność i zasoby mieszkaniowe w latach 1946-1974 według podziału administracyjnego kraju z 1 czerwca 1975 r. / Główny Urząd Statystyczny.]</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1960'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1978'''<ref>{{Citation |title=Statystyka miast / Główny Urząd Statystyczny. Departament Terenowych Organów Statystyki. Wydano Warszawa : GUS, 1980. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2019-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703181213/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1993'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-04 |archivedate=2022-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321210136/http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- font-size=*125%* |9747||10817||24422||31339||39805||63661||61728||60743 |} </div> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Карпат асты воеводалыгы шәһәрләре]] rqpy2wjdhabc9htdlxaaaicru3ts4y1 0 171471 5838235 4418426 2026-04-27T23:14:26Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838235 wikitext text/x-wiki {{ТП |татар исеме = Новы-Сонч |чын исем = {{lang-pl|Nowy Sącz}} |ил = Польша |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Воеводалык |төбәк = Кече Польша воеводалыгы |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1292 ел{{!}}1292 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =84537 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Новы-Сонч''' ({{lang-pl|Nowy Sącz}}, {{lang-de|Neu Sandez}}) — [[Польша]]ның [[Кече Польша воеводалыгы]]нда урнашкан шәһәр. Халык саны — 84537 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Новы-Сонч Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1292 ел]]дан йөртә. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1946'''<ref name="*аа*">{{Citation |title=Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r. &#91;Dokument elektroniczny&#93; / &#91;komitet red. przewodn. Stefan Szulc&#93; ; Główny Urząd Statystyczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010000/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1950'''<ref name="*аб*">[http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000640&set_entry=000095&format=999 Ludność i zasoby mieszkaniowe w latach 1946-1974 według podziału administracyjnego kraju z 1 czerwca 1975 r. / Główny Urząd Statystyczny.]</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1960'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1978'''<ref>{{Citation |title=Statystyka miast / Główny Urząd Statystyczny. Departament Terenowych Organów Statystyki. Wydano Warszawa : GUS, 1980. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2019-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703181213/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1993'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-04 |archivedate=2022-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321210136/http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- font-size=*125%* |?||26216||34179||41300||61078||80482||84477||84537 |} </div> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Кече Польша воеводалыгы шәһәрләре]] 4jy7iijr96gzrwynrvhov8iiq0pkwxi 0 171478 5838298 4418449 2026-04-28T07:51:24Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838298 wikitext text/x-wiki {{ТП |татар исеме = Пётркув-Трыбунальски |чын исем = {{lang-pl|Piotrków Trybunalski}} |ил = Польша |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Воеводалык |төбәк = Лодзь воеводалыгы |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1313 ел{{!}}1313 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =77383 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = Кардәш шәһәрләр {{wikidata|p190}} |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Пётркув-Трыбунальски''' ({{lang-pl|Piotrków Trybunalski}}, {{lang-de|Petrikau}}, {{Lang-ru|Петроков}}) — [[Польша]]ның [[Лодзь воеводалыгы]]нда урнашкан шәһәр. Халык саны — 77383 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Пётркув-Трыбунальски Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1313 ел]]дан йөртә. 1578—1793 елларда биредә Король трибуналы (''[[:Pl:Trybunał Koronny|Trybunał Koronny]]'') урнашкан була. Польшаны икенче мәртәбә бүлүдән соң Пруссия составына күчте. [[Наполеон сугышлары]] вакытында — Варшава һерцоглыгы составында, 1815 тән соң [[Россия империясе]]нә күчте. 1846 да шәһәр аша [[Варшава]]-[[Вена шәһәре|Вена]] тимер юлы салына. 1867 дән [[Петроков губернасы|губерна]] үзәге. Беренче бөтендөья сугышының беренче айларында шәһәр берничә тапкыр кулдан-кулга күчеп, ниһаять [[Австрия-Маҗарстан|австриялеләр]] тарафыннан яулап алынган. 1918 дән бәйсез Польшада, 1975-1999 елларда воеводалык үзәге. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1946'''<ref name="*аа*">{{Citation |title=Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r. &#91;Dokument elektroniczny&#93; / &#91;komitet red. przewodn. Stefan Szulc&#93; ; Główny Urząd Statystyczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010000/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1950'''<ref name="*аб*">[http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000640&set_entry=000095&format=999 Ludność i zasoby mieszkaniowe w latach 1946-1974 według podziału administracyjnego kraju z 1 czerwca 1975 r. / Główny Urząd Statystyczny.]</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1960'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1978'''<ref>{{Citation |title=Statystyka miast / Główny Urząd Statystyczny. Departament Terenowych Organów Statystyki. Wydano Warszawa : GUS, 1980. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2019-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703181213/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1993'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-04 |archivedate=2022-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321210136/http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- font-size=*125%* |40549||42688||52782||59872||68908||81320||80979||77383 |} </div> == Кардәш шәһәрләр == {| class="wikitable" | <li xml:lang="pl">{{flagicon|GER}} – [[Esslingen am Neckar|Эсслинген-ам-Неккар]], Алмания </li> *{{flagicon|BLR}} – [[Маладзечна]], Беларусь *{{flagicon|UKR}} – [[Rivne|Ривне]], Украина *{{flagicon|SVN}} – [[Velenje|Веленье]], Словения | href="1313 ел" | <li>{{flagicon|HUN}} – [[Mosonmagyaróvár|Мошмонмаҗаровар]], Маҗарстан </li> *{{flagicon|LTU}} – [[Marijampolė|Мариямполе]], Литва *{{flagicon|FRA}} – [[Vienne, Isère|Вьен]], Франция *{{flagicon|WAL}} – Нит-Порт-Толбот, Велс *{{flagicon|ISR}} - [[Ness Ziona|Нес-Циона]], Исраил |} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Лодзь воеводалыгы шәһәрләре]] 2fn5g1g3ajikxqrxe3n2e7nmbv4fmri 0 171479 5838263 4418437 2026-04-28T02:57:30Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838263 wikitext text/x-wiki {{ТП |татар исеме = Пабьянице |чын исем = {{lang-pl|Pabianice}} |ил = Польша |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Воеводалык |төбәк = Лодзь воеводалыгы |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1297 ел{{!}}1297 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =68550 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Пабьянице''' ({{lang-pl|Pabianice}}) — [[Польша]]ның [[Лодзь воеводалыгы]]нда урнашкан шәһәр. Халык саны — 68550 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Пабьянице Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1297 ел]]дан йөртә. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1946'''<ref name="*аа*">{{Citation |title=Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r. &#91;Dokument elektroniczny&#93; / &#91;komitet red. przewodn. Stefan Szulc&#93; ; Główny Urząd Statystyczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010000/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1950'''<ref name="*аб*">[http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000640&set_entry=000095&format=999 Ludność i zasoby mieszkaniowe w latach 1946-1974 według podziału administracyjnego kraju z 1 czerwca 1975 r. / Główny Urząd Statystyczny.]</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1960'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1978'''<ref>{{Citation |title=Statystyka miast / Główny Urząd Statystyczny. Departament Terenowych Organów Statystyki. Wydano Warszawa : GUS, 1980. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2019-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703181213/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1993'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-04 |archivedate=2022-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321210136/http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- font-size=*125%* |?||48817||56222||62402||68523||76014||72974||68550 |} </div> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Лодзь воеводалыгы шәһәрләре]] 12ip2rstfx3h3fx1wn04o700g7lavvg 0 171484 5838305 4418455 2026-04-28T08:35:39Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838305 wikitext text/x-wiki {{ТП |татар исеме = Радомско |чын исем = {{lang-pl|Radomsko}} |ил = Польша |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Воеводалык |төбәк = Лодзь воеводалыгы |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1243 ел{{!}}1243 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =48220 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Радомско''' ({{lang-pl|Radomsko}}) — [[Польша]]нең [[Лодзь воеводалыгы]]нда урнашкан шәһәр. Халык саны — 48220 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Радомско Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1243 ел]]дан йөртә. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1946'''<ref name="*аа*">{{Citation |title=Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r. &#91;Dokument elektroniczny&#93; / &#91;komitet red. przewodn. Stefan Szulc&#93; ; Główny Urząd Statystyczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010000/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1950'''<ref name="*аб*">[http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000640&set_entry=000095&format=999 Ludność i zasoby mieszkaniowe w latach 1946-1974 według podziału administracyjnego kraju z 1 czerwca 1975 r. / Główny Urząd Statystyczny.]</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1960'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1978'''<ref>{{Citation |title=Statystyka miast / Główny Urząd Statystyczny. Departament Terenowych Organów Statystyki. Wydano Warszawa : GUS, 1980. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2019-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703181213/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1993'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-04 |archivedate=2022-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321210136/http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- font-size=*125%* |21207||22324||26533||31222||39351||50901||49861||48220 |} </div> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Лодзь воеводалыгы шәһәрләре]] jt9cgsywachn4lgml049mb6wxnoksx1 0 171486 5838295 4418447 2026-04-28T07:08:11Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838295 wikitext text/x-wiki {{ТП |татар исеме = Пулавы |чын исем = {{lang-pl|Puławy}} |ил = Польша |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Воеводалык |төбәк = Люблин воеводалыгы |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1906 ел{{!}}1906 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =48578 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Пулавы''' ({{lang-pl|Puławy}}) — [[Польша]]ның [[Люблин воеводалыгы]]нда урнашкан шәһәр. Халык саны — 48578 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Пулавы Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1906 ел]]дан йөртә. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1946'''<ref name="*аа*">{{Citation |title=Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r. &#91;Dokument elektroniczny&#93; / &#91;komitet red. przewodn. Stefan Szulc&#93; ; Główny Urząd Statystyczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010000/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1950'''<ref name="*аб*">[http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000640&set_entry=000095&format=999 Ludność i zasoby mieszkaniowe w latach 1946-1974 według podziału administracyjnego kraju z 1 czerwca 1975 r. / Główny Urząd Statystyczny.]</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1960'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1978'''<ref>{{Citation |title=Statystyka miast / Główny Urząd Statystyczny. Departament Terenowych Organów Statystyki. Wydano Warszawa : GUS, 1980. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2019-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703181213/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1993'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-04 |archivedate=2022-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321210136/http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- font-size=*125%* |?||10321||13514||35115||43124||54286||50607||48578 |} </div> == Танылган шәхесләр == * [[Борис Арбузов]] (1903-1991), химик-органик, СССР Фәннәр академиясенең хакыйкый әгъзасы (1953; 1943 тән мөхбир әгъза), ТР Фәннәр академиясенең шәрәфле әгъзасы. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Люблин воеводалыгы шәһәрләре]] fkl4htbr6wllrv9hh0lnfurd4y0td5f 0 171490 5838304 4418454 2026-04-28T08:35:23Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838304 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Радом |чын исем = {{lang-pl|Radom}} |ил = Польша |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Воеводалык |төбәк = Мазовия воеводалыгы |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1350 ел{{!}}1350 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =222496 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Радом''' ({{lang-pl|Radom}}) — [[Польша]]ның [[Мазовия воеводалыгы]]нда урнашкан шәһәр. Халык саны — 222496 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Радом Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== «Радом» исеме астында 1115 елдан телгә алына башлый. Шәһәр статусын [[1350 ел]]дан йөртә. 1364 елда Магдебург хокукын ала. 1404 дә биредә [[Тевтон ордены]]на каршы булган беренче Польша-Литва униясе төзелә. 1505 тә Радомда Польша кыйралына шляхта ризалыгыннан башка яңа кануннарны кабул итәргә тыйган ''Nihil novi'' кануны тәсдыйк ителә. 17 гасыр Радом өчен казалы була: 1628 дә янгын бөтен шәһәрне диярлек юкка чыгара, ә 1660 та шәһәрне швед гаскәре талап бетерә. Польшаны өченече мәртәбә бүлүдән соң шәһәр Австрия кулына күчә, [[Наполеон сугышлары]]ннан соң [[Россия империясе]] составында Сандомир (1815-1844) һәм [[Радом губернасы|Радом]] (1844-1915) губерналары үзәге. Беренче бөтендөнья сугышы вакытында Австрия-Маҗарстан тарафыннан оккупацияләнә. 1918 дән бәйсез [[Польша Җөмһүрияте (1918—1939)|Польша]] составында. Икенче бөтендөнья сугышы вакытында алманнар тарафыннан оккупацияләнә, 1945 тә [[ЭККГ]] чәстләре шәһәрне азат итә. 1976 да Радомда коммунистик режимына каршы эш ташлаулар үткәрелә. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1946'''<ref name="*аа*">{{Citation |title=Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r. &#91;Dokument elektroniczny&#93; / &#91;komitet red. przewodn. Stefan Szulc&#93; ; Główny Urząd Statystyczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010000/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1950'''<ref name="*аб*">[http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000640&set_entry=000095&format=999 Ludność i zasoby mieszkaniowe w latach 1946-1974 według podziału administracyjnego kraju z 1 czerwca 1975 r. / Główny Urząd Statystyczny.]</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1960'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1978'''<ref>{{Citation |title=Statystyka miast / Główny Urząd Statystyczny. Departament Terenowych Organów Statystyki. Wydano Warszawa : GUS, 1980. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2019-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703181213/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1993'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-04 |archivedate=2022-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321210136/http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- font-size=*125%* |81054||93869||130116||159277||184004||230374||229699||222496 |} </div> == Кардәш шәһәрләр == {| class="wikitable" | <li xml:lang="pl">{{flagicon|SVK}} [[Банска-Бистрица]], Словакия<small><ref name="Radom twinnings" /><ref name="Radom twins" /></small> </li> *{{flagicon|LVA}} [[Daugavpils|Даугавпилс]], Латвия<ref name="Radom twinnings" /><ref name="Radom twins" /> *{{flagicon|BLR}} [[Homel|Һомел]], Беларус<ref name="Radom twinnings" /><ref name="Radom twins" /> *{{flagicon|PRC}} [[Huzhou|Хуҗоу]], КХҖ<ref name="Radom twinnings" /> *{{flagicon|GER}} [[Magdeburg|Магдебург]], Алмания<ref name="Radom twinnings" /><ref name="Radom twins" /> *{{flagicon|RUS}} Озёры, Россия<ref name="Radom twinnings" /><ref name="Radom twins" /> | *{{flagicon|ROM}} [[Плоешт]], Румыния<ref name="Radom twinnings" /><ref name="Radom twins" /> *{{flagicon|LTU}} Вилнүс районы, Литва<ref name="Radom twinnings" /> *{{flagicon|BUL}} [[Stara Zagora|Стара-Загора]], Болгария<ref name="Radom twinnings" /><ref name="Radom twins" /> *{{flagicon|ROC}} Тәйюән районы, [[Тайвань|Тәйвән]]<ref name="Radom twinnings" /> *{{flagicon|ESP}} [[Talavera de la Reina|Талавера-де-ла-Рейна]], Испания<ref name="Radom twinnings" /><ref name="Radom twins" /> *{{flagicon|UKR}} [[Ternopil|Тернопил]], Украин<ref name="Radom twinnings" /> |} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Польшаның зур шәһәрләре}} [[Төркем:Мазовия воеводалыгы шәһәрләре]] tj1nreqbow2gphq3m6k4mvyqxnuc1bs 0 171491 5838279 4418441 2026-04-28T05:26:49Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838279 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Плоцк |чын исем = {{lang-pl|Płock}} |ил = Польша |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Воеводалык |төбәк = Мазовия воеводалыгы |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1237 ел{{!}}1237 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =126061 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Плоцк''' ({{lang-pl|Płock}}, {{lang-de|Plotzk}}) — [[Польша]]ның [[Мазовия воеводалыгы]]нда урнашкан шәһәр. Халык саны — 126061 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Плоцк Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1237 ел]]дан йөртә. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1946'''<ref name="*аа*">{{Citation |title=Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r. &#91;Dokument elektroniczny&#93; / &#91;komitet red. przewodn. Stefan Szulc&#93; ; Główny Urząd Statystyczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010000/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1950'''<ref name="*аб*">[http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000640&set_entry=000095&format=999 Ludność i zasoby mieszkaniowe w latach 1946-1974 według podziału administracyjnego kraju z 1 czerwca 1975 r. / Główny Urząd Statystyczny.]</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1960'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1978'''<ref>{{Citation |title=Statystyka miast / Główny Urząd Statystyczny. Departament Terenowych Organów Statystyki. Wydano Warszawa : GUS, 1980. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2019-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703181213/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1993'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-04 |archivedate=2022-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321210136/http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- font-size=*125%* |30961||35559||44000||72615||96176||125005||128361||126061 |} </div> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Польшаның зур шәһәрләре}} [[Төркем:Мазовия воеводалыгы шәһәрләре]] 6v9zedvhylp9tccluk3clnviqk4a7lr 0 171493 5838292 4418446 2026-04-28T06:50:25Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838292 wikitext text/x-wiki {{ТП |татар исеме = Прушкув |чын исем = {{lang-pl|Pruszków}} |ил = Польша |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Воеводалык |төбәк = Мазовия воеводалыгы |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1916 ел{{!}}1916 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =56929 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Прушкув''' ({{lang-pl|Pruszków}}) — [[Польша]]ның [[Мазовия воеводалыгы]]нда урнашкан шәһәр. Халык саны — 56929 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Прушкув Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1916 ел]]дан йөртә. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1946'''<ref name="*аа*">{{Citation |title=Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r. &#91;Dokument elektroniczny&#93; / &#91;komitet red. przewodn. Stefan Szulc&#93; ; Główny Urząd Statystyczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010000/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1950'''<ref name="*аб*">[http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000640&set_entry=000095&format=999 Ludność i zasoby mieszkaniowe w latach 1946-1974 według podziału administracyjnego kraju z 1 czerwca 1975 r. / Główny Urząd Statystyczny.]</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1960'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1978'''<ref>{{Citation |title=Statystyka miast / Główny Urząd Statystyczny. Departament Terenowych Organów Statystyki. Wydano Warszawa : GUS, 1980. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2019-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703181213/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1993'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-04 |archivedate=2022-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321210136/http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- font-size=*125%* |27642||30718||38016||43270||48490||52944||54505||56929 |} </div> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Мазовия воеводалыгы шәһәрләре]] fzaf8ta6dkn61qcvi1r5sxd6989u94j 0 171494 5838258 4418435 2026-04-28T02:41:16Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838258 wikitext text/x-wiki {{ТП |татар исеме = Остроленка |чын исем = {{lang-pl|Ostrołęka}} |ил = Польша |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Воеводалык |төбәк = Мазовия воеводалыгы |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1373 ел{{!}}1373 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =53710 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Остроленка''' ({{lang-pl|Ostrołęka}}, {{lang-de|Ostrolenka}}) — [[Польша]]ның [[Мазовия воеводалыгы]]нда урнашкан шәһәр. Халык саны — 53710 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Остроленка Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1373 ел]]дан йөртә. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1946'''<ref name="*аа*">{{Citation |title=Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r. &#91;Dokument elektroniczny&#93; / &#91;komitet red. przewodn. Stefan Szulc&#93; ; Główny Urząd Statystyczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010000/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1950'''<ref name="*аб*">[http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000640&set_entry=000095&format=999 Ludność i zasoby mieszkaniowe w latach 1946-1974 według podziału administracyjnego kraju z 1 czerwca 1975 r. / Główny Urząd Statystyczny.]</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1960'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1978'''<ref>{{Citation |title=Statystyka miast / Główny Urząd Statystyczny. Departament Terenowych Organów Statystyki. Wydano Warszawa : GUS, 1980. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2019-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703181213/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1993'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-04 |archivedate=2022-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321210136/http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- font-size=*125%* |9279||10409||15216||22160||34063||52383||54238||53710 |} </div> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Мазовия воеводалыгы шәһәрләре]] aztd7o64tn3kk2zjg27wf8w392duq3k 0 171496 5838250 4418432 2026-04-28T02:19:01Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838250 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Ополе |чын исем = {{lang-pl|Opole}} |ил = Польша |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Воеводалык |төбәк = Ополе воеводалыгы |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1234 ел{{!}}1234 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =125710 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ополе''' ({{lang-pl|Opole}}, {{lang-de|Oppeln}}) — [[Польша]]ның [[Ополе воеводалыгы]]нда урнашкан шәһәр. Халык саны — 125710 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Ополе Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1234 ел]]дан йөртә. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% |'''1900'''<ref>http://www.digizeitschriften.de/download/PPN514401303_1905/PPN514401303_1905___log8.pdf</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1946'''<ref name="*аа*">{{Citation |title=Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r. &#91;Dokument elektroniczny&#93; / &#91;komitet red. przewodn. Stefan Szulc&#93; ; Główny Urząd Statystyczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010000/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1950'''<ref name="*аб*">[http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000640&set_entry=000095&format=999 Ludność i zasoby mieszkaniowe w latach 1946-1974 według podziału administracyjnego kraju z 1 czerwca 1975 r. / Główny Urząd Statystyczny.]</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1960'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1978'''<ref>{{Citation |title=Statystyka miast / Główny Urząd Statystyczny. Departament Terenowych Organów Statystyki. Wydano Warszawa : GUS, 1980. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2019-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703181213/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1993'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-04 |archivedate=2022-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321210136/http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- font-size=*125%* |30112 |38922||52527||69148||88882||111329||129554||129946||125710 |} </div> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Польшаның зур шәһәрләре}} [[Төркем:Ополе воеводалыгы шәһәрләре]] q2zv1kah76956sweg5uc06oxea5rmxt 0 171502 5838256 4418434 2026-04-28T02:40:19Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838256 wikitext text/x-wiki {{ТП |татар исеме = Островец-Свентокшижски |чын исем = {{lang-pl|Ostrowiec Świętokrzyski}} |ил = Польша |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Воеводалык |төбәк = Свентокшиж воеводалыгы |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1624 ел{{!}}1624 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =71959 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Островец-Свентокшижски''' ({{lang-pl|Ostrowiec Świętokrzyski}}) — [[Польша]]нең [[Свентокшиж воеводалыгы]]нда урнашкан шәһәр. Халык саны — 71959 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Островец-Свентокшижски Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1624 ел]]дан йөртә. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1946'''<ref name="*аа*">{{Citation |title=Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r. &#91;Dokument elektroniczny&#93; / &#91;komitet red. przewodn. Stefan Szulc&#93; ; Główny Urząd Statystyczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010000/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1950'''<ref name="*аб*">[http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000640&set_entry=000095&format=999 Ludność i zasoby mieszkaniowe w latach 1946-1974 według podziału administracyjnego kraju z 1 czerwca 1975 r. / Główny Urząd Statystyczny.]</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1960'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1978'''<ref>{{Citation |title=Statystyka miast / Główny Urząd Statystyczny. Departament Terenowych Organów Statystyki. Wydano Warszawa : GUS, 1980. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2019-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703181213/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1993'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-04 |archivedate=2022-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321210136/http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- font-size=*125%* |26958||28366||38108||50084||60378||79328||75639||71959 |} </div> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Свентокшиж воеводалыгы шәһәрләре]] nnb41t3o2lpbpevx2fn7lpkmyxfa6qz 0 171517 5838197 4418413 2026-04-27T19:25:15Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838197 wikitext text/x-wiki {{ТП |татар исеме = Мысловице |чын исем = {{lang-pl|Mysłowice}} |ил = Польша |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Воеводалык |төбәк = Силезия воеводалыгы |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1260 ел{{!}}1260 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =74865 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мысловице''' ({{lang-pl|Mysłowice}}, {{lang-de|Myslowitz}}) — [[Польша]]нең [[Силезия воеводалыгы]]нда урнашкан шәһәр. Халык саны — 74865 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Мысловице Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1260 ел]]дан йөртә. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% |'''1900'''<ref>http://www.digizeitschriften.de/download/PPN514401303_1905/PPN514401303_1905___log8.pdf</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1946'''<ref name="*аа*">{{Citation |title=Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r. &#91;Dokument elektroniczny&#93; / &#91;komitet red. przewodn. Stefan Szulc&#93; ; Główny Urząd Statystyczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010000/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1950'''<ref name="*аб*">[http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000640&set_entry=000095&format=999 Ludność i zasoby mieszkaniowe w latach 1946-1974 według podziału administracyjnego kraju z 1 czerwca 1975 r. / Główny Urząd Statystyczny.]</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1960'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1978'''<ref>{{Citation |title=Statystyka miast / Główny Urząd Statystyczny. Departament Terenowych Organów Statystyki. Wydano Warszawa : GUS, 1980. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2019-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703181213/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1993'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-04 |archivedate=2022-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321210136/http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- font-size=*125%* |13358 |36248||42975||51254||56024||76850||93140||75712||74865 |} </div> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Силезия воеводалыгы шәһәрләре]] chxoh0iqqr55oh76ku5reolnx8izb41 0 171521 5838269 4418438 2026-04-28T04:22:20Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838269 wikitext text/x-wiki {{ТП |татар исеме = Пекары-Шлёнске |чын исем = {{lang-pl|Piekary Śląskie}} |ил = Польша |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Воеводалык |төбәк = Силезия воеводалыгы |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1947 ел{{!}}1947 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =58268 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Пекары-Шлёнске''' ({{lang-pl|Piekary Śląskie}}, {{lang-de|Deutsch Piekar}}) — [[Польша]]нең [[Силезия воеводалыгы]]нда урнашкан шәһәр. Халык саны — 58268 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Пекары-Шлёнске Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1947 ел]]дан йөртә. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1946'''<ref name="*аа*">{{Citation |title=Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r. &#91;Dokument elektroniczny&#93; / &#91;komitet red. przewodn. Stefan Szulc&#93; ; Główny Urząd Statystyczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010000/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1950'''<ref name="*аб*">[http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000640&set_entry=000095&format=999 Ludność i zasoby mieszkaniowe w latach 1946-1974 według podziału administracyjnego kraju z 1 czerwca 1975 r. / Główny Urząd Statystyczny.]</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1960'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1978'''<ref>{{Citation |title=Statystyka miast / Główny Urząd Statystyczny. Departament Terenowych Organów Statystyki. Wydano Warszawa : GUS, 1980. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2019-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703181213/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1993'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-04 |archivedate=2022-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321210136/http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- font-size=*125%* |42009||44334||56039||60480||62982||67743||60909||58268 |} </div> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Силезия воеводалыгы шәһәрләре]] 8h4xrtq3tzthn4pmlrxdlcqqepcva1e 0 171523 5838317 4418463 2026-04-28T10:43:58Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838317 wikitext text/x-wiki {{ТП |татар исеме = Рацибуж |чын исем = {{lang-pl|Racibórz}} |ил = Польша |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Воеводалык |төбәк = Силезия воеводалыгы |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1235 ел{{!}}1235 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =56397 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Рацибуж''' ({{lang-pl|Racibórz}}, {{lang-de|Ratibor}}) — [[Польша]]ның [[Силезия воеводалыгы]]нда урнашкан шәһәр. Халык саны — 56397 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Рацибуж Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1235 ел]]дан йөртә. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% |'''1900'''<ref>http://www.digizeitschriften.de/download/PPN514401303_1905/PPN514401303_1905___log8.pdf</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1946'''<ref name="*аа*">{{Citation |title=Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r. &#91;Dokument elektroniczny&#93; / &#91;komitet red. przewodn. Stefan Szulc&#93; ; Główny Urząd Statystyczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010000/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000103&set_entry=000115&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1950'''<ref name="*аб*">[http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000640&set_entry=000095&format=999 Ludność i zasoby mieszkaniowe w latach 1946-1974 według podziału administracyjnego kraju z 1 czerwca 1975 r. / Główny Urząd Statystyczny.]</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1960'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="*аб*" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1978'''<ref>{{Citation |title=Statystyka miast / Główny Urząd Statystyczny. Departament Terenowych Organów Statystyki. Wydano Warszawa : GUS, 1980. |url=http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |access-date=2015-11-04 |archive-date=2019-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703181213/http://statlibr.stat.gov.pl/F?func=full-set-set&set_number=000107&set_entry=000270&format=999 |dead-url=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1993'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-04 |archivedate=2022-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321210136/http://pop-stat.mashke.org/poland-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- font-size=*125%* |25250 |21944||28769||34861||43099||51407||64327||59495||56397 |} </div> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Силезия воеводалыгы шәһәрләре]] 64cjuel6ffu3say9rel7ua8se871jzc 0 172073 5838202 4075887 2026-04-27T20:01:03Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838202 wikitext text/x-wiki {{ТП |татар исеме = Мәҗидия |чын исем = {{lang-ro|Medgidia}} |ил = Румыния |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Жудец{{!}}Өяз (жудец) |төбәк = Күстәнҗә өязе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1968 ел{{!}}1968 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =39780 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = Кардәш шәһәрләр |add1 = {{wikidata|p190}} |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мәҗидия''' ({{lang-ro|Medgidia}}) — [[Румыния]]нең [[Күстәнҗә өязе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 39780 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Мәҗидия Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1968 ел]]дан йөртә. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1912'''<ref name="pop-stat.mashke.org">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/romania-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-19 |archivedate=2013-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131204142939/http://pop-stat.mashke.org/romania-cities.htm }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1930'''<ref name="pop-stat.mashke.org"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1948'''<ref name="colectaredate.insse.ro">{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://colectaredate.insse.ro/phc/aggregatedData.htm |access-date=2015-11-19 |archive-date=2015-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151101043840/http://colectaredate.insse.ro/phc/aggregatedData.htm |dead-url=yes }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1956'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1966'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1977'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1992'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''2002'''<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |access-date=2012-09-18 |archive-date=2012-09-18 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AlRufuWF?url=http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |dead-url=no }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''2011'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> |- |6252||6466||6916||17943||27981||40328||46657||43841||39780 |} Милләтләр (2002): румыннар — 80,2%, төрекләр — 9,3%, татарлар — 9,1%, чегәннәр — 1,1%.<ref>http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014005851/http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |date=2013-10-14 }}</ref> == Шәхесләр == * [[Тасин Җәмил]] (1943), тарихчы-галим, тәрҗемәче, фән докторы (1976), дипломат, Румыниянең [[Азәрбайҗан]]дагы (1998―2003 елларда) һәм [[Төрекмәнстан]]дагы (2004―2007) илчесе. == Тышкы сылтамалар == *[https://www.youtube.com/watch?v=zx_nigo6LPw "Татарлар" тапшыруыннан өзек] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Күстәнҗә өязе шәһәрләре]] [[Төркем:Мәҗидия]] 0isygxpeoyls0y7m17cugx5itzr58hk 0 172075 5838131 4075874 2026-04-27T15:15:07Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838131 wikitext text/x-wiki {{ТП |татар исеме = Медиаш |чын исем = {{lang-ro|Mediaș}}, {{lang-hu|Medgyes}}, {{lang-de|Mediasch}} |ил = Румыния |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Жудец{{!}}Өяз (жудец) |төбәк = Сибиу өязе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1359 ел{{!}}1359 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =47204 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = Кардәш шәһәрләр |add1 = {{wikidata|p190}} |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Медиаш''' ({{lang-ro|Mediaș}}, {{lang-hu|Medgyes}}, {{lang-de|Mediasch}}) — [[Румыния]]нең [[Сибиу өязе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 47204 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Медиаш Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1359 ел]]дан йөртә. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1912'''<ref name="pop-stat.mashke.org">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/romania-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-19 |archivedate=2013-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131204142939/http://pop-stat.mashke.org/romania-cities.htm }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1930'''<ref name="pop-stat.mashke.org"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1948'''<ref name="colectaredate.insse.ro">{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://colectaredate.insse.ro/phc/aggregatedData.htm |access-date=2015-11-19 |archive-date=2015-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151101043840/http://colectaredate.insse.ro/phc/aggregatedData.htm |dead-url=yes }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1956'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1966'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1977'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1992'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''2002'''<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |access-date=2012-09-18 |archive-date=2012-09-18 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AlRufuWF?url=http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |dead-url=no }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''2011'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> |- |8626||15505||23247||32498||46384||65072||64484||55153||47204 |} Милләтләр (2002): румыннар — 82,4%, маҗарлар — 12,1%, чегәннәр — 3,2%, алманнар — 2,1%.<ref>http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014005851/http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |date=2013-10-14 }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Сибиу өязе шәһәрләре]] rtqlitvzw85von8127nx4g38x3nw0cm 0 172076 5838248 4075931 2026-04-28T02:15:23Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838248 wikitext text/x-wiki {{ТП |татар исеме = Онешт |чын исем = {{lang-ro|Oneşti}} |ил = Румыния |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Жудец{{!}}Өяз (жудец) |төбәк = Бакыу өязе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1956 ел{{!}}1956 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =39172 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = Кардәш шәһәрләр |add1 = {{wikidata|p190}} |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Онешт''' ({{lang-ro|Oneşti}}) — [[Румыния]]нең [[Бакыу өязе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 39172 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Онешт Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1956 ел]]дан йөртә. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1912'''<ref name="pop-stat.mashke.org">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/romania-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-19 |archivedate=2013-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131204142939/http://pop-stat.mashke.org/romania-cities.htm }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1930'''<ref name="pop-stat.mashke.org"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1948'''<ref name="colectaredate.insse.ro">{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://colectaredate.insse.ro/phc/aggregatedData.htm |access-date=2015-11-19 |archive-date=2015-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151101043840/http://colectaredate.insse.ro/phc/aggregatedData.htm |dead-url=yes }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1956'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1966'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1977'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1992'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''2002'''<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |access-date=2012-09-18 |archive-date=2012-09-18 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AlRufuWF?url=http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |dead-url=no }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''2011'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> |- |?||?||?||11253||35663||41738||58810||51416||39172 |} Милләтләр (2002): румыннар — 98,4%.<ref>http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014005851/http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |date=2013-10-14 }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Бакыу өязе шәһәрләре]] fvuo5ej0un1olqv8bnzezjs5px4f4j8 0 172077 5838296 4075947 2026-04-28T07:39:38Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838296 wikitext text/x-wiki {{ТП |татар исеме = Пьятра-Нәмц |чын исем = {{lang-ro|Piatra Neamț}}, {{lang-hu|Karácsonkő}}, {{lang-de|Kreuzburg an der Bistritz}} |ил = Румыния |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Жудец{{!}}Өяз (жудец) |төбәк = Нәмц өязе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1491 ел{{!}}1491 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =85055 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = Кардәш шәһәрләр |add1 = {{wikidata|p190}} |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Пьятра-Нәмц''' ({{lang-ro|Piatra Neamț}}, {{lang-hu|Karácsonkő}}, {{lang-de|Kreuzburg an der Bistritz}}) — [[Румыния]]нең [[Нәмц өязе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 85055 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Пьятра-Нәмц Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1491 ел]]дан йөртә. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1912'''<ref name="pop-stat.mashke.org">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/romania-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-19 |archivedate=2013-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131204142939/http://pop-stat.mashke.org/romania-cities.htm }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1930'''<ref name="pop-stat.mashke.org"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1948'''<ref name="colectaredate.insse.ro">{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://colectaredate.insse.ro/phc/aggregatedData.htm |access-date=2015-11-19 |archive-date=2015-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151101043840/http://colectaredate.insse.ro/phc/aggregatedData.htm |dead-url=yes }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1956'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1966'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1977'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1992'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''2002'''<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |access-date=2012-09-18 |archive-date=2012-09-18 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AlRufuWF?url=http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |dead-url=no }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''2011'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> |- |18965||29827||26303||32648||45852||77812||123360||104914||85055 |} Милләтләр (2002): румыннар — 98,1%, чегәннәр — 1,3%.<ref>http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014005851/http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |date=2013-10-14 }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Нәмц өязе шәһәрләре]] f7mfddq7idri2m8uobt61sx031lijpm 0 172078 5838276 4075939 2026-04-28T05:07:22Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838276 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Питешт |чын исем = {{lang-ro|Pitești}}, {{lang-de|Pitesk}} |ил = Румыния |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Жудец{{!}}Өяз (жудец) |төбәк = Арҗеш өязе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1388 ел{{!}}1388 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =155383 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = Кардәш шәһәрләр |add1 = {{wikidata|p190}} |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Питешт''' ({{lang-ro|Pitești}}, {{lang-de|Pitesk}}) — [[Румыния]]нең [[Арҗеш өязе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 155383 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Питешт Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1388 ел]]дан йөртә. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1912'''<ref name="pop-stat.mashke.org">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/romania-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-19 |archivedate=2013-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131204142939/http://pop-stat.mashke.org/romania-cities.htm }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1930'''<ref name="pop-stat.mashke.org"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1948'''<ref name="colectaredate.insse.ro">{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://colectaredate.insse.ro/phc/aggregatedData.htm |access-date=2015-11-19 |archive-date=2015-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151101043840/http://colectaredate.insse.ro/phc/aggregatedData.htm |dead-url=yes }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1956'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1966'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1977'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1992'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''2002'''<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |access-date=2012-09-18 |archive-date=2012-09-18 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AlRufuWF?url=http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |dead-url=no }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''2011'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> |- |19722||19532||29007||38330||60113||123735||179337||168458||155383 |} Милләтләр (2002): румыннар — 99,1%.<ref>http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014005851/http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |date=2013-10-14 }}</ref> == Танылган шәхесләр == * [[Ион Антонеску]] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Румыниянең зур шәһәрләре}} [[Төркем:Арҗеш өязе шәһәрләре]] d84pcvahs2dlwtbrlcm47zycbeohkad 0 172079 5838278 4075940 2026-04-28T05:25:54Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838278 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Плоешт |чын исем = {{lang-ro|Ploiești}} |ил = Румыния |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Жудец{{!}}Өяз (жудец) |төбәк = Праһова өязе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1596 ел{{!}}1596 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =209945 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = Кардәш шәһәрләр |add1 = {{wikidata|p190}} |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Плоешт''' ({{lang-ro|Ploiești}}) — [[Румыния]]нең [[Праһова өязе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 209945 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Плоешт Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1596 ел]]дан йөртә. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1912'''<ref name="pop-stat.mashke.org">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/romania-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-19 |archivedate=2013-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131204142939/http://pop-stat.mashke.org/romania-cities.htm }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1930'''<ref name="pop-stat.mashke.org"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1948'''<ref name="colectaredate.insse.ro">{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://colectaredate.insse.ro/phc/aggregatedData.htm |access-date=2015-11-19 |archive-date=2015-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151101043840/http://colectaredate.insse.ro/phc/aggregatedData.htm |dead-url=yes }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1956'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1966'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1977'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1992'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''2002'''<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |access-date=2012-09-18 |archive-date=2012-09-18 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AlRufuWF?url=http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |dead-url=no }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''2011'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> |- |56460||79149||95632||114544||146922||199699||252715||232527||209945 |} Милләтләр (2002): румыннар — 97%, чегәннәр — 2,5%.<ref>http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014005851/http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |date=2013-10-14 }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Румыниянең зур шәһәрләре}} [[Төркем:Праһова өязе шәһәрләре]] 0szzmko5ql878wfrex4ba2u07z0zjhf 0 172081 5838321 4075982 2026-04-28T11:19:05Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838321 wikitext text/x-wiki {{ТП |татар исеме = Решица |чын исем = {{lang-ro|Reșița}}, {{lang-hu|Resicabánya}}, {{lang-de|Reschitza, Reschitz}} |ил = Румыния |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Жудец{{!}}Өяз (жудец) |төбәк = Караш-Северин өязе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1925 ел{{!}}1925 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =73282 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = Кардәш шәһәрләр |add1 = {{wikidata|p190}} |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Решица''' ({{lang-ro|Reșița}}, {{lang-hu|Resicabánya}}, {{lang-de|Reschitza, Reschitz}}) — [[Румыния]]нең [[Караш-Северин өязе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 73282 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Решица Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1925 ел]]дан йөртә. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1912'''<ref name="pop-stat.mashke.org">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/romania-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-19 |archivedate=2013-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131204142939/http://pop-stat.mashke.org/romania-cities.htm }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1930'''<ref name="pop-stat.mashke.org"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1948'''<ref name="colectaredate.insse.ro">{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://colectaredate.insse.ro/phc/aggregatedData.htm |access-date=2015-11-19 |archive-date=2015-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151101043840/http://colectaredate.insse.ro/phc/aggregatedData.htm |dead-url=yes }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1956'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1966'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1977'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1992'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''2002'''<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |access-date=2012-09-18 |archive-date=2012-09-18 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AlRufuWF?url=http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |dead-url=no }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''2011'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> |- |?||19868||24895||41234||56653||84786||96918||84026||73282 |} Милләтләр (2002): румыннар — 88,8%, маҗарлар — 3,6%, алманнар — 3,2%, чегәннәр — 2,1%.<ref>http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014005851/http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |date=2013-10-14 }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Караш-Северин өязе шәһәрләре]] kdjftpkbvw6e60kpgt217quck38hy4v 0 172780 5838134 3819428 2026-04-27T15:23:26Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838134 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Мелитополь |чын исем = {{lang-uk|Мелітополь}}, {{lang-ru|Мелитополь}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Запорожье өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1784 ел{{!}}1784 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =156889 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мелитополь''' (Мелитополь, {{lang-uk|Мелітополь}}, {{lang-ru|Мелитополь}}) — [[Украина]]ның [[Запорожье өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 156889 кеше (2014). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Мелитополь Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1784 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |15489||18558||25249||75748||94670||136860||160664||173385||160657||156889 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: рус теле — 78,1%, украин теле — 20,4%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Украинаның зур шәһәрләре}} {{Татарлар саны буенча Украина торак пунктлары}} [[Төркем:Запорожье өлкәсе шәһәрләре]] r86ovhe9cck5g5fuj5pokyjxuxplihv 0 172781 5838223 4457767 2026-04-27T22:42:54Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838223 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Никополь |чын исем = {{lang-uk|Нікополь}}, {{lang-ru|Никополь}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Днепропетровск өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1782 ел{{!}}1782 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =117857 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Никополь''' (Никополь, {{lang-uk|Нікополь}}, {{lang-ru|Никополь}}) — [[Украина]]ның [[Днепропетровск өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 117857 кеше (2014). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Никополь Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1782 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |...||11808||14209||57687||82992||124949||145654||157608||136280||117857 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 56%, рус теле — 42,7%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Украинаның зур шәһәрләре}} [[Төркем:Днипропетровск өлкәсе шәһәрләре]] cjdllpgtgciaokvoxmfa5pker99708q 0 172784 5838265 4457766 2026-04-28T03:11:38Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838265 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Павлоград |чын исем = {{lang-uk|Павлоград}}, {{lang-ru|Павлоград}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Днепропетровск өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1779 ел{{!}}1779 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =109739 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Павлоград''' (Павлоһрад, {{lang-uk|Павлоград}}, {{lang-ru|Павлоград}}) — [[Украина]]ның [[Днепропетровск өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 109739 кеше (2014). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Павлоград Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1779 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |15775||15380||17957||39710||45827||80227||107267||131414||118816||109739 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 59,2%, рус теле — 39,8%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Украинаның зур шәһәрләре}} [[Төркем:Днипропетровск өлкәсе шәһәрләре]] k0v9keydkxqf6wu4ykz4et3xo6eaiqw 0 172790 5838182 4234085 2026-04-27T18:41:51Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838182 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Мукачево |чын исем = {{lang-uk|Мукачеве}}, {{lang-ru|Мукачево}}, {{lang-hu|Munkács}}, {{lang-ro|Muncaci}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Карпат арты өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 896 ел{{!}}896 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =85487 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мукачево''' (Мукачеве, {{lang-uk|Мукачеве}}, {{lang-ru|Мукачево}}, {{lang-hu|Munkács}}, {{lang-ro|Muncaci}}) — [[Украина]]ның [[Карпат арты өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. [[Мукачево районы]]ның һәм [[Мукачево шәһәр громадасы]]ның административ үзәге. Халык саны — 85487 кеше (2014). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Мукачево Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[896 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |...||...||...||...||46423||57414||71864||84521||82346||85487 |} </div> Милли состав, 2001: [[украиннар]] — 77,1%, [[руслар]] — 9,0%, [[маҗарлар]] — 8,5%, [[алманнар]] — 1,9%, [[чегәннәр]] — 1,4%.<ref>http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/nationality/zakarpatia/</ref> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 77,6%, рус теле — 10,7%, маҗар теле — 9,6%, алман теле — 1,1%.<ref name="*ReferenceA*">{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Шәхесләр == * [[Ринат Зарипов]] (1947), галим. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Карпат арты өлкәсе шәһәрләре]] [[Төркем:Мукачево шәһәр громадасының торак пунктлары]] h1g86u32nmggyq6q35v9178xzt8fjdj 0 172791 5838245 4407087 2026-04-28T01:46:28Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838245 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Олександрия |чын исем = {{lang-uk|Олександрія}}, {{lang-ru|Александрия}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Кировоград өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1754 ел{{!}}1754 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =82636 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Олександрия''' ({{lang-uk|Олександрія}}, {{lang-ru|Александрия}}) — [[Украина]]ның [[Кировоград өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 82636 кеше. == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Олександрия Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1754 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |14007||18654||18255||19548||35190||69416||82059||102611||93357||82636 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 87%, рус теле — 12,5%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Кировоград өлкәсе шәһәрләре]] nrv2561t2cdti557jh771g5m3n83u16 0 172797 5838218 4118381 2026-04-27T21:57:02Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838218 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Нижын |чын исем = {{lang-uk|Ніжин}}, {{lang-ru|Нежин}} |ил = Украина |герб =Nizhyn gerb.png |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Чернигов өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1078 ел{{!}}1078 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =72869 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Нижын''' ({{lang-uk|Ніжин}}, {{lang-ru|Нежин}}) — [[Украина]]ның [[Чернигов өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 72869 кеше (2014). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Нижын Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1078 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |32113||33955||37345||39348||46211||56320||69533||80553||76625||72869 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 89,5%, рус теле — 8,9%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Чернигов өлкәсе шәһәрләре]] nldcre4dvlebl01y3p66lo90mu6bs15 0 172803 5838271 3820684 2026-04-28T04:33:50Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838271 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Первомайск |чын исем = {{lang-uk|Первомайськ}}, {{lang-ru|Первомайск}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Николаев өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1676 ел{{!}}1676 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =66672 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Первомайск''' (Первомайськ, {{lang-uk|Первомайськ}}, {{lang-ru|Первомайск}}) — [[Украина]]ның [[Николаев өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 66672 кеше (2014). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Первомайск Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1676 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |6884||24870||31730||32975||44330||59424||72416||81652||70170||66672 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 82,8%, рус теле — 15,8%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Николаев өлкәсе шәһәрләре]] 6wfp9os4t07xsmrzxayrb2lrhfw63y5 0 172806 5838285 4454796 2026-04-28T05:46:12Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838285 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Покровск |чын исем = {{lang-uk|Покровськ}}, {{lang-ru|Покровск}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Донецк өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1875 ел{{!}}1875 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =64533 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Покровск''' (Покровськ, {{lang-uk|Покровськ}}, {{lang-ru|Покровск}}, 1934 елга хәтле — ''Гришино'', 1938 елга хәтле — ''Постышево'', 2016 елга хәтле — ''Красноармейск'') — [[Украина]]ның [[Донецк өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 1350 кеше ([https://www.unian.ua/society/u-pokrovsku-duzhe-bagato-svizhih-mogil-u-deyakih-po-kilka-til-policeyskiy-ekipazhu-bili-yangoli-gennadiy-yudin-novini-ukrajini-amp-13084881.html 2025]). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Покровск Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1875 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |...||8203||11335||29617||47974||55044||59864||72859||69154||64533 |} </div> Милли состав (2001): украиннар — 75,0%, руслар — 22,1%, белоруслар — 0,7%.<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://donetskstat.gov.ua/census/census.php?ncp=11&ncp1=6 |access-date=2015-12-08 |archive-date=2007-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070213092341/http://donetskstat.gov.ua/census/census.php?ncp=11 |dead-url=yes }}</ref> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: рус теле — 59,8%, украин теле — 39,4%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Донецк өлкәсе}} [[Төркем:Донецк өлкәсе шәһәрләре]] rq7065oh6uzquawssa044zrqe14pder 0 172819 5838232 4234065 2026-04-27T23:10:51Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838232 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Нововолынск |чын исем = {{lang-uk|Нововолинськ}}, {{lang-ru|Нововолынск}}, {{lang-pl|Nowowołyńsk}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Волын өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1951 ел{{!}}1951 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =53298 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Нововолынск''' ({{lang-uk|Нововолинськ}}, {{lang-ru|Нововолынск}}, {{lang-pl|Nowowołyńsk}}) — [[Украина]]ның [[Волын өлкәсе]]нең [[Володымыр районы]]нда урнашкан шәһәр. [[Нововолынск шәһәр громадасы]]ның административ үзәге. Халык саны — 53298 кеше (2014). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Нововолынск Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1951 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |...||...||...||...||23895||41187||46007||55171||53838||53298 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 94,5%, рус теле — 5,1%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Волын өлкәсе}} [[Төркем:Волын өлкәсе шәһәрләре]] [[Төркем:Нововолынск шәһәр громадасының торак пунктлары]] br8wl9vqkttbsbfeoctzd2alnjcr8w2 0 172823 5838196 5542595 2026-04-27T19:24:46Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838196 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Мырноград |чын исем = {{lang-uk|Мирноград}}, {{lang-ru|Мирноград}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Донецк өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1911 ел{{!}}1911 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =49519 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мырноград''' ({{lang-uk|Мирноград}}, {{lang-ru|Мирноград}}) — [[Украина]]ның [[Донецк өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 1000 кеше. == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Мырноград Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1911 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |...||...||...||9642||15343||20832||58793||63254||54787||49519 |} </div> Милли состав (2001): украиннар — 64,2%, руслар — 31,3%, татарлар — 0,7%, белоруслар — 0,6%.<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://donetskstat.gov.ua/census/census.php?ncp=11&ncp1=6 |access-date=2015-12-08 |archive-date=2007-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070213092341/http://donetskstat.gov.ua/census/census.php?ncp=11 |dead-url=yes }}</ref> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: рус теле — 71,8%, украин теле — 26%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Донецк өлкәсе}} [[Төркем:Донецк өлкәсе шәһәрләре]] htpuaschvrwv5xzvnslvbzu3pov17r1 0 172824 5838262 4115954 2026-04-28T02:52:50Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838262 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Охтырка |чын исем = {{lang-uk|Охтирка}}, {{lang-ru|Ахтырка}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Сумы өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1641 ел{{!}}1641 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =48881 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Охтырка''' ({{lang-uk|Охтирка}}, {{lang-ru|Ахтырка}}) — [[Украина]]ның [[Сумы өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 48881 кеше (2014). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Охтырка Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1641 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |23399||25342||26952||28433||32031||41354||45301||50726||50399||48881 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 87,1%, рус теле — 10%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Сумы өлкәсе шәһәрләре]] 0im2xs8h0x0y2q2sr33yqrvrqowwldn 0 172825 5838114 4457768 2026-04-27T13:57:48Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838114 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Марганец |чын исем = {{lang-uk|Марганець}}, {{lang-ru|Марганец}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Днепропетровск өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1937 ел{{!}}1937 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =48345 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Марганец''' (Марһанець, {{lang-uk|Марганець}}, {{lang-ru|Марганец}}) — [[Украина]]ның [[Днепропетровск өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — ≈30 000 кеше ([[2025 ел|2025]]). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Марганец Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1937 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |...||...||...||20723||34422||46360||50328||54391||49592||48345 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 71,8%, рус теле — 27%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Днипропетровск өлкәсе шәһәрләре]] [[uk:Марганець]] dk1o55ru1jouyyfui77k71z9g5ra7xv 0 172828 5838228 3828803 2026-04-27T23:03:42Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838228 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Нова Каховка |чын исем = {{lang-uk|Нова Каховка}}, {{lang-ru|Новая Каховка}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Херсон өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1952 ел{{!}}1952 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =47638 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Нова Каховка''' яки '''Новая Каховка''' ({{lang-uk|Нова Каховка}}, {{lang-ru|Новая Каховка}}) — [[Украина]]ның [[Херсон өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 47638 кеше (2014). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Нова Каховка Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1952 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |...||...||...||...||19885||39250||52325||56549||52137||47638 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 53,2%, рус теле — 45,9%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Херсон өлкәсе шәһәрләре]] p72pkpr6txgh8re157lsrqulpvvd9nb 0 172838 5838284 4457765 2026-04-28T05:46:00Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838284 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Покров |чын исем = {{lang-uk|Покров}} |ил = Украина |герб = [[File:Pokrov_coat_of_arms.png]] |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Днепропетровск өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1883 ел{{!}}1883 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =41152 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Покро́в''' ({{lang-uk|Покров}}, [[2016 ел]]га хәтле — ''Орджоникидзе''<ref>http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1037-VIII</ref>) — [[Украина]]ның [[Днепропетровск өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 41152 кеше (2014). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Покров Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1883 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |...||...||...||3985||17523||38381||39037||45806||44834||41152 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 66,9%, рус теле — 32,5%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Днипропетровск өлкәсе шәһәрләре]] 0ywrmatimsyccpiwpctg3qnlvwi92ka 0 172839 5838195 4119161 2026-04-27T19:24:38Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838195 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Мыргород |чын исем = {{lang-uk|Миргород}}, {{lang-ru|Миргород}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Полтава өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 12 гасыр{{!}}12 гасырдан |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =40876 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мыргород''' ({{lang-uk|Миргород}}, {{lang-ru|Миргород}}) — [[Украина]]ның [[Полтава өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 40876 кеше (2014). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Мыргород Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[12 гасыр]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |10037||13825||14173||18690||24646||28407||39572||46663||42886||40876 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 88,3%, рус теле — 11,4%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Полтава өлкәсе шәһәрләре]] n8aucbxcmrmnxs5lmdlnd0cexo1a2gz 0 172840 5838282 4118882 2026-04-28T05:36:09Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838282 wikitext text/x-wiki {{мәгънәләр|Подольск (мәгънәләр)}} {{ТП/ВМ |татар исеме = Подильск |чын исем = {{lang-uk|Подільськ}}, {{lang-ru|Подольск}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Одесса өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1779 ел{{!}}1779 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =40717 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Подильск''' (Подилськ, {{lang-uk|Подільськ}}, {{lang-ru|Подольск}}, 1935 елга хәтле — '''Бирзула''', 2016 елга хәтле — '''Котовск''') — [[Украина]]ның [[Одесса өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 40717 кеше (2014). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Подильск Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== Беренче мәртәбә [[Госман империясе]] эш кәгазьләрендә [[1779 ел]]да телгә алынган. 1791 дә Яссы килешүе нигезендә [[Россия империясе]]нә күчкән. 1860-елларда Бирзула аша тимер юл үткәрелгән. 1928—1929 елларда [[УССР]] тәркибендәге [[Молдав АССР]] башкаласы булган. 1935 тә Бирзулага '''Подильск''' исеме кушыла, ә 1938 дә шәһәр статусы бирелә. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |...||8740||9973||16795||27383||36463||41250||43078||40718||40717 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 70,3%, рус теле — 26,5%, румын/молдав теле — 2,3%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Кардәш шәһәрләр == * [[Һынчешти]], [[Молдова]] (1965—1990 елларда Подильск). == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Одесса өлкәсе шәһәрләре]] cipvaqte77d3vc9asyalf2obs5xx7ux 0 172841 5838275 4403290 2026-04-28T04:56:29Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838275 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Пивденноукрайинск |чын исем = {{lang-uk|Південноукраїнськ}}, {{lang-ru|Пивденноукраинск}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Николаев өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1976 ел{{!}}1976 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =40378 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Пивденноукрайинск''' ({{lang-uk|Південноукраїнськ}}, {{lang-ru|Пивденноукраинск}}) — [[Украина]]ның [[Николаев өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 40378 кеше (2014). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Пивденноукрайинск Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1976 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |...||...||...||...||...||...||...||36684||38206||40378 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 66,5%, рус теле — 31,4%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Николаев өлкәсе шәһәрләре]] kefmb1itbx09j6msmmukkilxasm4mp6 0 172847 5838215 5551414 2026-04-27T21:42:33Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838215 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=март 2026}} {{ТП/ВМ |татар исеме = Нетишын |чын исем = {{lang-uk|Нетішин}}, {{lang-ru|Нетешин}}, {{lang-pl|Nityszyn}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Хмельницкий өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1542 ел{{!}}1542 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =36844 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Нетишын''' ({{lang-uk|Нетішин}}, {{lang-ru|Нетешин}}, {{lang-pl|Nityszyn}}) — [[Украина]]ның [[Хмельницкий өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 36844 кеше (2014). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Нетишын Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1542 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |...||...||...||...||...||...||...||28906||34340||36844 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 87,7%, рус теле — 11,4%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Хмельницкий өлкәсе шәһәрләре]] nr8y6kffbx4nsq24y5h5lzj8ulvs27k 0 172858 5838242 4714430 2026-04-28T01:21:20Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838242 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Обухив |чын исем = {{lang-uk|Обухів}}, {{lang-ru|Обухов}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Киев өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1362 ел{{!}}1362 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =33180 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Обухов''' ({{lang-uk|Обухів}}, {{lang-ru|Обухов}}) — [[Украина]]ның [[Киев өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 36200 кеше (2024). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Обухив Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1362 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |...||...||...||...||8743||8870||12095||30177||32776||33180 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 87,1%, рус теле — 12,3%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Киев өлкәсе шәһәрләре]] muv4tm0hlgtfi01b362lhg4mna6zyy2 0 172861 5838151 4121787 2026-04-27T17:25:27Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838151 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Могылив-Подильскый |чын исем = {{lang-uk|Могилів-Подільський}}, {{lang-ru|Могилёв-Подольский}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Винница өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1595 ел{{!}}1595 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =31832 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Могылив-Подильскый''' ({{lang-uk|Могилів-Подільський}}, {{lang-ru|Могилёв-Подольский}}) — [[Украина]]ның [[Винница өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 31832 кеше (2014). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Могылив-Подильскый Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1595 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |22315||19510||22271||21871||21208||26051||31303||36003||32853||31832 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 92,3%, рус теле — 7,2%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Танылган шәхесләр == * [[Евгений Завойский]] (1907-1976), Совет физигы. * [https://mohyliv.info/ro/ Official website] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Винница өлкәсе шәһәрләре]] tcas7o8xgzqdyhc2qosz5emk3w02c5n 0 172862 5838274 4457747 2026-04-28T04:56:27Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838274 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Пивденне |чын исем = {{lang-uk|Південне}}, {{lang-ru|Пивденное}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Одесса өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1974 ел{{!}}1974 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =31796 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Пивденне''' ({{lang-uk|Південне}}, {{lang-ru|Пивденное}}) — [[Украина]]ның [[Одесса өлкәсе|Одеса өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 31796 кеше (2014). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Пивденне Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1974 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |...||...||...||...||...||...||140||15587||23977||31796 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: рус теле — 53,7%, украин теле — 44,8%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Одесса өлкәсе шәһәрләре]] dh2wnase8cr52qmjdtu3grt4vibao9m 0 172871 5838236 4452893 2026-04-27T23:14:38Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838236 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Новый Роздил |чын исем = {{lang-uk|Новий Розділ}}, {{lang-ru|Новый Роздол}}, {{lang-pl|Nowy Rozdół}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Львов өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1953 ел{{!}}1953 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =28875 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Новый Роздил''' ({{lang-uk|Новий Розділ}}, {{lang-ru|Новый Роздол}}, {{lang-pl|Nowy Rozdół}}) — [[Украина]]ның [[Львов өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 28875 кеше ([[2025 ел|2025]]). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Новый Роздил Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1953 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |...||...||...||...||2748||14318||22077||29159||28227||28875 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 97,4%, рус теле — 2,5%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Львов өлкәсе шәһәрләре]] rfdgp2prty5vr3rf9qyagtwoivopfcv 0 172878 5838272 3820946 2026-04-28T04:36:21Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838272 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Переяслав |чын исем = {{lang-uk|Переяслав}}, {{lang-ru|Переяслав}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Киев өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 907 ел{{!}}907 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =27864 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Переяслав''' ({{lang-uk|Переяслав}}, {{lang-ru|Переяслав}}) — [[Украина]]ның [[Киев өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 27864 кеше (2014). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Переяслав Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. == Тарих == [[Файл:Coat of arms of Pereyaslav-Khmelnytsky 1620.svg|thumb|left|120px|Переяслав гербы [[1620 ел]]дан]] [[Файл:1100 лет Переяслав-Хмельницкому 2007.jpg|thumb|right|280 px|''Переяслав-Хмельницкийгы [[1100 ел]]''. Украина [[почта маркасы]], [[2007 ел]]]] [[907 ел]]да нигезләнгән. [[XI гасыр]]дан — [[Переяслав кенәзлеге|Переяслав кенәзлекнең]] башкаласы. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |14614||15390||14975||8296||14361||20919||26669||29483||31634||27864 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 95,9%, рус теле — 3,1%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Киев өлкәсе шәһәрләре]] jphhh6uoib4v6y16vxvbj8pgy2pulz3 0 172879 5838104 4453147 2026-04-27T13:09:36Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838104 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Малын |чын исем = {{lang-uk|Малин}}, {{lang-ru|Малин}}, {{lang-pl|Malin}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Житомир өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 891 ел{{!}}891 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =26886 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Малын''' ({{lang-uk|Малин}}, {{lang-ru|Малин}}, {{lang-pl|Malin}}) — [[Украина]]ның [[Житомир өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 26900 кеше ([[2025 ел|2025]]). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Малын Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[891 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |...||7426||8653||11367||11095||16606||23791||29572||28113||26886 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 95,4%, рус теле — 4,1%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Житомир өлкәсе шәһәрләре]] nyv21o0gugem6aoal6eoxkftn8ovxyq 0 172893 5838091 4118897 2026-04-27T11:59:14Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838091 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Люботын |чын исем = {{lang-uk|Люботин}}, {{lang-ru|Люботин}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Харковь өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1650 ел{{!}}1650 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =21853 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Люботын''' ({{lang-uk|Люботин}}, {{lang-ru|Люботин}}) — [[Украина]]ның [[Харковь өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 21853 кеше (2014). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Люботын Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1650 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |...||4749||7671||26335||31540||33324||32780||29395||24173||21853 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 85,3%, рус теле — 13,3%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Тышкы сылтамалар == * [http://www.surnameindex.info/info/kharkov/valki/lyubotin/index.html Историческая информация о слободе Люботин] {{ref-ru}} [[Төркем:Харкау өлкәсе шәһәрләре]] rruccw2vnkzp2fk6lm2hutpk4o59o1g 0 172898 5838257 4406807 2026-04-28T02:41:06Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838257 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Острог |чын исем = {{lang-uk|Острог}}, {{lang-ru|Острог}}, {{lang-pl|Ostróg}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Ровно өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1100 ел{{!}}1100 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =15745 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Острог''' (Остроһ, {{lang-uk|Острог}}, {{lang-ru|Острог}}, {{lang-pl|Ostróg}}) — [[Украина]]ның [[Ровно өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 13600 кеше ([[2024 ел|2024]]). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Острог Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1100 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |14749||...||...||...||8409||10679||12190||12984||14801||15745 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 97,3%, рус теле — 2,4%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Ровно өлкәсе шәһәрләре]] 7w5hg186hfbv8itfe6lwh299h9cw1b5 0 172900 5838233 4644018 2026-04-27T23:10:56Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838233 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Новогродивка |чын исем = {{lang-uk|Новогродівка}}, {{lang-ru|Новогродовка}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Донецк өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1939 ел{{!}}1939 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =15247 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Новогродивка''' ({{lang-uk|Новогродівка}}, {{lang-ru|Новогродовка}}) — [[Украина]]ның [[Донецк өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 700 кеше (2024). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Новогродивка Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1939 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |...||861||1780||...||14296||22902||20804||19429||17473||15247 |} </div> Милли состав (2001): украиннар — 61,8%, руслар — 33,9%, белоруслар — 1,6%, татарлар — 0,7%.<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://donetskstat.gov.ua/census/census.php?ncp=11&ncp1=6 |access-date=2015-12-08 |archive-date=2007-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070213092341/http://donetskstat.gov.ua/census/census.php?ncp=11 |dead-url=yes }}</ref> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: рус теле — 69,2%, украин теле — 29,8%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Донецк өлкәсе}} [[Төркем:Донецк өлкәсе шәһәрләре]] l8nznjeojkmd03h44tnxx87xqupwkjh 0 172903 5838229 4458573 2026-04-27T23:04:54Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838229 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Новгород-Сиверскый |чын исем = {{lang-uk|Новгород-Сіверський}}, {{lang-ru|Новгород-Северский}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Чернигов өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1044 ел{{!}}1044 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =13753 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Новгород-Сиверскый''' ({{lang-uk|Новгород-Сіверський}}, {{lang-ru|Новгород-Северский}}) — [[Украина]]ның [[Чернигов өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 11440 кеше ([[2025 ел|2025]]). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Новгород-Сиверскый Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1044 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |9182||10374||9145||11467||11249||12992||14534||15377||15175||13753 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 65,8%, рус теле — 34%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Чернигов өлкәсе шәһәрләре]] 07ensjhgcvqb2a41vycaunfa2c5cd5o 0 172906 5838234 4115963 2026-04-27T23:11:01Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838234 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Новоднистровск |чын исем = {{lang-uk|Новодністровськ}}, {{lang-ru|Новоднестровск}}, {{land-ro|Novodnestrovsc}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Черновцы өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1973 ел{{!}}1973 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =10729 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Новоднистровск''' ({{lang-uk|Новодністровськ}}, {{lang-ru|Новоднестровск}}, {{land-ro|Novodnestrovsc}}) — [[Украина]]ның [[Черновцы өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 10729 кеше (2014). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Новоднистровск Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1973 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |...||...||...||...||...||...||3458||10511||10342||10729 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 85,7%, рус теле — 13,3%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Черновцы өлкәсе шәһәрләре]] 17g6bykjkwa7sjo87ynsakc81xsqq6t 0 172910 5838322 4118855 2026-04-28T11:23:28Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838322 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Ржыщив |чын исем = {{lang-uk|Ржищів}}, {{lang-ru|Ржищев}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Киев өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1151 ел{{!}}1151 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =7545 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ржыщив''' ({{lang-uk|Ржищів}}, {{lang-ru|Ржищев}}) — [[Украина]]ның [[Киев өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 7545 кеше (2014). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Ржыщив Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1151 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |...||7395||8547||...||6993||8655||9799||9835||8447||7545 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 95,1%, рус теле — 4,3%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Танылган шәхесләр == * [[Семён Задионченко]] (1898-1972), СБКФнең Башкортстан өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1942-1943). == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Киев өлкәсе шәһәрләре]] hf8wj74fiw5oirlf5ngkpl8hds3roz9 0 172911 5838176 5551420 2026-04-27T18:22:46Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838176 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=март 2026}} {{ТП/ВМ |татар исеме = Моршын |чын исем = {{lang-uk|Моршин}}, {{lang-ru|Моршин}}, {{lang-pl|Morszyn}} |ил = Украина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Өлкә |төбәк = Львов өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1482 ел{{!}}1482 елда |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =6013 |исәп елы = 2014 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +2 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Моршын''' ({{lang-uk|Моршин}}, {{lang-ru|Моршин}}, {{lang-pl|Morszyn}}) — [[Украина]]ның [[Львов өлкәсе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 6013 кеше (2014). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Моршын Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез. ==Тарих== [[1482 ел]]да нигезләнгән. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-06 |archivedate=2012-07-22 |archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |...||...||...||...||3343||6098||7378||9158||6482||6013 |} </div> Туган тел буенча {{comment|состав|состав}}, 2001: украин теле — 95,9%, рус теле — 3,8%.<ref name=*ReferenceA*>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Львов өлкәсе шәһәрләре]] 92k5at7if7rokvh1vtmirtt5mcjejka 0 173844 5838231 5551435 2026-04-27T23:07:43Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838231 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} {{ТП |татар исеме = Нови-Сад |чын исем = {{lang-sr|Novi Sad, Нови Сад}} |ил = Сербия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = бүлге |төбәк = Көньяк Бачка |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =231798 |исәп елы = 2011 |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = }} '''Нови-Сад''' ({{lang-sr|Novi Sad, Нови Сад}}) — [[Сербия]]нең Көньяк Бачка бүлгесендә урнашкан шәһәр. Халык саны — 231798 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Нови-Сад Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1948'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1953'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-20 |archivedate=2017-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116185019/http://pop-stat.mashke.org/ }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1971'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1981'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |64041||70769||95192||134160||163773||173186||191656||231798 |} == Тышкы сылтамалар == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Сербия шәһәрләре]] t2663i0pjei730kjzt3mxyegk91pbu7 0 173845 5838227 5551436 2026-04-27T22:56:01Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838227 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} {{ТП |татар исеме = Ниш |чын исем = {{lang-sr|Niš, Ниш}} |ил = Сербия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = бүлге |төбәк = Нишава |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =183164 |исәп елы = 2011 |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = }} '''Ниш''' ({{lang-sr|Niš, Ниш}}) — [[Сербия]]нең Нишава округындә урнашкан шәһәр. Халык саны — 183164 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Ниш Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1948'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1953'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-20 |archivedate=2017-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116185019/http://pop-stat.mashke.org/ }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1971'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1981'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |47296||56589||78712||124264||157326||175649||175631||183164 |} == Тышкы сылтамалар == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Сербия шәһәрләре]] kcfeizqk7f4tugbp7m63aq8geecttmg 0 173849 5838267 5551437 2026-04-28T03:48:24Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838267 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} {{ТП |татар исеме = Панчево |чын исем = {{lang-sr|Pančevo, Панчево}} |ил = Сербия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = бүлге |төбәк = Көньяк Банат |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =76203 |исәп елы = 2011 |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = }} '''Панчево''' ({{lang-sr|Pančevo, Панчево}}) — [[Сербия]]нең Көньяк Банат бүлгесендә урнашкан шәһәр. Халык саны — 76203 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Панчево Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1948'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1953'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-20 |archivedate=2017-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116185019/http://pop-stat.mashke.org/ }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1971'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1981'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |30516||34748||46679||61588||71009||72793||77087||76203 |} == Тышкы сылтамалар == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Сербия шәһәрләре]] 1whrha1m7oij5q2mncexl008hkcnyfr 0 173852 5838230 5551438 2026-04-27T23:07:42Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838230 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} {{ТП |татар исеме = Нови-Пазар |чын исем = {{lang-sr|Novi Pazar, Нови Пазар}} |ил = Сербия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = бүлге |төбәк = Рашка |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =66527 |исәп елы = 2011 |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = }} '''Нови-Пазар''' ({{lang-sr|Novi Pazar, Нови Пазар}}) — [[Сербия]]нең Рашка бүлгесендә урнашкан шәһәр. Халык саны — 66527 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Нови-Пазар Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1948'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1953'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-20 |archivedate=2017-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116185019/http://pop-stat.mashke.org/ }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1971'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1981'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |11992||14104||20706||28950||41099||51749||54604||66527 |} == Тышкы сылтамалар == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Сербия шәһәрләре]] c6qbewjuhk14xs9us31xgc5zprk1ej9 0 173861 5838283 5551440 2026-04-28T05:40:46Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838283 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} {{ТП |татар исеме = Пожаревац |чын исем = {{lang-sr|Požarevac, Пожаревац}} |ил = Сербия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = бүлге |төбәк = Браничево |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =44183 |исәп елы = 2011 |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = }} '''Пожаревац''' ({{lang-sr|Požarevac, Пожаревац}}) — [[Сербия]]нең Браничево бүлгесендә урнашкан шәһәр. Халык саны — 44183 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Пожаревац Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1948'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1953'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-20 |archivedate=2017-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116185019/http://pop-stat.mashke.org/ }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1971'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1981'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |15474||18529||24269||32828||39735||43885||41736||44183 |} == Танылган шәхесләр == * [[Слободан Милошевич]] (1941-2006), серб дәүләт эшлеклесе. == Тышкы сылтамалар == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Сербия шәһәрләре]] lmdoul5tk40gbvl3uxwymby87s1ytyt 0 173865 5838323 5518108 2026-04-28T11:28:56Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838323 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} {{ТП |татар исеме = Риека |чын исем = {{lang-hr|Rijeka}} |ил = Хорватия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = жупания |төбәк = Приморье-Горски Котар |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =128384 |исәп елы = 2011 |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = }} '''Риека''' ({{lang-hr|Rijeka}}) — [[Хорватия]]нең Приморье-Горски Котар жупаниясендә урнашкан шәһәр. Халык саны — 128384 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Риека Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1948'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1953'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-20 |archivedate=2017-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116185019/http://pop-stat.mashke.org/ }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1971'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1981'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |66998||73616||98759||129173||158030||165693||143800||128384 |} == Шәхесләр == * [[Колинда Грабар-Китарович]] (1968), {{байраклаштыру|Хорватия}} президенты (2015 елдан). == Тышкы сылтамалар == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Хорватия шәһәрләре]] 28oz29m849k3zsk330i2rqltev5sboz 0 173866 5838254 5551441 2026-04-28T02:33:43Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838254 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} {{ТП |татар исеме = Осиек |чын исем = {{lang-hr|Osijek}} |ил = Хорватия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = жупания |төбәк = Осиек-Баранья |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =84104 |исәп елы = 2011 |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = }} '''Осиек''' ({{lang-hr|Osijek}}) — [[Хорватия]]нең Осиек-Баранья жупаниясендә урнашкан шәһәр. Халык саны — 84104 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Осиек Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1948'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1953'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-20 |archivedate=2017-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116185019/http://pop-stat.mashke.org/ }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1971'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1981'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |49037||56538||71782||92603||103026||104761||90411||84104 |} == Тышкы сылтамалар == * {{wikidata|p856|}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Хорватия шәһәрләре]] kbo3ijt89dhhgbtkymut7gvc692ztzg 0 173870 5838294 5551442 2026-04-28T07:08:09Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838294 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} {{ТП |татар исеме = Пула |чын исем = {{lang-hr|Pula}} |ил = Хорватия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = жупания |төбәк = Истрия |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =57460 |исәп елы = 2011 |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = }} '''Пула''' ({{lang-hr|Pula}}) — [[Хорватия]]нең Истрия жупаниясендә урнашкан шәһәр. Халык саны — 57460 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Пула Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1948'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1953'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-20 |archivedate=2017-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116185019/http://pop-stat.mashke.org/ }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1971'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1981'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |20812||28259||37099||47156||56153||62378||58594||57460 |} == Тышкы сылтамалар == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Хорватия шәһәрләре]] rvvplbm1esc3a0ha4vqvvxagz8aaydn 0 173882 5838281 3953413 2026-04-28T05:34:35Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838281 wikitext text/x-wiki {{ТП |татар исеме = Подгорица |чын исем = {{lang-mis|Podgorica}} |ил = Каратау |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = җәмгыять |төбәк = Подгорица |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =150977 |исәп елы = 2011 |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |add1n = Кардәш шәһәрләр |add1 = {{wikidata|p190}}}} '''Подгорица''' ([[Монтенегро теле|каратауча]] ''Podgorica, Подгорица'') — [[Каратау]]ның Подгорица {{comment|җәмәгасендә|общинасында}} урнашкан шәһәр. Халык саны — 150977 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Подгорица Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1948'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1953'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-20 |archivedate=2017-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116185019/http://pop-stat.mashke.org/ }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1971'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1981'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2003'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |14369||19868||35054||61727||96074||117875||136473||150977 |} == Шәхесләр == * [[Яков Милатович]] (1986),икътисадчы һәм сәясәтче, 2023 елдан Каратауның сайланган президенты. == Тышкы сылтамалар == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Монтенегро шәһәрләре]] 17guxjjjuqzhztw9krw7s5o7341glo4 0 173884 5838225 5551443 2026-04-27T22:43:17Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838225 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} {{ТП |татар исеме = Никшич |чын исем = {{lang-mis|Nikšić}} |ил = Каратау |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = җәмгыять |төбәк = Никшич |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =56970 |исәп елы = 2011 |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |add1n = Кардәш шәһәрләр |add1 = {{wikidata|p190}}}} '''Никшич''' ({{lang-mis|Nikšić}}) — [[Каратау]]ның Никшич {{comment|җәмәгасендә|общинасында}} урнашкан шәһәр. Халык саны — 56970 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Никшич Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1948'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1953'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-20 |archivedate=2017-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116185019/http://pop-stat.mashke.org/ }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1971'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1981'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2003'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |9485||14804||26569||40107||50399||56141||58212||56970 |} == Тышкы сылтамалар == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Монтенегро шәһәрләре]] 03y9bkd7aidqxdte0bnakxh2q7jijv3 0 173894 5838288 5551445 2026-04-28T06:39:48Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838288 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} {{ТП |татар исеме = Прилеп |чын исем = {{lang-mk|Прилеп}} |ил = Македония |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = җәмгыять |төбәк = Прилеп |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =66246 |исәп елы = 2002 |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |add1n = Кардәш шәһәрләр |add1 = {{wikidata|p190}}}} '''Прилеп''' ({{lang-mk|Прилеп}}) — [[Македония]]нең Прилеп {{comment|җәмәгасендә|общинасында}} урнашкан шәһәр. Халык саны — 66246 кеше (2002). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Прилеп Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1948'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1953'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-20 |archivedate=2017-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116185019/http://pop-stat.mashke.org/ }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1971'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1981'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |24816||29776||37459||48202||60464||66817||66246 |} == Тышкы сылтамалар == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Македония шәһәрләре]] hc1g1kim76j3ke40cg0tz7s1exgrdc5 0 173900 5838261 4163330 2026-04-28T02:52:39Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838261 wikitext text/x-wiki {{ТП |татар исеме = Охрид |чын исем = {{lang-mk|Охрид}} |ил = Македония |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = җәмгыять |төбәк = Охрид |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =42033 |исәп елы = 2002 |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |add1n = Кардәш шәһәрләр |add1 = {{wikidata|p190}}}} '''Охрид''' ({{lang-mk|Охрид}}) — [[Македония]]нең Охрид {{comment|җәмәгасендә|общинасында}} урнашкан шәһәр. Халык саны — 42033 кеше (2002). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Охрид Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1948'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1953'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-20 |archivedate=2017-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116185019/http://pop-stat.mashke.org/ }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1971'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1981'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |11169||12640||16492||26369||39093||42908||42033 |} == Тышкы сылтамалар == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Македония шәһәрләре]] [[Төркем:Охрид]] k4or3y5zp0ygti4fbnfdhj9mi5mmwlx 0 173904 5838115 5551446 2026-04-27T14:02:36Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838115 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} {{ТП |татар исеме = Марибор |чын исем = {{lang-sl|Maribor}} |ил = Словения |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = җәмгыять |төбәк = Марибор |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =95787 |исәп елы = 2011 |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = }} '''Марибор''' ({{lang-sl|Maribor}}) — [[Словения]]нең Марибор {{comment|җәмәгасендә|общинасында}} урнашкан шәһәр. Халык саны — 95787 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Марибор Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1948'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1953'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-20 |archivedate=2017-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116185019/http://pop-stat.mashke.org/ }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1971'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1981'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |62677||70815||82560||96895||106113||103961||93847||95787 |} == Тышкы сылтамалар == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Словения шәһәрләре]] mbcutxiog4ydtwzeybfr5920jan307u 0 173920 5838286 5551447 2026-04-28T06:39:37Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838286 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} {{ТП |татар исеме = Приедор |чын исем = {{lang-bs|Prijedor}} |ил = Босна-Һерцеговина |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = төбәк |төбәк = Серб Җөмһүрияте |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =97588 |исәп елы = 2013 |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |add1n = Кардәш шәһәрләр |add1 = {{wikidata|p190}}}} '''Приедор''' ({{lang-bs|Prijedor}}) — [[Босна-Һерцеговина]]ның Серб Җөмһүриятендә урнашкан шәһәр. Халык саны — 97588 кеше (2013). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Приедор Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1948'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1953'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-20 |archivedate=2017-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116185019/http://pop-stat.mashke.org/ }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1971'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1981'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2013'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |?||?||84675||97894||108868||112543||?||97588 |} == Тышкы сылтамалар == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Босна-Һерцеговина шәһәрләре]] pw2xe5mc0lvm4n38w0budim7ry9odez 0 173934 5838289 5551449 2026-04-28T06:42:21Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838289 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} {{ТП |татар исеме = Приштина |чын исем = {{lang-sq|Prishtinë}}, {{lang-sr|Priština}} |ил = Косово |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = район |төбәк = Приштина |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =145149 |исәп елы = 2011 |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |add1n = Кардәш шәһәрләр |add1 = {{wikidata|p190}}}} [[File:Panorama View of Prishtina 02.jpg|right|300px|thumb|desno|Panorama View of Prishtina (2018)]] '''Приштина''' ({{lang-sq|Prishtinë}}, {{lang-sr|Priština}}) — [[Косово]]ның Приштина районында урнашкан шәһәр. Халык саны — 145149 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Приштина Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1948'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1953'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-20 |archivedate=2017-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116185019/http://pop-stat.mashke.org/ }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1971'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1981'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |19631||24081||38593||69514||108083||155499||...||145149 |} == Тышкы сылтамалар == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Европа_башкалалары}} [[Төркем:Косово шәһәрләре]] b8wpljwbsfdmfcgl3u3jjaiwhnfow8e 0 173935 5838287 5551450 2026-04-28T06:39:43Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838287 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} {{ТП |татар исеме = Призрен |чын исем = {{lang-sq|Prizren}}, {{lang-sr|Prizren}} |ил = Косово |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = район |төбәк = Призрен |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =85119 |исәп елы = 2011 |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |add1n = Кардәш шәһәрләр |add1 = {{wikidata|p190}}}} [[File:Prizren.jpg|right|300px|thumb|desno|Призрен (2008)]] '''Призрен''' ({{lang-sq|Prizren}}, {{lang-sr|Prizren}}) — [[Косово]]ның Призрен районында урнашкан шәһәр. Халык саны — 85119 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Призрен Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1948'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1953'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-20 |archivedate=2017-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116185019/http://pop-stat.mashke.org/ }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1971'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1981'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |20540||22997||28062||41681||61801||92303||...||85119 |} == Тышкы сылтамалар == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Косово шәһәрләре]] 9h7ta520nvr7mwgb24ke0ah4unaqrya 0 173939 5838141 5551451 2026-04-27T16:43:56Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838141 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} {{ТП |татар исеме = Митровица |чын исем = {{lang-sq|Mitrovicë}}, {{lang-sr|Mitrovica}} |ил = Косово |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = район |төбәк = Митровица |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =46230 |исәп елы = 2011 |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |add1n = Кардәш шәһәрләр |add1 = {{wikidata|p190}}}}'''Митровица''' ({{lang-sq|Mitrovicë}}, {{lang-sr|Mitrovica}}) — [[Косово]]ның Митровица районында урнашкан шәһәр. Халык саны — 46230 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Митровица Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1948'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1953'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-20 |archivedate=2017-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116185019/http://pop-stat.mashke.org/ }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1971'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1981'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |13901||17195||26721||42160||52866||64323||...||46230 |} == Тышкы сылтамалар == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Косово шәһәрләре]] 2z2hpnir8jge2rr2evjaxw64l6silhz 0 173973 5838273 5551452 2026-04-28T04:54:41Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838273 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} {{ТП |татар исеме = Печ |чын исем = {{lang-sq|Pejë}}, {{lang-sr|Peć}} |ил = Косово |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = район |төбәк = Печ |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =48962 |исәп елы = 2011 |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |add1n = Кардәш шәһәрләр |add1 = {{wikidata|p190}}}} [[File:Peja.jpg|right|300px|thumb|desno|Печ town center (2014)]] '''Печ''' ({{lang-sq|Pejë}}, {{lang-sr|Peć}}) — [[Косово]]ның Печ районында урнашкан шәһәр. Халык саны — 48962 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Печ Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1948'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1953'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-12-20 |archivedate=2017-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116185019/http://pop-stat.mashke.org/ }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1971'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1981'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2002'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |17277||21058||28351||41853||54497||68163||...||48962 |} == Тышкы сылтамалар == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Косово шәһәрләре]] f4rpbt68x62b7tuault9ghph5q97l4w 0 175187 5838255 3820405 2026-04-28T02:39:47Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838255 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Острава |чын исем = {{lang-cs|Ostrava}}, {{lang-de|Ostrau}} |ил = Чехия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Төбәк |төбәк = Моравия-Силезия төбәге |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны = 303609 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = }} '''Острава''' ({{lang-cs|Ostrava}}, {{lang-de|Ostrau}}) — [[Чехия]]нең [[Моравия-Силезия төбәге]]ндә урнашкан шәһәр. == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Острава Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Тарих == Беренче мәртәбә 1267 елда телгә алынган. == Халык == {|class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1870'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>http://pop-stat.mashke.org/czechia-cities.htm{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1881'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1890'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1910'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1911'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1921'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1930'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1950'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1970'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1980'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''2001'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |38598||56128||84492||144550||186084||198438||219528||215791||254297||297171||322073||327371||316744||303609 |} == Галерея == <gallery perrow=4 widths="210px" heights="180px"> Masarykovo_namesti.jpg|[[Томаш Масарик|Масарик]] мәйданы Houses_Ostrava_Poruba_2009_01.JPG| Ostrava_hlavn%C3%AD_n%C3%A1dra%C5%BE%C3%AD.JPG| </gallery> == Рәсми сайт == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Чехиянең зур шәһәрләре}} [[Төркем:Моравия-Силезия төбәге шәһәрләре]] [[de:Ostrau]] swd82kjp6rjmtrxu32pxqjv7jgkgjn1 0 175188 5838280 5551493 2026-04-28T05:28:15Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838280 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} {{ТП/ВМ |татар исеме = Пльзень |чын исем = {{lang-cs|Plzeň}}, {{lang-de|Pilsen}} |ил = Чехия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Төбәк |төбәк = Пльзень төбәге |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны = 168808 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = }} '''Пльзень''' ({{lang-cs|Plzeň}}, {{lang-de|Pilsen}}) — [[Чехия]]нең [[Пльзень төбәге]]ндә урнашкан шәһәр. == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Пльзень Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Тарих == Беренче мәртәбә 976 елда телгә алынган. == Халык == {|class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1870'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>http://pop-stat.mashke.org/czechia-cities.htm{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1881'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1890'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1910'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1911'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1921'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1930'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1950'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1970'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1980'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''2001'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |31436||48834||64158||91334||112008||122354||134288||127447||140106||153524||171599||173791||166118||168808 |} == Рәсми сайт == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Чехиянең зур шәһәрләре}} [[Төркем:Пльзень төбәге шәһәрләре]] 8nvfyb3ot60ct4xbia60kedr081fnnh 0 175189 5838246 3820000 2026-04-28T01:49:08Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838246 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |татар исеме = Оломоуц |чын исем = {{lang-cs|Olomouc}}, {{lang-de|Olmütz}} |ил = Чехия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Төбәк |төбәк = Оломоуц төбәге |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны = 100233 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = }} '''Оломоуц''' ({{lang-cs|Olomouc}}, {{lang-de|Olmütz}}) — [[Чехия]]нең [[Оломоуц төбәге]]ндә урнашкан шәһәр. == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Оломоуц Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Тарих == Беренче мәртәбә 1017 елда телгә алынган. == Халык == {|class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1870'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>http://pop-stat.mashke.org/czechia-cities.htm{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1881'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1890'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1910'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1911'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1921'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1930'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1950'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1970'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1980'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''2001'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |30134||39440||43755||52607||59852||66060||77602||73714||80246||89386||99328||102786||102607||100233 |} == Күренекле кешеләре == * [[Ольга Таусски-Тодд]] ==Галерея== <gallery perrow=4 widths="210px" heights="180px"> Olomouc-Horn%C3%AD_n%C3%A1m%C4%9Bst%C3%AD.JPG| Olomouc_Hradisko02.JPG| Kostel_sv._Cyrila_a_Metodeje.jpg| </gallery> == Рәсми сайт == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Чехиянең зур шәһәрләре}} [[Төркем:Оломоуц төбәге шәһәрләре]] lpnethz5u9zq0qsypuv3zvyfp8t24ng 0 175194 5838268 5551495 2026-04-28T03:57:13Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838268 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} {{ТП/ВМ |татар исеме = Пардубице |чын исем = {{lang-cs|Pardubice}}, {{lang-de|Pardubitz}} |ил = Чехия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Төбәк |төбәк = Пардубице төбәге |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны = 90401 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = }} '''Пардубице''' ({{lang-cs|Pardubice}}, {{lang-de|Pardubitz}}) — [[Чехия]]нең [[Пардубице крае]]нда урнашкан шәһәр. == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Пардубице Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Тарих == Беренче мәртәбә 1295 елда телгә алынган. == Халык == {|class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1870'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>http://pop-stat.mashke.org/czechia-cities.htm{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1881'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1890'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1910'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1911'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1921'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1930'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1950'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1970'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1980'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''2001'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |12925||15917||18341||24831||31642||36261||41860||49928||64968||78947||92262||94407||90668||90401 |} == Рәсми сайт == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Чехиянең зур шәһәрләре}} [[Төркем:Пардубице крае шәһәрләре]] sii8sue8e2qnhfjkoucamj4ka83d0w5 0 175198 5838177 5551498 2026-04-27T18:25:50Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838177 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} {{ТП/ВМ |татар исеме = Мост |чын исем = {{lang-cs|Most}}, {{lang-de|Brüx}} |ил = Чехия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Төбәк |төбәк = Усти төбәге |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны = 67466 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = }} '''Мост''' ({{lang-cs|Most}}, {{lang-de|Brüx}}) — [[Чехия]]нең [[Усти төбәге]]ндә урнашкан шәһәр. == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Мост Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Тарих == 10 гасырда нигезләнгән. == Халык == {|class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1870'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>http://pop-stat.mashke.org/czechia-cities.htm{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1881'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1890'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1910'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1911'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1921'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1930'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1950'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1970'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1980'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''2001'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |11262||18649||27292||40701||48621||51727||56751||46328||56857||61158||61543||70670||68263||67466 |} == Рәсми сайт == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Чехиянең зур шәһәрләре}} [[Төркем:Усти төбәге шәһәрләре]] 172nbsewqvxufkqvfbuowt4n1rzmf9d 0 175201 5838249 5521300 2026-04-28T02:16:46Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838249 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} {{ТП/ВМ |татар исеме = Опава |чын исем = {{lang-cs|Opava}}, {{lang-de|Troppau}} |ил = Чехия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Төбәк |төбәк = Моравия-Силезия төбәге |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны = 58274 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = }} '''Опава''' ({{lang-cs|Opava}}, {{lang-de|Troppau}}) — [[Чехия]]нең [[Моравия-Силезия төбәге]]ндә урнашкан шәһәр. == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Опава Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Тарих == Беренче мәртәбә 1195 елда телгә алынган. == Халык == {|class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1870'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>http://pop-stat.mashke.org/czechia-cities.htm{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1881'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1890'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1910'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1911'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1921'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1930'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |'''1939'''<ref>http://www.digizeitschriften.de/download/PPN514401303_1939/PPN514401303_1939___log10.pdf</ref> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1950'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1970'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1980'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''2001'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |27011||32105||35698||42043||47361||49366||54263 |45740||40663||48091||53269||58778||62815||61382||58274 |} == Рәсми сайт == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Чехиянең зур шәһәрләре}} [[Төркем:Моравия-Силезия төбәге шәһәрләре]] m717usf4t8newwa74aczpfzz7ereyc4 0 175208 5838293 5551502 2026-04-28T06:50:33Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838293 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} {{ТП |татар исеме = Пршеров |чын исем = {{lang-cs|Přerov}}, {{lang-de|Prerau}} |ил = Чехия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Төбәк |төбәк = Оломоуц төбәге |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны = 45778 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = }} '''Пршеров''' ({{lang-cs|Přerov}}, {{lang-de|Prerau}}) — [[Чехия]]нең [[Оломоуц төбәге]]ндә урнашкан шәһәр. == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Пршеров Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Тарих == Беренче мәртәбә 1141 елда телгә алынган. == Халык == {|class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1870'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>http://pop-stat.mashke.org/czechia-cities.htm{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1881'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1890'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1910'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1911'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1921'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1930'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1950'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1970'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1980'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''2001'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |11341||15464||17749||22007||26966||28442||30270||29054||36101||44324||50593||51300||48335||45778 |} == Рәсми сайт == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Оломоуц төбәге шәһәрләре]] kphoj9f4henv7efgwia7du2teem3i76 0 175210 5838291 5551503 2026-04-28T06:48:08Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838291 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} {{ТП |татар исеме = Простеёв |чын исем = {{lang-cs|Prostějov}}, {{lang-de|Proßnitz}} |ил = Чехия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Төбәк |төбәк = Оломоуц төбәге |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны = 45116 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = }} '''Простеёв''' ({{lang-cs|Prostějov}}, {{lang-de|Proßnitz}}) — [[Чехия]]нең [[Оломоуц төбәге]]ндә урнашкан шәһәр. == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Простеёв Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Тарих == Беренче мәртәбә 1141 елда телгә алынган. == Халык == {|class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1870'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>http://pop-stat.mashke.org/czechia-cities.htm{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1881'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1890'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1910'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1911'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1921'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1930'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1950'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1970'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1980'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''2001'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |19177||22127||24897||29698||36931||36639||39590||40575||41031||42862||48505||50074||48159||45116 |} == Рәсми сайт == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Оломоуц төбәге шәһәрләре]] [[de:Proßnitz]] ssvf6aaulkecwcqi6nv2hldiharve2p 0 175214 5838150 5551504 2026-04-27T17:22:49Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838150 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} {{ТП |татар исеме = Млада-Болеслав |чын исем = {{lang-cs|Mladá Boleslav}}, {{lang-de|Jungbunzlau}} |ил = Чехия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Төбәк |төбәк = Урта Чехия төбәге |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны = 43939 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = }} '''Млада-Болеслав''' ({{lang-cs|Mladá Boleslav}}, {{lang-de|Jungbunzlau}}) — [[Чехия]]нең [[Урта Чехия төбәге]]ндә урнашкан шәһәр. == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Млада-Болеслав Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. == Тарих == 974 елда нигезләнгән. == Халык == {|class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1870'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*>http://pop-stat.mashke.org/czechia-cities.htm{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1881'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1890'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1910'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1911'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1921'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1930'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1950'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1961'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1970'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1980'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''1991'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''2001'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> | align=*center* style=*background:*f0f0f0;*|'''2011'''<ref name=*pop-stat.mashke.org*/> |- |11003||12249||14452||17017||20640||21425||24488||23204||26021||31085||41226||43859||44255||43939 |} == Рәсми сайт == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Урта Чехия төбәге шәһәрләре]] qiqdcn1ae26k56fvphzvdhwu91buqcv 0 179379 5838137 5814336 2026-04-27T15:55:34Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838137 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''{{Label|Q839669|lang=tt}}''' ({{lang-ru|{{Label|Q839669|lang=ru}}}}, {{lang-en|{{Label|Q839669|lang=en}}}}, {{lang-fr|{{Label|Q839669|lang=fr}}}}, {{lang-es|{{Label|Q839669|lang=es}}}}, {{lang-zh|{{Label|Q839669|lang=zh}}}}, {{lang-ar|{{Label|Q839669|lang=ar}}}}) — Россия югары уку йорты, төп урнашу җире башкаласы [[Мәскәү]] шәһәре, статусы буенча Федераль дәүләт бюджет автоном югары белем бирү мәгариф учреждениесе. [[Патрис Лумумба]] исемендәге халыклар дуслыгы университеты буларак 1960 елда ачыла. == Факультетлар == * Аграр факультет * Инженер академиясе * Гуманитар һәм социаль фәннәр * Рус теле факультеты * Физика-математика һәм табигый фәннәр факультеты * Филология факультеты * Экология факультеты, [[HSE-management]] үзәге бар. * Икътисад факультеты * Медицина институты * Юридик институт * Чит телләр институты * Туризм институты ==РФ халыклар дуслыгы университеты филателиядә == <gallery perrow="4" widths=270 heights=200 caption=> File:2010._Марка_России_1392.jpg| File:1960 CPA 2493.jpg| </gallery> == Шәхесләр== === Ректорлар === * [[1960 ел|1960]]-[[???? ел|????]] — * === Укытучылар === {{seealso|Төркем:Россия халыклар дуслыгы университеты укытучылары}} {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P108 wd:Q839669. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p108/Q839669/p580:башлау,p108/Q839669/p582:тәмамлау,label:Исем,p569,p19,p69,p106,p570,p20}} {| class='wikitable sortable' ! башлау ! тәмамлау ! Исем ! туу датасы ! туу урыны ! әлма-матер ! һөнәр төре ! үлем датасы ! үлем урыны |- | | | ''[[:d:Q12864518|Vladimir Kreyter]]'' | 1897-10-12 | [[Новокузнецк]] | [[Санкт-Петербург дәүләт тау эше университеты|Санкт-Петербург дәүләт тау университеты]] | ''[[:d:Q520549|геолог]]''<br/>''[[:d:Q13416354|минералогия белгече]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]'' | 1966-12-31 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q18590198|Vitaliĭ Ivanovich Cherkesov]]'' | 1906-08-03 | | ''[[:d:Q1778321|Мәскәү дәүләт педагогика университеты]]'' | [[фәлсәфәче]] | 1997 | |- | | | ''[[:d:Q102303131|Lev Ernestovich Elsgol'ts]]'' | 1909-06-05 | [[Санкт-Петербург]] | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | [[математик]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | 1967-10-24 | [[Бишкәк]] |- | | | ''[[:d:Q28358968|Nikolay Kolesnitskiy]]'' | 1910-03-18 | ''[[:d:Q4098569|Buki]]'' | ''[[:d:Q4304155|Мәскәү фәлсәфә, әдәбият һәм тарих институты]]'' | [[галим]] | 1992-12-29 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q48799885|Irina Konstantinovna Esipova]]'' | 1916-05-10 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q2177111|Н. И. Пирогов исемендәге Россия илкүләм тикшеренү медицина университеты]]'' | [[галим]] | 1997-02-28 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q16447589|Semjon Ivanovitsj Lvov]]'' | 1917-02-16 | ''[[:d:Q2459293|Одинцово районы]]'' | ''[[:d:Q4174242|Ейск югары хәрби авиация институты]]'' | [[офицер]] | 1997-07-05 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q4266197|Yakov Lomko]]'' | 1917-11-13 | [[Донецк]] | ''[[:d:Q4483558|Санкт-Петербург университетының физика-метематика факультеты]]'' | [[Jurnalist|журналист]] | 2018-01-28 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q60695139|Панин, Иван Михайлович]]'' | 1918-01-08 | [[Коломна]] | ''[[:d:Q1961160|Мәскәү дәүләт таучылык университеты]]'' | [[галим]] | 2015-09-24 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q112130699|Любомудрова, Валентина Владимировна]]'' | 1918-02-01 | [[Тула]] | [[Мәскәү дәүләт юридик университеты]] | [[хокук белгече]]<br/>''[[:d:Q193391|дипломат]]'' | 1999-11-10 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q20509842|Marklen Lazarev]]'' | 1920-10-20 | [[Ереван]] | [[Мәскәү дәүләт юридик университеты]] | [[хокук белгече]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | 2006 | |- | | | ''[[:d:Q19918222|Дерюгин, Лев Николаевич]]'' | 1921-02-02 | | | [[галим]] | 1988-09-08 | |- | | | ''[[:d:Q54974233|Струков, Николай Андреевич]]'' | 1921-03-22 | [[Воронеж]] | [[Россия Федерациясе Хөкүмәте каршындагы Финанс университеты|Россия Федерациясе Хөкүмәте каршындагы финанс университеты]] | [[галим]] | 2010-08-22 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q112130828|Малинин, Виктор Арсеньевич]]'' | 1921-05-01 | [[Тверь]] | ''[[:d:Q4304155|Мәскәү фәлсәфә, әдәбият һәм тарих институты]]''<br/>[[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''<br/>[[фәлсәфәче]] | 1999-08-21 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q4360665|Alexeï Petrov]]'' | 1921-05-21 | ''[[:d:Q4383024|Pskovsky Uyezd]]'' | ''[[:d:Q14404494|М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академия]]'' | [[офицер]] | 2015-04-24 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q4516628|Yelena Chistyakova]]'' | 1921-11-16 | [[Подольск]] | ''[[:d:Q4204528|МДУ тарих факультеты]]'' | ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''<br/>''[[:d:Q56417579|чыганаклар белгече]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | 2005-03-02 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q112996403|Леви, Александр Абрамович]]'' | 1922 | [[Мәскәү]] | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | [[хокук белгече]] | | |- | 1964 | 1972 | ''[[:d:Q16663193|Burkhan Kerimov]]'' | 1922-05-25 | [[Акташ (шәһәр, Азәрбайҗан)|Акташ]] | [[Бакы дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q169470|физик]]'' | 2010-12-04 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q4151115|Vladimir Gryaznov]]'' | 1922-07-17 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q4497731|МДУның химия факультеты]]'' | [[галим]] | 2001-05-19 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q112130783|Протопопов, Анатолий Сергеевич]]'' | 1922-07-27 | ''[[:d:Q27351867|Kokshetau district]]'' | [[Мәскәү дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институты]] | ''[[:d:Q201788|тарихчы]]'' | 2018 | |- | | | ''[[:d:Q115714904|Yuriy Aleksandrovich Ryabov]]'' | 1923-06-15 | [[Харьков]] | ''[[:d:Q1458695|Харьков милли университеты]]''<br/>[[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q11063|астроном]]''<br/>[[математик]] | 2021-05-31 | |- | | | ''[[:d:Q4194492|Yuri Zubritsky]]'' | 1923-07-08 | [[Бараба]] | [[Мәскәү дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институты]] | ''[[:d:Q14467526|телбелгеч]]''<br/>''[[:d:Q15319501|social scientist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>[[шагыйрь]]<br/>''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]'' | 2007-03-24 | |- | | | ''[[:d:Q112206674|Ilya Bulygin]]'' | 1923-08-01 | ''[[:d:Q4390809|Ратово (Нижни Новгородан область)]]'' | ''[[:d:Q4304158|Мәскәү тарих-архив институты]]'' | ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | 1996 | |- | | | ''[[:d:Q112130746|Stepan Mamontov]]'' | 1923-09-20 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q4114529|ССРБ Саклану министрлыгының хәрби институты]]'' | ''[[:d:Q19829999|культуролог]]''<br/>''[[:d:Q14467526|телбелгеч]]''<br/>''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''<br/>''[[:d:Q201788|тарихчы]]''<br/>''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]'' | 2001-04-25 | |- | | | ''[[:d:Q16323958|Temirbolat Berezov]]'' | 1924-10-19 | ''[[:d:Q3651433|Jimara]]'' | [[Төньяк Осетия дәүләт медицина академиясе]] | ''[[:d:Q2919046|тереклек химиячесе]]''<br/>''[[:d:Q16062369|онколог]]''<br/>''[[:d:Q6051619|публицист]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | 2014-03-10 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q15065382|Arkady Glukhov]]'' | 1925-02-24 | ''[[:d:Q4091084|Bolshevo]]'' | [[Мәскәү дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институты]] | ''[[:d:Q193391|дипломат]]'' | 2016-03-19 | |- | | | ''[[:d:Q28357238|N. N. Molchanov]]'' | 1925-04-18 | [[Киржач]] | ''[[:d:Q4204527|Санкт-Петербург дәүләт университетының тарих факультеты]]'' | [[галим]] | 1990 | |- | | | ''[[:d:Q21849379|Mikhail Martynyuk]]'' | 1925-12-20 | [[Лихачы (Пружанский районы)|Лихачы]] | | [[математик]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | 2017-09-16 | [[Мәскәү]] |- | 1975 | 1996 | ''[[:d:Q7920811|Vera Nikolaevna Maslennikova]]'' | 1926-04-29 | ''[[:d:Q4378575|Прилуки]]'' | ''[[:d:Q2367115|МДУ механика-математика факультеты]]''<br/>''[[:d:Q611420|РФА Математика институты]]'' | [[математик]] | 2000-08-14 | |- | | | ''[[:d:Q19908180|Igor Dmitrievitsj Kirpatovskiy]]'' | 1927-06-27 | ''[[:d:Q591872|Мала-Выска]]'' | ''[[:d:Q1962613|Беренче Мәскәү медицина университеты]]'' | [[галим]] | 2014-06-27 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q55107106|Башарин, Гелий Павлович]]'' | 1927-11-01 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q2367115|МДУ механика-математика факультеты]]'' | [[галим]] | 2018-04-23 | |- | | | [[Әхмәд Искәндәров]] | 1927-11-23 | ''[[:d:Q1026043|Mardakan]]'' | ''[[:d:Q61750959|Military Institute of Foreign Languages]]''<br/>''[[:d:Q3064305|МДУның фәлсәфә факультеты]]'' | ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''<br/>''[[:d:Q15991218|Япония белгече]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q589298|баш мөхәррир]]'' | 2017-10-13 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q115784693|Yuri Uvarov]]'' | 1928 | | | ''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]''<br/>''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''<br/>''[[:d:Q13418253|филолог]]'' | 2003 | |- | 1981 | | ''[[:d:Q28125689|Nikolay Agadzhanyan]]'' | 1928-01-28 | [[Хачмас]] | [[Дагстан дәүләт медицина университеты]] | ''[[:d:Q2055046|физиолог]]''<br/>''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | 2014-12-27 | [[Мәскәү]] |- | 1966 | 1983 | ''[[:d:Q112603844|Arman Nazaryan]]'' | 1928-06-16 | ''[[:d:Q459|Филибә]]'' | ''[[:d:Q1962291|Ереван лингвистика университеты]]'' | ''[[:d:Q14467526|телбелгеч]]'' | 2007-11-21 | [[Ереван]] |- | | | ''[[:d:Q21662853|Pyotr Kononkov]]'' | 1928-09-10 | [[Мәскәү]] | | ''[[:d:Q864503|биолог]]'' | 2021-03-25 | |- | | | ''[[:d:Q112995009|Aida Vasilyevna Shirokova]]'' | 1928-09-26 | [[Ногинск]] | ''[[:d:Q4484266|Мәскәү дәүләт университетының филология факультеты]]'' | ''[[:d:Q14467526|телбелгеч]]'' | 2018-04-08 | |- | | | ''[[:d:Q60695059|Куликов, Лев Васильевич]]'' | 1929-12-05 | [[Вышний Волочёк|Вышний Волочёк шәһәре]] | ''[[:d:Q1531782|Климент Аркадьевич Тимирязев исемендәге Мәскәү авыл хуҗалыгы академиясе]]'' | [[галим]] | 2018-04-27 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q4397529|Fjodor Nikolaevitsj Romasjov]]'' | 1929-12-27 | | | [[галим]] | 2018-12-14 | |- | | | ''[[:d:Q120279938|Хавронина, Серафима Алексеевна]]'' | 1930 | | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | | | |- | 1958 | 1988 | ''[[:d:Q15076663|Jurij Ovtsjinnikov]]'' | 1930-01-25 | [[Вышний Волочёк|Вышний Волочёк шәһәре]]<br/>[[Мәскәү]] | ''[[:d:Q1962613|Беренче Мәскәү медицина университеты]]'' | [[галим]] | 2013-04-25 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q21133038|Шишов, Лев Львович]]'' | 1930-07-08 | | ''[[:d:Q1531782|Климент Аркадьевич Тимирязев исемендәге Мәскәү авыл хуҗалыгы академиясе]]'' | [[галим]] | 2004-06-28 | |- | | | ''[[:d:Q55107138|Vasilij Aleksandrovič Zabrodin]]'' | 1930-07-30 | ''[[:d:Q832764|Bobrovsky District]]'' | ''[[:d:Q4407660|Санкт-Петербург дәүләт ветеринария медицинасы академиясе]]'' | ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q864503|биолог]]''<br/>[[галим]] | 2026-03-12 | |- | | | ''[[:d:Q4394082|Feliks Reshetnikov]]'' | 1930-12-29 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q3890936|МДУның юридик факультеты]]'' | ''[[:d:Q16012028|хокук галиме]]''<br/>[[хокук белгече]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | 1998-05-17 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q4245074|Feliks Kuznetsov]]'' | 1931-02-22 | ''[[:d:Q4280830|Manylovitsa]]'' | ''[[:d:Q4480746|МДУның журналистика факультеты]]'' | [[язучы]]<br/>''[[:d:Q4263842|әдәби тәнкыйтьче]]'' | 2016-10-15 | [[Мәскәү]] |- | | | [[Артур Сәгадиев]] | 1931-02-24 | [[Казан]] | ''[[:d:Q4304150|Мәскәү Көнчыгышны өйрәнү институты]]'' | ''[[:d:Q1731155|шәркыятьче]]'' | 1997-01-22 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q4322687|Lev Novikov]]'' | 1931-05-22 | ''[[:d:Q1469378|Fryanovo]]'' | ''[[:d:Q4484266|Мәскәү дәүләт университетының филология факультеты]]'' | [[галим]] | 2003-03-18 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q4518187|Valeria Churganova]]'' | 1931-07-05 | [[Богородицк|Богородитск]] | ''[[:d:Q4484266|Мәскәү дәүләт университетының филология факультеты]]'' | [[галим]] | 1999-04-28 | [[Мытищи]] |- | | | ''[[:d:Q6043000|Nikolai Vsévolodovich Mitskievich]]'' | 1931-09-21 | [[Новосибирск]] | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q19350898|физик-теоретик]]''<br/>''[[:d:Q169470|физик]]'' | 2019-01-01 | |- | | | ''[[:d:Q4131204|Yury Gavrilov]]'' | 1932-05-19 | ''[[:d:Q2629983|Kesova Gora]]'' | ''[[:d:Q4204528|МДУ тарих факультеты]]'' | ''[[:d:Q1731155|шәркыятьче]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q201788|тарихчы]]'' | 2010-09-26 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q4403480|Lev Sabinin]]'' | 1932-06-21 | [[Воронеж]] | ''[[:d:Q2367115|МДУ механика-математика факультеты]]'' | [[математик]] | 2004-06-04 | [[Квернавака]] |- | | | ''[[:d:Q4168261|Leokadiya Drobizheva]]'' | 1933-01-13 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q4204528|МДУ тарих факультеты]]'' | ''[[:d:Q2306091|социолог]]''<br/>''[[:d:Q201788|тарихчы]]''<br/>''[[:d:Q1371378|этнолог]]'' | 2021-04-11 | |- | | | ''[[:d:Q21857201|Lena Silard]]'' | 1933-04-03 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q4484266|Мәскәү дәүләт университетының филология факультеты]]'' | ''[[:d:Q13418253|филолог]]''<br/>''[[:d:Q15976341|славист]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q48955146|Abdel Zachra Kadem Eyfari]]'' | 1933-07-01 | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q120278480|Каримов, Зуфар Фазылович]]'' | 1933-10-15 | [[Түбән Каргавылы]] | [[Уфа дәүләт нефть техника университеты|Уфа дәүләт нефть-техника университеты]] | | | |- | | | ''[[:d:Q4216161|Vladimir Kartashkin]]'' | 1934-03-04 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q3890936|МДУның юридик факультеты]]'' | [[адвокат]] | | |- | | | ''[[:d:Q4196063|Vilen Ivanov]]'' | 1934-07-06 | [[Полтава]] | ''[[:d:Q1935120|Хәрби-сәяси академия]]'' | ''[[:d:Q2306091|социолог]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q4225152|Yury Kobishchanov]]'' | 1934-10-08 | [[Харьков]] | ''[[:d:Q2782141|MSU The Institute of Asian and African Studies]]'' | ''[[:d:Q2306091|социолог]]''<br/>''[[:d:Q201788|тарихчы]]'' | 2022-07-29 | |- | | | ''[[:d:Q55653582|Juriy Pavlovitsj Kozlov]]'' | 1935-05-15 | [[Киев]] | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q864503|биолог]]'' | 2025-10-15 | |- | | | ''[[:d:Q28124076|Anatoly Karpov]]'' | 1935-06-07 | [[Волгоград]] | ''[[:d:Q4484266|Мәскәү дәүләт университетының филология факультеты]]'' | [[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]'' | 2021-08-10 | [[Калуга]] |- | 1983 | 2017 | ''[[:d:Q60695270|Валентин Сергеевич Моисеев]]'' | 1937-09-09 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q1962613|Беренче Мәскәү медицина университеты]]'' | [[галим]] | 2017-10-07 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q4070498|Viada Arutyunova-Fidanyan]]'' | 1937-09-30 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q4484266|Мәскәү дәүләт университетының филология факультеты]]'' | ''[[:d:Q26132815|византолог]]''<br/>''[[:d:Q21280575|armenologist]]''<br/>[[Гыйльми хезмәткәр]] | | |- | | | ''[[:d:Q16669279|Viktor Kutsenko]]'' | 1938-04-17 | [[Бишкәк]] | | ''[[:d:Q15839134|эколог]]'' | 2015-10-08 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q1716592|Victor Danilov-Danilyan]]'' | 1938-05-09 | [[Мәскәү]] | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''<br/>''[[:d:Q15839134|эколог]]''<br/>''[[:d:Q3644587|һидрулыг]]'' | | |- | 1990 | 1995 | ''[[:d:Q77502112|Yury Maleyev]]'' | 1938-06-11 | [[Петергоф|Петерһоф]] | [[Мәскәү дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институты]] | [[хокук белгече]] | 2017-12-03 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q4064942|Anatoly]]'' | 1938-09-11 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q2177111|Н. И. Пирогов исемендәге Россия илкүләм тикшеренү медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q211346|психиатр]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q26452159|Valery Skurlatov]]'' | 1938-12-14 | [[Павлово]] | ''[[:d:Q2367144|МДУның физика факультеты]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>[[язучы]] | | |- | | | ''[[:d:Q4100915|Valery Bykov]]'' | 1938-12-19 | [[Самар]] | ''[[:d:Q4406402|Самар дәүләт техника университеты]]'' | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q65143203|Mikhail Konstantinov]]'' | 1939-03-06 | | ''[[:d:Q1719898|Мәскәү авиация институты]]''<br/>[[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q131427401|Oktay Efendiev]]'' | 1939-05-18 | [[Бакы]] | [[Бакы дәүләт университеты]]<br/>''[[:d:Q4476714|Урал дәүләт юридик университеты]]'' | [[хокук белгече]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q63677188|хокук укытучысы]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q56310417|Alexandr Nikolskiy]]'' | 1939-05-25 | [[Мәскәү]] | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q15839134|эколог]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q112130872|Зубкова, Людмила Георгиевна]]'' | 1939-06-11 | [[Новосибирск]] | ''[[:d:Q4484266|Мәскәү дәүләт университетының филология факультеты]]'' | ''[[:d:Q14467526|телбелгеч]]'' | 2021-09-13 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q18405598|Z. T. Golenkova]]'' | 1939-09-10 | | ''[[:d:Q3064305|МДУның фәлсәфә факультеты]]'' | ''[[:d:Q2306091|социолог]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q70253480|Рыбаков, Юрий Петрович]]'' | 1939-09-21 | [[Щёлково]] | ''[[:d:Q2367144|МДУның физика факультеты]]'' | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q4245020|Mikhail Kuznetsov]]'' | 1940-07-27 | [[Осиповичи|Асиповичы]] | [[Мәскәү дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институты]]<br/>''[[:d:Q4465268|Suvorov Military School in Tula]]'' | [[адвокат]] | | |- | | | ''[[:d:Q4259109|Vladimir Konstantinovitsj Lepachin]]'' | 1941-02-11 | | ''[[:d:Q1962613|Беренче Мәскәү медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q2114605|фармаколог]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q4312713|I. Z. Naletov]]'' | 1941-10-06 | [[Апшеронск]] | | [[укытучы]] | 2010-05-04 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q15061348|Aleksey Jaroslavovitsj Tsjizjov]]'' | 1942-09-23 | [[Әкчин]] | [[Урал дәүләт медицина университеты]] | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q21089390|Pavel Bocharov]]'' | 1943-05-10 | | | [[галим]] | 2006-09-20 | |- | | | ''[[:d:Q31296724|Fazil Qurbanov]]'' | 1944-02-18 | [[Бакы]] | ''[[:d:Q2559074|Азәрбайҗан тыйб университеты]]'' | | 2020-12-23 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q56158790|Sergey Ivanovitsj Resnjanskiy]]'' | 1944-09-26 | [[Воронеж]] | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]<br/>''[[:d:Q4204528|МДУ тарих факультеты]]'' | ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q4148251|Valery Grebennikov]]'' | 1946-10-14 | [[Минск]] | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q4075081|Evgeny Bazhanov]]'' | 1946-11-06 | [[Львов]] | [[Мәскәү дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институты]]<br/>''[[:d:Q5279909|Россия Федерациясе Чит ил эшләре министрлыгының Дипломатия академиясе]]'' | ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''<br/>''[[:d:Q193391|дипломат]]''<br/>''[[:d:Q1238570|сәясәт белгече]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | 2023-09-18 | |- | | | ''[[:d:Q96902137|Aleksandr Travnikov‏]]'' | 1947-01-21 | [[Южно-Сахалинск]] | ''[[:d:Q4450887|Tambov Higher Military Aviation Engineering School]]''<br/>[[Мәскәү дәүләт юридик университеты]] | [[офицер]]<br/>[[хокук белгече]]<br/>[[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q15980158|язучы-документалист]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q4387262|Victor Yevseyevich Radzinsky]]'' | 1947-09-08 | [[Киев]] | | ''[[:d:Q2640827|гинеколог]]'' | | |- | 2022-01-01 | | ''[[:d:Q55689122|Keith James Topping]]'' | 1947-10-01 | [[Стокпорт]] | ''[[:d:Q472316|University of Nottingham]]'' | ''[[:d:Q1231865|педагог]]''<br/>''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q69520552|Путрик, Юрий Степанович]]'' | 1947-12-16 | [[Калининград]] | ''[[:d:Q4304073|М.А. Шолохов ис. Мәскәү дәүләт гуманитар университеты]]'' | ''[[:d:Q201788|тарихчы]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q57984319|Кривошапко, Сергей Николаевич]]'' | 1948-07-13 | [[Волгоград]] | | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q56225466|Aleksandr Petrovitsj Haoestov]]'' | 1948-10-10 | ''[[:d:Q3859659|Mishelyovka]]'' | | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q4269192|Anatoly Lukyanov]]'' | 1948-10-28 | [[Иваново]] | ''[[:d:Q3064305|МДУның фәлсәфә факультеты]]'' | [[галим]] | 2021-04-23 | |- | 2021-01-14 | 2023-09-15 | ''[[:d:Q26720723|Armando J. L. Pombeiro]]'' | 1949 | [[Порту]] | ''[[:d:Q1161297|Сассекс университеты]]'' | ''[[:d:Q3400985|фәнни хезмәткәр]]''<br/>''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q62713765|Yury Tavrovsky]]'' | 1949-08-11 | [[Днипро]] | [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q1731155|шәркыятьче]]''<br/>[[Jurnalist|журналист]]<br/>''[[:d:Q1238570|сәясәт белгече]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q39390160|Vladimir Stepanov]]'' | 1949-12-13 | [[Белово]] | ''[[:d:Q1637997|Новосибирск дәүләт университеты]]'' | [[математик]] | | |- | | | ''[[:d:Q4283189|Nikolay Marchuk]]'' | 1949-12-19 | [[Киев]] | Россия халыклар дуслыгы университеты | [[галим]] | 2017-07-16 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q126122186|Александр Анатольевич Грабельников]]'' | 1950 | [[Чыстякове|Чыстәкове]] | ''[[:d:Q4480746|МДУның журналистика факультеты]]'' | [[Jurnalist|журналист]]<br/>[[язучы]]<br/>''[[:d:Q13418253|филолог]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q201788|тарихчы]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q60824804|Матюшок, Владимир Михайлович]]'' | 1950-07-03 | | Россия халыклар дуслыгы университеты | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q4244953|Vladimir Kuznetsov]]'' | 1950-09-29 | [[Түбән Новгород өлкәсе]] | ''[[:d:Q4366456|Идел буе дәүләт технология университеты]]'' | ''[[:d:Q2374149|ботаник]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q109488796|Зеленцов, Александр Борисович]]'' | 1951-02-11 | ''[[:d:Q16695969|Селевкино]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q16012028|хокук галиме]]'' | | |- | 1979 | | ''[[:d:Q2636066|Владимир Филиппов]]'' | 1951-04-15 | [[Урюпинск]] | Россия халыклар дуслыгы университеты<br/>''[[:d:Q611420|РФА Математика институты]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>[[математик]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q60824788|Irina Aleksandrovna Rodionova]]'' | 1951-08-01 | | [[Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты]] | ''[[:d:Q901402|географ]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q4461402|Vladimir Torshin]]'' | 1951-09-14 | [[Красногорск]] | ''[[:d:Q4086897|Мәскәү дәүләт университетының Биология факультеты]]'' | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q85327573|Загородний, Николай Васильевич]]'' | 1951-12-18 | ''[[:d:Q2347457|Uman Raion]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q16030727|хирург-ортопед]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q17617298|Nur Kirabayev]]'' | 1951-12-19 | [[Алматы]] | ''[[:d:Q3064305|МДУның фәлсәфә факультеты]]'' | ''[[:d:Q620573|гарәбиятче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q88992947|Natalia V. Varlamova]]'' | 1952 | | [[Мәскәү дәүләт юридик университеты]] | [[хокук белгече]] | | |- | | | ''[[:d:Q92392965|Хохлов, Юрий Степанович]]'' | 1952-03-01 | [[Түбән Новгород]] | ''[[:d:Q492766|Николай Иванович Лобачевский исемендәге Түбән Новгород дәүләт университеты]]'' | [[математик]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q74566929|Igor Yulievich Lebedenko]]'' | 1952-06-21 | [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]] | ''[[:d:Q4304082|Россия медицина университеты]]'' | [[галим]]<br/>''[[:d:Q27349|стоматолог]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q5859282|Fernando Bruquetas de Castro]]'' | 1953 | ''[[:d:Q929147|Río de Oro]]'' | ''[[:d:Q940302|University of Las Palmas de Gran Canaria]]'' | ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>[[язучы]]<br/>''[[:d:Q201788|тарихчы]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q30345607|Aleksandr Skubachevsky]]'' | 1953-03-25 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q1719898|Мәскәү авиация институты]]'' | [[математик]] | | |- | | | ''[[:d:Q4143484|Mikhail Gorbanevsky]]'' | 1953-05-21 | [[Чиләбе]] | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q14467526|телбелгеч]]''<br/>''[[:d:Q11424130|toponymist]]''<br/>''[[:d:Q16314361|лексиколог]]''<br/>''[[:d:Q15976341|славист]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q13418253|филолог]]'' | 2025-09-20 | |- | | | ''[[:d:Q85137978|Михайлов, Михаил Иванович]]'' | 1953-08-10 | | ''[[:d:Q1962613|Беренче Мәскәү медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q12765408|epidemiologist]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q16720012|Vera Vakhtangovna Shervashidze]]'' | 1953-09-27 | | ''[[:d:Q37008|Тбилиси дәүләт унивирситеты]]'' | [[язучы]]<br/>''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]'' | 2021-09-19 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q4298092|Natalya Mikheyeva]]'' | 1954-01-02 | [[Санкт-Петербург]] | ''[[:d:Q2992066|Минск дәүләт лингвистика университеты]]'' | ''[[:d:Q15976717|социолингвист]]''<br/>''[[:d:Q16880249|диалектолог]]''<br/>''[[:d:Q14467526|телбелгеч]]''<br/>''[[:d:Q14972848|лексикограф]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q2505739|испанист]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q4213271|Anatoly Kapustin]]'' | 1954-01-14 | [[Түбән Новгород өлкәсе]] | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q60830344|Асхат Дивеев]]'' | 1954-02-22 | | ''[[:d:Q1472245|Мәскәү дәүләт техника университеты]]'' | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q4393205|Konstantin Remchukov]]'' | 1954-11-21 | [[Морозовск]] | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>[[Jurnalist|журналист]] | | |- | | | ''[[:d:Q116973551|Maytham Janābī]]'' | 1955 | [[Нәҗәф]] | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | [[фәлсәфәче]]<br/>[[язучы]] | 2021 | [[Россия]] |- | | | ''[[:d:Q30880008|Revaz Sepiashvili]]'' | 1955-01-24 | ''[[:d:Q172415|Кутаиси]]'' | ''[[:d:Q4243512|Кубань дәүләт медицина университеты]]'' | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q30346119|Michail Nikolajevič Kopylov]]'' | 1955-06-11 | [[Новосибирск]] | [[Мәскәү дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институты]] | [[галим]]<br/>[[хокук белгече]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q59169573|Sergey Preobrazhensky]]'' | 1955-06-16 | [[Мәскәү]] | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q13418253|филолог]]''<br/>[[шагыйрь]]<br/>''[[:d:Q876864|мөхәррир]]''<br/>''[[:d:Q28389|сценарист]]'' | 2017-06-20 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q60824802|Ефремов, Виктор Степанович]]'' | 1955-11-08 | | | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q4522685|Fyodor Shelov-Kovedyayev]]'' | 1956-07-15 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q4484266|Мәскәү дәүләт университетының филология факультеты]]'' | ''[[:d:Q193391|дипломат]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q22919495|Сахно, Ирина Михайловна]]'' | 1956-10-06 | [[Ставрополь]] | ''[[:d:Q4439029|Ставрополь дәүләт университеты]]'' | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q60830348|Александр Дроздов]]'' | 1957-09-22 | [[Мәскәү]] | [[Россия дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендә Россия дәүләт нефть һәм газ университеты]] | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q59230046|Yury Moseykin]]'' | 1958-01-29 | | Россия халыклар дуслыгы университеты | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q19742657|Aleksandr Zhuchenko Jr.]]'' | 1958-11-03 | [[Торжок]] | ''[[:d:Q4693931|Молдова дәүләт аграр университеты]]'' | ''[[:d:Q3126128|генетик]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q4054367|Aslan Abashidze]]'' | 1958-11-18 | [[Аҗария Автономияле Республикасы]] | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q16012028|хокук галиме]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q126076946|Валерий Леонидович Музыкант]]'' | 1959 | [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]] | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q2306091|социолог]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q13418253|филолог]]''<br/>[[Jurnalist|журналист]] | | |- | 2007 | | ''[[:d:Q113700232|Виктор Игоревич Ильгисонис]]'' | 1959-02-08 | | ''[[:d:Q1367256|Мәскәү физика-техника институты]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q60833603|Бахтикиреева, Улданай Максутовна]]'' | 1959-09-27 | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q13418253|филолог]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q125458628|Виктор Владимирович Барабаш]]'' | 1959-11-08 | [[Свободный (шәһәр)]] | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q13418253|филолог]]''<br/>[[Jurnalist|журналист]]<br/>[[язучы]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q60835155|Киличенков, Алексей Алексеевич]]'' | 1960-11-04 | ''[[:d:Q1010136|Karasu District]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q65158397|Nigusie Kassaye W. Michael]]'' | 1961-07-31 | [[Хәбәшстан|Эфиопия]] | Россия халыклар дуслыгы университеты | | | |- | | | ''[[:d:Q126120159|Galina Trofimova]]'' | 1962-08-17 | [[Мәскәү]] | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q13418253|филолог]]''<br/>[[Jurnalist|журналист]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q16515000|Vladimir Tsvyk]]'' | 1962-10-23 | [[Рига]] | ''[[:d:Q3064305|МДУның фәлсәфә факультеты]]'' | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q30346481|Ilja W. Viktoriew]]'' | 1962-11-11 | [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]] | ''[[:d:Q4135693|МДУның геология факультеты]]'' | ''[[:d:Q593644|химик]]''<br/>''[[:d:Q520549|геолог]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q65128936|Andrey Korolyov]]'' | 1962-12-09 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q1962613|Беренче Мәскәү медицина университеты]]''<br/>''[[:d:Q4138530|Kaptsov Gymnasium № 1520]]'' | [[галим]] | | |- | | | [[Ринат Гыймранов]] | 1963-05-08 | [[Түбән Новгород өлкәсе]] | [[Казан дәүләт медицина университеты]] | | | |- | | | ''[[:d:Q70251710|Бертовский Лев Владимирович]]'' | 1963-07-14 | [[Сергиев Посад]] | ''[[:d:Q2418908|Беларус дәүләт университеты]]'' | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q99767894|Алексей Алексеевич Чистяков]]'' | 1963-12-04 | [[Үскәмән]] | ''[[:d:Q30532544|Россия җәза үтәтү буенча федераль хезмәтенең Хокук һәм идарә академиясе]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q4283983|Alexey Maslov]]'' | 1964-10-05 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q2782141|MSU The Institute of Asian and African Studies]]'' | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q57413972|Andrey Kaprin]]'' | 1966-08-02 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q4304082|Россия медицина университеты]]'' | [[галим]]<br/>''[[:d:Q16062369|онколог]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q113995748|Георгій Георгіевіч Амельянюк]]'' | 1966-12-10 | [[Кобрын]] | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | | | |- | 1997 | 2000 | ''[[:d:Q114669869|Тимофей Александрович Дмитриев]]'' | 1971-07-22 | | ''[[:d:Q2782141|MSU The Institute of Asian and African Studies]]''<br/>''[[:d:Q3064305|МДУның фәлсәфә факультеты]]''<br/>''[[:d:Q4201801|РФА Фәлсәфә институты]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q4223993|Andrei Klishas]]'' | 1972-11-09 | [[Екатеринбург]] | Россия халыклар дуслыгы университеты<br/>''[[:d:Q1851014|Урал дәүләт университеты]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q15088520|Sergey Ryazantsev]]'' | 1973-04-26 | [[Ставрополь крае]] | ''[[:d:Q4439029|Ставрополь дәүләт университеты]]'' | ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q97315303|Костин, Андрей Александрович]]'' | 1974 | | ''[[:d:Q1056886|Питырбур дәүләт медицина университеты]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q4186115|Nadezhda Zamyatina]]'' | 1974-06-13 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q4217699|Кафедра сацыяльна-эканамічнай геаграфіі замежных краін]]'' | ''[[:d:Q901402|географ]]'' | | |- | 1999 | | ''[[:d:Q126326947|Yuliya Ebzeeva]]'' | 1976-07-29 | [[Орехово-Зуево]] | ''[[:d:Q4273359|Дәүләт гуманитар-технологик университеты]]''<br/>''[[:d:Q1778321|Мәскәү дәүләт педагогика университеты]]'' | ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q13418253|филолог]]''<br/>''[[:d:Q2306091|социолог]]''<br/>''[[:d:Q14467526|телбелгеч]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q90393737|Dmitry Efrosinin]]'' | 1977 | [[Мәскәү]] | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q4492958|Evgenia Frolova]]'' | 1977-05-03 | [[Мәскәү]] | | [[укытучы]] | | |- | | | ''[[:d:Q55103836|Аду Яо Никэз]]'' | 1979-01-01 | [[Кот-д’Ивуар]] | Россия халыклар дуслыгы университеты | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q15075343|Sergei Nikitin]]'' | 1979-09-12 | [[Мәскәү]] | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | [[язучы]] | | |- | | | ''[[:d:Q30344956|Олег Ястребов]]'' | 1981-03-24 | [[Железногорск (Красноярск крае)|Железногорск]] | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q16012028|хокук галиме]]'' | | |- | 2011 | 2022 | ''[[:d:Q112790078|Oleg K. Petrovich-Belkin]]'' | 1985-09-24 | [[Мәскәү]] | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q1238570|сәясәт белгече]]''<br/>''[[:d:Q6051619|публицист]]''<br/>''[[:d:Q201788|тарихчы]]'' | | |- | 2013-12 | 2014-12 | ''[[:d:Q102984666|Anastasia Golubtsova]]'' | 1986-05-13 | | Россия халыклар дуслыгы университеты | | | |- | | | ''[[:d:Q49479374|Vladimir P. Zaytsev]]'' | 20th century | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q593644|химик]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q4316798|Aleksandr Ilitsj Nelson]]'' | | | ''[[:d:Q4351496|Академик Е. А. Вагнер исемендәге Пермь дәүләт медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q211346|психиатр]]''<br/>''[[:d:Q2849224|анестезиолог]]''<br/>''[[:d:Q2581971|рияниматулыг]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q7400040|Saiful Hoque]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q193391|дипломат]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q24034788|Margarita Dmitrievna Lagutkina]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | [[укытучы]]<br/>''[[:d:Q1731155|шәркыятьче]]''<br/>[[Jurnalist|журналист]] | | |- | | | ''[[:d:Q41050675|Yuriy L. Orlov]]'' | | | ''[[:d:Q1637997|Новосибирск дәүләт университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q42239051|Igor Nefedov]]'' | | | [[Н. Г. Чернышевский исемендәге Сарытау дәүләт университеты|Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2015-03-01 | 2015-07-31 | ''[[:d:Q42365986|Atash V. Gurbanov]]'' | | | ''[[:d:Q1636837|Instituto Superior Técnico]]''<br/>''[[:d:Q101000296|Baku State University Chair of Organic Chemistry]]''<br/>[[Бакы дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q42365988|Eugeniya V. Nikitina]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q42402601|Sergei V. Jargin]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2013 | 2015-04 | ''[[:d:Q43017181|Ospan A. Mynbaev]]'' | | | ''[[:d:Q612665|Брүсил ирекле үнивирситите]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2016-09-01 | 2018-07-02 | ''[[:d:Q43044689|Igor V Trushkov]]'' | | | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2017-03-01 | | ''[[:d:Q50237370|Vladimir A Larionov]]'' | | | ''[[:d:Q4201858|Nesmeyanov Institute of Organoelement Compounds]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2018-02-20 | | ''[[:d:Q50951630|Iakov Karandashev]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2017-02-06 | | ''[[:d:Q51017815|Andrei R Grabeklis]]'' | | | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2018-03 | 2022-06 | ''[[:d:Q55685947|Aliaksandr Birukou]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2019-11-01 | | ''[[:d:Q56065855|Denis Vinnikov]]'' | | | ''[[:d:Q168756|Берклидәге Калифорния университеты]]''<br/>''[[:d:Q1743431|Kyrgyz-Russian Slavic University]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2018-10 | 2019-02 | ''[[:d:Q56756164|Лука Маркезини]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2003-09-01 | | ''[[:d:Q56862950|Elena Kalinina]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2000-09-01 | | ''[[:d:Q57018548|Fedor I Zubkov]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 1994 | | ''[[:d:Q57021786|Elena A Sorokina]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2016-09-01 | | ''[[:d:Q57060186|Margarita G Skalnaya]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2016-09-01 | | ''[[:d:Q57060193|Anatoly V Skalny]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2016 | | ''[[:d:Q57416758|Yulia Kotovskaya]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2013-11-23 | | ''[[:d:Q57543258|Leonid G Voskressensky]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2001 | | ''[[:d:Q57825419|Dmitry Kulyabov]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2020-09-01 | 2022-06-01 | ''[[:d:Q57959074|Alexey V Kletskov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''<br/>''[[:d:Q593644|химик]]'' | | |- | 2017-04-27 | | ''[[:d:Q57995319|Irina Karabulatova]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2015-02-10 | | ''[[:d:Q58337618|Victor Khrustalev]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2020-05-29 | | ''[[:d:Q58683815|Yury Dvornikov]]'' | | | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]<br/>''[[:d:Q4201551|Earth Cryosphere Institute]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q58957162|Alexey Bilyachenko]]'' | | | ''[[:d:Q4304107|Мәскәү дәүләт нәзек химия технологияләре университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2012 | | ''[[:d:Q59150145|Victor Edneral]]'' | | | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2018-06 | 2020-11 | ''[[:d:Q59398981|Alexey Tokarev]]'' | | | ''[[:d:Q609768|Колд-Сприң-Һарбордагы тәҗрибәханә]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2018 | | ''[[:d:Q59669187|Morteza Yousefi]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2020-05-15 | | ''[[:d:Q59698447|Andrey Makarov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q60034686|Уладзімір Міхайлавіч Пізенгольц]]'' | | | | | | |- | 2009-09-01 | 2010-09-01 | ''[[:d:Q60317749|Elena Tsisanova]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2018-02-18 | | ''[[:d:Q60731158|Ilya V Efimov]]'' | | | [[Урал федераль университеты|Беренче Россия президенты Борис Николаевич Ельцин исемендәге Урал федераль университеты]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q60824783|I. V. Andronova]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q60824799|Volgina Natalya Anatolyevna]]'' | | | ''[[:d:Q4530468|Мәскәү дәүләт университетының икътисад факультеты]]'' | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q60830349|Пугачев, Иван Алексеевич]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q60830352|Разумный, Юрий Николаевич]]'' | | | | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q60830371|Галишникова, Вера Владимировна]]'' | | | | [[галим]] | | |- | 1999 | | ''[[:d:Q62036347|Leonid Sevastianov]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q62781058|Roman Konoplya]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2017 | | ''[[:d:Q64019596|Vadim Pokrovsky]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2018-09-01 | | ''[[:d:Q64240788|Andreii S Kritchenkov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q64465503|Valery Novoselov]]'' | | | | ''[[:d:Q20107384|gerontologist]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q65143964|Гавриленко, Наталия Николаевна]]'' | | | | [[галим]] | | |- | 2016-09-01 | 2017 | ''[[:d:Q67550853|Vadim V. Astashov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 1997-11-07 | | ''[[:d:Q68493926|Igor Babichenko]]'' | | | ''[[:d:Q4304082|Россия медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 1983 | | ''[[:d:Q68982639|Konstantin Rogov]]'' | | | ''[[:d:Q1962613|Беренче Мәскәү медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 1993-09-01 | | ''[[:d:Q69250788|Andrey Butrov]]'' | | | ''[[:d:Q1962613|Беренче Мәскәү медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2014-09-22 | | ''[[:d:Q70739273|Leyla Tskhovrebova]]'' | | | ''[[:d:Q4201632|Vavilov Institute of General Genetics]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2021-11-29 | | ''[[:d:Q71127032|Лилия Җиһаншина]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 1975 | | ''[[:d:Q71604070|Nikolay Chernov]]'' | | | ''[[:d:Q101013871|Moscow State University Department of General Chemistry]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q73228647|Tatiana Tsekhmistrenko]]'' | | | ''[[:d:Q4166242|Донецк милли тыйб университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 1980-12-10 | | ''[[:d:Q73604397|Tatyana Borisova]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2013-02-16 | | ''[[:d:Q73709415|Aleksandr Ignatov]]'' | | | ''[[:d:Q1531782|Климент Аркадьевич Тимирязев исемендәге Мәскәү авыл хуҗалыгы академиясе]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q77389439|Natalia Kozlovskaya]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2022 | | ''[[:d:Q78126669|Igor E. Bulyzhenkov]]'' | | | ''[[:d:Q688932|Россия фәннәр академиясенең Лев Давидович Ландау исемендәге Теоретик физика институты]]''<br/>''[[:d:Q1367256|Мәскәү физика-техника институты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 1984-09-01 | | ''[[:d:Q78315101|Nadezda Khodorovich]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2011-05 | 2021-12 | ''[[:d:Q78559628|Anatoly Kochetov]]'' | | | ''[[:d:Q1962613|Беренче Мәскәү медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q79883275|Larisa N Kulikova]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2018-09 | | ''[[:d:Q80549036|Sergey V. Popov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2016-02-16<br/>2013-06-01 | | ''[[:d:Q81470179|Mikhail Blagonravov]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q82718749|Elena F Sheka]]'' | | | ''[[:d:Q84151|Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2006 | 2017 | ''[[:d:Q82931032|Vinod Kumar]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2008-08 | | ''[[:d:Q83096820|Elena Sotnikova]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q83188667|Tatyana Zotova]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2015 | | ''[[:d:Q83442837|Maria K. Makeeva]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2008 | | ''[[:d:Q83585354|Nadezhda A Popova]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2003 | | ''[[:d:Q84069803|Olga Kuznetsova]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2019-02-18 | | ''[[:d:Q84737050|Anna Kosyreva]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2021 | | ''[[:d:Q84964063|Konstantin B Gordon]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2012-12-13 | | ''[[:d:Q85262622|Alexey Molodchenkov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2008-09-01 | | ''[[:d:Q85323108|Maria Novichkova]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2018-12-07 | 2020-11-01 | ''[[:d:Q85572376|Fyodor Syomin]]'' | | | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2009-11 | | ''[[:d:Q86104192|Vladimir Medvedev]]'' | | | ''[[:d:Q4314607|Mental Health Research Center of Russian Academy of Medical Sciences]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2015-10 | | ''[[:d:Q86522538|Pavel Lazarev]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2013 | | ''[[:d:Q86570630|Marina Yu Eliseeva]]'' | | | | ''[[:d:Q21002422|obstetrician-gynecologist]]'' | | |- | 2014 | | ''[[:d:Q86865017|Vyacheslav Goryachev]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2000-12-25 | | ''[[:d:Q86865085|Svetlana Suslina]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2014-10-01 | | ''[[:d:Q86994715|A A Muraev]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 1982-06-20 | 2019 | ''[[:d:Q87149223|Olga Kovalchukova]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2016-04-14 | | ''[[:d:Q87160633|Svetlana Rachina]]'' | | | ''[[:d:Q15846344|Смоленск дәүләт медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2011-05 | | ''[[:d:Q87404511|Olga Lyang]]'' | | | ''[[:d:Q2177111|Н. И. Пирогов исемендәге Россия илкүләм тикшеренү медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 1987-01-09 | | ''[[:d:Q87604952|Nikolai N Lobanov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2018-07 | | ''[[:d:Q87724147|Elisaveta A Kvyatkovskaya]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2016-01-09<br/>2014-02-02 | 2017-02-17 | ''[[:d:Q87796717|Igor Kastyro]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2017-09-01 | | ''[[:d:Q88086780|Kristina Goryainova]]'' | | | ''[[:d:Q4304082|Россия медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q88116857|Maxim Chinikov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2018-04-21 | 2020-11-30 | ''[[:d:Q88172631|Subramani Karthikeyan]]'' | | | ''[[:d:Q165053|Анна үнивирситите]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 1995-09-01 | | ''[[:d:Q88630339|O M Rodionova]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 1995-09-01 | | ''[[:d:Q88685799|Natalia Yu Chernikova]]'' | | | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2019-09-02 | | ''[[:d:Q88769973|Nina Mikhaylovna Pestereva]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2019-11 | 2022-09 | ''[[:d:Q88869025|Maria D Matveeva]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q88940551|Dmitry Ovsyannikov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2018-09-01 | | ''[[:d:Q88947591|Anna Borisova]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2017-09-22 | | ''[[:d:Q88990341|Maria M Grishina]]'' | | | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q89106013|Konstantin Samouylov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2004-06-01 | | ''[[:d:Q89182612|Sergey Voznesenskiy]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2013-09-01 | | ''[[:d:Q89259706|Alexey A Festa]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2014-04-01 | | ''[[:d:Q89259708|Nikita E Golantsov]]'' | | | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2015-09-11 | | ''[[:d:Q89394253|S A Smirnova]]'' | | | [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2016-09 | 2023-08 | ''[[:d:Q89545281|A V Vasilyev]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 1987-09-01 | | ''[[:d:Q89633619|Irina A Novikova]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты<br/>[[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2017-02-01 | 2019-12 | ''[[:d:Q89689321|Lyudmila V Sapronova]]'' | | | ''[[:d:Q1807470|Воронеж дәүләт университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2017-01-10 | | ''[[:d:Q89692263|Svetlana Degtyareva]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2008 | | ''[[:d:Q89692413|Valentin Popadyuk]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q89702944|Dmitrii Novginov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2017-11-20 | | ''[[:d:Q90009418|E R Khasanova]]'' | | | [[Башкорт дәүләт медицина университеты]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2005 | | ''[[:d:Q90085559|Roman Borisov]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q90102855|Ekaterina V Neborak]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2019-10-10 | | ''[[:d:Q90186597|Maxim S Kobzev]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2006-09-01 | | ''[[:d:Q90225126|Tamara Kosyreva]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2014<br/>2013 | 2016<br/>2014 | ''[[:d:Q90225130|Anna Anurova]]'' | | | ''[[:d:Q4304082|Россия медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q90298348|Anastasiya Ignatova]]'' | | | ''[[:d:Q1962613|Беренче Мәскәү медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2015-09 | | ''[[:d:Q90304613|Artyom Odnovorov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q90589364|Sergei V Goriainov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2014 | | ''[[:d:Q90666810|Leonid Morgunov]]'' | | | ''[[:d:Q776223|Монпелье үниверситеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 1999-09-01 | | ''[[:d:Q90787375|Alexander Simakin]]'' | | | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2008-09-01 | | ''[[:d:Q90793513|Anastasia Ivina]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2006-09-01 | | ''[[:d:Q90793519|Zurab Khabadze]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q90962887|Alexandra Pisaryuk]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2015-09-17 | | ''[[:d:Q91015532|A N Sinel'nikova]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2017 | | ''[[:d:Q91019382|Van D Tran]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 1998-09-01 | | ''[[:d:Q91019387|Valeria V Dorofeeva]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2000-09-01 | | ''[[:d:Q91019388|Ekaterina E Loskutova]]'' | | | ''[[:d:Q1962613|Беренче Мәскәү медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2019-10-01 | | ''[[:d:Q91047020|Olga A Storozhenko]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2013-02-01 | | ''[[:d:Q91183517|Yu G Sedov]]'' | | | ''[[:d:Q4304082|Россия медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2014 | | ''[[:d:Q91308490|Stanislav Strashnov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q91447573|Viacheslav V Zhukov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q91500713|Albina Petrova]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2020-10-12 | 2022-01-24 | ''[[:d:Q91657456|Nikolay Boyko]]'' | | | ''[[:d:Q12132954|National University of Pharmacy]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2017-09-01 | | ''[[:d:Q91826039|Andrey Smagin]]'' | | | [[Dartmut kollecı|Дартмут көллияте]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2002-01-09 | | ''[[:d:Q91832207|Murat S Gins]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2015-09-01 | | ''[[:d:Q92223896|Elena Golubovskaya]]'' | | | ''[[:d:Q1778321|Мәскәү дәүләт педагогика университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2015-09-20 | | ''[[:d:Q92482283|Hung M Nguyen]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты<br/>''[[:d:Q5649329|Hanoi National University of Education]]''<br/>''[[:d:Q10829125|Thai Nguyen University of Education]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2018 | | ''[[:d:Q92532569|Haydar Barakat]]'' | | | ''[[:d:Q1351317|Димәшкъ университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q92535549|Maya V Epifanova]]'' | | | ''[[:d:Q1962613|Беренче Мәскәү медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 1966-09 | | ''[[:d:Q92597374|Tatiana Sorokina]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2021-04-01 | | ''[[:d:Q92649823|Mikhail E Krasheninnikov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2004<br/>2017-01-31 | 2019-01-30 | ''[[:d:Q92726430|Elena V. Uspenskaya]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2002-04-01 | | ''[[:d:Q92768801|Eu Kulikov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2008 | | ''[[:d:Q93000215|Tatiana Samatadze]]'' | | | [[Себер дәүләт инженерия һәм биотехнология университеты]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q93093330|Artem A Poromov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2015-09-01 | | ''[[:d:Q93356104|Georgy G Omelyanyuk]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2018-01 | | ''[[:d:Q94581518|Rajesh R Zalte]]'' | | | ''[[:d:Q16826239|Ahmednagar College]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2016 | 2018 | ''[[:d:Q94601864|Dmitrii Shek]]'' | | | ''[[:d:Q1141452|Western Sydney University]]''<br/>Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2016 | | ''[[:d:Q95967501|S G Ivashkevich]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2013-01-09 | | ''[[:d:Q95987736|Marina Petrova]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2018-03 | | ''[[:d:Q96069682|Hemender R Chand]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q96096221|Alexander G Tskhovrebov]]'' | | | ''[[:d:Q262760|Лозанна федераль политехника мәктәбе]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2004-09-01 | | ''[[:d:Q96113812|Alla Strutsenko]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2003-09-01 | | ''[[:d:Q96139454|Madina Azova]]'' | | | [[Кубан дәүләт университеты]]<br/>Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2016-11 | | ''[[:d:Q96151345|Olga Butranova]]'' | | | ''[[:d:Q3533383|Волгоград дәүләт медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q96173901|Mikhail Frolov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2017 | 2018 | ''[[:d:Q96190873|Aleksandr S Oshchepkov]]'' | | | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2019-09-02 | | ''[[:d:Q96196844|Diana Spulber]]'' | | | ''[[:d:Q593321|Җенова университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | 2019-09 | | ''[[:d:Q96771469|Oleg Ivoylov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2007-04-01 | | ''[[:d:Q96771481|Olga Tarasova]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2017-12-06 | 2019-12-30 | ''[[:d:Q96771548|Roman Plavnik]]'' | | | [[И. Н. Ульянов исемендәге Чуаш дәүләт университеты]]<br/>Россия халыклар дуслыгы университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q97092306|Irina Kirichenko]]'' | | | ''[[:d:Q2177111|Н. И. Пирогов исемендәге Россия илкүләм тикшеренү медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2003-09-01 | | ''[[:d:Q97639542|S N Razumova]]'' | | | ''[[:d:Q4304082|Россия медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2016-02-24 | | ''[[:d:Q98166693|Sergey Zyryanov]]'' | | | ''[[:d:Q2177111|Н. И. Пирогов исемендәге Россия илкүләм тикшеренү медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q98166698|Aleksandr Beryozkin]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q98202102|Alexander M Markin]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q100443539|G E Ivanova]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2017 | | ''[[:d:Q100506055|O V Voeykova]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2005-09-01 | | ''[[:d:Q100506057|O M Davidian]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q100506098|I Yu Lebedenko]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2000 | | ''[[:d:Q100516373|Alexander A Titov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q100527835|N G Kulchenko]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q100544559|G Yu Kudryavtsev]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2019-09-02 | | ''[[:d:Q100544564|N A Solovieva]]'' | | | ''[[:d:Q1962613|Беренче Мәскәү медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q101053588|Anton P Novikov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2015 | | ''[[:d:Q101227824|Maria K Makeeva]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q102252380|Oleg Ivanovich Pavlov]]'' | | | ''[[:d:Q1075339|Оһайо университеты]]'' | | | |- | 2007-09-01 | | ''[[:d:Q102361507|Anton Yurievich Savin]]'' | | | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | [[математик]]<br/>[[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | 2021-07-01 | | ''[[:d:Q104067320|A A Odilov]]'' | | | | ''[[:d:Q10872101|анатом]]''<br/>''[[:d:Q3368718|патолог]]'' | | |- | 2014 | | ''[[:d:Q104067321|N S Tsimbalist]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q104176666|Nicholas Olenev]]'' | | | | [[галим]] | | |- | 2021-02-01 | | ''[[:d:Q104514606|Evgenia L Panova]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2021-02 | 2023-01-13 | ''[[:d:Q104677652|Yury Blinkov]]'' | | | [[Н. Г. Чернышевский исемендәге Сарытау дәүләт университеты|Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты]] | [[математик]] | | |- | | | ''[[:d:Q108138152|Галина Валерьевна Кузьмина]]'' | | | | ''[[:d:Q61747890|интеллектуаль уеннар катнашучысы]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q125791817|Данюк Никита Сергеевич]]'' | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | | | |- | | | ''[[:d:Q131737349|Bulgarova Bella Akhmedovna]]'' | | | | ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q133083816|Natalya Viktorovna Panasyuk]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | 2022 | ''[[:d:Q137452611|Aleksandar Đokić]]'' | | | | ''[[:d:Q1238570|сәясәт белгече]]''<br/>[[Гыйльми хезмәткәр]]<br/>''[[:d:Q84681895|сәяси аналитик]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q138721750|Sethlyn Morgan]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |} {{Wikidata list end}} ===Тәмамлаучылар=== {{seealso|Төркем:Россия халыклар дуслыгы университетын тәмамлаучылар}} *[[Алексей Навальный]] – РФ сәясәтчесе, оппозиционер. *Владимир Филиппов – 1998-2004 елларда РФ Мәгариф һәм Фән Министры *[[Мәхмүд Аббас]] -(аспирантура) [[Фәләстин]] сәясәтчесе, [[Фәләстин]] президенты. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P69 wd:Q839669. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p69/Q839669/p580:башлау,p69/Q839669/p582:тәмамлау,label:Исем,p569,p19,p106,p108,p570,p20}} {| class='wikitable sortable' ! башлау ! тәмамлау ! Исем ! туу датасы ! туу урыны ! һөнәр төре ! эш урыны ! үлем датасы ! үлем урыны |- | | | ''[[:d:Q7928841|Zuo Quan]]'' | 1905-03-15 | ''[[:d:Q604609|Liling]]'' | [[офицер]] | | 1942-06-02 | ''[[:d:Q230205|Zuoquan County]]'' |- | | | ''[[:d:Q136037999|Murad Aidit]]'' | 1927-08-21 | ''[[:d:Q3056359|Tanjungpandan]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | 2008-03-29 | [[Депок]] |- | | | ''[[:d:Q2080890|Abdullah Kassim Hanga]]'' | 1932 | | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q83307|министр]]'' | | 1960s | ''[[:d:Q1774|Занзибар]]'' |- | | | ''[[:d:Q55656209|Yūzō Tanaka]]'' | 1933 | [[Япония]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q48955146|Abdel Zachra Kadem Eyfari]]'' | 1933-07-01 | | ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | | ''[[:d:Q4505644|Anatoli Tsikounov]]'' | 1933-11-27 | [[Смоленск]] | ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''<br/>''[[:d:Q6051619|публицист]]''<br/>[[язучы]] | | 1991-05-20 | [[Түбән Варта]] |- | | | ''[[:d:Q23759198|Koesalah Soebagyo Toer]]'' | 1935-01-27 | ''[[:d:Q3557|Үзәк Ява]]'' | [[язучы]]<br/>''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]'' | | 2016-03-16 | [[Cakarta|Джакарта]] |- | | | ''[[:d:Q57469|Hifikepunye Pohamba]]'' | 1935-08-18 | ''[[:d:Q7081814|Okanghudi]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q83307|министр]]'' | | | |- | | | [[Мәхмүт Габбәс|Мәхмүд Аббас]] | 1935-11-15 | ''[[:d:Q188336|Сәфед]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>[[хокук белгече]] | | | |- | | | ''[[:d:Q51670295|Kabinet Kanté]]'' | 1936 | [[Гвинея]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q51670373|Пабло Марсиаль Армуэльес Кинтеро]]'' | 1937 | [[Панама]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q56398964|Soesilo Toer]]'' | 1937-02-17 | ''[[:d:Q10608|Blora]]'' | [[язучы]] | ''[[:d:Q19730774|Pataba Library]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q15064500|Dmitry Bilibin]]'' | 1937-08-02 | [[Тула]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | 2022-03-14 | |- | | | ''[[:d:Q55104801|Segun Olumuyiwa Odunuga]]'' | 1937-11-30 | ''[[:d:Q1023726|Ijebu Ode]]'' | [[профессор]]<br/>''[[:d:Q13418253|филолог]]'' | | 2013-04-13 | ''[[:d:Q1023726|Ijebu Ode]]'' |- | | | ''[[:d:Q4413|Alpha Condé]]'' | 1938-03-04 | ''[[:d:Q891240|Boké]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>[[язучы]]<br/>''[[:d:Q482980|автор]]'' | ''[[:d:Q209842|Париж университеты]]'' | | |- | | 1965 | ''[[:d:Q51670384|Джаянт Хонмоде]]'' | 1938-12-25 | [[Махараштра|Маһараштра]] | ''[[:d:Q202883|ветеринар]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q9024790|Lucy Seki]]'' | 1939-03-27 | [[Белу-Оризонти]] | ''[[:d:Q14467526|телбелгеч]]'' | ''[[:d:Q2060678|University of Campinas]]'' | 2017-06-23 | |- | | | ''[[:d:Q48644829|Агустин Паладинес]]'' | 1940 | | [[галим]] | | 2015-08-15 | |- | | | ''[[:d:Q4802035|Arul Pragasam]]'' | 1940 | ''[[:d:Q215277|Jaffna]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | 2019-12-03 | |- | | | ''[[:d:Q12561286|Сатыбалды Тілемісұлы Ибрагимов]]'' | 1940 | [[Төркестан өлкәсе]] | | | 2019-08-09 | [[Чимкәнт]] |- | | | ''[[:d:Q61082229|Esther Mwaikambo]]'' | 1940 | | ''[[:d:Q1919436|педиатр]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q4821269|Augusto Aurelio Fábrega Donado]]'' | 1940-09-10 | ''[[:d:Q397836|Aguadulce]]'' | ''[[:d:Q193391|дипломат]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q48955396|Satteeanund Peerthum]]'' | 1941 | | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q18400571|Gennady Sizov]]'' | 1941-09-09 | [[Алексин]] | ''[[:d:Q193391|дипломат]]'' | | 2021-10-14 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q28075399|Diofantos Chrysostomou]]'' | 1943 | ''[[:d:Q4796609|Arsos, Limassol]]'' | ''[[:d:Q18245236|рентгенолог]]''<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q51670637|Харис Трассу]]'' | 1943 | | | | | |- | | | ''[[:d:Q55104832|Manuel Maria Difuila]]'' | 1943 | [[Ангола]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q4666468|Abed Elrahim Abu Zakrra]]'' | 1943 | | [[шагыйрь]]<br/>[[язучы]] | | 1989-10-16 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q55102080|Elías Entralgo Herrero]]'' | 1943-03-08 | | ''[[:d:Q169470|физик]]'' | | 2003-04-05 | |- | | | ''[[:d:Q111654911|Habib Macki]]'' | 1943-03-23 | ''[[:d:Q3826|Muscat]]'' | ''[[:d:Q26481809|спорт эшлеклесе]]''<br/>''[[:d:Q937857|футболчы]]''<br/>''[[:d:Q13582652|төзелеш инженеры]]'' | | 2019-04-04 | ''[[:d:Q3826|Muscat]]'' |- | | | ''[[:d:Q3821619|Vladimir Roslik]]'' | 1943-05-14 | ''[[:d:Q518618|San Javier]]'' | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | 1984-04-15 | ''[[:d:Q849835|Fray Bentos]]'' |- | | | ''[[:d:Q2033511|Rohana Wijeweera]]'' | 1943-07-14 | ''[[:d:Q876308|Көньяк провинциясе]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | 1989-11-13 | ''[[:d:Q4944917|Borella]]'' |- | | 1967 | ''[[:d:Q2013243|Oburu Odinga]]'' | 1943-10-15 | | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q188094|икътисадчы]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q48644846|Пьер Туре Пеньуго]]'' | 1944 | | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | 2011-12-24 | |- | | | ''[[:d:Q5437818|Fatima Abdel Mahmoud]]'' | 1944-01-01 | ''[[:d:Q180921|Omdurman]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q1919436|педиатр]]''<br/>''[[:d:Q83307|министр]]'' | | 2018-07-22 | [[Лондон]] |- | | | ''[[:d:Q50946617|Сафонов, Валерий Федорович]]'' | 1944-09-30 | | [[галим]] | ''[[:d:Q224802|Мәскәү энергетика институты]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q63069725|Luiz Renato Pires de Almeida]]'' | 1944-11-18 | [[Сан-Сепе]] | ''[[:d:Q48282|укучы]]'' | | 1970-10-02 | ''[[:d:Q1014433|Mapiri]]'' |- | | | ''[[:d:Q51670139|Ачиенг Онгонг]]'' | 1945 | | | | | |- | | | ''[[:d:Q51670500|Риши С. Радж]]'' | 1945 | [[Һиндстан]] | | ''[[:d:Q762266|City University of New York]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q15700904|Maria Mambo Café]]'' | 1945-02-06 | [[Кабинда (Ангола)|Кабинда]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''<br/>''[[:d:Q43845|эшмәкәр]]''<br/>''[[:d:Q83307|министр]]'' | | 2013-12-01 | [[Лиссабон]] |- | | | ''[[:d:Q84721443|チェレウーハン・カッブドゥラフマノフ]]'' | 1945-04-29 | [[Симәй]] | ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q104360570|Пономарёв, Александр Михайлович (политик)]]'' | 1945-05-01 | | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | 2020-02-02 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q5938422|Sergio Viaggio]]'' | 1945-08-24 | [[Буэнос-Айрес]] | ''[[:d:Q11085831|сөйләм тәрҗемәчесе]]'' | | 2021-03-29 | |- | | | ''[[:d:Q57402|Даниэль Ортега]]'' | 1945-11-11 | ''[[:d:Q2606938|La Libertad]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>[[язучы]] | | | |- | | | ''[[:d:Q4719791|Alexander P. Yefremov]]'' | 1945-12-02 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q169470|физик]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q115168090|Уладзімір Аляксандравіч Бажанаў]]'' | 1946-02-27 | [[Таганрог]] | [[галим]] | ''[[:d:Q98755109|Faculty of Management Technologies and Humanization of BNTU]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q65600628|Ntina Akkelidou]]'' | 1946-03-29 | ''[[:d:Q56037497|Nicosia Municipality]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q593644|химик]]''<br/>''[[:d:Q1162163|директор]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q4148251|Valery Grebennikov]]'' | 1946-10-14 | [[Минск]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | | ''[[:d:Q111206457|Исаков, Николай Алексеевич]]'' | 1946-11-15 | ''[[:d:Q4328588|Nyukhcha, Arkhangelsk Oblast]]'' | | | 2021-05-21 | [[Архангельск]] |- | | | ''[[:d:Q55104097|Grigory Balykhin]]'' | 1946-11-19 | ''[[:d:Q4188372|Zatyshne]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q4376652|Председатели комитетов Государственной думы]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q43424463|Nikolay Vasetsky]]'' | 1946-12-19 | | [[галим]] | ''[[:d:Q4304093|А. Н. Косыгин исемендәге Мәскәү дәүләт текстиль университеты]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q5982730|Luis Alfredo Herrera Cometta]]'' | 1946-12-20 | [[Каракас]] | ''[[:d:Q169470|физик]]'' | ''[[:d:Q936476|Central University of Venezuela]]''<br/>''[[:d:Q2093477|Simón Bolívar University]]''<br/>''[[:d:Q1232428|University of the Basque Country]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q16331005|Androula Agrotou]]'' | 1947 | ''[[:d:Q56037497|Nicosia Municipality]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q212238|дәүләт хезмәткәре]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q18405632|Leonid Golubev]]'' | 1947-01-06 | | ''[[:d:Q193391|дипломат]]'' | | | |- | | 1974 | ''[[:d:Q15077265|Yury Smertin]]'' | 1947-09-06 | [[Рига]] | [[галим]] | [[Кубан дәүләт университеты]] | | |- | | | ''[[:d:Q30346211|Рубен Амаякович Каламкарян]]'' | 1947-10-08 | [[Харьков]] | [[галим]] | ''[[:d:Q4201486|РФА дәүләт һәм хокук институты]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q4737|Porfirio Lobo Sosa]]'' | 1947-12-22 | ''[[:d:Q992173|Trujillo]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q131512|фермер]]''<br/>''[[:d:Q13382533|taekwondo athlete]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q51670057|Калумби Шангула]]'' | 1948 | [[Намибия]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q129485144|Saydigʻanixoʻja Ismoilov]]'' | 1948-01-14 | [[Ташкент]] | ''[[:d:Q4531850|эндокринолог]]''<br/>[[хирург]]<br/>[[галим]]<br/>''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | 2022-10-25 | [[Ташкент]] |- | | | ''[[:d:Q118697086|Shinsuke Ishii]]'' | 1948-02-26 | [[Сидзуока (префектура)]] | ''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q5761037|Hilary Onek]]'' | 1948-05-05 | [[Уганда]] | [[инженер]]<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q10367020|Salomão Gurgel Pinheiro]]'' | 1948-09-10 | [[Жандуис (Риу-Гранди-ду-Норти)]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q16680799|Վյաչեսլավ Նիկիֆորով]]'' | 1948-12-04 | | ''[[:d:Q193391|дипломат]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q8202995|Michel Djotodia]]'' | 1949 | ''[[:d:Q848585|Vakaga Prefecture]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q193391|дипломат]]''<br/>''[[:d:Q83307|министр]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q966466|Valeriy Litskai]]'' | 1949-02-13 | [[Тверь]] | ''[[:d:Q193391|дипломат]]''<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q61473597|Leticia Herrera Sánchez]]'' | 1949-03-11 | ''[[:d:Q502170|Puntarenas Province]]'' | [[адвокат]]<br/>''[[:d:Q189010|нотариус]]''<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q4297354|Igor Mikhaylov]]'' | 1949-06-12 | [[Красноярск крае]] | ''[[:d:Q1238570|сәясәт белгече]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q222831|Carlos the Jackal]]'' | 1949-10-12 | [[Каракас]] | ''[[:d:Q47064|хәрби хезмәткәр]]''<br/>''[[:d:Q12414919|террорчы]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q3095117|Ganesh Shah]]'' | 1949-12-12 | [[Непал]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>[[инженер]] | | | |- | | | ''[[:d:Q4283189|Nikolay Marchuk]]'' | 1949-12-19 | [[Киев]] | [[галим]] | Россия халыклар дуслыгы университеты | 2017-07-16 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q3400152|Nikolai Glushkov]]'' | 1949-12-24 | [[Майкоп]] | ''[[:d:Q43845|эшмәкәр]]''<br/>[[эшкуар]]<br/>''[[:d:Q2462658|менеджер]]'' | [[Аэрофлот]]<br/>''[[:d:Q2309|AvtoVAZ]]'' | 2018-03-12 | ''[[:d:Q3054629|New Malden]]'' |- | | | ''[[:d:Q48955440|أناستاسيوس كوزاليس]]'' | 1950 | | ''[[:d:Q169470|физик]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q48955571|Dia Nader de El-Andari]]'' | 1950 | [[Бәйрут]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q51670004|Хектор Вирасингхе]]'' | 1950 | ''[[:d:Q1295530|Kalutara]]'' | | | | |- | | 1979 | ''[[:d:Q107588733|Fayez Rashid]]'' | 1950 | ''[[:d:Q623159|Qalqilya]]'' | [[язучы]]<br/>''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | 2023-09-27 | [[Амман]] |- | | | ''[[:d:Q60824804|Матюшок, Владимир Михайлович]]'' | 1950-07-03 | | [[галим]] | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | | ''[[:d:Q4280003|Aleksandr Mamontov]]'' | 1950-07-25 | [[Мәскәү]] | [[язучы]] | ''[[:d:Q2384139|Александр Сергеевич Пушкин исемендәге Дәүләт рус теле институты]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q1713925|Yuri Korchagin]]'' | 1950-12-28 | [[Воронеж]] | ''[[:d:Q193391|дипломат]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q109488796|Зеленцов, Александр Борисович]]'' | 1951-02-11 | ''[[:d:Q16695969|Селевкино]]'' | ''[[:d:Q16012028|хокук галиме]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | | ''[[:d:Q18398856|Aleksandr Ratnikov]]'' | 1951-03-16 | ''[[:d:Q4170592|Duminichi (settlement), Kaluga Oblast]]'' | ''[[:d:Q15839134|эколог]]'' | | | |- | 1968 | 1973 | ''[[:d:Q2636066|Владимир Филиппов]]'' | 1951-04-15 | [[Урюпинск]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>[[математик]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | | ''[[:d:Q240493|Abu Bakarr Gaye]]'' | 1951-09-26 | ''[[:d:Q450062|Barra, the Gambia]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q83307|министр]]'' | | 2010-12-02 | ''[[:d:Q3726|Banjul]]'' |- | | | ''[[:d:Q85327573|Загородний, Николай Васильевич]]'' | 1951-12-18 | ''[[:d:Q2347457|Uman Raion]]'' | ''[[:d:Q16030727|хирург-ортопед]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | | ''[[:d:Q48955391|Leonor Bustinza Cabala]]'' | 1952 | | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q48955400|Mohammad Tarshahani]]'' | 1952 | | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q193391|дипломат]]'' | ''[[:d:Q24911139|Ministry of Telecommunications and Digital Economy of the State of Palestine]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q7597552|Stan Bharti]]'' | 1952-07-14 | [[Пәнҗаб]] | [[эшкуар]] | | | |- | | 1979 | ''[[:d:Q15088636|Vladimir Razuvayev]]'' | 1952-09-18 | [[Tbilisi|Тбилиси]] | [[Jurnalist|журналист]] | [[Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясе]] | | |- | | | ''[[:d:Q959485|Youssouf Saleh Abbas]]'' | 1953 | ''[[:d:Q242587|Abéché]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q83307|министр]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q138844193|Teyyub Nasirov]]'' | 1953 | [[Җил (Ләнкәран)]] | ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''<br/>''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q48955373|Merlin Udho]]'' | 1953 | | ''[[:d:Q193391|дипломат]]''<br/>''[[:d:Q1553123|lector]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q1713928|Yuri Shvets]]'' | 1953-05-16 | [[Харьков]] | [[Jurnalist|журналист]]<br/>''[[:d:Q9352089|разведчик]]'' | ''[[:d:Q2031025|First Chief Directorate]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q4143484|Mikhail Gorbanevsky]]'' | 1953-05-21 | [[Чиләбе]] | ''[[:d:Q14467526|телбелгеч]]''<br/>''[[:d:Q11424130|toponymist]]''<br/>''[[:d:Q16314361|лексиколог]]''<br/>''[[:d:Q15976341|славист]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q13418253|филолог]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | 2025-09-20 | |- | | | ''[[:d:Q12112980|Arkadiy Kornatskiy]]'' | 1953-07-07 | ''[[:d:Q2384700|Pervomaisk Raion]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q25051158|Edith Sempala]]'' | 1953-12-28 | | ''[[:d:Q193391|дипломат]]''<br/>''[[:d:Q13582652|төзелеш инженеры]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q55104793|Mahmoud al-Hamza]]'' | 1954 | | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q4213271|Anatoly Kapustin]]'' | 1954-01-14 | [[Түбән Новгород өлкәсе]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | | ''[[:d:Q554331|Mustafa Barghouti]]'' | 1954-01-15 | [[Иерусалим|Котдус]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q39631|табиб]]'' | ''[[:d:Q4275561|Makassed Hospital]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q2821765|Boubekeur Benbouzid]]'' | 1954-03-20 | ''[[:d:Q2088349|Aïn Beïda]]'' | ''[[:d:Q462390|доцент]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q967964|Jergali Bulegenow]]'' | 1954-10-26 | ''[[:d:Q574486|Sayram District]]'' | ''[[:d:Q193391|дипломат]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q4393205|Konstantin Remchukov]]'' | 1954-11-21 | [[Морозовск]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>[[Jurnalist|журналист]] | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | | ''[[:d:Q4364651|Vladimir Platonov]]'' | 1954-12-24 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | [[Федерация Советы]] | | |- | | | ''[[:d:Q51670366|Навин Саксена]]'' | 1955 | | ''[[:d:Q43845|эшмәкәр]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q99541339|Luis Nieto Degregori]]'' | 1955 | [[Куско]] | [[язучы]] | | | |- | | | ''[[:d:Q60734198|Mohammad Sami]]'' | 1955-02-05 | ''[[:d:Q2768828|Muzaffarnagar]]'' | ''[[:d:Q169470|физик]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q4524853|Tatyana Shishova]]'' | 1955-02-08 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q1231865|педагог]]''<br/>''[[:d:Q212980|психолог]]''<br/>''[[:d:Q662729|җәмәгать эшлеклесе]]''<br/>''[[:d:Q6051619|публицист]]'' | | | |- | | 1978 | ''[[:d:Q541213|Irina Khakamada]]'' | 1955-04-13 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q3501317|fashion designer]]''<br/>[[язучы]]<br/>''[[:d:Q188094|икътисадчы]]'' | ''[[:d:Q4304076|Мәскәү дәүләт индустрия университеты]]''<br/>''[[:d:Q4397998|Russian Commodity and Raw Materials Exchange]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q59169573|Sergey Preobrazhensky]]'' | 1955-06-16 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q13418253|филолог]]''<br/>[[шагыйрь]]<br/>''[[:d:Q876864|мөхәррир]]''<br/>''[[:d:Q28389|сценарист]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | 2017-06-20 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q4429672|Nikolay Sosnovsky]]'' | 1955-12-14 | [[Нова Каховка|Нова-Каховка]] | [[галим]] | | 2016-01-12 | [[Tbilisi|Тбилиси]] |- | | | ''[[:d:Q33069732|Napoleon Abdulai]]'' | 1956 | [[Гана]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q193391|дипломат]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q51670065|Симон Сева Мбуани]]'' | 1956 | | | | | |- | | | ''[[:d:Q51670290|Гидеон Джума Мохамед Шоо]]'' | 1956 | [[Танзания]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q51670626|Салям Фахри Аль-Тваль]]'' | 1956 | [[Үрдүн]] | | | | |- | | 2011 | ''[[:d:Q1399066|Jiří Maštálka]]'' | 1956-01-03 | ''[[:d:Q1000056|Сушитсе]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q16970991|Arjun Bahadur Thapa]]'' | 1956-01-12 | | ''[[:d:Q193391|дипломат]]''<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q65622091|Yannakis Thoma]]'' | 1956-06-02 | ''[[:d:Q3561641|Pelendri]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>[[адвокат]] | | | |- | | 1983 | ''[[:d:Q97275695|Школяр, Николай Андреевич]]'' | 1956-07-27 | | | | | |- | | | ''[[:d:Q7563914|Sospeter Machage]]'' | 1956-08-10 | [[Кения]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q193391|дипломат]]''<br/>''[[:d:Q39631|табиб]]'' | ''[[:d:Q1458695|Харьков милли университеты]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q13031234|Leanid Krupiec]]'' | 1956-11-18 | [[Макашы (Нясвижский районы)|Макашы]] | ''[[:d:Q1781198|агроном]]''<br/>''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]''<br/>''[[:d:Q193391|дипломат]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q7412785|Samuel Tito Armando]]'' | 1957 | [[Ангола]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q193391|дипломат]]'' | | 2009-08-06 | [[Мәскәү]] |- | | 1987 | ''[[:d:Q121537398|Ibrahim Estanbouli]]'' | 1957 | ''[[:d:Q4702205|Al-Annazah]]'' | ''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]''<br/>''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>[[язучы]] | | | |- | | | [[Илгиз Гыйләҗев]] | 1957-04-14 | [[Казан]] | [[хокук белгече]] | | | |- | | | ''[[:d:Q1257297|Serhii Plokhy]]'' | 1957-05-23 | [[Түбән Новгород]] | ''[[:d:Q201788|тарихчы]]'' | [[Harvard universitetı|Гарвард университеты]] | | |- | | | ''[[:d:Q60825153|Usman Imaev]]'' | 1957-10-14 | ''[[:d:Q1027864|Грозный районы]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | 1996-07-07 | ''[[:d:Q4495489|Khankala]]'' |- | | | ''[[:d:Q48955493|Pretidev Ramdawon]]'' | 1958 | | [[галим]] | | | |- | | | ''[[:d:Q48955358|Рубен Дарио Флорес Арсила]]'' | 1958 | | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q48955487|Питер Джонсон Куга Мзирай]]'' | 1958 | | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q59230046|Yury Moseykin]]'' | 1958-01-29 | | [[галим]] | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | | ''[[:d:Q48955402|Андреев, Алексей Петрович]]'' | 1958-02-17 | | [[укытучы]]<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q63364292|Elena E Stashenko]]'' | 1958-03-03 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q593644|химик]]'' | ''[[:d:Q1053303|Industrial University of Santander]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q124752073|Чеснокова, Ольга Станиславовна]]'' | 1958-08-26 | [[Мәскәү]] | [[галим]] | | | |- | | | ''[[:d:Q47452788|Жанна Давидовна Кобалава]]'' | 1958-10-05 | | [[галим]] | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | | |- | | | ''[[:d:Q12130336|Muhammad Al Assad]]'' | 1958-10-10 | [[Бәйрут]] | ''[[:d:Q193391|дипломат]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q4152214|Sudhir Gupta]]'' | 1958-11-12 | [[Yaña Dähli|Яңа Дәһли]] | [[эшкуар]]<br/>[[инженер]]<br/>''[[:d:Q1075179|honorary consul]]''<br/>''[[:d:Q593644|химик]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q4054367|Aslan Abashidze]]'' | 1958-11-18 | [[Аҗария Автономияле Республикасы]] | ''[[:d:Q16012028|хокук галиме]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | 1986 | ''[[:d:Q126076946|Валерий Леонидович Музыкант]]'' | 1959 | [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]] | ''[[:d:Q2306091|социолог]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q13418253|филолог]]''<br/>[[Jurnalist|журналист]] | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | | ''[[:d:Q1355435|Timoleón Jiménez]]'' | 1959-01-20 | ''[[:d:Q2432300|La Tebaida]]'' | ''[[:d:Q14761450|member of congress]]''<br/>''[[:d:Q5615055|Guerrillero]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q4106112|Georgi Vekshin]]'' | 1959-03-16 | [[Таллинн]] | [[галим]] | ''[[:d:Q4304102|Мәскәү дәүләт матбугат университеты]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q48955173|Bheri Sygmond Ramsaran]]'' | 1959-03-16 | | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q83307|министр]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q60833603|Бахтикиреева, Улданай Максутовна]]'' | 1959-09-27 | | ''[[:d:Q13418253|филолог]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | | [[Сергей Доренко]] | 1959-10-18 | [[Kireç|Киреч]] | [[Jurnalist|журналист]]<br/>''[[:d:Q947873|телеалыпбаручы]]''<br/>''[[:d:Q2722764|радиотапшырулар алып баручысы]]''<br/>''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]''<br/>''[[:d:Q876864|мөхәррир]]''<br/>''[[:d:Q1642960|pundit]]''<br/>''[[:d:Q13235160|җитештерүче]]''<br/>''[[:d:Q13418253|филолог]]''<br/>''[[:d:Q589298|баш мөхәррир]]''<br/>''[[:d:Q578109|телепродюсер]]''<br/>''[[:d:Q3282637|кинопродюсер]]''<br/>[[хокук белгече]]<br/>''[[:d:Q2306091|социолог]]'' | | 2019-05-09 | [[Мәскәү]] |- | | 1986 | ''[[:d:Q125458628|Виктор Владимирович Барабаш]]'' | 1959-11-08 | [[Свободный (шәһәр)]] | ''[[:d:Q13418253|филолог]]''<br/>[[Jurnalist|журналист]]<br/>[[язучы]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | | ''[[:d:Q4401104|Armen Rustamyan]]'' | 1960-03-01 | ''[[:d:Q39560|Artashat]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q169470|физик]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q60835155|Киличенков, Алексей Алексеевич]]'' | 1960-11-04 | ''[[:d:Q1010136|Karasu District]]'' | [[галим]] | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | | ''[[:d:Q51670486|Ригоберто Кастильо Гонсалес]]'' | 1961 | [[Панама]] | ''[[:d:Q193391|дипломат]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q111341720|Yusuf Hidar]]'' | 1961 | ''[[:d:Q2915647|I'billin]]'' | ''[[:d:Q2393361|dance teacher]]''<br/>''[[:d:Q2462658|менеджер]]'' | | | |- | | | [[Тамара Беручашвили]] | 1961-04-09 | [[Tbilisi|Тбилиси]] | ''[[:d:Q193391|дипломат]]''<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q599151|вазыйфаи зат]]'' | ''[[:d:Q37008|Тбилиси дәүләт унивирситеты]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q4242246|Yury Krupnov]]'' | 1961-05-25 | [[Электросталь]] | [[язучы]] | | | |- | | | ''[[:d:Q65158397|Nigusie Kassaye W. Michael]]'' | 1961-07-31 | [[Хәбәшстан|Эфиопия]] | | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | | ''[[:d:Q6891387|Mohamed Munavvar]]'' | 1961-12-20 | | [[адвокат]]<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q48955148|Abdramane Sylla]]'' | 1962 | ''[[:d:Q740974|Koulikoro]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q54566083|Adolfo Castillo Meza]]'' | 1962 | [[Лима]] | ''[[:d:Q169470|физик]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q48955162|Antoine Somdah]]'' | 1962-06-12 | | ''[[:d:Q193391|дипломат]]'' | | | |- | | 1987 | ''[[:d:Q126120159|Galina Trofimova]]'' | 1962-08-17 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q13418253|филолог]]''<br/>[[Jurnalist|журналист]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | | ''[[:d:Q70745000|شوقي العيسة]]'' | 1962-11-04 | ''[[:d:Q5776|Бәйтлеһем]]'' | [[адвокат]] | | | |- | | | ''[[:d:Q7108193|Oswaldo Luizar]]'' | 1962-11-13 | [[Куско]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q169470|физик]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q18921785|Dieudonné Gnammankou]]'' | 1963 | [[Бенин]] | ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''<br/>''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q112988744|Юдин Алексей Викторович]]'' | 1963 | [[Мәскәү]] | [[галим]] | | | |- | | | ''[[:d:Q48955382|Майе Нсуе Мангуэ Рубен]]'' | 1963 | | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q21154272|Yury Pilipenko]]'' | 1963-02-24 | [[Фокино (Брянск өлкәсе)|Фокино]] | [[адвокат]] | [[Мәскәү дәүләт юридик университеты]] | | |- | | | ''[[:d:Q4208494|Olga Kazmina]]'' | 1963-02-28 | [[Егорьевск]] | [[галим]] | ''[[:d:Q4201873|РФА антропология һәм этнология институты]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q111019768|Maria Paula Meneses]]'' | 1963-04-08 | ''[[:d:Q3889|Maputo]]'' | ''[[:d:Q4773904|антрополог]]''<br/>[[язучы]] | ''[[:d:Q368643|University of Coimbra]]''<br/>''[[:d:Q890884|Eduardo Mondlane University]]'' | 2026-02-08 | [[Коимбра]] |- | | 1987 | ''[[:d:Q104697074|Dmitry Vlasov]]'' | 1964 | | [[Jurnalist|журналист]] | | | |- | | | ''[[:d:Q212760|Bharrat Jagdeo]]'' | 1964-01-23 | ''[[:d:Q7893831|Unity Village]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q188094|икътисадчы]]'' | | | |- | | 1984 | ''[[:d:Q115697774|Алена Фёдараўна Кудзіна]]'' | 1964-04-26 | [[Гомель]] | ''[[:d:Q593644|химик]]''<br/>''[[:d:Q21329070|материаллар белеме галиме]]'' | ''[[:d:Q105531852|Faculty of Civil Engineering BelDUT]]''<br/>''[[:d:Q30274138|Institute of Mechanics of Metal-Polymer Systems]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q16195598|Yevgeni Viktorovich Ivanov]]'' | 1964-08-16 | | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q27734883|Susan Kolimba]]'' | 1964-12-08 | | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q6782067|María Luisa Ramos Urzagaste]]'' | 1965-01-21 | ''[[:d:Q2048148|Palmar Chico]]'' | ''[[:d:Q193391|дипломат]]''<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | [[Кәрим Мәсимов]] | 1965-06-15 | [[Астана]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q188094|икътисадчы]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q5438993|Fayed Mustafa]]'' | 1965-07-23 | ''[[:d:Q2905340|Deir Ballut]]'' | ''[[:d:Q193391|дипломат]]''<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | 1992 | ''[[:d:Q100259732|Aḥmad Abū Salīm]]'' | 1965-12-14 | ''[[:d:Q148062|Zarqa]]'' | [[шагыйрь]]<br/>''[[:d:Q6673651|әдәбиятче]]'' | | 2025-06-21 | |- | | | ''[[:d:Q48955355|Франк Кристофер Станислаус Энтони]]'' | 1967 | | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q16686935|Konstantin Polskov]]'' | 1967-07-19 | [[Балашиха]] | [[галим]] | ''[[:d:Q4376232|Изге Тихон Православ гуманитар университеты]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q48955151|Мустафа Хаммуд Аль-Навайсе]]'' | 1969 | | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q4241278|Christian Ray]]'' | 1969-03-15 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q183945|музыка продюсеры]]''<br/>[[композитор]]<br/>[[җырчы]]<br/>''[[:d:Q13235160|җитештерүче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q131612386|Amna Al-Nasiri]]'' | 1970-01-01 | ''[[:d:Q2125362|Рада шәһәре]]'' | ''[[:d:Q483501|сәнгатькәр]]''<br/>''[[:d:Q482980|автор]]''<br/>''[[:d:Q3400985|фәнни хезмәткәр]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q3176134|Jeanne d'Arc Mujawamariya]]'' | 1970-03-13 | ''[[:d:Q3859|Kigali]]'' | ''[[:d:Q193391|дипломат]]''<br/>[[укытучы]]<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q83307|министр]]'' | | | |- | 1989<br/>1994 | 1994<br/>1996<br/>1999 | ''[[:d:Q109860125|Ghassan Khaled]]'' | 1970-07-27 | ''[[:d:Q2905344|Jayyous]]'' | [[хокук белгече]] | ''[[:d:Q2096138|An-Najah National University]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q119163909|Anna Tsivilyova]]'' | 1972-05-09 | [[Иваново]] | ''[[:d:Q43845|эшмәкәр]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q4524867|Mikail Shishkhanov]]'' | 1972-08-06 | [[Грозный]] | ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''<br/>''[[:d:Q43845|эшмәкәр]]''<br/>''[[:d:Q806798|банкир]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q4223993|Andrei Klishas]]'' | 1972-11-09 | [[Екатеринбург]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | | ''[[:d:Q109770660|Pyotr Aleksandrovich Fadeev]]'' | 1972-11-23 | [[Мәскәү]] | [[Jurnalist|журналист]]<br/>''[[:d:Q13590141|алыпбаручы]]''<br/>''[[:d:Q947873|телеалыпбаручы]]''<br/>''[[:d:Q2722764|радиотапшырулар алып баручысы]]'' | ''[[:d:Q1589584|Europa Plus]]''<br/>[[НТВ]]<br/>''[[:d:Q1975145|ТНТ]]''<br/>''[[:d:Q2386094|TV-6]]''<br/>''[[:d:Q1971979|Radio Mayak]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q60832374|Elena Kizyakova]]'' | 1972-12-18 | [[Волгоград]] | [[Jurnalist|журналист]]<br/>''[[:d:Q947873|телеалыпбаручы]]''<br/>''[[:d:Q13590141|алыпбаручы]]'' | | | |- | 2008-01-01 | 2012-10-31 | ''[[:d:Q47366974|Konstantin Kotliar]]'' | 1973 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q1388301|FH Aachen]]''<br/>''[[:d:Q157808|Мюнхен техника университеты]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q45719962|Andrey Boltenko]]'' | 1973-07-14 | [[Нью-Йорк]] | ''[[:d:Q13235160|җитештерүче]]''<br/>''[[:d:Q3455803|режиссёр]]''<br/>''[[:d:Q28389|сценарист]]''<br/>''[[:d:Q3282637|кинопродюсер]]''<br/>''[[:d:Q2526255|кинорежиссёр]]''<br/>''[[:d:Q578109|телепродюсер]]''<br/>''[[:d:Q947873|телеалыпбаручы]]''<br/>''[[:d:Q2059704|телережиссёр]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q120808015|Yuriy Yuryevich Yevich]]'' | 1973-08-24 | [[Һорливка]] | ''[[:d:Q8246794|блогер]]''<br/>[[язучы]]<br/>''[[:d:Q4002666|хәрби табиб]]''<br/>[[укытучы]] | | | |- | | | ''[[:d:Q5687576|Pindi Chana]]'' | 1974-01-24 | | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q193391|дипломат]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q4219914|Ararat Keshyan]]'' | 1974-10-19 | [[Гагра]] | ''[[:d:Q33999|актёр]]''<br/>''[[:d:Q98925420|KVN actor]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q28498401|Глеб Юрьевич Косовский]]'' | 1974-12-18 | [[Белгород]] | ''[[:d:Q3126128|генетик]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q82736034|Daniil Yegorov]]'' | 1975-09-07 | [[Мәскәү]] | [[адвокат]] | | | |- | | | ''[[:d:Q63977327|Katrin Vares]]'' | 1976-02-07 | [[Таллинн]] | ''[[:d:Q694748|physiotherapist]]'' | | | |- | | 1998 | [[Aleksey Navalnıy|Алексей Навальный]] | 1976-06-04 | ''[[:d:Q4100377|Butyn]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>[[адвокат]]<br/>''[[:d:Q15253558|активист]]'' | ''[[:d:Q4491663|Anti-Corruption Foundation]]''<br/>[[Аэрофлот]] | 2024-02-16 | ''[[:d:Q123999876|FKU IK-3, Kharp]]'' |- | | 2000 | ''[[:d:Q4427740|Viktor Viktorovich Solkin]]'' | 1977-01-07 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''<br/>''[[:d:Q1350189|египтолог]]''<br/>''[[:d:Q10333969|музейчылык белгече]]''<br/>''[[:d:Q9379869|лектор]]'' | ''[[:d:Q19902962|Voloshin's library (Moscow)]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q4219916|Ashot Keshchyan]]'' | 1977-07-10 | [[Гагра]] | ''[[:d:Q33999|актёр]]''<br/>''[[:d:Q2526255|кинорежиссёр]]''<br/>''[[:d:Q13590141|алыпбаручы]]''<br/>''[[:d:Q98925420|KVN actor]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q138792652|Christian Arnaud Adjélou]]'' | 1977-11-12 | ''[[:d:Q1515|Абиҗан]]'' | [[хокук белгече]] | | | |- | | | ''[[:d:Q117193167|Kirill Sakharnov]]'' | 1978-04-01 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q2526255|кинорежиссёр]]''<br/>''[[:d:Q7042855|монтажчы]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q65768417|Anastasia Udaltsova]]'' | 1978-09-02 | [[Черкассы|Черкасы]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q6051619|публицист]]'' | ''[[:d:Q106638694|Россия Федерациясе Федераль Мәҗлесенең VIII чакырылыш Дәүләт Думасы]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q55103836|Аду Яо Никэз]]'' | 1979-01-01 | [[Кот-д’Ивуар]] | [[галим]] | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | | ''[[:d:Q86828883|Rajesh Rajan]]'' | 1979 | [[Тируванантапурам]] | ''[[:d:Q3264451|кардиолог]]''<br/>''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q30280366|Kerala Institute of Medical Sciences]]''<br/>''[[:d:Q52856498|Ananthapuri Hospitals and Research Institute]]'' | | |- | | 2004 | ''[[:d:Q58002138|Oksana Karas]]'' | 1979-06-19 | [[Харьков]] | ''[[:d:Q2526255|кинорежиссёр]]''<br/>''[[:d:Q28389|сценарист]]''<br/>''[[:d:Q7042855|монтажчы]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q4150465|Lyudmila Grudtsyna]]'' | 1979-07-15 | [[Мәскәү]] | [[адвокат]] | | | |- | | | ''[[:d:Q4425408|Alexandr Snegiryov]]'' | 1980-01-06 | [[Мәскәү]] | [[язучы]] | | | |- | | | ''[[:d:Q115868970|Георгий Филимонов]]'' | 1980-02-23 | [[Тум|Томск]] | ''[[:d:Q1238570|сәясәт белгече]]''<br/>''[[:d:Q662729|җәмәгать эшлеклесе]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q106813149|Fedor Kupriyanov]]'' | 1980-02-29 | [[Мәскәү]] | [[адвокат]]<br/>''[[:d:Q1569495|мөгаллим]]'' | ''[[:d:Q4438810|Sretensky Theological Academy]]''<br/>[[Россия Федерациясе Хөкүмәте каршындагы Финанс университеты|Россия Федерациясе Хөкүмәте каршындагы финанс университеты]]<br/>''[[:d:Q4376232|Изге Тихон Православ гуманитар университеты]]''<br/>''[[:d:Q4500954|Church of Saint Nicholas in Tolmachy]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q18246523|Akhmed Musaev]]'' | 1980-04-09 | ''[[:d:Q4063184|Alkhazurovo]]'' | ''[[:d:Q12369333|көрәшче]]''<br/>''[[:d:Q23927336|самбочы]]''<br/>''[[:d:Q116193105|hand-to-hand fighter]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q30344956|Олег Ястребов]]'' | 1981-03-24 | [[Железногорск (Красноярск крае)|Железногорск]] | ''[[:d:Q16012028|хокук галиме]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | | ''[[:d:Q28954571|Bahman, Shuaib]]'' | 1982 | | [[галим]] | | | |- | | | ''[[:d:Q4397847|Art Rosnovsky]]'' | 1982-01-28 | [[Мәскәү]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q232776|Anna Chapman]]'' | 1982-02-23 | [[Волгоград]] | ''[[:d:Q4610556|модель]]''<br/>''[[:d:Q947873|телеалыпбаручы]]''<br/>''[[:d:Q134962714|Russian spy]]''<br/>[[эшкуар]]<br/>''[[:d:Q13590141|алыпбаручы]]''<br/>''[[:d:Q3501317|fashion designer]]'' | ''[[:d:Q1504132|NetJets]]''<br/>''[[:d:Q245343|Barclays]]''<br/>''[[:d:Q1479649|REN TV]]'' | | |- | | 2005 | ''[[:d:Q4451931|Sangadji Tarbaev]]'' | 1982-04-15 | [[Элиста]] | ''[[:d:Q13235160|җитештерүче]]''<br/>''[[:d:Q947873|телеалыпбаручы]]''<br/>''[[:d:Q28389|сценарист]]''<br/>''[[:d:Q98925420|KVN actor]]''<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q2062919|Irena Ponaroshku]]'' | 1982-10-14 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q4610556|модель]]''<br/>''[[:d:Q947873|телеалыпбаручы]]''<br/>''[[:d:Q1900657|базарлык белгече]]'' | ''[[:d:Q154008|Vogue]]''<br/>''[[:d:Q3552325|Maxim]]''<br/>''[[:d:Q675364|OK!]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q110872085|Anna Shafran]]'' | 1982-12-31 | [[Тверь]] | ''[[:d:Q947873|телеалыпбаручы]]''<br/>''[[:d:Q1238570|сәясәт белгече]]''<br/>[[Jurnalist|журналист]]<br/>''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]''<br/>''[[:d:Q2722764|радиотапшырулар алып баручысы]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q104785906|Eduard Iloyan]]'' | 1983-01-31 | [[Ереван]] | ''[[:d:Q28389|сценарист]]''<br/>''[[:d:Q578109|телепродюсер]]''<br/>''[[:d:Q3282637|кинопродюсер]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q63940599|Valery Yefremov]]'' | 1983-08-04 | [[Мәскәү]] | [[җырчы]]<br/>''[[:d:Q2252262|рэп җырчысы]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q234831|Galina Voskoboeva]]'' | 1984-12-18 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q10833314|теннисчы]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q39889092|Pavel Manyk]]'' | 1985-07-13 | | [[хокук белгече]]<br/>''[[:d:Q16012028|хокук галиме]]'' | | | |- | | 2008 | ''[[:d:Q112790078|Oleg K. Petrovich-Belkin]]'' | 1985-09-24 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q1238570|сәясәт белгече]]''<br/>''[[:d:Q6051619|публицист]]''<br/>''[[:d:Q201788|тарихчы]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | | [[Елена Николаева]] | 1985-12-25 | [[Ташкент]] | [[Jurnalist|журналист]]<br/>''[[:d:Q947873|телеалыпбаручы]]''<br/>''[[:d:Q33999|актёр]]''<br/>''[[:d:Q4610556|модель]]''<br/>[[язучы]]<br/>''[[:d:Q22976182|тележурналист]]''<br/>''[[:d:Q3357567|fashion model]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q4444410|Nicolay Struchkov]]'' | 1986-01-06 | [[Покровск (Якутия)|Покровск]] | ''[[:d:Q2066131|спортчы]]'' | | | |- | 2009-09<br/>2007-07 | 2013-06<br/>2009-07 | ''[[:d:Q102984666|Anastasia Golubtsova]]'' | 1986-05-13 | | | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | | ''[[:d:Q87000308|Natalia Afonina]]'' | 1986-10-14 | [[Орёл]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q27929570|Anna Botova]]'' | 1987-03-25 | [[Әстерхан]] | ''[[:d:Q4610556|модель]]''<br/>[[җырчы]] | | | |- | | | ''[[:d:Q4491724|Alena Fonina]]'' | 1988-02-04 | [[Куровское]] | ''[[:d:Q4610556|модель]]''<br/>''[[:d:Q2133309|interior designer]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q15078987|Yulia Parshuta]]'' | 1988-04-23 | [[Сочи]] | ''[[:d:Q33999|актёр]]''<br/>[[җырчы]] | | | |- | | | ''[[:d:Q4063793|Alyona Alyokhina]]'' | 1988-06-19 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q15709642|snowboarder]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q60827807|Ivan Kunayev]]'' | 1989-09-23 | [[Саранск]] | ''[[:d:Q2309784|вилаузышчы]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q110878435|Georgiy Li Aleksandrovich]]'' | 1991-03-05 | [[Ташкент]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q106866651|Olga Cebotari]]'' | 1992-01-04 | [[Кишинёв]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q193391|дипломат]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q138493855|Tatyana Zalevskaya]]'' | 1993-05-30 | ''[[:d:Q1994278|Korotnoye]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | ''[[:d:Q1282309|Днестр буе дәүләт университеты]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q138898830|David-Viktor Radkin]]'' | 1996-12-20 | | [[Jurnalist|журналист]]<br/>''[[:d:Q11499147|сәяси активист]]'' | | | |- | 1989 | 1990 | ''[[:d:Q47698868|Vsevolod Rozanov]]'' | 20th century | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]] | | |- | | | ''[[:d:Q49479374|Vladimir P. Zaytsev]]'' | 20th century | | ''[[:d:Q593644|химик]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 1991-09-01 | 1998-06-30 | ''[[:d:Q51760839|Valery Melnikov]]'' | 20th century | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q2495731|University of Colima]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q134703257|Ксения Александровна Иратова]]'' | 2001-12-07 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q315247|university student]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q7400040|Saiful Hoque]]'' | | | ''[[:d:Q193391|дипломат]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | | ''[[:d:Q16745158|Alexander A. Galushkin]]'' | | [[Мәскәү]] | [[адвокат]] | | | |- | | | ''[[:d:Q24034788|Margarita Dmitrievna Lagutkina]]'' | | | [[укытучы]]<br/>''[[:d:Q1731155|шәркыятьче]]''<br/>[[Jurnalist|журналист]] | ''[[:d:Q204839|Xinhua News Agency]]''<br/>Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 1983-10-17 | 1986-11-05 | ''[[:d:Q39382919|Vladimir V Kouznetsov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q1053303|Industrial University of Santander]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q40694275|Gino Picasso]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''<br/>''[[:d:Q593644|химик]]'' | ''[[:d:Q5202403|National University of Engineering]]'' | | |- | 2000-10-01 | | ''[[:d:Q42365988|Eugeniya V. Nikitina]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 2004-09-01 | 2011-06-01 | ''[[:d:Q44058463|Ivan A. Popov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q379848|Los Alamos National Laboratory]]''<br/>''[[:d:Q1052614|Юта штаты университеты]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q48006040|Paulo Cesar Nascimento]]'' | | | | | | |- | 1976-02-07 | 1979-11-07 | ''[[:d:Q50201880|Ranjith Pathirana]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q16056297|Department of Agriculture]]''<br/>''[[:d:Q101013351|University of Ruhuna Faculty of Agriculture]]''<br/>''[[:d:Q7015441|Institute for Crop and Food Research]]''<br/>''[[:d:Q15574|University of Adelaide]]'' | | |- | | 2009 | ''[[:d:Q50289094|Lev V Kalmykov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q30265215|Pushchino State Institute of Natural Sciences]]''<br/>''[[:d:Q4201752|Institute of Theoretical and Experimental Biophysics]]'' | | |- | 2003-09-01 | 2009-06-30 | ''[[:d:Q51017825|Andrey A. Skalny]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q55102489|Родольфо Лопес Замаллоа]]'' | | [[Перу]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q55104816|Бартека Сакаджа]]'' | | [[Уганда]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q55104853|Marcelino Nguema Onguene]]'' | | [[Экваториаль Гвинея]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q83307|министр]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q55104856|Rubén Maye Nsue Mangue]]'' | | [[Экваториаль Гвинея]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q55104864|Брейма Думбия]]'' | | [[Мали]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q55104953|Ротич Дороти Чебет]]'' | | | | | | |- | | | ''[[:d:Q55104965|Мохаммед Зейн Ибрагим Шаддад]]'' | | [[Судан]] | ''[[:d:Q520549|геолог]]'' | ''[[:d:Q656871|University of Khartoum]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q55104986|Салик Мохиаддин Мохаммад]]'' | | [[Сүрия]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q56486605|Sandhya Samarasinghe]]'' | | | [[инженер]]<br/>''[[:d:Q82594|информатика өлкәсендә белгеч]]''<br/>''[[:d:Q3400985|фәнни хезмәткәр]]'' | ''[[:d:Q1048626|Lincoln University]]'' | | |- | 1996-09-01<br/>1990-09-01 | 2000-07-31<br/>1996-07-31 | ''[[:d:Q57018548|Fedor I Zubkov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 2006-07-01 | 2011-07-01 | ''[[:d:Q57069591|Ivan V Bogdanov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q4201431|Institute of Bioorganic Chemistry]]'' | | |- | 1985-09-01 | 1992-07-01 | ''[[:d:Q57416758|Yulia Kotovskaya]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 2003-12-25<br/>2000-12-25 | 2003-12-25 | ''[[:d:Q57420462|Timur Kamalov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q1367256|Мәскәү физика-техника институты]]''<br/>''[[:d:Q4304083|Мәскәү политехника университеты]]''<br/>''[[:d:Q4304086|Мәскәү дәүләт өлкә университеты]]'' | | |- | 2000-01-01 | | ''[[:d:Q57543258|Leonid G Voskressensky]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 1987-09-01<br/>1993-09-01<br/>1995-09-01 | 1993-06-01<br/>1995-06-01<br/>2000-06-01 | ''[[:d:Q57825419|Dmitry Kulyabov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q259517|Берләшкән атом-төш тикшеренүләр институты]]''<br/>Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 2009-08-01 | 2016-06-23 | ''[[:d:Q57908180|Диана Игоревна Капарушкина]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q488620|Sun Moon University]]''<br/>''[[:d:Q624072|Daejeon University]]''<br/>''[[:d:Q624457|Military Manpower Administration]]''<br/>''[[:d:Q625952|Baekseok University]]''<br/>''[[:d:Q482651|Pai Chai University]]''<br/>''[[:d:Q6647741|Literature Translation Institute of Korea]]'' | | |- | 2003-10-01 | 2008-07-01 | ''[[:d:Q59492146|Ivan Bernal-Villamil]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q836805|Чалмер технология институты]]''<br/>''[[:d:Q30296237|Мадрид материаллар фәне институты]]'' | | |- | 2008-09-01 | 2014-06-30 | ''[[:d:Q59563907|Dmitry A Aronov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 2013-09-01 | 2016-06-30 | ''[[:d:Q59669187|Morteza Yousefi]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 2003-09-01 | 2009-06-30 | ''[[:d:Q60317749|Elena Tsisanova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q195668|Кыйралбикә Мария Лундын университеты]]''<br/>''[[:d:Q459506|Бристоль университеты]]''<br/>Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 1963-08-01 | 1976-07-21 | ''[[:d:Q60696054|Khosrow Ghavami]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q23069766|Гипроникель]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q60824783|I. V. Andronova]]'' | | | [[галим]] | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | | ''[[:d:Q60830349|Пугачев, Иван Алексеевич]]'' | | | [[галим]] | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 1997-09 | 2003-06 | ''[[:d:Q61117592|Alexey Mischenko]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q41568334|Бүкілодақтық Эксперименттік ветеринария институты]]'' | | |- | 2016-10-09<br/>2014-06-30 | 2016-06-30 | ''[[:d:Q61161270|Parfait Kezimana]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 1994-09-01 | 2001-07-01 | ''[[:d:Q61161748|Konstantin Gudkov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q731938|AstraZeneca]]''<br/>''[[:d:Q4303876|Moscow School of Social and Economic Sciences]]'' | | |- | 1966-09-01 | 1971-06-30 | ''[[:d:Q62036347|Leonid Sevastianov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 2008-09-01 | | ''[[:d:Q64917907|Olga Kulikova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q21643413|Scientific Center of Neurology]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q65205948|Djigui Camara]]'' | | | ''[[:d:Q193391|дипломат]]''<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q83307|министр]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q72631149|Sergey Popkov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q4304082|Россия медицина университеты]]'' | | |- | 1977-09-01 | 1998-04-15 | ''[[:d:Q78315101|Nadezda Khodorovich]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 1993-09-01 | 2000-06-30 | ''[[:d:Q81470179|Mikhail Blagonravov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 1974-09-01 | 1985-06-30 | ''[[:d:Q82931032|Vinod Kumar]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 2002 | 2008 | ''[[:d:Q83585354|Nadezhda A Popova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 2004-09<br/>2002-09<br/>1998-09 | 2007-06<br/>2004-07<br/>2002-07 | ''[[:d:Q83976059|Le Tuan Anh]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q1076729|Vietnam National University]]'' | | |- | 2006-09-01 | 2012-07-30 | ''[[:d:Q84964063|Konstantin B Gordon]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 1983 | 1992 | ''[[:d:Q85199978|Dmitry Lipatov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q30263227|Эндокринология институты фәнни-тикшеренү үзәге]]'' | | |- | 2002-09-01 | 2006-06-14 | ''[[:d:Q86061190|Yazmín M Landeo-Ríos]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q31519|Карл университеты]]''<br/>''[[:d:Q958650|Universidad de Málaga]]'' | | |- | 2007-09-01 | 2013-06-30 | ''[[:d:Q86522538|Pavel Lazarev]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 2004 | 2009 | ''[[:d:Q86623647|Ekaterina Markelova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q30284663|Amphos 21]]''<br/>''[[:d:Q1049470|Ватерлоо университеты]]''<br/>[[Академик С. П. Королёв исемендәге Самар илкүләм тикшеренү университеты|Академик С. П. Королёв исемендәге Самар милли тикшеренү университеты]] | | |- | 2012 | 2015 | ''[[:d:Q86865017|Vyacheslav Goryachev]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 2013 | 2016 | ''[[:d:Q87425489|Vladimir Druzhinin]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q1637997|Новосибирск дәүләт университеты]]''<br/>[[Новосибирск дәүләт медицина университеты]] | | |- | 2019-02 | | ''[[:d:Q87655032|Kseniya Demyanova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 2015-09-01 | 2017-06-30 | ''[[:d:Q87724147|Elisaveta A Kvyatkovskaya]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 2002-08-01 | 2009-06-31 | ''[[:d:Q87796717|Igor Kastyro]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 1999-07-02 | | ''[[:d:Q87945440|Natalia Yaglova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 2007-09-01 | 2016 | ''[[:d:Q88176968|Maria Ivanova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 2000-09-01 | 2006-06-26 | ''[[:d:Q88316352|Anna Ilyash]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q7370051|Ростов дәүләт медицина университеты]]'' | | |- | 1988-09-01 | 1995-06-30 | ''[[:d:Q88630339|O M Rodionova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 2010-09-01 | 2016-07-01 | ''[[:d:Q88643676|Nikita Petrov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q4314504|Туклану фәнни-тикшеренү институты]]'' | | |- | 2015-09-01 | 2019-09-30 | ''[[:d:Q88869025|Maria D Matveeva]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты<br/>''[[:d:Q144488|Варшау университеты]]''<br/>''[[:d:Q4201628|РФА Нефтехимия синтезы институты]]'' | | |- | 2004-06-01 | | ''[[:d:Q89182612|Sergey Voznesenskiy]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 2016-09-01 | | ''[[:d:Q89399686|Amina Ibragimova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 2008-08-20<br/>2006-09-01<br/>2001-09-01 | 2011-05-31<br/>2008-06-22<br/>2006-06-23 | ''[[:d:Q89597191|Nestor Washington Solís Pinargote]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q4304094|«Станкин» Мәскәү дәүләт технология университеты]]'' | | |- | 1991-09-01 | 1994-08-31 | ''[[:d:Q89633619|Irina A Novikova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 2006-09-01 | 2011-07-04 | ''[[:d:Q89635068|Sandor Farkasdi]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q277681|Земмелвайс университеты]]'' | | |- | 2004-09-01 | 2011-06-24 | ''[[:d:Q89692263|Svetlana Degtyareva]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | | 1990-06-28 | ''[[:d:Q89692413|Valentin Popadyuk]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 2014 | | ''[[:d:Q89702941|E S Tokaeva]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 2017-09 | | ''[[:d:Q90009415|Vadim Medovchshikov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q12532257|West Kazakhstan Marat Ospanov State Medical University]]'' | | |- | 2010-06-30<br/>2003-09-01 | 2012-07-01<br/>2010-06-25 | ''[[:d:Q90046662|Anton Dorofeev]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 2001<br/>1999<br/>1994 | 2005<br/>2001<br/>1999 | ''[[:d:Q90085559|Roman Borisov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты<br/>''[[:d:Q4201628|РФА Нефтехимия синтезы институты]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q90102855|Ekaterina V Neborak]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 1984-09-01 | 1990-09-01 | ''[[:d:Q90143552|Zoya A Goncharova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q7370051|Ростов дәүләт медицина университеты]]'' | | |- | 1998 | | ''[[:d:Q90793519|Zurab Khabadze]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 2016 | | ''[[:d:Q91019382|Van D Tran]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты<br/>''[[:d:Q101000031|Can Tho University of Medicine and Pharmacy Hospital]]'' | | |- | 2015-09-20 | 2019-09-19 | ''[[:d:Q91047020|Olga A Storozhenko]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 2007-06-01 | 2013-07-01 | ''[[:d:Q91198362|Ivan Melnikov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q30281807|Institute of Experimental Cardiology]]''<br/>''[[:d:Q4201586|РФА тыйб һәм биология проблемнары институты]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q91208437|Yahya Absalan]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q101002275|Ferdowsi University of Mashhad Faculty of Sciences]]''<br/>''[[:d:Q761534|Җорҗия үнивирситите]]'' | | |- | 1964-09-01 | 1970-06-30 | ''[[:d:Q91460337|Nikolay G Kochergin]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 1999 | 2006 | ''[[:d:Q91715879|Maria Valeryevna Lisitskaya]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]<br/>''[[:d:Q601956|Aalborg University]]''<br/>''[[:d:Q5069928|Шампалимо фонды]]'' | | |- | 2003 | 2009-06-19 | ''[[:d:Q91867836|Mariia Kniazeva]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q4201628|РФА Нефтехимия синтезы институты]]'' | | |- | 2002-05-20 | 2004-02-10 | ''[[:d:Q92110214|Ivan V Maksimovich]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 2017-09-01 | 2019-06-26 | ''[[:d:Q92228186|Alexandra Lavrikova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 1983-09-01 | 1990-06-30 | ''[[:d:Q92287994|Supriya Warusavithana]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | [[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы]] | | |- | 2001-09 | 2008-06 | ''[[:d:Q92290246|Marina A Polovkova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q19908085|Frumkin Institute of Physical Chemistry and Electrochemistry]]'' | | |- | 2015-09-01 | 2017-09-01 | ''[[:d:Q92468457|Anton A Semenistyy]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 2015-09-20 | 2019-09-09 | ''[[:d:Q92482283|Hung M Nguyen]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты<br/>''[[:d:Q10829053|Hung Vuong University]]'' | | |- | 1960-09 | 1989-01 | ''[[:d:Q92597374|Tatiana Sorokina]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 1993-09-01 | | ''[[:d:Q92669667|Angel Villavicencio]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q5397474|Universidad de las Fuerzas Armadas - ESPE]]'' | | |- | 2004 | 2007 | ''[[:d:Q92726430|Elena V. Uspenskaya]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 2009 | 2016 | ''[[:d:Q94601864|Dmitrii Shek]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q105169352|Western Sydney Local Health District]]''<br/>Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 2011-10-08 | 2012-06-10 | ''[[:d:Q95306606|Mishel R Markovski]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]] | | |- | 2012-10 | 2017-02 | ''[[:d:Q95642870|Mohamed Bahlol]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q2597842|Egyptian Russian University]]'' | | |- | 2011 | 2017 | ''[[:d:Q95976020|Kseniya K Borisova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 2002-02-01 | 2005-02-01 | ''[[:d:Q96139454|Madina Azova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 1995-09-01 | 2007-09-19 | ''[[:d:Q96771481|Olga Tarasova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 2017-03-15 | | ''[[:d:Q96771489|Nataliya Malinina]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 2011-01-27 | 2011-05-26 | ''[[:d:Q96771548|Roman Plavnik]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Россия халыклар дуслыгы университеты | | |- | 2006-09-01 | 2013-06-27 | ''[[:d:Q98770678|Artem Minalyan]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q16868877|Abington Memorial Hospital]]''<br/>''[[:d:Q30281168|VA Greater Los Angeles Healthcare System]]'' | | |- | 1992-09 | 1999-07 | ''[[:d:Q100443457|T M Uskach]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q19909099|Кардиология милли медицина тикшеренү үзәге]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q100519707|Oybek Turgunkhujaev]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 1981-04-01 | | ''[[:d:Q100527857|E A Ushkalova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 2003-09-01 | 2009-08-01 | ''[[:d:Q100558579|O M Andryukhina]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q102903582|Soroosh Mohammadi Farsani]]'' | | | | | | |- | 2011-06-01 | 2014-12 | ''[[:d:Q104470057|Ahmed Elkordy]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q7675882|Taibah University]]''<br/>''[[:d:Q12236159|Faculty of Medicine Sohag University]]''<br/>''[[:d:Q781108|University of León]]'' | | |- | 2012-09-01 | 2018-06-20 | ''[[:d:Q104512589|A A Petrenko]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 2002-07 | 2008-07 | ''[[:d:Q104517057|Lidiia Samarina]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q90902449|Сириус университеты]]'' | | |- | 2005-09-01 | 2011-07-01 | ''[[:d:Q104801948|Anna V Kuzmina]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 1974-07-20 | 1981-06-15 | ''[[:d:Q113283171|Pavel B. Shatalov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q1487403|Теоретик һәм эксперименталь физика институты]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q123345601|Antonio Isaías Rivasplata Mendoza]]'' | | | ''[[:d:Q169470|физик]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q124304929|Djamila Gallegos Espinoza]]'' | | | [[инженер]] | | | |- | | | ''[[:d:Q124807799|Natalí Carbo Bustinza]]'' | | | [[инженер]] | | | |- | | | ''[[:d:Q125791817|Данюк Никита Сергеевич]]'' | | | | Россия халыклар дуслыгы университеты<br/>''[[:d:Q125791903|Институт стратегических исследований и прогнозов]]'' | | |- | 1982-01<br/>1987-01 | 1987<br/>1989 | ''[[:d:Q127748932|Jairo Ernesto Castillo Hernández]]'' | | | ''[[:d:Q111972591|Associate Investigator]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | ''[[:d:Q3081395|District University of Bogotá]]'' | | |} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} == Моны да карагыз == {{Портал|Мәскәү|Мәгариф|Россия Федерациясе}} * [[Россия югары уку йортлары исемлеге]] [[Төркем:Әлифба буенча университетлар]] [[Төркем:1960 елда нигезләнгән уку йортлары]] [[Төркем:Россия университетлары]] [[Төркем:Мәскәү югары уку йортлары]] blpkf724udoqvbcoe3130n86w0k0msi 0 184685 5838185 2277532 2026-04-27T19:00:17Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838185 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Исем = Муса Мирзәев<br/><small>{{lang-az|Musa Mirzəyev}}</small> |Имза = |Фото = М.А.Мирзәев.jpg |Рәсем асты язуы = <small>М.А. Мирзәев (''1933-2016'')</small> |Фон = non_performing_personnel |Тугандагы исеме = |Тулы исеме = Әли Муса Абдулла угълы Мирзәев |Туу көне = 26.01.1933 |Туу урыны = {{туу урыны|Бакы|Бакыда}} |Үлү көне = 29.01.2016 |Үлү урыны = {{үлем урыны|Бакы|Бакыда}} |Еллар = |Дәүләт = {{байраклаштыру|ССРБ}}→<br/>{{байраклаштыру|Азәрбайҗан}} |Һөнәрләр = композитор |Моң = |Кораллар = фортепиано |Жанрлар = симфония, камера музыкасы |Псевдонимнар = |Коллективлар = Азәрбайҗан дәүләт филармониясе |Хезмәттәшлек = Бакы музыка академиясе |Лейбллар = |Бүләкләр ={{Шөһрәт ордены (Азәрбайҗан)}}{{Шәрәф ордены (Азәрбайҗан)}} |Сайт = }} '''Муса Мирзәев''', Муса (''Әли Муса'') Абдулла угълы Мирзәев, {{lang-az|Musa (Əli Musa) Abdulla oğlu Mirzəyev}} (''[[1933 ел]]ның [[26 гыйнвар]]ы, [[Бакы]] — [[2016 ел]]ның [[29 гыйнвар]]ы, шунда ук'') — композитор, Азәрбайҗан ССР атказанган сәнгать эшлеклесе (''[[1982 ел|1982]]''), Азәрбайҗанның халык артисты (''[[2006 ел|2006]]''). М. Магомаев исемендәге Бакы филармониясенең сәнгатъ җитәкчесе (''[[1978 ел|1978]]-[[1979 ел|1979]]''). [[Гозәер Хаҗибәков|Г. Хаҗибәков]] исемендәге Бакы музыка академиясе профессоры (''[[2006 ел|2006]]-[[2016 ел|2016]]''). ССРБ композиторлар берлеге әгъзасы (''[[1952 ел]]дан''). Азәрбайҗан президенты стипендиаты. [[Татарстан гимны|Татарстан Җөмһүрияте дәүләт һимнын]] аранжировкалаучы — симфоник оркестр өчен әзерләүче (''[[1998 ел|1998]]''). == Тәрҗемәи хәле == [[1933 ел]]ның [[26 гыйнвар]]ында [[Бакы]]да туган. Башлангыч музыкаль белемне композиторлар мәктәбендә (''Азәрбайҗан ССР атказанган укытучысы Ләйлә Морадова сыйныфы'') (''[[1947 ел|1947]]'') алгач, Асаф Зәйналлы исемендәге музыка техникумын (''[[1951 ел|1951]]''), [[Гозәер Хаҗибәков|Г. Хаҗибәков]] исемендәге Бакы дәүләт консерваториясен (''ССРБ халык артисты, Ленин премиясе лауреаты [[Кара Караев]]ның композиторлык классы'') (''[[1958 ел|1958]]'') тәмамлаган. == Хезмәт юлы == * [[1958 ел]]дан Азәрбайҗан дәүләт радио һәм телетапшырулары комитетының яшьләр хоры концертмейстеры. * [[1978 ел|1978]]-[[1979 ел]]ларда Азәрбайҗан дәүләт филармониясе сәнгать җитәкчесе. * [[1979 ел]]дан, композитор буларак, иҗат белән генә шөгыльләнә. * [[1992 ел|1992]]-[[1993 ел]]ларда «Шур» музыка нәшриятында эшләгән. * [[1993 ел]]дан гомеренең азагына кадәр Бакы музыка академиясендә укыта. * [[Азәрбайҗан]]ның Ләнкарән районы композиторлар берлеге рәисе. == Иҗаты == Иҗатында төп урынны симфоник музыка алып тора. Оркестрны яхшы белүче буларак, музыка образлары тудыру өчен оркестр чараларының бай арсеналын киң куллана. Гармония теле кызыклы һәм бай. Музыка тукымасын баетуның полифония ысулларын оста файдалана. Иҗат иткән әсәрләрендә фактура төрлелеге, форманы иркен куллану, музыка драматургиясен кору осталыгы күзгә ташлана. Әсәрләрендә ватандарлык темасы белән беррәттән лирик-шигъри образларга да урын бирелә. == Әсәрләре == * Оркестр өчен 4 өлештән торган Беренче симфония * Скрипка өчен концертлар * Кыллы уен кораллары оркестры өчен поэмалар («Тантаналы поэма», поэма-ноктюрн, «[[Ләнкәрән|Ләнкарән]] турында легенда» поэмасы-фэнтэзи (''[[1990 ел|1990]]''), «Бәйрәм поэмасы» һ.б.) * [[Көнчыгыш]]ның даһи шагыйре [[Сәгъди]] иҗатына багышланган «Сәгъдине укыгач» симфоник поэмасы * «Бөек сәнгатькәр [[Гозәер Хаҗибәков]]ка багышлау» * [[Михаил Лермонтов|М.Ю. Лермонтов]] шигыре буенча язылган «Яз» романсы * [[Сергей Есенин|С. Есенинның]] «Фарсы мотивлары» нигезендә язылган вокаль-симфоник поэма (''[[1975 ел|1975]]'') * Әфрасияб Бөдәлбәйлинең «Гыз галасы» ({{lang-tt|Кыз каласы}}) балетының яңа редакциясен (''[[1992 ел|1992]]'') эшли. * [[Фикрәт Әмиров]]ның «Низами» балетын тәмамлый. * Балалар өчен «Яшүсмерләр альбомы» фортепиано {{comment|шәкеле|циклы}} Әсәрләре Бөтенсоюз радиосы оркестры, Мәскәү филармониясе оркестры, Кырым симфоник оркестры, [[Татар дәүләт филармониясе]]нең симфоник оркестры (дирижер [[Ренат Салаватов|Р. Салаватов]]) тарафыннан башкарыла. == Кызыклы факт == * [[1982 ел]]ның [[25 февраль|25 февралендә]] [[Казан]]да Муса Мирзәевның авторлык концерты уза<ref>«[[Вечерняя Казань (гәҗит)|Вечерняя Казань]]», 25.02.1982</ref>. * [[1998 ел|1998]] [[Татарстан Республикасы Дәүләт һимны|Татарстан Җөмһүрияте дәүләт һимнына]] (''[[Рөстәм Яхин|Р. Яхин]] көе'') аранжировка ясый һәм симфоник оркестр өчен әзерли (''транскрипцияли''). == Гаиләсе == Улы Ильяс Мирзәев (''11.05.1961''), композитор, кинофильмнар өчен музыка яза. == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == * [[1982 ел|1982]] Азәрбайҗан ССР атказанган сәнгать эшлеклесе * [[2006 ел|2006]] Азәрбайҗанның халык артисты * [[2003 ел|2003]] Шөһрәт ордены ([[Азәрбайҗан]]) * [[2013 ел|2013]] Шәрәф ордены ([[Азәрбайҗан]]) == Әдәбият == # Рустем Яхин. Материалы,воспоминания, документы (төзүчеләре [[Йолдыз Исәнбәт|Й. Исәнбәт]], [[Клара Таҗиева|К. Таҗиева]]). Казан: [[ТКН]], 2002. ISBN 5-298-01130-6 == Сылтамалар == * [http://anl.az/down/medeniyyet2008/yanvar/medeniyyet2008_yanvar_444.htm Композитор Муса Мирзоев. «Зеркало», 26.01.2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905030946/http://www.anl.az/down/medeniyyet2008/yanvar/medeniyyet2008_yanvar_444.htm |date=2018-09-05 }} * [https://report.az/medeniyyet-siyaseti/prezident-i-lham-eliyev-xalq-artisti-musa-mirzeyevin-olumu-ile-bagli-nekroloq-imzalayib/ Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Musa Mirzəyevin ölümü ilə bağlı nekroloq imzalayıb] == Моны да карагыз == * [https://www.youtube.com/watch?v=vBqV4mjg3yQ М. Мирзәевның «Azərbaycan rəqsi» әсәрен Яшьләр симфоник оркестры башкара (''видео, 3:19'')] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{DEFAULTSORT:Мирзәев, Муса}} [[Төркем:Композиторлар]] [[Төркем:ССРБ композиторлары]] [[Төркем:Азәрбайҗан композиторлары]] [[Төркем:Азәрбайҗанның атказанган сәнгать эшлеклеләре]] [[Төркем:Азәрбайҗанның халык артистлары]] [[Төркем:Бакы дәүләт консерваториясен тәмамлаучылар]] [[Төркем:Профессорлар]] [[Төркем:Вуз укытучылары]] nke6wrgcuzbsa1emitatljo02b5tqxw 0 186806 5838096 2159848 2026-04-27T12:44:24Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838096 wikitext text/x-wiki {{Тарихи дәүләт |исеме = Македония Социалистик Җөмһүрияте |үзисеме = {{lang-mk|Социјалистичка Република Македонија}}, {{lang-sr|Социјалистичка Република Македонија}} |байрак ={{wikidata|p41}} |байрак тасвирламасы = |герб ={{wikidata|p94}} |герб тасвирламасы = |карта ={{wikidata|p242}} |type_before = |p1 = |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |flag_p4 = |барлыкка килгән = {{wikidata|p571}} |юкка чыккан ={{wikidata|p576}} |s1 = |flag_s1 = |s2 = |flag_s2 = |шигарь = |гимн = |башкала = [[Өскеп]] |тел = |идарә итү төре = |шәһәрләр = |мәйдан =25333 км² |халык = 2033964 кеше ([[1991]]) |валюта =Югославия динары |өстәмә параметр = |параметрның эчтәлеге = }} '''Македония Социалистик Җөмһүрияте''' ({{lang-mk|Социјалистичка Република Македонија}}, {{lang-sr|Социјалистичка Република Македонија}}) — [[Югославия Социалистик Федератив Җөмһүрияте]] тәркибендәге җөмһүриятләрнең берсе. Башкаласы [[Өскеп]] шәһәрендә урнашкан булган. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=63% |- class='bright' ! [[1948]]!![[1953]]!![[1961]]!![[1971]]!![[1981]]!![[1991]] |- class='bright' |1152986 |1304514 |1406003 |1647308 |1909136 |2033964 |} Милли состав (1991): [[македоннар]] — 65,3%, [[албаннар]] — 21,7%, [[төрекләр]] — 3,8%, [[чегәннәр]] — 2,6%, [[серблар]] — 2,1%, [[ислам|мөселманнар]] ([[бошнәкләр]]) — 1,5%.<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/#bosnia |title=архив күчермәсе |accessdate=2017-02-18 |archivedate=2017-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116185019/http://pop-stat.mashke.org/#bosnia }}</ref> == Административ бүленеш == 1991 елда Македония Социалистик Җөмһүрияте 34 општинадан гыйбарәт булган. == Шулай ук карагыз == * [[Македония]] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Stub-meta}} {{ЮСФҖ}} [[Төркем:Югославия Социалистик Федератив Җөмһүрияте җөмһүриятләре]] [[Төркем:Македония Социалистик Җөмһүрияте|*]] hf244cdvrk6ptz86rzsxvtmt1qt6hci 0 187787 5838300 4106361 2026-04-28T07:57:36Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838300 wikitext text/x-wiki {{ТП |халәт= шәһәр |татар исеме=Пәрну |чын исем={{lang-et|Pärnu}} |ил=Эстония |CoordAddon = |ил харитасы зурлыгы = 300 |төбәк төре= Төбәк |төбәк= Пәрну |эчке бүленеш= |башлык төре = |башлык = |элеккеге исемнәр= |мәйдан= |биеклек төре={{wikidata|p2044}} |ТП мәркәзе биеклеге= |халык саны= {{wikidata-2|properties|linked|qualifier|references|{{#invoke:wikibase|id}}|P1082}} |җанисәп елы={{wikidata-2|property|qualifier|normal+|{{#invoke:wikibase|id}}|P1082|P585|format=%q[%s][%r]}} |халык тыгызлыгы= |агломерация = |сәгать кушагы= |DST= бар |идентификатор төре= |санлы идентификатор = |телефон коды = |почта индекслары = |автомобиль коды = {{wikidata|p395}} |Commons-та төркем= |сайт= |add1n = Кардәш шәһәрләр |add1 = {{wikidata|p190}} |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} [[Файл:Pärnu coastal meadow hiking trail, beach and town in Estonia.webm|мини|Пярну пляжы һәм шәһәренең пилотсыз (''дроннан төшерелгән'') видеосы (''1:00'') 2022]] '''Пәрну''', [[Пярну]] ({{lang-et|Pärnu}}) — [[Эстония]]нең Пәрну өязендә урнашкан шәһәр. Халык саны — {{wikidata-2|properties|linked|qualifier|references|{{#invoke:wikibase|id}}|P1082}} кеше ({{wikidata-2|property|qualifier|normal+|{{#invoke:wikibase|id}}|P1082|P585|format=%q[%s][%r]}}). ==Тарих== 1251 елда нигезләнгән. == Халык<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/latvia-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2017-03-24 |archivedate=2016-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303231425/http://pop-stat.mashke.org/latvia-cities.htm }}</ref> == {|class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1881]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1897]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1922]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1934]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1959]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1970]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1979]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1989]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[2000]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[2011]]''' |- |12966||12898||18499||20334||36067||46316||51254||53885||45500||39728 |} == Танылган шәхесләр == * [[Marko Matvere|Марко Матвере]] — актёр һәм җырчы. * [[Yüri Kivimäe|Юри Кивимяэ]] — тарихчы һәм архивариус == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * {{wikidata|p856|}} {{Эстония шәһәрләре}} [[Төркем:Пәрну өязе шәһәрләре]] [[Төркем:Эстония шәһәрләре]] ioqpy0202yr7i1nup2ke39jpgwp2046 0 187797 5838309 2159138 2026-04-28T08:51:26Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838309 wikitext text/x-wiki {{ТП |халәт= шәһәр |татар исеме=Раквере |чын исем={{lang-et|Rakvere}} |ил=Эстония |CoordAddon = |ил харитасы зурлыгы = 300 |төбәк төре= өяз |төбәк= Ләәне-Виру өязе |эчке бүленеш= |башлык төре = |башлык = |элеккеге исемнәр= |мәйдан= |биеклек төре={{wikidata|p2044}} |ТП мәркәзе биеклеге= |халык саны= {{wikidata-2|properties|linked|qualifier|references|{{#invoke:wikibase|id}}|P1082}} |җанисәп елы={{wikidata-2|property|qualifier|normal+|{{#invoke:wikibase|id}}|P1082|P585|format=%q[%s][%r]}} |халык тыгызлыгы= |агломерация = |сәгать кушагы= |DST= бар |идентификатор төре= |санлы идентификатор = |телефон коды = |почта индекслары = |автомобиль коды = {{wikidata|p395}} |Commons-та төркем= |сайт= |add1n = Кардәш шәһәрләр |add1 = {{wikidata|p190}} |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }}'''Раквере''' ({{lang-et|Rakvere}}) — [[Эстония]]нең Ләәне-Виру өязендә урнашкан шәһәр. Халык саны — {{wikidata-2|properties|linked|qualifier|references|{{#invoke:wikibase|id}}|P1082}} кеше ({{wikidata-2|property|qualifier|normal+|{{#invoke:wikibase|id}}|P1082|P585|format=%q[%s][%r]}}). == Тарих == Беренче мәртәбә 1226 елда телгә алынган. == Халык<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/latvia-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2017-03-24 |archivedate=2016-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303231425/http://pop-stat.mashke.org/latvia-cities.htm }}</ref> == {|class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1881]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1897]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1922]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1934]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1959]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1970]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1979]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1989]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[2000]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[2011]]''' |- |3509||5890||7660||10027||14296||17891||19008||20115||17097||15264 |} == Шәхесләр == * [[Борис Нимвицкий|Борис Нимвицикий]] (1885-1970), [[Советлар Берлеге коммунистик фиркасе|РК(б)Ф]] [[Уфа губернасы|Уфа губерна]] һәм БК(б)Ф [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы|Башкорт өлкә]] комитетлары җаваплы сәркәтибе. == Рәсми сайт == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Эстония шәһәрләре}} [[Төркем:Ләәне-Виру өязе шәһәрләре]] [[Төркем:Эстония шәһәрләре]] fg8uoh7xuyoibksejqmiy34s4lq4pos 0 187799 5838095 5532023 2026-04-27T12:25:34Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838095 wikitext text/x-wiki {{ТП |халәт= шәһәр |татар исеме=Маарду |чын исем={{lang-et|Maardu}} |ил=Эстония |CoordAddon = |ил харитасы зурлыгы = 300 |төбәк төре= өяз |төбәк= Һарью өязе |эчке бүленеш= |башлык төре = |башлык = |элеккеге исемнәр= |мәйдан= |биеклек төре={{wikidata|p2044}} |ТП мәркәзе биеклеге= |халык саны= {{wikidata-2|properties|linked|qualifier|references|{{#invoke:wikibase|id}}|P1082}} |җанисәп елы={{wikidata-2|property|qualifier|normal+|{{#invoke:wikibase|id}}|P1082|P585|format=%q[%s][%r]}} |халык тыгызлыгы= |агломерация = |сәгать кушагы= |DST= бар |идентификатор төре= |санлы идентификатор = |телефон коды = |почта индекслары = |автомобиль коды = {{wikidata|p395}} |Commons-та төркем= |сайт= |add1n = Кардәш шәһәрләр |add1 = {{wikidata|p190}} |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }}'''Маарду''' ({{lang-et|Maardu}}) — [[Эстония]]нең Һарью өязендә урнашкан шәһәр. Халык саны — {{wikidata-2|properties|linked|qualifier|references|{{#invoke:wikibase|id}}|P1082}} кеше ({{wikidata-2|property|qualifier|normal+|{{#invoke:wikibase|id}}|P1082|P585|format=%q[%s][%r]}}). == Тарих == 1939 елда нигезләнгән. == Халык<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/latvia-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2017-03-24 |archivedate=2016-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303231425/http://pop-stat.mashke.org/latvia-cities.htm }}</ref> == {|class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1881]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1897]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1922]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1934]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1959]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1970]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1979]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1989]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[2000]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[2011]]''' |- |...||...||...||...||4223||6877||10001||16096||16738||17524 |} == Рәсми сайт == * {{wikidata|p856|}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Эстония шәһәрләре}} {{Татарлар саны буенча Балтыйк буе илләре торак пунктлары}} [[Төркем:Һарью өязе шәһәрләре]] [[Төркем:Эстония шәһәрләре]] 87065qbz4s4vy5tlwqnq9qimsk56ghx 0 187818 5838243 5532028 2026-04-28T01:27:29Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838243 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ |халәт= шәһәр |татар исеме=Огре |чын исем={{lang-lv|Ogre}} |ил=Латвия |CoordAddon = |ил харитасы зурлыгы = 300 |төбәк төре= |төбәк= Огре төбәге |эчке бүленеш= |башлык төре = |башлык = |элеккеге исемнәр= |мәйдан= |биеклек төре={{wikidata|p2044}} |ТП мәркәзе биеклеге= |халык саны= {{wikidata-2|properties|linked|qualifier|references|{{#invoke:wikibase|id}}|P1082}} |җанисәп елы={{wikidata-2|property|qualifier|normal+|{{#invoke:wikibase|id}}|P1082|P585|format=%q[%s][%r]}} |халык тыгызлыгы= |агломерация = |сәгать кушагы= |DST= бар |идентификатор төре= |санлы идентификатор = |телефон коды = |почта индекслары = |автомобиль коды = {{wikidata|p395}} |Commons-та төркем= |сайт= |add1n = Кардәш шәһәрләр |add1 = {{wikidata|p190}} |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }}'''Огре''' ({{lang-lv|Ogre}}) — [[Латвия]]нең Огре төбәгендә урнашкан шәһәр. Халык саны — {{wikidata-2|properties|linked|qualifier|references|{{#invoke:wikibase|id}}|P1082}} кеше ({{wikidata-2|property|qualifier|normal+|{{#invoke:wikibase|id}}|P1082|P585|format=%q[%s][%r]}}). ==Тарих== Шәһәр статусын 1928 елдан башлап йөртә. == Халык<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/latvia-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2017-03-24 |archivedate=2016-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303231425/http://pop-stat.mashke.org/latvia-cities.htm }}</ref> == {|class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1897]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1920]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1935]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1959]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1970]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1979]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1989]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[2000]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[2011]]''' |- |...||613||...||7542||15708||26071||29926||26573||24840 |} == Рәсми сайт == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Латвия шәһәрләре}} [[Төркем:Огре төбәге шәһәрләре]] [[Төркем:Латвия шәһәрләре]] 03lvt8v7yjb13stp2q1azgvu4nkf1l0 0 187831 5838319 2329497 2026-04-28T11:00:18Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838319 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ/ВМ |халәт= шәһәр |татар исеме=Резекне |чын исем={{lang-lv|Rēzekne}} |ил=Латвия |CoordAddon = |ил харитасы зурлыгы = 300 |төбәк төре= |төбәк= |эчке бүленеш= |башлык төре = |башлык = |элеккеге исемнәр= |мәйдан= |биеклек төре={{wikidata|p2044}} |ТП мәркәзе биеклеге= |халык саны= {{wikidata-2|properties|linked|qualifier|references|{{#invoke:wikibase|id}}|P1082}} |җанисәп елы={{wikidata-2|property|qualifier|normal+|{{#invoke:wikibase|id}}|P1082|P585|format=%q[%s][%r]}} |халык тыгызлыгы= |агломерация = |сәгать кушагы= |DST= бар |идентификатор төре= |санлы идентификатор = |телефон коды = |почта индекслары = |автомобиль коды = {{wikidata|p395}} |Commons-та төркем= |сайт= |add1n = Кардәш шәһәрләр |add1 = {{wikidata|p190}} |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }}'''Резекне''' ({{lang-lv|Rēzekne}}) — [[Латвия]] шәһәре, җөмһүрият буйсынуындагы шәһәрләрнең берсе. Халык саны — {{wikidata-2|properties|linked|qualifier|references|{{#invoke:wikibase|id}}|P1082}} кеше ({{wikidata-2|property|qualifier|normal+|{{#invoke:wikibase|id}}|P1082|P585|format=%q[%s][%r]}}). == Тарих == Шәһәр статусын 1773 елдан башлап йөртә. == Халык<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/latvia-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2017-03-24 |archivedate=2016-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303231425/http://pop-stat.mashke.org/latvia-cities.htm }}</ref> == {|class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1897]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1920]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1935]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1959]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1970]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1979]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[1989]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[2000]]''' | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''[[2011]]''' |- |10795||9997||13139||21429||30803||37225||42181||39233||32328 |} == Рәсми сайт == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәсе] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Латвия шәһәрләре}} [[Төркем:Латвиянең җөмһүрият буйсынуындагы шәһәрләре]] [[Төркем:Латвия шәһәрләре]] ldg5zjkapjjvp6isrcr6mqi7k4nvlh6 0 190483 5838165 5815111 2026-04-27T17:58:12Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838165 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''{{Label|Q4080165|lang=tt}}''' ({{lang-ru|{{Label|Q4080165|lang=ru}}}}, {{lang-en|{{Label|Q4080165|lang=en}}}}, {{lang-ba|{{Label|Q4080165|lang=ba}}}}) — {{RUS}}нең {{Башкортстан республикасы байрагы}} башкаласы {{Уфа гербы}} шәһәрендә урнашкан [[медицина]] юнәлешле [[югары уку йорты]]. [[1932 ел]]да нигезләнгән. Уку йортының {{comment|гамәлгә куючысы|учредитель}} — [[Россия Федерациясе сәламәтлек саклау министрлыгы|РФ сәламәтлек саклау министрлыгы]]. == Шәхесләр == ===Ректорлар=== * [[1932 ел|1932]]-[[???? ел|????]] — ??? * ????-???? — ??? === Укытучылар === {{seealso|Төркем:Башкорт дәүләт медицина университеты укытучылары}} {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P108 wd:Q4080165. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p108/Q4080165/p580:башлау,p108/Q4080165/p582:тәмамлау,label:Исем,p569,p19,p69,p106,p570,p20}} {| class='wikitable sortable' ! башлау ! тәмамлау ! Исем ! туу датасы ! туу урыны ! әлма-матер ! һөнәр төре ! үлем датасы ! үлем урыны |- | | | [[Николай Спасский]] | 1867-12-04 | [[Усолье]] | | ''[[:d:Q2055046|физиолог]]''<br/>''[[:d:Q54475348|balneologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | 1948 | [[Акмәсҗит]] |- | | | ''[[:d:Q4443293|Nikolay Strazhesko]]'' | 1876-12-17 | [[Одесса]] | ''[[:d:Q20082116|Medical department of Kyiv Emperor University of St. Vladimir]]'' | ''[[:d:Q15924224|интернист]]''<br/>[[галим]] | 1952-06-27 | [[Киев]] |- | | | [[Дмитрий Татаринов]] | 1877-10-18 | [[Белорет]] | ''[[:d:Q28064984|Мәскәү университетының медицина факультеты]]'' | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | 1956-07-25 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q56676422|Ivan Vakulenko]]'' | 1878-01-18 | ''[[:d:Q18801809|Spasskoye]]'' | ''[[:d:Q28667234|Тум император университеты]]'' | ''[[:d:Q2919046|тереклек химиячесе]]'' | 1955-04-04 | [[Уфа]] |- | 1932 | 1939 | [[Закир Шакиров|Закир Шакирыв]] | 1881-11-03 | [[Карача-Елга]] | [[«Мөхәммәдия» мәдрәсәсе]]<br/>''[[:d:Q4425482|Мәскәү шәһәр халык университеты]]'' | [[галим]] | 1968-12-03 | [[Уфа]] |- | | | [[Нурлыгаян Байтирәков|Нурелгаян Байтирәкев]] | 1890-11-28 | [[Шланлыкүл]] | [[Казан (Идел буе) федераль университеты]] | [[офицер]] | 1974-05-17 | [[Уфа]] |- | | | [[Гыйниятулла Терегулов|Гыйниятулла Тереголыв]] | 1891-05-31 | [[Каргалы (Благовар районы)|Каргалы]] | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | [[галим]] | 1984-04-04 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q113867030|Марыя Сямёнаўна Маскова]]'' | 1892 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q2177111|Н. И. Пирогов исемендәге Россия илкүләм тикшеренү медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q1919436|педиатр]]''<br/>''[[:d:Q4002666|хәрби табиб]]''<br/>''[[:d:Q26832546|медицина администраторы]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | 1958 | |- | | | [[Евгений Грибанов]] | 1895-06-21 | [[Омск]] | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q169470|физик]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | 1941-03-20 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q20604978|Әхтәм Мансуров]]'' | 1895-10-11 | [[Чишмә районы]] | [[«Галия» мәдрәсәсе]] | | | [[Уфа]] |- | 1935 | 1945 | [[Ашот Агаронов]] | 1895-11-04 | [[Tbilisi|Тбилиси]] | ''[[:d:Q84151|Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты]]'' | ''[[:d:Q21002422|obstetrician-gynecologist]]''<br/>''[[:d:Q1569495|мөгаллим]]'' | 1962-08-21 | [[Бразилия]] |- | | | [[Әхмәтсәгадәт Дәүләтов|Әхмәтсәгадәт Дәүләтев]] | 1898-08-20 | [[Яңавыл (Чишмә р-ны)|Яңавыл]] | [[Себер дәүләт медицина университеты]] | [[хирург]] | 1974-11-02 | [[Уфа]] |- | | | [[Геннадий Пандиков]] | 1899-05-11 | [[Усола (Таулы Мари районы)|Усола]] | ''[[:d:Q4334699|Омск дәүләт медицина университеты]]'' | | 1961-07-10 | [[Омск]] |- | 1955 | 1982 | [[Габдулла Ходайяров|Габдулла Ходайярыв]] | 1899-06-07 | [[Аблай (Чакмагыш районы)|Аблай]] | [[«Галия» мәдрәсәсе]]<br/>[[Пермь дәүләт университеты|Пермь дәүләт илкүләм тикшеренү университеты]] | ''[[:d:Q12013238|офтальмолог]]'' | 1984-09-14 | [[Уфа]] |- | 1946 | | ''[[:d:Q108576332|Крайзельбурд Леонид Петрович]]'' | 1899-11-22 | ''[[:d:Q853785|Soroca]]'' | ''[[:d:Q4331464|Одесса милли медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q17345122|уролог]]'' | 1965-10-15 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q124657335|Третьякова Евгения Николаевна]]'' | 1899-12-20 | ''[[:d:Q14927651|Orenburg railway station]]'' | | ''[[:d:Q1919436|педиатр]]'' | 1986-08-01 | [[Санкт-Петербург]] |- | | | [[Андрей Ушаков]] | 1900-12-13 | [[Красноусол]] | | [[укытучы]] | 1992-05-25 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q19850356|Саламон Маркавіч Трайнін]]'' | 1902-01-20 | [[Дрыбин]] | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | [[галим]] | 1969 | [[Магадан]] |- | | | ''[[:d:Q29099016|Vasilii Slepkov]]'' | 1902-01-25<br/>1902-01-26 | [[Рязань]] | ''[[:d:Q1246977|Кызыл профессура институты]]'' | [[фәлсәфәче]]<br/>''[[:d:Q3126128|генетик]]'' | 1937-08-01 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q70531729|Абрам Іосіфавіч Міхельсон]]'' | 1902-03-04 | [[Минск]] | ''[[:d:Q55400479|медыцынскі факультэт БДУ]]'' | [[галим]] | 1971-03-23 | [[Минск]] |- | 1960 | 1970 | [[Александр Познанский]] | 1903-01-18 | [[Кривой Рог]] | ''[[:d:Q4331464|Одесса милли медицина университеты]]'' | ''[[:d:Q211346|психиатр]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | 1974-06-08 | [[Түбән Новгород]] |- | 1934 | 1945 | ''[[:d:Q48532198|Evgeniĭ Mikhaĭlovich Gubarev]]'' | 1903-12-13 | ''[[:d:Q4439676|Старая Жуковка]]'' | ''[[:d:Q4408455|Сарытау дәүләт медицина университеты]]'' | [[галим]] | 1963-04-03 | [[Ростов-на-Дону]] |- | | | ''[[:d:Q20604639|Ихсанов Зәйнулла Әмин улы]]'' | 1906-11-26 | [[Мәтәле]] | | [[галим]] | | [[Уфа]] |- | | | [[Кадрия Котлыбаева]] | 1909-03-10 | [[Габдулла Тукай урамы (Казан)|Габдулла Тукай урамы]] | [[Казан (Идел буе) федераль университеты]] | ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q39631|табиб]]'' | 1997-02-11 | [[Уфа]] |- | | | [[Мәхмүдә Садыйкова|Мәхмүдә Садыйкыва]] | 1919-08-14 | [[Шәрип (Кушнарин районы)|Шәрип]] | [[Башкорт дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q3621491|археолог]]'' | 1985-09-20 | [[Уфа]] |- | | | [[Бәйнә Әхмәтова]] | 1920-01-09 | [[Каргалы (Благовар районы)|Каргалы]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[галим]]<br/>''[[:d:Q2419397|терапевт]]'' | 2013-11-11 | [[Уфа]] |- | | | [[Рал Терегулов|Рал Тереголыв]] | 1922-02-28 | [[Каргалы (Благовар районы)|Каргалы]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[галим]] | 1998-09-11 | [[Уфа]] |- | | | [[Дина Лазарева]] | 1922-09-11 | [[Мияс]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[галим]] | 2019-09-11 | [[Уфа]] |- | | | [[Мөнәвәрә Мәүлитова]] | 1923-08-16 | [[Урзайбаш]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[хирург]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | 2022-06-15 | |- | | | [[Нинель Борисова]] | 1924-11-07 | [[Бөре (шәһәр)|Бөре]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[галим]] | 2019-08-10 | [[Уфа]] |- | | | [[Лира Гатауллина]] | 1926-05-25 | [[Таулар (Бүздәк районы)|Таулар]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[галим]] | 2003-01-26 | [[Уфа]] |- | | | [[Әлфия Бикбаева]] | 1926-11-23 | [[Малмыж]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[галим]]<br/>''[[:d:Q2854916|оториноларинголог]]'' | 2004-11-10 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q28665052|Juriy Aleksandrovitsj Lotsmanov]]'' | 1927-10-10 | [[Ош (Кыргызстан)|Ош]] | ''[[:d:Q4406401|Самара дәүләт медицина университеты]]'' | [[галим]] | 2016-06-11 | [[Сарытау]] |- | | | [[Наил Гатауллин]] | 1928-08-10 | [[Чуенчы]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[хирург]] | 2015-04-26 | [[Уфа]] |- | | | [[Фәния Булатова|Фәния Булатыва]] | 1928-08-17 | [[Әрметрәхим]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[галим]] | 1997-06-19 | [[Уфа]] |- | 1970 | 1992 | ''[[:d:Q58309375|Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы]]'' | 1928-11-07 | [[Ясин (Мәчетле районы)]] | ''[[:d:Q4534008|Көньяк Урал дәүләт медицина университеты]]''<br/>Башкорт дәүләт медицина университеты | [[галим]]<br/>''[[:d:Q1569495|мөгаллим]]'' | 2007-08-27 | [[Уфа]] |- | | | [[Әмир Шамаев]] | 1929-08-08 | [[Мәләвез районы]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[галим]] | | [[Уфа]] |- | | | [[Семён Шапиро]] | 1932-05-22 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q224802|Мәскәү энергетика институты]]'' | ''[[:d:Q1327627|электротехник]]''<br/>''[[:d:Q1326886|инженер-электрик]]'' | 2018-07-30 | [[Уфа]] |- | | | [[Ирек Сафин (1932)]] | 1932-06-15 | [[Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>[[галим]]<br/>[[хирург]] | 2004-01-23 | [[Уфа]] |- | 1965 | 1965 | [[Әнвәр Әсфәндияров|Әнвәр Әсфәндиярев]] | 1934-05-15 | [[Чыңгыз (Баймак районы)|Чыңгыз]] | ''[[:d:Q4204528|МДУ тарих факультеты]]'' | [[галим]] | 2014-02-04 | [[Уфа]] |- | | | [[Фәрваз Морзакаев|Фәрваз Морзакай]] | 1935-06-15 | ''[[:d:Q4108304|Югары Әрмет]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[галим]] | 1995-06-14 | [[Уфа]] |- | | | [[Ибраһим Рәхмәтуллин]] | 1936-02-20 | [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы]]<br/>[[Куҗабак]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[хирург]] | 1998-07-19 | |- | | | ''[[:d:Q111968634|Гайдар Мингазов]]'' | 1936-06-02 | [[Казан]] | [[Казан дәүләт медицина университеты]] | ''[[:d:Q27349|стоматолог]]''<br/>[[хирург]]<br/>''[[:d:Q205375|уйлап табучы]]'' | | |- | | | [[Марс Юлдашев]] | 1937-04-14 | [[Бишбүләк районы]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[галим]] | | |- | | | [[Өлфәт Хәмәтҗанов]] | 1938-07-27 | [[Мишкә районы]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q16668561|Vasily Kulavsky]]'' | 1938-12-03 | ''[[:d:Q18407849|Шугурово]]'' | | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | 2023-09-01 | [[Уфа]] |- | | | [[Венер Сәхәветдинов]] | 1939-01-01 | [[Кинҗәбай]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[галим]] | 2019-01-06 | [[Уфа]] |- | | | [[Марат Азнабаев]] | 1939-02-01 | [[Якшымбәт (Куергазы районы)|Якшымбәт]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q12013238|офтальмолог]]'' | | |- | 1996 | | [[Геннадий Максимов (1940)|Геннади Максимов]] | 1940-03-29 | [[Уфа]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q111677153|Анатолий Майоров]]'' | 1940-04-23 | [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы]]<br/>[[Башкорт Чамалысы]] | [[Башкорт дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q13418253|филолог]]'' | | |- | 1978 | | [[Дамир Азаматов]] | 1940-05-05 | [[Чакмагыш (авыл)|Чакмагыш]] | [[Башкорт дәүләт университеты]] | [[фәлсәфәче]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | 2020-11-27 | [[Уфа]] |- | | | [[Зөһрә Гафурова]] | 1940-09-15 | [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы]]<br/>[[Иске Собхангол (Бөрҗән районы)|Иске Собхангол]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q12773412|паразитолог]]''<br/>''[[:d:Q27497422|гельминтолог]]'' | | |- | 1978 | 1994 | [[Феликс Камилов]] | 1940-11-07 | [[Ташкент]] | ''[[:d:Q4534008|Көньяк Урал дәүләт медицина университеты]]'' | [[галим]] | | |- | | | [[Нина Арефьева]] | 1941-03-28 | [[Рыбинск]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q2854916|оториноларинголог]]''<br/>''[[:d:Q1225716|орнитолог]]'' | | |- | | | [[Зәйнулла Габидуллин]] | 1941-10-10 | ''[[:d:Q4108304|Югары Әрмет]]'' | ''[[:d:Q55846785|Sterlitamak Medical College]]''<br/>Башкорт дәүләт медицина университеты | [[галим]] | 2014-08-08 | [[Уфа]] |- | | | [[Лилия Кәлимуллина]] | 1941-10-19 | [[Уфа]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>[[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | [[Рафаэль Еникиев]] | 1942-01-10 | [[Каргалы (Благовар районы)|Каргалы]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q1919436|педиатр]]''<br/>''[[:d:Q4531850|эндокринолог]]'' | 1993-07-27 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q57204603|Вәсилә Ваһапова]]'' | 1942-07-11 | [[Югары Сәнҗәп]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q10872101|анатом]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>[[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q113550974|Л]]'' | 1942-08-05 | [[Усман (Балтач районы)|Усман]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>[[галим]]<br/>[[хирург]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | [[Евгений Алёхин]] | 1942-12-19 | [[Уфа]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q10334684|public health physician]]''<br/>''[[:d:Q39631|табиб]]'' | 2020-12-20 | [[Уфа]] |- | | | [[Розалия Низаметдинова]] | 1944-01-19 | [[Уфа]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | [[Шамил Заһидуллин]] | 1944-08-14 | [[Уфа]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[галим]] | | |- | | | [[Галия Богданова]] | 1944-10-21 | [[Каңлы-Төркәй]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q1919436|педиатр]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | [[Клара Локманова]] | 1945-01-04 | [[Ермолаево (Куергазы районы)|Ярмалай]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q2114605|фармаколог]]''<br/>''[[:d:Q3779582|микробиолог]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q110471805|Баҙаҡшанов Рәмил Мөхәмәт улы]]'' | 1947-01-09 | [[Ахун (Учалы районы)|Ахун]] | [[Казан (Идел буе) федераль университеты]] | ''[[:d:Q593644|химик]]''<br/>''[[:d:Q485178|analyst]]'' | | |- | | | [[Сания Шәһәрова]] | 1947-03-17 | [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы]]<br/>[[Наурыз]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q1919436|педиатр]]'' | | |- | | | [[Эдуард Дәүләтов|Идуарт Дәүләтев]] | 1947-04-24 | [[Уфа]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[галим]] | 1998 | [[Уфа]] |- | | | [[Әмир Шәрәфетдинов]] | 1947-05-13 | [[Әрметрәхим]] | Башкорт дәүләт медицина университеты<br/>''[[:d:Q28656883|Уфа дәүләт икътисад һәм сервис университеты]]'' | | | |- | | | [[Эрнст Мулдашев]] | 1948-01-01 | [[Сәрмән]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q15980158|язучы-документалист]]''<br/>[[хирург]]<br/>''[[:d:Q12013238|офтальмолог]]''<br/>''[[:d:Q56122470|microsurgeon]]''<br/>''[[:d:Q205375|уйлап табучы]]''<br/>''[[:d:Q7834824|transplant surgeon]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | [[Хәлидә Гансева|Хәлидә Гансев]] | 1948-02-08 | [[Уфа]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[галим]]<br/>''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q108866748|Заһиҙуллин Искәндәр Мөхәмәт улы]]'' | 1948-09-19 | [[Уфа]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q2419397|терапевт]]'' | | |- | | | [[Нәзирә Шәрәфетдинова]] | 1949-06-02 | [[Октябрьски]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q651566|гигиенист]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | [[Владимир Плечев]] | 1949-09-18 | [[Уфа]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[хирург]] | | |- | | | [[Сергей Чуйкин]] | 1950-11-01 | [[Күмертау]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q16061291|стоматолог]]''<br/>[[галим]] | | |- | 2011 | | [[Шамил Гансев]] | 1951-04-19 | [[Уфа]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[хирург]]<br/>''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q18396335|Нариман Гаетмөхәммәтев]]'' | 1951-10-20 | [[Шәехләр (Омск өлкәсе)|Шәехләр]] | [[Акмулла исемендәге Башкортстан дәүләт педагогика университеты|Мифтахетдин Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогика университеты]] | ''[[:d:Q11513337|җиңел атлет]]'' | | |- | | | [[Хәсән Морзабаев]] | 1951-12-08 | [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы]]<br/>[[Ибрай (Зиянчура районы)|Ибрай]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q2552072|гистолог]]''<br/>''[[:d:Q1569495|мөгаллим]]'' | | |- | | | [[Вил Тимербулатов]] | 1952-06-01 | ''[[:d:Q4205551|Isheyevo]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[хирург]] | | |- | | | [[Лира Гыйльметдинова]] | 1953-04-23 | [[Яңа Кабан (Кызыл Кама районы)|Яңа Кабан]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[галим]] | | |- | | | [[Илдар Уразбахтин]] | 1954-05-09 | [[Атҗитәр (Кырмыскалы районы)|Атҗитәр]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[галим]]<br/>[[хирург]]<br/>''[[:d:Q1569495|мөгаллим]]'' | | |- | | | [[Эльза Хөснетдинова|Илзә Хөснетдинева]] | 1954-05-24 | [[Уфа]] | [[Башкорт дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q3126128|генетик]]'' | | |- | | | [[Хәмзә Әбдрәшитов]] | 1954-06-05 | [[Коралачык (Федоровка районы)|Коралачык]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[хирург]] | | |- | | | [[Владимир Юлдашев]] | 1954-09-21 | | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q211346|психиатр]]'' | | |- | | | [[Флариса Мусина]] | 1956 | [[Түбәнге Ләмәз]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | [[Булат Минасов]] | 1956-01-04 | [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы]]<br/>[[Учалы (авыл)|Учалы]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q26203274|травматолог]]''<br/>''[[:d:Q16030727|хирург-ортопед]]'' | | |- | | | [[Дамир Шакиров]] | 1956-02-15 | [[Кыргыз-Миякә]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q651566|гигиенист]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | [[Радик Галиев]] | 1956-06-15 | [[Яңа Ишле (Миякә районы)|Яңа Ишле]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q27349|стоматолог]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | [[Юрий Новиков]] | 1957-03-25 | [[Уфа]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q783906|невролог]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>[[галим]] | | |- | | | [[Салия Морзабаева]] | 1957-09-13 | [[1нче Түкәт]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | |- | 1998 | | [[Равил Шәвәлиев (1958)]] | 1958-02-03 | [[Бүздәк]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[хирург]] | | |- | | | [[Мәҗит Нартайлаков]] | 1960-02-03 | [[Переволоцки районы]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[хирург]] | | |- | | | [[Виталий Викторов]] | 1960-07-11 | [[Миякә районы]]<br/>[[Суыккүл-Михайловка]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q28837|анестезиолог]]''<br/>''[[:d:Q2581971|рияниматулыг]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q135988361|Аҙнабаев Булат Марат улы]]'' | 1964-11-08 | [[Уфа]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[галим]]<br/>''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q12013238|офтальмолог]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | [[Валентин Павлов (1966)|Валентин Павлов]] | 1966-03-10 | [[Уфа]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q17345122|уролог]]''<br/>[[хирург]] | | |- | | | ''[[:d:Q108800577|Бәшәрова Гүзәл Рәдис ҡыҙы]]'' | 1966-05-06 | [[Учалы]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q2419397|терапевт]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q16713381|Ханов, Айрат Мидхатович]]'' | 1966-06-14 | [[Аскын (авыл)|Аскын]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q16062369|онколог]]'' | | |- | | | [[Рамил Ишбулдин]] | 1966-10-23 | [[Прибельский (Кырмыскалы районы)|Прибельский]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[хирург]]<br/>[[галим]]<br/>''[[:d:Q11068|кан әйләнеше системасы]]'' | | |- | | | [[Марат Фазлыев]] | 1967-05-08 | [[Уфа]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q134524422|Аверьянов, Сергей Витальевич]]'' | 1970-08-30 | [[Белорет]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q74698266|Bajmiev Aleksej Chәnif uly]]'' | 1971-04-23 | [[Тәтешле районы]] | [[Башкорт дәүләт университеты]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | [[Мәхмүт Тимербулатов]] | 1974-01-24 | [[Уфа]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | [[хирург]]<br/>''[[:d:Q27334449|proctologist]]''<br/>[[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q108869239|Заһиҙуллин Нәүфәл Шамил улы]]'' | 1977-01-01 | [[Уфа]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q2419397|терапевт]]'' | | |- | 2019-05-15 | | ''[[:d:Q51075770|Gulnaz Korytina]]'' | | | ''[[:d:Q30287694|Institute of Biochemistry and Genetics of Ufa Scientific Centre]]''<br/>[[Башкорт дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2014 | | ''[[:d:Q58368848|Mansur A Kutlubaev]]'' | | | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 1998 | | ''[[:d:Q58487824|Valery Sataev]]'' | | | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q58487835|Leila Akhmadeeva]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q80860957|V Pavlov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 1984-09-01 | | ''[[:d:Q83188798|Sh N Galimov]]'' | | | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2017-10-09 | | ''[[:d:Q87078396|Rustam Mustafin]]'' | | | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2003-01-01 | | ''[[:d:Q88688004|Alexander Zhanovich Gilmanov]]'' | | | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2017-08-08 | 2023-12-02 | ''[[:d:Q89134430|Alexey Tryakin]]'' | | | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2012-11-30 | | ''[[:d:Q89616536|Diana Avzaletdinova]]'' | | | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2017-02-14 | | ''[[:d:Q89882521|Gulnara Tuguzbaeva]]'' | | | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 1985<br/>2010-12<br/>2001 | 2000 | ''[[:d:Q90185765|A R Mavzyutov]]'' | | | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2014 | | ''[[:d:Q90302582|Shamil Safin]]'' | | | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q90302586|Khristina Derevyanko]]'' | | | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2020<br/>2021<br/>2016<br/>2011<br/>2002 | 2021<br/>2020<br/>2016<br/>2004 | ''[[:d:Q90302593|Igor Buzaev]]'' | | | [[Башкортстан Республикаcы Башлыгы каршындагы Башкортстан дәүләт хезмәте һәм идарә итү академиясе]]<br/>Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q91419533|Guzel Mukhetdinova]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 1991-01-15 | | ''[[:d:Q91419540|D A Valishin]]'' | | | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q91419542|Guzel Khasanova]]'' | | | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2016-01 | | ''[[:d:Q92983859|Airat Latypov]]'' | | | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 1996-09-01 | | ''[[:d:Q93128958|Zagira Askarova]]'' | | | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2007-05-05 | | ''[[:d:Q96644916|Sh V Timerbulatov]]'' | | | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2003-09-01 | | ''[[:d:Q98619694|Adel Izmailov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q99638311|E A Grushevskaya]]'' | | | Башкорт дәүләт медицина университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |} {{Wikidata list end}} ===Тәмамлаучылар=== {{seealso|Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар}} {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P69 wd:Q4080165. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p69/Q4080165/p580:башлау,p69/Q4080165/p582:тәмамлау,label:Исем,p569,p19,p106,p108,p570,p20}} {| class='wikitable sortable' ! башлау ! тәмамлау ! Исем ! туу датасы ! туу урыны ! һөнәр төре ! эш урыны ! үлем датасы ! үлем урыны |- | | | [[Мәстүрә Сакаева]] | 1916-01-15 | [[Бүздәк]] | ''[[:d:Q17345122|уролог]]'' | | 2007-05-16 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q106816635|Усманова Фәриҙә Ғәлимйән ҡыҙы]]'' | 1918-12-26 | [[Иске Сынны]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | 1983-05-21 | [[Уфа]] |- | | | [[Бәйнә Әхмәтова]] | 1920-01-09 | [[Каргалы (Благовар районы)|Каргалы]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q2419397|терапевт]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | 2013-11-11 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q124605943|Медведева Елена Александровна (1921)]]'' | 1921-04-21 | [[Новосибирск]] | ''[[:d:Q25543366|dermatovenereologist]]'' | | 2005-02-22 | [[Уфа]] |- | | 1944 | [[Һава Бикмөхәммәтева]] | 1921-09-01 | [[Златоуст]] | | | 2003-03-26 | [[Уфа]] |- | | 1948 | [[Рал Терегулов|Рал Тереголыв]] | 1922-02-28 | [[Каргалы (Благовар районы)|Каргалы]] | [[галим]] | Башкорт дәүләт медицина университеты<br/>''[[:d:Q3461622|Алтай дәүләт медицина университеты]]'' | 1998-09-11 | [[Уфа]] |- | | | [[Дина Лазарева]] | 1922-09-11 | [[Мияс]] | [[галим]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | 2019-09-11 | [[Уфа]] |- | | 1950 | [[Мөнәвәрә Мәүлитова]] | 1923-08-16 | [[Урзайбаш]] | [[хирург]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | 2022-06-15 | |- | | | ''[[:d:Q42422609|Любовь Гавриловна Улыбышева]]'' | 1923-09-30 | [[Ульяновка (Кырмыскалы районы)|Ульяновка]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | 1999-09-19 | [[Курган]] |- | | | [[Ләйлә Байтирәкева]] | 1924-07-03 | [[Уфа]] | [[галим]] | | 2006-07-31 | [[Мәскәү]] |- | | 1948 | ''[[:d:Q65334390|Дәүләтшина Гөлсирә Булат ҡыҙы]]'' | 1924-10-24 | [[Дәүләткол (Мәләвез районы)|Дәүләткол]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | 2016 | [[Ишембай]] |- | | 1947 | [[Нинель Борисова]] | 1924-11-07 | [[Бөре (шәһәр)|Бөре]] | [[галим]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | 2019-08-10 | [[Уфа]] |- | | | [[Юрий Савченко]] | 1925-12-02 | [[Тум|Томск]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | 2014-11-04 | [[Омск]] |- | | | [[Леонид Цыпкин]] | 1926-03-20 | [[Минск]] | [[язучы]]<br/>''[[:d:Q15634281|вирусолог]]''<br/>''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | 1982-03-20 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q124616747|Кәримова Ләлә Фазыл ҡыҙы]]'' | 1926-04-05 | [[Түбән Каргавылы]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q16030727|хирург-ортопед]]'' | ''[[:d:Q52842898|G.I. Turner Research Institute for Children's Orthopaedics]]'' | 2011-05-21 | [[Санкт-Петербург]] |- | | 1949 | [[Лира Гатауллина]] | 1926-05-25 | [[Таулар (Бүздәк районы)|Таулар]] | [[галим]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | 2003-01-26 | [[Уфа]] |- | | 1949 | [[Әлфия Бикбаева]] | 1926-11-23 | [[Малмыж]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q2854916|оториноларинголог]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | 2004-11-10 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q113374576|Шәмсиев Рим Фәтих улы]]'' | 1927 | [[Исәнбай (Илеш районы)|Исәнбай]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | [[Дүртөйле]] | 1999-09-26 | [[Дүртөйле]] |- | | | ''[[:d:Q112109148|Вәлиев Фаит Ғариф улы]]'' | 1927-05-11 | [[Югары Кыйгы]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | 1998-05-14 | [[Уфа]] |- | | | [[Миңлегали Камалов]] | 1928-03-09 | [[Чуенчы]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | 1998-04-08 | [[Уфа]] |- | | | [[Наил Гатауллин]] | 1928-08-10 | [[Чуенчы]] | [[хирург]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | 2015-04-26 | [[Уфа]] |- | | | [[Фәния Булатова|Фәния Булатыва]] | 1928-08-17 | [[Әрметрәхим]] | [[галим]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | 1997-06-19 | [[Уфа]] |- | | 1956 | [[Галимә Хәбирова]] | 1928-08-17 | [[Татар Малаязы]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>[[галим]] | | | |- | | 1961 | ''[[:d:Q58309375|Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы]]'' | 1928-11-07 | [[Ясин (Мәчетле районы)]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q1569495|мөгаллим]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты<br/>''[[:d:Q4080157|Bashkir Encyclopedia, publisher]]'' | 2007-08-27 | [[Уфа]] |- | | | [[Әмир Шамаев]] | 1929-08-08 | [[Мәләвез районы]] | [[галим]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | | [[Уфа]] |- | | | [[Мирсал Исмәгыйлев]] | 1931-12-25 | [[Абзан (Зиянчура районы)|Абзан]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q69944700|hospital chief executive officer]]'' | [[Исәнгол (Зиянчура районы)|Исәнгол]] | 2010-04-24 | |- | | | [[Риза Магазов]] | 1932-03-10 | [[Яңа Ишле (Миякә районы)|Яңа Ишле]] | [[галим]] | | 2022-12-30 | [[Уфа]] |- | | | [[Ирек Сафин (1932)]] | 1932-06-15 | [[Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы]] | ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>[[галим]]<br/>[[хирург]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | 2004-01-23 | [[Уфа]] |- | | | [[Рәшит Бадыйков]] | 1932-07-20 | [[Метрә-Әюп]] | [[галим]] | | 2025-09-02 | [[Уфа]] |- | | 1956 | [[Айрат Ишмөхәммәтов]] | 1932-08-04 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | ''[[:d:Q4304061|N.V. Sklifosovsky Research Institute for Emergency Medicine]]'' | 2004-02-29 | [[Мәскәү]] |- | | | [[Әсфәт Габдуллин]] | 1933-05-11 | [[Урманай]] | | | 1989-08-23 | [[Казан]] |- | | | [[Ишморза Һидиятов]] | 1933-10-28 | [[Куҗан]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''<br/>[[хирург]] | | 2003-02-09 | [[Уфа]] |- | | 1959 | [[Георгий Кацерик]] | 1934-05-12 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>[[шагыйрь]]<br/>[[язучы]]<br/>''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]''<br/>[[Jurnalist|журналист]] | | 2020-12-26 | [[Уфа]] |- | | 1964 | [[Габделхак Сафиуллин]] | 1934-09-01 | [[Олы Кызылбай]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | | |- | | | [[Лира Минһаҗетдинова]] | 1935 | [[Казан]] | ''[[:d:Q2419397|терапевт]]''<br/>''[[:d:Q3264451|кардиолог]]'' | | | |- | | | [[Фәрваз Морзакаев|Фәрваз Морзакай]] | 1935-06-15 | ''[[:d:Q4108304|Югары Әрмет]]'' | [[галим]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | 1995-06-14 | [[Уфа]] |- | | | [[Валентин Никитин]] | 1935-08-26 | [[Казакъстан]] | ''[[:d:Q26203274|травматолог]]''<br/>''[[:d:Q16030727|хирург-ортопед]]'' | | 2020-12-22 | [[Уфа]] |- | | | [[Фәнис Садыйков]] | 1936-02-01 | [[Нигъмәтулла (авыл)|Нигъмәтулла]] | [[хирург]] | | | |- | | | [[Ибраһим Рәхмәтуллин]] | 1936-02-20 | [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы]]<br/>[[Куҗабак]] | [[хирург]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | 1998-07-19 | |- | | | [[Антонина Крюкова]] | 1936-03-05 | [[Сухаревка (Мәләвез районы)|Сухаревка]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''<br/>''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q2419397|терапевт]]'' | | | |- | | | [[Закирә Шәфыйкова]] | 1936-10-24 | [[Әтек (Туймазы районы)|Әтек]] | | | | |- | | | [[Рәйсә Фазлыева]] | 1937-02-25 | [[Абдулла (Караидел районы)|Абдулла]] | ''[[:d:Q2419397|терапевт]]'' | | | |- | | | [[Марс Юлдашев]] | 1937-04-14 | [[Бишбүләк районы]] | [[галим]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | 1973 | [[Мәхмүзә Гайнуллина]] | 1937-09-06 | [[Яңа Күл]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q138768260|Lyudmila Ayukasova]]'' | 1938 | | ''[[:d:Q12013238|офтальмолог]]''<br/>''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | | |- | | | [[Өлфәт Хәмәтҗанов]] | 1938-07-27 | [[Мишкә районы]] | [[галим]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Венер Сәхәветдинов]] | 1939-01-01 | [[Кинҗәбай]] | [[галим]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | 2019-01-06 | [[Уфа]] |- | | | [[Дамир Еникиев]] | 1939-01-01 | [[Уфа]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | | |- | | 1962 | [[Марат Азнабаев]] | 1939-02-01 | [[Якшымбәт (Куергазы районы)|Якшымбәт]] | ''[[:d:Q12013238|офтальмолог]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты<br/>''[[:d:Q4479114|Өфә күз авырулары фәнни тикшеренү институты]]'' | | |- | | 1962 | [[Лена Карамова]] | 1939-02-06 | [[Иске Балтач (Балтач районы)]] | [[галим]] | | | |- | | | [[Зөлфирә Корнилова]] | 1939-02-23 | [[Санкт-Петербург]] | [[галим]] | | 2015-05-14 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q65041249|Абыҙгилдина Венера Хәмит ҡыҙы]]'' | 1939-03-18 | [[Ишембай районы]] | | | | [[Уфа]] |- | | | [[Радик Богданов]] | 1939-07-22 | [[Кырмыскалы районы]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | 2009-09-22 | |- | | | [[Мэлс Түрҗанов]] | 1940-02-01 | [[Подлуб (Кырмыскалы районы)|Подлуб]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q11494960|йогышлы авырулар белгече]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q15735113|Assistant Secretary]]''<br/>''[[:d:Q4481684|Federal Service for Surveillance in Healthcare]]'' | | 2004-11-11 | [[Мәскәү]] |- | | 1963 | [[Геннадий Максимов (1940)|Геннади Максимов]] | 1940-03-29 | [[Уфа]] | [[галим]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | ''[[:d:Q119065318|Сәфәрғәлина Ләлә Зәйнетдин ҡыҙы]]'' | 1940-04-15 | [[Иске Мөсет]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | | |- | | | [[Зөһрә Гафурова]] | 1940-09-15 | [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы]]<br/>[[Иске Собхангол (Бөрҗән районы)|Иске Собхангол]] | ''[[:d:Q12773412|паразитолог]]''<br/>''[[:d:Q27497422|гельминтолог]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | 1968 | [[Нина Арефьева]] | 1941-03-28 | [[Рыбинск]] | ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q2854916|оториноларинголог]]''<br/>''[[:d:Q1225716|орнитолог]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Роберт Кәүcәров]] | 1941-04-16 | [[Яңа Каенлык]] | | | | |- | | | [[Роберт Әхмәтов (1941)]] | 1941-05-05 | [[Яскаен]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | | |- | | | [[Хәдисә Колдәүләтова]] | 1941-05-05 | [[Иске Собхангол (Бөрҗән районы)|Иске Собхангол]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | | |- | | | [[Әләрә Закирова]] | 1941-07-24 | [[Бүздәк районы]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q3264451|кардиолог]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q124549419|Суркова Валентина Константиновна]]'' | 1941-07-31 | [[Чишмә районы]] | ''[[:d:Q12013238|офтальмолог]]'' | | | |- | | | [[Зәйнулла Габидуллин]] | 1941-10-10 | ''[[:d:Q4108304|Югары Әрмет]]'' | [[галим]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | 2014-08-08 | [[Уфа]] |- | | | [[Лилия Кәлимуллина]] | 1941-10-19 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>[[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Рафаэль Еникиев]] | 1942-01-10 | [[Каргалы (Благовар районы)|Каргалы]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q1919436|педиатр]]''<br/>''[[:d:Q4531850|эндокринолог]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты<br/>''[[:d:Q31750846|Республика балалар клиник дауаханаһы]]'' | 1993-07-27 | [[Уфа]] |- | | | [[Юрий Аляев]] | 1942-03-24 | [[Пенза өлкәсе]] | [[галим]] | ''[[:d:Q1962613|Беренче Мәскәү медицина университеты]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q57204603|Вәсилә Ваһапова]]'' | 1942-07-11 | [[Югары Сәнҗәп]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q10872101|анатом]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>[[галим]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | ''[[:d:Q113550974|Л]]'' | 1942-08-05 | [[Усман (Балтач районы)|Усман]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>[[галим]]<br/>[[хирург]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Евгений Алёхин]] | 1942-12-19 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q10334684|public health physician]]''<br/>''[[:d:Q39631|табиб]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | 2020-12-20 | [[Уфа]] |- | | | [[Розалия Низаметдинова]] | 1944-01-19 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Шамил Заһидуллин]] | 1944-08-14 | [[Уфа]] | [[галим]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Галия Богданова]] | 1944-10-21 | [[Каңлы-Төркәй]] | ''[[:d:Q1919436|педиатр]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | 1969 | [[Роза Уразаева]] | 1944-11-20 | [[Еланлы (Кыйгы районы)|Еланлы]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q2640827|гинеколог]]'' | | 2005-08-11 | [[Олы Ыктамак]] |- | | | [[Клара Локманова]] | 1945-01-04 | [[Ермолаево (Куергазы районы)|Ярмалай]] | ''[[:d:Q2114605|фармаколог]]''<br/>''[[:d:Q3779582|микробиолог]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | ''[[:d:Q89412590|Еникеева Светлана Әхмәт ҡыҙы]]'' | 1946-04-10 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''<br/>''[[:d:Q2837942|аллерголог]]''<br/>''[[:d:Q12119633|табиб-иммунолог]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q124566333|Әхмәҙиева Эльза Нәбиәхмәт ҡыҙы]]'' | 1946-04-19 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q1919436|педиатр]]''<br/>''[[:d:Q28569455|ниянатулыг]]'' | | | |- | | | [[Владимир Мальханов]] | 1946-05-24 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q12013238|офтальмолог]]'' | | | |- | | | [[Сания Шәһәрова]] | 1947-03-17 | [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы]]<br/>[[Наурыз]] | ''[[:d:Q1919436|педиатр]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Эдуард Дәүләтов|Идуарт Дәүләтев]] | 1947-04-24 | [[Уфа]] | [[галим]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | 1998 | [[Уфа]] |- | | | [[Салават Фәтхуллин]] | 1947-05-04 | [[Юлдыбай (Җылаер районы)|Юлдыбай]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>[[хирург]] | | | |- | | | [[Роберт Әхмәтов (1947)]] | 1947-05-06 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | ''[[:d:Q50035684|Republican Clinical Hospital named after G.G. Kuvatova]]'' | 2016-02-04 | |- | | | [[Әмир Шәрәфетдинов]] | 1947-05-13 | [[Әрметрәхим]] | | ''[[:d:Q2004114|Г. В. Плеханов исемендәге Россия икътисад университеты]]''<br/>Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | 1972 | [[Эрнст Мулдашев]] | 1948-01-01 | [[Сәрмән]] | ''[[:d:Q15980158|язучы-документалист]]''<br/>[[хирург]]<br/>''[[:d:Q12013238|офтальмолог]]''<br/>''[[:d:Q56122470|microsurgeon]]''<br/>''[[:d:Q205375|уйлап табучы]]''<br/>''[[:d:Q7834824|transplant surgeon]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты<br/>''[[:d:Q4479114|Өфә күз авырулары фәнни тикшеренү институты]]''<br/>''[[:d:Q4288849|"Күз микрохирургиясе" тармакара фәнни-техник комплексы]]'' | | |- | | | [[Хәлидә Гансева|Хәлидә Гансев]] | 1948-02-08 | [[Уфа]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | ''[[:d:Q108866748|Заһиҙуллин Искәндәр Мөхәмәт улы]]'' | 1948-09-19 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q2419397|терапевт]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Мәхәмәт Алсынбаев]] | 1949-03-08 | | | | | |- | | | [[Нәзирә Шәрәфетдинова]] | 1949-06-02 | [[Октябрьски]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q651566|гигиенист]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Раушания Килдебәкова]] | 1949-07-13 | [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы]]<br/>[[Бәләбәй]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q66424805|Заһитова Зимфира Мөхәмәҙи ҡыҙы]]'' | 1949-08-13 | [[Ләмәзтамак]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q1919436|педиатр]]'' | | | |- | | | [[Владимир Плечев]] | 1949-09-18 | [[Уфа]] | [[хирург]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Валерий Халиков]] | 1950-07-14 | [[Ишембай]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q9385011|neurosurgeon]]'' | | | |- | | | [[Сергей Чуйкин]] | 1950-11-01 | [[Күмертау]] | ''[[:d:Q16061291|стоматолог]]''<br/>[[галим]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | 1968-09-01 | 1974-06-30 | [[Шамил Гансев]] | 1951-04-19 | [[Уфа]] | [[хирург]]<br/>''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Ринат Йосыпов (1951)|Ринат Йосыпов]] | 1951-11-12 | [[Исәнгол (Зиянчура районы)|Исәнгол]] | [[галим]] | [[Тарих, тел һәм әдәбият институты (Уфа)|РФА УФҮ Тарих, тел һәм әдәбият иниституты]] | 2011-01-14 | [[Уфа]] |- | | | [[Хәсән Морзабаев]] | 1951-12-08 | [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы]]<br/>[[Ибрай (Зиянчура районы)|Ибрай]] | ''[[:d:Q2552072|гистолог]]''<br/>''[[:d:Q1569495|мөгаллим]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | 1975 | [[Римма Үтәшева]] | 1952-01-03 | [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]] | ''[[:d:Q662729|җәмәгать эшлеклесе]]''<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q21002422|obstetrician-gynecologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | | |- | | | [[Лилия Вәлиева]] | 1952-05-26 | [[Миякә районы]] | [[галим]] | | | |- | | | [[Вил Тимербулатов]] | 1952-06-01 | ''[[:d:Q4205551|Isheyevo]]'' | [[хирург]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Азат Кәримов (1952)|Азат Кәримов]] | 1952-06-20 | [[Илче (Учалы районы)|Илче]] | | | 2017-12-26 | |- | | | ''[[:d:Q100268596|Күзбәков Рөстәм Сөләймән улы]]'' | 1952-08-27 | [[Алайгыр]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q117663071|Зөлҡәрнәев Ғиззәт Хәсән улы]]'' | 1953-01-18 | [[Байморза (Баймак районы)|Байморза]] | [[хирург]] | | 2000-11-27 | [[Баймак]] |- | | | [[Лира Гыйльметдинова]] | 1953-04-23 | [[Яңа Кабан (Кызыл Кама районы)|Яңа Кабан]] | [[галим]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Азат Үтәкәев]] | 1953-09-25 | [[Ташбулат (Әбҗәлил районы)|Ташбулат]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q8359428|җәмгыять активисты]]'' | | | |- | | | [[Мөнир Әбүбәкеров]] | 1954-03-07 | [[Аркавыл (Салават районы)|Аркавыл]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q1028181|рәссам]]''<br/>''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | | | |- | | | [[Илдар Уразбахтин]] | 1954-05-09 | [[Атҗитәр (Кырмыскалы районы)|Атҗитәр]] | [[галим]]<br/>[[хирург]]<br/>''[[:d:Q1569495|мөгаллим]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Хәмзә Әбдрәшитов]] | 1954-06-05 | [[Коралачык (Федоровка районы)|Коралачык]] | [[хирург]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Владимир Кузьменко]] | 1954-08-08 | [[Уфа]] | | | | |- | | | [[Владимир Юлдашев]] | 1954-09-21 | | ''[[:d:Q211346|психиатр]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | 1978 | [[Фәрит Каев]] | 1955-04-25 | [[Ләмәзтамак]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | | |- | | | [[Рәфис Кадыйров]] | 1955-06-07 | [[Күнгәк]] | | | | |- | | | [[Рим Каланов]] | 1955-07-20 | [[Кызыл Кама районы]] | [[галим]]<br/>[[хирург]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q65333216|Атанғолов Илдар Ғәлимйән улы]]'' | 1955-08-01 | [[Стәрлебаш районы]] | | | | |- | | | [[Земфира Даутова]] | 1955-11-11 | [[Октябрьски]] | ''[[:d:Q12013238|офтальмолог]]'' | | | |- | | | [[Флариса Мусина]] | 1956 | [[Түбәнге Ләмәз]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Булат Минасов]] | 1956-01-04 | [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы]]<br/>[[Учалы (авыл)|Учалы]] | ''[[:d:Q26203274|травматолог]]''<br/>''[[:d:Q16030727|хирург-ортопед]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Резеда Фәйзуллина]] | 1956-01-16 | [[Әмир (Стәрлебаш районы)|Әмир]] | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''<br/>''[[:d:Q1919436|педиатр]]''<br/>''[[:d:Q12119633|табиб-иммунолог]]''<br/>''[[:d:Q2837942|аллерголог]]'' | | | |- | | | [[Дамир Шакиров]] | 1956-02-15 | [[Кыргыз-Миякә]] | ''[[:d:Q651566|гигиенист]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Радик Галиев]] | 1956-06-15 | [[Яңа Ишле (Миякә районы)|Яңа Ишле]] | ''[[:d:Q27349|стоматолог]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Юрий Новиков]] | 1957-03-25 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q783906|невролог]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>[[галим]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Мөхәррәм Бикбов]] | 1957-04-04 | [[Октябрьски районы (Ырынбур өлкәсе)|Октябрьское районы]] | [[галим]] | ''[[:d:Q4479114|Өфә күз авырулары фәнни тикшеренү институты]]'' | | |- | | | [[Салия Морзабаева]] | 1957-09-13 | [[1нче Түкәт]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Рамил Бәдретдинов (1958)]] | 1958-01-17 | [[Мәчетле районы]]<br/>[[Еланыш]] | ''[[:d:Q92703501|balneotherapist]]'' | | | |- | | 1981 | [[Равил Шәвәлиев (1958)]] | 1958-02-03 | [[Бүздәк]] | [[хирург]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Натан Сельский|Натан Селски]] | 1958-09-25 | [[Уфа]] | [[хирург]]<br/>''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | | |- | | | [[Григорий Куранов]] | 1959-01-01 | [[Риддер]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | [[Флүрә Әлибәкова]] | 1959-07-19 | [[Байназар (Бөрҗән районы)|Байназар]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | | |- | | | [[Мәҗит Нартайлаков]] | 1960-02-03 | [[Переволоцки районы]] | [[хирург]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Виталий Викторов]] | 1960-07-11 | [[Миякә районы]]<br/>[[Суыккүл-Михайловка]] | ''[[:d:Q28837|анестезиолог]]''<br/>''[[:d:Q2581971|рияниматулыг]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Вадим Кайбышев]] | 1960-07-16 | [[Өрьяды]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q1569495|мөгаллим]]'' | | | |- | | | [[Ләйлә Фәрхетдинова]] | 1961-01-03 | [[Стәрлетамак]] | ''[[:d:Q2419397|терапевт]]'' | | | |- | | | [[Альбина Бурангулова]] | 1961-05-10 | [[Башкортстан]]<br/>[[Уфа]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>[[галим]] | | | |- | | | ''[[:d:Q113564218|Фазлетдинов Радмир Зиф улы]]'' | 1962-08-20 | [[Дүртөйле]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q115806249|Кинйәбулатов Азат Уран улы]]'' | 1963 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q15985128|medical historian]]'' | | | |- | | | [[Лия Идрисова]] | 1963-05-24 | [[Октябрьски]] | [[галим]] | | | |- | | | ''[[:d:Q135988361|Аҙнабаев Булат Марат улы]]'' | 1964-11-08 | [[Уфа]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q12013238|офтальмолог]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | ''[[:d:Q117347123|Шәмиғолов Фәнил Булат улы]]'' | 1965-03-24 | [[Әбделмәмбәт]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | | |- | | | [[Валентин Павлов (1966)|Валентин Павлов]] | 1966-03-10 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q17345122|уролог]]''<br/>[[хирург]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | ''[[:d:Q108800577|Бәшәрова Гүзәл Рәдис ҡыҙы]]'' | 1966-05-06 | [[Учалы]] | ''[[:d:Q2419397|терапевт]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | ''[[:d:Q124673481|Хисмәтуллина Зарема Рим ҡыҙы]]'' | 1966-06-13 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q25543366|dermatovenereologist]]'' | | | |- | | 1989 | ''[[:d:Q16713381|Ханов, Айрат Мидхатович]]'' | 1966-06-14 | [[Аскын (авыл)|Аскын]] | ''[[:d:Q16062369|онколог]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Рамил Ишбулдин]] | 1966-10-23 | [[Прибельский (Кырмыскалы районы)|Прибельский]] | [[хирург]]<br/>[[галим]]<br/>''[[:d:Q11068|кан әйләнеше системасы]]'' | ''[[:d:Q50035684|Republican Clinical Hospital named after G.G. Kuvatova]]''<br/>Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | ''[[:d:Q108830688|Саҡаева Динә Дамир ҡыҙы]]'' | 1967-01-13 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q16062369|онколог]]'' | | | |- | | | [[Марат Фазлыев]] | 1967-05-08 | [[Уфа]] | [[галим]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | ''[[:d:Q134524422|Аверьянов, Сергей Витальевич]]'' | 1970-08-30 | [[Белорет]] | [[галим]] | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | ''[[:d:Q121879975|Ғәбитов Наил Исмәғил улы]]'' | 1971-03-22 | [[Иске Собхангол (Бөрҗән районы)|Иске Собхангол]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | | |- | | | [[Римма Хәкимова]] | 1971-09-02 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | | |- | | | [[Азат Рәхмәтуллин]] | 1972-04-04 | [[Сибай]] | [[хирург]]<br/>''[[:d:Q39631|табиб]]'' | [[Башкортстан Республикасының Сәламәтлек саклау министрлыгы]] | | |- | | | [[Мәхмүт Тимербулатов]] | 1974-01-24 | [[Уфа]] | [[хирург]]<br/>''[[:d:Q27334449|proctologist]]''<br/>[[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | ''[[:d:Q130308093|Elena Samyshina]]'' | 1975-03-17 | ''[[:d:Q2396169|Pindushi]]'' | ''[[:d:Q16062369|онколог]]''<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q117320940|Уразаева Фирҙәүес Әсҡәт ҡыҙы]]'' | 1975-08-25 | [[Байназар (Бөрҗән районы)|Байназар]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | ''[[:d:Q31750846|Республика балалар клиник дауаханаһы]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q108869239|Заһиҙуллин Нәүфәл Шамил улы]]'' | 1977-01-01 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q2419397|терапевт]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | ''[[:d:Q92254279|Евгений Сырчин]]'' | 1978-04-09 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q2849224|анестезиолог]]''<br/>''[[:d:Q2581971|рияниматулыг]]'' | | | |- | | 2002 | [[Алисә Камалова]] | 1979-08-30 | [[Олы Ыктамак]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>[[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q18237686|Ruslan Vostrikovs]]'' | 1979-10-10 | [[Ливны]] | ''[[:d:Q2066131|спортчы]]'' | | | |- | 1982-09-01 | 1988-07-01<br/>1990 | ''[[:d:Q42274978|Svetlana F. Khaiboullina]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q1185955|University of Nevada, Reno]]'' | | |- | 1986 | 1992 | ''[[:d:Q57512917|Bulgakova Vilya A.]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q2177111|Н. И. Пирогов исемендәге Россия илкүләм тикшеренү медицина университеты]]'' | | |- | 1999-09-01 | 2005-06-25 | ''[[:d:Q58368848|Mansur A Kutlubaev]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | 1984 | 1990 | ''[[:d:Q58487824|Valery Sataev]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | [[Флора Корбанаева]] | | [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]'' | | | |- | 1998-09-01 | 2004-06-30 | ''[[:d:Q60647900|Yanina Timasheva]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q189022|Лундын импирия көллияте]]''<br/>''[[:d:Q2030894|Albert Einstein College of Medicine]]''<br/>''[[:d:Q30287694|Institute of Biochemistry and Genetics of Ufa Scientific Centre]]'' | | |- | 1970-09 | 1976-06 | ''[[:d:Q64500283|Zolya Khusnutdinova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | [[Акмулла исемендәге Башкортстан дәүләт педагогика университеты|Мифтахетдин Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогика университеты]] | | |- | | | ''[[:d:Q83188798|Sh N Galimov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | 1994-09-01 | 2000-06-20 | ''[[:d:Q84806519|Lilya Dzhemileva]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 1990 | 1995 | ''[[:d:Q86348161|Alfiya Gimadieva]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 1996-09-01 | 2002-08-01 | ''[[:d:Q87078396|Rustam Mustafin]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | [[Башкорт дәүләт университеты]]<br/>Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | 2009 | ''[[:d:Q87782065|Aleksandr V Samorodov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 1984-09-01<br/>1978-09-01 | 1987-07-31<br/>1984-06-25 | ''[[:d:Q88688004|Alexander Zhanovich Gilmanov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | 1992 | 1998 | ''[[:d:Q89134430|Alexey Tryakin]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q30270140|Moscow Clinical Research Center]]''<br/>Башкорт дәүләт медицина университеты<br/>''[[:d:Q16692656|Н. Н. Блохин исемендәге Россия илкүләм онкология медицина тикшеренү үзәге]]'' | | |- | 1995-09-01 | 2001-05-31 | ''[[:d:Q89616536|Diana Avzaletdinova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | 2013-09-01<br/>2014-09-01<br/>2008-09-01<br/>2016 | 2014-07-31<br/>2016-07-31<br/>2013-07-31 | ''[[:d:Q89882521|Gulnara Tuguzbaeva]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | 1977-09-01 | 1983-06-23 | ''[[:d:Q90009418|E R Khasanova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | [[Россия халыклар дуслыгы университеты]] | | |- | 1985<br/>1979 | 1989<br/>1985 | ''[[:d:Q90185765|A R Mavzyutov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | 1997-01-09 | 2003-07-01 | ''[[:d:Q90185768|Karina Bondarenko]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q2177111|Н. И. Пирогов исемендәге Россия илкүләм тикшеренү медицина университеты]]'' | | |- | 1984-06-23 | | ''[[:d:Q90185770|Guzel Mavzyutova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 1980-08-31 | | ''[[:d:Q90302582|Shamil Safin]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | ''[[:d:Q90302586|Khristina Derevyanko]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | 1995-09-01 | 2001-09-01 | ''[[:d:Q90302593|Igor Buzaev]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты<br/>[[Башкорт дәүләт университеты]] | | |- | 1993-09-01 | 1999-06-28 | ''[[:d:Q90303189|Timur R Nasibullin]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 1996-09-01 | 2001-06-21 | ''[[:d:Q90304673|A V Muhacheva]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 2003-09-01 | 2009-08-31 | ''[[:d:Q91079914|Nail A Galeev]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 2012-03 | | ''[[:d:Q91298392|Yury Zhernov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''<br/>[[галим]] | ''[[:d:Q1962613|Беренче Мәскәү медицина университеты]]'' | | |- | 1979-09-01 | 1985-06-26 | ''[[:d:Q91419540|D A Valishin]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | | | ''[[:d:Q91419542|Guzel Khasanova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | 2002-09-01 | 2007-02-21 | ''[[:d:Q91419659|A B Bakirov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q52846335|Ufa Research Institute of Occupational Health and Human Ecology]]'' | | |- | 1975 | 1981 | ''[[:d:Q92625776|Elvira Repina]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q52846335|Ufa Research Institute of Occupational Health and Human Ecology]]'' | | |- | 2011-09-01 | 2017-06-28 | ''[[:d:Q92782317|Aleksandra Tikhonova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 1998-09 | 2004-06 | ''[[:d:Q92983859|Airat Latypov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | 1966-09-01 | 1972-07-01 | ''[[:d:Q93128958|Zagira Askarova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | 2000 | | ''[[:d:Q96644872|V O Khanov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 1998-09-01 | 2004-06-15 | ''[[:d:Q96644916|Sh V Timerbulatov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | 1991-09-01 | 1997-06-25 | ''[[:d:Q96644918|Makhmud Timerbulatov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 2006-09-01 | 2012-06-13 | ''[[:d:Q98720511|Andge Valiakhmetova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q4201621|Академик Н. Н. Бурденко исемендәге нейрохирургия институты]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q99638311|E A Grushevskaya]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Башкорт дәүләт медицина университеты | | |- | 1993 | 1999 | ''[[:d:Q100443454|O V Sapelnikov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q19909099|Кардиология милли медицина тикшеренү үзәге]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q104611513|A B Bakirov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q115035201|Бәхтейәрова Клара Зәки ҡыҙы]]'' | | | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q783906|невролог]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | | |} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} * [http://bashgmu.ru Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170711110236/http://bashgmu.ru/ |date=2017-07-11 }} == Моны да карагыз == {{Портал|Мәгариф|Медицина|Уфа|Башкортстан|Россия Федерациясе}} * [[Россия югары уку йортлары исемлеге]] {{Башкортстан мәгарифе}} [[Төркем:Әлифба буенча университетлар]] [[Төркем:Медицина юнәлешле югары уку йортлары]] [[Төркем:Россия университетлары]] [[Төркем:1932 елда нигезләнгән уку йортлары]] [[Төркем:Уфа университетлары]] ia6itsvveaee6gt3xikkh8mtp4f7ybl 0 191584 5838162 5803846 2026-04-27T17:45:43Z Әмир 15082 /* Шәхесләр */ өстәмә 5838162 wikitext text/x-wiki {{ТП |халәт = село |татар исеме = Арбор |чын исем = Арбор |ил = Русия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_deg = 56 |lat_min = 32 |lat_sec = 60 |lon_deg = 50 |lon_min = 12 |lon_sec = 36 |CoordAddon = type:city(17800)_region:RU |CoordScale = 250000 |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы =300 |төбәк харитасы зурлыгы =300 |район харитасы зурлыгы =250 |төбәк төре = Республика |төбәк = Татарстан |төбәк җәдвәлдә = Татарстан |район төре = муниципаль район |район = Балтач районы |район җәдвәлдә= |җәмгыять төре= |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1768 |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = dfb — дымлы континенталь |рәсми тел = |халык саны = 669 |исәп елы = 2010 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать кушагы = +3 |DST = |телефон коды = |почта индексы = 422245 |почта индекслары = |автомобиль коды = 16, 116 |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле2 = |сайт теле3 = |сайт теле4 = |сайт теле5 = |add1n = |add1 = |add2n = Русча топонимы |add2 = Арбор |add3n = |add3 = | add3n = ОКАТО | add3 = 92215000060 | add4n = ОКТМО | add4 = 92615465106 }} '''Арбор''' ({{Lang-tt|Урбар}})<ref>https://shahrikazan.ru/news/avyil/federal-universitetlyi-avyil</ref> — [[Татарстан Республикасы]]ның [[Балтач районы (Татарстан)|Балтач районындагы]] авыл. == Географиясе == Арбор Татарстанның башкаласы [[Казан]]нан төньяк-көнчыгышка таба 108 чакрым, ә район үзәге Балтачтан төньяк-көнчыгышка таба 22 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Тарих == [[1768 ел]]да нигезләнгән. == Демография == {| class='standard' style='text-align: center;' width=60% | colspan=12 | Халык саны |- class='shadow' |[[1834 ел|1834]] |[[1884 ел|1884]] |[[1920 ел|1920]] |[[1926 ел|1926]] |[[1938 ел|1938]] |[[1949 ел|1949]] |[[1958 ел|1958]] |[[1970 ел|1970]] |[[1979 ел|1979]] |[[1989 ел|1989]] |[[2002 ел|2002]] |[[2010 ел|2010]] |- |655 |1198 |1730 |1613 |1210 |835 |754 |737 |648 |592 |653 |669 |} Төп милләтләр ([[1989 ел]]гы җанисәп буенча): [[татарлар]]. 2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 671 кеше яши<ref name=16t>[https://16.rosstat.gov.ru/vpn2020 Дәүләт статистикасы Федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча территориаль органы.]</ref>, шул исәптән: [[татарлар]] — 98,81%, башка халыклар — 0,75%, милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,45%<ref name=16t />. == Климат == {{temperatura12-y-cyrillic|-11.2|-11|-5.7|3.8|12.5|17.9|19.9|17|11.4|3.8|-5.3|-10.4|3.6}} Климат уртача континенталь. [[Кёппен климатлар классификация|Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе]] буенча климатның коды: Dfb<ref>[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/present.htm#data World Map of the Köppen-Geiger climate classification, Institute for Veterinary Public Health, University of Veterinary Medicine Vienna]</ref>. Уртача еллык һава температурасы 3.6&nbsp;°C.<ref>[http://www.retscreen.net NASA Surface meteorology and Solar Energy Data Set, RETScreen International]</ref> == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q13203228. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} * [[Гарифҗан Галиев]] (1927―2023), укытучы, [[Чепья «Халыклар дуслыгы» музее|музей]] директоры. * [[Резеда Зәйниева]] (''Гобәева''; 1988), шагыйрә, драматург, тәрҗемәче һәм сценарист. == Искәрмәләр == {{Reflist}} == Чыганаклар == * Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ. {{Балтач районы}} 8o1i481jnzpvb6tccm13e8s1i7lgvin 0 205508 5838180 5497799 2026-04-27T18:39:26Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838180 wikitext text/x-wiki [[File:Wiki-mridangam.jpg|thumb|right|Мридангам/Таннумай. Кагып уйный торган музыка уен коралы. Көнчыгыш Һиндстанның балчык ике башлы барабаны. Беренче мәртәбә "таннумай" буларак Классик Тамил Әдәбиятының Унсигез Төп Антология Серияләрендә [[Эттутокай]]ның [[Нарринай|Нариннаенда]] очрый. Моңа охшаш уен кораллары: [[пахаваҗ]], [[хол]], [[табла]], аккомпанемент уен кораллары: гхатам, канҗира. Музыкантлар: Мирас - [[Палгхат Мани Иер]], [[Палани Субраманиам Пиллай]], [[Палгхат Р.Рагху]], [[Мавеликкара Велуккутти Наир]], [[Веллор Г. Рамабхадран]], хәзерге заман: [[Т.К.Мурти]], [[Умаялпурам К.Сивараман]], [[Т С Нандакумар]], [[Караикуди Мани]], [[Тричи Санкаран]], [[Маннаргуди Эасваран]], [[Гуруваюр Дорай]], [[Тируварур Вайдьянатхан]]. Мәкаләләр: [[Карнатака музыкасы]].]] '''Мридангам/Таннумай''' ул [[Һиндстан]]нан борынгы килеп чыгышлы [[кагып уйнау уен коралы]]. Ул [[Карнатака музыка]] ансамбленда һәм [[Дхрупад]]та беренчел ритмик акомпанемент, анда ул [[Пахаваҗ]] буларак билгеле.<br/> Кагып уйнау җыелуы вакытында, мридангамга еш [[гхатам]], [[канҗира]] һәм [[морсинг]] аккомпанемент бирә. ==Этимология== Тамил мәдәниятендә ул таннумай дип атала. Мридангамның Тамил әдәбиятында иң элек искә алынуы, мөгаен, Сангам әдәбиятында, анда уен коралы "таннумай" дип атала. "Мридангам" сүзе [[Санскрит]] телендә "mŗt" (балчык яки җир) һәм "анга" (Eng."limb") сүзләренең [[Сандхи]]сы булып тора (фарсы телендәге идафәгә охшаш), моның сәбәбе иң элек Мридангамнарның каткан балчыктан ясалуы. == Риваять == Борынгы [[Һинд дине]] сынчылыгында, рәсемендә һәм динендә мридангам еш [[Ганеша]]ны (киртәләрдән арындыручы) һәм [[Шива]]ның йөртүче хайваны һәм иярүче [[Нанди]] үгезне кертеп бер төркем Ходайларның сайланган коралы. Мридангамны Нандиның Шиваның иң элек "[[тандава]]" биюе вакытында уйнаган коралы дип әйтәләр, моның нәтиҗәсендә илаһи ритм күкләрдә яңгыраган. Шулай итеп, мридангам шулай ук "дэва ваадьям" яки "Илаһи уен коралы" буларак билгеле. ==Тарихы== Еллар дәвамында, мридангам төрле агачлардан ясалган булып үзгәргән, һәм хәзерге вакытта аның җисеме [[джекфрут]] агачыннан ясала. Мридангамның [[Һиндустани классик музыка]] хезмәттәше [[табла]] беренче мәртәбә мридангамны икегә ярып ясалган дигән киң таралган ышану бар. Мридангамның үзгәрүе белән [[тала]] (ритм) системасы барлыкка килгән.<br/> Мридангамның [[Нева музыкасы]]нда роле зур. Музыка буенча [[Непал Бхаса]]да иң элек манускриптларның берсе бу корал турында трактат - ул Мриданга анукаранам дип атала.<ref>Book: Nepalbhasa sahitya ya itihaas, Author: Prof. Premshanti Tuladhar, Publication: Nepalbhasa Academy, {{ISBN|978-99933-56-00-4}}</ref> Кагып уйнауның әһәмияте еллар дәвамында үзгәргән. Элеккеге көннәрдә, кагып уйнаучылар җитәкче уйнаучыга вокалист кебек итеп аккомпанемент бирсәләр, әмма хәзер аларның үзгәрүе аккомпанемент буларак кына түгел, ә шулай ук бер уйнау кораллары тамашаларында уйнауга китергән. ===Тамил мәдәнияте=== Тамил мәдәниятендә ул "таннумай" дип атала.<ref>{{cite book|last=Cuntaram, Pi. Em., Kalākēndra, T.|title=Great layavadyakaaraas of Karnatak music|year=2010|publisher=Percussive Art Centre|url=https://www.google.com/search?client=opera&q=tannumai+mirudangam&sourceid=opera&ie=utf-8&oe=utf-8&channel=suggest#client=opera&hs=hRi&channel=suggest&tbm=bks&sclient=psy-ab&q=in+the+ancient+Tamil+Classics+as+%27Tannumai%27.+Though+it+gained+some+other+names+such+as+%27Mridangam%27&oq=in+the+ancient+Tamil+Classics+as+%27Tannumai%27.+Though+it+gained+some+other+names+such+as+%27Mridangam%27&fp=1}}</ref> Тамил мәдәниятендә иң элек искә алулар Сангам мәдниятендә очрый, анда уен коралы "таннумай" буларак мәгълүм. Соңрак эшләрдә, мәсәлән, Силаппадикарамныкында [[Натьяшастра]]дагы кебек үк аның тасвирламасын таба алабыз.<ref>{{cite book|title=Kalakshetra vol 8|page=49|url=https://www.google.com/search?client=opera&q=%22find+detailed+references+to+it+as+in+the+Natyasastra.%22&sourceid=opera&ie=utf-8&oe=utf-8&channel=suggest#q=find+detailed+references+to+it+as+in+the+Natyasastra.&hl=ta&safe=off&client=opera&hs=97f&channel=suggest&source=lnms&tbm=bks&sa=X&ei=MectUdLnOami0QXl-YCoAg&ved=0CA4Q_AUoAQ&bav=on.2,or.r_gc.r_pw.r_cp.r_qf.&bvm=bv.42965579,d.d2k&fp=d9e1c081248d9e&biw=1067&bih=589}}</ref> [[Сангам чоры]] вакытында ул мурасу (முரசு), "туди" (துடி) һәм "параи" (பறை) белән беррәттән сугыш башлануны игълан итүче төп бәрү коралларның берсе иде. Моның сәбәбе аның изге тавышы дошман укларын читкә кагачак һәм Патшаны саклаячак дигән ышануда.<ref>{{cite book|title=Surabhi: Sreekrishna Sarma felicitation|year=1983|publisher=Prof. E.R. Sreekrishna Sarma Felicitation Committee|page=90|url=https://books.google.com/books?id=acgNAAAAIAAJ&q=%22battle+was+started,+for+it+was+believed+that+their+holy%22&dq=%22battle+was+started,+for+it+was+believed+that+their+holy%22&hl=en&sa=X&ei=6iYtUdfmJJS10QXZjoD4BA&ved=0CC4Q6AEwAA}}</ref> Пост-Сангам чорында ул [[Силаппадикарам]] (சிலப்பதிகாரம்) эпосында искә алына, ул "антаракотту"ның (அந்தரக்கொட்டு) өлешен тәшкил иткән <ref>{{cite web|last=T.S. Parthasarathy|title=BHARATANATYAM IN HISTORY|url=http://www.carnatica.net/special/bharatanatyam-history-tsp.htm|work=Carnatica.net|accessdate=26 February 2013}}</ref><ref>{{cite book|last=Iḷaṅkōvaṭikaḷ, Daniélou A.|title=Shilappadikaram: (The Ankle Bracelet)|year=1965|publisher=New Directions Publishing|isbn=0811200019|page=14|url=https://books.google.com/books?id=Uu3QelRpmsgC&pg=PA14&dq=Antarakkottu&hl=en&sa=X&ei=5SktUYHwEYbI0QX17oCYCQ&ved=0CDoQ6AEwAg#v=onepage&q=Antarakkottu&f=false}}</ref> бу соңрак [[Бхаратханатьям]]га әвереләчәк драма тамашалары башында музыка башкаруы.<ref>{{cite book|last=Viswanathan|first=Lakshmi|title=Bharatanatyam, the Tamil heritage|year=1984|publisher=Sri Kala Chakra Trust|page=23|url=https://books.google.com/books?id=60XkAAAAMAAJ&q=%22This+was+followed+by+an+instrumental+chorus+called+the%22&dq=%22This+was+followed+by+an+instrumental+chorus+called+the%22&hl=en&sa=X&ei=gyotUcjIM9Cp0AWh5ICIDA&ved=0CC4Q6AEwAA}}</ref> The player of this instrument held the title ''tannumai aruntozhil mutalvan ''(தண்ணுமை அருந்தொழில் முதல்வன்).<ref>{{cite book|title=Tamil Studies, Volume 3|year=1983|publisher=International Institute of Tamil Historical Studies|page=36|url=https://books.google.com/books?id=iiDjAAAAMAAJ&q=Tannumai&dq=Tannumai&hl=en&sa=X&ei=xCstUcWPFurK0QXuloHQCw&ved=0CC4Q6AEwADgU}}</ref> ==Конструкциясе== Мридангам ике яклы барабан, аның җисеме гадәттә бер дюйм калынлыгындагы куыш джекфрут агачы кисәгеннән ясала. Барабанның ике авызы яки апертурасы кәҗә күне белән капланган һәм бер-берсенә тиредән баулар белән барабан тирәли бәйләнгән. Бу баулар нык тартылган халәткә китерелә, бу корпусның һәр ягындагы мембраналарны тарту өчен, бу аларга какканда резонанс бирергә ярдәм итә. Бу ике мембрана бер-берсенә охшамаган киңлектә, бу бер үк барабаннан [[түбән]] һәм [[югары]] тавышлар чыгару өчен кулланыла.<br/> Бас апертурасы "тхоппи" яки "эда бхаага" буларак мәгълүм, ә кечерәк апертура "валантхалай" яки "бала бхаага" буларак мәгълүм. Кечерәк мембранага какканда металлик тембрлы нечкә тавыш чыгара. Кечерәк апертурага үзәктә дөге оны, тимер {{comment|әчемәсе|оксиды}} порошогы һәм крахмал ягалар. Бу кара [[паста]] "сатхам" яки "каранай" буларак мәгълүм һәм ул мридангамга аның хасиятле металлик тембрын бирә.<br/> Гомоген булмаган ике түгәрәк мембрананың комбинациясе уникаль һәм аермалы гармоникалар чыгарырга мөмкинчелек бирә. Бу гармоникалар математикасы буенча беренче ачу эше Нобель бүләген алган [[Чандрасехара Венката Раман]] тарафыннан алынган.<ref>Raman and Kumar 1920, Musical drums with harmonic overtones. Nature (London) 104 500, 453-454</ref><ref>Raman 1935, The Indian musical drums. Proc. Indian Acad. Sci. A1 179-188</ref> ==Куллану ысуллары== Башкаруга кадәр бераз гына алдан, киңрәк апертураның каплаучы күнен дымландыралар һәм семолина (рава) һәм судан ясалган пастаны үзәккә ягалар, бу сул мембрананың югары тавышын түбәнрәк итә һәм резонанслаучы куәтле басс тавышын бирә. Хәзерге вакытта мембрананы җибәрү өчен резин сумаласы да шулай ук кулланыла, моның уңайлы ягы булып, семолинадан аермалы буларак ул кулларга ябышмаячагы тора. Музыкант уен коралын мридангамның корпусын әйләндереп тире бауларының тартуларын үзгәртеп көйли. Моның өчен мридангамны зуррак ягы аста булган итеп куеп, уратучы бауларга авыр әйбер белән (мәсәлән, таш) сугалар. Көйләү дәвамында мридангам һәм таш арасында еш агач таяк куялар, бу көч кирәк булган урында куелачак өчен эшләнә. Уң мембрананың перифериясен корпуска таба юнәлештә сугу югары тавышларны күтәрә, шул ук вакытта каршы яктан периферияне сугу югары тавышларны баса. Югары тавыш валантхалай әйләнәсендә униформаль булырга тиеш, бу тавышның дөрес резонанславы өчен. Югары тавышны [[югары тавыш көпшәсе]] яки [[танпура]] ярдәмендә көйләргә мөмкин. Зуррак мембрананы охшаш ысул белән көйләргә мөмкин, әмма моны еш эшләмиләр. Тире баулар кечкенә дә, зур апертура да арасында бәйләнгәнгә күрә, бер якта тартылуны көйләү икенче якта көйләүгә тәэсир итә ала. ==Позиция== Мридангам идәнгә парралель итеп куелып уйнала. Уңагай мридангам уйнаучысы кечерәк [[мембрана]]да уң кулы белән уйный, ә зуррак мембранада сул кулы белән уйный. Мридангада аны уң аякка һәм тубыкка куеп уйныйлар, уң аякны бераз сузалар, шул ук вакытта сул аякны барабанның корпусына һәм уйнаучының торсына каршы бөгәләр. Сулагай музыкант өчен кул һәм аяк торышлары капма-каршыга алыштырына. Соңгы вакытта мридангамда озак уйнаучыларның (көненә берничә сәгатьтән артык) йөреше һәм балансы үзгәрүе турында мәгълүмат булган. Моның сәбәбе өске тәннең ике яклары арасында көч балансы корсак, күкрәк читлеге, арка һәм өске буыннар ярдәмендә ясалуында. Моның нәтиҗәсендә эффектив йөгерүдә авырлыклар булырга мөмкин һәм шулай итеп, музыкантларның киләчәктә спорт белән шөгыльләнүенә тәэсир ала. Бөтен яктан мускулларны күнектерү бу пробеманы йомшарта аламы икәне билгеле түгел. Шулай итеп, яшь уйнаучылар өчен регуляр рәвештә мускулларын язылырга, күнегү һәм спорт ясарга киңәш ителә. ==Кагулар== Мридангамның төп кагулары: *'''Тха''': Сул кул ягы белән бөтен уч белән вибрацияләмәгән тон белән уйнала. *'''Дхи''': Уң кул ягының үзәк кара өлешендә урта, атсыз һәм чәнти бармаклар белән вибрацияләмәгән тон белән уйнала. *'''Тхом''': Сул кул ягының тышкы ягында уйнала торган вибрацияләнгән тон. *'''Нам''': Кара өлешнең вибрациясен урта яки атсыз бармак белән минимальлештереп, уң кул якның тышкы катламында имән бармак белән уйнала торган тон, өченче бармак боҗрадагы арада урнаштырыла, ә икенче бармак Мирутхангамның ("Саатхам" дип аталган) уң кул ягының тышкы катламына кага. ("Солкатту" дип аталган) ритмик соль-фа өземтәләр бар, алар мридангамның тавышын мимикалау өчен кулланыла. Бу сәнгатьне камил белү өчен өйрәнчекләр бармак белән кагуларны да, соль-фа өземтәләрен дә өйләнергә һәм гайрәтләнеп практикаларга тиеш. Югарырак дәрәҗә кагулары: Өйрәнү тагын да югарырак дәрәҗәгә күчкәч, күп башка кагулар өйрәнелә алар уйнаганда эстетик бизәкләр буларак кулланыла. Боларга гумки (яки гамакам) һәм чаапу керә. Бу бармак кагуларның комбинациясе катлаулы математик өлгеләрне китереп чыгара, моның эстетик та, теоретик мөрәҗәгате дә бар. Мридангам уйналганда катлаулырак исәпләүләр (канакку) һәм үлчәмнәр (надаилар) кулланылырга мөмкин. *'''Та''': Мридангамның уң якның кара өлешенең уртасында имән бармагы белән уйнала торган кискен яссы нота. *'''Гумукки''': Сул кул ягының түбән очының эчке катламында уйнала торган үзгәрүче түбән тон. Тавыш махсус паста ягылган булганда гына чыгарыла. *'''Тулы Чапу''': Уң кул ягында кара каплам һәм тышкы катлам арасында чәнти бармак белән уйнала торган вибрацияләүче тон. Тавыш тамбураның тонына көйләнә. *'''Ара Чапу''': Чапуга охшаш нота, әмма бер октавага югарырак һәм күбрәк кулның яны белән, ә чәнти бармак белән түгел уйнала. *'''Дхим''': Мридангамның кара өлешендә уйнала торган намның вибрацияле тон юрамасы. Классик рәвештә, өйрәтү дхарма өйрәнүе аша алып барыла һәм аңа барабан төзелешенең йогасы һәм мридангам тонының эчке дисциплинасына һәм ритмга иҗек һәм лингвистик яктан да игътибар бирелә, бу гади башкару түгел, ә Ригведа буенча эшләнелә. ==Хәзерге заман кулланылышы== Хәзерге заманда мридангам киң рәвештә Карнатака музыка башкаруларында кулланыла. Бу тамашалар бөтен Көньяк Һиндстанда була һәм хәзер бөтен дөнья буенча популяр. Төп ритмик аккомпанемент ("паккавадьям") буларак, мридангам бик әһәмиятле, ул төп артистка ярдәм иткәндә башка артистлар вакытны үлчәүне тәэмин итә. Хәзерге Карнатака музыка концертларының хасияте булып соло кагып уйнау тора ("тхани авартханам"), монда мридангам музыканты һәм башка кагучылар, мәсәлән, канҗира, морсинг һәм гхатам видваннар төрле катлаулы ритмик өлгеләрне алыштыралар, соңыннан төп артистлар нәтиҗә уйнау башкалар һәм китәләр.<br/> Мридангам [[Якшагана]] Химмела (орекстрында) аккомпанемент коралы буларак кулланыла, анда ул [[Маддале]] дип атала. Шулай да, Якшаганада кулланылган Мридангам Карнатака музыкасында кулланылганнан структурасы һәм акустикасы буенча аерылып тора.<br/> Хәзерге заманда әһәмиятле уйнаучылар булып [[Т.К.Муртхи]], [[Умаялпурам К. Шивараман]], [[Веллор Г. Рамабхадран]], [[Т С Нандакумар]], [[Караикуди Мани]], [[Тричи Санкаран]], [[Маннаргуди Эасваран]], [[Елла Венкатешвара Рао]],<ref>[[List of Padma Shri award (2000–09)|Padma Shri Awards (2000–09)]]</ref> [[Тхируварур Бактаватсхалам]] булып тора, алар уннарча ел буена уйнаганнар һәм техникалар камилләштергәннәр. ==Мридангамела== Мридангамела ул музыкантлар төркеме тарафаннан синхрон мридангам башкаруы. Мридангамела концепциясе Корамбу Субрахманиан Намбудири тарафыннан эшләнгән булган һәм хәзерге вакытта Корамбу Викраман Намбудири тарафыннан популярлаштырыла.<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.ibnlive.com/news/india/mridangam-concert-at-christ-nagar-school-384267.html |access-date=2018-05-14 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205849/http://www.ibnlive.com/news/india/mridangam-concert-at-christ-nagar-school-384267.html |dead-url=yes }}</ref> Мридангамела хәтта балалар төркеме тарафыннан да җиңел башкарыла торган итеп уйлап чыгарылган. Музыкантларның яше гадәттә өч һәм шуннан күбрәк була. Күпчелек Мридангамелалар балалар тарафыннан аларның мридангамны уйнауга кабул ителүдән соң башкарыла. Мридангамела өчен өйрәтүнең эшләнгән ысулы аның популярлыгына кертем ясаган.<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.newindianexpress.com/magazine/article38922.ece |access-date=2018-05-14 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304222745/http://www.newindianexpress.com/magazine/article38922.ece |dead-url=yes }}</ref> [[Иринджалауда]], [[Кудалманикьям Гыйбадәтханәсе]]ндә традиция буларак 3 яшь һәм шуннан олырак балалар уйныйлар, бу Утсавамны билгеләгәндә була.<ref>http://www.mathrubhumi.com/thrissur/news/3564723-local_news-Thrissur-%E0%B4%87%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%99%E0%B5%8D%E0%B4%99%E0%B4%BE%E0%B4%B2%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%95%E0%B5%81%E0%B4%9F.html{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=February 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Бу Кудалманикьям Гыйбадәтханәсенең Ходае, Ходай Бхаратага тәкъдим итү буларак башкарыла.<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www2.mathrubhumi.com/thrissur/news/101-%E0%B4%95%E0%B5%81%E0%B4%9F%E0%B5%8D%E0%B4%9F%E0%B4%BF%E0%B4%95%E0%B4%B3%E0%B5%8D%E2%80%8D-%E0%B4%A8%E0%B4%9F%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%AF-%E0%B4%AE%E0%B5%83%E0%B4%A6%E0%B4%82%E0%B4%97%E0%B4%AE%E0%B5%87%E0%B4%B3-%E0%B4%B9%E0%B5%83%E0%B4%A6%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%AE%E0%B4%BE%E0%B4%AF%E0%B4%BF--1.208701?pq=1.37565 |access-date=2018-05-14 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091740/http://www.mathrubhumi.com/thrissur/news/101-%E0%B4%95%E0%B5%81%E0%B4%9F%E0%B5%8D%E0%B4%9F%E0%B4%BF%E0%B4%95%E0%B4%B3%E0%B5%8D%E2%80%8D-%E0%B4%A8%E0%B4%9F%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%AF-%E0%B4%AE%E0%B5%83%E0%B4%A6%E0%B4%82%E0%B4%97%E0%B4%AE%E0%B5%87%E0%B4%B3-%E0%B4%B9%E0%B5%83%E0%B4%A6%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%AE%E0%B4%BE%E0%B4%AF%E0%B4%BF--1.208701?pq=1.37565 |dead-url=yes }}</ref> 2014 елда, Чембай Сангитхолсавамда Мридангамела 75 бала тарафыннан башкарыла, бу Гуруваюр Девасвом тарафыннан Гуруваюрда Карнатакада билгеләнгән ел саен уза торган музыка фестивале. Мридангамела Корамбу Мриданга Калари оркестрлыгы астында соңгы 35 елда [[Чембай Сангитхолсавам]]да башкарыла.<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.chandrikadaily.com/contentspage.aspx?id=114207 |access-date=2018-05-14 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923202229/http://www.chandrikadaily.com/contentspage.aspx?id=114207 |dead-url=yes }}</ref> ==Уйнаучылар== Еллар буена һәм бигрәк тә 20-енче гасыр башында, шулай ук мридангамның бөек маэстролары барлыкка килгән, алар котылгысыз мридангамның хасиятле уйнау стильләре белән "мәктәп"ләрен эшләгәннәр. Мисалларга Пуддукоттай мәктәбе һәм Тханджавур мәктәбе керә. Виртуозлар [[Палани Субраманиам Пиллаи]], [[Палгхат Мани Иер]], [[C.S. Murugabhupathy]] һәм Шри Махадеву Радха Кришна Раджу бу сәнгатькә зур кертем ясаганнар. ===Элеккеге уйнаучылар=== * [[Палгхат Мани Иер]] * [[Палани Субраманиам Пиллаи]] * [[Раманатхапурам Си. С. Муругабхупати]] * [[Пудукоттай Дакшинамурти Пиллаи]] * [[Палгхат Р. Рагху]] * [[Мавеликкара Велуккутти Наир]] * [[Мавеликара Кришнакутти Наир]] ===Хәзерге уйнаучылар=== * [[T.K.Мурти]] * [[Умаялпурам К Шивараман]] * [[T.В.Гопалакришнан]] * [[T С Нандакумар]] * [[Караикуди Мани]] * [[Тричи Санкаран]] * [[Гуруваюр Дорай]] * [[Маннаргуди Эасваран]] * [[Тхируварур Бактхаватсхалам]] * [[Елла Венкатешвара Рао]] * [[Патри Сатиш Кумар]] ==Шулай ук карагыз== *[[Кхол]] *[[Тхавил]] *[[Караталлар]] *[[Trống cơm]]- охшаш Вьетнам уен коралы ==Искәрмәләр== {{Reflist}} ==Сылтамалар== * [http://www.tav.net www.tav.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180519091429/http://tav.net/ |date=2018-05-19 }} Electric mridangam by T.A.V. pickups research * [http://rupkatha.com/V7/n3/17_carnatic-music-south-india.pdf Rhythmic Syllables article by Mannarkoil J Balaji] [[Төркем:Һинд дине|Музыка]] [[Төркем:Һинд дине музыка кораллары]] 5m8ot2yg7d1a8c68lu5xgjal2cko9vd 0 211528 5838299 3168594 2026-04-28T07:55:13Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838299 wikitext text/x-wiki {{Гыйбадәтханә |Гыйбадәтханә төре = Пһном Чисор |Татар атамасы = |Үз атамасы = Phnom Chisor stairs.jpg |Рәсем = |Рәсем язуы = Пһном Чисорга илтүче баскыч |Рәсем зурлыгы = |Хәзерге халәте = |Ил = [[Камбоджа]] |Урнашу урыны статусы = |Урнашу урыны = [[Такео Провинциясе]], [[Самраонг районы]] |Координатлары = {{coord|11|11|4|N|104|49|24|E|type:landmark_region:KH|display=inline,title}} |Дин = |Мәхәллә = |Кайсы дини агымга карый = [[Шива]] һәм [[Вишну]] Ходайларына табыну |Бина төре = |Мигъмарият стиле = [[Кхмер]] архитектурасының Бапхуон стиле |Проект авторы = |Төзүче = |Нигезләүче = [[Сурьяварман I]] (1010-1050) |Беренче телгә алу = |Нигезләү = |Төп даталар = |Юк ителгән = |Төзелешнең башлануы = |Төзелешнең тәмамлануы = 11-енче гасыр |Янкормалары = |Ядкәрләре = |Халәте = |Сайт = |Commons = }} '''Пхном Чисор''' - [[Камбоджа]]да, [[Такео Провинциясе]]ндә, [[Самраонг районы]]нда, Ровиенг коммунасында, Док Пор авылында 133 м биеклектәге калкулык. Ул [[Пномпень]]дан 42 км көньякта калкып тора. ==Гыйбадәтханә== Калкулыкның өстендә борынгы Кхмер гыйбадәтханәсе бар. Гыйбадәтханә 11-енче гасырда латерит һәм кирпечләрдән, киселгән комташ тоташтыргычлар белән төзелгән булган.<ref name="Phnom Chissor">cambodia-travel.com [http://www.cambodia-travel.com/phnompenh/phnom-chisor.htm Phnom Chisor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181024023011/http://www.cambodia-travel.com/phnompenh/phnom-chisor.htm |date=2018-10-24 }}</ref> Аны [[Кхмер Империясе]] патшасы [[Сурьяварман I]] төзегән,<ref name=Coedes>{{cite book|last= Coedès|first= George|authorlink= George Coedès|editor= Walter F. Vella|others= trans.Susan Brown Cowing|title= The Indianized States of Southeast Asia|year= 1968|publisher= University of Hawaii Press|isbn= 978-0-8248-0368-1}}</ref>{{rp|136}}<ref name=Higham>Higham, C., 2001, The Civilization of Angkor, London: Weidenfeld & Nicolson, {{ISBN|9781842125847}}</ref>{{rp|96}} ул [[Ведик Брахманизм]] тарафдары булган. Гыйбадәтханә [[Һинд дине]] Ходайларына [[Шива]] һәм [[Вишну]]га багышланган. Гыйбадәтханәнең беренче атамасы ''Шри Сурьяпарвата'' булган, бу "[[Сурья]]" тавы дигәнне аңлата. Калкулыкның астында баскычлар астында ''Сон Ревеанг'' исемле бина бар, ул хәзер [[Буддизм]] табыну урыны буларак кулланыла, һәм тагын ''Тонле Ом'' бар, ул гыйбадәтханәнең [[барай]]сы.<ref>{{Citation |title=Angkorguide - Phnom Chisor |url=http://www.angkorguide.net/monuments/phnom_chisor.htm |access-date=2018-11-11 |archive-date=2020-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803141215/http://www.angkorguide.net/monuments/phnom_chisor.htm |dead-url=yes }}</ref> [[File:Chisor Mountain (Phnom Chisor), near Phnom Penh - panoramio.jpg|thumb|left|Пһном Чисор географиясе]] == Искәрмәләр == {{Reflist}} ==Тышкы сылтамалар== *[http://www.canbypublications.com/siemreap/temples/temp-tak-phnomchisor.htm Angkor Temple Guide: Phnom Chisor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917084921/http://www.canbypublications.com/siemreap/temples/temp-tak-phnomchisor.htm |date=2018-09-17 }} *[http://andybrouwer.blogspot.com/2008/02/indra-at-phnom-chisor.html Indra at Phnom Chisor] [[Төркем:Һинд дине]] jtso2it9le1twvgt1wpvhednohcqtnz 0 211787 5838172 2310131 2026-04-27T18:14:50Z Әмир 15082 {{Фш|}} 5838172 wikitext text/x-wiki {{Фш|Еникиев}} {{Шәхес}}'''Сөләйман Еникиев''', Сөләйман Гыйниятулла улы Еникиев<ref>Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. К.: ТР ФА Татар энциклопедиясе институты, 1997. ― Б.93</ref> ({{ТД}}, {{ТУ}} — {{ҮД}}, {{ҮУ}}) — үсемлекләр физиологы, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1959), [[профессор]] (1960). [[ТАССРның атказанган фән эшлеклесе]] (1974). 1947-1960 елларда Кыргыз авыл хуҗалыгы институтында, 1951 елдан ботаника, 1960-1963 елларда Кыргыз университетында үсемлекләр физиологиясе кафедрасы мөдире, 1963-1984 елларда [[Казан авыл хуҗалыгы институты]]нда, [[1978 ел]]га кадәр үсемлекләр физиологиясе кафедрасы мөдире. Хезмәтләре басу культуралары [[физиология]]сенә һәм [[биохимия]]сенә карый.<ref>[http://www.millattashlar.ru/index.php/Еникеев_Сулейман_Гиниятуллович Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 - 703 с., илл]</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} ts5zpbt5hikrc4z7zf4hxdhtgyvv6qo 5838173 5838172 2026-04-27T18:16:54Z Әмир 15082 Әмир юнәлтү аша [[Сөләйман Янекәев]] сәхифәсен [[Сөләйман Еникиев]] итеп күчерде: Исемендә хата 5838172 wikitext text/x-wiki {{Фш|Еникиев}} {{Шәхес}}'''Сөләйман Еникиев''', Сөләйман Гыйниятулла улы Еникиев<ref>Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. К.: ТР ФА Татар энциклопедиясе институты, 1997. ― Б.93</ref> ({{ТД}}, {{ТУ}} — {{ҮД}}, {{ҮУ}}) — үсемлекләр физиологы, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1959), [[профессор]] (1960). [[ТАССРның атказанган фән эшлеклесе]] (1974). 1947-1960 елларда Кыргыз авыл хуҗалыгы институтында, 1951 елдан ботаника, 1960-1963 елларда Кыргыз университетында үсемлекләр физиологиясе кафедрасы мөдире, 1963-1984 елларда [[Казан авыл хуҗалыгы институты]]нда, [[1978 ел]]га кадәр үсемлекләр физиологиясе кафедрасы мөдире. Хезмәтләре басу культуралары [[физиология]]сенә һәм [[биохимия]]сенә карый.<ref>[http://www.millattashlar.ru/index.php/Еникеев_Сулейман_Гиниятуллович Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 - 703 с., илл]</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} ts5zpbt5hikrc4z7zf4hxdhtgyvv6qo 0 212853 5838155 5837733 2026-04-27T17:35:23Z Әмир 15082 сурәтләү 5838155 wikitext text/x-wiki {{Театр эшлеклесе | исем = Эмиль Талипов | чын исем = | рәсем = Э.М.Талипов.jpg | киңлеге = | рәсем язуы = | туганда бирелгән исеме = Эмиль Мансур улы Талипов | туу датасы = 27.01.1984 | туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{туу җире|Биектау районы|Биектау районында}}, [[Кадыш (Казан)|Кадыш]] | үлем датасы = | үлем җире = | һөнәр = драма актеры | гражданлыгы = {{байрак|СССР}} [[СССР]]→<br/>{{байрак|Россия}} [[РФ]] | активлык еллары = 2008 – {{х.в.}} | псевдоним = | амплуа = | театр = [[Камал театры]] | рольләр = | спектакльләр = | бүләк һәм премияләр = {{Габдулла Тукай исемендәге премия}} {{Тантана}}{{Тантана}}<br/>[[Файл:Dzhalil Prize new medal.png|20px|Муса Җәлил премиясе (2013)]][[Файл:Заслуженный работник РТ.jpg|20px|ТР атказанган артисты (2018)]] | сайт = [https://vk.com/club_emil_talipov club_emil_talipov] | imdb_id = }} ''{{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Талипов}}'' '''Эмиль Талипов''', Эмиль Мансур улы Талипов (''[[1984 ел]]ның [[27 гыйнвар]]ы , [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Биектау районы]], [[Кадыш (Казан)|Кадыш]]'') — драма актеры, [[Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]] актеры, [[Татарстанның атказанган артисты]] (''[[2018 ел|2018]]''), [[Муса Җәлил премиясе|Муса Җәлил исемендәге]] (''[[2013 ел|2013]]'') һәм [[«Тантана» премиясе|«Тантана»]] (''[[2021 ел|2021]], [[2025 ел|2025]]'') премияләре лауреаты. [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] лауреаты (2026). == Тәрҗемәи хәле == [[1984 ел]]ның [[27 гыйнвар]]ында [[Татарстан АССР]] [[Биектау районы]] [[Кадыш (Казан)|Кадыш]] авылында (''1998 елдан'' [[Казанның Авиатөзелеш районы]]ндагы бистә) җырлы-моңлы укытучы гаиләсендә туган. Әтисе ― Татарстанның атказанган укытучысы, оста җырчы Мансур Талипов (2024 елда вафат<ref>[https://intertat.tatar/news/salamatlek-saklau-ministry-maetne-yarudan-bas-tartuga-roxsat-biru-masalase-karalacakra-5865857 Эмиль Талиповның әтисе вафат.] intertat.tatar, 29.04.2024</ref>), әнисе ― Әлфия чыгышлары белән [[Мамадыш районы]]ннан ([[Яңа Комазан]], [[Ташлы (Мамадыш районы)|Ташлы]] авылларыннан). Игезәк ике апасы бар. Кече яшьтән вокал конкурсларында катнашып, еш кына беренчелекне яулый, музыка мәктәбен (''Ф. Шаляпин исемендәге малайлар хор гимназиясен'') тәмамлаган, оста итеп гармунда, гитарада уйный. [[Казан]]га [[Казан театр укуханәсе|театр укуханәсенең]] музыкаль комедия бүлегенә җырчы булу хыялы белән килгән, ләкин анда артистлыкка укырга тәкъдим итәләр. [[Казан театр укуханәсе]]н (''[[2005 ел|2005]], укытучылары [[Әмир Камалиев]], [[Ришат Хаҗиәхмәтов]]''), [[Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университеты]]ның актерлык бүлеген (''[[2008 ел|2008]], укытучысы [[Фәрит Бикчәнтәев]]''), [[Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университеты]]ның режиссерлык бүлеген (''[[2008 ел|2008]]) тәмамлый. == Иҗаты == [[Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[2008 ел]]дан бирле хезмәт итә. Үзен режиссер буларак та сынап карый: [[Камал театры]] сәхнәсендә [[Шәриф Хөсәенов]]ның «Зөбәйдә - адәм баласы» спектаклен сәхнәләштерә, [[Илгиз Зәйниев]]ның «Бәби» спектаклендә режиссер ассистенты була. Киң диапазонлы артист. Иҗатына нечкәлек, эчкерсезлек хас. Пародияләр ясау остасы, иң беренче пародиясе [[Минтимер Шәймиев]]ка була, [[Айдар Галимов]], [[Айдар Фәйзрахманов]], [[Салават Фәтхетдинов]], [[Илдар Хәйруллин]], [[Равил Шәрәфиев]], [[Хәмдүнә Тимергалиева]] кебек танылган шәхесләргә пародияләр ясый<ref>[https://www.azatliq.org/a/25323296.html Эмиль Талипов: «Театрга урта буын җитми».] [[Азатлык радиосы]], 13.04.2014</ref>. Киноактер буларак та билгеле. «Дилемма» (''режиссер [[Рамил Төхфәтуллин]], [[2007 ел|2007]]''), «Ерактагы йолдызым», «Ялан аяклы кыз – 2», «Реальная сказка» (''режиссер Андрей Мармонтов, [[2011 ел|2011]]''), «Братья» (''Ринат Кәримовның диплом эше, [[2016 ел|2016]]'') фильмнарында уйный. «Поэт на все времена» документаль фильмында [[Һади Такташ|Такташ]] ролен башкара<ref>''Фәнсилә Шәйдүләтова''. [http://maydan.tatar/emil-talipov-yanar-ele-yakty-joldyzym/ Эмиль Талипов: «Янар әле якты йолдызым…».] [[Мәйдан (журнал)|«Мәйдан»]], 2016 ел, апрель</ref>. == Башкарган кайбер рольләре == * ''Ильяс'' ('''төп роль''') — «Мәхәббәт FM» [[Илгиз Зәйниев]] * ''Миркәй'' — «Миркәй белән Айсылу» [[Нәкый Исәнбәт]] * ''Ялкын'' — «Бәби» [[Илгиз Зәйниев]] * ''Исмәгыйль'' — «Җилкәнсезләр» [[Кәрим Тинчурин]] * ''Әбүталип'' — «Мәңгелек буран» [[Чыңгыз Айтматов]] * ''Әсфәндияр'' — «Мулла» [[Туфан Миңнуллин]] * ''Бишпот Хәйбулла'' — «Арбалы хатыннар» [[Зәки Зәйнуллин]] * ''Рафаэль'' — «Искән җилләр көенә» [[Зөлфәт Хәким]] * ''Корбанов'' — «Үлеп яратты» [[Ркаил Зәйдулла]] * ''Зәйтин'' — «Минем исемем Кызыл» [[Орхан Памук]] * ''Архиепископ'' — «Ричард III» [[Уильям Шекспир]] * ''Исмәгыйль'' — «Галиябану, сылуым-иркәм» [[Мирхәйдәр Фәйзи]], [[Туфан Миңнуллин]] һ. б. == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == [[Файл:Laureates of the Gabdulla Tukai State Prize - 2026.jpg|300px|thumb|right|Татарстан Рәисе [[Рөстәм Миңнеханов]] 2026 елгы Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатларын бүләкли: Эмиль Талипов (''{{comment|с|сулда}}''), [[Резеда Зәйниева]], [[Айдар Җаббаров]] (''{{comment|у|уңда}}''). 26.04.2026, Камал театры]] * [[2013 ел|2013]] — [[Муса Җәлил премиясе|Татарстанның Муса Җәлил исемендәге республика бүләге]] — «''Корбанов («Үлеп яратты», [[Ркаил Зәйдулла|Р. Зәйдулла]]), Әсфәндияр («Мулла», [[Туфан Миңнуллин|Т. Миңнуллин]]) рольләрен башкарган өчен''»<ref>[http://www.tatpressa.ru/headlines/3832.html Объявлены имена лауреатов республиканской премии имени Мусы Джалиля.] tatpressa.ru, 17.07.2013{{ref-ru}}</ref> * [[2018 ел|2018]] — [[Татарстанның атказанган артисты]]<ref>[https://kamalteatr.ru/about-the-theatre/media/news/emil-talipov-m-lisn-fazullina-alcazaren-artister/?lang=tat Эмиль Талипов һәм Ләйсән Фәйзуллина – атказанган артистлар.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250323090746/https://kamalteatr.ru/about-the-theatre/media/news/emil-talipov-m-lisn-fazullina-alcazaren-artister/?lang=tat |date=2025-03-23 }} [[Камал театры]] сайты, 8.12.2018</ref> * [[2021 ел|2021]] — [[«Тантана» премиясе]] — «Иң яхшы ир-ат роле» номинациясендә [[Камал театры]]нда куелган «Хуш авылым» документаль спектаклендәге роле өчен<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=8L8yM0GhOa8 «Тантана - 2021» театр премияләрен тапшыру.] «[[Татар-информ]]» онлайн, 27.03.2021</ref> * [[2025 ел|2025]] — [[Тантана (премия)|«Тантана» премиясе]] лауреаты ― «Иң яхшы ир-ат роле» номинацииясендә ― [[Камал театры]]нда куелган «Тукайның кайтуы» спектаклендә Габдулла Тукай роле өчен<ref name=":2025">[https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2399876.htm Во Всемирный день театра объявили победителей Ежегодной театральной премии Министерства культуры Республики Татарстан «Тантана».] Министерство культуры Республики Татарстан, 27.03.2025</ref> * 2026 ― [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] ― «Казанга Тукай кайткан» спектаклендәге Тукай роле өчен<ref>[https://m.business-gazeta.ru/news/700677?ysclid=moerkssmx0734905945 Источник: стали известны лауреаты Тукаевской премии за 2026 год.] Бизнес-онлайн, 25.04.2026{{ref-ru}}</ref> == Гаилә хәле == Өйләнгән. Хатыны Илсөяр, табибә<ref>[https://instagramm.ru/tag/%D1%8D%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2/ Эмиль Талипов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615222334/http://instagramm.ru/tag/%D1%8D%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2/ |date=2018-06-15 }} Инстаграм</ref>, кызы (2020), улы (2023).<ref>[https://www.tatpressa.ru/news/359996.html Заслуженный артист Татарстана Эмиль Талипов стал отцом во второй раз.] Новости Татарстана и Казани</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} * [https://kamalteatr.ru/about-the-theatre/personalities/troupe/talipov-emil-mansur-uly/?lang=tat Эмиль Талипов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250323100103/https://kamalteatr.ru/about-the-theatre/personalities/troupe/talipov-emil-mansur-uly/?lang=tat |date=2025-03-23 }} [[Камал театры]] сайты * [https://www.kinopoisk.ru/name/2339840/ Эмиль Талипов.] kinopoisk.ru == Шулай ук карагыз == * [[Ләйсән Фәйзуллина]] {{Татарстан Республикасының Атказанган артистлары}} {{Тукай премиясе лауреатлары 2020-еллар}} {{DEFAULTSORT:Талипов, Эмиль}} [[Төркем:Татар артистлары]] [[Төркем:Камал театры актерлары]] [[Төркем:Җәлил премиясе лауреатлары]] [[Төркем:Татарстанның атказанган артистлары]] [[Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар]] [[Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары]] [[Төркем:Тукай премиясе лауреатлары]] ctbd225oarnckgr16raxeptw2rpaw72 0 213290 5838192 3791073 2026-04-27T19:16:39Z Әмир 15082 викиләштерү 5838192 wikitext text/x-wiki '''Сираев''' — фамилия. * [[Марат Сираев]] (1936―2023), [[Татарстан Республикасы Авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгы|ТАССР авыл хуҗалыгы министры]] (1983-1985), ТР {{comment|ҮСК|Үзәк сайлау комиссиясе}} рәисе (1994-2000). * [[Дифгат Сираев]] (''[[Дифгат Сирай]]'', 1933-1985), шагыйрь, журналист. ---- ;[[Сираева]] * [[Лилия Сираева]] (''[[Лилия Гыйбадуллина]]''; 1987), язучы, [[Тукай премиясе]] лауреаты (2026). * [[Сәвия Сираева]] (1934), актриса, театр педагогы, ''БАССР (1989), [[Татарстанның халык артисты|ТР]] халык (2000) һәм РФ (2007) атказанган артисты.'' (''[[Уфа]]''). * [[Фатыйма Сираева]] (1924—2010), тракторчы, [[ТАССР атказанган авыл хуҗалыгы механизаторы]] (1970). == Моны да карагыз == * [[Сираҗетдинов]] == Әдәбият == * Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997. {{күп мәгънәле}} [[Төркем:Шәхесләр]] [[Төркем:Фамилияләр]] oi1fvs6jf2vtadsjx8pc5srcwyw2woj 0 219639 5838302 5797402 2026-04-28T08:19:12Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838302 wikitext text/x-wiki {{Гыйбадәтханә |Гыйбадәтханә төре = Гыйбадәтханә |Татар атамасы = Равишварапурам Шива Гыйбадәтханәсе |Үз атамасы = |Рәсем = Raveeswaram_Siva_Temple,_Kodungaloor.jpg |Рәсем язуы = |Рәсем зурлыгы = |Хәзерге халәте = |Ил = |Урнашу урыны статусы = төбәк / район |Урнашу урыны = Һиндстан, [[Керала]] |Координатлары = |Дин = [[Шива]] Ходаена табыну |Мәхәллә = |Кайсы дини агымга карый = |Бина төре = |Мигъмарият стиле = |Проект авторы = |Төзүче = |Нигезләүче = |Беренче телгә алу = |Нигезләү = |Төп даталар = |Юк ителгән = |Төзелешнең башлануы = |Төзелешнең тәмамлануы = |Янкормалары = |Ядкәрләре = |Халәте = |Сайт = |Commons = }} '''Равишварапурам Шива Гыйбадәтханәсе''' [[Һиндстан]]да, [[Керала]] штатында [[Тхриссур районы]]ның [[Кондунгаллоор]]да [[Шива]]га багышланган [[Һинд дине]] гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханәнең төп Ходае булып Рависвара формасында Шива Ходае булып тора, ул төп Санктум Санкторумнда, Көнчыгышка таба карап урнашкан. Гыйбадәтханәнең булуы [[Чера Династиясе]] астында төп гыйбадәтханәләрнең берсе буларак [[Сангам әдәбияты]]нда искә алынган.<ref>Book Title: 108 Siva Kshetrangal, Author:Kunjikuttan Ilayath, Publishers: H and C Books</ref>. Фольклор буенча, олы фикер иясе [[Парашурама]] потны куйган. Бу [[Керала]]ның 108 Шива гыйбадәтханәләренең берсе булып тора.<ref>{{cite web |url=http://www.keralatemples.net/tsr_siva.html |title=SIVA TEMPLES |publisher=Kerala Temples |accessdate=2014-09-30 }}{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.keralawindow.net/Templestrissur.htm |title=TEMPLES OF THRISSUR |publisher=Kerala Window |accessdate=2014-09-30 }}{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==Шулай ук карагыз== * [[108 Шива Гыйбадәтханәсе]] * [[Керала Гыйбадәтханәләре]] * [[Тхриссур авыл җирлегендә Һинд дине гыйбадәтханәләре]] ==Искәрмәләр== [[Төркем:Һинд дине]] [[Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр]] [[Төркем:Шиваизм]] [[Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре]] 6fg2j3j8u1rvsshwyv07ck4m6xm2k84 0 224327 5838194 3610972 2026-04-27T19:20:02Z Әмир 15082 викиләштерү 5838194 wikitext text/x-wiki {{УК}} {{Музей |исем = Азнакай туган якны өйрәнү музее |файл = Азнакай_музее.jpg |зурлык = 200px |язу = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = RU |CoordScale = |нигезләнгән = 1992 |урын = 423332 [[Татарстан Республикасы|ТР]], [[Азнакай]], Нефтяниклар ур., 38. |директор = Ирина Илдар кызы Халикова |сылтама = [http://www.museum.ru/m2654 Музей сайты] |викиҗыентык = }} {{Портал|Мәдәният}} '''Азнакай туган якны өйрәнү музее''' ({{lang-ru|Азнакаевский краеведческий музей}}) — [[Татарстан]]ның [[Азнакай]] шәһәрендә урнашкан муниципаль мәдәният оешмасы (''[[музей]]''). Музейда Азнакайның hәм [[Азнакай районы|район]] авылларының тарихы белән бәйле чыганаклар саклана. {{External media |рәсем1=[http://tatfrontu.ru/gallery2/v/muzei-i-memorialy-rt/aznakaevskiy-rayon/mbu-aznakaevskiy-kraevedcheskiy-muzey/dsc06808.jpg.html Музейдан фотосурәтләр].}} [[Файл:Азнакай_музее_1.jpg|180px|thumb|right|Музейның беренче бинасы]] == Тарих == [[1992 ел]]да экспонатлар җыю эше башлана. Музей [[1999 ел]]да дүрт катлы торак йортның беренче катында (''янкормада'') ачыла. Музейга нигез салучы — Гөлсем Кәрәм кызы Хисамиева (''[[1958 ел|1958]]''), культурология кандидаты. [[2013 ел]]да [[Азнакай районы]] башкарма комитеты музей өчен яңа бина төзү турында карар чыгара. [[2014 ел]]ның [[июль]] аенда төзелеш эшләре башлана. [[2016 ел]]ның [[гыйнвар]]ында музей «[[Татнефть]]» АҖ ярдәме белән бүрәнәдән салынган ике катлы яңа бинага күчә. Яңа бинаны ачуда ТР премьер-министры [[Илдар Халиков|И. Ш. Халиков]] катнаша<ref>[https://sdelanounas.ru/blogs/72611/ В городе Азнакаево (Татарстан) открыты новый культурный центр и краеведческий музей]. sdelanounas.ru, 08.01.2016{{ref-ru}}</ref>. [[2016 ел]]ның [[август]]ында музей белән [[ТР Президенты]] [[Рөстәм Миңнеханов|Р. Н. Миңнеханов]] таныша<ref>[http://aznakayevo.tatarstan.ru/rus/aznakaevo_fotoreport.htm/photoreport/1605127.htm Азнакай муниципаль районы сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190708163308/http://aznakayevo.tatarstan.ru/rus/aznakaevo_fotoreport.htm/photoreport/1605127.htm |date=2019-07-08 }}, 13.08.2016</ref>. Музейның төп юнәлеше — фәнни-эзләнү эшләре. [[1970 ел|1970]]—[[1980 ел]]ларда археолог [[Евгений Казаков|Е. П. Казаков]], археограф, фән докторы [[Марсель Әхмәтҗанов|М. И. Әхмәтҗанов]] районның тарихи hәйкәлләрен өйрәнәләр. [[1998 ел|1998]]—[[2000 ел]]ларда экспедицияләр уздырыла. [[2013 ел|2013]] һәм [[2015 ел]]ларда археолог [[Альберт Борһанов|А. Ә. Борһанов]] музейга экспонатлар тапшыра<ref>[http://tatar-congress.org/ru/yanalyklar/aznakaevskiy-kraevedcheskiy-muzey-popolnilsya-arheologicheskimi-nahodkami/ Азнакаевский краеведческий музей пополнился археологическими находками]. [[БТК]] сайты, 23.09.2015</ref>. == Экспонатлар == Музейның гомуми мәйданы 520 кв. м. Музей фондларында XIX-XX гасырларга караган 7 меңнән артык экспонат саклана. Аларның бер өлеше «Археология, төбәк табигате», «Этнография һәм район кәсепләре», «1930-1960 елларда район тарихы. [[Бөек Ватан сугышы]]», «[[Бөек Ватан сугышы|Сугыштан]] соңгы район тарихы. Танылган якташлар», «Төбәктә {{comment|карамай|нефть}} табу тарихы» исемле экспозицияләрдә урын алган. Күргәзмә залларының тематикасы авыл хуҗалыгы, [[нефть]] сәнәгате hәм танылган кешеләр белән бәйле. Беренче зал – «Азнакайга нигез салынган чордан алып…» — [[Азнакай районы|район]] авыл хуҗалыгы үсешенең тарихы hәм бүгенге уңышлары белән таныштыра. Икенче залда — «Район - нефть hәм газ төбәге» — нефть һәм [[газ]] чыгару, аларны эшкәртү этаплары яктыртыла. Өченче зал — «Синең кешеләрең, Азнакай!» — танылган азнакайлыларның тормыш юлы, хезмәте, иҗаты турында сөйли. == Экскурсияләр == * Азнакай борынгы заманнардан алып бүгенге көнгә кадәр == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [http://www.museum.ru/m2654 Азнакаевский краеведческий музей.] Музеи России * [http://tatfrontu.ru/content/aznakaevskiy-kraevedcheskiy-muzey Азнакаевский краеведческий музей.] tatfrontu.ru * ''[[Лилия Сираева]]''. [http://maydan.tatar/anons-12-2021-el/ Чатыр таудан дөнья иркен күренә]. [[Мәйдан (журнал)|«Мәйдан»]], 2021 ел, декабрь, 115-119нчы бит. {{Тышкы сылтамалар}}{{Татарстан музейлары}} [[Төркем:Әлифба буенча музейлар]] [[Төркем:Азнакай районы музейлары]] [[Төркем:Туган якны өйрәнү музейлары]] sqd8g4d0egqv1lswlbfbp93lkswwkf6 0 227632 5838241 5557253 2026-04-28T00:38:56Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838241 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=март 2026}} '''Нью-Йорк Шәһәре Киң Тасма буенча Киңәш Комитеты''' ('''NYBAC''') <ref>http://nycbroadband.blogspot.com/</ref> 2005 елда Нью Йоркның 126 Биредәге Законы буенча оештырылган булган.<ref>{{cite web|url=http://legistar.council.nyc.gov/LegislationDetail.aspx?ID=444034&GUID=F0EA8014-69F5-4F7B-AB88-EEF2F394E5BE&Search=&Options=|title=NYC Local Law 126|last1=|first=|date=|website=New York City Council Legislative Resource Center|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=3 May 2017}}</ref> Закон [[Нью-Йорк Шәһәре Шурасы]] тарафыннан шул вакытта шәһәр шурасы әгъзасы [[Гэйл Брюэр]] тарафыннан кертелгән булган һәм аннан соң аны мэр [[Блумберг]] имзалаган. Ул публика мөрәҗәгать булсын өчен һәм мэрга һәм шәһәр шурасына [[Нью Йорк Шәһәре]] яшәүчеләренә, табышсыз оешмаларга һәм бизнесларга ирешелерлек [[киң тасма]] элемтә буенча киңәш итү өчен барлыкка китерелергә булган.<ref>{{cite web|title=New York City Broadband Advisory Committee Official Website|url=http://nycbroadband.blogspot.com/|website=New York City Broadband Advisory Committee Official Website|accessdate=3 May 2017}}</ref> Комитет [[Нью-Йорк]] шәһәренең биш районының һәр районында җәмәгать тыңлаулары уздырган.<ref>{{Cite web|url=https://www1.nyc.gov/assets/doitt/downloads/pdf/case_50-c-0616_intermodal_proceeding_white_paper_reply_comments.pdf|title=State of New York Public Service Commission|last=|first=|date=|website=The Official Website of the City of New York|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=|accessdate=2019-09-17|archivedate=2019-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190812104134/https://www1.nyc.gov/assets/doitt/downloads/pdf/case_50-c-0616_intermodal_proceeding_white_paper_reply_comments.pdf}}</ref> Шуңа өстәп шәһәрнең Икътисади Үсеш Ширкәте шәһәрнең цифрлы бүленеше турында игъланны чыгарган.<ref>http://www.crainsnewyork.com/article/20080730/FREE/885157559/broadband-study-600000-nyers-not-connected{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Искәрмәләр== ==Тышкы сылтамалар== * [https://isoc-ny.org/wiki/NYC_Broadband_Advisory_Committee NYBAC Wiki of the Internet Society | New York Chapter] {{Comp-stub}} 652xcf4314wox86n7pyudpu4dz7cgr6 0 228304 5838244 3250300 2026-04-28T01:42:44Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838244 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} {{фш|Антонов}} '''Оле́г Константи́нович Анто́нов''' ([[1906]]—[[1984]]) — совет авиаконструкторы, [[техник фәннәр докторы]] ([[1960]]), [[профессор]] ([[1978]]), [[ССРБ Фәннәр Академиясе академиклары исемлеге|ССРБ ФА академигы]]. [[Социалистик Хезмәт Каһарманы]] (1966). [[Ленин премиясе]] (1962) һәм икенче дәрәҗә [[Сталин премиясе]] (1952) лауреаты. == Биографиясе == [[1906 ел]]ның 25 гыйнварында (7 феврале)<!-- {{OldStyleDate|25 гыйнварында|1906 ел|7 февраль|7 феврале}} {{OldStyleDate|7|февраль|1906 ел|25|января}}а--> [[Мәскәү губернасы|Мәскәү губерниясе]] [[Подольск өязе]] [[Вороновский волосте]] [[Троица]] авылында (хәзер — Мәскәүнең [[Троицк административ округы (Мәскәү)|Троицкий административ округы]] составында) туа. [[Руслар|Рус]]<ref>[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=10127 Герой Социалистического Труда Антонов Олег Константинович :: Герои страны<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Нәселле [[дворяннар]]дан.<ref>{{Cite web |url=http://www.segodnya.ua/oldarchive/c2256713004f33f5c225710d0058c9dd.html |title=архив күчермәсе |accessdate=2019-10-14 |archivedate=2020-07-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200706151726/https://www.segodnya.ua/oldarchive/c2256713004f33f5c225710d0058c9dd.html }}</ref> == Тарихи әһәмияткә ия == Антонов транспорт авиациясенең «атасы» булып санала. == Гаилә== Өч тапкыр өйләнгән булган: == Фоторәсемнәр == <gallery> Polet Antonov An-2TP Dvurekov-1.jpg|[[Ан-2]] Antonov An124-100.jpg|[[Ан-124]] Антонов Ан-72-74 36547095905, Киев - Жуляны RP100062.jpg|АН-74 Antonov An-225 Mriya, Antonov Design Bureau AN0189658.jpg|АН-225 Antonov An-70 Ramenskoye Airport 2013 (528-05).jpg|АН-70 Antonov An-72P, Russia - Air Force AN2331433.jpg|[[Ан-72|АН-72 с]] Aeromost Kharkiv Antonov An-140 Idaszak.jpg|[[Ан-140]] Antonov An-148-100E, Angara Airlines AN2335693.jpg|АН-148 </gallery> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{ОКБ Антонов очкычлары}} [[Төркем:Авиация]] {{Aero-stub}} 3rzlei7h6u7g99mlj9xdt0q9m0ed2tn 0 231245 5838181 4168595 2026-04-27T18:41:12Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838181 wikitext text/x-wiki [[Һинд классик биюе]]нең иң эффектлы хасияте булып кул ишарәләрен куллану булып тора. Биюдә вакыйгаларны яки әйберләрне һәм шулай ук эчке хисләрне дә тавыш белән түгел, ә ишарәләр белән визуаль рәвештә чагылдырыр өчен Һинд Классик Биюендә махсус традицион [[мудра]]ларның (кул/бармак ишарәләренең) ике классификациясе кулланыла һәм алар чынлап та биюче сүзлегенең әһәмиятле өлеше булып тора... [[File:Bharatanatyam Mudra (24).jpg|thumb|исемлеге]] ==Килеп чыгышы== ''Абһинайя Дарпа''да (биючеләр өчен башланыч тасвирлама) искә алганча биюче җырны тамагы белән җырларга тиеш, җырның мәгънәсен кул ишарәсе белән чагылдырырга, җырның хисләре халәтен күзләр белән, һәм ритмны табаннар белән чагылдырырга тиеш. Сәнгатьләр буенча текстта Натья Шастрада бу матур цитата һәм тәрҗемә еш Һинд классик бию инструкторлары тарафыннан цитаталана: ::"Ято хастастато дриштиһи"..."Кул булган урында күзләр шуның артыннан баралар" ::"Ято дриштистато манаһа"..."Күзләр барган урынга акыл бара" ::"Ято манастато бһаваһа"..."Акыл булган урында хис бар" ::"Ято бһавастато расаһа"..."Хис булган урында, кәеф/тәм, ләззәт бар (ягъни сәнгать белән соклану; эстетик балкыш)" Хастаның кул ишарәләрендә чагылган нечкәлекләр шундый күп ки, кеше колачлаганның киңлеге һәм мөгаен бөтен Галәмдә булган нәрсәнең биюче тарафыннан чагылдырырыла ала. Шулай итеп "һаста" аерым кодланган тел формалаштыра, ул башкарганда уникаль шигъри элемент китерә, шулай ук абһинайя (традицион йөз чырайлары), поза (мөнәсәбәт) һәм ритм телгә аңлаешлык өсти, биюче практик рәвештә теләсә нәрсәне һәм бөтен нәрсәне игътибарлы аудиториягә чагылдыра ала. == Чһаттисгарһ == ===Бһаратанатьям=== Һиндстанның Классик Биюе [[Бһаратанатьям]]да махсус фикерләрне, вакыйгаларны, гамәлләрне яки мәхлукатларны күрсәтү өчен якынча илле биш тамыр мудра кулланыла, шуларның утыз икесендә бары бер генә кул кирәк, һәм алар "Асамьюкта Хаста" буларак башка егерме өч мудралар белән төркемләнә, аларда ике кул да кирәк һәм "Самьюкта Хаста" дип төркемләнә. [NB бу егерме биш тамырлар; тармакларда күпкә күбрәк мудралар кирәк, боларның кайберәүләре беренче чиратта эстетик яки бизәү арттырулары буларак кулланыла.] ====Асамьюкта һасталар (бер кул ишарәләре)==== {| class="wikitable" |- ! Санскрит атамасы ! Тәрҗемәсе ! Башка мәгънәләре ! Иллюстрациясе |- |Патака |Байрак болыт,урман | | |- |Трипатака |Өч өлештә байрак таҗ,агач | |[[Image:Hasthamudra3.JPG|150px]] |- |Ардһапатака [http://onlinebharatanatyam.com/2007/09/24/ardhapataka-hand-gesture-mudra/ /ardhapataka-hand-gesture-mudra/] |Ярым байрак | | |- |Картаримукһа |Кайчы йөзе | | |- |Майюра |Тавис | | |- |Ардһачандра |Ярым ай | | |- |Арала |бөгелгән | |- |Шукатунда |Тутый кош томшыгы | | |- |Муштһи | йодрык | | |- |Шихара | Томшык | |[[Image:Hasthamudra2.JPG|150px]] |- |Капитта |Фил алмасы | | |- |Катакамукһа |Беләзекне ачу | |- |Сучи |Энә | | |- |Чандракала |Ай йөзе | |[[Image:Hasthamudra5.JPG|150px]] |- |Падмакоша |Лотос бутоны | | |- |Сарпаширша |Елан башы | |[[Image:Hasthamudra12.JPG|150px]] |- |Мригаширша |Болан башы | | |- |Симһамукһа |Арслан чырае | |[[Image:Hasthamudra6.JPG|150px]] |- |Лангула яки Кангула |Лилия | | |- |Алападма |лотос | | |- |Чатура |Дүрт | |[[Image:Hasthamudra10.JPG|150px]] |- |Бһрамара |Бал корты | | |- |Хамсайя |Аккош башы | | |- |Хамсапакша |Аккош канаты | |[[Image:Hasthamudra15.JPG|150px]] |- |Сандамша |Кыскычлар | | |- |Мукула |Чәчәк бутоны | | |- |Тамрачуда |Әтәч | |[[Image:Hasthamudra7.JPG|150px]] |- |Тришула |Өч япьле сөңге | |[[Image:Hasthamudra18.JPG|150px]] |- |Ардһасучи |Ярым энә | | |- |Вьяграһа |Юлбарыс | | |- |Палли |Төен | | |- |Катака |Ял итү урыны | | |} ====Самьюкта мудралар (ике кул белән ясала торган ишарәләр)==== {| class="wikitable" |- ! Санскрит телендә исем ;' ! Инглиз телендә тәрҗемәләр ! Башка мәгънәләр ! Иллюстрация |- |[[Анджали Мудра]] |Тәкъдим итү | |[[Image:Hasthamudra8.JPG|150px]] |- |Капотам |Күгәрчен | | |- |Каркатам |Краб | | |- |Свастикам |Алкышлы билге | |[[Image:Hasthamudra.JPG|150px]] |- |Дола-Хастам |Барабанчы куллары | | |- |Пушапутам |чәчәкләр сумкасы | | |- |Утсангам |кочаклау | | |- |Шивалингам |Ходай Шиваның тамгасы | | |- |Катака-вардһанам |чылбыр | | |- |Картари-свастикам | | | |- |Шакатам |арба | | |- |Шанкха |Кабырчык | | |- |Чакрам |Әйләнүче диск | |[[Image:ഹസ്തമുദ്ര3.JPG|150px]] |- |Паша |Баулар | | |- |Килака |күк күкрәү | | |- |Сампута |түгәрәк формалы тартма | | |- |Матсья |Балык | | |- |Курма |Ташбака | | |- |Вараха |Кабан дуңгызы | | |- |Гаруда |Ходай Вишну атланган ярым-бөркет, ярым-кеше, очучы кош/кошлар | | |- |Нагабандһам |уралышкан еланнар | | |- |Хаттва |Бишек | | |- |Бһерунда |Кошлар пары | | |} ==Шулай ук карарга мөмкин== * [[Мудра]] * [[Ишарәләр исемлеге]] * [[Һинд биюләре исемлеге]] * [[Адаву]] ==Искәрмәләр== {{Commons category|mudras}} {{reflist}} * Indianartz.com. ''[http://blog.indianartz.com/gallery/hastas/ Hasta Mudras - Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121219192551/http://blog.indianartz.com/gallery/hastas/ |date=2012-12-19 }}.'' * Ramm-Bonwitt, Ingrid (1987). ''[https://books.google.com/books?id=1J1lkATEVJYC Mudras - As Maos Como Simbolo do Cosmos].'' [[Төркем:Һинд дине]] [[Төркем:Һинд дине биюе]] h1x1ylb06wkoo88ynpsnxg8hyonhqv4 0 234486 5838130 5540266 2026-04-27T15:02:47Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838130 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Маһавишну Оркестр''' [[Нью-Йорк]] шәһәрендә Англия гитаристы [[Джон МакЛафлин]] 1971 елда нигезләгән Американ [[джаз фьюжн]] музыка төркеме .<ref name="Larkin">{{cite book|title=[[Encyclopedia of Popular Music|The Virgin Encyclopedia of Popular Music]]|editor=[[Colin Larkin (writer)|Colin Larkin]]|publisher=[[Virgin Books]]|date=1997|edition=Concise|isbn=1-85227-745-9|page=787}}</ref> Төркем тарихы аша 1971 елдан 1976 га кадәр һәм 1984 елдан 1987 елга кадәр берничә үзгәрүен кичергән.<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/mahavishnu-orchestra-mn0000233862|title=Mahavishnu Orchestra - Biography, Albums, & Streaming Radio |publisher=[[AllMusic]]|accessdate=10 June 2016}}</ref> Аның беренче сызыгы [[Билли Кобһэм]], [[Ян Хаммер]], [[Джерри Гудмэн]] һәм [[Рик Лэрд]] сызыгыннан торган, төркем беренче танылуын Һинд классик музыкасы, джаз һәм психеделик рок катлаулы, интенсив музыкасы һәм 1971 ел һәм 1973 еллар арасында динамик туры эфир башкарулары өчен алган.<ref name = "harvardcrimson">{{cite news |last=Smith |first=Roger L. |url=https://www.thecrimson.com/article/1972/2/11/rock-and-schlock-pbtbhey-came-as/ |title=Rock and Schlock |work=The Harvard Crimson |publisher=The Harvard Crimson Inc |date=1972-02-11 |accessdate=2019-02-22 |quote=McLaughlin has chosen to work toward a musical intensity that aims inward rather than outward. There is never a wasted note, yet the improvisation by each member of the group is always present, always building and directing the music. }}</ref><ref name = "newyorktimes1">{{cite news |last=Heckman |first=Don |url=https://www.nytimes.com/1972/07/07/archives/jazz-mahavishnu-a-trip-into-rock.html |title=Jazz: Mahavishnu - A Trip Into Rock |work=The New York Times |publisher=The New York Times Company |date=1972-07-07 |accessdate=2019-02-22 |quote=...the Mahavishnu ensemble has gradually developed a form of jazz that dips into rock, blues, Indian music, “classical music” and electronics for source material, stylistic elements and aesthetic energy. }}</ref> == Тарихы == === 1971–1974: Беренче инкарнация === Төркемнең беренче составына Англия гитаристы "Маһавишну" [[Джон МакЛафлин]], Панама барабанчысы [[Билли Кобһэм]], Ирландия басисты [[Рик Лэйрд]], Чехословакия клавишнигы [[Ян Хаммер]] һәм Америка скрипкачысы [[Джерри Гудмэн]] булган.<ref name=crawdaddy1973/> МакЛафлин Кобһэм һәм Гудмэн белән өченче альбомы ''[[Минем максатымның тышы]]'' (1971) өстендә уйнаган, һәм ул Кобһэмны формалаштырырга теләгән яңа [[джаз фьюжн]] төркемендә катнашырга сорагач, ул кабул иткән. Скрипка МакЛафлинны балачагыннан ук кызыксындырган корал булып торган. Ул сайлаган [[Жан-Люк Понти]]ны иммиграция проблемаларына күрә кертә алмаган. Скрипка белән берничә альбомны тыңлап узгач, ул [[The Flock]] төркеменнән Гудмэнны сайлаган. Гәрчә басист [[Тони Левин]] МакЛафлин төркемгә керткән беренче шәхес булса да,<ref>{{cite web|url=http://www.hit-channel.com/john-mclaughlin-solomahavishnu-orchestramiles-davis/18283|title=Interview:John McLaughlin (solo, Mahavishnu Orchestra, Miles Davis) – Hit Channel|first=|last=thodoris|date=8 October 2012|website=Hit-channel.com|accessdate=10 June 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hit-channel.com/tony-levin-stick-menking-crimsonpeter-gabrieljohn-lennon/34535|title=Interview:Tony Levin (Stick Men, King Crimson, Peter Gabriel, John Lennon) – Hit Channel|first=|last=thodoris|date=21 February 2013|website=Hit-channel.com|accessdate=10 June 2016|archivedate=2018-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181102031133/http://www.hit-channel.com/tony-levin-stick-menking-crimsonpeter-gabrieljohn-lennon/34535}}</ref> Лэйрд МакЛафлинны берничә ел белгән иде һәм чакыруны кабул иткән. Хаммерны [[Weather Report]]тан [[Мирослав Витоус]] белән үзара дуслык аша тапканнар .<ref name=crawdaddy1973>{{cite journal |url=http://www.italway.it/morrone/jml-crawdaddy.htm |title=John McLaughlin & The Mahavishnu Orchestra: Two Sides to Every Satori |magazine=Crawdaddy |first2=Patrick |last2=Snyder-Scumpy |first1=Frank |last1=DeLigio |date=November 1973 |accessdate=16 January 2017 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.is/20121208221016/http://www.italway.it/morrone/jml-crawdaddy.htm |archivedate=8 December 2012 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121208221016/http://www.italway.it/morrone/jml-crawdaddy.htm |date=2012-12-08 }}</ref><br/> Төркем беренче мәртәбә очрашкан һәм бер атна репетиция ясаган. Аларның беренче тере тавыш башкаруы Нью-Йорк Шәһәрендә [[Cafe Au Go Go]] да булган, анда алар ачу тантанасында блюзмен [[Джон Ли Хукер]] белән булганнар.<ref>{{Cite web|url=https://www.guitar-channel.com/rich_murray/mahavishnu-orchestra-40th-anniversary.html|title=Exclusive: After 40 Years, The Mahavishnu Orchestra Looks Back|website=The Guitar Channel|accessdate=2020-04-14|archivedate=2019-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190626105935/https://www.guitar-channel.com/rich_murray/mahavishnu-orchestra-40th-anniversary.html}}</ref> МакЛафлин шулай дип әйткән: "Беренче сет калтыраучан булган әмма икенче сет яхшы булган һәм һәр кичне ул шәп булган. Алар безнең тагын уйнавыбызны теләгәннәр һәм икенче атнадан соң берничә көннән соң ... без студиягә бардык".<ref name=crawdaddy1973/> МакЛафлин үзенең югары оригиналь жанр концепциясе буенча төркемнең музыка кораллары буенча махсус фикерләре булган – композициядә кушу. Аеруча аңа тулаем тавышына интеграль кертем ясаучы буларак скрипкачы кирәк булган. Төркем үсә башлап, МакЛафлин аның визуаль сәүдә тамгасы булганны кабул иткән — [[ике грифлы гитара]] (алты кыл һәм унике кыл) ул музыка текстураларында зур дәрәҗәгә ярдәм иткән — һәм Һаммер ансамбльдә [[Минимуг]]та беренче уйнаучы булган, бу аңа гитара һәм скрипка белән күбрәк тавышлар һәм соло кертергә ярдәм биргән. Музыкаль стиль жанрларның оригиналь кушылмасы булган: аларда югары-тавышлы электр рок тавышы, аны беренче булып [[Джими Һендрикс]] эшләгән булган , гадәти булмаган вакыт язмаларда катлаулы ритмнар, алар МакЛафлинның [[Һинд классик музыкасы]]нда кызыксынуын чагылдырганнар һәм шулай ук [[фанк]], һәм [[Европа классик музыкасы]]ннан гаромоник йогынты. Төркемнең иртә музыкасы, ''[[The Inner Mounting Flame]]'' (1971) һәм ''[[Birds of Fire]]'' (1973) кебек альбомнарны чагылдырган, ул тулысынча музыка кораллары белән уйнала торган булган; аларның соңрак альбомнарында [[R&B]] һәм хәттә [[госпел]]/[[гимн]]-стиле вокаллары булган җырлар булган. Моңа кадәр ике альбомда төркем апбит жанрларның энергетик кушылмасыннан (моның чагылдыра торган мисалы булып “Тормыш Трансформациясе” була) бик тыныч, камера музыкасы сыман мелодияләргә кадәр, мәсьәлән, "Ирландия Агымнарында Лотос," бу акустик гитара, пианино һәм скрипка кушылмасы һәм "Мең Утрау Паркы," анда скрипка тавышы кермәгән һәм икеләтә түбән тавыш кертелгән; яки тирән ачкычтан шул ук өзектә кискен рәвештә күп сыйдырышлыга кадәр, мәсьәлән, "Open Country Joy."<br/> Кискен дан килү, ару-алу һәм элемтә булмау басымнарына күрә, баштагы төркем 1973 ел дәвам итә торгач тарала башлаган. Стресс тагын да Лондонның [[Өч Япьле Студияләре]]ндә котычкыч язу сессиясе белән көчәйтелгән булган, шуннан соң кайбер уйнаучылар бер-берсе белән сөйләшмәгәннәр дә. Аларның проекты беркайчан да тулысынча тәмамланмаган булган. Соңгы тамчы булып МакЛафлинның '[[Crawdaddy (magazine)|Crawdaddy]]'' журналында интервью укуы булган, анда Ян Хаммер һәм Җерри Гудмэн Джонның җитәкчелек стиле белән борчылуларын чагылдырганнар.<ref>{{cite web|url=http://www.italway.it/morrone/jml-crawdaddy.htm |title=WBTG - Articles - JmL on Crawdaddy |website=Italway.it |accessdate=10 June 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.is/20121208221016/http://www.italway.it/morrone/jml-crawdaddy.htm |archivedate=8 December 2012 }}</ref> Хәлләре Нью-Йоркта кире кайтарырга тырышу уңышка ирешмәгән. Соңрак 1970-нче елларда, МакЛафлин ''Gig'' журналында раслаганча ул яхшы дип уйлаганча альбом чыгуын телгән дип раслаган. Үз чиратында ''[[Between Nothingness & Eternity]]'' альбомы чыгарылган булган, анда студия альбомыннан материал булган.<ref name="Larkin"/> 30 ел диярлек соңрак, Махавишну музыкасының ренессансы башында Лондон язмасыннан тулы булмаган альбом ''[[The Lost Trident Sessions]]'' буларак чыгарылган булган. === 1974–1976: Икенче инкарнация === Оригиналь төркем таралганнан соң ул 1974 елда реформалаштырып МакЛафлин белән яңа музыкантлар төркеме белән булган: [[Жан-Люк Понти]] (ул, скрипка белән [[Фрэнк Заппа]] һәм Ачышлар Анасы белән, клавишаларда [[Гейл Моран]], түбән тавышларда Ральф Армстронг һәм перкуссия коралларында [[Нарада Майкл Уолдэн]], Стивен Кайндлер һәм скрипкада Кэрол Шайв, альтта Марсиа Вестбрук, виолончельдә Фил Хирши, Латуньда Стив Франкевич һәм бакыр тынлы музыка коралында Боб Стив.<ref name="Larkin"/> Бу "яңа" Маһавишну Оркестры (аның турында МакЛафлин сүз алып барганда "чын" Маһавишну Оркестры дип әйткән) 1974-енче елның ''[[Apocalypse (Mahavishnu Orchestra album)|Apocalypse]]'' һәм 1975 елда ''[[Visions of the Emerald Beyond]]'' арасында составын бераз алыштырган. ''Apocalypse'' Лондонда [[Майкл Тилсон Томас]]ның идарәсе астында [[Лондон Симфония Оркестры]] белән язылган булган, [[Джордж Мартин]] продюссер һәм [[Джофф Эмерик]] сессияләрнең инженеры булган.<ref name="Larkin"/> Төркем шуннан соң 1976-ынчы елның ''[[Inner Worlds]] өчен дүрт кешегә кадәр киметелгән булган, Жан-Люк Понти ''Visions'' өчен кредитларны язган өчен кайнар талаштан соң киткән һәм Гэйл Моран [[Стю Голдберг]] белән алыштырылган булган. Понти шуннан соң Понти ''Pegasus'' һәм ''Opus 1'' өчен табылган акчасы өчен патшалыклар өчен киткән. === 1984–1987: Өченче инкарнация === Оркестрның бу юрамасы таралуыннан соң, МакЛафлин Һинд музыкасында кызыксынуын өйрәнүе өчен яңа [[Шакти]] дип атаган төркемне барлыкка китергән;<ref name="Larkin"/> шуннан соң ул [[Electric Dreams (John McLaughlin album)|One Truth Band]] һәм [[Belo Horizonte (album)|the Translators]] төркемнәрен эшләргә дәвам иткән һәм [[Al Di Meola]] белән гитара триосы оештырган һәм фламенко гитаристы [[Paco de Lucía]] белән эшләгән. 1984 елда МакЛафлин белән саксофонист [[Билл Эванс]], бассларда [[Йонас Һеллборг]], клавишаларда [[Митчелл Форман]] һәм барабаннарда [[Билли Кобһэм]] белән Махавишну Оркестрын оештырган. Кобһэм бу сессияләрдә үзләре атаган 1984 ел альбомында катнашкан, әмма тере тавыш белән җырлар өчен аны [[Дэнни Готтлиб]] алыштырган һәм [[Джим Бэйрд]] төркеменең соңгы чорында [[Митчелл Форман]] алыштырган. Бу төркемнең оригиналь тавышы оригиналь Махавишну Оркестрыннан үзгә булган, аерча МакЛафлинның [[синклавир]] синтезатор системасын киң кулланылышы белән. === Пост-Маһавишну Оркестры === МакЛафлин шуннан соң МакЛафлин Гитара Триосының күпсанлы инкарнацияләре белән эшләгән, аларның бөтенсе дә перкуссиядә [[Trilok Gurtu]]да төрле вакытта эшләгән һәм төрле вакытларда [[Джефф Берлин]], [[Кай Экһардт]] һәм басста Доминик ди Пиацаа. Шуннан соң ул Free Spirits-ны, гитара, орган һәм барабаннар триосын фомалаштырган Хаммонд органында һәм торбада [[Джоуи Де Франческо]] белән һәм барабаннарда [[Дэннис Чеймберс]] белән, шулай ук [[Ал Ди Меола]] һәм [[Пако де Лусиа]] белән хезмәт иткән һәм язмалар ясаган. [[Билли Кобһэм]] шуннан соң соло артист буларак башкару эшләгән һәм күп альбомнар язган, аларга ''Total Eclipse'', ''Crosswinds'' һәм ''[[Spectrum]]'' керә һәм күп еллар буена "Billy Cobham & [[George Duke]] Band" белән сәяхәт иткән. [[Ян Хаммер]] [[Джефф Бекк]] белән ''[[Wired (Jeff Beck album)|Wired]]'' альбомында хезмәттәшлек иткән ([[Нарада Майкл Уолдэн]] белән); һәм шуннан соң икесенең соңгысы белән тере альбомын яздырган. Ул берничә соло альбомын чыгарган һәм 1980-енче ТВ шоуы ''[[Miami Vice]]'' өчен тема һәм инцинденталь музыканы инша иткән. [[Джерри Гудмэн]] Маһавишну чыгарганы клавишачы Ян Хаммер белән ''[[Like Children]]'' альбомын яздырган. 1985 елдан башлап ул төркеме белән сәяхәт иткәндә [[Private Music]] өчен өч соло альбомын чыгарган һәм шулай ук [[Shadowfax]] һәм [[Dixie Dregs]] белән. [[Рик Лэйрд]] [[Стэн Гетц]] һәм [[Чик Кореа]] белән уйнаган һәм шулай ук соло LP, ''Soft Focus'' чыгарган, әмма музыка бизнесыннан 1982 елда киткән. Ул шуннан соң басс укытучысы һәм фотограф булып эшләгән. == Легитимлык == Маһавишну Оркестры төрле жанрларның йогынтысы буларак цитаталанган булган. Гитара уйнаучысы һәм [[хардкор панк]] төркеме [[Black Flag (band)|Black Flag]]-ның төп композиторы һәм гитарист [[Грег Джинн]] аларның иртә язмаларын китергән алар аны күбрәк прогрессив гитара эшен һәм язма инструменталь альбомнарын яздырырга илһамландырган.<ref>{{cite web | accessdate = 17 March 2017 | website = HeavyMetalBebop.com | url = http://heavymetalbebop.com/post/41782901627/9-greg-ginn | title = #9: GREG GINN | date = July 2012 | location = Manhattan, New York City | first = Hank | last = Shteamer | archivedate = 2019-06-07 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190607101427/https://www.heavymetalbebop.com/post/41782901627/9-greg-ginn }}</ref> Соңгы елларда Маһавишну Оркестрына кызыксыну арткан һәм [[The Mars Volta]],{{ citation needed | date = March 2017 }} [[Cynic (band)|Cynic]],{{ citation needed | date = March 2017 }} [[Opeth]] төркемнәре,<ref>{{cite web | accessdate = 14 March 2017 | url = http://iheartguitarblog.com/2011/09/interview-opeths-mikael-akerfeldt.html#sthash.1X24RQum.gWTQ5PJp.dpbs | title = INTERVIEW: Opeth’s Mikael Åkerfeldt | publicationdate = 16 September 2011 | first = Peter | last = Hodgson | quote = ''Q'': There’s an obvious fusion feel to a lot of the material on ''Heritage''. Where did that come from?<br/>''Mikael Åkerfeldt'': [...] the fusion aspect comes from Mahavishnu Orchestra [...] | website = iheartguitarblog.com | archivedate = 2011-10-15 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111015124028/http://iheartguitarblog.com/2011/09/interview-opeths-mikael-akerfeldt.html#sthash.1X24RQum.gWTQ5PJp.dpbs }}</ref> and [[the Dillinger Escape Plan]],<ref>{{cite web | url = http://www.rocking.gr/interviews/The-Dillinger-Escape-Plan-interview/18163 | accessdate = 14 March 2017 | website = Rocking.gr | title = The Dillinger Escape Plan interview | publication-date = 25 November 2013 | date = 5 November 2013 | first = Jason | last = Tsimplakos | location = Glasgow, Scotland }}</ref> аларны йогынты буларак атаган. Биштән азрак түгел төп язма кертеме чыгарылган булган. Өстәвенә Уолтэр Колоскинның ''Power, Passion and Beauty: The Story of the Legendary Mahavishnu Orchestra'' (AbstractLogix Books) китабы чыгарылган булган. Анда төркемнең барлык әгъзалары һәм махсус рәвештә китап өчен цитаталары белән интервьюлар бар, аеручы бик мәшһүр фанатлардан, мәсьәлән, [[Джефф Бек]], [[Пат Мэтени]], сәнгать әһеле [[Питэр Макс]], [[Бил Бруфорд]] һәм башкалардан. Маһавишну күбесенчә хәзерге музыкада мисал итеп китерелгән булган, иң билгелесе [[Massive Attack]]-ның "[[Unfinished Sympathy]]" трэкында, анда "Planetary Citizen" үрнәге китерелгән булган, нәтиҗәдә төркемгә [[Ральф Армстронг]] судка биргән һәм ул судтан тыш көйләвен алган.<ref>{{cite web|last=Kolosky|first=Walter|title=Mahavishnu Orchestra - Planetary Citizen|url=http://www.jazz.com/music/2009/3/11/mahavishnu-orchestra-planetary-citizen|publisher=JAZZ.COM|accessdate=8 December 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130518012935/http://www.jazz.com/music/2009/3/11/mahavishnu-orchestra-planetary-citizen|archivedate=18 May 2013}}</ref> "You Know, You Know" Massive Attack-ның "One Love" һәм Mos Def's "Kalifornia"-дә мисал итеп китерелгән булган. ==Төркем әгъзалары== {| class="toccolours" border=1 cellpadding=2 cellspacing=0 style="float: right; width: 300px; margin: 0 0 1em 1em; border-collapse: collapse; border: 1px solid #E2E2E2;" |- ! style="background:#e7ebee;"| 1971–1973 | * '''Джон МакЛафлин''' - гитара * '''Ян Һаммер''' - клавишалар * '''Джерри Гудмэн''' - скрипка * '''Рик Лэйрд''' – басс гитарасы * '''Билли Кобһэм''' - барабаннар |- ! style="background:#e7ebee;"| 1974–1975 | * '''Джон МакЛафлин''' - гитара * '''Гэйл Моран''' - клавишалар, вокал * '''Жан-Люк Понти''' - скрипка * '''Ральф Армстронг''' – басс гитарасы * '''Нарада Майкл Уолдэн''' - барабаннар |- ! style="background:#e7ebee;"| 1976 | * '''Джон МакЛафлин''' - гитара * '''Стю Голдберг''' - клавишалар * '''Ральф Армстронг''' – басс гитара * '''Нарада Майкл Уолдэн''' - барабаннар |- ! style="background:#e7ebee;"| 1976–1984 | '''Disbanded''' |- ! style="background:#e7ebee;"| 1984 | * '''Джон МакЛафлин''' - гитара * '''Митчел Форман''' - клавишалар * '''Билл Эванс''' - саксофон * '''Йонас Һеллборг''' – басс гитаристы * '''Билли Кобһэм''' - барабаннар |- ! style="background:#e7ebee;"| 1985–1986 | * '''Джон МакЛафлин''' - гитара * '''Митчел Форман''' - клавишалар * '''Билл Эванс''' - саксофон * '''Йонас Һеллборг''' – басс гитарасы * '''Дэнни Готтлиб''' - барабаннар |- ! style="background:#e7ebee;"| 1987 | * '''Джон МакЛафлин''' - гитара * '''Джим Бэйрд''' - клавишалар * '''Билл Эванс''' - саксофон * '''Йонас Һэллборг''' – басс гитара * '''Дэнни Готлиб''' - барабаннар |} ===Вакыт сызыгы=== <timeline> ImageSize = width:800 height:550 PlotArea = left:200 bottom:120 top:0 right:100 Alignbars = justify DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/01/1971 till:01/01/1988 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy Legend = orientation:vertical position:bottom columns:3 ScaleMajor = increment:2 start:1971 ScaleMinor = increment:1 start:1971 Colors = id:voc value:red legend:Vocals id:ww value:gray(0.5) legend:Wind_instruments id:viol value:drabgreen legend:Violin id:g value:green legend:Guitars id:key value:purple legend:Keyboards id:b value:blue legend:Bass id:dr value:orange legend:Drums id:alb value:black legend:Studio_releases LineData = at:14/08/1971 layer:back at:01/03/1973 at:01/07/1974 at:01/02/1975 at:01/01/1976 at:01/07/1984 at:01/01/1987 PlotData = width:11 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,–4) bar:John&nbsp;McLaughlin from:start till:01/07/1976 color:g bar:John&nbsp;McLaughlin from:01/12/1974 till:01/07/1976 color:voc width:3 bar:John&nbsp;McLaughlin from:01/04/1984 till:end color:g bar:Jerry&nbsp;Goodman from:start till:01/01/1974 color:viol bar:Jean-Luc&nbsp;Ponty from:01/01/1974 till:01/12/1975 color:viol bar:Jean-Luc&nbsp;Ponty from:01/12/1974 till:01/12/1975 color:voc width:3 bar:Bill&nbsp;Evans from:01/04/1984 till:end color:ww bar:Bill&nbsp;Evans from:01/01/1986 till:end color:key width:3 bar:Jan&nbsp;Hammer from:start till:01/01/1974 color:key bar:Gayle&nbsp;Moran from:01/01/1974 till:01/12/1975 color:key bar:Gayle&nbsp;Moran from:01/01/1974 till:01/12/1975 color:voc width:3 bar:Stu&nbsp;Goldberg from:01/12/1975 till:01/07/1976 color:key bar:Stu&nbsp;Goldberg from:01/12/1975 till:01/07/1976 color:voc width:3 bar:Mitchel&nbsp;Forman from:01/04/1984 till:01/05/1987 color:key bar:Jim&nbsp;Beard from:01/05/1987 till:end color:key bar:Rick&nbsp;Laird from:start till:01/01/1974 color:b bar:Ralphe&nbsp;Armstrong from:01/01/1974 till:01/07/1976 color:b bar:Ralphe&nbsp;Armstrong from:01/01/1974 till:01/12/1975 color:voc width:3 bar:Jonas&nbsp;Hellborg from:01/04/1984 till:end color:b bar:Billy&nbsp;Cobham from:start till:01/01/1974 color:dr bar:Billy&nbsp;Cobham from:01/04/1984 till:01/01/1985 color:dr bar:Narada&nbsp;Michael&nbsp;Walden from:01/01/1974 till:01/07/1976 color:dr bar:Narada&nbsp;Michael&nbsp;Walden from:01/01/1974 till:01/07/1976 color:voc width:3 bar:Danny&nbsp;Gottlieb from:01/01/1985 till:end color:dr </timeline> {{clear}} ==Дискография== ===Студия альбомнары=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" rowspan="2" | Атамасы ! scope="col" rowspan="2" | Альбом детальләре ! scope="col" colspan="5" | Пик чарт позициясе |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |US<br/><ref name="us">{{cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/john-mclaughlin-mn0000223701/awards|title=John McLaughlin - Awards|publisher=[[AllMusic]]|accessdate=10 June 2016}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |US Jazz<br/><ref name="us"/> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |GER<br/><ref>{{cite web|url=http://www.officialcharts.de/suche.asp?search=mahavishnu&x=0&y=0&country=de|title=Home - Offizielle Deutsche Charts|website=Officialcharts.de|accessdate=10 June 2016}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |NOR<br/><ref>{{cite web|url=http://norwegiancharts.com/search.asp?search=mahavishnu&cat=a|title=norwegiancharts.com - Norwegian charts portal|first=Steffen|last=Hung|website=Norwegiancharts.com|accessdate=10 June 2016}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |UK<br/><ref>{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/artist/_/carlos%20santana%20&%20mahavishnu%20john%20mclaughlin/|title=Official Charts Company|website=Officialcharts.com|accessdate=10 June 2016}}</ref> |- ! scope="row" |''[[The Inner Mounting Flame]]'' | * Released: August 14, 1971<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/the-inner-mounting-flame-mw0000198020|title=The Inner Mounting Flame - Mahavishnu Orchestra - Songs, Reviews, Credits |publisher=[[AllMusic]]|accessdate=10 June 2016}}</ref> * Label: C.B.S., Columbia * Formats: CD, LP, digital download || 89 || 11 || — || — || — |- ! scope="row" |''[[Birds of Fire]]'' | * Released: March 29, 1973<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/birds-of-fire-mw0000649622|title=Birds of Fire - Mahavishnu Orchestra - Songs, Reviews, Credits |publisher=[[AllMusic]]|accessdate=10 June 2016}}</ref> * Label: C.B.S., Columbia * Formats: CD, [[Cassette tape|CS]], LP, [[Quadraphonic sound#Quadraphonic 8-Track Tape (Q8)|Q8]], digital download || 15 || — || 29 || 18 || 20 |- ! scope="row" |''[[Apocalypse (Mahavishnu Orchestra album)|Apocalypse]]''<br/>with [[London Symphony Orchestra]] | * Released: March, 1974<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/apocalypse-mw0000204267|title=Apocalypse - Mahavishnu Orchestra - Songs, Reviews, Credits|publisher=[[AllMusic]]|accessdate=10 June 2016}}</ref> * Label: C.B.S., Columbia * Formats: CD, LP, Q8, digital download || 43 || 10 || — || — || — |- ! scope="row" |''[[Visions of the Emerald Beyond]]'' | * Released: February, 1975<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/visions-of-the-emerald-beyond-mw0000691521|title=Visions of the Emerald Beyond - Mahavishnu Orchestra - Songs, Reviews, Credits|publisher=[[AllMusic]]|accessdate=10 June 2016}}</ref> * Label: C.B.S., Columbia * Formats: CD, CS, LP, Q8, digital download || 68 || 18 || — || — || — |- ! scope="row" |''[[Inner Worlds]]'' | * Released: January, 1976<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/inner-worlds-mw0000116252|title=Inner Worlds - Mahavishnu Orchestra - Songs, Reviews, Credits|publisher=[[AllMusic]]|accessdate=10 June 2016}}</ref> * Label: C.B.S., Columbia * Formats: CD, CS, LP, Q8, digital download || 118 || 24 || — || — || — |- ! scope="row" |''[[Маһавишну]]'' альбомы | * Released: 1984<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/mahavishnu-mw0000660703|title=Mahavishnu - Mahavishnu Orchestra - Songs, Reviews, Credits |publisher=[[AllMusic]]|accessdate=10 June 2016}}</ref> * Label: WEA Musik, Warner Bros. * Formats: CD, CS, LP || — || — || — || — || — |- ! scope="row" |''[[Adventures in Radioland]]'' | * Released: 1987 * Label: Relativity, PolyGram * Formats: CD, LP, digital download || — || — || — || — || — |- ! scope="row" |''[[The Lost Trident Sessions]]'' | * Released: September 21, 1999<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/the-lost-trident-sessions-mw0000249818|title=The Lost Trident Sessions - Mahavishnu Orchestra - Songs, Reviews, Credits |publisher=[[AllMusic]]|accessdate=10 June 2016}}</ref> * Label: Sony * Formats: CD, HDCD, digital download || — || — || — || — || — |- | colspan="10" style="font-size:90%" | "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory. |} ===Тере альбомнар=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" rowspan="2" |Атама ! scope="col" rowspan="2" | Альбом детальләре ! scope="col"| Пик чарт позицияләре |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |АКШ<br/><ref name="us"/> |- ! scope="row" |''[[Between Nothingness & Eternity]]'' | * Released: November, 1973<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/between-nothingness-eternity-mw0000188331|title=Between Nothingness & Eternity - Mahavishnu Orchestra - Songs, Reviews, Credits |publisher=[[AllMusic]]|accessdate=10 June 2016}}</ref> * Label: C.B.S., Columbia * Formats: CD, LP, Q8, digital download || 41 |- ! scope="row" |''[[Unreleased Tracks from Between Nothingness & Eternity]]'' | * Label: C.B.S., Columbia * Formats: digital download || |} ===Компиляцияләр=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" rowspan="2" | Атама ! scope="col" rowspan="2" | Альбом детальләре ! scope="col"| Пик чарт позицияләре |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |US<br/><ref name="us"/> |- ! scope="row" |''[[The Best of Mahavishnu Orchestra]]'' | * Released: 1980 * Label: Columbia, CBS * Formats: LP, CS, CD || |- ! scope="row" |''[[Mahavishnu Orchestra: The Complete Columbia Albums Collection|The Complete Columbia Albums Collection]]'' | * Released: 2011 * Label: Columbia, Sony * Formats: CD || |} == Галерея == <gallery> JohnMcLaughlin.jpg|thumb|right|1973 елда Джон МакЛафлин. Billy Cobham.jpg|thumb|right|Билли Кобһэм </gallery> ==Чыганаклар== * Kolosky, Walter (2006). ''Power, Passion and Beauty: The Story of the Legendary Mahavishnu Orchestra'' ==Тышкы сылтамалар== *[http://www.allaboutjazz.com/php/article.php?id=22802 Power, Passion and Beauty, The Story Of The Legendary Mahavishnu-Orchestra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090110145114/http://www.allaboutjazz.com/php/article.php?id=22802 |date=2009-01-10 }} *[http://www.johnmclaughlin.com/ John McLaughlin Official Website] *[http://www.janhammer.com/ Official Jan Hammer website] *[https://web.archive.org/web/20041119075833/http://www.synthtopia.com/interviews/Jan_Hammer_Interview.html Mahavishnu Orchestra, Miami Vice and More] - Jan Hammer interview *[https://web.archive.org/web/20090112150604/http://crawdaddy.wolfgangsvault.com/Article.aspx?id=3042 "Acceptible [sic&#93; Fusion: the Mahavishnu Orchestra, 1973"], by Dinky Dawson, ''[[Crawdaddy!]]'', September 19, 2007. Archive of dead link. *[https://archive.is/20121208221016/http://www.italway.it/morrone/jml-crawdaddy.htm "Two Sides to Every Satori"], a John McLaughlin interview, ''[[Crawdaddy!]]'', November 1973. *[https://web.archive.org/web/20100606034709/http://www.allaboutjazz.com/php/news.php?id=57204 John McLaughlin video interview at allaboutjazz.com] *[https://web.archive.org/web/20111106112333/http://www.allaboutjazz.com/php/news.php?id=73853 Jean-Luc Ponty interview at Allaboutjazz.com] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Тәрҗемә Инглиз}} [[Төркем:Музыка]] [[Төркем:Һинд дине музыкасы]] [[Төркем:Һинд дине музыка төркемнәре]] q4q9rxm43g3ulhmop6w3egg2u1hpjip 0 235098 5838161 5837742 2026-04-27T17:44:40Z Әмир 15082 /* 2020-еллар */ сурәтләү 5838161 wikitext text/x-wiki {{Хәзерге вакыйгалар}} {{Double image|left|Badge prize Tukay (old).png|120|Badge prize Tukay (new).png|120|Билгесе: 2004 елгача һәм 2004 елдан}} {{TOC right}} '''Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары''' — [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] белән бүләкләнгән шәхесләр. Исемлектә хронологик тәртиптә бөтен [[Габдулла Тукай]] исемендәге дәүләт премиясе ияләре тәкъдим ителгән (237). {| class="wikitable sortable static-row-numbers" ! Декада !! Бүләкләнүчеләр !! Σ |- | 1950-еллар || 22 || 22 |- | 1960-еллар || 15 || 37 |- | 1970-еллар || 26 || 63 |- | 1980-еллар || 34 || 97 |- | 1990-еллар || 31 || 128 |- | 2000-еллар || 48 || 176 |- | 2010-еллар || 56 || 232 |- | 2020-еллар || 8 || 240 |} == [[1950-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="11"| [[1958 ел|1958]] | [[Файл: Yarullin.gif|90px|Фәрит Яруллин]] | [[Фәрит Яруллин]] | [[«Шүрәле» балеты]] өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=783&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл: Нәҗип Җиһанов.jpg|90px|Нәҗип Җиһанов]] | [[Нәҗип Җиһанов]] | [[Җәлил (опера)|«Җәлил» операсы]] өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=784&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл: Faizi.jpg|90px|Әхмәт Фәйзи]] | [[Әхмәт Фәйзи]] | «Тукай» романы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=813&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл: N 17a R.jpg|90px|Ширияздан Сарымсаков]] | [[Ширияздан Сарымсаков]] | [[Камал театры|Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры]]нда [[Кәрим Тинчурин]]ның «[[Җилкәнсезләр]]» пьесасын куйган өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=812&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Әнәс Тумашев. Автопортрет.jpg|90px|Әнәс Тумашев]] | [[Әнәс Тумашев]] | [[Камал театры|Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Кәрим Тинчурин]]ның «[[Җилкәнсезләр]]» спектаклен бизәгәне өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=811&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Khalil Abzhalilov-1.jpg|119x119пкс|Хәлил Әбҗәлилов]] | [[Хәлил Әбҗәлилов]] | [[Камал театры|Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Кәрим Тинчурин]]ның «[[Җилкәнсезләр]]» спектаклендә Мисбах ролен уңышлы башкарганы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=810&Itemid=81 Габдулла Тукай сайты]</ref> |- | [[Файл: Kolbarisov Fatih.jpg|90px|Фатыйх Колбарисов]] | [[Фатыйх Колбарисов]] | [[Камал театры|Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында]] [[Кәрим Тинчурин]]ның «[[Җилкәнсезләр]]» спектаклендә Батырхан роле өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=809&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Асия Хәйруллина.jpg|90px|Асия Хәйруллина]] | [[Асия Хәйруллина]] | [[Камал театры|Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында]] [[Кәрим Тинчурин]]ның «[[Җилкәнсезләр]]» спектаклендә Рокыя ролен уйнаганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=808&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Лотфулла Фәттахов.jpg|90px|Лотфулла Фәттахов]] | [[Лотфулла Фәттахов]] | «Татар халык әкиятләре» китабына (русча) ясаган иллюстрацияләре өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=807&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Haris Yakupov.jpg|112x112пкс|Харис Якупов]] | [[Харис Якупов]] | «Татар халык әкиятләре» китабына ясаган иллюстрацияләре өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=806&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл: Dautov.jpg|90px|Нияз Даутов Сильва музыкаль фильмында, 1944 ел]] | [[Нияз Даутов]] | [[М. Җәлил исемеңдәге Татар дәүләт опера һәм балет театры]]нда «[[Алтынчәч]]» һәм «[[Евгений Онегин (опера)|Евгений Онегин]]» операларын сәхнәгә куйган өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=805&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="5"| [[1959 ел|1959]] | | [[Габдрахман Әпсәләмов]] | «Сүнмәс утлар» романы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=822&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Николай Провоторов]] | [[Казан]]да В.И.Качалов исемендәге [[Казан дәүләт академия рус Зур драма театры]]нда куелган «Третья патетическая» спектаклендә [[Ленин]] образын иҗат иткән өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=818&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Р.М-Х.Яхин (1948).jpg|90px|Рөстәм Яхин]] | [[Рөстәм Яхин]] | «Дулкыннар, дулкыннар», «Күңелем өзгәләнгән минутларда» һ. б. җырлары, романслары өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=900&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Muzafarov M.A.jpg|90px|композитор Мансур Мозаффаров]] | [[Мансур Мозаффаров]] | Г.Тукай һәм М.Вахитов истәлекләренә багышланган симфоник поэмалары өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=819&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Фәхри Насретдинов]] | актив концерт эшчәнлеге һәм совет композиторлары әсәрләрен пропагандалаганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=901&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="6"| [[1960 ел|1960]] | [[Файл:Сибгат Хәким.jpg|90px|Сибгат Хәким]] | [[Сибгат Хәким]] | «По зову Ленина» (русча), «Җил исми, яфрак селкенми» исемле шигырь җыентыклары өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=921&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Алексей Бурлай]] | «Беренче нефть» картинасы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=919&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Xai vaxit.jpg|90px|Хәй Вахит]] | [[Хәй Вахит]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган «[[Беренче мәхәббәт (драма)|Беренче мәхәббәт]]» драмасы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=918&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Bikchantaev rafkat.jpg|90px|]] | [[Рәфкать Бикчәнтәев]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда «[[Беренче мәхәббәт (драма)|Беренче мәхәббәт]]» драмасын сәхнәгә куйганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=916&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:С.Өметбаев 1.JPG|90px|Сабир Өметбаев]] | [[Сабир Өметбаев]] | Татарстанның [[Минзәлә татар дәүләт драма театры]]нда «Язылмаган законнар» һәм «Тамырлар» спектакльләрен сәхнәгә куйганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=914&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Җыр-бию ансамбле.jpg|90px|]] | [[Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле]] | татар хор культурасын һәм СССР халыкларының музыкаль иҗатын актив пропагандалаганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=902&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |} == [[1960-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="2"| [[1966 ел|1966]] | [[Файл:Tufan 03.jpg|90px|link=Хәсән Туфан]] | [[Хәсән Туфан]] | «Сайланма әсәрләр» китабы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1033&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл: Fayzi.jpg|90px|]] | [[Җәүдәт Фәйзи]] | яңа җырлар циклы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1034&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="7"| [[1967 ел|1967]] | [[Файл: Бакый Урманче.jpg|90px|Бакый Урманче]] | [[Бакый Урманче]] | татар мәдәнияте эшлеклеләре: [[Г. Тукай]], [[М. Җәлил]], [[Ф. Әмирхан]], [[Г. Кариев]], [[Г. Ибраһимов]] һ. б. ның скульптур портретлары өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1035&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Ташхуҗа Хуҗаев]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Чыңгыз Айтматов]]ның «Гүзәлем Әсәл» спектаклен сәхнәгә куйганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1636&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Гельмс.jpg|90px|link=Эрнст Гельмс]] | [[Эрнст Гельмс]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Чыңгыз Айтматов]]ның «Гүзәлем Әсәл» спектаклен бизәгәне өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1637&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Шәхсәнәм Әсфәндиярова.jpg|90px|link=Шәхсәнәм Әсфәндиярова]] | [[Шәхсәнәм Әсфәндиярова]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Чыңгыз Айтматов]]ның «Гүзәлем Әсәл» спектаклендә Хәдичә ролен башкарганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1640&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Shaukat Biktemirov.jpg|103x103пкс|Шәүкәт Биктимеров]] | [[Шәүкәт Биктимеров]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Чыңгыз Айтматов]]ның «Гүзәлем Әсәл» спектаклендә уйнаган Байтимер роле өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1639&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Наилә Гәрәева.jpg|90px|Наилә Гәрәева]] | [[Наилә Гәрәева]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Чыңгыз Айтматов]]ның «Гүзәлем Әсәл» спектаклендә уйнаган Әсәл роле өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1638&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Rinat Tazetdinov 2020-03-02 (1).jpg|120x120пкс|Ринат Таҗетдинов]] | [[Ринат Таҗетдинов]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Чыңгыз Айтматов]]ның «Гүзәлем Әсәл» спектаклендә уйнаган Ильяс роле өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1641&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1968 ел|1968]] | [[Файл:Исанбет.png|ссылка=link=Нәкый Исәнбәт|131x131пкс]] | [[Нәкый Исәнбәт]] | «Татар халык мәкальләре» дигән өч томлы хезмәте өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1121&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Habibullin Z.jpg|90px|Заһид Хәбибуллин]] | [[Заһид Хәбибуллин]] | «Казах кызы сөйгәнем», «Солдат җыры», «Бормалы су» һ. б. җырлар циклы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1644&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1969 ел|1969]] | | [[Ибраһим Гази]] | «Онытылмас еллар» исемле трилогия өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1122&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Ayrat arslanov.jpg|90px|Айрат Арсланов]] | [[Айрат Арсланов (артист)|Айрат Арсланов]] | «Туган ягым — Татарстан» һәм башка әдәби концерт программалары өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1645&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1970 ел|1970]] | [[Файл:Klyucharev.jpg|90px|Александр Ключарев]] | [[Александр Ключарев]] | «Канатлы яшьлек» исемле җырлар җыентыгы һәм татар халык музыкаль иҗатын җыюы һәм пропагандалавы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1647&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Ilham Shakirov.gif|90px|Илһам Шакиров]] | [[Илһам Шакиров]] | [[1968]]—[[1969]] еллардагы «Татар халык җырлары» концерт программасы, татар халык җырларын һәм композиторларының әсәрләрен пропагандалавы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1646&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |} == [[1970-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="2"| [[1971 ел|1971]] | [[Файл:Marsel Salimzhanov (tatarstan.ru).jpg|90x90пкс|Марсель Сәлимҗанов]] | [[Марсель Сәлимҗанов]] | [[Камал театры|Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Кәрим Тинчурин]]ның «Американ», «Сүнгән йолдызлар», [[Галимҗан Ибраһимов]] әсәре буенча «Тирән тамырлар» спектакльләрен уңышлы куйганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1648&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Николай Кузнецов (1923)|Николай Кузнецов]] | индустриаль пейзаж рәсемнәре өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1649&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1972 ел|1972]] | [[Файл:Shaukat Galiev.jpg|140x140пкс|Шәүкәт Галиев]] | [[Шәүкәт Галиев]] | «Гаҗәп хәлләр, мәзәк хәлләр», «Котбетдин мәргән», «Шәвәли», «Тәмле йорт», «Кызык» һ.б. китаплары өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=885&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[File:Fatih Husni.jpg|90px|Фатих Хөсни]] | [[Фатих Хөсни]] | «Гыйльмениса һәм аның күршеләре» дигән китабы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1123&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="6"| [[1973 ел|1973]] | [[Файл: Achunov.gif|90px|Гариф Ахунов]] | [[Гариф Ахунов]] | «Чикләвек төше» повесте, «Хәзинә» романы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1124&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Әнвәр Бакиров выпускник консерватории.jpg|90px|Әнвәр Бакиров]] | [[Әнвәр Бакиров (1920)|Әнвәр Бакиров]] | [[Су анасы (балет)|«Су анасы»]] балеты өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1650&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Хәсби Фазлуллин]] | [[Әнвәр Бакиров (1920)|Әнвәр Бакиров]]ның [[Су анасы (балет)|«Су анасы»]] балетын куюда музыкаль җитәкчелеге өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3040&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Игорь Смирнов]] | [[М.Җәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театры]]нда куелган [[Су анасы (балет)|«Су анасы»]] балеты һәм либреттосы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1651&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Ревдар Садыйков]] | [[М.Җәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театры]]нда куелган [[Су анасы (балет)|«Су анасы»]] балетында Алмай роле өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3105&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Борис Кноблок]] | [[М.Җәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театры]]нда куелган [[Су анасы (балет)|«Су анасы»]] балеты декорация рәсемнәре өчен | {{sfn|Нуруллина|1977|с=148}}<ref>{{cite web|url=https://tatarica.org/ru/razdely/kultura/iskusstvo/izobrazitelnoe-iskusstvo-i-dpi/personalii/knoblok-boris-georgievich|title=Кноблок Борис Георгиевич|publisher=[[Татарская энциклопедия]]|date=|accessdate=24 марта 2021}}</ref><ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3105&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1974 ел|1974]] | | [[Мирсәй Әмир]] | «Агыйдел» пьесасы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1125&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Нил Юзиев]] | «Шигырь гармониясе», «Хәзерге татар поэтикасы» хезмәтләре өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1126&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="3"| [[1976 ел|1976]] | [[Файл: Диас Вәлиев.jpg|90px|Диас Вәлиев]] | [[Диас Вәлиев]] | «Дарю тебе жизнь» («Гомер бүләк итәм сиңа») пьесасы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1127&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Shabaev.jpg|90px|Марс Шабаев]] | [[Марс Шабаев]] | «Җикән камыш», «Онытма», «Сине эзлим» дигән китаплары өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1128&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Равил Тумашев]] | [[Татар дәүләт күчмә театры]]нда [[Илдар Юзеев]] пьесасы буенча «Сандугачлар килгән безгә», [[Туфан Миңнуллин]] пьесасы буенча «Үзебез сайлаган язмыш», [[Аяз Гыйләҗев]] пьесасы буенча «Көнбагышлар» спектакльләрен куйганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3213&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="3"| [[1977 ел|1977]] |[[Файл:Гамил Афзал.jpg|90px|]] |[[Гамил Әфзал]] | «Айлы кичләр» шигырьләр җыентыгы, «Борылам да карыйм» дигән шигырьләр циклы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1129&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Виктор Беспалов]] |Телевидение өчен «Кырлай», «Татар гармуннары», «Н.Җиһанов музыкасы» дигән музыкаль фильмнар төшергән өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3214&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Ирина Хәкимова]] |[[Шүрәле (балет)|«Шүрәле» балетында]] — Сөембикә, [[Су анасы (балет)|«Су анасы»]] балетында — Сәрви, [[Аккош күле (балет)|«Аккош күле»]] балетында Одетта-Одиллия партияләрен башкарганы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3215&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1978 ел|1978]] |[[Файл:Faizullin.jpg|90px|Равил Фәйзуллин]] |[[Равил Фәйзуллин]] | «Шигырьләр һәм поэмалар» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1130&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Сергей Лывин]] |[[Владимир Ленин]]га һәм [[Габдулла Тукай]]га багышланган картиналар сериясе өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3216&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="4"| [[1979 ел|1979]] |[[Файл:Tufan minnullin.jpg|90px|Туфан Миңнуллин]] |[[Туфан Миңнуллин]] | «Ай булмаса, йолдыз бар» драмасы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1131&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Гали Хөсәенов.jpg|90px|link=Гали Хөсәенов]] |[[Гали Хөсәенов]] |Татарстанның [[Әлмәт драма театры]]нда драматург [[Туфан Миңнуллин]]ның «Ай булмаса, йолдыз бар» спектаклен куйганы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3364&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Damira Kuzayeva.jpg|90px|link=Дамирә Кузаева]] |[[Дамирә Кузаева]] |Татарстанның [[Әлмәт татар дәүләт театры]]нда драматург [[Туфан Миңнуллин]]ның «Ай булмаса, йолдыз бар» пьесасы буенча куелган спектакльдә Мәдинә ролен уйнаган өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3365&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл: Renat Ibrahimov.jpg|90px|Ренат Ибраһимов]] |[[Ренат Ибраһимов]] |[[1976]]—[[1978]] еллардагы концерт программалары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3366&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1980 ел|1980]] |[[Файл:Ildar Yuzeev.jpg|118x118пкс|Илдар Юзеев]] |[[Илдар Юзеев]] |«Таш диварлар авазы», «Өзелмәс кыллар» поэмалары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1132&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Васил Маликов]] |«Чекист Голубятников», «Соңгысы», «[[М.Җәлил]]» дигән скульптуралары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4595&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |} == [[1980-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="8"| [[1981 ел|1981]] |[[Файл:Rasix.jpg|90px|Атилла Расих]] |[[Атилла Расих]] |«Язгы авазлар», «Ике буйдак», «Сынау» һәм «[[Ямашев]]» романнары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1133&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Кузин.jpg|90px|link=Евгений Кузин]] |[[Евгений Кузин]] |В.И.Качалов исемендәге [[Казан дәүләт академия рус Зур драма театры]] артисты, Михаил Шатровның «Большевики», Александр Штейнның «Астория” кунакханәсе» һ.б. спектакльләрдә башкарган төп рольләре өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4597&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Юрий Федотов.jpg|90px|link=Юрий Федотов]] |[[Юрий Федотов]] |В.И.Качалов исемендәге [[Казан дәүләт академия рус Зур драма театры]] артисты, Михаил Шатровның «Большевики», Александр Штейнның «Астория” кунакханәсе» һ.б. спектакльләрдә башкарган төп рольләре өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4598&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Герман Бакулин]] | Казанда Татарстан Рәссамнар берлегенең Күргәзмә залын проектлаган һәм төзегән өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4599&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Ә.Зәкиев.JPG|90px|link=Әүфәр Зәкиев]] |[[Әүфәр Зәкиев]] | Казанда Татарстан Рәссамнар берлегенең Күргәзмә залын төзегән өчен |<ref name="Тукай сайтында лауреатлар исемлеге">[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3441&Itemid=80 Тукай сайтында лауреатлар исемлеге]</ref> |- | |[[Игорь Парамонов]] | Казанда Татарстан Рәссамнар берлегенең Күргәзмә залын төзегән өчен |<ref name="Тукай сайтында лауреатлар исемлеге"/> |- | |[[Әнәс Фәйзуллин]] | Казанда Татарстан Рәссамнар берлегенең Күргәзмә залын төзегән өчен |<ref name="Тукай сайтында лауреатлар исемлеге"/> |- | |[[Сания Хисаметдинова]] | Казанда Татарстан Рәссамнар берлегенең Күргәзмә залын төзегән өчен |<ref name="Тукай сайтында лауреатлар исемлеге"/> |- |rowspan="1"| [[1982 ел|1982]] | |[[Ибраһим Нуруллин]] |«Тукай» («Атаклы кешеләр тормышы» сериясеннән) һәм «Габдулла Тукай» дигән китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1134&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1983 ел|1983]] |[[Файл:Gilyazov.jpg|90px|Аяз Гыйләҗев]] |[[Аяз Гыйләҗев]] |«[[Җомга көн кич белән]]», «[[Әтәч менгән киртәгә]]» повестьлары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1135&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Enikeev R.A..jpg|90px|Ренат Еникеев]] |[[Ренат Еникиев]] | «[[Муса Җәлил истәлегенә]]» дигән вокаль-симфоник поэмасы һәм соңгы еллардагы әсәрләре өчен |<ref name="Тукай сайтында лауреатлар исемлеге"/> |- |rowspan="6"| [[1984 ел|1984]] |[[Файл:Eniki.jpg|90px|]] |[[Әмирхан Еники]] |повестьлары һәм хикәяләре өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1136&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Mulyukov B.G.jpg|90px|Бату Мулюков]] |[[Бату Мулюков]] | [[Мәҗит Гафури]]ның «[[Кара йөзләр]]» повесте буенча иҗат ителгән «[[Каһәрләнгән мәхәббәт]]» операсы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4601&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[File:Garay Rahim (2019-07-05).jpg|90px|link=Гәрәй Рәхим]] |[[Гәрәй Рәхим]] |[[Мәҗит Гафури]]ның «[[Кара йөзләр]]» повесте буенча иҗат ителгән «[[Каһәрләнгән мәхәббәт]]» операсының либреттосы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1137&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Зилә Сөнгатуллина.jpg|90px|Зилә Сөнгатуллина]] |[[Зилә Сөнгатуллина]] |[[Мәҗит Гафури]]ның «[[Кара йөзләр]]» повесте буенча иҗат ителгән «[[Каһәрләнгән мәхәббәт]]» операсында Галимә партиясен башкарган өчен |<ref name="Тукай сайтында исемлек">[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3441&Itemid=80 Тукай сайтында исемлек]</ref> |- |[[Файл:Heyder bigichev.jpg|90px|Хәйдәр Бигичев]] |[[Хәйдәр Бигичев]] |[[Мәҗит Гафури]]ның «[[Кара йөзләр]]» повесте буенча иҗат ителгән «[[Каһәрләнгән мәхәббәт]]» операсында Закир партиясен башкарган өчен |<ref name="Тукай сайтында">[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3441&Itemid=80 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Вл.Васильев.jpg |90px|Владимир Васильев]] |[[Владимир Васильев (дирижер)|Владимир Васильев]] |[[Мәҗит Гафури]]ның «[[Кара йөзләр]]» повесте буенча иҗат ителгән «[[Каһәрләнгән мәхәббәт]]» операсын куйганда дирижерлык иткәне өчен |<ref name="Тукай сайтында"/> |- |rowspan="2"| [[1985 ел|1985]] |[[Файл:Nuri arslanov.jpg|90px|Нури Арсланов]] |[[Нури Арсланов]] |«Иделем – илем» исемле шигырьләр һәм поэмалар китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1138&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[File:Мәхмүт Нигмәтҗанов.png|90px|link=Мәхмүт Нигъмәтҗанов]] |[[Мәхмүт Нигъмәтҗанов]] |«Татар халык җырлары» һәм «Идел буе татарларының халык җырлары» һ. б. хезмәтләре өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3342&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1986 ел|1986]] | |[[Хисам Камалов]] | «Һәркемнең гомере бер генә», «Безне өйдә көтәләр» исемле китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1212&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Виктор Куделькин]] | Татарстанның хезмәт алдынгыларына, мәдәният эшлеклеләренә багышланган күп сандагы картиналары өчен |<ref name="Тукай сайтында исемлек"/> |- |rowspan="2"| [[1987 ел|1987]] |[[Файл:М.Х.Зарипов.gif|90px|link=Марсель Зарипов]] |[[Марсель Зарипов]] | «Поступь моей республики» һәм «Выгодный оборот» дигән русча очерклары, матур әдәбият теле белән язылган публицистик китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1213&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Тавил Хаҗиәхмәтов]] |1981—1985 елларда басылган китапларны нәфис-график бизәгән өчен | |- |rowspan="2"| [[1988 ел|1988]] |[[Файл:Mahmut Hasanov.jpg|90px|Мәхмүт Хәсәнов]] |[[Мәхмүт Хәсәнов]] | «Язгы аҗаган» романы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1214&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Ahmetov F.A..jpg|90px|Фасил Әхмәтов]] |[[Фасил Әхмәтов]] |соңгы еллардагы әсәрләре, симфониясе һәм «Мин гармун булыр идем» дигән җырлар җыентыгы өчен | |- |rowspan="6"| [[1989 ел|1989]] |[[Файл:Nadirov.jpg|90px|Илбарис Надиров]] |[[Илбарис Надиров]] |«Татар халык иҗаты» дип исемләнгән унике томлык фәнни хезмәт өчен, авторлар коллективы җитәкчесе |<ref name="Тукай сайтында исемлек"/> |- |[[Файл:Флора Әхмәтова.jpg|90px|Флора Әхмәтова]] |[[Флора Әхмәтова-Урманче|Флора Әхмәтова]] |«Татар халык иҗаты» дип исемләнгән унике томлык фәнни хезмәт өчен, коллектив әгъзасы |<ref name="Тукай сайтында исемлек"/> |- | |[[Ленар Җамалетдинов]] |«Татар халык иҗаты» дип исемләнгән унике томлык фәнни хезмәт өчен, коллектив әгъзасы |<ref name="Тукай сайтында исемлек"/> |- | |[[Хуҗи Мәхмүтов]] |«Татар халык иҗаты» дип исемләнгән унике томлык фәнни хезмәт өчен, коллектив әгъзасы |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1215&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Х.Х.Ярми.jpg|90px|link=Хәмит Ярми]] |[[Хәмит Ярми]] |«Татар халык иҗаты» дип исемләнгән унике томлык фәнни хезмәт өчен, коллектив әгъзасы (үлгәннән соң) |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1217&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Хөснулла Вәлиуллин]] | «[[Самат (опера)|Самат]]» операсы, соңгы еллардагы җырлары тупланган «Ел артыннан ел» дигән җыентыгы өчен |<ref name="Тукай сайтында исемлек"/> |- |rowspan="3"| [[1990 ел|1990]] |[[Файл:Мәһдиев.jpg|90px|Мөхәммәт Мәһдиев]] |[[Мөхәммәт Мәһдиев]] |«[[Кеше китә — җыры кала]]» ([[1979]]), «Торналар төшкән җирдә» ([[1983]]), «Бәхилләшү» ([[1989]]) повестьлары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1216&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Ibrahim Salahov.jpg|90px|Ибраһим Сәлахов]] |[[Ибраһим Сәлахов]] |[[Колыма хикәяләре|«Колыма хикәяләре»]] романы өчен |<ref name="ReferenceA">[ Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл: Sara Sadíqova Mäskäw konservatoriäsendä uqığan çaqta 1924.jpg|90px|Сара Садыйкова]] |[[Сара Садыйкова]] | җырлары өчен (үлгәннән соң) | |- |} == [[1990-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="3"| [[1991 ел|1991]] |[[Файл:Karimullin.jpg|90px|Әбрар Кәримуллин]] |[[Әбрар Кәримуллин]] | «У истоков татарской книги» («От начало возникновения до 60-х годов XIX века»), «Татарская книга пореформенной России», «Татарская книга XX века» дигән фәнни хезмәтләре өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1218&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Гульшат Зайнашева.jpg|90px|Гөлшат Зәйнашева]] |[[Гөлшат Зәйнашева]] |«Илле җыр» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1221&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Алмаз Монасыйпов.jpg|90px|Алмаз Монасыйпов]] |[[Алмаз Монасыйпов]] | «[[Муса Җәлил (симфония-поэма)|Муса Җәлил]]» дигән симфония-поэма, «[[Тукай аһәңнәре]]» исемле вокаль-симфоник поэма, [[Салих Сәйдәшев]]кә багышланган симфония-поэма өчен | |- |rowspan="4"| [[1992 ел|1992]] |[[Файл:Alfiya Avzalova.jpg|90px|Әлфия Авзалова]] |[[Әлфия Авзалова]] |1989—1991 елларындагы концерт программасы өчен |<ref name="Тукай сайтында исемлек"/> |- |[[Файл:M. Agljam 1991.jpg|90px|link=Мөдәррис Әгъләмов]] |[[Мөдәррис Әгъләмов]] |«Киләчәккә кайту», «Мин әйттем» дигән китаплары өчен |<ref name="gabdullatukay.ru">[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3441&Itemid=80 Тукай сайтында исемлек]</ref> |- | |[[Семен Липкин]] |татар халык эпосы «[[Идегәй (дастан)|Идегәй]]»нең һәм татар поэзиясе классиклары әсәрләренең тәрҗемәсе өчен |<ref name="Тукай сайтында исемлек"/> |- |[[Файл:Ravil Sharafeev (2023-02-10).JPG|90px|Равил Шәрәфиев]] |[[Равил Шәрәфиев]] |[[Камал театры|Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда иҗат иткән күп кенә образлар (Хуҗа Насретдин, Кочкорбаев, Робинзон, доктор Ламбарди, Ислам) өчен |<ref name="gabdullatukay.ru"/> |- |rowspan="2"| [[1993 ел|1993]] |[[Файл:Мөхәммәдиев.jpg|90px|Ринат Мөхәммәдиев]] |[[Ринат Мөхәммәдиев]] |«Сират күпере» романы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1222&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Әхсән Фәтхетдинов]] |«Ияләр» дигән художество әсәрләре циклы өчен | |- |rowspan="3"| [[1994 ел|1994]] |[[Файл:Илдар Зарипов.jpg|90px|Илдар Зарипов]] |[[Илдар Зарипов (1939)|Илдар Зарипов]] |«Буяуларда — халык моңнары» дигән сериядәге картиналары өчен |<ref>{{Citation |title=Минем йортым сәхифәсендә |url=http://rinfom.ru/zhivopis/zaripov |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502082610/http://rinfom.ru/zhivopis/zaripov |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:Mansurov.jpg|90px|Фуат Мансуров]] |[[Фуат Мансуров]] |[[Татарстан Республикасы Дәүләт симфоник оркестры]]ның [[1991]]—[[1993]] еллардагы концерт программасы өчен | |- |[[Файл:Нурихан Фәттах.jpg|90px|Нурихан Фәттах]] |[[Нурихан Фәттах]] |«[[Сызгыра торган уклар]]» роман-трилогиясе өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1223&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="1"| [[1995 ел|1995]] |[[Файл:Yarullin.jpg|90px|Фәнис Яруллин]] |[[Фәнис Яруллин]] |«Җан авазы» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1224&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1996 ел|1996]] |[[Файл:G.Bashir.jpg|90px|link=Гомәр Бәширов]] |[[Гомәр Бәширов]] |«И язмыш, язмыш» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1225&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Фәридә Кудашева.jpg|90px|Фәридә Кудашева]] |[[Фәридә Кудашева]] |Татар халык җырларын һәм [[Г. Тукай]] шигырьләренә иҗат ителгән җырларны башкарганы өчен | |- |rowspan="3"| [[1997 ел|1997]] |[[Файл:Abrek Abzgildin.jpg|90x90пкс]] |[[Абрек Абзгилдин]] |«[[Г. Тукай]]», «[[Дәрдмәнд]]», «[[Урманче]]» триптихы әсәрләре сериясе өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1406&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Казань (журнал).jpg|90px|link=Венера Ганиева]] |[[Венера Ганиева]] |[[Джузеппе Верди]]ның «[[Риголетто]]» операсында Джильда, [[Джоаккино Россини]]ның «[[Сивилья чәчтарашы]]» операсында Розина, [[Нәҗип Җиһанов]]ның «[[Алтынчәч]]» операсында Алтынчәч партияләрен башкарганы өчен | |- |[[File:Renat Haris 2020-03-02 (1).jpg|90px|link=Ренат Харис]] |[[Ренат Харис]] |«Хисемнең җисеме» дигән шигырьләр һәм поэмалар җыентыгы өчен |<ref name="ReferenceA"/> |- |rowspan="5"| [[1998 ел|1998]] |[[Файл:Minullin.jpg|90px|Роберт Миңнуллин]] |[[Роберт Миңнуллин]] |«Күчтәнәч» дигән балалар китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Фәрит Бикчәнтәев.jpg|90px|Фәрит Бикчәнтәев]] |[[Фәрит Бикчәнтәев]] |[[Туфан Миңнуллин]] пьесасы буенча [[Камал театры|Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда «Хушыгыз!» спектаклен сәхнәләштергән өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3435&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:N.Ikhsanova.jpg|90px|link=Нәҗибә Ихсанова]] |[[Нәҗибә Ихсанова]] |[[Туфан Миңнуллин]] пьесасы буенча [[Камал театры|Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган «Хушыгыз!» спектаклендә Миләүшә ролен уйнаган өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4612&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Наил Дунаев.jpg|90px|Наил Дунаев]] |[[Наил Дунаев]] |[[Туфан Миңнуллин]] пьесасы буенча [[Камал театры|Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган «Хушыгыз!» спектаклендә Нурислам роле өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3425&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Әзһәр Шакиров.jpg|90px|Әзһәр Шакиров]] |[[Әзһәр Шакиров]] |[[Туфан Миңнуллин]] пьесасы буенча [[Камал театры|Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган «Хушыгыз!» спектаклендә Галимулла ролен уйнаган өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4613&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1999 ел|1999]] |[[Файл:Anatoly Luppov.jpg|115x115пкс|Анатолий Луппов]] |[[Анатолий Луппов]] | «Тапшырылмаган хатлар» монооперасы, кыллы оркестр өчен язылган «Кара урман» исемле җиденче симфониясе өчен | |- |[[Файл:Әхсән Баян.jpg|90px|Әхсән Баян]] |[[Әхсән Баян]] |«Урланган ай» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1228&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="6"| [[2000 ел|2000]] |[[Файл:А.Славутский.jpg|90px|Александр Славутский]] |[[Александр Славутский]] |[[В. Качалов исемендәге Казан Зур драма театры|В.И. Качалов исемендәге Казан дәүләт рус Зур драма академия театры]]нда «Түбәдәге скрипкачы» спектаклен куйган өчен | |- |[[Файл:А.Патраков.jpg|90px|Александр Патраков]] |[[Александр Патраков]] |[[В. Качалов исемендәге Казан Зур драма театры|В.И. Качалов исемендәге Казан дәүләт рус Зур драма академия театры]]нда «Түбәдәге скрипкачы» спектаклен бизәгән өчен | |- |[[Файл:М.Галицкий.jpg|90px|Михаил Галицкий]] |[[Михаил Галицкий]] |[[В. Качалов исемендәге Казан Зур драма театры|В.И. Качалов исемендәге Казан дәүләт рус Зур драма академия театры]]нда «Түбәдәге скрипкачы» спектаклендә төп рольне башкарганы өчен | |- |[[Файл:Илдус Әхмәтҗанов.jpg|90px|Илдус Әхмәтҗанов]] |[[Илдус Әхмәтҗанов]] |[[Г. Тукай]] әсәрләреннән төзелгән «Сөй гомерне, сөй халыкны» һәм «Өзелгән өмет» концерт программасы өчен | |- |[[Файл:Zolfet.jpg|90px|Зөлфәт]] |[[Зөлфәт]] |«Ике урман арасы» һәм «Йөрәгемне былбыл чакты» шигырь китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1229&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Ш.М.Шәйдуллин.jpg|90px|Шамил Шәйдуллин]] |[[Шамил Шәйдуллин (рәссам)|Шамил Шәйдуллин]] |«Яңа Сабан туе» картиналар циклы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4614&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |} == [[2000-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="2"| [[2001 ел|2001]] |[[Файл:Ahmatjan.jpg|90px|Роберт Әхмәтҗанов]] |[[Роберт Әхмәтҗанов]] |«Тургай тәрәзәсе», «Кичке кошлар» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1230&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Anatoliy Shutikov.jpg|100x100пкс|Анатолий Шутиков]] |[[Анатолий Шутиков]] |[[Татарстан Республикасы халык уен кораллары дәүләт оркестры]]ның [[1995]] – [[1999]] ел концерт программалары өчен | |- |rowspan="6"| [[2002 ел|2002]] |[[Файл:Ш.Монасыйпов.jpg|90px|Шамил Монасыйпов]] |[[Шамил Монасыйпов]] |[[Татарстан Республикасы Дәүләт кыллы квартеты]]ның «Квартетная музыка Татарстана», «Татарские старинные мелодии», «Мировая квартетная классика» концерт программалары өчен | |- |[[Файл:К.Монасыйпов.jpg|90px|Камил Монасыйпов]] |[[Камил Монасыйпов]] |[[Татарстан Республикасы Дәүләт кыллы квартеты]]ның «Квартетная музыка Татарстана», «Татарские старинные мелодии», «Мировая квартетная классика» концерт программалары өчен | |- |[[Файл:М.Зарипов.jpg|90px|Марат Зарипов]] |[[Марат Зарипов (1956)|Марат Зарипов]] |[[Татарстан Республикасы Дәүләт кыллы квартеты]]ның «Квартетная музыка Татарстана», «Татарские старинные мелодии», «Мировая квартетная классика» концерт программалары өчен | |- |[[Файл:А.Әсәдуллин.jpg|90px|Альберт Әсәдуллин]] |[[Альберт Әсәдуллин (виолончелист)|Альберт Әсәдуллин]] |[[Татарстан Республикасы Дәүләт кыллы квартеты]]ның «Квартетная музыка Татарстана», «Татарские старинные мелодии», «Мировая квартетная классика» концерт программалары өчен | |- | |[[Якуб Зәнкиев]] |«[[Иртеш таңнары]]» романы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1164&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Iskender Refikov.jpg|90px|Искәндәр Рәфыйков]] |[[Искәндәр Рәфыйков]] |Картиналарда татар хатын-кыз образлары сериясен тудырган өчен | |- |rowspan="2"| [[2003 ел|2003]] |[[Файл:Р.Абязов.jpg|90px|Рөстәм Абязов]] |[[Рөстәм Абязов]] |[[Салих Сәйдәшев]]кә, [[Нәҗип Җиһанов]]ка, [[Рөстәм Яхин]]га, [[Габдулла Тукай]]га багышланган концертлары һәм «Җырчы - Рөстәм Абязов», «Юбилей циклы», «La Primavera премьера-лары», «Күңел моңы» концерт программалары өчен | <ref>[http://1997-2011.tatarstan.ru/?node_id=3920&id=41572 ТР Президенты Указы № УП-293, 25.04.2003]</ref> |- | |[[Мөсәгыйть Хәбибуллин]] |«[[Кубрат хан]]» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1231&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="1"| [[2004 ел|2004]] |[[Файл:Миргазыян Юныс (карт).jpg|90px|Миргазиян Юныс]] |[[Миргазиян Юныс]] |«Альбатрос язмышы» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1232&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="3"| [[2005 ел|2005]] |[[Файл:З.Гыймаев.jpg|90px|Зөфәр Гыймаев]] |[[Зөфәр Гыймаев]] |Татарстанның әдәбият һәм сәнгать эшлеклеләре портретлары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3895&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Rustem Mingalim.jpg|90px|Рөстәм Мингалим]] |[[Рөстәм Мингалим]] | «Дәрт күлмәге» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1233&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Ш.К.Шәрифуллин.jpg|90px|Шамил Шәрифуллин]] |[[Шамил Шәрифуллин]] | «[[Мөнәҗәт]]ләр», «Авыл көйләре» хор концертлары өчен |<ref>[http://1997-2011.tatarstan.ru/?node_id=3920&id=42561 ТР Президенты Указы № УП-129, 26.04.2005]</ref> |- |rowspan="7"| [[2006 ел|2006]] |[[Файл:Батулла.jpg|90px|Рабит Батулла]] |[[Рабит Батулла]] | «Сөембикә» әсәре, «Кылдан нечкә, кылычтан үткен», «Яралы бүре» китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1250&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Marsel Galiev.jpg|90px|Марсель Галиев]] |[[Марсель Галиев]] | «Гомер бизмәне», «Кайту», «Догалы еллар» китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1252&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Mustafin.jpg|90px|Рафаэль Мостафин]] |[[Рафаэль Мостафин]] | «Өзелгән җыр эзеннән» («По следам оборванной песни») китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1253&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Равил Бохараев.jpg|90px|Равил Бохараев]] |[[Равил Бохараев]] |«Очсыз-кырыйсыз поезд» («Бесконечный поезд»), «Казан карлары» («Казанские снега») китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1251&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Батыркаева Луиза Миннигалеевна.jpg|90px|link=Луиза Батыр-Болгари]] |[[Луиза Батыр-Болгари]] | патриотик һәм гражданлык лирикасы белән сугарылган югары художестволы җырлар циклы, тарихи тематикадагы җырлар циклы өчен («Кайту», «Су буеннан әнкәй кайтып килә», «Мин сине шундый сагындым», «Ак яулыклы әнием»...) |<ref name="1997-2011.tatarstan.ru">[http://1997-2011.tatarstan.ru/?node_id=3920&id=43226 ТР Президенты Указы № ПУ-159, 26.04.2006]</ref> |- | |[[Николай Индюхов]] |Татарстан Республикасының лирик пейзажлар сериясе өчен («Каенкай» («Березка»), «Кибән» («Стожок»), «Ындыр табагында» («На току»), «Соңгы кар» («Последний снег»), «Җылы көн» («Теплый день»), «Тузганаклар» («Одуванчики»), «Зәңгәр март» («Синий март»), «Шаян март» («Веселый март»), «Болытлы көн» («Облачный день»), «Кыр чәчәкләре» («Полевые цветы»), «Сукмак» («Тропинка»), «Апрель», «Буранда» («Снегопад») |<ref name="1997-2011.tatarstan.ru"/> |- | |[[Фиринат Халиков]] |«Мәңгелек Казан» тарихи картиналар сериясе өчен ([[1995]] – [[2003 ел]]лар) |<ref name="1997-2011.tatarstan.ru"/> |- |rowspan="5"| [[2007 ел|2007]] |[[Файл:Разил Вәлиев.jpg|90px|Разил Вәлиев]] |[[Разил Вәлиев]] | «Иске сәгать дөрес йөри» дигән проза әсәрләре җыентыгы һәм «Ядкарь» җырлар китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1254&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Р.Ф.Калимуллин.JPG|90px|Рәшит Кәлимуллин]] |[[Рәшит Кәлимуллин]] |«Тукай моңнары», «Казанны сагыну» концерт-поэмасы һәм соңгы еллардагы симфоник иҗаты өчен |<ref name="ReferenceB">[http://1997-2011.tatarstan.ru/?node_id=3920&id=43651 ТР Президенты Указы № ПУ-210, 24.04.2007]</ref> |- | |[[Рада Нигъмәтуллина]] | «Тукайга мәхәббәт белән» дигән скульптор эшләр сериясе өчен, авторлар төркеме составында |<ref name="ReferenceB"/> |- | |[[Изабелла Рогожина]] |«Тукайга мәхәббәт белән» дигән скульптор эшләр сериясе өчен, авторлар төркеме составында | <ref name="ReferenceB"/> |- | |[[Марина Нигъмәтуллина]] |«Тукайга мәхәббәт белән» дигән скульптор эшләр сериясе өчен, авторлар төркеме составында |<ref name="ReferenceB"/> |- |rowspan="9"| [[2008 ел|2008]] |[[Файл:Gataw1.jpg|90px|Рәдиф Гаташ]] |[[Рәдиф Гаташ]] |«Газәлләр», «Мәңгелек сусау» китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1255&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Salawat Fathetdinov.png|90px|Салават Фәтхетдинов]] |[[Салават Фәтхетдинов]] |соңгы еллардагы концерт программалары һәм «Мин яратам сине, Татарстан» җырын башкаруы өчен | <ref name="ReferenceC">[http://1997-2011.tatarstan.ru/?node_id=3920&id=44298 ТР Президенты Указы № ПУ-167, 25.04.2008]</ref> |- | |[[Роберт Андреев]] | «Мин яратам сине, Татарстан» җыры өчен (автор) | <ref name="ReferenceC"/> |- | |[[Роберт Рәкыйпов]] |«Мин яратам сине, Татарстан» җыры өчен (автор) |<ref name="ReferenceC"/><ref>үлгәннән соң</ref> |- |[[Файл:В.Аршинов.jpg|90px|Виктор Аршинов]] |[[Виктор Аршинов]] | «Тукайны укыганда» һәм [[М.Җәлил]]нең «[[Моабит дәфтәрләре]]»ндәге шигырьләр буенча эшләнгән «Соңгы җыр» графика серияләре өчен | <ref name="ReferenceC"/> |- |[[Файл:Ahiyarova3.jpg|90px|link=Резеда Әхиярова]] |[[Резеда Әхиярова]] |[[М.Җәлил исемендәге татар дәүләт академия опера һәм балет театры]]нда куелган «[[Шагыйрь мәхәббәте]]» операсын язган өчен (иҗат төркеме составында) | <ref name="ReferenceC"/> |- |[[File:Ahmed Agadi.jpg|90px|link=Әхмәт Әхәди]] |[[Әхмәт Әхәди]] |[[М.Җәлил исемендәге татар дәүләт академия опера һәм балет театры]]нда куелган «[[Шагыйрь мәхәббәте]]» операсында баш партияне башкаруы өчен (иҗат төркеме составында) | <ref name="ReferenceC"/> |- | |[[Виктор Соболев]] |[[М.Җәлил исемендәге татар дәүләт академия опера һәм балет театры]]нда «[[Шагыйрь мәхәббәте]]» операсын куйганда дирижерлык иткәне өчен (иҗат төркеме составында) |<ref name="ReferenceC"/> |- | |[[Михаил Панджавидзе]] |[[М.Җәлил исемендәге татар дәүләт академия опера һәм балет театры]]нда «[[Шагыйрь мәхәббәте]]» операсын куйган өчен (иҗат төркеме составында) |<ref name="ReferenceC"/> |- |rowspan="8"| [[2009 ел|2009]] |[[File:Zinnur Mansurov (2021-08-25).JPG|90px|link=Зиннур Мансуров]] |[[Зиннур Мансуров]] |«Җәрәхәтле йөрәк җылырак» шигырьләр һәм поэмалар җыентыгы һәм «Күңелдә фидаи яшәсә» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1256&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Камил Муллашев]] |«Сөембикә-ханбикә», «Евразия яки Кыпчак кызы», «Сабантуй», «Ватан турында уйланулар», «Итил башлангычында» циклы һәм «Ханбикә Сөембикә» скульптурасы проекты эскизы өчен | <ref name="ReferenceD">[http://1997-2011.tatarstan.ru/?DNSID=69051a127f1b0f9d5d16f64f8e6c7486&node_id=3920&id=45463]</ref> |- |[[Файл:Зөлфәт Хәким.jpg|90px|link=Зөлфәт Хәким]] |[[Зөлфәт Хәким]] |[[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган«Телсез күке» спектакле өчен, иҗат төркеме составында |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1257&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[File:С.Г.Скоморохов.jpg|90px|link=Сергей Скоморохов]] |[[Сергей Скоморохов]] |[[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган«Телсез күке» спектакле өчен, иҗат төркеме составында | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3316&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Рим Хәсәнов]] |[[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган«Телсез күке» спектакле өчен, иҗат төркеме составында |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4473&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Рамил_Төхфәтуллин.jpg‎|90px|Рамил Төхфәтуллин]] |[[Рамил Төхфәтуллин]] |[[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган«Телсез күке» спектакле өчен, иҗат төркеме составында |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4474&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:С.Романова.jpg|90px|Светлана Романова (Славутская)]] |[[Светлана Романова (Славутская)]] | [[В.И.Качалов исемендәге Казан Зур дәүләт академия драма театры]]нда куелган «Чия бакчасы» (''Вишневый сад'') спектаклендә Раневская роле өчен, иҗат төркеме составында |<ref name="ReferenceD"/> |- |[[Файл:Farewell ceremony for Nailya Garaeva (2023-11-29) 42.jpg|120x120пкс|Геннадий Прытков]] |[[Геннадий Прытков]] |[[В.И.Качалов исемендәге Казан Зур дәүләт академия драма театры]]нда куелган «Чия бакчасы» (''Вишневый сад'') спектаклендә Гаев роле өчен, иҗат төркеме составында | <ref name="ReferenceD"/> |- |rowspan="5"| [[2010 ел|2010]] |[[Файл:Rqail.jpg|90px|Ркаил Зәйдулла]] |[[Ркаил Зәйдулла]] |«Мәгарә: Шигырьләр, поэмалар» шигъри җыентыгы һәм «Ташка ордым башны: Хикәяләр, эсселар» проза әсәрләре җыентыгы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4710&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Фоат Садриев.jpg|90px|Фоат Садриев]] |[[Фоат Садриев]] |«Бәхетсезләр бәхете» трилогиясе өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4711&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:В.Федотов.jpg|90px|Владимир Федотов]] |[[Владимир Федотов]] | төрле еллар ([[1995]]-[[2009]] еллар) концерт программалары, шул исәптән «Дустыма», «Чарующие звуки баяна» («Баянның сихерле аһәңе»), төзегән һәм югары сәнгатьчел башкарган өчен | <ref name="ReferenceE">[http://1997-2011.tatarstan.ru/?DNSID=69051a127f1b0f9d5d16f64f8e6c7486&node_id=3920&id=47746 2010 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләкләрен бирү турында]</ref> |- |[[Файл:А.Миңнуллина.JPG|90px|Асия Миңнуллина]] |[[Асия Миңнуллина]] | «В.Качаловка һәйкәл» һәм «Хәйриячегә һәйкәл» скульптураларын иҗат иткән өчен | <ref name="ReferenceE"/> |- | |[[Илдар Ханов (1940)|Илдар Ханов]] | Татарстан Республикасы шәһәрләрендә һәм районнарында скульптура һәм монументаль-декоратив композицияләр сериясе, шул исәптән, «Ату» («Расстрел») рельефы (Казан шәһәре), «Ватан ана» һәйкәле, «Тормыш агачы» («Древо жизни» скульптурасы (Чаллы шәһәре), «Шигърият агачы» («Древо поэзии») скульптурасы (Тукай-Кырлай авылы, Арча районы) | <ref name="ReferenceE"/> |- |} == [[2010-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="5"| [[2011 ел|2011]] |[[Файл:А.Шаһиморатова.jpg|90px|Альбина Шаһиморатова]] |[[Альбина Шаһиморатова]] |[[Көнбатыш Европа]] һәм рус композиторларының вокал партияләрен, татар композиторлары җырларын һәм романсларын, [[татар халык җырлары]]н югары дәрәҗәдә башкаруы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2199&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[File:Lena Shagyirzhan (2011-08-30) 02.jpg|90px|link=Лена Шагыйрьҗан]] |[[Лена Шагыйрьҗан]] |«Боҗра вә Хөҗрә: Шигырьләр, поэмалар» (2002) һәм «Сагынмалык: Истәлекләр, багышланмалар» (2005) җыентыклары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2197&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Р.Килдебәков.jpg|90px|Рөстәм Килдебәков]] |[[Рөстәм Килдебәков]] |Татарстан Республикасының җәмәгать биналары интерьеры һәм экстерьеры өчен бергәләп иҗат иткән монументаль һәм декоратив-гамәли сәнгать әсәрләре һәм полотнолар сериясе: «Идел», «Татарстан» кунакханә комплексларында, Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында һәм башкаларда «мозаика» һәм «сграфитто» монументаль әсәрләре; «Сәйяр труппасы» гобеленнары, «Су анасы», «Сак-Сок», «Шүрәле» халык әкиятләре мотивлары буенча» триптихы; татар халкы мәдәниятенә һәм тарихына багышланган «Кукмара итекләре», «Шагыйрәләр», «Хаҗилар», «Кайту», «Биюче дәрвиш» һәм башка картиналар сериясе өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2200&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:М.С.Килдебәкова.jpg|90px|Мария Килдебәкова]] |[[Мария Килдебәкова]] |Татарстан Республикасының җәмәгать биналары интерьеры һәм экстерьеры өчен бергәләп иҗат иткән монументаль һәм декоратив-гамәли сәнгать әсәрләре һәм полотнолар сериясе: «Идел», «Татарстан» кунакханә комплексларында, Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында һәм башкаларда «мозаика» һәм «сграфитто» монументаль әсәрләре; «Сәйяр труппасы» гобеленнары, «Су анасы», «Сак-Сок», «Шүрәле» халык әкиятләре мотивлары буенча» триптихы; татар халкы мәдәниятенә һәм тарихына багышланган «Кукмара итекләре», «Шагыйрәләр», «Хаҗилар», «Кайту», «Биюче дәрвиш» һәм башка картиналар сериясе өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2200&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Muhammat Mirza (2022-04-15).JPG|110x110пкс|Мөхәммәт Мирза]] |[[Мөхәммәт Мирза]] |«Киек каз юлында» ([[2003]]), «Тере су» ([[2007]]) китаплары һәм «Адәм баласы» шигырьләр циклы («Адәм баласы» китабында, [[2009]]) өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2198&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="8"| [[2012 ел|2012]] |[[Файл:З.Ш.Галиуллин.jpg|80px|Зөфәр Галиуллин]] |[[Зөфәр Галиуллин]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- | |[[Андрей Головин]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- | |[[Альбина Даишева]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:Р.М.Зәбиров.jpg|90px|link=Рөстәм Зәбиров (1961)]] |[[Рөстәм Зәбиров (1961)|Рөстәм Зәбиров]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- | |[[Зөфәр Садыйков]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:Iskander Sayfullin.JPG|90px|Искәндәр Сәйфуллин]] |[[Искәндәр Сәйфуллин (1955)| Искәндәр Сәйфуллин]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:Aivar Sattarov (2021-05-20).JPG|90px|Айвар Саттаров]] |[[Айвар Саттаров]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:С.П.Шәкүров.jpg|90px|Сергей Шәкүров]] |[[Сергей Шәкүров (1957)|Сергей Шәкүров]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |rowspan="5"| [[2013 ел|2013]] |[[Файл:И.Айдаров.jpg|90px|Ильяс Айдаров]] |[[Ильяс Айдаров]] |[[2005]]–[[2012]] елларда [[Габдулла Тукай]]га багышланган сынлы сәнгать әсәрләре циклын иҗат иткәне һәм Г.Тукайның [[Уральски]]дагы, [[Казан]]дагы музейларында тематик күргәзмәләр оештырганы өчен |<ref name="ReferenceF">{{Citation |title=2013 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләкләрен бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_60723.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313085452/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_60723.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:.jpg|90px|Нәбирә Гыйматдинова]] |[[Нәбирә Гыйматдинова]] |«Парлы ялгыз», «Мәхәббәттә гөнаһ бар» китаплары, «Хатыннар сагышы» повесте өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4709&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Alsu Gainullina (2013-08-30).jpg|140x140пкс|Алсу Гайнуллина]] |[[Алсу Гайнуллина]] |сәхнә образлары иҗат итүе өчен: Г.Хугаевның «Кара чикмән» әсәрендә Буретта, [[Мансур Гыйләҗев]], [[Ризван Хәмит]]нең «Курчак туе»нда Наташа, [[Зәки Зәйнуллин]]ның «Арбалы хатыннары»нда Сөяксез Гайшә. |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4712&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:С.Д.Кузьминых.jpg|90px|Софья Кузьминых]] |[[Софья Кузьминых]] |[[Габдулла Тукай|Г. Тукай]] истәлегенә багышланган, күн мозаикасы техникасында башкарылган әсәрләр циклы өчен | <ref name="ReferenceF"/> |- |[[Файл:Ш.Тимербулатов.jpg|90px|Шамил Тимербулатов]] |[[Шамил Тимербулатов]] | «[[Җиңүнең хатын-кыз йөзе]]» Бишенче симфониясе өчен | <ref name="ReferenceF"/> |- |rowspan="2"| [[2014 ел|2014]] |[[Файл:VImamov.jpg|90px|Вахит Имамов]] |[[Вахит Имамов]] | «Утлы дала» исемле ике томлы тарихи романы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4708&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[File:Vladimir Popov (2014-08-30).jpg|90px|link=Владимир Попов]] |[[Владимир Попов]] |каллиграфик серияләр композициясе өчен | <ref>{{Citation |title=2014 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_65643.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304221120/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_65643.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |rowspan="6"| [[2015 ел|2015]] |[[Файл:К.Булатова.jpg|90px|Клара Булатова]] |[[Клара Булатова]] | «Келәү», «Сәяхәтнамәләр», «Кояшка йөз белән» китаплары өчен. |<ref>{{Citation |title=Татарстанда Туган тел көне |url=http://intertat.ru/tt/society-tt/item/43848-tatarstanda-tugan-tel-k%D3%A9ne.html |access-date=2021-08-11 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305064221/http://intertat.ru/tt/society-tt/item/43848-tatarstanda-tugan-tel-k%D3%A9ne.html |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:И.К.Колмогорцева.jpg|90px|Ирина Колмогорцева]] |[[Ирина Колмогорцева]] |«Казан һәм Габдулла Тукай» сериясеннән рәсемнәре өчен. |<ref name="azatliq.org">[http://www.azatliq.org/media/video/26978166.html Татарстан президенты вазифаларын башкаручы Рөстәм Миңнеханов Тукай бүләкләрен тапшырды]{{Deadlink|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |[[Файл:Р.С.Мөхәммәтҗанов.jpg|90px|Рәүфәл Мөхәммәтҗанов]] |[[Рәүфәл Мөхәммәтҗанов]] |«[[Алтын Урда (балет)|Алтын Урда]]» балеты өчен (идея авторы, сәнгать җитәкчесе). [[Татар Дәүләт Опера һәм Балет театры|Опера һәм балет театры]] иҗат төркеме составында. |<ref name="azatliq.org"/> |- |[[Файл:К.Андреева.jpg|90px|Кристина Андреева]] |[[Кристина Андреева]] |«[[Алтын Урда (балет)|Алтын Урда]]» балеты өчен (төп партияне башкаручы). [[Татар Дәүләт Опера һәм Балет театры|Опера һәм балет театры]] иҗат төркеме составында. |<ref name="azatliq.org"/> |- |[[Файл:Г.А.Ковтун.jpg|90px|Георгий Ковтун]] |[[Георгий Ковтун]] |«[[Алтын Урда (балет)|Алтын Урда]]» балеты өчен (куючы режиссёр). [[Татар Дәүләт Опера һәм Балет театры|Опера һәм балет театры]] иҗат төркеме составында. |<ref name="azatliq.org"/> |- |[[Файл:М.Тимаев.jpg|90px|Михаил Тимаев]] |[[Михаил Тимаев]] ||«[[Алтын Урда (балет)|Алтын Урда]]» балеты өчен (төп партияне башкаручы). [[Татар Дәүләт Опера һәм Балет театры|Опера һәм балет театры]] иҗат төркеме составында. |<ref>[http://www.azatliq.org/media/video/26978103.html Казанда Тукай бүләкләрен тапшырдылар]{{Deadlink|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |rowspan="10"| [[2016 ел|2016]] |[[Файл:Н.Нәккаш.jpg|90px|Нәҗип Нәккаш]] |[[Нәҗип Исмәгыйлев|Нәҗип Нәккаш]] |Шамаилләр {{коммент|шәлкеме|циклы}}, [[Казан]]ның «Ярдәм» һәм [[Түбән Кама районы]]ның [[Шәңгәлче]] мәчетләрен бизәгән өчен. |<ref name="ReferenceG">[http://www.azatliq.org/a/27697737.html Тукай бүләге Нәҗип Нәккаш, Газинур Морат һәм "Болгар цивилизациясе"н әзерләүче төркемгә бирелә]</ref> |- |[[Файл:Г.Морат.jpg|90px|Газинур Морат]] |[[Газинур Морат]] |«Кош хокукы: шигырьләр һәм поэмалар» китабы өчен. |<ref name="ReferenceG"/> |- |[[Файл:И.Н.Артамонов.jpg|90px|Илья Артамонов]] |[[Илья Артамонов]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати экспозицияне әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru">{{Citation |title=ТР президенты указы № ПУ-375 22.04.2016 |url=http://tatarstan.ru/file/laws/laws/laws_74894.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2021-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425074956/https://tatarstan.ru/file/laws/laws/laws_74894.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:.jpg|90px|Александр Леухин]] |[[Александр Леухин]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати-пространство экспозициясен әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru"/> |- |[[Файл:Ф.Р.Вәлиуллин.jpg|90px|Фәрит Вәлиуллин]] |[[Фәрит Вәлиуллин]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати-пространство экспозициясен әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru"/> |- |[[Файл:.jpg|90px|Рәшит Шиһабетдинов]] |[[Рәшит Шиһабетдинов]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати-пространство экспозициясен әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru"/> |- |[[Файл:И.В.Щетинин 1.jpg|90px|Игорь Щетинин]] |[[Игорь Щетинин]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати-пространство экспозициясен әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru"/> |- |[[Файл:А.Г.Ситдыйков 1.jpg|90px|Айрат Ситдыйков]] |[[Айрат Ситдыйков]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати-пространство экспозициясен әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru"/> |- |[[Файл:Р.Р.Хәйретдинов.jpg|90px|Рамил Хәйретдинов]] |[[Рамил Хәйретдинов]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати-пространство экспозициясен әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru"/> |- |[[Файл:Д.Г.Бугров.jpg|90px|Дмитрий Бугров]] |[[Дмитрий Бугров]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати-пространство экспозициясен әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru"/> |- |rowspan="3"| [[2017 ел|2017]] |[[Файл:.jpg|90px|Мәдинә Маликова]] |[[Мәдинә Маликова]] | «Арыш тәме» китабы (''Казан: «Ихлас», 2014'') өчен . |<ref name="tatar-inform.tatar">{{Citation |title=Рөстәм Миңнеханов Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләкләрен тапшырды. Татар-информ, 26.04.2017 |url=http://tatar-inform.tatar/news/2017/04/26/139470/ |access-date=2020-05-04 |archive-date=2017-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170428124341/http://tatar-inform.tatar/news/2017/04/26/139470/ |dead-url=yes }}</ref> |- |[[File:Haris Salihov, 2017.jpg|90px|link=Харис Салихҗан]] |[[Харис Салихҗан]] |«А. Пушкин, Г. Тукай иҗатында дөньяви һәм дини мотивлар һәм бүгенге көндә әхлакый тәрбия бирү проблемалары» (''Казан: «Идел-Пресс», 2008''); «Дин һәм фән (дөньядагы дини һәм дөньяви мәдәният нигезләре)» (''Казан: «Идел-Пресс», 2012'') китаплары өчен. |<ref>[http://www.tatar-inform.ru/news/2017/04/26/550387/ Татар-информ, 26.04.2017]</ref> |- |[[Файл:Р.Г.Шаһиева.jpg|90px|Розалина Шаһиева]] |[[Розалина Шаһиева]] |«Мәңгелек гөлчәчәкләре» китабы (''татар һәм рус телендәге мәкаләләр җыелмасы'') өчен (''Казан: «Заман», 2015'') өчен. |<ref name="tatar-inform.tatar"/> |- |rowspan="4"| [[2018 ел|2018]] |[[Файл:KKarimov.jpg|90px|Камил Кәримов]] |[[Камил Кәримов]] |«Карурманда кара песи», «Игезәкләр йолдызлыгы» китаплары өчен |<ref>{{Citation |title=Рөстәм Миңнеханов Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләкләрен тапшырды. Татар-информ, 26.04.2018 |url=http://tatar-inform.tatar/news/2018/04/26/162833/ |access-date=2020-05-04 |archive-date=2018-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180530094659/http://tatar-inform.tatar/news/2018/04/26/162833/ |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:М.И.Кузнецов.jpg|90px|Михаил Кузнецов]] |[[Михаил Кузнецов]] |«Ак киндерләр. Идел буе халыклары» ({{lang-ru|Белые холсты. Народы Поволжья}}) эшләре сериясе өчен |<ref>[http://www.tatar-inform.ru/news/2018/04/26/609056/ Рустам Минниханов наградил лауреатов Госпремии им. Тукая. Татар-информ, 26.04.2018]</ref> |- |[[Файл:Л.Н.Шәфигуллин.jpg|90px|Лотфулла Шәфигуллин]] |[[Лотфулла Шәфигуллин]] (''«Таттелеком» {{comment|АҖ|акционерлык җәмгыяте}}'') |«''Татарстанда яшәүче халыкларның милли байлыкларын һәм тарихи мирасын, мәдәниятен үстерүгә һәм саклап калуга керткән өлешләре өчен''». |<ref>{{Citation |title=Татар-информ, 26.04.2018 |url=http://tatar-inform.tatar/news/2018/04/26/162833/ |access-date=2020-05-04 |archive-date=2018-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180530094659/http://tatar-inform.tatar/news/2018/04/26/162833/ |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:Р.Закуанов.jpg|90px|Рөстәм Зәкуанов]] |[[Рөстәм Зәкуанов]] (''«Таттелеком» {{comment|АҖ|акционерлык җәмгыяте}}'') |«''Татарстанда яшәүче халыкларның милли байлыкларын һәм тарихи мирасын, мәдәниятен үстерүгә һәм саклап калуга керткән өлешләре өчен''». |<ref>[http://www.tatar-inform.ru/news/2018/04/26/609056/ Татар-информ, 26.04.2018]</ref> |- |rowspan="6"| [[2019 ел|2019]] |[[Файл:Nadir Almeev (2016-06-13).jpg|90px|Надир Әлмиев]] |[[Надир Әлмиев]] |«''«Колокола Хиросимы» циклы, Дәрдмәнд, Г.Тукай, С.Хәким, Р.Фәйзуллин, Р.Кутуй, Р.Бохараев һ.б. татар шагыйрьләре җыентыгына иллюстрацияләр, «Татарстан, Алтай» пейзажлар сериясе өчен''» |<ref>{{Citation |title=Тукай премиясе лауреатлары. &#91;&#91;Интертат&#93;&#93;, 26.04.2019 |url=https://intertat.tatar//society/tugan-tel-k-ne-tukay-premiyase-laureatlary-il-am-shakirov-isemend-ge-kontsertlar-zaly-shigyr-b-yr-me/ |access-date=2020-05-04 |archive-date=2019-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190426175220/https://intertat.tatar/society/tugan-tel-k-ne-tukay-premiyase-laureatlary-il-am-shakirov-isemend-ge-kontsertlar-zaly-shigyr-b-yr-me/ |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:A.Fayzrahmanov.jpg|90px|Айдар Фәйзрахманов]] |[[Айдар Фәйзрахманов]] |«''татар фольклор мирасына керткән өлеше өчен, «Олы юл» әдәби-музыкаль кичәләр циклы өчен, «Онытырга мөмкин түгел» һәм «Яшәү барыбер кызык», «Олы юл», «Борчылма» җыентыклары өчен''» |<ref name="Интертат, 26.04.2019">{{Citation |title=Интертат, 26.04.2019 |url=https://intertat.tatar//society/tugan-tel-k-ne-tukay-premiyase-laureatlary-il-am-shakirov-isemend-ge-kontsertlar-zaly-shigyr-b-yr-me/ |access-date=2020-05-04 |archive-date=2019-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190426175220/https://intertat.tatar/society/tugan-tel-k-ne-tukay-premiyase-laureatlary-il-am-shakirov-isemend-ge-kontsertlar-zaly-shigyr-b-yr-me/ |dead-url=yes }}</ref> |- | |[[Люция Хәмитова]] |[[Камал театры]] артистлары төркеме: «''татар сәнгате үсешенә керткән өлеше һәм татар театры үсешендә зур роль уйнаган «Гөлҗамал», «Җирән чичән белән Карачәч сылу», «Кара чикмән», «Три сестры», «Дон Жуан» спектакльләрендә сәхнә образларын тудырган өчен''» |<ref name="Интертат, 26.04.2019"/> |- | |[[Радик Зөфәр улы Бариев|Радик Бариев]] |[[Камал театры]] артистлары төркеме: «''татар сәнгате үсешенә керткән өлеше һәм татар театры үсешендә зур роль уйнаган «Гөлҗамал», «Җирән чичән белән Карачәч сылу», «Кара чикмән», «Три сестры», «Дон Жуан» спектакльләрендә сәхнә образларын тудырган өчен''» |<ref name="Интертат, 26.04.2019"/> |- | |[[Искәндәр Хәйруллин]] |[[Камал театры]] артистлары төркеме: «''татар сәнгате үсешенә керткән өлеше һәм татар театры үсешендә зур роль уйнаган «Гөлҗамал», «Җирән чичән белән Карачәч сылу», «Кара чикмән», «Три сестры», «Дон Жуан» спектакльләрендә сәхнә образларын тудырган өчен''» |<ref name="Интертат, 26.04.2019"/> |- |[[Файл:Т.Н._Галиуллин.jpg|90px|Тәлгать Галиуллин]] |[[Тәлгать Галиуллин]] |«''«Мөхәммәт Мәһдиев Йолдызлыгы» роман-эссесы; «Китек көзге» китабы, «Мы – потомки страны Тартария» әдәби-тәнкыйди басмасы өчен''» |<ref name="Интертат, 26.04.2019"/> |- |rowspan="7"| [[2020 ел|2020]] |[[Файл:Liron hamidullin.jpg|90px|Лирон Хәмидуллин]] |[[Лирон Хәмидуллин]] |«''«Дәрдмәнд», «Буранлы төндә», «Офыктагы аҗаган» китаплары өчен''» |<ref name="business-gazeta.ru">''Айрат Нигматуллин, Гульназ Бадретдин, Эльвира Самигуллина''. [https://www.business-gazeta.ru/article/466383 Тукаевская премия – 2020: среди лауреатов – авторы «Сююмбике» и писатель Осокин. БИЗНЕС Online, 25.04.2020{{ref-ru}}]</ref> |- |[[Файл:Denis Osokin.JPG|90px|Денис Осокин]] |[[Денис Осокин]] |«''«Огородные пугала с ноября по март» әсәрләр җыентыгы өчен''» |<ref name="business-gazeta.ru"/> |- |[[Файл:Idris Gaziyev.jpg|90px|Идрис Газиев]] |[[Идрис Газиев]] |«''татар композиторлары әсәрләрен һәм халык җырларын башкаруы өчен''» |<ref name="ReferenceH">[https://www.azatliq.org/a/30576432.html Медиа: Быелгы Тукай бүләкләре ияләренең исемнәре мәгълүм булды.] [[Азатлык радиосы]], 25.04.20202</ref> |- | |[[Юрий Александров]] |«''[[Резеда Ахиярова]]ның [[Сөембикә (опера, 2018)|«Сөембикә»]] операсын сәхнәләштерү өчен''» |<ref name="ReferenceH"/> |- |[[Файл:Г.Гатина.jpg|90px|Гөлнара Гатина]] |[[Гөлнара Гатина]] |«''[[Резеда Ахиярова]]ның [[Сөембикә (опера, 2018)|«Сөембикә»]] операсын сәхнәләштерү өчен''» |<ref name="ReferenceH"/> |- | |[[Виктор Герасименко (1949)|Виктор Герасименко]] |«''[[Резеда Ахиярова]]ның [[Сөембикә (опера, 2018)|«Сөембикә»]] операсын сәхнәләштерү өчен''» |<ref name="ReferenceH"/> |- | |[[Ренат Салаватов]] |«''[[Резеда Ахиярова]]ның [[Сөембикә (опера, 2018)|«Сөембикә»]] операсын сәхнәләштерү өчен''» |<ref name="ReferenceH"/> |- |} == [[2020-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="3"| [[2021 ел|2021]] |[[Файл:Fakil Safin (2017-04-12).jpg|90px|Факил Сафин]] |[[Факил Сафин]] |"Саташып аткан таң" роман-трилогиясе һәм "Гөлҗиһан" повесте өчен |<ref name=":0">[https://www.azatliq.org/a/31216565.html Тукай бүләге комиссиясе быелгы лауретлар исемен атаган]</ref> |- |[[Файл:Daniya Nurullina (2024-03-21).JPG|117x117пкс|Дания Нуруллина]] |[[Дания Нуруллина]] |татар театры сәнгатенә керткән өлеше өчен |<ref name=":0" /> |- |[[Файл:Г.Л.Эйдинов.jpg|90px|Григорий Эйдинов]] |[[Григорий Эйдинов (1946)|Григорий Эйдинов]] |графика сәнгатенә керткән өлеше өчен |<ref name=":0" /> |- |rowspan="2"| [[2022 ел|2022]] |[[Файл:Ләбиб Лерон.jpg|90px|[[Ләбиб Лерон]]]] |[[Ләбиб Лерон]] |балалар өчен «Җил көймәсе», «Әкиятче малай» китаплары өчен |<ref name=":1">[https://www.tatar-inform.ru/news/rustam-minnixanov-tvorcestvo-tukaya-obedinyaet-lyudei-raznogo-pokoleniya-i-professii-5864051 Рустам Минниханов: Творчество Тукая — путеводная звезда для татарского народа.] [[Татар-информ]], 26.04.2022{{ref-ru}}</ref> |- |[[Файл:Anatoliy Egorov (2022-04-26).JPG|90px|[[Анатолий Егоров (1948)|Анатолий Егоров]]]] |[[Анатолий Егоров (1948)|Анатолий Егоров]] |«Казан өстендә ай» гобеленнар циклы өчен |<ref name=":1" /> |- |rowspan="3"| [[2023 ел|2023]] |[[Файл:Ф.Г.Ханов.jpg|90px|Фирдәвис Ханов]] |[[Фирдәвис Ханов]] |Шәһәр төзелеше һәм архитектура өлкәсендә ватан һәм татар милли мәдәниятен үстерүгә керткән өлеше өчен (Түбән Кама шәһәренең милли архитектурасы - Җәмигъ мәчете һәм шәһәр парклары) |<ref name=":2023">''Рузилә Мөхәммәтова.'' [https://intertat.tatar/news/tukai-premiyasenen-kemga-tieslegen-tozucelar-bela-a-yazucylar-berni-belmi-5858875 Тукай премиясен тапшырдылар, ул җитми калганнарга халык шагыйре исемен өләш... бирделәр!] [[Интертат]], 26.04.2023</ref> |- |[[Файл:Ш.Гаделша.jpg|90px|Шәүкәт Гаделша]] |[[Шәүкәт Гаделша]]<br/> (Шәүкәт Сибгатуллин) |«Аучы җыры»; «Чоңгыл»; «Иман капка ачканда»; «Себерем-үз җирем» шигырь җыентыклары өчен |<ref name=":2023" /> |- |[[Файл:Nailya Kumysnikova (2023-03-29).JPG|90px|Наилә Кумысникова]] |[[Наилә Кумысникова]] |Рәсем сәнгате өлкәсендә милли темага багышланган һәм күн мозаикасы техникасында башкарылган декоратив паннолар сериясе өчен |<ref name=":2023" /> |- |rowspan="4"| [[2024 ел|2024]] |[[Файл:.jpg|90px|Ләис Зөлкарнәев]] |[[Ләис Зөлкарнәев]] |«Узганны кабатлау» китабы өчен |<ref name=":2024">[https://www.business-gazeta.ru/news/631235?ysclid=lvflrivmzk914830256 Стали известны лауреаты Тукаевской премии – 2024.] Бизнес-Онлайн, 25.04.2024</ref> |- |[[Файл:.jpg|90px|Кадим Җәмитов]] |[[Кадим Җәмитов]]<br/> |татар мәдәниятенең күренекле тарихи эшлеклеләренә багышланган скульптура портретлары һәм фигуралар сериясен булдырган өчен |<ref name=":2024" /> |- |[[Файл:М.Таминдарова.jpg|90px|Миләүшә Таминдарова]] |[[Миләүшә Таминдарова]] |Татарстанның татар хор мәдәниятен үстергән, алга җибәргән һәм саклаган өчен, атап әйткәндә, «Татар хор музыкасы антологиясе» эше өчен |<ref name=":2024" /> |- |[[Файл:Boris Wainer (2015-05-14).jpg|90px|Борис Вайнер]] |[[Борис Вайнер]] |балалар шигърияте, проза һәм драматургиягә, яшь укучыларны әхлакый-эстетик тәрбияләүгә, балалар өчен татар әдәбияты һәм фольклорының иң яхшы әсәрләрен тәрҗемә итүгә һәм популярлаштыруга, Татарстанның яшь талантларына иҗади ярдәм күрсәтүгә керткән күпьеллык өлеше өчен |<ref>[https://m.business-gazeta.ru/news/631289?ysclid=lviho6toub28266376 Официально названы лауреаты премии им. Тукая за 2024 год – их четверо.] Бизнес-Онлайн, 26.04.2024</ref> |- |rowspan="6"| [[2025 ел|2025]] |[[Файл:Kashaev.jpg|90px|Айрат Кашаев]] |[[Айрат Кашаев]] |[[Иакинф (балет)|«Иакинф»]] балетын куйган өчен |<ref name=":2025">{{Citation |title=Указ Раиса Республики Татарстан О присуждении Государственных премий Республики Татарстан имени Габдуллы Тукая в 2025 году |url=https://rais.tatarstan.ru/file/laws/laws/laws_538481.pdf |access-date=2025-04-26 |archive-date=2025-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430050015/https://rais.tatarstan.ru/file/laws/laws/laws_538481.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:А.М.Полубенцев.jpg|90px|Александр Полубенцев]] |[[Александр Полубенцев]]<br/> |[[Иакинф (балет)|«Иакинф»]] балетын куйган өчен |<ref name=":2025" /> |- |[[Файл:И.Ю.Гайфуллин.jpg|90px|Илнур Гайфуллин]] |[[Илнур Гайфуллин]] |[[Иакинф (балет)|«Иакинф»]] балетын куйган өчен |<ref name=":2025" /> |- |[[Файл:М.А.Гыйләҗев.jpg|90px|Мансур Гыйләҗев]] |[[Мансур Гыйләҗев]]<br/> |«Мәхәббәт сүзлеге» пьесалар җыентыгы өчен («Бичура», «Баскетболчы», «Игезәк» пьесалары һ.б.) |<ref name=":2025" /> |- |[[Файл:.jpg|90px|Рәниф Шәрипов]] |[[Рәниф Шәрипов]] |«Җомга», «Бөртек бөртек яктылык» китаплары өчен |<ref name=":2025" /> |- |[[Файл:Rifhat Yakupov (2022-03-31).JPG|90px|Рифхәт Якупов]] |[[Рифхәт Якупов]] |Татарстанның фото сәнгатен үстерүе һәм үз иҗатында татар халкының рухи һәм мәдәни тормышын чагылдыруы, аның мәдәни мирасын саклауга зур өлеш кертүе һәм «Сабантуй»фотоальбомы өчен. |<ref name=":2025" /> |- |rowspan="12"| [[2026 ел|2026]] |[[Файл:Aydar Zabbarov (2023-03-27).JPG|90px|Айдар Җаббаров]] |[[Айдар Җаббаров]] |«Казанга Тукай кайткан» спектаклен куйган өчен |<ref name=":2026">{{Citation |title=Источник: стали известны лауреаты Тукаевской премии за 2026 год |url=https://m.business-gazeta.ru/news/700677?ysclid=moerkssmx0734905945 |access-date=2026-04-25 |archive-date=2026-04-25 |archive-url=|dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:Э.М.Талипов.jpg|90px|Эмиль Талипов]] |[[Эмиль Талипов]]<br/> |«Казанга Тукай кайткан» спектаклендә Тукай роле өчен |<ref name=":2026" /> |- |[[Файл:Р.Р.Губаева.jpg|90px|Резеда Зәйниева]] |[[Резеда Зәйниева]] |«Казанга Тукай кайткан» спектакле өчен |<ref name=":2026" /> |- |[[Файл:Liliya Gibadullina (2023-08-30).JPG|90px|Лилия Гыйбадуллина]] |[[Лилия Гыйбадуллина]]<br/> |«Дәвамы бар» җыентыгы өчен |<ref name=":2026" /> |- |[[Файл:.jpg|90px|Алексей Барыкин]] |[[Алексей Барыкин]] |СВО турында документаль фильмнар циклы өчен |<ref name=":2026" /> |- |[[Файл:.JPG|90px|Олег Суров]] |[[Олег Суров]] |СВО турында документаль фильмнар циклы өчен |<ref name=":2026" /> |- |[[Файл:.JPG|90px|Егор Кашинский]] |[[Егор Кашинский]]<br/> |СВО турында документаль фильмнар циклы өчен |<ref name=":2026" /> |- |[[Файл:.jpg|90px|Данил Емельянов]] |[[Данил Емельянов]] |СВО турында документаль фильмнар циклы өчен |<ref name=":2026" /> |- |[[Файл:Наиль Маганов.jpg|90px|Наил Мәганов]] |[[Наил Мәганов]] |төрки музыка коралларын булдыру проектын гамәлгә ашырган өчен |<ref name=":2026" /> |- |[[Файл:.JPG|90px|Павел Корчагин]] |[[Павел Корчагин]] |төрки музыка коралларын булдыру проектын гамәлгә ашырган өчен |<ref name=":2026" /> |- |[[Файл:Э.З.Чавлинов.jpg|90px|Эрдни Чавлинов]] |[[Эрдни Чавлинов]]<br/> |төрки музыка коралларын булдыру проектын гамәлгә ашырган өчен |<ref name=":2026" /> |- |[[Файл:.jpg|90px|Сергей Вертелецкий]] |[[Сергей Вертелецкий]] |төрки музыка коралларын булдыру проектын гамәлгә ашырган өчен |<ref name=":2026" /> |} == Искәрмәләр == {{Reflist|2}} == Чыганаклар == * [http://kitaphane.tatar.ru/tuk_12.htm Тукай премиясе лауреатлары (1958—1981)]{{Deadlink|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Сылтамалар == {{Тукай премиясе лауреатлары 1950-1960}} {{Тукай премиясе лауреатлары 1970-1980}} {{Тукай премиясе лауреатлары 1990-2000}} {{Тукай премиясе лауреатлары 2010-еллар}} {{Тукай премиясе лауреатлары 2020-еллар}} == Моны да карагыз == {{Татарстан премияләре лауреатлары}} {{Сайланган исемлек}} [[Төркем:Габдулла Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясе]] i0939osyppa44mcshbthe59jthauq74 5838186 5838161 2026-04-27T19:05:14Z Әмир 15082 /* 2020-еллар */ төгәлләштерү 5838186 wikitext text/x-wiki {{Хәзерге вакыйгалар}} {{Double image|left|Badge prize Tukay (old).png|120|Badge prize Tukay (new).png|120|Билгесе: 2004 елгача һәм 2004 елдан}} {{TOC right}} '''Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары''' — [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] белән бүләкләнгән шәхесләр. Исемлектә хронологик тәртиптә бөтен [[Габдулла Тукай]] исемендәге дәүләт премиясе ияләре тәкъдим ителгән (237). {| class="wikitable sortable static-row-numbers" ! Декада !! Бүләкләнүчеләр !! Σ |- | 1950-еллар || 22 || 22 |- | 1960-еллар || 15 || 37 |- | 1970-еллар || 26 || 63 |- | 1980-еллар || 34 || 97 |- | 1990-еллар || 31 || 128 |- | 2000-еллар || 48 || 176 |- | 2010-еллар || 56 || 232 |- | 2020-еллар || 8 || 240 |} == [[1950-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="11"| [[1958 ел|1958]] | [[Файл: Yarullin.gif|90px|Фәрит Яруллин]] | [[Фәрит Яруллин]] | [[«Шүрәле» балеты]] өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=783&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл: Нәҗип Җиһанов.jpg|90px|Нәҗип Җиһанов]] | [[Нәҗип Җиһанов]] | [[Җәлил (опера)|«Җәлил» операсы]] өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=784&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл: Faizi.jpg|90px|Әхмәт Фәйзи]] | [[Әхмәт Фәйзи]] | «Тукай» романы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=813&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл: N 17a R.jpg|90px|Ширияздан Сарымсаков]] | [[Ширияздан Сарымсаков]] | [[Камал театры|Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры]]нда [[Кәрим Тинчурин]]ның «[[Җилкәнсезләр]]» пьесасын куйган өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=812&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Әнәс Тумашев. Автопортрет.jpg|90px|Әнәс Тумашев]] | [[Әнәс Тумашев]] | [[Камал театры|Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Кәрим Тинчурин]]ның «[[Җилкәнсезләр]]» спектаклен бизәгәне өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=811&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Khalil Abzhalilov-1.jpg|119x119пкс|Хәлил Әбҗәлилов]] | [[Хәлил Әбҗәлилов]] | [[Камал театры|Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Кәрим Тинчурин]]ның «[[Җилкәнсезләр]]» спектаклендә Мисбах ролен уңышлы башкарганы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=810&Itemid=81 Габдулла Тукай сайты]</ref> |- | [[Файл: Kolbarisov Fatih.jpg|90px|Фатыйх Колбарисов]] | [[Фатыйх Колбарисов]] | [[Камал театры|Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында]] [[Кәрим Тинчурин]]ның «[[Җилкәнсезләр]]» спектаклендә Батырхан роле өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=809&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Асия Хәйруллина.jpg|90px|Асия Хәйруллина]] | [[Асия Хәйруллина]] | [[Камал театры|Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында]] [[Кәрим Тинчурин]]ның «[[Җилкәнсезләр]]» спектаклендә Рокыя ролен уйнаганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=808&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Лотфулла Фәттахов.jpg|90px|Лотфулла Фәттахов]] | [[Лотфулла Фәттахов]] | «Татар халык әкиятләре» китабына (русча) ясаган иллюстрацияләре өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=807&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Haris Yakupov.jpg|112x112пкс|Харис Якупов]] | [[Харис Якупов]] | «Татар халык әкиятләре» китабына ясаган иллюстрацияләре өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=806&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл: Dautov.jpg|90px|Нияз Даутов Сильва музыкаль фильмында, 1944 ел]] | [[Нияз Даутов]] | [[М. Җәлил исемеңдәге Татар дәүләт опера һәм балет театры]]нда «[[Алтынчәч]]» һәм «[[Евгений Онегин (опера)|Евгений Онегин]]» операларын сәхнәгә куйган өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=805&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="5"| [[1959 ел|1959]] | | [[Габдрахман Әпсәләмов]] | «Сүнмәс утлар» романы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=822&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Николай Провоторов]] | [[Казан]]да В.И.Качалов исемендәге [[Казан дәүләт академия рус Зур драма театры]]нда куелган «Третья патетическая» спектаклендә [[Ленин]] образын иҗат иткән өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=818&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Р.М-Х.Яхин (1948).jpg|90px|Рөстәм Яхин]] | [[Рөстәм Яхин]] | «Дулкыннар, дулкыннар», «Күңелем өзгәләнгән минутларда» һ. б. җырлары, романслары өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=900&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Muzafarov M.A.jpg|90px|композитор Мансур Мозаффаров]] | [[Мансур Мозаффаров]] | Г.Тукай һәм М.Вахитов истәлекләренә багышланган симфоник поэмалары өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=819&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Фәхри Насретдинов]] | актив концерт эшчәнлеге һәм совет композиторлары әсәрләрен пропагандалаганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=901&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="6"| [[1960 ел|1960]] | [[Файл:Сибгат Хәким.jpg|90px|Сибгат Хәким]] | [[Сибгат Хәким]] | «По зову Ленина» (русча), «Җил исми, яфрак селкенми» исемле шигырь җыентыклары өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=921&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Алексей Бурлай]] | «Беренче нефть» картинасы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=919&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Xai vaxit.jpg|90px|Хәй Вахит]] | [[Хәй Вахит]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган «[[Беренче мәхәббәт (драма)|Беренче мәхәббәт]]» драмасы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=918&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Bikchantaev rafkat.jpg|90px|]] | [[Рәфкать Бикчәнтәев]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда «[[Беренче мәхәббәт (драма)|Беренче мәхәббәт]]» драмасын сәхнәгә куйганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=916&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:С.Өметбаев 1.JPG|90px|Сабир Өметбаев]] | [[Сабир Өметбаев]] | Татарстанның [[Минзәлә татар дәүләт драма театры]]нда «Язылмаган законнар» һәм «Тамырлар» спектакльләрен сәхнәгә куйганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=914&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Җыр-бию ансамбле.jpg|90px|]] | [[Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле]] | татар хор культурасын һәм СССР халыкларының музыкаль иҗатын актив пропагандалаганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=902&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |} == [[1960-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="2"| [[1966 ел|1966]] | [[Файл:Tufan 03.jpg|90px|link=Хәсән Туфан]] | [[Хәсән Туфан]] | «Сайланма әсәрләр» китабы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1033&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл: Fayzi.jpg|90px|]] | [[Җәүдәт Фәйзи]] | яңа җырлар циклы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1034&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="7"| [[1967 ел|1967]] | [[Файл: Бакый Урманче.jpg|90px|Бакый Урманче]] | [[Бакый Урманче]] | татар мәдәнияте эшлеклеләре: [[Г. Тукай]], [[М. Җәлил]], [[Ф. Әмирхан]], [[Г. Кариев]], [[Г. Ибраһимов]] һ. б. ның скульптур портретлары өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1035&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Ташхуҗа Хуҗаев]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Чыңгыз Айтматов]]ның «Гүзәлем Әсәл» спектаклен сәхнәгә куйганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1636&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Гельмс.jpg|90px|link=Эрнст Гельмс]] | [[Эрнст Гельмс]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Чыңгыз Айтматов]]ның «Гүзәлем Әсәл» спектаклен бизәгәне өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1637&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Шәхсәнәм Әсфәндиярова.jpg|90px|link=Шәхсәнәм Әсфәндиярова]] | [[Шәхсәнәм Әсфәндиярова]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Чыңгыз Айтматов]]ның «Гүзәлем Әсәл» спектаклендә Хәдичә ролен башкарганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1640&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Shaukat Biktemirov.jpg|103x103пкс|Шәүкәт Биктимеров]] | [[Шәүкәт Биктимеров]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Чыңгыз Айтматов]]ның «Гүзәлем Әсәл» спектаклендә уйнаган Байтимер роле өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1639&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Наилә Гәрәева.jpg|90px|Наилә Гәрәева]] | [[Наилә Гәрәева]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Чыңгыз Айтматов]]ның «Гүзәлем Әсәл» спектаклендә уйнаган Әсәл роле өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1638&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Rinat Tazetdinov 2020-03-02 (1).jpg|120x120пкс|Ринат Таҗетдинов]] | [[Ринат Таҗетдинов]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Чыңгыз Айтматов]]ның «Гүзәлем Әсәл» спектаклендә уйнаган Ильяс роле өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1641&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1968 ел|1968]] | [[Файл:Исанбет.png|ссылка=link=Нәкый Исәнбәт|131x131пкс]] | [[Нәкый Исәнбәт]] | «Татар халык мәкальләре» дигән өч томлы хезмәте өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1121&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Habibullin Z.jpg|90px|Заһид Хәбибуллин]] | [[Заһид Хәбибуллин]] | «Казах кызы сөйгәнем», «Солдат җыры», «Бормалы су» һ. б. җырлар циклы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1644&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1969 ел|1969]] | | [[Ибраһим Гази]] | «Онытылмас еллар» исемле трилогия өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1122&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Ayrat arslanov.jpg|90px|Айрат Арсланов]] | [[Айрат Арсланов (артист)|Айрат Арсланов]] | «Туган ягым — Татарстан» һәм башка әдәби концерт программалары өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1645&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1970 ел|1970]] | [[Файл:Klyucharev.jpg|90px|Александр Ключарев]] | [[Александр Ключарев]] | «Канатлы яшьлек» исемле җырлар җыентыгы һәм татар халык музыкаль иҗатын җыюы һәм пропагандалавы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1647&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Ilham Shakirov.gif|90px|Илһам Шакиров]] | [[Илһам Шакиров]] | [[1968]]—[[1969]] еллардагы «Татар халык җырлары» концерт программасы, татар халык җырларын һәм композиторларының әсәрләрен пропагандалавы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1646&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |} == [[1970-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="2"| [[1971 ел|1971]] | [[Файл:Marsel Salimzhanov (tatarstan.ru).jpg|90x90пкс|Марсель Сәлимҗанов]] | [[Марсель Сәлимҗанов]] | [[Камал театры|Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Кәрим Тинчурин]]ның «Американ», «Сүнгән йолдызлар», [[Галимҗан Ибраһимов]] әсәре буенча «Тирән тамырлар» спектакльләрен уңышлы куйганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1648&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Николай Кузнецов (1923)|Николай Кузнецов]] | индустриаль пейзаж рәсемнәре өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1649&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1972 ел|1972]] | [[Файл:Shaukat Galiev.jpg|140x140пкс|Шәүкәт Галиев]] | [[Шәүкәт Галиев]] | «Гаҗәп хәлләр, мәзәк хәлләр», «Котбетдин мәргән», «Шәвәли», «Тәмле йорт», «Кызык» һ.б. китаплары өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=885&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[File:Fatih Husni.jpg|90px|Фатих Хөсни]] | [[Фатих Хөсни]] | «Гыйльмениса һәм аның күршеләре» дигән китабы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1123&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="6"| [[1973 ел|1973]] | [[Файл: Achunov.gif|90px|Гариф Ахунов]] | [[Гариф Ахунов]] | «Чикләвек төше» повесте, «Хәзинә» романы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1124&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Әнвәр Бакиров выпускник консерватории.jpg|90px|Әнвәр Бакиров]] | [[Әнвәр Бакиров (1920)|Әнвәр Бакиров]] | [[Су анасы (балет)|«Су анасы»]] балеты өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1650&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Хәсби Фазлуллин]] | [[Әнвәр Бакиров (1920)|Әнвәр Бакиров]]ның [[Су анасы (балет)|«Су анасы»]] балетын куюда музыкаль җитәкчелеге өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3040&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Игорь Смирнов]] | [[М.Җәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театры]]нда куелган [[Су анасы (балет)|«Су анасы»]] балеты һәм либреттосы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1651&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Ревдар Садыйков]] | [[М.Җәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театры]]нда куелган [[Су анасы (балет)|«Су анасы»]] балетында Алмай роле өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3105&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Борис Кноблок]] | [[М.Җәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театры]]нда куелган [[Су анасы (балет)|«Су анасы»]] балеты декорация рәсемнәре өчен | {{sfn|Нуруллина|1977|с=148}}<ref>{{cite web|url=https://tatarica.org/ru/razdely/kultura/iskusstvo/izobrazitelnoe-iskusstvo-i-dpi/personalii/knoblok-boris-georgievich|title=Кноблок Борис Георгиевич|publisher=[[Татарская энциклопедия]]|date=|accessdate=24 марта 2021}}</ref><ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3105&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1974 ел|1974]] | | [[Мирсәй Әмир]] | «Агыйдел» пьесасы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1125&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Нил Юзиев]] | «Шигырь гармониясе», «Хәзерге татар поэтикасы» хезмәтләре өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1126&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="3"| [[1976 ел|1976]] | [[Файл: Диас Вәлиев.jpg|90px|Диас Вәлиев]] | [[Диас Вәлиев]] | «Дарю тебе жизнь» («Гомер бүләк итәм сиңа») пьесасы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1127&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Shabaev.jpg|90px|Марс Шабаев]] | [[Марс Шабаев]] | «Җикән камыш», «Онытма», «Сине эзлим» дигән китаплары өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1128&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Равил Тумашев]] | [[Татар дәүләт күчмә театры]]нда [[Илдар Юзеев]] пьесасы буенча «Сандугачлар килгән безгә», [[Туфан Миңнуллин]] пьесасы буенча «Үзебез сайлаган язмыш», [[Аяз Гыйләҗев]] пьесасы буенча «Көнбагышлар» спектакльләрен куйганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3213&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="3"| [[1977 ел|1977]] |[[Файл:Гамил Афзал.jpg|90px|]] |[[Гамил Әфзал]] | «Айлы кичләр» шигырьләр җыентыгы, «Борылам да карыйм» дигән шигырьләр циклы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1129&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Виктор Беспалов]] |Телевидение өчен «Кырлай», «Татар гармуннары», «Н.Җиһанов музыкасы» дигән музыкаль фильмнар төшергән өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3214&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Ирина Хәкимова]] |[[Шүрәле (балет)|«Шүрәле» балетында]] — Сөембикә, [[Су анасы (балет)|«Су анасы»]] балетында — Сәрви, [[Аккош күле (балет)|«Аккош күле»]] балетында Одетта-Одиллия партияләрен башкарганы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3215&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1978 ел|1978]] |[[Файл:Faizullin.jpg|90px|Равил Фәйзуллин]] |[[Равил Фәйзуллин]] | «Шигырьләр һәм поэмалар» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1130&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Сергей Лывин]] |[[Владимир Ленин]]га һәм [[Габдулла Тукай]]га багышланган картиналар сериясе өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3216&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="4"| [[1979 ел|1979]] |[[Файл:Tufan minnullin.jpg|90px|Туфан Миңнуллин]] |[[Туфан Миңнуллин]] | «Ай булмаса, йолдыз бар» драмасы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1131&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Гали Хөсәенов.jpg|90px|link=Гали Хөсәенов]] |[[Гали Хөсәенов]] |Татарстанның [[Әлмәт драма театры]]нда драматург [[Туфан Миңнуллин]]ның «Ай булмаса, йолдыз бар» спектаклен куйганы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3364&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Damira Kuzayeva.jpg|90px|link=Дамирә Кузаева]] |[[Дамирә Кузаева]] |Татарстанның [[Әлмәт татар дәүләт театры]]нда драматург [[Туфан Миңнуллин]]ның «Ай булмаса, йолдыз бар» пьесасы буенча куелган спектакльдә Мәдинә ролен уйнаган өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3365&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл: Renat Ibrahimov.jpg|90px|Ренат Ибраһимов]] |[[Ренат Ибраһимов]] |[[1976]]—[[1978]] еллардагы концерт программалары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3366&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1980 ел|1980]] |[[Файл:Ildar Yuzeev.jpg|118x118пкс|Илдар Юзеев]] |[[Илдар Юзеев]] |«Таш диварлар авазы», «Өзелмәс кыллар» поэмалары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1132&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Васил Маликов]] |«Чекист Голубятников», «Соңгысы», «[[М.Җәлил]]» дигән скульптуралары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4595&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |} == [[1980-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="8"| [[1981 ел|1981]] |[[Файл:Rasix.jpg|90px|Атилла Расих]] |[[Атилла Расих]] |«Язгы авазлар», «Ике буйдак», «Сынау» һәм «[[Ямашев]]» романнары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1133&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Кузин.jpg|90px|link=Евгений Кузин]] |[[Евгений Кузин]] |В.И.Качалов исемендәге [[Казан дәүләт академия рус Зур драма театры]] артисты, Михаил Шатровның «Большевики», Александр Штейнның «Астория” кунакханәсе» һ.б. спектакльләрдә башкарган төп рольләре өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4597&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Юрий Федотов.jpg|90px|link=Юрий Федотов]] |[[Юрий Федотов]] |В.И.Качалов исемендәге [[Казан дәүләт академия рус Зур драма театры]] артисты, Михаил Шатровның «Большевики», Александр Штейнның «Астория” кунакханәсе» һ.б. спектакльләрдә башкарган төп рольләре өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4598&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Герман Бакулин]] | Казанда Татарстан Рәссамнар берлегенең Күргәзмә залын проектлаган һәм төзегән өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4599&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Ә.Зәкиев.JPG|90px|link=Әүфәр Зәкиев]] |[[Әүфәр Зәкиев]] | Казанда Татарстан Рәссамнар берлегенең Күргәзмә залын төзегән өчен |<ref name="Тукай сайтында лауреатлар исемлеге">[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3441&Itemid=80 Тукай сайтында лауреатлар исемлеге]</ref> |- | |[[Игорь Парамонов]] | Казанда Татарстан Рәссамнар берлегенең Күргәзмә залын төзегән өчен |<ref name="Тукай сайтында лауреатлар исемлеге"/> |- | |[[Әнәс Фәйзуллин]] | Казанда Татарстан Рәссамнар берлегенең Күргәзмә залын төзегән өчен |<ref name="Тукай сайтында лауреатлар исемлеге"/> |- | |[[Сания Хисаметдинова]] | Казанда Татарстан Рәссамнар берлегенең Күргәзмә залын төзегән өчен |<ref name="Тукай сайтында лауреатлар исемлеге"/> |- |rowspan="1"| [[1982 ел|1982]] | |[[Ибраһим Нуруллин]] |«Тукай» («Атаклы кешеләр тормышы» сериясеннән) һәм «Габдулла Тукай» дигән китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1134&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1983 ел|1983]] |[[Файл:Gilyazov.jpg|90px|Аяз Гыйләҗев]] |[[Аяз Гыйләҗев]] |«[[Җомга көн кич белән]]», «[[Әтәч менгән киртәгә]]» повестьлары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1135&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Enikeev R.A..jpg|90px|Ренат Еникеев]] |[[Ренат Еникиев]] | «[[Муса Җәлил истәлегенә]]» дигән вокаль-симфоник поэмасы һәм соңгы еллардагы әсәрләре өчен |<ref name="Тукай сайтында лауреатлар исемлеге"/> |- |rowspan="6"| [[1984 ел|1984]] |[[Файл:Eniki.jpg|90px|]] |[[Әмирхан Еники]] |повестьлары һәм хикәяләре өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1136&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Mulyukov B.G.jpg|90px|Бату Мулюков]] |[[Бату Мулюков]] | [[Мәҗит Гафури]]ның «[[Кара йөзләр]]» повесте буенча иҗат ителгән «[[Каһәрләнгән мәхәббәт]]» операсы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4601&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[File:Garay Rahim (2019-07-05).jpg|90px|link=Гәрәй Рәхим]] |[[Гәрәй Рәхим]] |[[Мәҗит Гафури]]ның «[[Кара йөзләр]]» повесте буенча иҗат ителгән «[[Каһәрләнгән мәхәббәт]]» операсының либреттосы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1137&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Зилә Сөнгатуллина.jpg|90px|Зилә Сөнгатуллина]] |[[Зилә Сөнгатуллина]] |[[Мәҗит Гафури]]ның «[[Кара йөзләр]]» повесте буенча иҗат ителгән «[[Каһәрләнгән мәхәббәт]]» операсында Галимә партиясен башкарган өчен |<ref name="Тукай сайтында исемлек">[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3441&Itemid=80 Тукай сайтында исемлек]</ref> |- |[[Файл:Heyder bigichev.jpg|90px|Хәйдәр Бигичев]] |[[Хәйдәр Бигичев]] |[[Мәҗит Гафури]]ның «[[Кара йөзләр]]» повесте буенча иҗат ителгән «[[Каһәрләнгән мәхәббәт]]» операсында Закир партиясен башкарган өчен |<ref name="Тукай сайтында">[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3441&Itemid=80 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Вл.Васильев.jpg |90px|Владимир Васильев]] |[[Владимир Васильев (дирижер)|Владимир Васильев]] |[[Мәҗит Гафури]]ның «[[Кара йөзләр]]» повесте буенча иҗат ителгән «[[Каһәрләнгән мәхәббәт]]» операсын куйганда дирижерлык иткәне өчен |<ref name="Тукай сайтында"/> |- |rowspan="2"| [[1985 ел|1985]] |[[Файл:Nuri arslanov.jpg|90px|Нури Арсланов]] |[[Нури Арсланов]] |«Иделем – илем» исемле шигырьләр һәм поэмалар китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1138&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[File:Мәхмүт Нигмәтҗанов.png|90px|link=Мәхмүт Нигъмәтҗанов]] |[[Мәхмүт Нигъмәтҗанов]] |«Татар халык җырлары» һәм «Идел буе татарларының халык җырлары» һ. б. хезмәтләре өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3342&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1986 ел|1986]] | |[[Хисам Камалов]] | «Һәркемнең гомере бер генә», «Безне өйдә көтәләр» исемле китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1212&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Виктор Куделькин]] | Татарстанның хезмәт алдынгыларына, мәдәният эшлеклеләренә багышланган күп сандагы картиналары өчен |<ref name="Тукай сайтында исемлек"/> |- |rowspan="2"| [[1987 ел|1987]] |[[Файл:М.Х.Зарипов.gif|90px|link=Марсель Зарипов]] |[[Марсель Зарипов]] | «Поступь моей республики» һәм «Выгодный оборот» дигән русча очерклары, матур әдәбият теле белән язылган публицистик китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1213&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Тавил Хаҗиәхмәтов]] |1981—1985 елларда басылган китапларны нәфис-график бизәгән өчен | |- |rowspan="2"| [[1988 ел|1988]] |[[Файл:Mahmut Hasanov.jpg|90px|Мәхмүт Хәсәнов]] |[[Мәхмүт Хәсәнов]] | «Язгы аҗаган» романы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1214&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Ahmetov F.A..jpg|90px|Фасил Әхмәтов]] |[[Фасил Әхмәтов]] |соңгы еллардагы әсәрләре, симфониясе һәм «Мин гармун булыр идем» дигән җырлар җыентыгы өчен | |- |rowspan="6"| [[1989 ел|1989]] |[[Файл:Nadirov.jpg|90px|Илбарис Надиров]] |[[Илбарис Надиров]] |«Татар халык иҗаты» дип исемләнгән унике томлык фәнни хезмәт өчен, авторлар коллективы җитәкчесе |<ref name="Тукай сайтында исемлек"/> |- |[[Файл:Флора Әхмәтова.jpg|90px|Флора Әхмәтова]] |[[Флора Әхмәтова-Урманче|Флора Әхмәтова]] |«Татар халык иҗаты» дип исемләнгән унике томлык фәнни хезмәт өчен, коллектив әгъзасы |<ref name="Тукай сайтында исемлек"/> |- | |[[Ленар Җамалетдинов]] |«Татар халык иҗаты» дип исемләнгән унике томлык фәнни хезмәт өчен, коллектив әгъзасы |<ref name="Тукай сайтында исемлек"/> |- | |[[Хуҗи Мәхмүтов]] |«Татар халык иҗаты» дип исемләнгән унике томлык фәнни хезмәт өчен, коллектив әгъзасы |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1215&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Х.Х.Ярми.jpg|90px|link=Хәмит Ярми]] |[[Хәмит Ярми]] |«Татар халык иҗаты» дип исемләнгән унике томлык фәнни хезмәт өчен, коллектив әгъзасы (үлгәннән соң) |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1217&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Хөснулла Вәлиуллин]] | «[[Самат (опера)|Самат]]» операсы, соңгы еллардагы җырлары тупланган «Ел артыннан ел» дигән җыентыгы өчен |<ref name="Тукай сайтында исемлек"/> |- |rowspan="3"| [[1990 ел|1990]] |[[Файл:Мәһдиев.jpg|90px|Мөхәммәт Мәһдиев]] |[[Мөхәммәт Мәһдиев]] |«[[Кеше китә — җыры кала]]» ([[1979]]), «Торналар төшкән җирдә» ([[1983]]), «Бәхилләшү» ([[1989]]) повестьлары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1216&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Ibrahim Salahov.jpg|90px|Ибраһим Сәлахов]] |[[Ибраһим Сәлахов]] |[[Колыма хикәяләре|«Колыма хикәяләре»]] романы өчен |<ref name="ReferenceA">[ Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл: Sara Sadíqova Mäskäw konservatoriäsendä uqığan çaqta 1924.jpg|90px|Сара Садыйкова]] |[[Сара Садыйкова]] | җырлары өчен (үлгәннән соң) | |- |} == [[1990-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="3"| [[1991 ел|1991]] |[[Файл:Karimullin.jpg|90px|Әбрар Кәримуллин]] |[[Әбрар Кәримуллин]] | «У истоков татарской книги» («От начало возникновения до 60-х годов XIX века»), «Татарская книга пореформенной России», «Татарская книга XX века» дигән фәнни хезмәтләре өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1218&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Гульшат Зайнашева.jpg|90px|Гөлшат Зәйнашева]] |[[Гөлшат Зәйнашева]] |«Илле җыр» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1221&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Алмаз Монасыйпов.jpg|90px|Алмаз Монасыйпов]] |[[Алмаз Монасыйпов]] | «[[Муса Җәлил (симфония-поэма)|Муса Җәлил]]» дигән симфония-поэма, «[[Тукай аһәңнәре]]» исемле вокаль-симфоник поэма, [[Салих Сәйдәшев]]кә багышланган симфония-поэма өчен | |- |rowspan="4"| [[1992 ел|1992]] |[[Файл:Alfiya Avzalova.jpg|90px|Әлфия Авзалова]] |[[Әлфия Авзалова]] |1989—1991 елларындагы концерт программасы өчен |<ref name="Тукай сайтында исемлек"/> |- |[[Файл:M. Agljam 1991.jpg|90px|link=Мөдәррис Әгъләмов]] |[[Мөдәррис Әгъләмов]] |«Киләчәккә кайту», «Мин әйттем» дигән китаплары өчен |<ref name="gabdullatukay.ru">[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3441&Itemid=80 Тукай сайтында исемлек]</ref> |- | |[[Семен Липкин]] |татар халык эпосы «[[Идегәй (дастан)|Идегәй]]»нең һәм татар поэзиясе классиклары әсәрләренең тәрҗемәсе өчен |<ref name="Тукай сайтында исемлек"/> |- |[[Файл:Ravil Sharafeev (2023-02-10).JPG|90px|Равил Шәрәфиев]] |[[Равил Шәрәфиев]] |[[Камал театры|Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда иҗат иткән күп кенә образлар (Хуҗа Насретдин, Кочкорбаев, Робинзон, доктор Ламбарди, Ислам) өчен |<ref name="gabdullatukay.ru"/> |- |rowspan="2"| [[1993 ел|1993]] |[[Файл:Мөхәммәдиев.jpg|90px|Ринат Мөхәммәдиев]] |[[Ринат Мөхәммәдиев]] |«Сират күпере» романы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1222&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Әхсән Фәтхетдинов]] |«Ияләр» дигән художество әсәрләре циклы өчен | |- |rowspan="3"| [[1994 ел|1994]] |[[Файл:Илдар Зарипов.jpg|90px|Илдар Зарипов]] |[[Илдар Зарипов (1939)|Илдар Зарипов]] |«Буяуларда — халык моңнары» дигән сериядәге картиналары өчен |<ref>{{Citation |title=Минем йортым сәхифәсендә |url=http://rinfom.ru/zhivopis/zaripov |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502082610/http://rinfom.ru/zhivopis/zaripov |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:Mansurov.jpg|90px|Фуат Мансуров]] |[[Фуат Мансуров]] |[[Татарстан Республикасы Дәүләт симфоник оркестры]]ның [[1991]]—[[1993]] еллардагы концерт программасы өчен | |- |[[Файл:Нурихан Фәттах.jpg|90px|Нурихан Фәттах]] |[[Нурихан Фәттах]] |«[[Сызгыра торган уклар]]» роман-трилогиясе өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1223&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="1"| [[1995 ел|1995]] |[[Файл:Yarullin.jpg|90px|Фәнис Яруллин]] |[[Фәнис Яруллин]] |«Җан авазы» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1224&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1996 ел|1996]] |[[Файл:G.Bashir.jpg|90px|link=Гомәр Бәширов]] |[[Гомәр Бәширов]] |«И язмыш, язмыш» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1225&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Фәридә Кудашева.jpg|90px|Фәридә Кудашева]] |[[Фәридә Кудашева]] |Татар халык җырларын һәм [[Г. Тукай]] шигырьләренә иҗат ителгән җырларны башкарганы өчен | |- |rowspan="3"| [[1997 ел|1997]] |[[Файл:Abrek Abzgildin.jpg|90x90пкс]] |[[Абрек Абзгилдин]] |«[[Г. Тукай]]», «[[Дәрдмәнд]]», «[[Урманче]]» триптихы әсәрләре сериясе өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1406&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Казань (журнал).jpg|90px|link=Венера Ганиева]] |[[Венера Ганиева]] |[[Джузеппе Верди]]ның «[[Риголетто]]» операсында Джильда, [[Джоаккино Россини]]ның «[[Сивилья чәчтарашы]]» операсында Розина, [[Нәҗип Җиһанов]]ның «[[Алтынчәч]]» операсында Алтынчәч партияләрен башкарганы өчен | |- |[[File:Renat Haris 2020-03-02 (1).jpg|90px|link=Ренат Харис]] |[[Ренат Харис]] |«Хисемнең җисеме» дигән шигырьләр һәм поэмалар җыентыгы өчен |<ref name="ReferenceA"/> |- |rowspan="5"| [[1998 ел|1998]] |[[Файл:Minullin.jpg|90px|Роберт Миңнуллин]] |[[Роберт Миңнуллин]] |«Күчтәнәч» дигән балалар китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Фәрит Бикчәнтәев.jpg|90px|Фәрит Бикчәнтәев]] |[[Фәрит Бикчәнтәев]] |[[Туфан Миңнуллин]] пьесасы буенча [[Камал театры|Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда «Хушыгыз!» спектаклен сәхнәләштергән өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3435&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:N.Ikhsanova.jpg|90px|link=Нәҗибә Ихсанова]] |[[Нәҗибә Ихсанова]] |[[Туфан Миңнуллин]] пьесасы буенча [[Камал театры|Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган «Хушыгыз!» спектаклендә Миләүшә ролен уйнаган өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4612&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Наил Дунаев.jpg|90px|Наил Дунаев]] |[[Наил Дунаев]] |[[Туфан Миңнуллин]] пьесасы буенча [[Камал театры|Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган «Хушыгыз!» спектаклендә Нурислам роле өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3425&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Әзһәр Шакиров.jpg|90px|Әзһәр Шакиров]] |[[Әзһәр Шакиров]] |[[Туфан Миңнуллин]] пьесасы буенча [[Камал театры|Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган «Хушыгыз!» спектаклендә Галимулла ролен уйнаган өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4613&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1999 ел|1999]] |[[Файл:Anatoly Luppov.jpg|115x115пкс|Анатолий Луппов]] |[[Анатолий Луппов]] | «Тапшырылмаган хатлар» монооперасы, кыллы оркестр өчен язылган «Кара урман» исемле җиденче симфониясе өчен | |- |[[Файл:Әхсән Баян.jpg|90px|Әхсән Баян]] |[[Әхсән Баян]] |«Урланган ай» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1228&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="6"| [[2000 ел|2000]] |[[Файл:А.Славутский.jpg|90px|Александр Славутский]] |[[Александр Славутский]] |[[В. Качалов исемендәге Казан Зур драма театры|В.И. Качалов исемендәге Казан дәүләт рус Зур драма академия театры]]нда «Түбәдәге скрипкачы» спектаклен куйган өчен | |- |[[Файл:А.Патраков.jpg|90px|Александр Патраков]] |[[Александр Патраков]] |[[В. Качалов исемендәге Казан Зур драма театры|В.И. Качалов исемендәге Казан дәүләт рус Зур драма академия театры]]нда «Түбәдәге скрипкачы» спектаклен бизәгән өчен | |- |[[Файл:М.Галицкий.jpg|90px|Михаил Галицкий]] |[[Михаил Галицкий]] |[[В. Качалов исемендәге Казан Зур драма театры|В.И. Качалов исемендәге Казан дәүләт рус Зур драма академия театры]]нда «Түбәдәге скрипкачы» спектаклендә төп рольне башкарганы өчен | |- |[[Файл:Илдус Әхмәтҗанов.jpg|90px|Илдус Әхмәтҗанов]] |[[Илдус Әхмәтҗанов]] |[[Г. Тукай]] әсәрләреннән төзелгән «Сөй гомерне, сөй халыкны» һәм «Өзелгән өмет» концерт программасы өчен | |- |[[Файл:Zolfet.jpg|90px|Зөлфәт]] |[[Зөлфәт]] |«Ике урман арасы» һәм «Йөрәгемне былбыл чакты» шигырь китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1229&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Ш.М.Шәйдуллин.jpg|90px|Шамил Шәйдуллин]] |[[Шамил Шәйдуллин (рәссам)|Шамил Шәйдуллин]] |«Яңа Сабан туе» картиналар циклы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4614&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |} == [[2000-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="2"| [[2001 ел|2001]] |[[Файл:Ahmatjan.jpg|90px|Роберт Әхмәтҗанов]] |[[Роберт Әхмәтҗанов]] |«Тургай тәрәзәсе», «Кичке кошлар» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1230&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Anatoliy Shutikov.jpg|100x100пкс|Анатолий Шутиков]] |[[Анатолий Шутиков]] |[[Татарстан Республикасы халык уен кораллары дәүләт оркестры]]ның [[1995]] – [[1999]] ел концерт программалары өчен | |- |rowspan="6"| [[2002 ел|2002]] |[[Файл:Ш.Монасыйпов.jpg|90px|Шамил Монасыйпов]] |[[Шамил Монасыйпов]] |[[Татарстан Республикасы Дәүләт кыллы квартеты]]ның «Квартетная музыка Татарстана», «Татарские старинные мелодии», «Мировая квартетная классика» концерт программалары өчен | |- |[[Файл:К.Монасыйпов.jpg|90px|Камил Монасыйпов]] |[[Камил Монасыйпов]] |[[Татарстан Республикасы Дәүләт кыллы квартеты]]ның «Квартетная музыка Татарстана», «Татарские старинные мелодии», «Мировая квартетная классика» концерт программалары өчен | |- |[[Файл:М.Зарипов.jpg|90px|Марат Зарипов]] |[[Марат Зарипов (1956)|Марат Зарипов]] |[[Татарстан Республикасы Дәүләт кыллы квартеты]]ның «Квартетная музыка Татарстана», «Татарские старинные мелодии», «Мировая квартетная классика» концерт программалары өчен | |- |[[Файл:А.Әсәдуллин.jpg|90px|Альберт Әсәдуллин]] |[[Альберт Әсәдуллин (виолончелист)|Альберт Әсәдуллин]] |[[Татарстан Республикасы Дәүләт кыллы квартеты]]ның «Квартетная музыка Татарстана», «Татарские старинные мелодии», «Мировая квартетная классика» концерт программалары өчен | |- | |[[Якуб Зәнкиев]] |«[[Иртеш таңнары]]» романы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1164&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Iskender Refikov.jpg|90px|Искәндәр Рәфыйков]] |[[Искәндәр Рәфыйков]] |Картиналарда татар хатын-кыз образлары сериясен тудырган өчен | |- |rowspan="2"| [[2003 ел|2003]] |[[Файл:Р.Абязов.jpg|90px|Рөстәм Абязов]] |[[Рөстәм Абязов]] |[[Салих Сәйдәшев]]кә, [[Нәҗип Җиһанов]]ка, [[Рөстәм Яхин]]га, [[Габдулла Тукай]]га багышланган концертлары һәм «Җырчы - Рөстәм Абязов», «Юбилей циклы», «La Primavera премьера-лары», «Күңел моңы» концерт программалары өчен | <ref>[http://1997-2011.tatarstan.ru/?node_id=3920&id=41572 ТР Президенты Указы № УП-293, 25.04.2003]</ref> |- | |[[Мөсәгыйть Хәбибуллин]] |«[[Кубрат хан]]» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1231&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="1"| [[2004 ел|2004]] |[[Файл:Миргазыян Юныс (карт).jpg|90px|Миргазиян Юныс]] |[[Миргазиян Юныс]] |«Альбатрос язмышы» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1232&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="3"| [[2005 ел|2005]] |[[Файл:З.Гыймаев.jpg|90px|Зөфәр Гыймаев]] |[[Зөфәр Гыймаев]] |Татарстанның әдәбият һәм сәнгать эшлеклеләре портретлары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3895&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Rustem Mingalim.jpg|90px|Рөстәм Мингалим]] |[[Рөстәм Мингалим]] | «Дәрт күлмәге» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1233&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Ш.К.Шәрифуллин.jpg|90px|Шамил Шәрифуллин]] |[[Шамил Шәрифуллин]] | «[[Мөнәҗәт]]ләр», «Авыл көйләре» хор концертлары өчен |<ref>[http://1997-2011.tatarstan.ru/?node_id=3920&id=42561 ТР Президенты Указы № УП-129, 26.04.2005]</ref> |- |rowspan="7"| [[2006 ел|2006]] |[[Файл:Батулла.jpg|90px|Рабит Батулла]] |[[Рабит Батулла]] | «Сөембикә» әсәре, «Кылдан нечкә, кылычтан үткен», «Яралы бүре» китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1250&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Marsel Galiev.jpg|90px|Марсель Галиев]] |[[Марсель Галиев]] | «Гомер бизмәне», «Кайту», «Догалы еллар» китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1252&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Mustafin.jpg|90px|Рафаэль Мостафин]] |[[Рафаэль Мостафин]] | «Өзелгән җыр эзеннән» («По следам оборванной песни») китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1253&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Равил Бохараев.jpg|90px|Равил Бохараев]] |[[Равил Бохараев]] |«Очсыз-кырыйсыз поезд» («Бесконечный поезд»), «Казан карлары» («Казанские снега») китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1251&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Батыркаева Луиза Миннигалеевна.jpg|90px|link=Луиза Батыр-Болгари]] |[[Луиза Батыр-Болгари]] | патриотик һәм гражданлык лирикасы белән сугарылган югары художестволы җырлар циклы, тарихи тематикадагы җырлар циклы өчен («Кайту», «Су буеннан әнкәй кайтып килә», «Мин сине шундый сагындым», «Ак яулыклы әнием»...) |<ref name="1997-2011.tatarstan.ru">[http://1997-2011.tatarstan.ru/?node_id=3920&id=43226 ТР Президенты Указы № ПУ-159, 26.04.2006]</ref> |- | |[[Николай Индюхов]] |Татарстан Республикасының лирик пейзажлар сериясе өчен («Каенкай» («Березка»), «Кибән» («Стожок»), «Ындыр табагында» («На току»), «Соңгы кар» («Последний снег»), «Җылы көн» («Теплый день»), «Тузганаклар» («Одуванчики»), «Зәңгәр март» («Синий март»), «Шаян март» («Веселый март»), «Болытлы көн» («Облачный день»), «Кыр чәчәкләре» («Полевые цветы»), «Сукмак» («Тропинка»), «Апрель», «Буранда» («Снегопад») |<ref name="1997-2011.tatarstan.ru"/> |- | |[[Фиринат Халиков]] |«Мәңгелек Казан» тарихи картиналар сериясе өчен ([[1995]] – [[2003 ел]]лар) |<ref name="1997-2011.tatarstan.ru"/> |- |rowspan="5"| [[2007 ел|2007]] |[[Файл:Разил Вәлиев.jpg|90px|Разил Вәлиев]] |[[Разил Вәлиев]] | «Иске сәгать дөрес йөри» дигән проза әсәрләре җыентыгы һәм «Ядкарь» җырлар китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1254&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Р.Ф.Калимуллин.JPG|90px|Рәшит Кәлимуллин]] |[[Рәшит Кәлимуллин]] |«Тукай моңнары», «Казанны сагыну» концерт-поэмасы һәм соңгы еллардагы симфоник иҗаты өчен |<ref name="ReferenceB">[http://1997-2011.tatarstan.ru/?node_id=3920&id=43651 ТР Президенты Указы № ПУ-210, 24.04.2007]</ref> |- | |[[Рада Нигъмәтуллина]] | «Тукайга мәхәббәт белән» дигән скульптор эшләр сериясе өчен, авторлар төркеме составында |<ref name="ReferenceB"/> |- | |[[Изабелла Рогожина]] |«Тукайга мәхәббәт белән» дигән скульптор эшләр сериясе өчен, авторлар төркеме составында | <ref name="ReferenceB"/> |- | |[[Марина Нигъмәтуллина]] |«Тукайга мәхәббәт белән» дигән скульптор эшләр сериясе өчен, авторлар төркеме составында |<ref name="ReferenceB"/> |- |rowspan="9"| [[2008 ел|2008]] |[[Файл:Gataw1.jpg|90px|Рәдиф Гаташ]] |[[Рәдиф Гаташ]] |«Газәлләр», «Мәңгелек сусау» китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1255&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Salawat Fathetdinov.png|90px|Салават Фәтхетдинов]] |[[Салават Фәтхетдинов]] |соңгы еллардагы концерт программалары һәм «Мин яратам сине, Татарстан» җырын башкаруы өчен | <ref name="ReferenceC">[http://1997-2011.tatarstan.ru/?node_id=3920&id=44298 ТР Президенты Указы № ПУ-167, 25.04.2008]</ref> |- | |[[Роберт Андреев]] | «Мин яратам сине, Татарстан» җыры өчен (автор) | <ref name="ReferenceC"/> |- | |[[Роберт Рәкыйпов]] |«Мин яратам сине, Татарстан» җыры өчен (автор) |<ref name="ReferenceC"/><ref>үлгәннән соң</ref> |- |[[Файл:В.Аршинов.jpg|90px|Виктор Аршинов]] |[[Виктор Аршинов]] | «Тукайны укыганда» һәм [[М.Җәлил]]нең «[[Моабит дәфтәрләре]]»ндәге шигырьләр буенча эшләнгән «Соңгы җыр» графика серияләре өчен | <ref name="ReferenceC"/> |- |[[Файл:Ahiyarova3.jpg|90px|link=Резеда Әхиярова]] |[[Резеда Әхиярова]] |[[М.Җәлил исемендәге татар дәүләт академия опера һәм балет театры]]нда куелган «[[Шагыйрь мәхәббәте]]» операсын язган өчен (иҗат төркеме составында) | <ref name="ReferenceC"/> |- |[[File:Ahmed Agadi.jpg|90px|link=Әхмәт Әхәди]] |[[Әхмәт Әхәди]] |[[М.Җәлил исемендәге татар дәүләт академия опера һәм балет театры]]нда куелган «[[Шагыйрь мәхәббәте]]» операсында баш партияне башкаруы өчен (иҗат төркеме составында) | <ref name="ReferenceC"/> |- | |[[Виктор Соболев]] |[[М.Җәлил исемендәге татар дәүләт академия опера һәм балет театры]]нда «[[Шагыйрь мәхәббәте]]» операсын куйганда дирижерлык иткәне өчен (иҗат төркеме составында) |<ref name="ReferenceC"/> |- | |[[Михаил Панджавидзе]] |[[М.Җәлил исемендәге татар дәүләт академия опера һәм балет театры]]нда «[[Шагыйрь мәхәббәте]]» операсын куйган өчен (иҗат төркеме составында) |<ref name="ReferenceC"/> |- |rowspan="8"| [[2009 ел|2009]] |[[File:Zinnur Mansurov (2021-08-25).JPG|90px|link=Зиннур Мансуров]] |[[Зиннур Мансуров]] |«Җәрәхәтле йөрәк җылырак» шигырьләр һәм поэмалар җыентыгы һәм «Күңелдә фидаи яшәсә» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1256&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Камил Муллашев]] |«Сөембикә-ханбикә», «Евразия яки Кыпчак кызы», «Сабантуй», «Ватан турында уйланулар», «Итил башлангычында» циклы һәм «Ханбикә Сөембикә» скульптурасы проекты эскизы өчен | <ref name="ReferenceD">[http://1997-2011.tatarstan.ru/?DNSID=69051a127f1b0f9d5d16f64f8e6c7486&node_id=3920&id=45463]</ref> |- |[[Файл:Зөлфәт Хәким.jpg|90px|link=Зөлфәт Хәким]] |[[Зөлфәт Хәким]] |[[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган«Телсез күке» спектакле өчен, иҗат төркеме составында |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1257&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[File:С.Г.Скоморохов.jpg|90px|link=Сергей Скоморохов]] |[[Сергей Скоморохов]] |[[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган«Телсез күке» спектакле өчен, иҗат төркеме составында | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3316&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Рим Хәсәнов]] |[[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган«Телсез күке» спектакле өчен, иҗат төркеме составында |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4473&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Рамил_Төхфәтуллин.jpg‎|90px|Рамил Төхфәтуллин]] |[[Рамил Төхфәтуллин]] |[[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган«Телсез күке» спектакле өчен, иҗат төркеме составында |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4474&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:С.Романова.jpg|90px|Светлана Романова (Славутская)]] |[[Светлана Романова (Славутская)]] | [[В.И.Качалов исемендәге Казан Зур дәүләт академия драма театры]]нда куелган «Чия бакчасы» (''Вишневый сад'') спектаклендә Раневская роле өчен, иҗат төркеме составында |<ref name="ReferenceD"/> |- |[[Файл:Farewell ceremony for Nailya Garaeva (2023-11-29) 42.jpg|120x120пкс|Геннадий Прытков]] |[[Геннадий Прытков]] |[[В.И.Качалов исемендәге Казан Зур дәүләт академия драма театры]]нда куелган «Чия бакчасы» (''Вишневый сад'') спектаклендә Гаев роле өчен, иҗат төркеме составында | <ref name="ReferenceD"/> |- |rowspan="5"| [[2010 ел|2010]] |[[Файл:Rqail.jpg|90px|Ркаил Зәйдулла]] |[[Ркаил Зәйдулла]] |«Мәгарә: Шигырьләр, поэмалар» шигъри җыентыгы һәм «Ташка ордым башны: Хикәяләр, эсселар» проза әсәрләре җыентыгы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4710&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Фоат Садриев.jpg|90px|Фоат Садриев]] |[[Фоат Садриев]] |«Бәхетсезләр бәхете» трилогиясе өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4711&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:В.Федотов.jpg|90px|Владимир Федотов]] |[[Владимир Федотов]] | төрле еллар ([[1995]]-[[2009]] еллар) концерт программалары, шул исәптән «Дустыма», «Чарующие звуки баяна» («Баянның сихерле аһәңе»), төзегән һәм югары сәнгатьчел башкарган өчен | <ref name="ReferenceE">[http://1997-2011.tatarstan.ru/?DNSID=69051a127f1b0f9d5d16f64f8e6c7486&node_id=3920&id=47746 2010 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләкләрен бирү турында]</ref> |- |[[Файл:А.Миңнуллина.JPG|90px|Асия Миңнуллина]] |[[Асия Миңнуллина]] | «В.Качаловка һәйкәл» һәм «Хәйриячегә һәйкәл» скульптураларын иҗат иткән өчен | <ref name="ReferenceE"/> |- | |[[Илдар Ханов (1940)|Илдар Ханов]] | Татарстан Республикасы шәһәрләрендә һәм районнарында скульптура һәм монументаль-декоратив композицияләр сериясе, шул исәптән, «Ату» («Расстрел») рельефы (Казан шәһәре), «Ватан ана» һәйкәле, «Тормыш агачы» («Древо жизни» скульптурасы (Чаллы шәһәре), «Шигърият агачы» («Древо поэзии») скульптурасы (Тукай-Кырлай авылы, Арча районы) | <ref name="ReferenceE"/> |- |} == [[2010-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="5"| [[2011 ел|2011]] |[[Файл:А.Шаһиморатова.jpg|90px|Альбина Шаһиморатова]] |[[Альбина Шаһиморатова]] |[[Көнбатыш Европа]] һәм рус композиторларының вокал партияләрен, татар композиторлары җырларын һәм романсларын, [[татар халык җырлары]]н югары дәрәҗәдә башкаруы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2199&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[File:Lena Shagyirzhan (2011-08-30) 02.jpg|90px|link=Лена Шагыйрьҗан]] |[[Лена Шагыйрьҗан]] |«Боҗра вә Хөҗрә: Шигырьләр, поэмалар» (2002) һәм «Сагынмалык: Истәлекләр, багышланмалар» (2005) җыентыклары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2197&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Р.Килдебәков.jpg|90px|Рөстәм Килдебәков]] |[[Рөстәм Килдебәков]] |Татарстан Республикасының җәмәгать биналары интерьеры һәм экстерьеры өчен бергәләп иҗат иткән монументаль һәм декоратив-гамәли сәнгать әсәрләре һәм полотнолар сериясе: «Идел», «Татарстан» кунакханә комплексларында, Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында һәм башкаларда «мозаика» һәм «сграфитто» монументаль әсәрләре; «Сәйяр труппасы» гобеленнары, «Су анасы», «Сак-Сок», «Шүрәле» халык әкиятләре мотивлары буенча» триптихы; татар халкы мәдәниятенә һәм тарихына багышланган «Кукмара итекләре», «Шагыйрәләр», «Хаҗилар», «Кайту», «Биюче дәрвиш» һәм башка картиналар сериясе өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2200&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:М.С.Килдебәкова.jpg|90px|Мария Килдебәкова]] |[[Мария Килдебәкова]] |Татарстан Республикасының җәмәгать биналары интерьеры һәм экстерьеры өчен бергәләп иҗат иткән монументаль һәм декоратив-гамәли сәнгать әсәрләре һәм полотнолар сериясе: «Идел», «Татарстан» кунакханә комплексларында, Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында һәм башкаларда «мозаика» һәм «сграфитто» монументаль әсәрләре; «Сәйяр труппасы» гобеленнары, «Су анасы», «Сак-Сок», «Шүрәле» халык әкиятләре мотивлары буенча» триптихы; татар халкы мәдәниятенә һәм тарихына багышланган «Кукмара итекләре», «Шагыйрәләр», «Хаҗилар», «Кайту», «Биюче дәрвиш» һәм башка картиналар сериясе өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2200&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Muhammat Mirza (2022-04-15).JPG|110x110пкс|Мөхәммәт Мирза]] |[[Мөхәммәт Мирза]] |«Киек каз юлында» ([[2003]]), «Тере су» ([[2007]]) китаплары һәм «Адәм баласы» шигырьләр циклы («Адәм баласы» китабында, [[2009]]) өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2198&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="8"| [[2012 ел|2012]] |[[Файл:З.Ш.Галиуллин.jpg|80px|Зөфәр Галиуллин]] |[[Зөфәр Галиуллин]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- | |[[Андрей Головин]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- | |[[Альбина Даишева]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:Р.М.Зәбиров.jpg|90px|link=Рөстәм Зәбиров (1961)]] |[[Рөстәм Зәбиров (1961)|Рөстәм Зәбиров]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- | |[[Зөфәр Садыйков]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:Iskander Sayfullin.JPG|90px|Искәндәр Сәйфуллин]] |[[Искәндәр Сәйфуллин (1955)| Искәндәр Сәйфуллин]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:Aivar Sattarov (2021-05-20).JPG|90px|Айвар Саттаров]] |[[Айвар Саттаров]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:С.П.Шәкүров.jpg|90px|Сергей Шәкүров]] |[[Сергей Шәкүров (1957)|Сергей Шәкүров]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |rowspan="5"| [[2013 ел|2013]] |[[Файл:И.Айдаров.jpg|90px|Ильяс Айдаров]] |[[Ильяс Айдаров]] |[[2005]]–[[2012]] елларда [[Габдулла Тукай]]га багышланган сынлы сәнгать әсәрләре циклын иҗат иткәне һәм Г.Тукайның [[Уральски]]дагы, [[Казан]]дагы музейларында тематик күргәзмәләр оештырганы өчен |<ref name="ReferenceF">{{Citation |title=2013 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләкләрен бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_60723.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313085452/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_60723.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:.jpg|90px|Нәбирә Гыйматдинова]] |[[Нәбирә Гыйматдинова]] |«Парлы ялгыз», «Мәхәббәттә гөнаһ бар» китаплары, «Хатыннар сагышы» повесте өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4709&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Alsu Gainullina (2013-08-30).jpg|140x140пкс|Алсу Гайнуллина]] |[[Алсу Гайнуллина]] |сәхнә образлары иҗат итүе өчен: Г.Хугаевның «Кара чикмән» әсәрендә Буретта, [[Мансур Гыйләҗев]], [[Ризван Хәмит]]нең «Курчак туе»нда Наташа, [[Зәки Зәйнуллин]]ның «Арбалы хатыннары»нда Сөяксез Гайшә. |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4712&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:С.Д.Кузьминых.jpg|90px|Софья Кузьминых]] |[[Софья Кузьминых]] |[[Габдулла Тукай|Г. Тукай]] истәлегенә багышланган, күн мозаикасы техникасында башкарылган әсәрләр циклы өчен | <ref name="ReferenceF"/> |- |[[Файл:Ш.Тимербулатов.jpg|90px|Шамил Тимербулатов]] |[[Шамил Тимербулатов]] | «[[Җиңүнең хатын-кыз йөзе]]» Бишенче симфониясе өчен | <ref name="ReferenceF"/> |- |rowspan="2"| [[2014 ел|2014]] |[[Файл:VImamov.jpg|90px|Вахит Имамов]] |[[Вахит Имамов]] | «Утлы дала» исемле ике томлы тарихи романы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4708&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[File:Vladimir Popov (2014-08-30).jpg|90px|link=Владимир Попов]] |[[Владимир Попов]] |каллиграфик серияләр композициясе өчен | <ref>{{Citation |title=2014 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_65643.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304221120/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_65643.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |rowspan="6"| [[2015 ел|2015]] |[[Файл:К.Булатова.jpg|90px|Клара Булатова]] |[[Клара Булатова]] | «Келәү», «Сәяхәтнамәләр», «Кояшка йөз белән» китаплары өчен. |<ref>{{Citation |title=Татарстанда Туган тел көне |url=http://intertat.ru/tt/society-tt/item/43848-tatarstanda-tugan-tel-k%D3%A9ne.html |access-date=2021-08-11 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305064221/http://intertat.ru/tt/society-tt/item/43848-tatarstanda-tugan-tel-k%D3%A9ne.html |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:И.К.Колмогорцева.jpg|90px|Ирина Колмогорцева]] |[[Ирина Колмогорцева]] |«Казан һәм Габдулла Тукай» сериясеннән рәсемнәре өчен. |<ref name="azatliq.org">[http://www.azatliq.org/media/video/26978166.html Татарстан президенты вазифаларын башкаручы Рөстәм Миңнеханов Тукай бүләкләрен тапшырды]{{Deadlink|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |[[Файл:Р.С.Мөхәммәтҗанов.jpg|90px|Рәүфәл Мөхәммәтҗанов]] |[[Рәүфәл Мөхәммәтҗанов]] |«[[Алтын Урда (балет)|Алтын Урда]]» балеты өчен (идея авторы, сәнгать җитәкчесе). [[Татар Дәүләт Опера һәм Балет театры|Опера һәм балет театры]] иҗат төркеме составында. |<ref name="azatliq.org"/> |- |[[Файл:К.Андреева.jpg|90px|Кристина Андреева]] |[[Кристина Андреева]] |«[[Алтын Урда (балет)|Алтын Урда]]» балеты өчен (төп партияне башкаручы). [[Татар Дәүләт Опера һәм Балет театры|Опера һәм балет театры]] иҗат төркеме составында. |<ref name="azatliq.org"/> |- |[[Файл:Г.А.Ковтун.jpg|90px|Георгий Ковтун]] |[[Георгий Ковтун]] |«[[Алтын Урда (балет)|Алтын Урда]]» балеты өчен (куючы режиссёр). [[Татар Дәүләт Опера һәм Балет театры|Опера һәм балет театры]] иҗат төркеме составында. |<ref name="azatliq.org"/> |- |[[Файл:М.Тимаев.jpg|90px|Михаил Тимаев]] |[[Михаил Тимаев]] ||«[[Алтын Урда (балет)|Алтын Урда]]» балеты өчен (төп партияне башкаручы). [[Татар Дәүләт Опера һәм Балет театры|Опера һәм балет театры]] иҗат төркеме составында. |<ref>[http://www.azatliq.org/media/video/26978103.html Казанда Тукай бүләкләрен тапшырдылар]{{Deadlink|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |rowspan="10"| [[2016 ел|2016]] |[[Файл:Н.Нәккаш.jpg|90px|Нәҗип Нәккаш]] |[[Нәҗип Исмәгыйлев|Нәҗип Нәккаш]] |Шамаилләр {{коммент|шәлкеме|циклы}}, [[Казан]]ның «Ярдәм» һәм [[Түбән Кама районы]]ның [[Шәңгәлче]] мәчетләрен бизәгән өчен. |<ref name="ReferenceG">[http://www.azatliq.org/a/27697737.html Тукай бүләге Нәҗип Нәккаш, Газинур Морат һәм "Болгар цивилизациясе"н әзерләүче төркемгә бирелә]</ref> |- |[[Файл:Г.Морат.jpg|90px|Газинур Морат]] |[[Газинур Морат]] |«Кош хокукы: шигырьләр һәм поэмалар» китабы өчен. |<ref name="ReferenceG"/> |- |[[Файл:И.Н.Артамонов.jpg|90px|Илья Артамонов]] |[[Илья Артамонов]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати экспозицияне әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru">{{Citation |title=ТР президенты указы № ПУ-375 22.04.2016 |url=http://tatarstan.ru/file/laws/laws/laws_74894.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2021-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425074956/https://tatarstan.ru/file/laws/laws/laws_74894.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:.jpg|90px|Александр Леухин]] |[[Александр Леухин]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати-пространство экспозициясен әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru"/> |- |[[Файл:Ф.Р.Вәлиуллин.jpg|90px|Фәрит Вәлиуллин]] |[[Фәрит Вәлиуллин]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати-пространство экспозициясен әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru"/> |- |[[Файл:.jpg|90px|Рәшит Шиһабетдинов]] |[[Рәшит Шиһабетдинов]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати-пространство экспозициясен әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru"/> |- |[[Файл:И.В.Щетинин 1.jpg|90px|Игорь Щетинин]] |[[Игорь Щетинин]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати-пространство экспозициясен әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru"/> |- |[[Файл:А.Г.Ситдыйков 1.jpg|90px|Айрат Ситдыйков]] |[[Айрат Ситдыйков]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати-пространство экспозициясен әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru"/> |- |[[Файл:Р.Р.Хәйретдинов.jpg|90px|Рамил Хәйретдинов]] |[[Рамил Хәйретдинов]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати-пространство экспозициясен әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru"/> |- |[[Файл:Д.Г.Бугров.jpg|90px|Дмитрий Бугров]] |[[Дмитрий Бугров]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати-пространство экспозициясен әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru"/> |- |rowspan="3"| [[2017 ел|2017]] |[[Файл:.jpg|90px|Мәдинә Маликова]] |[[Мәдинә Маликова]] | «Арыш тәме» китабы (''Казан: «Ихлас», 2014'') өчен . |<ref name="tatar-inform.tatar">{{Citation |title=Рөстәм Миңнеханов Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләкләрен тапшырды. Татар-информ, 26.04.2017 |url=http://tatar-inform.tatar/news/2017/04/26/139470/ |access-date=2020-05-04 |archive-date=2017-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170428124341/http://tatar-inform.tatar/news/2017/04/26/139470/ |dead-url=yes }}</ref> |- |[[File:Haris Salihov, 2017.jpg|90px|link=Харис Салихҗан]] |[[Харис Салихҗан]] |«А. Пушкин, Г. Тукай иҗатында дөньяви һәм дини мотивлар һәм бүгенге көндә әхлакый тәрбия бирү проблемалары» (''Казан: «Идел-Пресс», 2008''); «Дин һәм фән (дөньядагы дини һәм дөньяви мәдәният нигезләре)» (''Казан: «Идел-Пресс», 2012'') китаплары өчен. |<ref>[http://www.tatar-inform.ru/news/2017/04/26/550387/ Татар-информ, 26.04.2017]</ref> |- |[[Файл:Р.Г.Шаһиева.jpg|90px|Розалина Шаһиева]] |[[Розалина Шаһиева]] |«Мәңгелек гөлчәчәкләре» китабы (''татар һәм рус телендәге мәкаләләр җыелмасы'') өчен (''Казан: «Заман», 2015'') өчен. |<ref name="tatar-inform.tatar"/> |- |rowspan="4"| [[2018 ел|2018]] |[[Файл:KKarimov.jpg|90px|Камил Кәримов]] |[[Камил Кәримов]] |«Карурманда кара песи», «Игезәкләр йолдызлыгы» китаплары өчен |<ref>{{Citation |title=Рөстәм Миңнеханов Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләкләрен тапшырды. Татар-информ, 26.04.2018 |url=http://tatar-inform.tatar/news/2018/04/26/162833/ |access-date=2020-05-04 |archive-date=2018-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180530094659/http://tatar-inform.tatar/news/2018/04/26/162833/ |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:М.И.Кузнецов.jpg|90px|Михаил Кузнецов]] |[[Михаил Кузнецов]] |«Ак киндерләр. Идел буе халыклары» ({{lang-ru|Белые холсты. Народы Поволжья}}) эшләре сериясе өчен |<ref>[http://www.tatar-inform.ru/news/2018/04/26/609056/ Рустам Минниханов наградил лауреатов Госпремии им. Тукая. Татар-информ, 26.04.2018]</ref> |- |[[Файл:Л.Н.Шәфигуллин.jpg|90px|Лотфулла Шәфигуллин]] |[[Лотфулла Шәфигуллин]] (''«Таттелеком» {{comment|АҖ|акционерлык җәмгыяте}}'') |«''Татарстанда яшәүче халыкларның милли байлыкларын һәм тарихи мирасын, мәдәниятен үстерүгә һәм саклап калуга керткән өлешләре өчен''». |<ref>{{Citation |title=Татар-информ, 26.04.2018 |url=http://tatar-inform.tatar/news/2018/04/26/162833/ |access-date=2020-05-04 |archive-date=2018-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180530094659/http://tatar-inform.tatar/news/2018/04/26/162833/ |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:Р.Закуанов.jpg|90px|Рөстәм Зәкуанов]] |[[Рөстәм Зәкуанов]] (''«Таттелеком» {{comment|АҖ|акционерлык җәмгыяте}}'') |«''Татарстанда яшәүче халыкларның милли байлыкларын һәм тарихи мирасын, мәдәниятен үстерүгә һәм саклап калуга керткән өлешләре өчен''». |<ref>[http://www.tatar-inform.ru/news/2018/04/26/609056/ Татар-информ, 26.04.2018]</ref> |- |rowspan="6"| [[2019 ел|2019]] |[[Файл:Nadir Almeev (2016-06-13).jpg|90px|Надир Әлмиев]] |[[Надир Әлмиев]] |«''«Колокола Хиросимы» циклы, Дәрдмәнд, Г.Тукай, С.Хәким, Р.Фәйзуллин, Р.Кутуй, Р.Бохараев һ.б. татар шагыйрьләре җыентыгына иллюстрацияләр, «Татарстан, Алтай» пейзажлар сериясе өчен''» |<ref>{{Citation |title=Тукай премиясе лауреатлары. &#91;&#91;Интертат&#93;&#93;, 26.04.2019 |url=https://intertat.tatar//society/tugan-tel-k-ne-tukay-premiyase-laureatlary-il-am-shakirov-isemend-ge-kontsertlar-zaly-shigyr-b-yr-me/ |access-date=2020-05-04 |archive-date=2019-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190426175220/https://intertat.tatar/society/tugan-tel-k-ne-tukay-premiyase-laureatlary-il-am-shakirov-isemend-ge-kontsertlar-zaly-shigyr-b-yr-me/ |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:A.Fayzrahmanov.jpg|90px|Айдар Фәйзрахманов]] |[[Айдар Фәйзрахманов]] |«''татар фольклор мирасына керткән өлеше өчен, «Олы юл» әдәби-музыкаль кичәләр циклы өчен, «Онытырга мөмкин түгел» һәм «Яшәү барыбер кызык», «Олы юл», «Борчылма» җыентыклары өчен''» |<ref name="Интертат, 26.04.2019">{{Citation |title=Интертат, 26.04.2019 |url=https://intertat.tatar//society/tugan-tel-k-ne-tukay-premiyase-laureatlary-il-am-shakirov-isemend-ge-kontsertlar-zaly-shigyr-b-yr-me/ |access-date=2020-05-04 |archive-date=2019-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190426175220/https://intertat.tatar/society/tugan-tel-k-ne-tukay-premiyase-laureatlary-il-am-shakirov-isemend-ge-kontsertlar-zaly-shigyr-b-yr-me/ |dead-url=yes }}</ref> |- | |[[Люция Хәмитова]] |[[Камал театры]] артистлары төркеме: «''татар сәнгате үсешенә керткән өлеше һәм татар театры үсешендә зур роль уйнаган «Гөлҗамал», «Җирән чичән белән Карачәч сылу», «Кара чикмән», «Три сестры», «Дон Жуан» спектакльләрендә сәхнә образларын тудырган өчен''» |<ref name="Интертат, 26.04.2019"/> |- | |[[Радик Зөфәр улы Бариев|Радик Бариев]] |[[Камал театры]] артистлары төркеме: «''татар сәнгате үсешенә керткән өлеше һәм татар театры үсешендә зур роль уйнаган «Гөлҗамал», «Җирән чичән белән Карачәч сылу», «Кара чикмән», «Три сестры», «Дон Жуан» спектакльләрендә сәхнә образларын тудырган өчен''» |<ref name="Интертат, 26.04.2019"/> |- | |[[Искәндәр Хәйруллин]] |[[Камал театры]] артистлары төркеме: «''татар сәнгате үсешенә керткән өлеше һәм татар театры үсешендә зур роль уйнаган «Гөлҗамал», «Җирән чичән белән Карачәч сылу», «Кара чикмән», «Три сестры», «Дон Жуан» спектакльләрендә сәхнә образларын тудырган өчен''» |<ref name="Интертат, 26.04.2019"/> |- |[[Файл:Т.Н._Галиуллин.jpg|90px|Тәлгать Галиуллин]] |[[Тәлгать Галиуллин]] |«''«Мөхәммәт Мәһдиев Йолдызлыгы» роман-эссесы; «Китек көзге» китабы, «Мы – потомки страны Тартария» әдәби-тәнкыйди басмасы өчен''» |<ref name="Интертат, 26.04.2019"/> |- |rowspan="7"| [[2020 ел|2020]] |[[Файл:Liron hamidullin.jpg|90px|Лирон Хәмидуллин]] |[[Лирон Хәмидуллин]] |«''«Дәрдмәнд», «Буранлы төндә», «Офыктагы аҗаган» китаплары өчен''» |<ref name="business-gazeta.ru">''Айрат Нигматуллин, Гульназ Бадретдин, Эльвира Самигуллина''. [https://www.business-gazeta.ru/article/466383 Тукаевская премия – 2020: среди лауреатов – авторы «Сююмбике» и писатель Осокин. БИЗНЕС Online, 25.04.2020{{ref-ru}}]</ref> |- |[[Файл:Denis Osokin.JPG|90px|Денис Осокин]] |[[Денис Осокин]] |«''«Огородные пугала с ноября по март» әсәрләр җыентыгы өчен''» |<ref name="business-gazeta.ru"/> |- |[[Файл:Idris Gaziyev.jpg|90px|Идрис Газиев]] |[[Идрис Газиев]] |«''татар композиторлары әсәрләрен һәм халык җырларын башкаруы өчен''» |<ref name="ReferenceH">[https://www.azatliq.org/a/30576432.html Медиа: Быелгы Тукай бүләкләре ияләренең исемнәре мәгълүм булды.] [[Азатлык радиосы]], 25.04.20202</ref> |- | |[[Юрий Александров]] |«''[[Резеда Ахиярова]]ның [[Сөембикә (опера, 2018)|«Сөембикә»]] операсын сәхнәләштерү өчен''» |<ref name="ReferenceH"/> |- |[[Файл:Г.Гатина.jpg|90px|Гөлнара Гатина]] |[[Гөлнара Гатина]] |«''[[Резеда Ахиярова]]ның [[Сөембикә (опера, 2018)|«Сөембикә»]] операсын сәхнәләштерү өчен''» |<ref name="ReferenceH"/> |- | |[[Виктор Герасименко (1949)|Виктор Герасименко]] |«''[[Резеда Ахиярова]]ның [[Сөембикә (опера, 2018)|«Сөембикә»]] операсын сәхнәләштерү өчен''» |<ref name="ReferenceH"/> |- | |[[Ренат Салаватов]] |«''[[Резеда Ахиярова]]ның [[Сөембикә (опера, 2018)|«Сөембикә»]] операсын сәхнәләштерү өчен''» |<ref name="ReferenceH"/> |- |} == [[2020-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="3"| [[2021 ел|2021]] |[[Файл:Fakil Safin (2017-04-12).jpg|90px|Факил Сафин]] |[[Факил Сафин]] |"Саташып аткан таң" роман-трилогиясе һәм "Гөлҗиһан" повесте өчен |<ref name=":0">[https://www.azatliq.org/a/31216565.html Тукай бүләге комиссиясе быелгы лауретлар исемен атаган]</ref> |- |[[Файл:Daniya Nurullina (2024-03-21).JPG|117x117пкс|Дания Нуруллина]] |[[Дания Нуруллина]] |татар театры сәнгатенә керткән өлеше өчен |<ref name=":0" /> |- |[[Файл:Г.Л.Эйдинов.jpg|90px|Григорий Эйдинов]] |[[Григорий Эйдинов (1946)|Григорий Эйдинов]] |графика сәнгатенә керткән өлеше өчен |<ref name=":0" /> |- |rowspan="2"| [[2022 ел|2022]] |[[Файл:Ләбиб Лерон.jpg|90px|[[Ләбиб Лерон]]]] |[[Ләбиб Лерон]] |балалар өчен «Җил көймәсе», «Әкиятче малай» китаплары өчен |<ref name=":1">[https://www.tatar-inform.ru/news/rustam-minnixanov-tvorcestvo-tukaya-obedinyaet-lyudei-raznogo-pokoleniya-i-professii-5864051 Рустам Минниханов: Творчество Тукая — путеводная звезда для татарского народа.] [[Татар-информ]], 26.04.2022{{ref-ru}}</ref> |- |[[Файл:Anatoliy Egorov (2022-04-26).JPG|90px|[[Анатолий Егоров (1948)|Анатолий Егоров]]]] |[[Анатолий Егоров (1948)|Анатолий Егоров]] |«Казан өстендә ай» гобеленнар циклы өчен |<ref name=":1" /> |- |rowspan="3"| [[2023 ел|2023]] |[[Файл:Ф.Г.Ханов.jpg|90px|Фирдәвис Ханов]] |[[Фирдәвис Ханов]] |Шәһәр төзелеше һәм архитектура өлкәсендә ватан һәм татар милли мәдәниятен үстерүгә керткән өлеше өчен (Түбән Кама шәһәренең милли архитектурасы - Җәмигъ мәчете һәм шәһәр парклары) |<ref name=":2023">''Рузилә Мөхәммәтова.'' [https://intertat.tatar/news/tukai-premiyasenen-kemga-tieslegen-tozucelar-bela-a-yazucylar-berni-belmi-5858875 Тукай премиясен тапшырдылар, ул җитми калганнарга халык шагыйре исемен өләш... бирделәр!] [[Интертат]], 26.04.2023</ref> |- |[[Файл:Ш.Гаделша.jpg|90px|Шәүкәт Гаделша]] |[[Шәүкәт Гаделша]]<br/> (Шәүкәт Сибгатуллин) |«Аучы җыры»; «Чоңгыл»; «Иман капка ачканда»; «Себерем-үз җирем» шигырь җыентыклары өчен |<ref name=":2023" /> |- |[[Файл:Nailya Kumysnikova (2023-03-29).JPG|90px|Наилә Кумысникова]] |[[Наилә Кумысникова]] |Рәсем сәнгате өлкәсендә милли темага багышланган һәм күн мозаикасы техникасында башкарылган декоратив паннолар сериясе өчен |<ref name=":2023" /> |- |rowspan="4"| [[2024 ел|2024]] |[[Файл:.jpg|90px|Ләис Зөлкарнәев]] |[[Ләис Зөлкарнәев]] |«Узганны кабатлау» китабы өчен |<ref name=":2024">[https://www.business-gazeta.ru/news/631235?ysclid=lvflrivmzk914830256 Стали известны лауреаты Тукаевской премии – 2024.] Бизнес-Онлайн, 25.04.2024</ref> |- |[[Файл:.jpg|90px|Кадим Җәмитов]] |[[Кадим Җәмитов]]<br/> |татар мәдәниятенең күренекле тарихи эшлеклеләренә багышланган скульптура портретлары һәм фигуралар сериясен булдырган өчен |<ref name=":2024" /> |- |[[Файл:М.Таминдарова.jpg|90px|Миләүшә Таминдарова]] |[[Миләүшә Таминдарова]] |Татарстанның татар хор мәдәниятен үстергән, алга җибәргән һәм саклаган өчен, атап әйткәндә, «Татар хор музыкасы антологиясе» эше өчен |<ref name=":2024" /> |- |[[Файл:Boris Wainer (2015-05-14).jpg|90px|Борис Вайнер]] |[[Борис Вайнер]] |балалар шигърияте, проза һәм драматургиягә, яшь укучыларны әхлакый-эстетик тәрбияләүгә, балалар өчен татар әдәбияты һәм фольклорының иң яхшы әсәрләрен тәрҗемә итүгә һәм популярлаштыруга, Татарстанның яшь талантларына иҗади ярдәм күрсәтүгә керткән күпьеллык өлеше өчен |<ref>[https://m.business-gazeta.ru/news/631289?ysclid=lviho6toub28266376 Официально названы лауреаты премии им. Тукая за 2024 год – их четверо.] Бизнес-Онлайн, 26.04.2024</ref> |- |rowspan="6"| [[2025 ел|2025]] |[[Файл:Kashaev.jpg|90px|Айрат Кашаев]] |[[Айрат Кашаев]] |[[Иакинф (балет)|«Иакинф»]] балетын куйган өчен |<ref name=":2025">{{Citation |title=Указ Раиса Республики Татарстан О присуждении Государственных премий Республики Татарстан имени Габдуллы Тукая в 2025 году |url=https://rais.tatarstan.ru/file/laws/laws/laws_538481.pdf |access-date=2025-04-26 |archive-date=2025-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430050015/https://rais.tatarstan.ru/file/laws/laws/laws_538481.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:А.М.Полубенцев.jpg|90px|Александр Полубенцев]] |[[Александр Полубенцев]]<br/> |[[Иакинф (балет)|«Иакинф»]] балетын куйган өчен |<ref name=":2025" /> |- |[[Файл:И.Ю.Гайфуллин.jpg|90px|Илнур Гайфуллин]] |[[Илнур Гайфуллин]] |[[Иакинф (балет)|«Иакинф»]] балетын куйган өчен |<ref name=":2025" /> |- |[[Файл:М.А.Гыйләҗев.jpg|90px|Мансур Гыйләҗев]] |[[Мансур Гыйләҗев]]<br/> |«Мәхәббәт сүзлеге» пьесалар җыентыгы өчен («Бичура», «Баскетболчы», «Игезәк» пьесалары һ.б.) |<ref name=":2025" /> |- |[[Файл:.jpg|90px|Рәниф Шәрипов]] |[[Рәниф Шәрипов]] |«Җомга», «Бөртек бөртек яктылык» китаплары өчен |<ref name=":2025" /> |- |[[Файл:Rifhat Yakupov (2022-03-31).JPG|90px|Рифхәт Якупов]] |[[Рифхәт Якупов]] |Татарстанның фото сәнгатен үстерүе һәм үз иҗатында татар халкының рухи һәм мәдәни тормышын чагылдыруы, аның мәдәни мирасын саклауга зур өлеш кертүе һәм «Сабантуй»фотоальбомы өчен. |<ref name=":2025" /> |- |rowspan="8"| [[2026 ел|2026]] |[[Файл:Aydar Zabbarov (2023-03-27).JPG|90px|Айдар Җаббаров]] |[[Айдар Җаббаров]] |«Казанга Тукай кайткан» спектаклен куйган өчен |<ref name=":2026">{{Citation |title=Источник: стали известны лауреаты Тукаевской премии за 2026 год |url=https://m.business-gazeta.ru/news/700677?ysclid=moerkssmx0734905945 |access-date=2026-04-25 |archive-date=2026-04-25 |archive-url=|dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:Э.М.Талипов.jpg|90px|Эмиль Талипов]] |[[Эмиль Талипов]]<br/> |«Казанга Тукай кайткан» спектаклендә Тукай роле өчен |<ref name=":2026" /> |- |[[Файл:Р.Р.Губаева.jpg|90px|Резеда Зәйниева]] |[[Резеда Зәйниева]] |«Казанга Тукай кайткан» спектакле өчен |<ref name=":2026" /> |- |[[Файл:Liliya Gibadullina (2023-08-30).JPG|90px|Лилия Гыйбадуллина]] |[[Лилия Гыйбадуллина]]<br/> |«Дәвамы бар» җыентыгы өчен |<ref name=":2026" /> |- |[[Файл:Наиль Маганов.jpg|90px|Наил Мәганов]] |[[Наил Мәганов]] |төрки музыка коралларын булдыру проектын гамәлгә ашырган өчен |<ref name=":2026" /> |- |[[Файл:.JPG|90px|Павел Корчагин]] |[[Павел Корчагин]] |төрки музыка коралларын булдыру проектын гамәлгә ашырган өчен |<ref name=":2026" /> |- |[[Файл:Э.З.Чавлинов.jpg|90px|Эрдни Чавлинов]] |[[Эрдни Чавлинов]]<br/> |төрки музыка коралларын булдыру проектын гамәлгә ашырган өчен |<ref name=":2026" /> |- |[[Файл:.jpg|90px|Сергей Вертелецкий]] |[[Сергей Вертелецкий]] |төрки музыка коралларын булдыру проектын гамәлгә ашырган өчен |<ref name=":2026" /> |} == Искәрмәләр == {{Reflist|2}} == Чыганаклар == * [http://kitaphane.tatar.ru/tuk_12.htm Тукай премиясе лауреатлары (1958—1981)]{{Deadlink|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Сылтамалар == {{Тукай премиясе лауреатлары 1950-1960}} {{Тукай премиясе лауреатлары 1970-1980}} {{Тукай премиясе лауреатлары 1990-2000}} {{Тукай премиясе лауреатлары 2010-еллар}} {{Тукай премиясе лауреатлары 2020-еллар}} == Моны да карагыз == {{Татарстан премияләре лауреатлары}} {{Сайланган исемлек}} [[Төркем:Габдулла Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясе]] kn84kydb89lpbfn8qkbxf0oykexf3ng 0 235400 5838266 5558128 2026-04-28T03:24:41Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838266 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=март 2026}} '''Пакистан Һинду Панчаят''' (PHP) ул [[Пакистан]]да [[Һинду]] җәмәгатенең әйдәп баручы иҗтимагый-сәяси оешмасы . ==Пакистан Һиндулары== Хәзерге вакытта Пакистанда Һиндулар халыкның 2%-ын тәшкил итәләр, якынча 4 миллион кеше. Һинду азчылыкның Милли Ассамблеядә резервланган урыннары бар һәм алар шулай ук локаль кандидаты өчен тавыш бирә алар. Һиндулар күбесенчә [[Синдх]] провинциясендә концентрацияләнгән, алар анда халыкның якынча 8%-ын тәшкил итәләр. ==Миссиясе һәм Оешмасы== The PHP Һинду җәмәгатенең иҗтимагый һәм сәяси мәсьәләләр буенча вәкиле булып тора, ул аларны үз мәнфәгатьләрен, белем алгарышы һәм нигез хокукларны һәм хөрриятне яклау, мөмкинчлекләрне үстерү өчен, аеруча бөтен Пакистан буйлап Һиндуларның табынуларын һәм җыелышларын яклау өчен берләштерә.<ref name=HP1>{{Cite web |url=http://www.aphp.com.pk/ |title=All Pakistan Hindu Panchayat |accessdate=2020-05-13 |archivedate=2020-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200515163609/http://www.aphp.com.pk/ }}</ref> ==Хөкүмәттәге вәкиллек == The PHP Һинду сайлауларында Һинду кандидатларын тәэмин итә һәм Пакистан Хөкүмәтендә Һиндулар өчен әһәмиятле мәсьәләләрне күтәреп чыга, мәсәлән, [[гыйбадәтханә]]ләрне саклау, һәм түләү алыр өчен Һиндуларны урлау һәм, көч кулланып, башка дингә күчерү кебек авыр сорауларны карыйлар. PHP ел саен милли конференция уздыра һәм аның бөтен Пакистан провинцияләрендә бүлекчәләре бар, ул азчылык хокукларын яклый. Тагын бер әһәмиятле һәм үзара бәйле оешма булып ''Пакистан һинду социаль тәэмин итү ассоциациясе'' (Pakistani Hindu Welfare Association) тора.<ref name=HP2>[http://www.dawn.com/news/746607/40-hindu-panchayats-meet-in-umerkot 40 Hindu panchayats meet in Umerkot ]</ref> ==Тәнкыйть== Һинду панчаят түбән каста Һиндуларын дөрес итеп күз алдына китермәве өчен тәнкыйтьләнә.<ref>{{Cite News|title=Scheduled caste Hindus seek representation in Panchayat|url=https://nation.com.pk/17-Jan-2017/scheduled-caste-hindus-seek-representation-in-panchayat|access-date=6 March 2020}}</ref> ==Шулай ук карарга мөмкин== *[[Шри Хинглаҗ Мата гыйбадәтханәсе]] *[[Пакистанда Һинд дине]] *[[Пакистанның Һинду һәм Буддачылык архитектура мирасы]] *[[Pakistan Hindu Council]] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Тышкы сылтамалар== * [http://www.aphp.com.pk/ Official website]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Төркем:Һинд дине]] [[Төркем:Пакистанда Һинд дине оешмалары]] 06ryhsr06ug3g9doxdsysi7g119ygiv 0 240945 5838106 2446574 2026-04-27T13:21:13Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838106 wikitext text/x-wiki {{Гыйбадәтханә |Гыйбадәтханә төре = |Татар атамасы = Мангалартха |Үз атамасы = មង្គលាថ៌ |Рәсем = |Рәсем язуы = Гыйбадәтханәнең үзәк манарасы |Рәсем зурлыгы = |Хәзерге халәте = |Ил = Камбоджа |Урнашу урыны статусы = төбәк / район |Урнашу урыны = Сеам Реап провинциясе |Кординаталар ={{coord|13|26|37|N|103|52|04|E|type:landmark|display=inline}} |Дин = [[Һинд дине]] |Мәхәллә = |Кайсы дини агымга карый = |Бина төре = |Мигъмарият стиле = |Проект авторы = |Төзүче = |Нигезләүче =[[Джаяварман VIII]] |Беренче телгә алу = |Нигезләү = |Төп даталар = |Юк ителгән = |Төзелешнең башлануы = |Төзелешнең тәмамлануы = безнең эраның 1295 елы |Янкормалары = |Ядкәрләре = |Халәте = |Сайт = |Commons = }} '''Мангалартһа''' (Кхмер телендә:មង្គលាថ៌ - ''Монгкулатһак''), яки '''Көнчыгыш Прасат Түбәсе''' (Кхмер телендә:ប្រាសាទតុបខាងកើត) яки ''' 487 Һәйкәл''' (Кхмер телендә:ប្រាសាទលេខ៤៨៧), ул [[Камбоджа]]да, [[Ангкор]]да [[Һинд дине гыйбадәтханәсе]]. Ул [[Ангкор Тһом]]да Җиңү Юлыннан көньякта, Җиңү Капкасыннан 300 м алдында башланган джунглида юлның ахырында урнашкан. Ул үсемлекләр үскән нигездә кечкенә хәрабә гыйбадәтханәдән гыйбарәт һәм монда Ангкорның башка гыйбадәтханәләренә караганда кеше әз килә. Ул безнең эраның 1295 елының 28 апрелендә багышланган булган, <ref>[[#FreJac2006|Freeman, Jacques 2006]], p.120</ref> моның турында без дүрт яклы язылган стела буенча беләбез, һәм ул Ангкорның төгәл датасы билгеле булган һәйкәлләренең берсе. Ул комташтан [[Джаяварман VIII]] хөкеме вакытында [[Вишнуизм]] тарафдары Мангалартха дигән [[Брахманнар|брахман]] галим хөрмәтенә төзелгән булган. <ref name=Higham>Higham, C., 2001, The Civilization of Angkor, London: Weidenfeld & Nicolson, {{ISBN|9781842125847}}</ref>{{rp|133,138–139}} Аның планы хач формасында һәм ул көнчыгышка ачыла, ә башка төп нокталарда фальш ишекләр. Санктуарий пулатында ике пот сыену урыны, берсе Мангалартханыкы һәм икенчесе әнисенеке, аның пьедесталы һаман урында. Фронтоннар җирдә ята. Алар [[Шеша]]да ятучы Вишнуны, [[Тривикрама]]ны (Вишнуның дөньяны янә яулап алу өчен өч адымын, дүрт куллы биюче [[Шива]]ны һәм [[Говардхана]]ны күтәрүче [[Кришна]] сурәтләнгән.<ref>[[#Glaize1993|Glaize 1993]], p.129</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} *{{cite book |last1= Freeman |first1= Michael |last2= Jacques |first2= Claude |title= Ancient Angkor |year= 2006 |publisher= River Books |isbn= 974-8225-27-5 |ref= FreJac2006 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/ancientangkor00free }} *{{cite book |last1= Glaize |first1= Maurice |authorlink1= Maurice Glaize |editor1-last= Tremmel |editor1-first= Nils |title= The Monuments of the Angkor Group |url= http://www.theangkorguide.com/images/download/angkor-guide.pdf |format= PDF |accessdate= 2009-08-01 |edition= based on the 4th |year= 2003 |origyear= 1993, First published 1944 |ref= Glaize1993}} ==Тышкы сылтамалар== *[http://www.canbypublications.com/siemreap/temples/temp-eprasattop.htm Mangalartha]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} on Canby Publications website *[http://www.andybrouwer.co.uk/blog/labels/Mangalartha.html Mangalartha] on Andy Brouwer's blog {{coord|13|26|37|N|103|52|4|E|region:KH_type:landmark_source:dewiki|display=title}} [[Төркем:Һинд дине]] [[Төркем:Вишнуизм]] [[Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр]] [[Төркем:Камбоджада Һинд дине гыйбадәтханәләре]] kmmqcij9omxb79yt7b1gb4wdh9ee1n4 0 276229 5838135 4258615 2026-04-27T15:47:46Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838135 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=октябрь 2024}} {{УК}} '''Мефо́дий Моравский''' ('''Мефодий Солунский'''; 815, Фессалоники (Салоники), [[Византия империясе]] — {{Үлем датасы|6|4|885}} , {{Үлем җире|Велеград}} , Бөек Моравия) — апостолларга тиң, Византия миссионеры, Моравия архиепископы. Энесе Кирилл белән ул славян алфавитын тудыручы. Апостолларга тиңнәр һәм словен укытучысы буларак зурлана. == Биографиясе == Солун хәрби лидеры ''Друнгария Лев'' гаиләсеннән. Әтисе тумышы белән болгар славяны, Солун стратигы (хәрби генерал-губернатор) каршындагы ярдәмчеләрнең берсе<ref>[https://drevo-info.ru/articles/2424.html Мефодий равноапостольный]</ref>. Галимнәр Мефодий исеменең суга чумдырылу үткәнендәме яки тонзур вакытында бирелгәнме икәнен белмиләр. Аның дөньяви исеме Михаил<ref>{{Cite web|url=http://drevo-info.ru/articles/2424.html|title=МЕФОДИЙ РАВНОАПОСТОЛЬНЫЙ|publisher=Древо|accessdate=2015-12-10|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305205035/http://drevo-info.ru/articles/2424.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://bgm.org.ru/archives/1361|title=Мефодий Моравский — биография|publisher=Азбука православия|accessdate=2015-12-10}}</ref> дигән версия бар. Гаиләнең дусты һәм яклаучысы, олуг евнух Феоктист ярдәме белән, ул славяннар яшәгән Македониядә урнашкан Византия провинциясе Славиниядә хәрби-административ карьера эшли. Ул үзенең славян подданныйларының телен белгән. Кече Олимп дип аталган һәм Кече [[Кече Азия|Азиядә]] урнашкан постниклар монастырендә Мефодий монахлык кабул итә, соңрак абыйсы Константин аңа кушыла. === Моравия миссиясе === 862 елда Бөек Моравия кенәзе Ростислав илчеләре Константинопольгә укытучылар чакырып киләләр. Император һәм патриарх, бу икәүне чакырып алып, Моравиягә җибәрәләр. Христианнарны Рим йолаларына күчерү өчен Моравиягә килгән француз епископлары Мефодийны кулга алалар һәм төрмәгә утырталар. Аның турында беркем дә белми, һәм Папа аның язмышын белгәнче, Алман Людовигына азат итәргә боерык биргәнче өч ел чамасы вакыт үтә. [[Файл:Kyrill&Method.jpg|мини|311x311пкс| Кирилл һәм Мефодий (уңда)]] == Искәрмәләр == {{Reflist}} == Әдәбият == * Кирилл и Мефодий // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. * Копылов А. Н. Кирилл и Мефодий // Современные гуманитарные исследования. 2014. № 2. С. 14-21. * Тахиаос, А. Э. Н. Святые братья Кирилл и Мефодий просветители славян. Сергиев Посад, 2005. * Провозов Л. Р. «Святослав Хоробре: Иду на Вы!» Москва, 2006 * Бауэр С. У. История средневекового мира. Москва, 2015. {{Тышкы сылтамалар}} [[Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр]] [[Төркем:Википедия:Кулланылган геомәгълүмат чылбырында шик тудыручы урыннар булган битләр]] [[Төркем:885 елда вафатлар]] [[Төркем:6 апрель көнне вафатлар]] [[Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр]] [[Төркем:815 елда туганнар]] gpgiojo2sbh66dfdn437otadpc98au4 0 276393 5838199 4408780 2026-04-27T19:50:34Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838199 wikitext text/x-wiki {{ҮК}} '''Мәскәү монорельс''' ({{lang-ru|Московский монорельс}}), шулай ук миләүшә, шәмәхә, көрән күк яки [[Мәскәү метрополитены]]ның 13-се сызыгы. Сызык 6 станцияне бәйли, гомуми озынлыгы 4,7 км. == Галерея == <gallery widths="240px" heights="180px" perrow="3"> Moscow Monorail train (cropped).jpg|ЭПС № 04 Moscow monorail sample car (9692997121).jpg| Ростокино депосына керү поезды </gallery> == Сылтамалар == * {{cite web |title = ММТС на официальном сайте Московского метрополитена |url = http://old.mosmetro.ru/stations/mmts/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170508130613/http://old.mosmetro.ru/stations/mmts/ |archivedate = 2017-05-08 |deadlink = yes }}. * [http://trackmap.ru/img/tm_monorail.png Схема путевого развития Московского монорельса] * [http://news.metro.ru/fotomono.html Фотографии ММТС на сайте «Новости московского метростроя и метрополитена»]. * [http://metroblog.ru/post/1271/ Экскурсия в монорельсовое депо]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (фоторепортаж) * [http://www.rosmetrostroy.ru/monorail.htm Московская монорельсовая транспортная система на сайте «Метрострой»]. * Московский монорельс: [http://www.metromost.com/alb/007.htm линия и станции], [http://www.metromost.com/alb/061.htm экскурсия по депо] на сайте «Metromost.com». * [http://www.monorails.org/tMspages/Moscow01.html Фотографии ММТС на сайте The Monorail Society]. * [http://forum.nashtransport.ru/index.php?showforum=20 Раздел, посвящённый ММТС, на форуме «Наш транспорт»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930151755/https://forum.nashtransport.ru/index.php?showforum=20 |date=2020-09-30 }}. * [http://forum.rus-etrain.ru/index.php?showtopic=150 Раздел, посвящённый ММТС, на форуме «Российские электропоезда»]. * [http://www.monorail.ru/ Официальный сайт ОАО «Московские монорельсовые дороги»]. * {{cite web |title = ММТС на сайте «ОАО „Метрогипротранс“. Архитектура» |url = http://www.arhmetro.ru/monorels.htm |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071112232921/http://www.arhmetro.ru/monorels.htm |archivedate = 2007-11-12 |deadlink = yes }}. * [http://izmerov.narod.ru/monor/index.html Неизвестный отечественный монорельс]. * {{cite web |title = Московский монорельс фоторепортаж |url = http://avtotransport.org/page463.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20111120100815/http://avtotransport.org/page463.html |archivedate = 2011-11-20 |deadlink = yes }}. {{Мәскәү метрополитены сызыклар}} [[Төркем:Мәскәү метрополитены]] npkepeo03a41zjco0qp9hhjzsayw7e8 0 276634 5838142 4645348 2026-04-27T16:48:45Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838142 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} '''Митрофан Иванович Неделин''' ( {{ИС2|9|ноябрь|1902|27|октябрь}}, [[Борисоглебск]], [[Тамбов губернасы]] [хәзерге [[Воронеж өлкәсе]] ] - [[24 октябрь]] [[1960 ел|1960]], — совет хәрби башлыгы. СССР Ракета гәскәрләренең Беренче төп командующие(1959-1960), Совет армиясе артиллериясе командиры (1950-1952). Ул Стратегик ракета гаскәрен булдыруда, атом ракета коралын эшкәртүдә, сынауда һәм кабул итүдә зур өлеш кертә. Артиллериянең баш маршалы (8 май, 1959). [[Советлар Берлеге каһарманы|Советлар Союзы Герое]] (28 апрель, 1945). [[СБКФ ҮК|КПСС Үзәк Комитеты]] әгъзалыгына кандидат (1952-1960). IV һәм V җыелышларының [[ССРБ Югары Шурасы]] депутаты . == Биографиясе == === Бөек Ватан сугышы алдыннан === Неделиннарның дворян гаиләсеннән <ref>''[[Ляпин, Денис Александрович|Ляпин Д. А.]]'' Дворянство Елецкого уезда в конце XVI—XVII вв. — Елец: [[Елецкий государственный университет имени И. А. Бунина|Елецкий гос. ун-т]], 2009. — С. 325—328. — ISBN 978-5-94809-331-4</ref> (бүтән версия буенча, ул эшче сыйныф гаиләсендә туа, бу аның башлангыч мәхәллә мәктәпне сайлавын аңлата, анда малай 1909-1913 елларда укый). 1917 елга кадәр ул [[Липецк]] реаль мәктәбендә укый (мөгаен, аны тәмамламаган, чөнки ул кичке мәктәптә укыган), аннары тимер юл остаханәләрендә эшләгән. [[Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре|Кызыл Армиядә]] [[1920 ел|1920]] - [[1923 ел]]ларның мартыннан, [[Русия ватандашлар сугышы|Гражданнар сугышында]] катнашучы, кызылармеец. 1924 елдан [[Советлар Берлеге коммунистик фиркасе|РКП (b)]] әгъзасы. 1924 елда тагы РККАга алына. Командирлар составын камилләштерү буенча артиллерия курсларын (1929 һәм 1934) һәм комсоставны камилләштерү буенча академик курсларны (1941) тәмамлый [[1937 ел|1937]] — [[1939 ел]]ларда ул Испания гражданнар сугышында үз теләге белән республика хөкүмәте ягында. 1939-1940 елның сентябреннән ул 1-нче моторлы укчылар дивизиясенең 13 нче артиллерия полкына командалык итә, аннары 160 нчы укчылар дивизиясе артиллериясе начальнигы була. 1939-1940 елларда [[Совет-фин сугышы (1939-1940)|Совет-Фин сугышында катнаша]] . === Бөек Ватан сугышы === Сугыш башланганчы, 1941 елның 30 апрелендә ул Украинада оешкан 4-танкка каршы артиллерия бригадасы командиры итеп билгеләнә. 1941 елның сентябрендә ул таркатылганнан соң, Көньяк һәм Төньяк Кавказ фронтларында армия начальнигы урынбасары һәм начальнигы булып эшли (1941-1943); Төньяк Кавказ фронты артиллерия командиры урынбасары һәм артиллерия корпусы командиры (1943); Көньяк-Көнбатыш һәм [[3-нче Украин фронты|3 нче Украина фронты]] артиллериясе командиры (1943—1945). 1945 елда аңа [[Советлар Берлеге каһарманы|Советлар Союзы Герое]] исеме бирелә. === Сугыштан соңгы чор === 1945 - 1946 елларда - Көньяк Көчләр төркеменең артиллериясе командиры, 1946 - 1948 - Кораллы Көчләрнең Артиллерия Штабы начальнигы, 1948 елның 15 ноябреннән 1950 елның 26 мартына кадәр-СССР Кораллы көчләренең баш артиллерия идарәсе башлыгы һәм СССР Кораллы Көчләре артиллериясе командующие беренче урынбасары; кораллану буенча СССР Хәрби министры урынбасары (1952 елның гыйнварыннан алып 1953 елның апреленә кадәр). 1950 елның 26 мартыннан 1952 елның 17 гыйнварына кадәр һәм 1953 елның 23 апреленнән 1955 елның 21 мартына кадәр - СССР Кораллы Көчләре артиллериясе командиры. 1955 елның 21 мартыннан 1959 елның 17 декабренә кадәр - СССР Оборона министрының махсус корал һәм реактив технологияләр буенча урынбасары, 1959 елның 17 декабреннән - стратегик билгеләнештәге ракета гаскәрләре главкомандующие. Неделин стратегик билгеләнештәге ракета гаскәрләреү  булдыруда, атом ракета коралын эшкәртүдә, сынауда һәм кабул итүдә, һәм совет космонавтикасының башлангыч этабында зур өлеш кертә. 1952 елдан, [[СБКФ ҮК|КПСС Үзәк Комитеты]] әгъзалыгына кандидат. IV һәм V җыелышларының СССР Югары Советы депутаты. === Үлеме === 1960 елның 24 октябрендә Байконурның 41 нче старт мәйданында Р-16 ракетасын шартлатканда һәлак була. Барлыгы 74 кеше һәлак була һәм тагын дүртесе көчле пешүләр һәм гептил парлары белән агулану нәтиҗәсендә үлә. Яну температурасы шулкадәр югары иде ки, космодромның элеккеге башлыгы Александр Курушин сүзләре буенча, Маршал Неделиннан ракета янындагы асфальтта кара эз генә кала. Советлар Союзы Героеның эретелгән Алтын Йолдызы, аның бер эполеты һәм беләк сәгате табыла. Маршал махсус ышык кулланган булса, һәм ракета янындагы урындыкка утырмаса, ул үлеменнән кача алыр иде. Мондый ваемсызлык аның гомерен өзә <ref name="Железняков">{{Cite web|url=http://www.cosmoworld.ru/spaceencyclopedia/index.shtml?bay24.html|title=Байконурская трагедия|author=Железняков А.|accessdate=2010-07-19}}</ref> . Вакыйга яшерәләр, рәсми рәвештә Неделинның үлүе самолет һәлакәтендә дип игълан ителә. Маршал Неделин калдыклары Мәскәүнең [[Кызыл мәйдан]]да Кремль стенасы некрополендә күмелгән. Россия Президентының [[1999 ел]]ның 20 декабрендәге Указы белән Р-16 ракетасының хәрби расчеты шәхси составы белән бергә Батырлык ордены белән бүләкләнә. <ref>[https://web.archive.org/web/20130426113759/http://www.federalspace.ru/download/vestnik_baikonura_24_10_05.pdf Информационный вестник пресс-службы космодрома Байконур, 24 октября 2005 года]</ref> . == Хәрби исемнәре == * Артиллерия генерал-майоры (13 май 1942); * Артиллерия [[Генерал-лейтенант|генерал-лейтенанты]] (25 сентябрь, 1943); * Артиллерия генералы полковнигы (3 апрель, 1944); * Артиллерия маршалы (4 август, 1953); * Артиллериянең баш маршалы (1959). == Бүләкләре == * Советлар Союзы Героеның [[«Алтын Йолдыз» медале (ССРБ)|"Алтын Йолдыз" медале]] (04/28/1945) * Батырлык ордены (1999, үлгәннән соң) * [[Ленин ордены|Биш Ленин ордены]] (09/13/1944, 04/28/1945, 05/06/1946, 04/20/1956, 12/21/1957) * [[Кызыл Байрак ордены|Дүрт Кызыл]] Байрак ордены (02/22/1939, 12/13/1942, 11/3/1944, 11/15/1950) * [[Суворов ордены|Суворов]] [[Суворов ордены|ордены]], I дәрәҗәдә (03/19/1944) * [[Кутузов ордены]] I дәрәҗәдә (10/26/1943) * [[Богдан Хмельницкий ордены|Бохдан Хмельницкий ордены,]] 1 дәрәҗә (11/18/1944) * [[Ватан сугышы ордены|Ватан сугышы ордены,]] 1 дәрәҗә (3.11.1944) * [[Хөрмәт Билгесе ордены|Мактау билгесе ордены]] (16.8.1936) * медальләр * чит ил орденнары һәм медальләре <ref>[[Большая советская энциклопедия]], 3 изд.</ref> == Хәтер == [[Файл:Памятник_маршалу_Неделину_(Байконур).JPG|мини|250x250пкс| Байконур шәһәрендәге маршал Неделинга һәйкәл ]] * М.И.Неделинның һәйкәл-бюсты [[Байкоңгыр|Байконур]] шәһәрендә урнаштырылган. * М.И.Неделинның һәйкәл-бюсты Неделин [[Борисоглебск]] шәһәрендә урнаштырылган. * М. И.Неделинның һәйкәле Балашихада Бөек Петр исемендәге РВСН Хәрби академия территориясендә урнаштырылган . * М. И Неделин һәйкәле " ЗАТО Озерный "Патриот паркы территориясенә куелган. * Махсус эш алып барганда үлгәннәргә мемориаль Байконур сынау мәйданының 2-нче инженерлык сынау бүлегенең 41-нче мәйданына куелды. * М. И. Неделинга һәйкәл 2019 елда Мәскәү өлкәсенең [[Одинцово]] шәһәрендә куелган <ref>[https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12150145@egNews В Московской области будет установлен памятник первому Главнокомандующему РВСН]</ref> . * [[Русия Федерациясе саклану министрлыгы|Россия Оборона Министрлыгы]] "Артиллерия баш маршалы Неделин" билгесен булдырды. * Маршал исеме белән СССР шәһәрләре һәм бистәләре — [[Мәскәү]], [[Липецк]], Щелково-7 (Хәрби шәһәрчек), [[Одинцово]], [[Воронеж]] (Ленин районы), Мирный (Архангельск өлкәсе), [[Одесса]], [[Днепр]], [[Знаменск]], [[Байконур]], Углегорск, Тейково, беренче Майск, [[Украина]], [[Нальчик]], Свободный (Свердловск өлкәсе), Солнечный Бистәсе (Красноярск крае), [[Борисоглебск]] урамнары аталган. * Ростов хәрби ракета көчләре институты артиллерия баш маршалы М.И. Неделин исемен йөртә * " Маршал Неделин " исемен Тын океан флотының үлчәү комплексы көймәсе йөртте <ref>''Курочкин А. М., Шардин В. Е.'' Район, закрытый для плавания. — М.: Военная книга, 2008. — (Корабли советского флота) — 72 с. — ISBN 978-5-902863-17-5</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=cQV5o7nEsNM Документальный фильм «Район, закрытый для плавания»]</ref> . * Неделин блиндажы-Яворов шәһәре янында (Украина) 232 гомүми гаскәр полигонында команда-күзәтү пунктларының берсе. * [[Липецк]] шәһәрендәге 15нче урта мәктәп бинасына мемориаль такта куелган. * Байконур электрорадиотехник техникумы М. И. Неделин исмен йөртә <ref>{{Cite web|url=http://www.list-org.com/company/9642997|title=ГБ ПОУ "БЭРТТ" (ОКПО:06649629)|publisher=www.list-org.com|accessdate=2019-07-28}}{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Воронеж өлкәсенең [[Борисоглебск]] шәһәрендәге Борисоглебск урта мәктәбе бинасына мемориаль такта куелды <ref>[http://schkolan5.ucoz.ru/index/0-2 Памятная доска на здании школы № 5 в Борисоглебске]</ref> . * Борисоглебск йортында М. И. Неделинга мемориаль такта куелды. * Мәскәүнең Маршал Неделин урамындагы йорт стенасында граффити <ref>[http://foxtime.ru/news-view/graffiti-v-chest-75-letiya-bitvy-za-moskvu-otkryli-v-szao Российское военно-историческое общество подвело итоги года кино с помощью граффити // «Фокс Тайм Медиа Холдинг», 28 октября 2016 г.]</ref> . * Ел саен, Ракета һәм Артиллерия гаскәрләре көнендә, ветераннар һәм ракета гаскәрләре һәм Россия Кораллы Көчләренең артиллериясе командирлары Кремль стенасы янындагы Митрофан Неделинның туфрагы белән урнасына веноклар сала. <ref>[http://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12104122@egNews&_print=true У Кремлёвской стены состоялось торжественное возложение венков к урнам с прахом главных маршалов артиллерии Николая Воронова и Митрофана Неделина] // Минобороны России, 18.11.2016.</ref> . * РВСН Хәрби академиясе урнашкан [[Мәскәү өлкәсе]]нең Балашихи урамы М. И. Неделин исемен йөртә {{Sfn|Ракетная школа России}} * [[Серпухов]]та сквер Артиллерияның баш маршалы Неделин исеме белән аталган == Кинода == ==== Документаль фильм ==== * Л. Млечин. Советский космос: Четыре короля (2012). * Документальный фильм «Тайны века. Байконур. Сгоревшие заживо». ==== Нәфис фильм ==== * «Битва за космос» (2005; Россия — США — ФРГ — Великобритания) телесериалы, СССР һәм АКШның космик узышта көндәшлегенә багышланган, Митрофан Неделин ролен Британия актёры Тим Вудвард башкара == Әдәбият == * Черток Б. Е. Ракеты и люди. — М.: Машиностроение, 1999. — <nowiki>ISBN 5-217-02942-0</nowiki>. * Голованов Я. К. Королёв: Факты и мифы. — М.: «Наука», 1994. — 798 с. — <nowiki>ISBN 5-02-000822-2</nowiki>. {{Wayback|url=http://testpilot.ru/review/golovanov/korolev/index.htm}} * ''Осташев А. И.'' Испытание ракетно-космической техники − дело моей жизни. События и факты — [[Королёв (шәһәр)|Королёв]], 2001. — 213 с., ил. [http://cosmosravelin.narod.ru/r-space/bibliografia.html] ; * Герчик К. В. Прорыв в космос: очерки об испытателях, специалистах и строителях космодрома Байконур. — М.: Велес, 1994. — 184 с. — <nowiki>ISBN 5-87955-001-X</nowiki>. * Ряжских А. А. Оглянись назад и посмотри вперёд. Записки военного инженера. Кн. 1. — М.: Герои Отечества, 2006. — 596 с. — <nowiki>ISBN 5-91017-018-X</nowiki>. <small>{{Wayback|url=http://www.istmira.com/razlichnoe/oglyanis-nazad-i-posmotri-vpered/}}</small> * Осташев А. И. Сергей Павлович Королёв — гений XX века: прижизненные личные воспоминания об академике С. П. Королёве. — Королёв: Изд-во Московского гос. ун-та леса, 2010. — 128 с. — <nowiki>ISBN 978-5-8135-0510-2</nowiki>. * Неизвестный Байконур / Под ред. Б. И. Посысаева. — М.: Глобус, 2001. — 528 с. — <nowiki>ISBN 5-8155-0051-8</nowiki>. * Порошков В. В. Ракетно-космический подвиг Байконура. — М.: Патриот, 2007. — С. 463. — <nowiki>ISBN 5-7030-0969-3</nowiki>. * Берег Вселенной : воспоминания ветеранов космодрома Байконур / Под общ. ред. сост. сб. А. С. Болтенко. — Киев: Феникс, 2014. — 537 с. — <nowiki>ISBN 978-966-136-169-9</nowiki>. * Военный энциклопедический словарь ракетных войск стратегического назначения / Министерство обороны РФ; Гл. ред.: И. Д. Сергеев, В. Н. Яковлев, Н. Е. Соловцов. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1999. — С. 314. — 632 с. — 8500 экз. — <nowiki>ISBN 5-85270-315-X</nowiki>. * Елисеев В. И. Мы в Байконур вросли сердцами. — М.: Елисеев В. И., 2018. — 766 с. — <nowiki>ISBN 978-5-8493-0415-1</nowiki>. * Курочкин А. М., Шардин В. Е. Район, закрытый для плавания (рус.). — М.: Военная книга, 2008. — С. 38—48. — 72 с. — <nowiki>ISBN 978-5-902863-17-5</nowiki>. == Искәрмәләр == {{Reflist|2}} == Сылтамалар == * [https://structure.mil.ru/structure/forces/strategic_rocket/history.htm История РВСН на сайте Минобороны России]. * ''Владимир Толубко.'' [http://zzl.lib.ru/catalog/13_n.shtml Неделин.] (ЖЗЛ). * [https://web.archive.org/web/20120106131018/http://tvroscosmos.ru/frm/kinoarhiv/Nedelin.php Документальный фильм «День, когда не стартуют ракеты». Студия Роскосмоса, КЦ «Южный»]. * [http://www.toge.ru Союз ветеранов кораблей измерительного комплекса] * Корабли измерительного комплекса проекта 1914 * [http://www.famhist.ru/famhist/chertok/00417bee.htm#003508d4.htm Неделин Митрофан Иванович] // Семейные истории * [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/dictionary/details_rvsn.htm?id=13650@morfDictionary Неделин Митрофан Иванович] // Сайт Министерства обороны РФ * [http://www.mk.ru/incident/2015/10/29/katastrofa-na-baykonure-pochemu-pogibli-124-cheloveka-vo-glave-s-marshalom.html Катастрофа на Байконуре] // Московский комсомолец * [http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=all/news&ID=4004 Байконурцы почтили память погибших испытателей ракетно-космической техники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110354/http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=all%2Fnews&ID=4004 |date=2016-03-04 }} // Официальный сайт администрации города Байконур * [http://soyuzveteranov.ru/?q=content/delegaciya-rossiyskogo-soyuza-veteranov-pochtila-pamyat-ispytateley-pogibshih-pri-ispolnenii День Памяти и уважения] // Российский Союз Ветеранов * [http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=180 Почётные граждане города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304043952/http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=180 |date=2016-03-04 }} // Официальный сайт администрации г. Байконур * [http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/press-byulleten-gagarin/press_bull_3-2011.pdf К 50-летию полёта Ю.А. Гагарина //Пресс-бюллетень № 3 |Январь – апрель| 2011]. * Ракетная школа России (неопр.). Ракетная школа России. «Независимое военное обозрение». Дата обращения 20 декабря 2019. * Сквер имени главного маршала артиллерии Неделина появится в Серпухове (неопр.). Новости Подмосковья. Новости Подмосковья. Дата обращения 20 декабря 2019. * Космический мемориал (неопр.). Дата обращения 6 января 2020. {{Тышкы сылтамалар}} [[Төркем:Мәскәү кирмәне диварының некрополендә җирләнгәннәр]] [[Төркем:Совет-фин сугышында (1939-1940) катнашучылар]] [[Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр]] [[Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре]] [[Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары]] [[Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары]] [[Төркем:I дәрәҗә Кутузов ордены кавалерлары]] [[Төркем:I дәрәҗә Суворов ордены кавалерлары]] [[Төркем:Кызыл Байрак ордены кавалерлары]] [[Төркем:Ленин ордены кавалерлары]] [[Төркем:Батырлык ордены кавалерлары]] [[Төркем:Советлар Берлеге Каһарманнары]] [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] [[Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр]] [[Төркем:1960 елда вафатлар]] [[Төркем:24 октябрь көнне вафатлар]] [[Төркем:1902 елда туганнар]] [[Төркем:9 ноябрь көнне туганнар]] 3qjsg4g87ywozscekl8vxegmdzb4reu 0 287684 5838144 4458396 2026-04-27T16:57:22Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838144 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} '''Косарев Михаил Федорович''' ([[1931 ел|1931]]—[[2017 ел|2017]]) — совет һәм Россия археологы, тарих фәннәре докторы, профессор. Урал һәм Көнбатыш Себер археологиясе өлкәсендә белгеч. Көнбатыш Себердә төрле дәвердәге һәм төрле мәдәнияттәге археологик комарткыларның тикшерүче. Көнбатыш Себернең борынгы һәм урта гасыр тарихын өйрәнүгә палеогеографик һәм палеографик тикшерүләрне яклаучы. 220-дән артык фәнни мәкалә, шул исәптән берничә монография авторы<ref name="bastiliya">{{Citation |title=Косарев М. Ф. «Основы языческого миропонимания» |url=https://bastiliya.com/slavyan-yazichestvo/kosarev-osnov-yaz-cheskogo-miroponimaniya-t2485.html |access-date=2020-09-08 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417090540/https://bastiliya.com/slavyan-yazichestvo/kosarev-osnov-yaz-cheskogo-miroponimaniya-t2485.html |dead-url=yes }}</ref>. == Биографиясе == Косарев Михаил Федорович 1931 елның 3 декабрендә [[Алтай крае]] Карасукский районы Ярык авылында туган (хәзерге Новосибирск өлкәсендә) туган. === Белеме === 1954 елда Томск дәүләт университетының тарих-филология факультетын белем ала, киләсе биш елда Новосибирск өлкәсендә халык мәгарифе системасында эшли. 1962 елда ССБР Фәннәр академиясенең Археология институты (хәзерге РФА Археология институты) аспирантурасында белем ала һәм бер елдан соң штатка алына. 1964 елда «Урта Об-Иртыш Бронза гасыры» дигән темага кандидатлык диссертациясе яклый, ә 1976 елда — «Көнбатыш Себернең Бронза гасыры» темасына докторлык диссертациясе яклый.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01009576037 Диссертация доктора исторических наук]</ref>. === Эшчәнлеге === 1950-1960 елларда М. Ф. Косарев [[Тум өлкәсе|Томск өлкәсе]]ндә археологик эшләр башкара: Десятков җирлегендә, Новомосковский һәм Лавровский торакларында, Шеломо-1 шәһәрендә казу эшләрен алып бара, шулай ук Парабель культ урынын, Саус һәм Самуська-4 каберлеген казуда катнаша. 1981 елдан — Урал-Себер археологиясе группасы җитәкчесе, 1989-1994 елларда — РАН Археология институтының [[Таш дәвере|таш]] һәм [[бронза гасыр]]лар бүлеге мөдире булып эшли. Аспирантлар белән җитәкчелек итә (15 кандидатлык диссертациясе яклыйлар); Воронеж, Урал, Омск һәм Томск дәүләт университетларында махсус курстан алып бара<ref name="bastiliya"/>. 2017 елның 28 апрелендә Мәскәүдә вафат була. [[Мәскәү өлкәсе]] Солнечногорск райлны Перепеченов авылында җирләнгән.<ref>[http://archaeology.asu.ru/portal/Новость:28_апреля_2017_г._скончался_Михаил_Федорович_КОСАРЕВ,_ведущий_научный_сотрудник_отдела_бронзового_века_Института_археологии_РАН,_доктор_исторических_наук. 28 апреля 2017 года скончался Михаил Федорович КОСАРЕВ]</ref>. == Искәрмә == {{Reflist}} == Әдәбият == * Молодин В. И. К семидесятилетию Михаила Федоровича Косарева // Мировоззрение древнего населения Евразии : Сборник статей. — М.: Старый сад, 2001. == Сылтамалар == ** [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/kosarev-mihail-fyodorovich Косарев Михаил Федорович]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** [http://hmao.kaisa.ru/object/1810831327?lc=ru Косарев Михаил Федорович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124122402/http://hmao.kaisa.ru/object/1810831327?lc=ru |date=2020-11-24 }} ** [https://cyberleninka.ru/article/n/o-roli-m-f-kosareva-v-izuchenii-irmenskih-drevnostey-zapadnoy-sibiri О роли М. Ф. Косарева в изучении иранских древностей Западной Сибири] [[Төркем:3 декабрь көнне туганнар]] [[Төркем:1931 елда туганнар]] [[Төркем:28 апрель көнне вафатлар]] [[Төркем:2017 елда вафатлар]] [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] [[Төркем:Мәскәүдә вафатлар]] [[Төркем:Тарих фәннәре докторлары]] [[Төркем:Томск дәүләт университетын тәмамлаучылар]] ihxyeca6a5u2x26en6f0rk1ufjwsvsk 0 389540 5838204 5628210 2026-04-27T20:02:29Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838204 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''{{Label|Q3135719|lang=tt}}''' ({{lang-ru|{{Label|Q3135719|lang=ru}}}}, {{lang-en|{{Label|Q3135719|lang=en}}}}) — [[Екатеринбург]] һәм Уралның борынгы югары уку йортларының берсе, 1914 елда Тау институты буларак нигез салынган. == Тарих == [[Файл:Закон_об_учреждении_горного_института.jpg|сулда|мини|210x210пкс]] 1914 елның {{comment|3|Юлиан календаре буенча}} (16) гыйнварында патша Николай II «Штандарт» император яхтасында «Екатеринбург шәһәрендә Тау институтын булдыру турында» дип аталган законны раслый<ref>{{Cite web|url=http://about.ursmu.ru/istoriya-universiteta.html|title=История университета|publisher=Уральский государственный горный университет|accessdate=2020-12-18|archivedate=2019-03-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327140705/http://about.ursmu.ru/istoriya-universiteta.html}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=Николай II в истории университета|url=http://about.ursmu.ru/istoriya-universiteta/nikolay-ii-v-istorii-universiteta.html|publisher=Уральский государственный горный университет|accessdate=2020-12-18|archivedate=2019-03-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327140411/http://about.ursmu.ru/istoriya-universiteta/nikolay-ii-v-istorii-universiteta.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://about.ursmu.ru/istoriya-universiteta/professor-filatov-ob-universitete/dayut-nam-gornyy-institut.html|title=Дают нам Горный Институт!|author=проф. Филатов|publisher=Уральский государственный горный университет|accessdate=2020-12-18|archivedate=2020-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201012192741/http://about.ursmu.ru/istoriya-universiteta/professor-filatov-ob-universitete/dayut-nam-gornyy-institut.html}}</ref>. 1915 елның {{comment|7|Юлиан календаре буенча}} (20) ноябрендә Екатеринбургның шәһәр Думасы залында Төзелеш комиссиясенең беренче утырышы була, анда булачак Тау институты бинасының эскиз проектын хуплыйлар һәм раслыйлар<ref name=":0" />. 1916 елның {{comment|17|Юлиан календаре буенча}} (30) июлендә Урал тау институтының нигезенә беренче таш салына<ref name=":0" />. 1916 елның {{comment|6|Юлиан календаре буенча}} (19) ноябрендә институт төзелешен тизләтү максатыннан, Төзелеш комиссиясе Николай ІІгә институтны «Бөек Император канаты астына алу һәм аңа «Император Николай II Урал тау институты» исемен бирү» турында үтенеч белән мөрәҗәгать итәләр<ref name=":0" />. 1917 елның {{comment|3|Юлиан календаре буенча}} (16) гыйнварында «Екатеринбург тау институтын Бөек Император канаты астына алу һәм әлеге уку йортына «Император Николай II Урал тау институты» исемен бирү турында» закон кабул ителә. 1917 елның {{comment|9|Юлиан календаре буенча}} (22) октябрендә Екатеринбургта Тау институты ачыла<ref>{{Cite web|title=Накануне революции (1892-1917)|publisher=Екатеринбургская городская Дума|url=https://www.egd.ru/about/481/515/545}}</ref>, Екатеринбургның мактаулы гражданины Петр Пётр улы фон Веймарн институтның ректоры була<ref>{{Китап|ел=2003|исем=Петр Петрович фон Веймарн (1879–1935)|сылтама=http://book.uraic.ru/elib/pochetnye_grazhdane_Ekb/ekb_do_1917/veymarn.pdf|нәшрият=Екатеринбург : Сократ,|битләр=30–31|бит=192|бүлек=Почетные граждане Екатеринбурга : исторические очерки. — 2-е изд., доп}}</ref>. [[Файл:Бюст_В._В._Вахрушева.jpg|мини|В.В. Вахрушев бюсты]] 1947—1993 елларда институт ССРБ күмер сәнәгате халык комиссары В.В. Вахрушев исемен йөртә. Хәзерге вакытта бу хакта университетның беренче уку бинасы алдында куелган бюст искә төшерә. [[ССРБ Югары Шурасы|ССРБ Югары Советы]] Президиумының 1969 елның 12 маендагы Указы белән халык хуҗалыгы белгечләрен әзерләү өчен һәм фәнни тикшеренүләрнең үсеше өчен В.В. Вахрушев исемендәге Свердловск тау институты [[Кызыл Байрак Хезмәт ордены]] белән бүләкләнә. 1993 елда Урал дәүләт тау-геология академиясе дип үзгәртелә. 2004 елның маенда [[Россия Федерациясе мәгариф һәм фән министрлыгы]]ның Аккредитация Коллегиясе карары белән югары уку йорты «Университет» дигән югары статус ала. 2014 елда югары уку йортының 100 еллыгы билгеләп үтелә, бу вакыт эчендә 50 меңнән артык тау инженеры, йөзләгән доктор һәм фән кандидатлары әзерләнә. Ел саен 2,5-3 мең җитәкче һәм белгеч 25 белгечлек буенча яңадан әзерләү һәм квалификация күтәрү процессларын уза. Н.Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетының «Һөнәри белем бирү учреждениеләрен тәмамлаучыларны эшкә урнаштыруга ярдәм итүче координационн-аналитик үзәк» рейтингы буенча, Тау университетының Мәшгульлек үзәге югары уку йортлар рейтингында 3 урынны ала (Россия дәүләт һөнәри-педагогика университеты белән бергә), рейтингта Урал дәүләт урман-техник университетын (4 урын) һәм Россиянең беренче президенты Б.Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университетын (5 урын) куып китә. Рейтингта Россиянең 79 субъектыннан 754 югары уку йорты катнашкан<ref>{{Cite web|url=https://www.e1.ru/news/spool/news_id-346527.html|title=РГППУ и УрГГУ заняли третье место во всероссийском рейтинге трудоустройства выпускников|date=29 марта 2011|publisher=Екатеринбург Онлайн}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://kcst.bmstu.ru/component/regions/?view=rating2010&level=v|title=Рейтинг вузовских центров|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171016033412/http://kcst.bmstu.ru/component/regions/?view=rating2010&level=v|archivedate=2017-10-16}}</ref>. === Рәсми атамалар === * 1914 — Екатеринбург шәһәрендәге Тау институты * 1916 — Император Николай IIнең Урал тау институты * 1918 — Урал тау институты * 1934 — Свердловск тау институты * 1947 — В.В. Вахрушев исемендәге Свердловск Тау институты * 1993 — Урал дәүләт тау-геология академиясе * 2004 — Урал дәүләт тау университеты == Университет бүгенге көндә == 2016 елда университетта 9000 якын студент белем алган. 2015 елда югары уку йортының керемнәре 463,9 млн. сум, чыгымнары — 426,9 млн. сум тәшкил иткән<ref>{{Cite web|url=https://www.znak.com/2016-06-07/dohody_rukovoditeley_uchebnyh_zavedeniy_rastut_na_fone_sokracheniy_personala_i_snizheniya_dohodov|title=Доходы руководителей учебных заведений растут на фоне сокращений персонала и снижения доходов.|date=7 июня 2016|publisher=Znak.com|author=Оксана Луткова|accessdate=2020-12-18|archivedate=2017-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011181541/https://www.znak.com/2016-06-07/dohody_rukovoditeley_uchebnyh_zavedeniy_rastut_na_fone_sokracheniy_personala_i_snizheniya_dohodov}}</ref>. ; Структурасы Факультетлар: * тау-технология факультеты * тау-механика факультеты * инженер-икътисад факультеты * дөнья икътисады һәм бизнес факультеты * геология һәм геофизика факультеты * кешеләрне яклау факультеты * шәһәр хуҗалыгы (көллият) * читтән торып уку == Екатеринбургтагы биналар == <gallery widths="200" heights="150"> Файл:1st build of the USMU.JPG|Беренче уку бинасы, Куйбышев ур., 30 Файл:2nd build of the USMU.jpg|Икенче уку бинасы, Университетская тык., 9 Файл:3rd build of the USMU.jpg|Өченче уку бинасы, Хохряков ур., 8 Файл:4th build of the USMU.jpg|Дүртенче уку бинасы, Университетская тык., 7 Файл:Church for mine workers of Russia.jpg|Россия Горняклар гыйбадәтханәсе, Куйбышев ур., 39 Файл:Ural Geological Museum.jpg|Урал геология музее, Хохряков ур., 85 Файл:The house of sports in the USMU.jpg|УДТУ спорт йорты, 8 Март ур., 84а </gallery> == Шәхесләр == === Ректорлар === === Укытучылар === {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P108 wd:Q3135719. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p108/Q3135719/p580:башлау,p108/Q3135719/p582:тәмамлау,label:Исем,p569,p19,p69,p106,p570,p20}} {| class='wikitable sortable' ! башлау ! тәмамлау ! Исем ! туу датасы ! туу урыны ! әлма-матер ! һөнәр төре ! үлем датасы ! үлем урыны |- | | | ''[[:d:Q4539854|Leonard Jaczewski]]'' | 1858-08-30 | [[Вилькув (Лодзь воеводалыгы)]]<br/>[[Конин]] | ''[[:d:Q58346416|Тау институты]]'' | ''[[:d:Q11900058|сәяхәтче-тәдкыйкатьче]]''<br/>''[[:d:Q901402|географ]]''<br/>''[[:d:Q520549|геолог]]''<br/>''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''<br/>''[[:d:Q1734662|картограф]]'' | 1916-04-20<br/>1916-05-03 | [[Санкт-Петербург]] |- | | | ''[[:d:Q51667675|Stanislaw-Petr-Sigismund Konstantinowitsch Sobolewski]]'' | 1868-10-07 | [[Бяла-Подляска|Бәла-Подләска]] | [[Санкт-Петербург дәүләт тау эше университеты|Санкт-Петербург дәүләт тау университеты]] | ''[[:d:Q60472581|җирасты байлыкларын чыгару технологиясе галиме]]'' | 1949-03-04 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q41199832|Konstantin Matveev]]'' | 1875-02-21 | [[Камышлы (Свердловск өлкәсе)|Камышлы]] | ''[[:d:Q28729082|Санкт-Петербург император университеты]]'' | ''[[:d:Q520549|геолог]]'' | 1954-12-21 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q55104989|Vladimir Vanyukov]]'' | 1880-06-17 | [[Талица (шәһәр)]] | ''[[:d:Q58174254|Тум технология институты]]'' | [[галим]] | 1957-05-31 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q41199837|Маковецкий, Александр Евменьевич]]'' | 1880-11-09 | ''[[:d:Q13637057|Smelyi]]'' | ''[[:d:Q51882723|St. Petersburg Practical Institute of Technology]]'' | ''[[:d:Q593644|химик]]'' | 1939 | [[Мәскәү]] |- | | | [[Михаил Ортин]] | 1880-11-19 | [[Алабуга]] | ''[[:d:Q2654435|Санкт-Петербург дәүләт технология институты]]'' | [[галим]] | 1958-09-08 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q4219139|Nikolai Kell]]'' | 1883-01-08 | ''[[:d:Q4461217|Торопец өязе]]'' | ''[[:d:Q58346416|Тау институты]]'' | ''[[:d:Q294126|surveyor]]'' | 1965-12-22 | [[Санкт-Петербург]] |- | 1932 | 1944 | ''[[:d:Q4522326|Lew Dmitrijewitsch Schewjakow]]'' | 1889-01-03 | [[Ветлуга (шәһәр)|Ветлуга]] | ''[[:d:Q58388110|Екатеринослав тау институты]]'' | ''[[:d:Q3400985|фәнни хезмәткәр]]''<br/>[[инженер]] | 1963-07-03 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q19907921|Leonid Bykov]]'' | 1895-04-27 | [[Люботын|Лүботын]] | ''[[:d:Q4314987|Милли тау эше университеты]]''<br/>''[[:d:Q58388110|Екатеринослав тау институты]]'' | [[галим]]<br/>''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]'' | 1979-10-19 | [[Тула]] |- | | | ''[[:d:Q12157346|N. A. Starikov]]'' | 1897-03-21 | ''[[:d:Q4174064|Yedrovo]]'' | [[Санкт-Петербург дәүләт тау эше университеты|Санкт-Петербург дәүләт тау университеты]] | ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''<br/>[[галим]] | 1961-06-04 | [[Киев]] |- | | | ''[[:d:Q28358930|Michail Albow]]'' | 1899-10-27 | [[Никольск (Вологда өлкәсе)]] | [[Санкт-Петербург дәүләт тау эше университеты|Санкт-Петербург дәүләт тау университеты]] | [[галим]] | 1984-04-03 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q28858902|Вилесов, Георгий Иванович]]'' | 1902-03-15 | ''[[:d:Q4535429|Jusva]]'' | Урал дәүләт тау эше университеты | [[галим]] | 1979-03-05 | [[Екатеринбург]] |- | 1942 | 1943 | ''[[:d:Q123471071|Николай Андреевич Гусев]]'' | 1903-02-18 | ''[[:d:Q18806698|Shakitsy]]'' | [[Санкт-Петербург дәүләт тау эше университеты|Санкт-Петербург дәүләт тау университеты]] | ''[[:d:Q116994205|геодезист]]''<br/>''[[:d:Q1743623|маркшейдер]]'' | 1996-03-04 | [[Санкт-Петербург]] |- | 1933 | 1980 | ''[[:d:Q4330923|Ivan Kirillovitsj Ovtsjinnikov]]'' | 1904-06-15 | [[Овчинники (Киров өлкәсе)|Овчинники]] | ''[[:d:Q4483558|Санкт-Петербург университетының физика-метематика факультеты]]'' | ''[[:d:Q169470|физик]]'' | 1987-11-18 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q55102296|Wiktor Borissowitsch Umanski]]'' | 1905-08-16 | [[Бахмут (Донецк өлкәсе)|Бахмут]] | ''[[:d:Q4314987|Милли тау эше университеты]]'' | [[галим]] | 1947-04-01 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q12135127|Dmitry Nikolayevich Ogloblin]]'' | 1905-09-11 | [[Пермь]] | Урал дәүләт тау эше университеты | ''[[:d:Q462390|доцент]]''<br/>[[язучы]]<br/>''[[:d:Q294126|surveyor]]''<br/>''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q116994205|геодезист]]'' | 1968-10-12 | [[Донецк]] |- | | | [[Павел Зурков]] | 1906-11-05 | [[Харьков]] | Урал дәүләт тау эше университеты | [[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q4461829|tractor driver]]'' | 1968-05-03 | [[Магнитогорск]] |- | | | ''[[:d:Q60838942|Игошин, Анатолий Андреевич]]'' | 1908-11-29 | [[Курган]] | Урал дәүләт тау эше университеты | [[укытучы]] | 1977-10-10 | [[Иркутск]] |- | | | ''[[:d:Q57499496|Grigory Vertushkov]]'' | 1909-01-17 | [[Кыштым]] | Урал дәүләт тау эше университеты | ''[[:d:Q13416354|минералогия белгече]]'' | 1994-11-17 | [[Екатеринбург]] |- | 1950 | 1955 | ''[[:d:Q70252178|Аляксандр Бараховіч]]'' | 1918-04-28 | [[Орлов]] | ''[[:d:Q1751487|Көньяк Россия дәүләт техника университеты]]'' | [[галим]] | 2004-05-18 | [[Магнитогорск]] |- | | | ''[[:d:Q65157817|Прокин Василий Александрович]]'' | 1922-12-30 | | Урал дәүләт тау эше университеты | [[галим]] | 2019-09-29 | |- | 1962 | 1975 | [[Иван Плотников]] | 1925-09-04 | [[Королево (Аскын районы)|Кәрәләү]] | [[Башкорт дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q201788|тарихчы]]'' | 2011-07-13 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q41579880|Вогулкина, Екатерина Максимовна]]'' | 1926-10-13 | [[Екатеринбург]] | ''[[:d:Q4314989|П. Ф. Лесгафт исемендәге Милли дәүләт физик тәрбия, спорт һәм сәламәтлек университеты]]'' | ''[[:d:Q41583|тренер]]'' | 2026-01-24 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q4105290|Nikolai Vatolin]]'' | 1926-11-13 | [[Екатеринбург]] | [[Урал федераль университеты|Беренче Россия президенты Борис Николаевич Ельцин исемендәге Урал федераль университеты]] | ''[[:d:Q593644|химик]]''<br/>''[[:d:Q18576582|металлург]]'' | 2018-08-11 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q124771498|Хохряков, Владимир Степанович]]'' | 1927-07-26 | [[Екатеринбург]] | Урал дәүләт тау эше университеты | | 2005-10-17 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q12086999|Бирюков Борис Николаевич (ғалим)]]'' | 1927-12-19 | [[Әрәмәле (шәһәр)]] | ''[[:d:Q1938341|Урал дәүләт техника университеты]]'' | [[галим]] | 2013-08-18 | [[Одесса]] |- | | | ''[[:d:Q4514867|Boris V. Chesnokov]]'' | 1928-06-11 | [[Ставрополь]] | Урал дәүләт тау эше университеты | ''[[:d:Q520549|геолог]]'' | 2005-10-25 | [[Мияс]] |- | | | ''[[:d:Q15064963|Κονσταντίν Βερτέλοφ]]'' | 1929-11-18 | [[Исилкүл]] | Урал дәүләт тау эше университеты | | 1997-01-03 | [[Мәскәү]] |- | 1963 | 1964 | ''[[:d:Q4232484|V. E. Kopylov]]'' | 1932-02-24 | [[Черноисточинск]] | Урал дәүләт тау эше университеты | ''[[:d:Q1595570|өлкәне өйрәнүче]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | 2019-03-09 | [[Төмән]] |- | 1962 | 2000 | ''[[:d:Q112989249|Ivan Vasilevich Dementev]]'' | 1932-09-02 | ''[[:d:Q4539153|Ясашная Ташла]]'' | Урал дәүләт тау эше университеты | [[галим]] | 2009-03-05 | [[Екатеринбург]] |- | 1962 | 1965 | ''[[:d:Q4445709|Bayrak Sultanov]]'' | 1933-09-21 | [[Бөре (шәһәр)|Бөре]] | Урал дәүләт тау эше университеты | [[галим]] | 2012-10-24 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q29865600|Яковлев Виктор Леонтьевич]]'' | 1934-10-08 | ''[[:d:Q27579311|Balakul]]'' | Урал дәүләт тау эше университеты | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q109488749|Виноградов, Альберт Михайлович]]'' | 1936-02-10 | [[Екатеринбург]] | Урал дәүләт тау эше университеты | | 2023-04-04 | |- | | | ''[[:d:Q42296198|Рыжий, Борис Петрович]]'' | 1938-02-27 | ''[[:d:Q25726454|Кошкуль]]'' | Урал дәүләт тау эше университеты | ''[[:d:Q169470|физик]]'' | 2004-06-07 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q109485325|Емлин, Эдуард Фёдорович]]'' | 1940-02-04 | [[Екатеринбург]]<br/>[[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]] | Урал дәүләт тау эше университеты | | 2021-07-26 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q20069071|Паняк, Стефан Григорьевич]]'' | 1942-01-25 | ''[[:d:Q4211183|Kamiane]]'' | ''[[:d:Q80207|Львов милли университеты]]'' | ''[[:d:Q520549|геолог]]'' | | |- | 1982 | 1997 | ''[[:d:Q138465480|Sergei Bautin]]'' | 1947-11-19 | [[Омск]] | ''[[:d:Q1851014|Урал дәүләт университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''<br/>''[[:d:Q169470|физик]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q55653660|Косарев, Николай Петрович]]'' | 1953-05-22 | [[Верхотурье]] | Урал дәүләт тау эше университеты | [[галим]] | | |- | 1999 | | ''[[:d:Q60839133|Semin Aleksander Nicolaevich]]'' | 1955-06-12 | [[Сасово районы]] | ''[[:d:Q4398054|Владимир Иванович Вернадский исемендәге Россия дәүләт халык хуҗалыгы университеты]]'' | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q39391642|Andrey Maslov]]'' | 1957-05-25 | [[Воронеж]] | ''[[:d:Q1807470|Воронеж дәүләт университеты]]'' | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q137925710|Dmitry Zedgenizov]]'' | 1973-07-29 | | | ''[[:d:Q520549|геолог]]''<br/>[[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |} {{Wikidata list end}} === Тәмамлаучылар === * Крутошинский Андрей Михаил улы (1918—1944) — Бөек Ватан сугышында катнашучы, [[Советлар Берлеге каһарманы|Советлар Берлеге Каһарманы]]. * Мельников Николай Василий улы (1909—1980) — тау эше өлкәсендә Совет галиме, ССРБ Фәннәр академиясе академигы. * Ревнивцев Владимир Иван улы (1931—1989) — тау эше өлкәсендә галим. ССРБ Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты, ике ССРБ Дәүләт премиясе лауреаты. {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P69 wd:Q3135719. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p69/Q3135719/p580:башлау,p69/Q3135719/p582:тәмамлау,label:Исем,p569,p19,p106,p108,p570,p20}} {| class='wikitable sortable' ! башлау ! тәмамлау ! Исем ! туу датасы ! туу урыны ! һөнәр төре ! эш урыны ! үлем датасы ! үлем урыны |- | | | ''[[:d:Q4344942|Ivan Paramonov]]'' | 1893 | [[Жиздра (шәһәр)]] | [[инженер]] | | 1981-10-08 | [[Мәскәү]] |- | | 1928 | ''[[:d:Q16437544|Ivan Bok]]'' | 1898-09-26 | [[Бәләбәй]] | ''[[:d:Q520549|геолог]]''<br/>''[[:d:Q13416354|минералогия белгече]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | ''[[:d:Q1513804|Каныш Сәтбаев исемендәге Казакъ илкүләм техника университеты]]'' | 1983-09-30 | [[Санкт-Петербург]] |- | | | ''[[:d:Q56310585|Nikolay Medvedev]]'' | 1898-11-08 | [[Екатеринбург]] | ''[[:d:Q33999|актёр]]''<br/>''[[:d:Q3455803|режиссёр]]'' | | 1968 | [[Чиләбе]] |- | | | ''[[:d:Q4197787|Aleksandr Nikolaevitsj Igoemnov]]'' | 1899-07-19 | ''[[:d:Q27582909|Kipel]]'' | [[галим]] | | 1976-06-16 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q136309213|Сорокин Василий Александрович]]'' | 1901-02-05 | ''[[:d:Q13663637|Kozhayevo]]'' | [[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q27947380|инженер-металлург]]'' | ''[[:d:Q114114760|Уралгипромез]]''<br/>''[[:d:Q1938341|Урал дәүләт техника университеты]]''<br/>''[[:d:Q1968183|Донецк милли техника университеты]]'' | 1976-12-07 | [[Донецк]] |- | | | ''[[:d:Q28858902|Вилесов, Георгий Иванович]]'' | 1902-03-15 | ''[[:d:Q4535429|Jusva]]'' | [[галим]] | Урал дәүләт тау эше университеты | 1979-03-05 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q60025234|Pjotr Aleksandrovitsj Rizjov]]'' | 1903 | | [[галим]] | ''[[:d:Q1961160|Мәскәү дәүләт таучылык университеты]]''<br/>''[[:d:Q1513804|Каныш Сәтбаев исемендәге Казакъ илкүләм техника университеты]]'' | 1974 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q12135127|Dmitry Nikolayevich Ogloblin]]'' | 1905-09-11 | [[Пермь]] | ''[[:d:Q462390|доцент]]''<br/>[[язучы]]<br/>''[[:d:Q294126|surveyor]]''<br/>''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q116994205|геодезист]]'' | Урал дәүләт тау эше университеты | 1968-10-12 | [[Донецк]] |- | | | ''[[:d:Q29555287|Долгаль, Михаил Иванович]]'' | 1905-12-13 | [[Екатериновка (Диңгез буе крае)|Екатериновка]] | ''[[:d:Q520549|геолог]]'' | | 1987-05-26 | [[Екатеринбург]] |- | | 1931 | ''[[:d:Q12558630|Pjotr Michaylovitsj Troechin]]'' | 1906-02-04 | ''[[:d:Q12088275|Большая Уча]]'' | | | 1996-06-29 | [[Караганда|Караганды]] |- | | | ''[[:d:Q28498418|Zoya Kravtsova]]'' | 1906-03-13 | [[Түбән Тагил]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q520549|геолог]]'' | | 1995-01-11 | [[Екатеринбург]] |- | | 1933 | [[Павел Зурков]] | 1906-11-05 | [[Харьков]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q4461829|tractor driver]]'' | Урал дәүләт тау эше университеты<br/>''[[:d:Q3608706|Крывый Риһ милли университеты]]'' | 1968-05-03 | [[Магнитогорск]] |- | | | ''[[:d:Q39083525|Vasily Alekseyev]]'' | 1907-02-18 | [[Вольск]] | | | 1979-04-11 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q84724392|Пашкин Нектарий Петрович]]'' | 1907-11-27 | ''[[:d:Q12098376|Гуляево (Удмурти)]]'' | ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]'' | | 1977-10-28 | [[Асбест (шәһәр)|Азбис]] |- | | | ''[[:d:Q60838942|Игошин, Анатолий Андреевич]]'' | 1908-11-29 | [[Курган]] | [[укытучы]] | Урал дәүләт тау эше университеты | 1977-10-10 | [[Иркутск]] |- | | 1939 | ''[[:d:Q110277729|Кудряшёв, Пётр Иванович]]'' | 1908-12-21 | [[Семено-Макарово]] | ''[[:d:Q1743623|маркшейдер]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | ''[[:d:Q12565163|Текелі Қорғасын-Мырыш Комбинаты]]''<br/>''[[:d:Q4201484|Д. А. Қонаев атындағы тау-кен ісі институты]]''<br/>''[[:d:Q3608706|Крывый Риһ милли университеты]]'' | 2001-01-31 | [[Кривой Рог]] |- | | | ''[[:d:Q57499496|Grigory Vertushkov]]'' | 1909-01-17 | [[Кыштым]] | ''[[:d:Q13416354|минералогия белгече]]'' | Урал дәүләт тау эше университеты<br/>''[[:d:Q4476747|Ural Geological Museum]]'' | 1994-11-17 | [[Екатеринбург]] |- | | | [[Николай Мельников]] | 1909-02-15<br/>1909-02-28 | [[Сарапул]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]'' | | 1980-12-07 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q29581451|Зебзиев, Кирилл Васильевич]]'' | 1909-05-24 | | | | 1973-09-16 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q16686181|Sergey Petropavlovsky]]'' | 1909-09-21 | [[Вологда губернасы|Вологда гөбернәсе]] | ''[[:d:Q12094958|геофизик]]'' | | 1958 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q16665988|Aleksandr Korolyov]]'' | 1909-10-15 | [[Түбән Тагил]] | | | 1983-05-25 | [[Асбест (шәһәр)|Азбис]] |- | | | ''[[:d:Q22133474|Vladimir Ivanov]]'' | 1910 | [[Артельный]] | | | 1982 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q16437905|Illarion Pavlovitsj Jankin]]'' | 1910-06-07 | ''[[:d:Q19868734|Сухоречка (Самаран область)]]'' | | | 1964-09-14 | [[Екатеринбург]] |- | | | [[Нина Павлова (1910)|Нина Павлова]] | 1910-11-27 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q520549|геолог]]'' | | No/unknown value | No/unknown value |- | | 1936 | ''[[:d:Q16436225|Pjotr Koezmitsj Matonin]]'' | 1911-01-23 | ''[[:d:Q27577669|Парамоново]]'' | ''[[:d:Q1743623|маркшейдер]]'' | | 2007 | [[Караганда|Караганды]] |- | | | ''[[:d:Q4196303|Svyatoslav Ivanov]]'' | 1911-02-03 | [[Түбән Новгород]] | [[галим]] | ''[[:d:Q4476807|Россия фәннәр академиясенең Урал бүлекчәсе]]'' | 2003-10-13 | [[Екатеринбург]] |- | | 1935 | ''[[:d:Q60826899|Новожилов, Михаил Галактионович]]'' | 1911-06-29 | [[Түбән Тагил]] | [[галим]] | [[Магнитогорск дәүләт техник университеты|Григорий Иванович Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техника универститеты]] | 1997 | [[Днипро]] |- | | | ''[[:d:Q23021200|Минаев, Филипп Прокопьевич]]'' | 1911-09 | ''[[:d:Q25739764|Kormikha]]'' | | | 1972-12 | [[Караганда|Караганды]] |- | | | ''[[:d:Q132718768|Кандель, Ефим Александрович]]'' | 1911-12-27 | [[Екатеринбург]] | [[инженер]]<br/>''[[:d:Q2462658|менеджер]]'' | ''[[:d:Q4129392|Vysokogorskiy GOK]]''<br/>''[[:d:Q4427410|Sokolov-Sarbai Mining Production Association]]''<br/>''[[:d:Q3443480|EVRAZ KGOK]]'' | 1982-12-03 | [[Түбән Тагил]] |- | | | ''[[:d:Q21088232|Stepan Ivanovitsj Alikin]]'' | 1912 | ''[[:d:Q28528964|Ния (Пермийн мохк)]]'' | | | 1973 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q111976648|Бутырин Сергей Иванович]]'' | 1912-01-08 | [[Сембер губернасы]] | ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]'' | | 1996 | [[Күмертау]] |- | | 1938 | ''[[:d:Q24351552|Евгений Новиков]]'' | 1912-03-15 | [[Екатеринбург]] | [[галим]] | | 1973-08-01 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q4245526|Fyodor Kuzyukov]]'' | 1915-02-17 | ''[[:d:Q16021789|Любощь]]'' | [[инженер]] | | 1997-07-18 | [[Мәскәү]] |- | | 1952 | ''[[:d:Q127327611|Дерягин, Виктор Петрович]]'' | 1915-11-02 | ''[[:d:Q23837610|Ozero-Karachi]]'' | ''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]''<br/>''[[:d:Q1162163|директор]]'' | ''[[:d:Q3443480|EVRAZ KGOK]]''<br/>''[[:d:Q28125646|Дегтярское рудоуправление]]'' | 1990-02-04 | [[Первоуральск]] |- | | | ''[[:d:Q43382822|Zinaida Krutikhovskaia]]'' | 1916-10-03 | ''[[:d:Q1729312|Kargapolye]]'' | ''[[:d:Q12094958|геофизик]]'' | | 1986-12-28 | [[Киев]] |- | | | ''[[:d:Q44003855|Michail Ivanovitsj Sankevitsj]]'' | 1917-12-12 | [[Kireç|Киреч]] | | | 2001-01-13 | [[Кривой Рог]] |- | | | ''[[:d:Q15070596|Andrey Michaylovitsj Kroetosjinskiy]]'' | 1918-01-28 | [[Пермь]] | | | 1944-09-09 | [[Подлясье воеводалыгы]] |- | | | ''[[:d:Q76385029|Хомяков Илларион Мартемьянович]]'' | 1918-11-17 | [[Нуриман районы]] | ''[[:d:Q12094958|геофизик]]''<br/>''[[:d:Q1326886|инженер-электрик]]'' | | 2002-03-20 | [[Уфа]] |- | | 1941 | ''[[:d:Q65155862|Беломоин, Виталий Васильевич]]'' | 1919-05-05 | [[Тубыл]] | | | 1983-04-13 | [[Железногорск-Илимский|Железногорск-Илимски]] |- | | | ''[[:d:Q22045959|Ignatiy Makarovitsj Petoechov]]'' | 1921-02-15 | [[Мари-Төрек районы]] | [[галим]] | | 2010-08-13 | [[Санкт-Петербург]] |- | | | ''[[:d:Q65157817|Прокин Василий Александрович]]'' | 1922-12-30 | | [[галим]] | Урал дәүләт тау эше университеты | 2019-09-29 | |- | | | ''[[:d:Q105158271|Nikolay Vitalievich Igoshin]]'' | 1923-09-28 | [[Екатеринбург]] | ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q188094|икътисадчы]]'' | ''[[:d:Q1131600|Дәүләт идарә университеты]]'' | 2010-08-10 | |- | | | ''[[:d:Q4441787|Viktor Stepanov]]'' | 1924-01-07 | [[Семёнов (шәһәр)]] | [[галим]] | ''[[:d:Q19908069|Institute of Mineralogy, Geochemistry and Crystal Chemistry of Rare Elements]]'' | 1988-08-06 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q24351662|Минкин, Лазарь Моисеевич]]'' | 1924-06-03 | [[Канатып]] | ''[[:d:Q520549|геолог]]'' | | 2003-05-13 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q15072007|A. A. Marakushev]]'' | 1925-03-04 | [[Иваново]] | ''[[:d:Q19356817|петролог]]'' | ''[[:d:Q4201854|Institute of Experimental Mineralogy]]'' | 2014-01-06 | [[Мәскәү]] |- | | | [[Сергей Лазарев]] | 1926 | [[Тверь губернасы]] | | | 2017-12-25 | |- | | 1958 | ''[[:d:Q134294464|Куц, Василий Сидорович]]'' | 1927-02-24 | [[Сумы өлкәсе]] | | ''[[:d:Q4144775|Goroblagodatsky mine]]''<br/>''[[:d:Q4534112|Southern Mining and Processing Combine]]'' | | |- | | 1951 | ''[[:d:Q15062142|Lew Grigorjewitsch Zibulin]]'' | 1927-06-07 | ''[[:d:Q1778578|Oktyabrsky District]]'' | ''[[:d:Q12094958|геофизик]]'' | | 2009-02-28 | [[Төмән]] |- | | 1949 | ''[[:d:Q124771498|Хохряков, Владимир Степанович]]'' | 1927-07-26 | [[Екатеринбург]] | | Урал дәүләт тау эше университеты | 2005-10-17 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q4514867|Boris V. Chesnokov]]'' | 1928-06-11 | [[Ставрополь]] | ''[[:d:Q520549|геолог]]'' | Урал дәүләт тау эше университеты<br/>[[Илмән тыюлыгы]] | 2005-10-25 | [[Мияс]] |- | | | ''[[:d:Q4374701|Вениамин Яковлевич Поташев]]'' | 1928-09-16 | | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | 2018-12-08 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q15064963|Κονσταντίν Βερτέλοφ]]'' | 1929-11-18 | [[Исилкүл]] | | Урал дәүләт тау эше университеты | 1997-01-03 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q4516485|Stepan Ivanovitsj Tsjistopljasov]]'' | 1930-01-05 | ''[[:d:Q1822618|Shipunovsky District]]'' | | | 2011-01-19 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q4391728|Wladimir Iwanowitsch Rewniwzew]]'' | 1931-03-04 | [[Екатеринбург]] | [[галим]] | ''[[:d:Q30263299|Mekhanobr Appliances]]'' | 1989-09-20 | [[Полтава]] |- | | | ''[[:d:Q22919656|Николин, Виктор Игнатьевич]]'' | 1931-04-27 | [[Донецк]] | [[галим]] | ''[[:d:Q1968183|Донецк милли техника университеты]]'' | 2015-11-23 | [[Екатеринбург]] |- | 1949 | 1954 | ''[[:d:Q111344296|Ерёмин, Николай Яковлевич]]'' | 1931-10-19 | [[Барабановски (Каменски шәһәр округы)|Барабановское]] | [[инженер]]<br/>''[[:d:Q1162163|директор]]'' | ''[[:d:Q3443480|EVRAZ KGOK]]''<br/>''[[:d:Q1957822|Novokuznetsk Iron and Steel Plant]]'' | 2006-05-17 | |- | | | ''[[:d:Q4317783|Ivan Nesterov]]'' | 1932-01-01 | ''[[:d:Q27578077|Paratkul]]'' | ''[[:d:Q520549|геолог]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | ''[[:d:Q4467469|TyumenNIIgiprogas]]''<br/>''[[:d:Q4467498|Төмән индустриаль университеты]]''<br/>''[[:d:Q4201625|Trofimuk Institute of Petroleum Geology and Geophysics, Siberian Branch of Russian Academy of Sciences (IPGG SB RAS)]]''<br/>''[[:d:Q3032414|Россия фәннәр академиясенең Себер бүлекчәсе]]'' | 2019-02-01 | [[Төмән]] |- | | 1954 | ''[[:d:Q4232484|V. E. Kopylov]]'' | 1932-02-24 | [[Черноисточинск]] | ''[[:d:Q1595570|өлкәне өйрәнүче]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | ''[[:d:Q90882030|Уральскае геалагічнае ўпраўленне]]''<br/>Урал дәүләт тау эше университеты<br/>''[[:d:Q4467498|Төмән индустриаль университеты]]'' | 2019-03-09 | [[Төмән]] |- | | 1957 | ''[[:d:Q4055565|Alexander Avdonin]]'' | 1932-06-10 | [[Екатеринбург]] | ''[[:d:Q520549|геолог]]''<br/>''[[:d:Q3621491|археолог]]'' | ''[[:d:Q4410161|Sverdlovsk Regional Natural History Museum]]'' | 2026-02-20 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q112989249|Ivan Vasilevich Dementev]]'' | 1932-09-02 | ''[[:d:Q4539153|Ясашная Ташла]]'' | [[галим]] | Урал дәүләт тау эше университеты | 2009-03-05 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q4446455|Vyacheslav Surganov]]'' | 1933-07-27 | [[Бакал]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | | | |- | | 1955 | ''[[:d:Q4445709|Bayrak Sultanov]]'' | 1933-09-21 | [[Бөре (шәһәр)|Бөре]] | [[галим]] | Урал дәүләт тау эше университеты<br/>[[Уфа дәүләт нефть техника университеты|Уфа дәүләт нефть-техника университеты]] | 2012-10-24 | [[Уфа]] |- | | | [[Герман Ферштатер]] | 1933-09-29 | [[Мәскәү]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | 2018-06-17 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q12089644|Tamil Vysitka]]'' | 1934 | [[Хуст]]<br/>''[[:d:Q12141429|Карпат яны Русе]]''<br/>[[Чехословакия]] | [[язучы]]<br/>''[[:d:Q520549|геолог]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q76862557|Leonid Labunsky]]'' | 1934-10-04 | [[Новокузнецк]] | | [[Магнитогорск дәүләт техник университеты|Григорий Иванович Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техника универститеты]] | 2014-05-21 | |- | | | ''[[:d:Q29865600|Яковлев Виктор Леонтьевич]]'' | 1934-10-08 | ''[[:d:Q27579311|Balakul]]'' | [[галим]] | Урал дәүләт тау эше университеты<br/>''[[:d:Q4201479|Institute of Mining]]'' | | |- | | 1959 | ''[[:d:Q109488749|Виноградов, Альберт Михайлович]]'' | 1936-02-10 | [[Екатеринбург]] | | Урал дәүләт тау эше университеты | 2023-04-04 | |- | | | ''[[:d:Q107422151|Vsevolod Slukin]]'' | 1936-02-11 | [[Екатеринбург]] | [[язучы]]<br/>[[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | [[Урал дәүләт архитектура-сәнгать университеты]] | 2021-07-01 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q97663878|Victor D. Starkov]]'' | 1936-02-29 | [[Александровск (Пермь крае)|Александровск]] | | | | |- | | 1961 | ''[[:d:Q137734179|Геннадий Александрович Исаев]]'' | 1937-04-04 | [[Шадрин (шәһәр)|Шадринск]] | | ''[[:d:Q98767231|All Russian Scientific Research Institute of Geophysical Prospecting]]''<br/>''[[:d:Q4418276|Себер геология, геофизика һәм минераль чимал ФТИ]]'' | 1992-08-25 | [[Новосибирск]] |- | | | ''[[:d:Q4516801|Valery Chichkanov]]'' | 1937-07-25 | [[Верхотурье шәһәр бүлгесе]] | ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''<br/>''[[:d:Q212238|дәүләт хезмәткәре]]'' | [[Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясе]]<br/>[[Россия фәннәр академиясе]] | 2023-09-18 | |- | | | ''[[:d:Q569362|Eduard Rossel]]'' | 1937-10-08 | [[Бор (Түбән Новгород өлкәсе)]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''<br/>[[инженер]]<br/>''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | [[Федерация Советы]] | | |- | | | ''[[:d:Q42296198|Рыжий, Борис Петрович]]'' | 1938-02-27 | ''[[:d:Q25726454|Кошкуль]]'' | ''[[:d:Q169470|физик]]'' | Урал дәүләт тау эше университеты | 2004-06-07 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q28665381|Michail Egorovitsj Tsaregorodtsev]]'' | 1938-08-26 | [[Мари Ил|Мари Иле]] | ''[[:d:Q1377734|Chernobyl liquidator]]'' | | 2016-04-30 | |- | | | ''[[:d:Q4431284|Yury Spiridonov]]'' | 1938-11-01 | ''[[:d:Q4370782|Poltavka, Poltavsky District, Omsk Oblast]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''<br/>''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | | 2010-08-12 | [[Сыктывкар]] |- | | | ''[[:d:Q28950938|Vladimir Perepelitsyn]]'' | 1939-06-30 | [[Екатеринбург]] | [[галим]] | | 2023-07-08 | |- | | | ''[[:d:Q41579884|Малозёмова, Галина Александровна]]'' | 1939-08-16 | [[Түбән Тагил]] | ''[[:d:Q41583|тренер]]'' | | | |- | | 1963 | ''[[:d:Q109485325|Емлин, Эдуард Фёдорович]]'' | 1940-02-04 | [[Екатеринбург]]<br/>[[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]] | | Урал дәүләт тау эше университеты<br/>''[[:d:Q1851014|Урал дәүләт университеты]]'' | 2021-07-26 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q18407511|Jurij Parsjakov]]'' | 1941-09-05 | [[Рәүде (Свердловск өлкәсе)|Рәүде]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q4079233|Vitali Basygysov]]'' | 1946-03-01 | ''[[:d:Q16897374|Tas-Yuryakh]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | 1973 | [[Леонид Кузнецов (1947)|Leonid Kuznetsov]] | 1947-04-05 | [[Яңа Балакатай]] | ''[[:d:Q520549|геолог]]''<br/>''[[:d:Q501700|counterintelligence]]'' | | | |- | | 1972 | [[Равил Бикбов]] | 1948-06-28 | [[Екатеринбург]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q111329717|Тарасов, Владимир Павлович]]'' | 1948-07-23 | [[Магнитогорск]] | ''[[:d:Q111329737|агломератчик]]'' | ''[[:d:Q3443480|EVRAZ KGOK]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q4464645|Valery Trushnikov]]'' | 1950-01-01 | ''[[:d:Q1646651|Серов районы]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | [[Федерация Советы]] | 2008-06-18 | [[Екатеринбург]] |- | | | ''[[:d:Q4493993|Михаил Фёдоров]]'' | 1951-01-01 | [[Созын районы]] | ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]'' | [[Урал дәүләт икътисад университеты]] | | |- | | | ''[[:d:Q55653660|Косарев, Николай Петрович]]'' | 1953-05-22 | [[Верхотурье]] | [[галим]] | Урал дәүләт тау эше университеты | | |- | | 1984 | ''[[:d:Q982320|Victor Basargin]]'' | 1957-08-03 | [[Асбест (шәһәр)|Азбис]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]'' | ''[[:d:Q28664673|Uralasbest]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q4113475|Vladimir Vlasov]]'' | 1958-02-13 | [[Асбест (шәһәр)|Азбис]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | 1980 | ''[[:d:Q48956311|Valery Maslennikov]]'' | 1958-05-14 | [[Түбән Тагил]] | ''[[:d:Q520549|геолог]]'' | ''[[:d:Q1777988|Көньяк Урал дәүләт университеты]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q132157136|Vadim Stroykin]]'' | 1966-01-23 | [[Снежинск]] | ''[[:d:Q639669|музыкачы]]'' | | 2025-02-05 | [[Санкт-Петербург]] |- | | | ''[[:d:Q60948844|Alexander Ustinov]]'' | 1971-06-26 | [[Краснотурьинск]] | ''[[:d:Q212238|дәүләт хезмәткәре]]''<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q15066771|Aleksey Zaytsev]]'' | 1971-07-22 | [[Чиләбе]] | [[язучы]]<br/>[[шагыйрь]] | | | |- | 1991 | 1997 | ''[[:d:Q4401772|Boris Ryzhy]]'' | 1974-09-08 | [[Чиләбе]] | [[шагыйрь]] | ''[[:d:Q4476807|Россия фәннәр академиясенең Урал бүлекчәсе]]''<br/>''[[:d:Q4476631|Ural (magazine)]]'' | 2001-05-07 | [[Екатеринбург]] |- | | 2001 | [[Денис Паслер]] | 1978-10-29 | [[Североуральск]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q47452790|Павел Александрович Зырянов]]'' | 1983-12-24 | [[Екатеринбург]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q28665378|Natalia Egoshina]]'' | 1984-02-13 | [[Новоуральск]] | ''[[:d:Q2066131|спортчы]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q527331|Yury Prilukov]]'' | 1984-06-14 | [[Екатеринбург]] | ''[[:d:Q10843402|йөзүче]]'' | | | |- | 1976 | 1981 | ''[[:d:Q57446644|Dmitry Demezhko]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q30263239|Institute of geophysics of the Russian Academy of Sciences]]'' | | |- | 1969-09-01 | 1974-07-01 | ''[[:d:Q57844631|Murzin Valery]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q30266847|Zavaritsky Institute of Geology and Geochemistry]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q57849469|Evgenii Pushkarev]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |- | 2010-09-01<br/>2006-09-01 | 2012-06-22<br/>2010-06-22 | ''[[:d:Q123053793|Evgenii Krestianinov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q30266847|Zavaritsky Institute of Geology and Geochemistry]]'' | | |} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == <references /> == Әдәбият == *Уральский государственный горный университет // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — <abbr>М.</abbr> : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. * ''Филатов В. В''. «Отечества пользы для…»: К 75-летию Уральского горного института (1917—1992). — Екатеринбург: Издательство Уральского горного института, 1992. — 407 с. — <nowiki>ISBN 5-230-25475-9</nowiki>. * Уральская государственная горно-геологическая академия / Филатов В. В. // Екатеринбург: Энциклопедия / глав. ред. В. В. Маслаков. — Екатеринбург : Издательство «Академкнига», 2002. — С. 579—580. — 728 с. — 3900 экз. — <nowiki>ISBN 5-93472-068-6</nowiki>. * ''Филатов В. В.'' Уральская государственная горно-геологическая академия им. В. В. Вахрушева // Уральская историческая энциклопедия / Гл. ред. В. В. Алексеев. — Екатеринбург: Академкнига; УрО РАН, 2000. — С. 550. — 640 с. — <nowiki>ISBN 5-93472-019-8</nowiki>. == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} *[http://www.ursmu.ru/ Урал дәүләт тау университетының рәсми сайты] * {{Cite web|url=http://about.ursmu.ru/|title=Наш университет|publisher=Уральский государственный горный университет|accessdate=2020-12-18|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707082212/http://about.ursmu.ru/}} * {{Китап|автор=Шорин, А. Г.|нәшрият=Екатеринбург : Уральский государственный горный университет|ел=2017|исем=Здания уральского горного|сылтама=http://about.ursmu.ru/upload/doc/2018/05/07/Zdania_Uralskogo_Gornogo.pdf}} == Шулай ук карагыз == {{Портал|Мәгариф|Россия Федерациясе}} * [[Россия югары уку йортлары исемлеге]] [[Төркем:Әлифба буенча университетлар]] [[Төркем:1914 елда нигезләнгән уку йортлары]] [[Төркем:Россия университетлары]] [[Төркем:Техник югары уку йортлары]] [[Төркем:Википедия:Викиҗыентыкка мәкаләдә турыдан-туры сылтама булган мәкаләләр]] [[Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнгән оешмалар]] [[Төркем:Нефть һәм газ юнәлешле югары уку йортлары]] hy2sc7hsoad3lddwzsrbpyd1bklmrvs 0 389598 5838206 5539406 2026-04-27T20:13:08Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838206 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''{{Label|Q4408456|lang=tt}}''' ({{lang-ru|{{Label|Q4408456|lang=ru}}}}, {{lang-en|{{Label|Q4408456|lang=en}}}}) — аграр профильле югары уку йорты, [[Идел буе]] агросәнәгать комплексы өчен белгечләр әзерләү буенча әйдәп баручы уку йортларының берсе. Университетта барлыгы 20 меңнән артык студент белем ала. == Тарих == [[Файл:Konstantin_N._Grimm.jpeg|сулда|мини|219x219пкс| К.Н. Гримм — Югары авыл хуҗалыгы курсларын оештыручыларының берсе]] 1913 елның 15 сентябрендә Сарытауда квалификацияле агрономнар әзерләү өчен Югары авыл хуҗалыгы курслары оештырыла. Әлеге курсларның беренче студентлар җыелышында 105 кеше булган. Курсларга нигез салучыларның берсе һәм беренче директор булып Сарытауның баш агрономы, профессор, атказанган фән эшлеклесе Борис Харлампий улы Медведев була<ref>{{Cite web|url=http://www.sgau.ru/ob-universitete/istoriya-universiteta/itemprop=-regdate|title=История|publisher=СГАУ им. Н. И. Вавилова|accessdate=2020-12-19|archivedate=2018-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181014055511/http://www.sgau.ru/ob-universitete/istoriya-universiteta/itemprop=-regdate}}</ref>. Ул А.А. Богомольц, Б.И. Бируков, Я.Я. Додонов, В.Р. Заленский, В.Д. Зернов, Н.И. Суса, Д.И. Янишевский һ. б. Саратовның яхшы мөгәллимнәрен укытуга җәлеп итә алган. 1918 елның 5 апрелендә Халык игенчелек комиссариаты һәм Халык мәгарифе комиссариаты карары белән Югары авыл хуҗалыгы курслары Сарытау авыл хуҗалыгы институты буларак үзгәртелә, әмма шул ук елның 20 сентябрендә институт агрономия факультеты хокукларында Сарытау дәүләт университетына кушыла. 1917—1921 елларда курсларда һәм институтта фәнни һәм педагогик эш белән генетик Николай Иван улы Вавилов шөгыльләнә. 1922 елның маенда агрономия факультеты дәүләт университетыннан аерылып чыга һәм яңадан институтка әверелә. Институтның беренче директоры итеп галим-биолог, профессор В.Р. Заленский сайлана. Ул вакытта институтта А.И. Стебут, А.П. Шехурдин, Е.М. Плачек, В.С. Богдан, Г.К. Мейстер, Н.М. Тулайков, Я.Я. Дадонов кебек күренекле галимнәр эшли. 1923 елда мелиорация факультеты ачыла. Шуңа бәйле Сарытау авыл хуҗалыгы институты Саратов авыл хуҗалыгы һәм мелиорация институты итеп үзгәртелә. XX гасыр башында шәһәрдә Дәүләт зоотехника-ветеринария институты (1918 ел) һәм Авыл хуҗалыгын механикалаштыру һәм электрлаштыру институты (1932 ел; Сарытауга күчерелгән Мәскәү авыл хуҗалыгы машина төзелеше институты базасында) оешкан. Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 1997 елның 18 декабрендәге «Сарытау өлкәсендә һөнәри белем бирү системасын камилләштерү турында» карары белән авыл хуҗалыгы юнәлешендәге өч югары уку йорты — Н.И.Вавилов исемендәге Сарытау дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе, Сарытау дәүләт агроинженер университеты һәм Сарытау дәүләт ветеринария медицинасы һәм биотехнология академиясе ''Н.И. Вавилов исемендәге Сарытау дәүләт аграр университетына'' берләшәләр. Хәзерге вакытта алар СДАУ структурасында 1, 2 һәм 3 нче уку комплекслары булып торалар. Берләшкән югары уку йортының беренче ректоры 1998 елның апрелендә Б.З. Дворкин билгеләнә (2003 елда вафат була). 2003 елның маенда университет ректоры итеп Николай Иван улы Кузнецов сайлана. 2019 елның маеннан ректор вазифаларын вакытлыча башкаручы итеп Соловьев Дмитрий Александр улы билгеләнә. == Университет бүгенге көндә == === Факультетлар === Хәзерге вакытта университетта түбәндәге факультетлар эшли: * Агрономия факультеты (декан в.б. Ткаченко О.В.) * Икътисад һәм менеджмент факультеты (декан в.б. Дудникова Е.Б.) * Инженерия һәм табигатьне төзекләндерү факультеты (декан Соловьев Д.А.) * Ветеринария медицинасы, азык-төлек һәм биотехнологияләр факультеты (декан в.б. Попова О.М.) * Халыкара белем бирү программалары институты (директор в.б. Ларионов С.В.) === Төп бүлекчәләр === * Агроцентр («Корольков бакчасы» кебек танылган) * Ветеринария хастаханәсе * «Пищевик» укыту-җитештерү комплексы * Инжиниринг үзәге * «Инноватор» инновацияле яшьләр иҗаты үзәге * «Идел буе» укыту-фәнни-җитештерү берләшмәсе (элек «Степное») * Гомуми мәйданы 3967 кв. м булган спорт-сәламәтләндерү комплексы * Китапханә-мәгълүмат үзәге === Филиаллар === * Краснокуцк * Маркс * Пугачев * Сарытау финанс-технология көллияте == Җитәкчелек == * Ректор вазифаларын вакытлыча башкаручы — Соловьев Дмитрий Александр улы * Укыту эшләре буенча проректор в.б. — Макаров Сергей Анатолий улы * Фәнни һәм инновацион эш буенча проректор в.б. — Воротников Игорь Леонид улы * Тәрбия һәм социаль эш буенча проректор в.б. — Шьюрова Наталья Александр кызы * Икътисадый үсеш һәм оештыру эшләре буенча проректор в.б. — Александров Иван Александр улы == Галерея == === № 1 уку комплексы === <gallery perrow="4" widths="220" heights="200"> Файл:СГАУ проспект Кирова Саратов.jpg|<small>СДАУ Киров проспекты</small> Файл:Дом Вакурова В Д Саратов.jpg|<small>СДАУ Театральная мәйд. 1 / Радишев ур, 37</small> </gallery> === № 2 уку комплексы === <gallery perrow="4" widths="220" heights="200"> Файл:СГАУ вид с ул Советской.jpg|<small>СДАУ Совет урамыннан күренеш</small> Файл:СГАУ ул Советская 60 угол Чапаева.jpg|<small>СДАУ Совет ур., 60 / Чапаев ур.</small> </gallery> === № 3 уку комплексы === <gallery perrow="4" widths="220" heights="200"> Файл:СГАУ на ул Соколовая Саратов.jpg|<small>СДАУ Соколовая урамы</small> Файл:Зооветинститут Саратов.jpg|<small>Зооветинститут</small> </gallery> == Шәхесләр == === Ректорлар === === Укытучылар === {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P108 wd:Q4408456. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p108/Q4408456/p580:башлау,p108/Q4408456/p582:тәмамлау,label:Исем,p569,p19,p69,p106,p570,p20}} {| class='wikitable sortable' ! башлау ! тәмамлау ! Исем ! туу датасы ! туу урыны ! әлма-матер ! һөнәр төре ! үлем датасы ! үлем урыны |- | | | ''[[:d:Q12142753|Vladimir Petrovic Pospelov]]'' | 1872-03-22<br/>1872-03-10 | [[Богородицк|Богородитск]] | [[Император Мәскәү университеты|Мәскәү император университеты]] | ''[[:d:Q3055126|энтомолог]]'' | 1949-02-01 | [[Киев]] |- | 1921 | 1933 | ''[[:d:Q15139508|Georgij Karlovich Meister]]'' | 1873-04-15 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q4496332|Хабарау милли аграр университеты]]'' | ''[[:d:Q864503|биолог]]''<br/>''[[:d:Q2374149|ботаник]]'' | 1938-01-21 | [[Сарытау]] |- | 1919 | 1937 | ''[[:d:Q18175818|Nikolay Tulaykov]]'' | 1875-07-26 | ''[[:d:Q18764779|Akshuat]]'' | ''[[:d:Q1531782|Климент Аркадьевич Тимирязев исемендәге Мәскәү авыл хуҗалыгы академиясе]]'' | ''[[:d:Q1781198|агроном]]'' | 1938-01-20 | |- | 1920 | 1965 | ''[[:d:Q18278362|N. I. Sus]]'' | 1880-06-01 | [[Волын губернасы]] | [[Санкт-Петербург дәүләт урман-техник университеты|Сергей Миронович Киров исемендәге Санкт-Петербург дәүләт урман-техник университеты]] | [[галим]] | 1967-08-26 | |- | 1935 | 1937 | ''[[:d:Q4239027|Tatiana Krasnoselskaia]]'' | 1884-01-01 | [[Санкт-Петербург]] | ''[[:d:Q1999150|Бестужев курслары]]''<br/>[[Санкт-Петербург дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q2374149|ботаник]]'' | 1950-02-17 | [[Мәскәү]] |- | 1946 | 1948 | ''[[:d:Q18280259|Aleksey Shekhurdin]]'' | 1886-03-10 | [[Быково (Советск районы)|Быково]] | Николай Иванович Вавилов исемендәге Сарытау дәүләт генетика, биотехнология һәм инженерия университеты | ''[[:d:Q864503|биолог]]''<br/>''[[:d:Q3348530|plant breeder]]'' | 1951-03-01 | [[Сарытау]] |- | 1917 | 1921 | ''[[:d:Q214926|Николай Вавилов]]'' | 1887-11-13 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q1531782|Климент Аркадьевич Тимирязев исемендәге Мәскәү авыл хуҗалыгы академиясе]]''<br/>''[[:d:Q4304393|Moscow Commercial School]]'' | ''[[:d:Q2374149|ботаник]]''<br/>''[[:d:Q864503|биолог]]''<br/>''[[:d:Q11900058|сәяхәтче-тәдкыйкатьче]]''<br/>''[[:d:Q3126128|генетик]]''<br/>''[[:d:Q901402|географ]]''<br/>''[[:d:Q3400985|фәнни хезмәткәр]]''<br/>''[[:d:Q1781198|агроном]]''<br/>''[[:d:Q2083925|ботаника коллекционеры]]'' | 1943-01-26 | [[Сарытау]] |- | | | ''[[:d:Q28359918|Emil Zmaczyński]]'' | 1889-03-02 | [[Падзернае]] | ''[[:d:Q28024477|Дерпт университеты]]''<br/>''[[:d:Q4295195|Минск ирләр гимназиясе]]'' | ''[[:d:Q593644|химик]]'' | 1945-03-15 | ''[[:d:Q12671232|Решоты]]'' |- | | | ''[[:d:Q21154300|Petr Petrovsky]]'' | 1899-10-01 | [[Днипро]] | | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | 1941-09-11 | [[Орёл]] |- | | | ''[[:d:Q15206048|Viktor Alekseevitsj Vizzjilin]]'' | 1901-04-18 | [[Сарытау губернасы]] | | ''[[:d:Q1402561|гаскәрбашы]]'' | 1970-04-01 | [[Сарытау]] |- | | | ''[[:d:Q41632803|Минеев, Василий Иванович]]'' | 1905-12-20 | [[Сызран районы]] | | [[офицер]] | 1989-01-15 | [[Сарытау]] |- | 1929 | 1931 | ''[[:d:Q136213249|Калинин Венедикт Иванович]]'' | 1907-03-03 | [[Сарытау]] | [[Н. Г. Чернышевский исемендәге Сарытау дәүләт университеты|Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q115003687|radiophysicist]]'' | 1960-10-15 | |- | | | ''[[:d:Q28355404|Vladimir Rodionov]]'' | 1929-05-15 | ''[[:d:Q21669381|Iwanowka]]'' | ''[[:d:Q4408431|Сарытау дәүләт юридик академиясе]]'' | ''[[:d:Q201788|тарихчы]]'' | 2008-11-06 | [[Сарытау]] |- | | | ''[[:d:Q85136984|Цыплаков, Владимир Владимирович]]'' | 1947-01-05 | [[Сарытау өлкәсе]] | Николай Иванович Вавилов исемендәге Сарытау дәүләт генетика, биотехнология һәм инженерия университеты | | 2019-11-28 | [[Сарытау]] |- | | | ''[[:d:Q59444122|Ларионов, Сергей Васильевич]]'' | 1949-02-04 | [[Екатериновка районы]] | Николай Иванович Вавилов исемендәге Сарытау дәүләт генетика, биотехнология һәм инженерия университеты | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q109495337|Дмитрий Соловьёв]]'' | 1975-10-31 | | Николай Иванович Вавилов исемендәге Сарытау дәүләт генетика, биотехнология һәм инженерия университеты | | | |- | | | ''[[:d:Q4154701|Elizaveta Danilova]]'' | 1978-01-15 | [[Сарытау]] | [[Н. Г. Чернышевский исемендәге Сарытау дәүләт университеты|Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты]] | [[шагыйрь]]<br/>''[[:d:Q4263842|әдәби тәнкыйтьче]]''<br/>[[язучы]] | | |- | | | ''[[:d:Q87433927|Alexei A Volkov]]'' | | | Николай Иванович Вавилов исемендәге Сарытау дәүләт генетика, биотехнология һәм инженерия университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2001-10-01 | | ''[[:d:Q90665876|Ekaterina Krasnikova]]'' | | | Николай Иванович Вавилов исемендәге Сарытау дәүләт генетика, биотехнология һәм инженерия университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2003-08-01 | | ''[[:d:Q90792484|Nataliya Nepovinnykh]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q136216142|Владимир Леонидович Патрушев]]'' | | | | | | |} {{Wikidata list end}} === Тәмамлаучылар === {{seealso|Төркем:Сарытау дәүләт аграр университетын тәмамлаучылар}} {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P69 wd:Q4408456. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p69/Q4408456/p580:башлау,p69/Q4408456/p582:тәмамлау,label:Исем,p569,p19,p106,p108,p570,p20}} {| class='wikitable sortable' ! башлау ! тәмамлау ! Исем ! туу датасы ! туу урыны ! һөнәр төре ! эш урыны ! үлем датасы ! үлем урыны |- | 1922 | 1924 | ''[[:d:Q130701813|Карташев Николай Иванович]]'' | 1883 | | ''[[:d:Q1781198|агроном]]'' | ''[[:d:Q2466783|"Н.И. Вавилов исемендәге Бөтенроссия үсемлек генетик ресурслары институты" федераль тикшеренү үзәге]]'' | | |- | | 1928 | ''[[:d:Q18280259|Aleksey Shekhurdin]]'' | 1886-03-10 | [[Быково (Советск районы)|Быково]] | ''[[:d:Q864503|биолог]]''<br/>''[[:d:Q3348530|plant breeder]]'' | Николай Иванович Вавилов исемендәге Сарытау дәүләт генетика, биотехнология һәм инженерия университеты | 1951-03-01 | [[Сарытау]] |- | 1919 | No/unknown value | ''[[:d:Q3052289|Emilia Anikina]]'' | 1886-11-27 | [[Барнавыл]] | ''[[:d:Q2374149|ботаник]]'' | ''[[:d:Q4351501|Пермь дәүләт фармацевтика академиясе]]''<br/>[[Пермь дәүләт университеты|Пермь дәүләт илкүләм тикшеренү университеты]] | 1983-12-12 | [[Львов]] |- | | | ''[[:d:Q4152085|Лев Гумилевский]]'' | 1890-02-17<br/>1890-03-01 | [[Аткар]] | [[язучы]]<br/>''[[:d:Q864380|биограф]]''<br/>''[[:d:Q876864|мөхәррир]]'' | | 1976-12-29 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q123593097|Дмитрий Жилов]]'' | 1891-10-08 | ''[[:d:Q809783|Bazarnyy Karabulak]]'' | ''[[:d:Q1281618|сынчы]]''<br/>''[[:d:Q1028181|рәссам]]''<br/>''[[:d:Q864503|биолог]]'' | | 1959-01-07 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q18244964|Левошин, Василий Кузьмич]]'' | 1893-12-25 | | [[галим]] | | 1964-05-23 | [[Сарытау]] |- | | 1927 | ''[[:d:Q1991032|Nikolay Tsitsin]]'' | 1898-12-06 | [[Сарытау]] | ''[[:d:Q2374149|ботаник]]''<br/>''[[:d:Q3126128|генетик]]'' | ''[[:d:Q894653|N.V. Tsitsin Main Botanical Garden]]'' | 1980-07-17 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q23642648|Курдин, Дмитрий Иванович]]'' | 1899 | | [[язучы]] | | 1937 | |- | | 1925 | ''[[:d:Q114708587|Дзмітрый Іванавіч Курдзін]]'' | 1899-10-01 | [[Каменка районы (Пенза өлкәсе)|Каменка районы]] | [[Драматурглар|драматург]]<br/>[[шагыйрь]] | ''[[:d:Q4112332|Витебск дәүләт ветеринар медицина академиясе]]'' | 1937-12-12 | [[Витебск]] |- | | | ''[[:d:Q26244283|Anatoly Nichiporovich]]'' | 1899-11-11 | [[Сарытау]] | ''[[:d:Q39631|табиб]]''<br/>''[[:d:Q60244908|фитофизиолог]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | ''[[:d:Q4201795|Timiryazev Institute of Plant Physiology]]'' | 1995-12-24 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q18634025|Nikolay Andreyev]]'' | 1900-10-01 | [[Базарлы Караболак районы]] | ''[[:d:Q10272925|agricultural engineer]]''<br/>''[[:d:Q1781198|агроном]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | ''[[:d:Q1531782|Климент Аркадьевич Тимирязев исемендәге Мәскәү авыл хуҗалыгы академиясе]]'' | 1996-02-09 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q21843647|Anna Volkova]]'' | 1902-11-29 | [[Күзнәй]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | 1983-01-20 | |- | | | ''[[:d:Q62712919|Космодемьянский, Виктор Николаевич]]'' | 1903-02-14 | [[Дубовка|Дубовка (Волгоград өлкәсе)]] | [[галим]] | | 1970-09-26 | [[Краснодар]] |- | | | [[Шакир Гайсин]] | 1904-01-15 | [[Исмәгыйль (Бәләбәй районы)|Исмәгыйль]] | ''[[:d:Q1781198|агроном]]'' | | 1969-10-04 | [[Уфа]] |- | | 1926 | ''[[:d:Q4424732|Nikołaj Smirnow]]'' | 1904-02-01 | [[Николаевск (Волгоград өлкәсе)|Николаевск]] | ''[[:d:Q1781198|агроном]]''<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | 1974-05-19 | [[Санкт-Петербург]] |- | 1926 | 1930 | ''[[:d:Q130374120|Моисеев Константин Алексеевич]]'' | 1904-05-30 | ''[[:d:Q4386125|Piaixa]]'' | ''[[:d:Q864503|биолог]]'' | ''[[:d:Q2466783|"Н.И. Вавилов исемендәге Бөтенроссия үсемлек генетик ресурслары институты" федераль тикшеренү үзәге]]''<br/>''[[:d:Q428258|N.A. Avrorin Polar-Alpine Botanic Garden-Institute]]''<br/>''[[:d:Q4229557|Komi Scientific Center UB RAS]]'' | 1985-07-24 | [[Сыктывкар]] |- | | 1930 | ''[[:d:Q124755541|Petro Horshkov]]'' | 1904-12-15 | ''[[:d:Q4254461|Lapshovo]]'' | ''[[:d:Q22809315|agricultural chemist]]'' | ''[[:d:Q4315124|National University of Life and Environmental Sciences of Ukraine]]''<br/>''[[:d:Q12102205|Institute of Bast Crops of the National Academy of Agrarian Sciences of Ukraine]]'' | 1987-02-18 | [[Киев]] |- | | | ''[[:d:Q23655210|Sergeĭ Nikolaevich Boev]]'' | 1905-01-17 | [[Җаек (шәһәр)|Җаек]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q202883|ветеринар]]'' | | 1987 | [[Алматы]] |- | | 1931 | [[Фатыйх Бәхтиев]] | 1905-11-24<br/>1905-12-07 | [[Урта Әләзән]] | ''[[:d:Q864503|биолог]]''<br/>''[[:d:Q2374149|ботаник]]''<br/>''[[:d:Q1368409|селекционер]]'' | ''[[:d:Q2466783|"Н.И. Вавилов исемендәге Бөтенроссия үсемлек генетик ресурслары институты" федераль тикшеренү үзәге]]''<br/>''[[:d:Q133822|В. Л. Комаров ис. РФА ботаника институты]]'' | 1982-09-02 | [[Мәскәү]] |- | | 1931 | [[Васыйк Хангилдин|Васыйх Хангилдин]] | 1907-05-12 | [[Иске Сынны]] | [[галим]] | [[Башкортстан авыл хуҗалыгы фәнни-тикшеренү институты]] | 1998-06-15 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q16438181|Sergey Jakovlevitsj Doedin]]'' | 1908 | | ''[[:d:Q2374149|ботаник]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q111709091|Сергеев Леонид Иванович]]'' | 1909-11-09 | [[Сарытау губернасы]]<br/>''[[:d:Q18797315|Polchaninovka]]'' | ''[[:d:Q60244908|фитофизиолог]]'' | ''[[:d:Q16655672|Institute of Biology of Ufa Federal Research Center]]'' | 1976-03-16 | [[Уфа]] |- | | 1942 | ''[[:d:Q65589059|Gurgen Yesayan]]'' | 1913-08-15 | [[Баян (Дашкәсән)]] | ''[[:d:Q1781198|агроном]]'' | | 1993 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q25491186|Ivan Gorbunov]]'' | 1913-09-10 | ''[[:d:Q18766454|Beguch]]'' | ''[[:d:Q202883|ветеринар]]'' | | 1989-10-13 | [[Якорь]] |- | | | ''[[:d:Q4521345|Michail Andreevitsj Sjachovtsev]]'' | 1913-11-21 | [[Тула губернасы|Тула гөбернәсе]] | | | 1944-08-14 | ''[[:d:Q1753147|Ласкашев]]'' |- | | | ''[[:d:Q18786135|Boris Nikiforovitsj Sidorenko]]'' | 1914 | [[Сарытау]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | 1972 | |- | | | [[Владимир Болдырев]] | 1915-05-27 | ''[[:d:Q19643487|Мухановка]]'' | [[галим]] | | 1998-03-10 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q4079614|Sergey Jakovlevitsj Batisjev]]'' | 1915-10-19 | ''[[:d:Q2631412|Kadom]]'' | [[галим]] | | 2000-03-21 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q4077406|Anatoliy Ivanovitsj Bankoezov]]'' | 1917-01-15 | ''[[:d:Q16576884|Mchiničy]]'' | ''[[:d:Q47064|хәрби хезмәткәр]]'' | | 1980-05-23 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q4125131|Andrey Vorobyov]]'' | 1918-10-09 | ''[[:d:Q4350316|Pereyezd (Saratov Oblast)]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | 1983 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q21287756|Dmitri M. Shashurin]]'' | 1919-05-17 | [[Серафимович (шәһәр)|Серафимович]] | ''[[:d:Q15296811|рәсемче]]''<br/>[[Jurnalist|журналист]]<br/>''[[:d:Q18844224|язучы-фантаст]]'' | | | |- | | 1944 | ''[[:d:Q20030379|Nikołaj Prijezżew]]'' | 1919-05-19 | [[Төмән (Мордовия)|Төмән]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | 1989-12-15 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q15070729|Konstantin Kulakov]]'' | 1920-12-23 | [[Борисоглебск]] | | | 1982-04-10 | [[Мәскәү]] |- | | 1944 | ''[[:d:Q101116127|Яўгенія Васільеўна Сікорская]]'' | 1921 | [[Энгельс (шәһәр)|Энгельс]] | [[укытучы]] | ''[[:d:Q98501794|Ашмянскі дзяржаўны аграрна-эканамічны каледж]]'' | 2012-05-24 | |- | | | ''[[:d:Q62713921|Тараненко, Лилия Ивановна]]'' | 1923-02-23 | ''[[:d:Q4151972|Huliaipole]]'' | ''[[:d:Q1781198|агроном]]'' | ''[[:d:Q16720884|Institute of Horticulture]]'' | 2012-06-15 | ''[[:d:Q4536187|Yahidne]]'' |- | | | ''[[:d:Q15088350|Juriy Ivanovitsj Pirkov]]'' | 1923-10-05 | [[Балакау]] | | | 1971-11-06 | [[Сарытау]] |- | | | ''[[:d:Q4111745|Vladimir Vinogradov]]'' | 1924-01-06 | [[Похвистнево районы]] | ''[[:d:Q864503|биолог]]'' | | 1987-07-31 | |- | | | ''[[:d:Q55106448|Дегтярёв, Владимир Павлович]]'' | 1930-10-13 | | ''[[:d:Q3400985|фәнни хезмәткәр]]'' | | 2024-11-24 | |- | | 1954 | ''[[:d:Q116894027|Kálmán Kazareczki]]'' | 1932-03-05 | ''[[:d:Q1184265|Nemeskolta]]'' | ''[[:d:Q26252897|agricultural economist]]''<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | 1994-11 | [[Будапешт]] |- | | 1956 | ''[[:d:Q109451199|László Balogh]]'' | 1932-08-27 | ''[[:d:Q1186512|Szentlőrinckáta]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q1906857|инженер-механик]]'' | | | |- | | 1959 | ''[[:d:Q15080941|Полецков, Владимир Никитович]]'' | 1935-09-01 | ''[[:d:Q4429420|Соседка]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | 1988-08-05 | [[Киев]] |- | | | ''[[:d:Q56310785|Vyacheslav Mishurov]]'' | 1935-09-20 | ''[[:d:Q4130287|Vyazovka]]'' | [[галим]]<br/>''[[:d:Q3140857|horticulturist]]'' | | 2010-05-25 | [[Сыктывкар]] |- | | 1962 | ''[[:d:Q18406111|Nikolay Grishin]]'' | 1936-09-05 | ''[[:d:Q19638772|Малыгино]]'' | ''[[:d:Q1781198|агроном]]'' | | 2014-09-23 | [[Сарытау]] |- | | | ''[[:d:Q4095850|Boris Braslavsky]]'' | 1936-10-23 | [[Камьянске]] | [[шагыйрь]]<br/>[[композитор]]<br/>''[[:d:Q488205|автор-башкаручы]]'' | | 2012-10-28 | [[Санкт-Петербург]] |- | | | ''[[:d:Q84719613|Үкібаев Хисемидолла Исхақұлы]]'' | 1937-12-21 | | | | | |- | | 1961 | ''[[:d:Q4480447|Juriy Petrovitsj Fadeev]]'' | 1938-12-03 | [[Яңа Үзән]] | | | 2006-02-10 | [[Тольятти]] |- | | | ''[[:d:Q50327222|Anatoli Chabaïev]]'' | 1938-12-20 | ''[[:d:Q18771526|Dmitriyevka Vtoraya]]'' | [[галим]] | | 2017-03-05 | [[Сарытау]] |- | | | ''[[:d:Q60826015|Anatoly Cherniayev]]'' | 1939-08-18 | [[Балтай районы]] | [[галим]] | | 2022-01-16 | |- | | | ''[[:d:Q4083190|Yuri Belykh]]'' | 1941-09-30 | [[Ивантеевка районы]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q62659812|Лев Ипполитович Тучемский]]'' | 1942-09-16 | [[Городище районы (Пенза өлкәсе)|Городище районы]] | [[галим]] | | 2023-12 | |- | | | [[Әнвәр Акчурин]] | 1944-04-28 | [[Бетек (авыл)]] | [[галим]] | | 2015-05-27 | [[Алматы]] |- | | | ''[[:d:Q62757672|Viktor Borisovič Beljak]]'' | 1946-07-15 | [[Сарытау өлкәсе]] | [[галим]] | | | |- | | | ''[[:d:Q85136984|Цыплаков, Владимир Владимирович]]'' | 1947-01-05 | [[Сарытау өлкәсе]] | | Николай Иванович Вавилов исемендәге Сарытау дәүләт генетика, биотехнология һәм инженерия университеты | 2019-11-28 | [[Сарытау]] |- | | | ''[[:d:Q1368914|Gennady Korban]]'' | 1949-02-01 | [[Энгельс (шәһәр)|Энгельс]] | ''[[:d:Q12369333|көрәшче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q59444122|Ларионов, Сергей Васильевич]]'' | 1949-02-04 | [[Екатериновка районы]] | [[галим]] | Николай Иванович Вавилов исемендәге Сарытау дәүләт генетика, биотехнология һәм инженерия университеты | | |- | | | ''[[:d:Q111702388|Козачко, Анатолий Васильевич]]'' | 1949-06-04 | ''[[:d:Q4238845|Krasnomikhaylovskoye]]'' | | | | |- | | | ''[[:d:Q1751633|A. I. Saurin]]'' | 1950-02-24 | [[Балакау]] | ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q4073798|Dmitry Ayatskov]]'' | 1950-11-09 | ''[[:d:Q4443002|Stolypino]]'' | ''[[:d:Q193391|дипломат]]''<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q1962353|Oleg Korolyov]]'' | 1952-02-23 | ''[[:d:Q1655801|Terbunsky District]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | [[Федерация Советы]] | | |- | | | ''[[:d:Q65152992|Романов, Александр Сергеевич]]'' | 1953-01-18 | [[Измаил]] | | | | |- | | 1978 | ''[[:d:Q85860378|Заворотин, Евгений Феофанович]]'' | 1955-02-23 | ''[[:d:Q18789393|Малы Мелік]]'' | [[галим]] | | | |- | | | ''[[:d:Q4387099|Valery Radayev]]'' | 1961-04-02 | ''[[:d:Q19639219|Blagodatnoe]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | [[Федерация Советы]] | | |- | | | ''[[:d:Q4480543|Marat Faizov]]'' | 1961-08-21 | [[Илмин]] | ''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q130532208|Pavel Surkov]]'' | 1962-08-01 | ''[[:d:Q4130295|Vyazovka]]'' | ''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | | | |- | | | [[Вячеслав Володин]] | 1964-02-04 | ''[[:d:Q4061836|Alekseyevka]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q212238|дәүләт хезмәткәре]]'' | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]<br/>''[[:d:Q4366447|П. А. Столыпин ис. Идел буе идарә итү институты]]'' | | |- | | 1989 | ''[[:d:Q137676178|Amanğali Berdalin]]'' | 1964-09-13 | [[Актүбә өлкәсе]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q30345177|Umakhan Umakhanov]]'' | 1965-05-25 | ''[[:d:Q4065327|Анди]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q60974955|Прянишников, Александр Иванович]]'' | 1965-09-05 | | [[галим]] | | | |- | | | ''[[:d:Q60835752|Oleg Alekseyev]]'' | 1967-12-21 | ''[[:d:Q4248347|Kurilovka]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | [[Федерация Советы]] | | |- | | | ''[[:d:Q109495337|Дмитрий Соловьёв]]'' | 1975-10-31 | | | Николай Иванович Вавилов исемендәге Сарытау дәүләт генетика, биотехнология һәм инженерия университеты | | |- | | | ''[[:d:Q902223|Sergey Ulegin]]'' | 1977-10-08 | [[Энгельс (шәһәр)|Энгельс]] | ''[[:d:Q13382566|каноэда ишүче]]'' | | | |- | | | [[Роман Бусаргин]] | 1981-07-29 | ''[[:d:Q18767634|Bolshaya Sakma]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | 2003 | [[Бадра Гунба]] | 1981-08-14 | [[Сухум]] | ''[[:d:Q212238|дәүләт хезмәткәре]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q2643283|Alexandr Loginov]]'' | 1992-01-31 | [[Сарытау]] | ''[[:d:Q16029547|биатлонист]]''<br/>''[[:d:Q138307554|doping offender]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q2399469|Ksenia Chatalova]]'' | 1992-08-28 | [[Хвалынск|Хвалын]] | ''[[:d:Q15117302|воллейболчы]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q16682234|Valeria Fadeïeva]]'' | 1993-10-13 | [[Балакау]] | ''[[:d:Q15117302|воллейболчы]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q22006828|Anna Melnikova]]'' | 1995-10-13 | [[Армавир (Россия)|Армавир]] | ''[[:d:Q15117302|воллейболчы]]'' | | | |- | 2007-09-01 | 2011-06-25 | ''[[:d:Q27500536|Alexey S. Sazhnev]]'' | | | ''[[:d:Q3055126|энтомолог]]''<br/>''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q4201423|Ivan Dmitrievich Papanin Institute of Biology of Inland Waters]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q59166052|Anna Bannikova]]'' | | | ''[[:d:Q2919046|тереклек химиячесе]]''<br/>''[[:d:Q12304425|food scientist]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q87433927|Alexei A Volkov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Николай Иванович Вавилов исемендәге Сарытау дәүләт генетика, биотехнология һәм инженерия университеты | | |- | 1977-09 | 1982-02 | ''[[:d:Q88269163|Galina Meparishvili]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q773986|Shota Rustaveli State University]]'' | | |- | 1994-09-01 | 1999-06-30 | ''[[:d:Q90665876|Ekaterina Krasnikova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Николай Иванович Вавилов исемендәге Сарытау дәүләт генетика, биотехнология һәм инженерия университеты | | |- | 2014-02-03 | | ''[[:d:Q90665880|Olga Larionova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == <references /> == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} * [http://www.sgau.ru/ Университетның тарихи сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322021252/http://www.sgau.ru/ |date=2016-03-22 }} == Моны да карагыз == {{Портал|Мәгариф|Россия Федерациясе}} * [[Россия югары уку йортлары исемлеге]] [[Төркем:Әлифба буенча университетлар]] [[Төркем:1913 елда нигезләнгән уку йортлары]] [[Төркем:Авыл хуҗалыгы юнәлешле югары уку йортлары]] [[Төркем:Россия университетлары]] [[Төркем:Сарытау университетлары]] iqzra0b0wajsge5s7gblpnj4c40v775 0 390204 5838101 4413591 2026-04-27T12:56:10Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838101 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Максимов урамы''' — [[Казан]]ның [[Авиатөзелеш районы]]ндагы (элекке Ленин) урам. Башта Карабай бистәсендә урнашкан, ә аннары Соцгород (көньякта) һәм яңа Карабай (төньякта) микрорайоннарын чикли. Көнчыгыштан көнбатышка таба Ижевск һәм Петр Витер урамнары киселешеннән Ашхабад урамына кадәр уза. Пётр Витер, Ижевск, Дементьев, Годовиков, Лукин, Ленинград, 2нче Ленинград, Чапаев, Челюскин, Карагандин, Поперечно-Әстерхан, Үзәк-Мариуполь, Инвентарь, Кече Армавир, Зур Армавир, Панфиловчылар, Краснодар, Джамбул һәм Ашхабад урамнары белән кисешә == Тарих == Элегерәк урам «[[Әстерхан]]» дип аталган. [[С.П. Горбунов исемендәге Казан авиация заводы]] коллективы үтенече буенча 943 нче номерлы Шәһәр башкарма комитеты карары белән Максимов урамы дип үзгәртелә<ref>Амиров К. Ф. Казань: где эта улица, где этот дом? Справочник улиц города Казани. — Казань: Издательство «Казань», 1995. — С. 158.</ref> . С.П. Горбунов исемендәге Казан авиация заводы директоры, [[Социалистик Хезмәт Герое]] [[Николай Максимов|Николай Иванович Максимов (]][[1911 ел|1911]]—[[1967 ел|1967]]) хөрмәтенә аталган [[2013 ел]]да [[Михаил Миль урамы|Миль]] урамыннан Максимов урамына кадәр, Казан мотор төзүчеләр җитештерү берләшмәсе һәм С.П. Горбунов исемендәге Казан авиация заводы арасында урнашкан автомобиль юлының яңа бүлеге файдалануга тапшырыла, бу машиналарның Авиатөзелеш һәм [[Казанның Яңа Савин районы|Яңа Савин]] районнары арасыннан юлны киметә. Шул ук вакытта Олег Кошевой һәм Дементьев урамнарында хәрәкәт тәртибе үзгәрә <ref>[http://www.kazved.ru/article/43627.aspx Доехать с улицы Максимова до проспекта Амирхана сейчас можно за две-три минуты — Казанские ведомости]</ref>. Заводлар арасындагы урам [[Петр Витер]] исеме белән аталган <ref>[http://www.business-gazeta.ru/article/140129/ В Казани появится улица имени бывшего директора КМПО Петра Витера]</ref> . Максимов урамы шәһәр тирәлеге эстетикасына карата таләпләр югары булган урамнар исемлегенә керә<ref>{{Cite web|url=http://news.mail.ru/inregions/volgaregion/16/society/20355409/?frommail=1|title=Мэрия Казани утвердила список самых «эстетичных» улиц: в него попали Мавлютова, Чуйкова и Фрунзе — Новости Общества — Новости Mail.Ru|accessdate=2014-12-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141208040843/http://news.mail.ru/inregions/volgaregion/16/society/20355409/?frommail=1|archivedate=2014-12-08}}</ref> . [[2020 ел]]ның җәендә мәйдан Ижевская урамы белән кисешкән урында реконструкцияләнә, моның өчен Tu-22M3 самолетына һәйкәл күчерелә, һәм шулай итеп, авиация заводы янындагы машиналар йөрү өлеше ике яклы хәрәкәт белән турыдан-туры линиягә әйләнә. Самолетны күчерүдән тыш, элемтә, яктырту, яңгыр сулары канализациясе челтәрләре төзекләндерелде, агачлар утыртыла һәм җылылык челтәрләре урнаштырыла<ref>[https://inkazan.ru/news/city/30-09-2019/v-kazani-radi-rekonstruktsii-ulitsy-maksimova-perenesut-pamyatnik-samoletu-tu-22 В Казани ради реконструкции улицы Максимова перенесут памятник самолету Ту-22]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> . {| class="wikitable collapsible collapsed sortable" ! colspan="4" | Күп катлы торак төзелеш |- ! № дома !! Количество этажей !! Год постройки |- |1 || 9 || 1981 |- |1А || 9 || 2011 |- |1Б || 9 || 2011 |- |2 || 9 || 1979 |- |3 || 8 || 1984 |- |4А || 9 || 1980 |- |5 || 10 || 1987 |- |7/6 || 10 || 1999 |- |27 || 2 || 1952 |- |31 || 2 || 1952 |- |33 || 5 || 2004 |- |37 || 2 || 1938 |- |37Б || 11 || 2016 |- |37В (строится) || 11 || |- |39 || 2 || 1937 |- |40 || 16 || 2008 |- |40А || 3 || 1957 |- |42/12 || 3 || 1957 |- |43/11 || 10 || 2011 |- |45А || 5 || 1964 |- |48 || 2 || 1946 |- |49 || 9 || 1987 |- |56/33 || 10 || 2001 |} == Хәзерге торышы == 3160 метр озынлыктагы урамда 106 йорт урнашкан<ref>Улица Максимова в Казани</ref>. Максимов урамы башында урнашкан биналарның күбесе Дементьев урамы буенча нумерациягә ия.<gallery perrow="4" widths="220" heights="160"> Файл:Ул. Максимова (Казань) - 2.JPG|Максимов һәм [[Улица Дементьева (Казань)|Дементьев]] урамнары киселеше Файл:Ул. Максимова на участке от ул. Дементьева до ул. Годовикова (г. Казань).JPG|Дементьев урамыннан Годовиков урамына кадәр участкала Максимов урамы Файл:Ул. Максимова у пересечения с ул. Чапаева.JPG|Максимов урамы Чапаев урамы белән кисешкән урында Файл:Ул. Максимова у пересечения с ул. Карагандинской (г. Казань).JPG|Максимов урамы Караганда урамы белән кисешкән урында </gallery> == Объектлар == Максимов урамы башында, [[С.П. Горбунов исемендәге Казан авиация заводы]]ның административ бинасы каршында [[Ту-22М|Tu-22M3]] самолеты урнаштырылган. === Банклар === [[Казан]]дагы Энергобанк (өстәмә офис No.2) (Максимов урамы, 1) <ref>[http://topbanki.ru/bank/anergobank/153071/ Энергобанк — ул. Максимова, д. 1, Казань]</ref>. Россия Сбербанк (өстәмә офис 86 8610/0112) (Максимов урамы, 2) <ref>{{Citation |title=Сбербанк Казань ул. Максимова 2 |url=http://sberbanks.info/sberbank-kazan-ul-maksimova-2.html |access-date=2021-01-06 |archive-date=2017-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802181432/http://sberbanks.info/sberbank-kazan-ul-maksimova-2.html |dead-url=yes }}</ref>. VTB 24 [[Казан]]да (Карабай офисы) (Максимов урамы, 3) <ref>{{Cite web|url=http://topbanki.ru/bank/vtb24/106558/|title=ВТБ 24 — ул. Максимова, д. 3, Казань|accessdate=2017-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170801194233/http://topbanki.ru/bank/vtb24/106558/|archivedate=2017-08-01}}</ref>. Ак Барс банкы (өстәмә офис No. 6) (Максимов урамы, 33) <ref>[http://topbanki.ru/bank/akbars/182111/ АК БАРС БАНК — ул. Максимова, д. 33, Казань]</ref>. === Почта элемтәсе бүлеге === Адрес: Максимов урамы, 2, «Казан 127» шәһәр Почта элемтәсе бүлеге урнашкан<ref>[http://index.kodifikant.ru/post/420127 Индекс 420127 — отделение почты «Максимова ул, 2»]</ref> . === Балалар бакчалары === Казан шәһәре [[Авиатөзелеш районы]]ның 141-нче номерлы катнаш төрдәге балалар бакчасы ([[1980 ел]]да барлыкка килгән, Максимов урамы, 7 а) <ref>{{Citation |title=Муниципальное автономное дошкольное образовательное учреждение «Детский сад № 141 комбинированного вида» Авиастроительного района г. Казани |url=https://edu.tatar.ru/aviastroit/page85745.htm |access-date=2021-01-06 |archive-date=2017-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809133953/https://edu.tatar.ru/aviastroit/page85745.htm |dead-url=yes }}</ref> . === Мәктәпләр === [[Казан шәһәре]] Авиатөзелеш районы 119 нчы урта гомуми белем бирү мәктәбе ([[1957 ел]]да барлыкка килгән, Максимов урамы, 76) <ref>{{Citation |title=Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение «Средняя общеобразовательная школа № 119» Авиастроительного р-на г. Казани |url=https://edu.tatar.ru/aviastroit/page2197.htm |access-date=2021-01-06 |archive-date=2017-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809134538/https://edu.tatar.ru/aviastroit/page2197.htm |dead-url=yes }}</ref> . === Медицина учреждениеләре === Дәүләт автономияле сәламәтлек саклау учреждениесе «Престиж-Дент» стоматология (Максимов урамы, 5); Дәүләт автономияле сәламәтлек саклау учреждениесе «11нче шәһәр хастаханәсе» (Максимов урамы, 34/24); <ref>[http://gb11-kazan.ru/contacts.php ГАУЗ «Городская больница № 11»]</ref> Казан моторлар төзү җитештерү берләшмәсенең санаторий-профилакторие (Максимов урамы, 34 а); <ref>[http://www.sanatorium-kmpo.org/ Санаторий-профилакторий КМПО]</ref> Консультация-диагностика үзәге «Р.М. Латыпов клиникасы» (М. Максимов урамы, 40); <ref>{{Citation |title=ООО «Клиника Латыпова Р. М.» |url=http://clinika-latipova.ru/ |access-date=2021-01-06 |archive-date=2020-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222023537/http://clinika-latipova.ru/ |dead-url=yes }}</ref> «СитиСтом» стоматология клиникасы (Максимов урамы, 41); Дәүләт автономияле сәламәтлек саклау учреждениесе «11нче шәһәр хастаханәсе» хатын-кызлар консультациясе (Максимов урамы, 49). <ref>{{Citation |title=Женская консультация при ГАУЗ Городская больница № 11 в Казани |url=http://kazan.absoluts.ru/zhenskaya-konsultaciya/786961-zhenskaya_konsultaciya_pri_gauz_gorodskaya_bolnica_11 |access-date=2021-01-06 |archive-date=2017-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809130946/http://kazan.absoluts.ru/zhenskaya-konsultaciya/786961-zhenskaya_konsultaciya_pri_gauz_gorodskaya_bolnica_11 |dead-url=yes }}</ref> === Җәмәгать туклануы учреждениеләре === «Фиалка» кафе-рестораны (Максимов урамы, 33 А). <ref>[http://www.fialka-kazan.ru/contacts Фиалка (кафе-ресторан)]</ref> === Кибетләр === «Хария» азык-түлек кибете (Максимов урамы, 27 А). <ref>{{Cite web |url=http://kazanx.ru/firmy/hariya.html |title=Продуктовый магазин «Хария» (Казань) |accessdate=2021-01-06 |archivedate=2019-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191213204951/http://kazanx.ru/firmy/hariya.html }}</ref> == Искәрмәләр == {{Reflist|2}} [[Төркем:Казанның Авиатөзелеш районы урамнары]] [[Төркем:Казан урамнары]] [[Төркем:Әлифба буенча урамнар]] {{MyTatarstan2020}} 54w1fqqyjmqqze08b457rxo6v3clahw 0 392053 5838264 3238243 2026-04-28T03:03:34Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838264 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Дернов}} '''Павел Александрович Дернов''' ([[24 гыйнвар]] [[1870 ел]], Пиштань [[Вятка губернасы]] — [[27 февраль]] [[1918 ел]], [[Алабуга]], Вятка губернасы) — [[Алабуга]] шәһәрендә Спас соборы һәм Раштуа чиркәве протоиерее. Ул 1918 елның 26-27 февраленә каршы төндә Алабугада Ефим Колчинның большевик җәза отряды тарафыннан атыла. Изгеләр арасында саналган <ref>{{Cite web|url=https://вятская-епархия.рф/news/eparchy/28985/|title=Прославлены в лике святых пострадавшие на Вятке протоиерей Павел Дернов и его сыновья|publisher=Вятская и Слободская епархия|accessdate=2019-10-27}}</ref> <ref name="пр19">{{Cite web|url=https://pravoslavie.ru/119635.html|title=В Елабуге состоялось прославление в лике святых протоиерея Павла Дернова и трех его сыновей|publisher=Православие.Ru|accessdate=2019-10-27}}</ref> . Рус чиркәвенең яңа шәһитләр һәм дин тотучылар исемлегенә кертелә. == Биография == Дернов Павел Александрович Пиштань авылында (хәзер Киров өлкәсенең Яран районы Николай авылында) нәселдән-нәсел рухани Дернов Александр Афанасьевич гаиләсендә җиденче бала булып дөньяга килә. Павел Александровичның дүрт абыйсы да руханилар булган, аларның иң мәшһүре - [[Санкт-Петербург]]тагы Петр һәм Павел соборы башлыгы протопресвитер [https://drevo-info.ru/articles/13672643.html Александр Александрович Дернов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122124913/https://drevo-info.ru/articles/13672643.html |date=2021-01-22 }} (1857—1923). 1884 елда ул Яран дини училищесын, 1890 елда — Вятка дини семинариясен, 1894 елда — [[Казан руханилар академиясе]]н дин фәннәре кандидаты дәрәҗәсе белән тәмамлый. Шул ук елны ул Алабуга реаль мәктәбендә хокук укытучыларына билгеләнә. Ул Анна Аркадьевна Лаженицына (1873—1942) белән никахка керә. 1894 елның 2 октябрендә ул рухани итеп билгеләнә һәм Алабуга шәһәрендәге Спас соборына билгеләнә. 1894 елның 30 ноябрендә Алабуга шәһәренең Рождественский-Богородица чиркәве, хатын-кызлар шәһәр гимназиясе настоятеле вазыйфасына билгеләнә. 1906 елда ул баш рухани дәрәҗәсенә күтәрелә. Гаиләдә балалар туа: <br/>Борис (17.05.1897 — 27.02.1918) <br/>Григорий (23.01.1899 — 27.02.1918) <br/>Семен (01.02.1901 — 27.02.1918) <br/>Варвара (1906—1989) <br/>Сергей (1913—1977). == Бүләкләр == <br/>сакчы кием (1898 елның 25 марты, чиркәүдә физакәр хезмәт өчен ), <br/>скуфья (7 март, 1901), <br/>камилавка (6 май, 1905). == Павел Дерновны һәм улларын үтерү == 1917 елның ноябрендә Алабугада крестьян депутатларының өяз съезды хакимиятнең Советларга күчүе турында карар кабул итә<ref>{{Cite web|url=http://elabuga.bezformata.com/listnews/kak-nakazali-elabugu/8392590/|title=Как наказали Елабугу|publisher=elabuga.bezformata.com|accessdate=2019-10-27}}</ref> . Большевиклар Сергей Гассарны (1877—1918) Алабуга район советы председателе итеп сайладылар. Аның җитәкчелегендә җирле халыкны талау милекне миллиләштерү сылтавы белән башлана. 1918 елның 22-23 гыйнварында шәһәрдә 1914 елдан бирле булган 230 нчы пехота полкы фетнә күтәрә. Фетнәчеләр корал белән складны җиңел генә тартып алалар һәм башкарма комитетка һөҗүм итәләр. Советларның барлык яңа җитәкчеләре куркудан шәһәрдән кача һәм Токмаш авылында яшеренәләр. Район Советы Рәисе С. Н. Гассар [[Сарапул]] шәһәрендәге революцион үзәк белән элемтәгә керде, аннан Ефим Колчин җитәкчелегендәге большевик җәза отряды Алабугага җибәрелде, ул үзен аеруча рәхимсез күрсәтә. [[Мәскәү]] һәм Бөтен Россия патриархы Тихон, 1918 елның гыйнварында, яраткан архипастырларына, пастырларына һәм Рәсәй православие чиркәвенең барлык тугры балаларына яңа хакимиятнең мөрәҗәгате һәм анатематизациясе белән мөрәҗәгать итә. Изге Патриарх Тихонның мөрәҗәгате шунда ук бөтен ил буйлап тарала һәм аны алганнан соң, якшәмбе көннәрендә храмнарда һәм соборларда укыла. Алабуга шәһәре руханилары карары буенча, 1918 елның 23 февралендә, якшәмбе көнне, Спас соборында изге литургиядән соң, рухани Павел Дерновка Патриарх юллама укырга туры килә Икенче көнне шәһәр Ефим Колчинның җәза отряды белән кулга алына, Алабугада чын террор һәм кулга алулар башлана. Отрядның бурычы - шәһәрдәге Советлар власын җимерә алган фетнә оештыручыларны ачыклау һәм үтерү. [[1918 ел]]ның 26 февралендә Павел Александрович йортында тентү башлана. Иске, буш пулемет каешы табыла. Рухани Павел Дернов 1918 елның 26-27 февраленә каршы төндә шәһәр читендә, [[Туйма елгасы]] бозындагы Моралевская тегермәнендә кулга алына һәм атыла. Икенче көнне иртә белән Павел Дернов әтисенең үлеме турындагы хәбәр әле аның гаиләсенә җитмәгәч, аның өч улы ризасызлык белдереп, әтисен эзләүгә китә һәм шунда ук солдатлар тарафыннан кулга алына. Анна Аркадьевна, күрәсең, әтисе, протодеакон Аркадий Иоаннович Лаженицын һәм ярдәмчеләр ярдәмендә, ирен эзләү белән мәшгуль булган, коточкыч хәбәрне белеп, иренең мәетен өенә илтеп җиткергән арада, аның уллары шәһәр дамбасына, халыкта «Ряжи» дип аталган урынга чыгарыла һәм анда ерткыч пулялар белән атып үтерелә. Аларның үлеме коточкыч иде. Алкоголь, кан һәм талау белән исергән җәза бирүчеләр очраклы рәвештә яшьләргә аталар, аннары аларны штык белән үтерәләр. Ахырда, өчесе дә үтерелә. Анна Аркадиевна улларының үлеме турында әтисеннән белә. Ул иренең каберенә утырып: «Синең ихтыярың үтәлсен! " дип кычкыра. Атасы һәм уллары [[Троица зираты (Алабуга)|Алабугадагы Троица зиратында]] күмелгән. [[XX гасыр]]ның 30 нчы елларында каберләр һәм зират җимерелә. == Хәтер == [[2010 ел]]да, рухани Павел Дернов һәм аның уллары үлгәннән соң, 92 ел узгач, Дернов токымнары ярдәме һәм Анна Сергеевна Филиппованың (руханиның оныгы) зур тырышлыгы белән, күмелгән урында кабер ташы торгызыла. Бу вакыйга Троица зираты урынында кешеләрнең кечкенә җыелышы белән үтә. [[2014 ел]]да Алексей Комиссаровның «Жизнь и духовное наследие священника Павла Дернова» китабы <ref>{{Cite web|url=http://herzenlib.ru/main/book_kiosk/books.php?ELEMENT_ID=33369&special_version=Y|title=Жизнь и духовное наследие священника Павла Дернова|publisher=Кировская областная научная библиотека им. А. И. Герцена|accessdate=2019-10-27}}</ref> "Новости Мира" нәшрияты тарафыннан бастырыла. [[2018 ел]]ның 15 октябрендә [[Урыс Православ Чиркәве]]нең Изге Синоды Павел Дернов һәм аның улларын (Борис, Григорий һәм Симеон) Яңа Шәһитләр һәм дин тотучылар соборына кертү турында карар кабул итә. 2019 елның 27 февралендә, протоиерей Павел Дерновны һәм аның уллары Борис, Григорий һәм Симеонны үтергән көнне, Алабуга шәһәренең Спас соборында тантаналы Илаһи литургия үткәрелә, шуннан соң Павел һәм аның балаларын Изгеләр йөзендә таныйлар<ref name="пр19"/> . Хәтер 27 февральдә, газаплы вафат булган көнне кылына Павел Александровичның бертуган энесе — Дернов Николай Андреевич та 1938 елда репрессияләнә. == Искәрмәләр == {{Reflist}} [[Төркем:Алабугада вафатлар]] [[Төркем:1918 елда вафатлар]] [[Төркем:27 февраль көнне вафатлар]] [[Төркем:Яраң өязендә туганнар]] [[Төркем:1870 елда туганнар]] [[Төркем:24 гыйнвар көнне туганнар]] {{MyTatarstan2020}} l3zwj00wns4jnijvyurknypeeu96q3h 0 392854 5838237 3624102 2026-04-27T23:31:15Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838237 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Норлат авылы мәктәбе''' — [[Буа районы]]ның [[Норлат (Буа районы)|Норлат]] авылында эшләгән гомуми белем бирү учреждениесы ([[мәктәп]]). == Тарихы == {{бүлектә чыганаклар юк}} 2012 нче елда Норлат мәктәбе 100 еллыгын билгеләгәндә, 500 укучы һәм укытучы кунакка кайткан иде. Норлат мәктәбен 1060 укучы тәмамлаган. Алар арасында зур шәхесләр, фән, дәүләт эшлеклеләре бар. == Шулай ук карагыз == == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Чыганаклар == == Тышкы сылтамалар == * https://www.list-org.com/company/2670487{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://www.rbc.ru/companies/id/1021606554122-munitsipalnoe-byudzhetnoe-obscheobrazovatelnoe-uchrezhdenie-nurlatskaya-osnovnaya-obscheobrazovatelnaya-shkola-buinskogo-munitsipalnogo-rajona-respubliki-tatarstan/ * https://www.spark-interfax.ru/respublika-tatarstan-buinski-raion/mbu-nurlatskaya-oosh-inn-1614004714-ogrn-1021606554122-6906d9ae230f226ae0531b9aa8c04bb6 * https://buinsk.tatarstan.ru/zakaz.htm?pub_id=117555 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210205042650/https://buinsk.tatarstan.ru/zakaz.htm?pub_id=117555 |date=2021-02-05 }} [[Төркем:Буа районы мәктәпләре]] {{MyTatarstan2020}} {{Тышкы сылтамалар}} {{Татарстан мәктәпләре}} 0m6ify1pfinnmi11h71zegh4t58uih6 0 393457 5838209 4644318 2026-04-27T20:18:49Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838209 wikitext text/x-wiki {{Шәхес|исем=Мөхәммәт Галләмов|үлем датасы=|сайт=|бүләк һәм премияләр=[[File:Орден Дружбы народов (Башкортостан).jpg|42px|Халыклар дуслыгы ордены (Башкортостан)]], [[Мифтахетдин Акмулла премиясе]] (2015), [[«Дуслык» ордены|"Дуслык" ордены (Татарстан Республикасы)]]|балалар=Эльза, Илгиз|хатын=|ир=|әни=Миңнехәят Галләмова|әти=Мостафа Галләмов|үлем җире=|милләт=татар|рәсем=|гражданлык=[[Россия]]|туу җире=[[Баязит (Миякә районы)|Баязит]] авылы, [[Миякә районы]], [[File:Flag of the Bashkir ASSR.svg|20px]] [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы|БACCР]], {{RSFSR}}, {{ССРБ байрагы}}|туу датасы=26.03.1951|һөнәр=дин эшлеклесе|тулы исем=Мөхәммәт Мостафа улы Галләмов|рәсем язуы=|alt=<!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу-->|рәсем_зурлыгы=|башка мәгълүмат=}}{{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Галләмов}}'''Мөхәммәт Мостафа улы Галләмов''' ''([[1951 ел]]ның [[26 март]]ында [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы]]ның [[Миякә районы]] [[Баязит (Миякә районы)|Баязит авылы]])'' – [[ислам]] дин эшлеклесе, имам-хатыйб, табиб-педиатр, медицина фәннәре кандидаты, Уфа шәһәре [[Ихлас (мәчет, Уфа)|«Ихлас» мәчете]] Мәҗлесе рәисе, Башкорстан Республикасы һәм [[Россия|Россия Федерациясенең]] журналистлар берлеге әгъзасы<ref>{{Cite web|url=http://ihlasufa.ru/team-page/|title=Уфа шәhәре Киров районы "Ихлас" мөселман дини оешмасы җитәкчелеге}}</ref>. == Тормыш юлы == [[Файл:Ихлас 2.jpg|200px|thumb|right|[[Ихлас (мәчет, Уфа)|«Ихлас» мәчете]]]] Мөхәммәт Галләмов 1969 елда [[Кыргыз-Миякә]] авылының №1 урта белем бирү мәктәбен тәмамлый. 1976 елдан [[Башкорт дәүләт медицина университеты]]ның (БДМУ) студенты була һәм 80 нче еллар ахырына кадәр медицина өлкәсендә төрле вазифаларда эшли: * 1976-1979 елларда [[Уфа]]ның Куватов исемендәге балалар хастаханәсенең пульмонология бүлегендә врач-педиатр * 1981 елдан Башкорт дәүләт педагогика институтының медицина әзерлеге кафедрасында ассистент *1984 елдан БДМУда кеше анатомиясе кафедрасында ассистент *1986 елдан шунда ук көндезге уку бүлегендә аспирант *1988 елда медицина фәннәре кандидатына диссертация яклый. == Дин өлкәсендә == Медицинадан диндә эшчәнлеккә күчәргә этәргеч булган вакыйгаларның берсе итеп, Мөхәммәт Миякә авылында имам булып торган әнисенең абыйсы белән булган хәлләрне искә ала: {{начало цитаты}} Мин медицина институтын, аспирантураны тәмамладым. Фәннәр кандидаты. Кесә тулы диплом. Зурәти янына кайтам: “Улым, әйдә, Коръән укытам, өйрәтәм”, - ди. Ә мин укый алмыйм. Икенче елны кабат чакыра. Шуннан соң уйландым, кесә тулы диплом, ә зурәти укыганны да укый белмим. Нинди гыйлем инде бу, димен. {{конец цитаты}}<ref name="omet-rb.com">{{Citation |title=архив күчермәсе |url=https://omet-rb.com/articles/dinebez-islam/2021-06-21/b-het-ul-kan-gat-bulu-2387898 |access-date=2021-09-29 |archive-date=2021-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929125046/https://omet-rb.com/articles/dinebez-islam/2021-06-21/b-het-ul-kan-gat-bulu-2387898 |dead-url=yes }}</ref> 1990 елда [[Тәлгать Таҗетдин]] тарафыннан яңа ачылган Уфа Тарихи мәчете каршындагы [[Ризаэддин Фәхреддин]] исемендәге мәдрәсәгә укый башлый. Икееллык мәдрәсәдә укып чыккач, аны Тәлгать Таҗетдин [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБның]] Европа өлеше һәм Себер мөселманнары Диния нәзарәтендә җаваплы сәркәтип вазыйфасына эшкә чакыра. [[Ислам|Ислам дине]] белемен арттыру өчен, [[Төркия]]нең [[Кайсери]] шәһәрендәге Эрҗиес университетына югары теология белемен алырга 1994 елда укырга керә. 1997 елда университетта укуны тәмамлагач, Мөхәммәт Уфадагы [[Ихлас (мәчет, Уфа)|«Ихлас» мәчетенә]] [[Имам]]-[[хатиб]] итеп сайлана, 2019 елдан мәчетнең мәхәллә җыены (мәҗлес) рәисе була. "Ихлас"та эшләгәндә мәчеткә караган "Ихлас" телерадиокомпаниясенә нигез сала һәм Башкортстанның [[Туган тел (телеканал)|"Туган тел"]] телеканалында даими рәвештә чыга торган "Балкыш" тапшыруын алып бара. Мәчеттә шулай ук ялларда эшли торган дини белем бирү мәктәбе булдырылган.<ref name="omet-rb.com"/><ref>{{Cite web |url=https://lib.sale/istoriya-rossii/gallyamov-muhamet-mustafarovich-73435.html |title=архив күчермәсе |accessdate=2021-09-29 |archivedate=2021-09-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210929134827/https://lib.sale/istoriya-rossii/gallyamov-muhamet-mustafarovich-73435.html }}</ref> Мәчетә Ризаэддин Фәхреддин һәм башка дин эшлеклеләренә багышланган конференцияләр һәм кичәләр оештырыла.<ref>https://www.azatliq.org/a/24093617.html</ref> == Карашлар һәм йогынты == Мөхәммәт Галләмов - [[татар теле]] һәм аның бетүе турында борчулы фикер белдерүче дин әһелләренең берсе. "Ихлас" мәчетенедә вәгазьләрнең татар телендә баруын ассызыклый.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=VqojqadKoJg&t=2042</ref> «Ихлас» мәчетенең имам-хатыйбы һәм [[Бөтендөнья татар конгрессы]]ның Башкортстандагы вәкиле Альфред Дәүләтшин Галләмовны үзенең дөньяга карашларын формалаштыруга зур йогынты ясаган шәхесләрнең берсе итеп саный.<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=https://mkset.ru/news/politics/24-01-2020/predstavitel-vkt-alfred-davletshin-tyazhelo-bylo-uderzhat-napadenie-radiya-habirova?amp=1 |access-date=2021-10-20 |archive-date=2021-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020092512/https://mkset.ru/news/politics/24-01-2020/predstavitel-vkt-alfred-davletshin-tyazhelo-bylo-uderzhat-napadenie-radiya-habirova?amp=1 |dead-url=yes }}</ref> == Хезмәтләр == Мөхәммәт Галләмов 20 дән артык фәнни хезмәт һәм берничә патент авторы. Дин өлкәсендәге хезмәтләр: * Тугры юл: вәгазь-нәсыйхәт вә хөтбәләр – Уфа, 2010 *Сөйләм осталыгы юлыннан, Гали бине Әбү Талиб – татар теленә тәрҗемә, Мәскәү, 2017 * Мөкатдәс әманәтләр – Казан, 2018 == Бүләкләр == * [[«Дуслык» ордены|"Дуслык" ордены (Татарстан Республикасы)]] *Татарстан Республикасы Президентының Рәхмәт сүзе *[[Халыклар дуслыгы ордены (Башкортстан)|Халыклар дуслыгы ордены (Башкорстан Республикасы)]] * [[Мифтахетдин Акмулла премиясе]] * Башкортстан Хөкүмәтенең мактаулы грамотасы<ref>http://www.delomir.ru/kultura-i-iskusstvo/kultura/3759-on-neset-dobro-i-lyubov-v-kazhdyj-dom.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210930143236/http://www.delomir.ru/kultura-i-iskusstvo/kultura/3759-on-neset-dobro-i-lyubov-v-kazhdyj-dom.html |date=2021-09-30 }}</ref> == Моны да карагыз == * [[Ихлас (мәчет, Уфа)]] == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} d0b2ii3d1df59b7j48wk3nyw6ya8egt 0 406569 5838119 4682338 2026-04-27T14:26:02Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838119 wikitext text/x-wiki {{ТП-Казакъстан | АТОК = 395453100 }} '''Надеҗдинка''' ({{lang-kk|Надеждинка}}) — [[Казакъстан]]ның [[Костанай өлкәсе]]ндә урнашкан авыл.<ref>{{Citation |title=2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том |url=http://stat.gov.kz/census/national/2009/region |access-date=2021-01-01 |archive-date=2019-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |dead-url=yes }}</ref> == Климаты == Биредә [[климат]] континенталь. [[Гыйнвар]]ның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. [[Җилләр розасы]]нда төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) [[җил]]ләр өстенлек итә. Тотрыклы [[кар]] катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.<ref>Бейсенова А., Карпеков К. Физическая география Казахстана. Учебник для 8 класса. — Алматы: Атамура, 2004. — 256 с.</ref> == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} 2021 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 911 кеше яши<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 елда Казакъстан Республикасында халык санын алу нәтиҗәләре. Астана. 2011. 1 том.]</ref>, шул исәптән: [[казакълар]] — 48,63 %, [[урыслар]] — 24,81 %, [[украиннар]] — 9,99 %, [[алманнар]] — 9,11 %, башка халыклар — 7,46 %<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/#:~:text=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%2C%20%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B Этнослар, торак пунктлар һәм яшь буенча Казахстан Республикасы халкының саны.]</ref>. == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q12555801. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Чыганаклар == * «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9. == Әдәбият == * Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с. * Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3. [[Төркем:Казакъстан торак пунктлары]] [[Төркем:Костанай өлкәсе торак пунктлары]] {{Kazakhstan-geo-stub}} 6pw28yrf2inol8n2tqiw01lip691rsj 0 423258 5838325 4109676 2026-04-28T11:53:45Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838325 wikitext text/x-wiki {{фш|Гыймранов}} {{Шәхес | исем = '''Ринат Гыймранов''' | рәсем = Gimranov_Rinat_newneuro.jpg | рәсем_зурлыгы = 250px | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = Ринат Гыймранов | тулы исем = Ринат Фазылҗан улы Гыймранов | һөнәр = [[Россия]] галиме, профессор, медицина фәннәре докторы | альма-матер = [[Казан дәүләт медицина университеты]] | туу датасы = 08.05.1963 | туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[Түбән Новгород өлкәсе]] | гражданлык = [[Русия]] | милләт = татар }} '''Ринат Фазылҗан улы Гыймранов''' ([[1963 ел]]ның [[8 май | 8 мае]]нда) - [[Россия]] галиме, профессор, медицина фәннәре докторы. РУДНның неврология һәм клиник нейрофизиология кафедрасы мөдире һәм оештыручысы (2002-2013). == Биографиясе == 1963 елның 8 маенда [[Түбән Новгород өлкәсе]]ндә туган. 1988 елда «Дәвалау эше» белгечлеге буенча [[Казан дәүләт медицина университеты]]н тәмамлаган, шуннан соң нейрохирургия буенча интернатураны узу өчен университетта калган. 1993-1996 елларда Мәскәүдә РФА баш ми институтында нейрофизиология буенча аспирантура уза. 1997 елда «Функциональные перестройки в зрительном анализаторе при воздействии ритмической фотостимуляцией и импульсным магнитным полем в норме и при дефиците зрительной афферентации» темасына кандидатлык диссертациясен яклый<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000263026 Функциональные перестройки в зрительном анализаторе при воздействии ритмической фотостимуляцией и импульсным магнитным полем в норме и при дефиците зрительной афферентации]</ref>. 2005 елда «Межполушарная асимметрия в патогенезе заболеваний центральной нервной системы и её коррекция транскраниальной магнитной стимуляцией» темасына докторлык диссертациясен яклый<ref>[https://www.dissercat.com/content/mezhpolusharnaya-asimmetriya-v-patogeneze-zabolevanii-tsentralnoi-nervnoi-sistemy-i-ee-korre Межполушарная асимметрия в патогенезе заболеваний центральной нервной системы и её коррекция транскраниальной магнитной стимуляцией]</ref>. == Гаиләсе == Өйләнгән, улы - Гыймранов Руслан Ринат улы, кызы - Гыймранова Альмира Ринат кызы (табиб-невролог). == Карьерасы == 1988-1990 елларда [[Казан]] һәм [[Владимир (шәһәр) | Владимир]] клиникаларында нейрохирург булып эшли. 1991-1993 елларда [[Орехово-Зуево]] клиникасында невролог булып эшли. 1996-2002 елларда Н. Н. Бурденко исемендәге Нейрохирургия фәнни-тикшеренү институтында фәнни хезмәткәр, невролог һәм нейрофизиолог була. 1998-2000 елларда шулай ук Хәрби университетта психология кафедрасында укыта. 2002-2013 елларда [[Русия халыклар дуслыгы университеты | Россия Халыклар дуслыгы университеты]]ның неврология һәм клиник нейрофизиология кафедрасы мөдире<ref>{{Cite web |url=http://www.cneuro.ru/ |title=Кафедра неврологии и клинической нейрофизиологии |accessdate=2021-03-22 |archivedate=2020-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200202052910/http://www.cneuro.ru/ }}</ref>, 7 нче Үзәк хәрби клиник авиация госпиталенең (7ЦВКАГ) бүлек мөдире була. 2013 елда Россия медицина-социаль тернәкләндерү академиясе проректоры<ref>[https://ramsr.ru/bosses Руководство]</ref> һәм неврология һәм клиник нейрофизиология кафедрасы мөдире була<ref>[https://ramsr.ru/kafnevrologii Кафедра неврологии и клинической нейрофизиологии]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://tatmsk.tatarstan.ru/rus/index.htm/news/493681.htm |title=Московские врачи провели консультацию татарстанских пациентов |publisher=Официальный Татарстан |date=2015-11-02 |accessdate=2021-03-22 |archivedate=2017-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170923122800/http://tatmsk.tatarstan.ru/rus/index.htm/news/493681.htm }}</ref><ref>{{cite web |url=http://bsmp.tatarstan.ru/rus/index.htm/news/152147.htm |title=ГАУЗ РТ «БСМП» посетила делегация соотечественников, работающих в сфере здравоохранения за пределами Республики Татарстан |publisher=Официальный Татарстан |date=2012-08-29 }}{{Deadlink|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Шулай ук 2013 елдан башлап [[Мәскәү]]дә торгызу неврологиясе клиникасының баш табибы булып тора<ref>[https://newneuro.ru/gimranov-r-f/ Гимранов Ринат Фазылжанович ]</ref><ref>{{cite web |url=https://www.1tv.ru/shows/dobroe-utro/nepoznannoe/vklyuchaem-golovu-dobroe-utro-fragment-vypuska-ot-14-11-2017 |title=Включаем голову! Доброе утро. Фрагмент выпуска от 14.11.2017 |publisher=[[Первый канал (Россия)]]|date=2017-11-14}}</ref> . Аның җитәкчелегендә 10нан артык кеше граждан һәм хәрби өлкәдә диссертация якладылар. Фәнни мәнфәгатьләр һәм белгечлекләр — балалар неврологиясе, төрле генезның невропатиясен диагностикалау, кискен неврологик авыруларны комплекслы дәвалау, төрле генезның невропатиясен дәвалау, өлкәннәр арасында неврологик бозылулар вакытында психотерапия, неврозларны дәвалауда рефлексотерапия. Р. Ф. Гыймранов берничә галим һәм диссертация советлары, илебез һәм чит ил фәнни комитетлары һәм берләшмәләре әгъзасы булып тора. == Библиографиясе == 200 дән артык фәнни публикацияләр, укыту-методик әсбаплар, монографияләр, шулай ук уйлап табуларга 11 патент авторы. === Китаплары === * Гимранов Р. Ф. Транскраниальная магнитная стимуляция. — М.: «Аллана», 2002. — 164 с. ISBN 5-86656-115-1 * Гилинская Н. Ю., Гимранов Р. Ф., Холодов Ю. А. Магнитотерапия заболеваний нервной системы. — М.: «Стройиздат», 2002. — 106 с. * Гимранов Р. Ф., Гимранова Ж. В., Еремина Е. Н. Диагностика заболеваний нервной системы. — М.: РУДН, 2003. — 302 с. — ISBN 5-209-01587-4 * Гимранов Р. Ф., Ерёмина Е. Н. Эпилепсия и стимуляция мозга. — М.: РУДН, 2004. — 120 с. — ISBN 5-209-01661-7 * Гимранов Р. Ф., Полякова Е. В., Гимранова Ж. В., Петрикеева А. Е. Психофизиологические особенности развития детей. — М.: Медика, 2006. — 128 с. — ISBN 5-98495-004-9 * Гимранов Р. Ф., Зубков А. Д., Кубанов З. А., Галимов Р. Р., Гимранова Ж. В., Корытин С. М. Бессознательные состояния. — М.: ИПЦ «Маска», 2007. — 202 с. — ISBN 978-5-91146-086-0 === Китаплардыгы өлеше === * Гимранов Р. Ф. Магнитная стимуляция в диагностике поражений нервной системы. «Нейрофизиологические исследования в клинике» китабында глава (под редакцией Г. А. Щекутьева). — М.: Антидор, 2001. — С. 163—179. * Гимранов Р. Ф. Физические основы и условия технической и медицинской безопасности при транскраниальной магнитной стимуляции. «Электромагнитные поля и здоровье человека» китабында глава (под редакцией Ю. Г.Г ригорьева). — М.: РУДН, 2002. — С. 162—173. === Методик кулланмалар === * Саидова Л. Х., Гимранов Р. Ф., Керимов К. Т. Стимуляция зрительной системы у больных в коме и вегетативном состоянии. Методическое пособие. — Баку: Аз. НИИ глазных болезней им. акад. З. Алиевой, 2001. — 14 с. * Гимранов Р. Ф., Курдюкова Е. Н. Магнитная стимуляция в диагностике заболеваний нервной системы. Методические рекомендации. — М.: ЦЭМБ при ГНЦ — ИБФ, 2002. — 16 с. * Гимранов Р. Ф., Гимранова Ж. В., Галимов Р. Р. Магнитная стимуляция в восстановительной неврологии. Методическое руководство. — М.: РУДН, 2006. — 19 с. * Гимранов Р. Ф., Кубанов З. А., Князева М. И., Гимранова Ж. В., Танатарова А. М., Галимов Р. Р. Клинико-диагностические аспекты вегетативного состояния. Учебно-методическое руководство. — М.: РУДН, 2007. — 15 с. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Тышкы сылтамалар == * [https://search.rsl.ru/ru/search#q=Гимранов+Ринат+Фазылжанович Список научных работ] на сайте [[Российская государственная библиотека|РГБ]] * [http://vegetatic.ru/publ.html Список научных работ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131211150309/http://vegetatic.ru/publ.html |date=2013-12-11 }} на сайте Центра вегетативных состояний {{Tatar 4.0-2021}} cdplq0p6dnwiudn1jd8cy4vgqshg6h2 0 424289 5838189 5837730 2026-04-27T19:11:15Z Әмир 15082 викиләштерү 5838189 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Лилия Гыйбадуллина | рәсем = | рәсем_зурлыгы = 250px | alt = | рәсем язуы = | тулы исем = Лилия Фаис кызы Гыйбадуллина | һөнәр = язучы | туу датасы = 22.03.1987 | туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{туу җире|Актаныш районы|Актаныш районында}}, [[Әҗмәт]] | гражданлык = {{байрак|СССР}} [[СССР]]→<br/>{{байрак|Россия}} [[РФ]] | милләт = татар | үлем датасы = | үлем җире = | әти = Фаис Гыйбадуллин | әни = | ир = | хатын = | балалар = уллары Ильяс, Закир<ref>''Рузилә Мөхәммәтова.'' [https://intertat.tatar/news/marat-axmatov-yazucylarga-uragyn-onytyp-kaldyrgan-urakcy-amina-kebek-soilasasez-5865304 Марат Әхмәтов – язучыларга: «Урагын онытып калдырган уракчы Әминә кебек сөйләшәсез».] [[Интертат]], 5.04.2024</ref> | бүләк һәм премияләр ={{Габдулла Тукай исемендәге премия}}<br/> [[Саҗидә Сөләйманова премиясе]] | сайт = | башка мәгълүмат = }} {{фш|Гыйбадуллин}}{{Фш|Сираев}} '''Лилия Гыйбадуллина''', Лилия Фаис кызы Гыйбадуллина, ''ире буенча фамилиясе'' '''Сираева''' (''[[1987 ел]]ның [[22 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Актаныш районы]], [[Әҗмәт]]'') ― язучы, [[Татарстан Язучылар берлеге]] әгъзасы, [[Саҗидә Сөләйманова премиясе]] лауреаты (2021). [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] лауреаты (2026). == Биография == Лилия Фаис кызы Гыйбадуллина [[Әҗмәт]] авылында урманчы гаиләсенда дөньяга килә, әнисе ― хастаханәнен шәфкать туташы. Лилиягә шигъри сәләт ерак әбисе Нәсимә Исмәгыйль кызының [[Иске Җияш|Иске Жияш]]тәге нәсел тамырларыннан килә. Кызның сәләте [[Гамил Афзал]]га багышлап мөхәрририят оештырган бәйге барышында кинәттән ачылып китеп, гаҗәеп аһәңле иҗат җимешләре бер-бер артлы туа, газетада дөнья күрә башлады. Районда уза торган [[Нур Баян]] исемендәге фестивальда 2002, 2003 елларда урын, "Иделем акчарлагы" яшь язучылар бәйгесендә 2003 елда Гран-при, икенче елны бүләк алды. Татар әдәбияты буенча республика фән олимпиадасында (2003, 2004), нәфис сүз осталары конкурсында (2003) жиңде. Күренекле шагыйрь [[Рәдиф Гаташ]] "Таң кызы" дип атаган Лилия 2004 елда [[Такталачык (Актаныш районы)|Такталачык]] урта мәктәбен көмеш медальгә тәмамлый, [[Казан (Идел буе) федераль университеты|КДУ]]ның татар филологиясе һәм тарихы факультетына имтихансыз кабул ителә, 5 елдан аны кызыл дипломга тәмамлый. Анда укыганда [[Татарстан язучылар берлеге|Татарстан Язучылар берлеге]]нә әгъза итеп алына. Чаллы мәгариф идарәсендә, [[«Мәйдан» журналы]]нда эшли, хәзер "Халкым минем" газетасы мөхәррире хезмәтен башкара. Читтән торып КДУ аспирантурасында укый. Мәктәптә белем алганда ук, 2004 елны "Мин бәхетне күрәм" дигән шигъри җыентыгы Казанның [[Мәгариф (нәшрият)|"Мәгариф" нәшриятында]] басылып чыкты. 2010 елның 30 июлендә фамилиясен Гыйбадуллинадан Сираевага үзгәртте: әнисе ягыннан тамыры [[Актаныш районы|Актаныш районының]] Калмаш авылына тоташкан, [[Тукай районы]]<nowiki/>нын Күзкәй авылы егете, КамПИ төгәлләгән Илһамның яры булды. == Әсәрләре == Берничә жыентык авторы. * "Мин бәхетне күрәм" шигъри җыентыгы (2004) * «Кайту» шигырьләр җыентыгы == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == * 2003 ― «Иделем акчарлагы» яшь язучылар бәйгесе ― Гран-при * 2021 ― [[Саҗидә Сөләйманова премиясе]] ― «Кайту» шигырьләр җыентыгы өчен <ref>[https://sptatar.com/sa-id-s-l-jmanova-isemend-ge-d-bi-premiyal-rne-tapshyru-tantanasy-bulachak/ 20 октябрьдә Саҗидә Сөләйманова исемендәге әдәби премияләрне тапшыру тантанасы булачак.] [[ТР Язучылар берлеге]] сайты</ref> * 2026 ― [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] ― «Дәвамы бар» шигырьләр җыентыгы өчен<ref>[https://m.business-gazeta.ru/news/700677?ysclid=moerkssmx0734905945 Источник: стали известны лауреаты Тукаевской премии за 2026 год.] Бизнес-онлайн, 25.04.2026{{ref-ru}}</ref> == Бәя == <blockquote> {{цитата|автор=[[Марсель Галиев]], ''[[Татарстанның халык язучысы]], [[Тукай премиясе]] лауреаты''| — Марсель абый, бүгенге әдәбиятта сез өметле дип санаган яшьләр бармы?<br/> — Бар. Гөлүсә Батталова белән Лилия Гыйбадуллинага зур өметләр баглыйм. Татар теле бетә-бетә дигәндә дә, шул сүзләргә үч иткәндәй ярсып-ярсып иҗат итүче, камил тел, сурәтләүләр белән тел байлыгын ачучы шушы кызларга өметем зур <ref>[https://www.azatliq.org/a/31499064.html Марсель Галиев: "Халык мине белмидер дип уйлыйм".] [[Азатлык радиосы]], 10.10.2021</ref> }} </blockquote> == Чыганаклар == * ''Йосыф Хуҗин''. Җирлегебез көзгесе (Мәгълүмат чаралары тарихы). [[Сарапул]], 2015, 175-176 битләр. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Тукай премиясе лауреатлары 2020-еллар}} {{Tatar 4.0-2021}} [[Төркем:Әлифба буенча язучылар]] [[Төркем:Татар язучылары]] [[Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары]] [[Төркем:Казан (Идел буе) федераль университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Тукай премиясе лауреатлары]] 1dpbjfbgvnanmy13szopnj2h0wi7t4r 0 424774 5838203 4085235 2026-04-27T20:01:26Z Әмир 15082 өстәмә 5838203 wikitext text/x-wiki {{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Нәбиуллина}}{{Фш|Хәлиуллин}} {{Язучы |Исем = Илүсә Нәбиуллина |Оригинал телендә = |Фото = И.С.Нәбиуллина.jpg |Киңлек = 180px |Рәсем язуы = |Тугач бирелгән исеме = Илүсә Салихҗан кызы Нәбиуллина |Псевдонимнар = |Туу датасы = 27.03.1958 |Туу урыны = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{туу урыны| Мөслим районы| Мөслим районында}}, [[Баек]] |Үлем датасы = |Үлем урыны = |Милләт = татар |Ватандашлык = {{байрак|СССР}} [[СССР]]→<br/>{{байрак|Россия}} [[РФ]] |Эшчәнлек төре = укытучы, журналист, язучы |Иҗат итү еллары = 1990―{{х.в.}} |Юнәлеш = публицистика, проза |Жанр = повесть, хикәя, әкият |Иҗат итү теле = [[татар теле|татар]] |Дебют = «Миләш тәме» (''[[2004 ел|2004]]'') |Премияләр = |Бүләкләр = [[Рафаил Төхфәтуллин премиясе]]<br/> [[Саҗидә Сөләйманова премиясе]] |Имза = |Сайт = |Башка мәгълүмат = }} '''Илүсә Нәбиуллина''', Илүсә Салих (''Салихҗан'') кызы Нәбиуллина (''кыз фамилиясе'' '''Хәлиуллина''', ''[[1958 ел]]ның [[27 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Мөслим районы]], [[Баек]]'') ― язучы, журналист, укытучы, Татарстанның [[Татарстан журналистлар берлеге|журналистлар]] (1990) һәм [[Татарстан Язучылар берлеге|язучылар]] (2010) берлекләре әгъзасы. 2010―2014 елларда [[Әлмәт язучылар оешмасы]]ның җаваплы секретаре. [[Рафаил Төхфәтуллин премиясе|Рафаил Төхфәтуллин]] (2001, 2004) һәм [[Саҗидә Сөләйманова премиясе|Саҗидә Сөләйманова]] (2010) исемендәге әдәби премияләр лауреаты. == Тәрҗемәи хәле == 1958 елның 27 мартында [[Мөслим районы]] [[Баек]] авылында күп балалы гаиләдә төпчек бала булып туган. Әтисе Салихҗан Хәлиулла улы Хәлиуллин (1916―1989) [[Совет-фин сугышы (1939—1940)|Совет-фин]] һәм [[Бөек Ватан сугышы|Бөек Ватан]] сугышларында катнашкан, сугыштан соң [[күмәк хуҗалык]] рәисе, бригадир булып эшләгән. Әнисе Һәдия Кашшаф кызы Хәлиуллина (''кыз фамилиясе'' Ганиева, аңа кызы Илүсә «Җанкаем» исемле китабын багышлаган). Туганнары: Гарифҗан (1940), Закирҗан (1945), Наил (1948), Илһамия (Гәрәева, 1951), Зиннур (1953), Гүзәлия (Гатауллина, 1955). Туган авылында урта мәктәп, [[Алабуга дәүләт педагогия институты]] филология факультетының рус-татар бүлеген (515нче төркем) «Милли мәктәптә рус теле һәм әдәбияты, татар теле һәм әдәбияты укытучысы» белгечлеге буенча тәмамлаган (1980). Остазлары: [[Тәлгать Галиуллин|Т. Н. Галиуллин]], [[Наип Лаисов|Н. Х. Лаисов]], [[Леонид Арсланов|Л. Ш. Арсланов]], Р. Г. Салихов, А. М. Кәримова, [[Сания Исмәгыйлева (укытучы)|С. Г. Исмәгыйлева]], [[Әнвәр Шәрипов|Ә. М. Шәрипов]], [[Равия Абдуллина|Р. С. Абдуллина]], [[Дамира Ягъфәрова|Д. С. Ягъфәрова]] һ. б. Соңгы курста укыганда [[Алабуга Суворов хәрби училищесы|Алабуга милиция мәктәбен]] тәмамлаган [[Мамадыш районы]] егете Камил Нәбиуллинга кияүгә чыга. Ире [[Мәскәү]]дә [[Җәйге Олимпия уеннары 1980|Олимпиадада]] сак хезмәтендә катнашу сәбәпле, гаиләсе белән юллама бирелгән [[Әлмәт|Әлмәт шәһәренә]] сентябрь ае урталарында гына күчеп килә. [[Балалар бакчасы]]на эшкә урнашырга туры килә. 17нче урта мәктәптә татар теле һәм әдәбияты укыта. 1990 елда шәһәрдә «[[Әлмәт таңнары]]» исемле татарча газета чыга башлагач, газета хезмәткәре ([[Баек]]та 5-6нчы сыйныфларда Илүсәне татар теленнән укыткан) [[Асия Минһаҗева]] чакыруы буенча редакциягә эшкә килә. 1990―2004 елларда «Әлмәт таңнары» хәбәрчесе булып эшли, бер үк вакытта «[[Татар радиосы]]» белән хезмәттәшлек итә. 2004 елдан Әлмәт татар гимназиясендә ([[Риза Фәхретдин]] исемендәге 1нче гимназия) өстәмә белем бирү педагогы сыйфатында, талантлы балалаларны журналистика серләренә өйрәтә, гимназиядә балалар белән «Офык» газетасы чыгара. 2010―2014 елларда [[Әлмәт язучылар оешмасы]]ның җаваплы секретаре<ref>[http://muzagit.ru/m-slimem/m-slim-adiplare/. Илүсә Нәбиуллина.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415220834/http://muzagit.ru/m-slimem/m-slim-adiplare/ |date=2021-04-15 }} [[Мөҗәһит Әхмәтҗанов]] сайты</ref>. == Иҗаты == Илүсә Нәбиуллина ― Әлмәт төбәгенең иҗади актив прозаикларының берсе. Аның беренче мәкаләләре, шигырьләре мәктәптә уку елларында Мөслим район газетасында (''[[Авыл утлары (газета)|«Авыл утлары»]]'') басылган. Соңрак каләмен төрле жанрларда сынап карый, юмористик хикәяләре, лирик этюдлары, авыл хезмәтчәннәре, мәдәният эшлеклеләре турында язылган мәкалә шәлкемнәре, очерклары [[Татарстан яшьләре (газета)|«Татарстан яшьләре»]], «[[Ватаным Татарстан]]» газеталарында, «[[Казан утлары]]», [[Сөембикә (журнал)|«Сөембикә»]], [[Мәйдан (журнал)|«Мәйдан»]] журналларында дөнья күрә. Балалар өчен әкиятләр, хикәяләр, мәзәкләр, җырлар (мәсәлән, «Тылсымлы сүзләр»<ref>[https://erlar.ru/node/5664 И. Нәбиуллина. «Тылсымлы сүзләр».] Җырлар.ру</ref>, Мөхтәр Минһаҗев көе) яза. [[Әлмәт язучылар оешмасы]] җитәкчесе буларак, оешманың 50 еллыгына «Илһам чишмәләре» ({{lang-ru|Родники вдохновенья}}) җыентыгын төзи (2013). Җыентыкка нефть төбәгендә (ун районда) иҗат итүче 200 каләм иясенең биографиясе һәм сайланма әсәрләре кертелгән<ref>''Линар Закиров''. [http://shahrikazan.ru/news/yazmalar/yazuchy-m-zhurnalist-ils-nbiullina-bezg-gonorar-akchasyna-fatir-satyp-alu-turynda-khyyallanasy-da-yuk «Безгә гонорар акчасына фатир сатып алу турында хыялланасы да юк»]. «[[Шәһри Казан]]», 26.03.2018</ref>. === Китаплары === * 2004 – «Миләш тәме» (повесть, юлъязмалар һәм шаян хикәяләр; сугыштан соңгы еллардагы авыл кешеләренең язмышын чагылдырган повесть. Китапка тагын «Премия», «Кичке шәһәр», «Уртак мәхәббәт» кебек хикәяләр кергән). К.: «Идел-Пресс», 2004, 142 бит. ISBN 5-84247-066-X * 2006 – «Җанкаем» (повестьлар, хикәяләр; «Миләш тәме», «Ике гомер» повестьлары, «Күршеләрем», «Сагынмаган кая ул», «Үлән ашы» хикәяләре кергән). К.: «Сүз», 2006, 191 бит. ISBN 5-98356-020-4 * 2007 – «Кояш бүләк итәм» (балалар өчен әкиятләр һәм хикәяләр). * 2010 – «Бәхет утравы» (балалар өчен әкиятләр, нәни хикәяләр) * 2013 – «Мин бит сине яратам» (балалар өчен) * 2014 – «Сыңар канат» (зурлар өчен) * 2017 – «Батыр керпе» (балалар өчен) * 2016 – «Дуслар кирәк гомер итәргә» (ТР атказанган урманчысы Габделбарый Галим улы Гыйльманов турында) * 2016 – «Егерме дүртнең берсе» (Мөслим районы «Урал» колхозы рәисе М. Гаттаров турында) * 2017 – «Икәү бергә генә бәхетле без» (укытучылар Мәдинә һәм Сәгадәт Минабетдиновлар турында) * 2019 ― «Буй-буй тормыш» (мәзәк хәлләр, мәзәкләр). К: «Яз» нәшрияты, 2019, 207 бит. ISBN 978-5-9905690-9-6 == Шәхси тормышы == Ире ― [[Алабуга милиция мәктәбе]]н тәмамлаган Мамадыш районы егете Камил Нәбиуллин (33 яшендә вафат)<ref>''Зөлхәбирә Әхмәтшина''. [http://adiplar.belem.ru/ilusa.htm Һәр тукталыш бәхетде булсын.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211206122732/http://adiplar.belem.ru/ilusa.htm |date=2021-12-06 }} Әдипләр ([[Әхмәт Дусайлы]]) порталы</ref>; 1980 елда өйләнешкәннәр; кызлары Лилия, [[Әлмәт политехник техникумы]]нда юрист; уллары Ленар, энергетик. Оныклары: Наилә, Назилә, Нурия. == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == * 2004 – [[Рафаил Төхфәтуллин премиясе]] * 2010 – [[Саҗидә Сөләйманова премиясе]] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Әдәбият == * ''[[Клара Булатова]]''. Бүләккә лаек син. [[Әлмәт таңнары]], 17.01.2002 * ''Мингәрәев И''. Иҗат кешеләре кош кебек. [[Хәзинә (газета, Татнефть)|«Хәзинә»]], 27.11.2003 * Илүсә Салих кызы Нәбиуллина. // ''[[Шәмсия Җиһангирова|Ш. Җиһангирова]]''. Бакый бул, Баек. К.: «Җиһангир» нәшрияты, 2016, 199-203, 444-459 нчы битләр. == Сылтамалар == * ''Г. Валеева-Сулейманова''. [https://almet-history.tatneft.ru/personalii/m-t/n/nab-nas/nabiullina-ilusa-salihovna?lang=ru Набиуллина Илуса Салиховна]. Альметьевская энциклопедия{{ref-ru}} * [http://muzagit.ru/m-slimem/m-slim-adiplare/. Илүсә Нәбиуллина.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415220834/http://muzagit.ru/m-slimem/m-slim-adiplare/ |date=2021-04-15 }} [[Мөҗәһит Әхмәтҗанов]] сайты * [https://sptatar.com/n-biullina-il-s/ Илүсә Нәбиуллина.] [[ТР Язучылар берлеге]] * ''И. Нәбиуллина.'' [http://almet-rt.ru/news/tormysh-yashesh/lmt-yazuchyilar-oeshmasyi-kich-bgen-irtg Әлмәт язучылар оешмасы: кичә, бүген, иртәгә.] «[[Әлмәт таңнары]]», 15.03.2013 {{start box}} {{succession box|before=[[Данил Салихов]] |after=[[Рәфкать Шаһиев]]|years=2010 — 2014|title= [[Әлмәт язучылар оешмасы]] җитәкчесе}} {{end box}} {{Tatar 4.0-2021}} {{DEFAULTSORT:Нәбиуллина, Илүсә}} [[Төркем:Әлифба буенча язучылар]] [[Төркем:Татар язучылары]] [[Төркем:Татарстан язучылары]] [[Төркем:Балалар язучылары]] [[Төркем:Татар журналистлары]] [[Төркем:Татарстан журналистлары]] [[Төркем:Укытучылар]] [[Төркем:Алабуга дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Рафаил Төхфәтуллин премиясе лауреатлары]] [[Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары]] bawwe92g75f756q0k3slebs0fjz3cg7 10 426034 5838187 5837738 2026-04-27T19:06:24Z Әмир 15082 төгәлләштерү 5838187 wikitext text/x-wiki {{Навигацион таблица |имя = Тукай премиясе лауреатлары 2020-еллар |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стиль = |стиль_основного_заголовка = background:{{Төс|Татарстан}} |заголовок = [[2021]] — [[2030 ел]]ларда [[Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] лауреатлары |изображение = |стиль_заголовков = background:{{Төс|Татарстан}} |стиль_списков = |стиль_нечетных = |стиль_четных = background:#f0f0f0 |стиль_вверху = |вверху = |заголовок1 = [[2021 ел]] |список1 =<div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> {{nobr|[[Факиль Әмәк|Факил Сафин]] •}} {{nobr|[[Дания Нуруллина]] •}} {{nobr|[[Григорий Эйдинов (1946)|Григорий Эйдинов]] •}} </div> |заголовок2 = [[2022 ел]] |список2 =<div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> {{nobr|[[Ләбиб Лерон]] •}} {{nobr|[[Анатолий Егоров (1948)|Анатолий Егоров]] •}} </div> |заголовок3 = [[2023 ел]] |список3 =<div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> {{nobr|[[Фирдәвис Ханов]] •}} {{nobr|[[Шәүкәт Гаделша]] •}} {{nobr|[[Наилә Кумысникова]] •}} </div> |заголовок4 = [[2024 ел]] |список4 =<div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> {{nobr|[[Ләис Зөлкарнәев|Ләис Зөлкәрнәй]] •}} {{nobr|[[Миләүшә Таминдарова]] •}} {{nobr|[[Кадим Җәмитов]] •}} {{nobr|[[Борис Вайнер]] •}} </div> |заголовок5 = [[2025 ел]] |список5 =<div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> {{nobr|[[Айрат Кашаев]], [[Александр Полубенцев]], [[Илнур Гайфуллин]] •}}, {{nobr|[[Мансур Гыйләҗев]] •}} {{nobr|[[Рәниф Шәрипов]] •}} {{nobr|[[Рифхәт Якупов]] •}} </div> |заголовок6 = [[2026 ел]] |список6 =<div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> {{nobr|[[Айдар Җаббаров]], [[Эмиль Талипов]], [[Резеда Зәйниева]] •}}, {{nobr|[[Лилия Гыйбадуллина]] •}} {{nobr|[[Наил Мәганов]], [[Павел Корчагин]], [[Эрдни Чавлинов]], [[Сергей Вертелецкий]] •}} </div> |заголовок7 = [[2027 ел]] |список7 =<div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> </div> |заголовок8 = [[2028 ел]] |список8 =<div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> </div> |заголовок9 = [[2029 ел]] |список9 =<div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> </div> |заголовок10 = [[2030 ел]] |список10 =<div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> </div> |стиль_внизу = background:{{Төс|Татарстан}} |внизу = [[Калып: Тукай премиясе лауреатлары 1950-1960|1950 – 1960]] {{!}} [[Калып: Тукай премиясе лауреатлары 1970-1980|1970 – 1980]] {{!}} [[Калып: Тукай премиясе лауреатлары 1990-2000|1990 – 2000]] {{!}} [[Калып: Тукай премиясе лауреатлары 2010-еллар|2010-еллар]] }}<includeonly>{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}|}}</includeonly><noinclude> [[Төркем:Калыплар:Иҗади премияләр]] [[Төркем:Калыплар:Тукай премиясе]] </noinclude> hb5478svq0oy3gudz7b647mspdmdbx2 0 427148 5838136 4109012 2026-04-27T15:49:24Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838136 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} '''Мехерзия Лабиди Майза''' ({{Lang-ar|محرزية العبيدي معيزة}}; [[17 декабрь]] [[1963 ел]], Хаммамет, [[Тунис]] — [[22 гыйнвар]] [[2021 ел]], [[Париж]], [[Франция]])<ref>Déclaration sur l'honneur de la situation patrimoniale de la vice-présidente de l'ANC Meherzia Labidi.''Marsad''(11 июня 2013).<small>Архивировано 6 сентября 2013.</small></ref> — Тунис сәясәтчесе, тәрҗемәче, 2011 елда чакырулы Тунис Оештыру җыелышының беренче вице-спикеры <ref name="newstate">[https://www.newstatesman.com/politics/politics/2012/04/ns-interview-mehrezia-labidi-tunisian-politician Mehdi Hasan talks to Tunisian politician Mehrezia Labidi on gender, democracy, and the Arab Spring], Mehdi Hasan, 18 апреля 2012, ''New Statesman''</ref>. Ул хатын-кызларның хокукларын яклау турында пунктны Гарәп языннан соң кабул ителгән Тунис конституциясына кертүгә булышлык итүен мөһим казаныш дип исәпли<ref name="huff">[http://www.huffingtonpost.com/2014/03/08/inspirational-women-2014_n_4919500.html 8 Women Who Already Made The World A Better Place In 2014], Charlotte Alfred,'' Huffington Post''</ref>. == Башлангыч еллары һәм белем алуы == Мехерзия Лабиди 1963 елның 17 декабрендә<ref>Mehrezia Labidi-Maiza: The First Vice-President of the Assembly {{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.tunisia-live.net/whoswho/whos-who-mehrezia-labidi-maiza/ |access-date=2021-05-08 |archive-date=2017-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171211162602/http://www.tunisia-live.net/whoswho/whos-who-mehrezia-labidi-maiza/ |dead-url=yes }}, Tunisia Live</ref> Эль-Мезирдә, [[Тунис]]ның төньяк-көнчыгышында Хаммамет (Набуль провинциясе) шәһәрендә туган. Сигез балалы гаиләдә үскән, әтисе аларга никах турында уйлардан алда мәктәпне тәмамларга тиешсегез дип әйткән. 1982 елда ул Громбалия шәһәрендә урта мәктәпне тәмамлаган, аннары көньякка күченгән, Сус шәһәрендә Югары нормаль мәктәптә укыган<ref name="frref2">{{Cite web|url=https://www.webdo.tn/2011/11/26/mehrezia-labidi-maiza-une-islamiste-liberale/|title=Mehrézia Labidi-Maïza : une islamiste libérale ?|language=fr|first=Abbes Ben|last=Mahjouba|work=Webdo.tn|date=26 November 2011|accessdate=2021-05-08|archivedate=2021-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210128071852/https://www.webdo.tn/2011/11/26/mehrezia-labidi-maiza-une-islamiste-liberale/}}</ref>. Лабиди Майза 1986 елда кияүгә чыга һәм телекоммуникацияләр буенча инженер булып эшләгән ире белән [[Франция]]гә китә, анда Яңа Сорбоннада Париж III Университетында телдән һәм язма тәрҗемәчеләрнең Югары мәктәбендә укый<ref>Isabelle Hanne, " Diaspora tunisienne. Un face à femmes ", ''Libération'', 20 января 2012 {{in lang|fr}}</ref>. 1992 елда икътисад һәм тәрҗемә буенча магистр дәрәҗәсен ала һәм шулай ук инглиз әдәбияты һәм театр белеме буенча аспирантура тәмамлый<ref>Meherzia Labidi Maïza {{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://forum.aljazeera.net/speakers/meherzia-labidi-ma%C3%AFza |access-date=2021-05-08 |archive-date=2017-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704072835/http://forum.aljazeera.net/speakers/meherzia-labidi-ma%C3%AFza |dead-url=yes }}, The 9th Al Jazeera Forum</ref>. Соңыннан Лабиди Майза Сен-Денида гуманитар фәннәрнең Аурупа институтында тәрҗемәчелек эше буенча укыта. == Карьерасы == [[2004 ел]]да Лабиди Майза Лоран Кляйн белән автордашта «Авраам, проснись, они сходит с ума!» ({{Lang-fr|Abraham, réveille-toi, ils sont devenus fous!}}) китабының авторы була<ref>''Labidi-Maïza, Mehrézia.''&#x20;Abraham, réveille-toi, ils sont devenus fous!&nbsp;: &#x20;&#x5B;фр.&#x5D;&nbsp;/ Mehrézia&nbsp;Labidi-Maïza, Laurent&nbsp;Klein.&nbsp;— Paris&nbsp;: Éditions de l'Atelier, 2004.&nbsp;— <nowiki>ISBN 978-2-7082-3769-8</nowiki>.</ref>. Мультимәдәни җәмгияттәдә мәгариф, хатын-кыз, җәмәгать, дин турында лекцияләр укый. 2006 елдан ул дини хатын-кызларның глобаль челтәре рәисе була. 2009 елда Лабиди Майза дини лидерларның Аурупа советы әгъзасы була. Ул Франциядә дебатлар вакытында никаб кию буенча уртача позицияне хуплаганнан соң, халыкара танылу ала. 2015 елда Лабиди Майза [[Нью-Йорк]]та урнашкан һәм БМОда танылу алган «Религии за мир» оешмасының мактаулы президенты була. === Сәясәт === [[2011 ел]]ның 23 октябрендә<ref name="marsad">{{Cite web|url=http://www.marsad.tn/fr/docs/51c83eb37ea2c47c3f367298|title=Déclaration sur l'honneur de la situation patrimoniale de la vice-présidente de l'ANC Meherzia Labidi|work=Marsad|date=11 июня 2013|accessdate=2021-05-08|archivedate=2013-09-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130906172955/http://www.marsad.tn/fr/docs/51c83eb37ea2c47c3f367298}}</ref> Лабиди Майза чит илләрдә яшәүче Тунис халкыннан Яңа Партиянең вәкиле буларак Тунис Оештыру җыелышына сайлана. Аның билгеләвенчә, ул һәр икенче кандидатның хатын-кыз булуын таләп иткән нигезләмә аркасында урын яулый<ref name="huff"/>. 22 ноябрдә 214 тавыштан 142 тавыш җыеп, Лабиди Майза җыелышның вице-спикеры була<ref name="tlive">[http://www.tunisia-live.net/whoswho/whos-who-mehrezia-labidi-maiza/ Mehrezia Labidi-Maiza: The First Vice-President of the Assembly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171211162602/http://www.tunisia-live.net/whoswho/whos-who-mehrezia-labidi-maiza/ |date=2017-12-11 }}, Tunisia Live</ref>. 2012 елда Лабиди Майза «Якын Көнчыгышта югары вазифалы хатын-кыз» дип атала<ref name="newstate"/>. Лабиди Майза дебатлар оештыра, аның барышында Тунисның яңа конституциясе нигезләмәле турында киңәшләшү була. Ул хатын-кызларның хокуклары бу документның 45-се статьясына кертелүе белән горурлана. Лабиди Майза 2014 елда «донъяны матурлаучы» сигезле хатын-кыз арасында «The Post Huffington» дип атала. Гарәп языннан соң кабул ителгән Тунис конституциясе аның үзе яклыларга окшамаган нигезләмәләрдән дә тора, моңа ул җавап итеп болай ти: «Бу бала табу кебек бертигез авыр: сызланулы, әммә нәтиҗәдә, бала дөньяга тугач, барсы да бәхет кичерә»<ref name="huff"/>. Лабиди Майза ике гражданлыкка ия — Франциядә һәм Туниста, бының өчен тәнкиткә дучар була. Аның ире, ике кызы һәм бер улы була. Лабиди Майза [[2014 ел]]ның октябрендә Туниста парламент сайлауларында Халык вәкилләре ассамблеясына сайлана, бу юлы Набель шәһәреннән икенче югарылыктагы округтан<ref name="marsad"/>. 2015 елда ул Тунис хөкүмәте әгъзасы була, хатын-кыз, гаилә, балалар һәм олуг яштәге кеше эшләре буенча комитетны җитәкли<ref name="aljez">[http://forum.aljazeera.net/speakers/meherzia-labidi-ma%C3%AFza Meherzia Labidi Maïza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704072835/http://forum.aljazeera.net/speakers/meherzia-labidi-ma%C3%AFza|date=4 июля 2017}}, The 9th Al Jazeera Forum</ref>. == Үлеме == Лабиди Майза 2020 ел азагында COVID-19 белән зарарланган һәм ноябрь уртасында дәвалану өчен Францияга килгән дигән хәбәр була. Аның хәле декабрь башларында начарая, һәм ул 2021 елның 22 гыйнварында иртә вафат була<ref>{{Cite news|title=Meherzia Laâbidi décédée après une longue lutte contre le Covid-19|url=https://www.universnews.tn/a-la-une/meherzia-laabidi-decedee-apres-une-longue-lutte-contre-le-covid-19/|accessdate=26 марта 2021|work=Univers News|date=22 января 2021|language=fr}}{{Deadlink|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Хатын-кыз эше буенча Тунис министры Сихем Бади аның COVID-19 белән җәфа чикмәвен хәбәр итә<ref>&nbsp;كانت بجانبها..سهام بادي تتحدّث عن الساعات الأخيرة لمحرزية العبيدي(фр.).&#x20;''tuniscope.com''&#x20;(7&nbsp;mai 9916).&#x20;<small>Дата обращения: 25 марта 2021</small></ref>. Лабиди Майзаны гәүдәсе 23 гыйнварда Туниска кайтарыла, һәм ул 24 гыйнварда Набульда Громбалия зиратында җирләнә<ref>{{Cite news|title=Tunisie : Meherzia Laabidi sera inhumée à Grombalia|url=https://directinfo.webmanagercenter.com/2021/01/22/tunisie-meherzia-laabidi-sera-inhumee-a-grombalia/|accessdate=2021-03-25|work=Directinfo|language=fr}}</ref>. == Искәрмәләр == {{Reflist|2}} [[Төркем:Тәрҗемәчеләр]] [[Төркем:Сәясәтче хатын-кызлар]] [[Төркем:17 декабрь көнне туганнар]] [[Төркем:1963 елда туганнар]] [[Төркем:Туниста туганнар]] [[Төркем:22 гыйнвар көнне вафатлар]] [[Төркем:2021 елда вафатлар]] [[Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр]] [[Төркем:Парижда вафатлар]] 21pgt3qkmh39zf61li7rj3o4s1gja3z 0 427245 5838324 4645594 2026-04-28T11:49:24Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838324 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Ринат Гатауллин | рәсем =Р.Ф.Гатауллин.jpg | рәсем_зурлыгы = 180 | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = Ринат Фазлетдин улы Гатауллин | һөнәр = икътисадчы галим | туу датасы = 14.06.1953 | туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], {{туу җире |Шаран районы| Шаран районында}}, [[Түбән Зәет]] | гражданлык = {{байрак|СССР}} [[СССР]]→<br/> {{байрак|Россия}} [[РФ]] | милләт = башкорт | үлем датасы = | үлем җире = | әти = | әни = | ир = | хатын = | балалар = | кул кую = | бүләк һәм премияләр = Башкортстанның атказанган икътисадчысы | сайт = | башка мәгълүмат = }} {{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Гатауллин}} ''Бу икътисадчы турында мәкалә, [[футбол]]чы турында [[Ринат Гатауллин (1965)|моннан]] укыгыз'' '''Ринат Гатауллин''', Ринат Фазлетдин улы Гатауллин ({{lang-ba|Ринат Фазлетдин улы Ғатауллин}}, ''[[1953 ел]]ның [[14 июнь|14 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Шаран районы]], [[Түбән Зәет]]'') ― икътисадчы, профессор (2007), икътисад фәннәре докторы (2001). 1990―1999 елларда Башкортстан парламенты депутаты. Башкортстанның төньяк-көнбатышында яшәүче татар телле башкортларның рәсми булмаган лидеры. Эзлекле рәвештә Башкортстанда татар теленә дәүләт теле статусын бирүне яклаучы<ref name=":0">[https://intertat.tatar/news/politics/07-05-2021/rinat-gataullin-bashkortstanda-tatarlarga-karshy-i-k-p-s-yl-chel-r-zl-re-tatar-5822339 Ринат Гатауллин: «Башкортстанда татарларга каршы иң күп сөйләүчеләр үзләре татар».] [[Интертат]], 7.05.2021</ref>. Башкортстанның атказанган икътисадчысы (2016). == Тәрҗемәи хәле == 1953 елның 14 июнендә Башкортстан АССР [[Шаран районы]] [[Түбән Зәет]] авылында туган. [[Башкорт дәүләт университеты]]ның икътисад факультетын (1975), СССР Икътисад институтының ([[Мәскәү]]) аспирантурасын тәмамлаган. «Икътисади теория» белгечлеге буенча докторлык диссертациясе яклаган (2001). Диссертациянең темасы: {{comment|«Базар икътисадында халыкка хезмәт күрсәтү өлкәсенең нәтиҗәлелеге»|Эффективность сферы услуг населению в рыночной экономике}}. == Хезмәт юлы == 1975―1977 елларда ― БАССР [[Туймазы районы]] [[Константиновка (Туймазы районы)|Константиновка]] тулы булмаган урта мәктәбе директоры. 1977―1979, 1982 елларда ― СССР Фәннәр Академиясенең Урал бүлекчәсе Башкортстан Гыйльми үзәгенең икътисад тикшеренүләре бүлегендә фәнни хезмәткәр<ref>{{Citation |title=Гатауллин Ринат Фазлетдин улы |url=http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3575-ataullin-rinat-fazletdin-uly |access-date=2021-08-11 |archive-date=2016-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160421191712/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3575-ataullin-rinat-fazletdin-uly |dead-url=yes }}</ref>. 1989 елдан ― Башкортстан авыл хуҗалыгы институтында (1993 елдан [[Башкорт дәүләт аграр университеты|университет]]) лаборатория мөдире. 1990 елдан ― БАССР госпланында бүлек җитәкчесе. 1991―1995 елларда ― БР икътисад министры урынбасары. 1995―1999 елларда ― БР Дәүләт җыелышы – Корылтае Законнар чыгару палатасының комитет җитәкчесе. 1999―2003 елларда ― БР хезмәт һәм халыкны социаль яклау министры урынбасары. 2003―2011 елларда ― Көнчыгыш икътисад-гуманитар университетында кафедра мөдире. 2011 елдан ― Россия Фәннәр Академиясенең Уфа фәнни үзәге Социаль-икътисади тикшеренүләр институты ({{lang-ru|ИСЭИ}}) сектор мөдире<ref name=":1">[https://ufa-isei.ru/сектор-экономики-и-управления-развит/ Гатауллин Ринат Фазлтдинович.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411132236/https://ufa-isei.ru/%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82/ |date=2021-04-11 }} Сайт ИСЭИ{{ref-ru}}</ref>. 250 дән артык фәнни эш, шул исәптән 40 монография һәм брошюралар авторы. == Җәмәгать эшчәнлеге == 1990―1999 елларда Башкортстан парламенты (XIII чакырылыш БАССР Югары Советы, I чакырылыш [[Башкортстан Республикасы Дәүләт Җыелышы — Корылтай|БР Дәүләт Җыелышы — Корылтай]]) депутаты. Башкортстанның 18 кануны авторы. 1997 ел ахырында фикердәшләре белән бергә «Башкортстан Республикасының гаделлек һәм тәртип партиясе»н гамәлгә куя һәм теркәү уздыра. 1999 елда «БР телләр турында законы» проектын кискен тәнкыйтьли, берничә протест митингысында катнаша, бу проектны, депутат буларак, кабул иттертмәскә тырыша. Ырудашлары белән бергә «Төньяк-көнбатыш башкортлары корылтае» иҗтимагый оешмасын төзи һәм җитәкли. Оешма, БР төньяк-көнбатыш башкортларының күпчелеге туган тел дип саный торган татар телен куллану өлкәсен саклап калу өчен, татар теленә дәүләт теле статусы бирүгә каршы булган хакимиятләргә һәм рәсми башкорт берләшмәләренә оппозициядә тора<ref>[https://lib.sale/istoriya-rossii/gataullin-rinat-fazltdinovich-73414.html Гатауллин Ринат Фазлтдинович.]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} lib.sale{{ref-ru}}</ref>. {{цитата|автор=Ринат Гатауллин|Безнең тел — татар теле. Мин ... көнбатыштагы татар телле башкортларның лидеры, безнең телебез татар теле икәненә бернинди шик тә белдермибез<ref name=":0"/>}} == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == * 2013 ― [[Башкортстан Республикасы Дәүләт Җыелышы — Корылтай|БР Дәүләт Җыелышы — Корылтайның]] «Башкортстан Республикасында закончылыкны үстерүгә аерым өлеш керткән өчен» билгесе * 2016 ― Башкортстанның атказанган икътисадчысы * 2016 ― БР Хөкүмәтенең Мактау грамотасы <ref>''Айдар Хусаинов''. [https://zen.yandex.ru/media/husainov/ia-rabotal-v-piati-ministerstvah-5c9bc12398d16400b4737dd3 Я работал в пяти министерствах...] [[Истоки (газета, Уфа)|«Истоки»]], 28.03.2019{{ref-ru}}</ref> * 2018 ― [[БТК]] «Татар милләте каршындагы казанышлары өчен» медале<ref name=":1"/> * 2019 ― «Башкортстан Республикасы оештырылуга 100 ел» юбилей медале<ref name=":1"/> == Гаиләсе == Хатыны белән өч бала тәрбияләп үстергәннәр. == Сылтамалар == * [https://lib.sale/rossii-istoriya/elita-bashkortostana-politicheskoe.html Гатауллин Ринат Фазлтдинович]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // ''Галлямов Р. Р.'' Элита Башкортостана: политическое и конфессиональное измерения. 2006{{ref-ru}} * [https://intertat.tatar/news/politics/07-05-2021/rinat-gataullin-bashkortstanda-tatarlarga-karshy-i-k-p-s-yl-chel-r-zl-re-tatar-5822339 Ринат Гатауллин: «Башкортстанда татарларга каршы иң күп сөйләүчеләр үзләре татар».] [[Интертат]], 7.05.2021 * [http://www.bashgolos.ru/policy/957-rinat-gataullin-s-novoy-vlastyu-u-menya-nikakih-otnosheniy-net.html Ринат Гатауллин: «С новой властью у меня никаких отношений нет».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210511182729/http://www.bashgolos.ru/policy/957-rinat-gataullin-s-novoy-vlastyu-u-menya-nikakih-otnosheniy-net.html |date=2021-05-11 }} bashgolos.ru, 24.06.2013{{ref-ru}} == Искәрмәләр == <small>{{искәрмәләр}}</small> {{Туган җир журналы}} {{DEFAULTSORT:Гатауллин (1953), Ринат}} [[Төркем:Икътисадчылар]] [[Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Икътисад фәннәре докторлары]] [[Төркем:Профессорлар]] [[Төркем:Башкортстан сәясәтчеләре]] [[Төркем:Җәмәгать эшлеклеләре]] lr75ao9o737juyk2ten700gypvjjquv 0 436367 5838120 5034110 2026-04-27T14:28:36Z ~2026-25646-19 60591 fe 5838120 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=октябрь 2024}} {{УК}} '''IMANOL''' — [[Польша]]ның [[Вармия-Мазурия воеводалыгы]] {{АТБВ}} [[гмина]]сында урнашкан авыл.<ref>[https://web.archive.org/web/20130607024759/http://www.budgetrf.ru/Publications/Magazines/VestnikSF/2004/vestniksf246-26/vestniksf246-26200.htm Территориальное самоуправление в Польше]</ref><ref>Территориальное самоуправление в Польше// Актуальные проблемы реформы местного самоуправления/ Аналитический вестник Совета Федерации ФС РФ. — 2004. № 26 (246)</ref> == Географиясе == Гайди Польшаның башкаласы [[Варшава]]дан төньяк-көнбатышка таба 206 чакрым ераклыкта урнашкан. == Климаты == Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1&nbsp;°C — -5&nbsp;°C, июльдә +17&nbsp;°C — +19&nbsp;°C.<ref>Польша // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.</ref> Явым-төшем 500-800 мм.<ref>{{Citation |title=Poland — CIA — The World Factbook |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pl.html |access-date=2021-06-10 |archive-date=2019-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818041414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pl.html |dead-url=yes }}</ref> == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} 2011 елда биредә 114 кеше яшәгән.<ref name=nsp>[https://stat.gov.pl/spisy-powszechne/nsp-2011/nsp-2011-wyniki/ludnosc-w-miejscowosciach-statystycznych-wedlug-ekonomicznych-grup-wieku-stan-w-dniu-31-03-2011-r-,21,1.html Ludność w miejscowościach statystycznych według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.]</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Әдәбият == * «Morąg — z dziejów miasta i powiatu», Pojezierze, Olsztyn 1973 * Мякотин В. А. Воеводство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. [[Төркем:Польша торак пунктлары]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Вармия-Мазурия воеводалыгы торак пунктлары]] {{Poland-geo-stub}} qdnqhggcc4g7cn34gtvyg65o9t3vsaw 5838121 5838120 2026-04-27T14:28:45Z Quinlan83 37831 Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-25646-19|~2026-25646-19]] ([[User talk:~2026-25646-19|talk]]) to last version by Nurbot: reverting vandalism 5034110 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=октябрь 2024}} {{УК}} '''Гайди''' — [[Польша]]ның [[Вармия-Мазурия воеводалыгы]] {{АТБВ}} [[гмина]]сында урнашкан авыл.<ref>[https://web.archive.org/web/20130607024759/http://www.budgetrf.ru/Publications/Magazines/VestnikSF/2004/vestniksf246-26/vestniksf246-26200.htm Территориальное самоуправление в Польше]</ref><ref>Территориальное самоуправление в Польше// Актуальные проблемы реформы местного самоуправления/ Аналитический вестник Совета Федерации ФС РФ. — 2004. № 26 (246)</ref> == Географиясе == Гайди Польшаның башкаласы [[Варшава]]дан төньяк-көнбатышка таба 206 чакрым ераклыкта урнашкан. == Климаты == Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1&nbsp;°C — -5&nbsp;°C, июльдә +17&nbsp;°C — +19&nbsp;°C.<ref>Польша // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.</ref> Явым-төшем 500-800 мм.<ref>{{Citation |title=Poland — CIA — The World Factbook |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pl.html |access-date=2021-06-10 |archive-date=2019-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818041414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pl.html |dead-url=yes }}</ref> == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} 2011 елда биредә 114 кеше яшәгән.<ref name=nsp>[https://stat.gov.pl/spisy-powszechne/nsp-2011/nsp-2011-wyniki/ludnosc-w-miejscowosciach-statystycznych-wedlug-ekonomicznych-grup-wieku-stan-w-dniu-31-03-2011-r-,21,1.html Ludność w miejscowościach statystycznych według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.]</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Әдәбият == * «Morąg — z dziejów miasta i powiatu», Pojezierze, Olsztyn 1973 * Мякотин В. А. Воеводство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. [[Төркем:Польша торак пунктлары]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Вармия-Мазурия воеводалыгы торак пунктлары]] {{Poland-geo-stub}} cctgph0vga0op6b6ngv59n3t722t5n3 0 460940 5838094 4077484 2026-04-27T12:20:57Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838094 wikitext text/x-wiki {{TurkicMarathon2021}} {{Шәхес}} {{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Сәфәров}} '''Ләтиф Бәшир улы Сәфәров''' ({{lang-az|Lətif Bəşir oğlu Səfərov}}; [[1920 ел]]ның [[30 сентябрь|30 сентябре]], Шуша, [[Азәрбайҗан Совет Социалистик Республикасы|Азәрбайҗан ССР]] — [[1963 ел]]ның [[12 декабрь|12 декабре]], [[Бакы]], [[Азәрбайҗан Совет Социалистик Республикасы|Азәрбайҗан ССР]]) — [[Азәрбайҗан]] совет режиссёры, Азәрбайҗан ССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1960). == Тормыш юлы == Ләтиф Сәфәров 1920 елның 30 сентябрендә Шушада туа. 7 яшендә Л. Мурның «Гилән кызы» фильмында төшә. 1928—1931 елларда Бакыда «Севиль», «Ләтиф», «Көнчыгышка юл», «Алтын куак» фильмнарында төшә<ref>[http://www.anl.az/down/meqale/bakrabochiy/2010/oktyabr/137197.htm Мастер отечественного экрана]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1931 елда Гәнҗә педагогика техникумына укырга керә. Аны тәмамлаганнан соң Бакыга кайта, дубляж бүлегендә актёр, аннары режиссёр ассистенты булып эшли, «Чапаев», «Ленин Октябрьдә», «Без Кронштадтан» кебек танылган фильмнарны азәрбайҗан телендә яңгырата. 1940 елда Мәскәү кинематография институтының (ВГИК) режиссура факультетына Григорий Козинцев курсына укырга керә. Башланган сугыш укуны туктата. 1941—1946 елларда [[Бәрдә]]дә укытучы булып эшли. 1946 елда ул Мәскәүгә әйләнеп кайта һәм ВГИКта белем алуын дәвам итә<ref>Азербайджанской ССР кинематография. Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1987. — стр. 13.</ref>. Эльдар Рязанов, Виллена Азарова, Станислав Ростоцкий, Вениамин Дорман, Лия Дербышеваның курсташлары була. 1950 елда укуын тәмамлап, Бакы киностудиясендә эшли башлый. 1950 еллар башында берничә документаль фильм куя. 1955 елда ул үзенең беренче «Яраткан җыр» («Бәхтияр») фильмын төшерә. Төп рольгә [[Рәшит Бәйбутов]] чакырыла. Фильмда композитор Тофик Кулиев иҗат иткән «Бакы», «Зибәйдә», «Алтын балдак» җырлары яңгырый. 1957 елда Ләтиф Сәфәров Хәсән Сәидбәйлинәң «Авыл табибы» әсәре мотивлары буенча «Эссе һава астында» дигән нәфис фильм төшерә. 1958 елда ул «Бакы һәм бакылылар» киночеркын төшерә. Соңрак мәңгелек мәхәббәт турында «Ләйлә вә Мәҗнүн» фильмын төшерә. 1958 елда аны Аззрбайҗан ССРның Кинематографистлар Берлегенең беренче секретаре итеп сайлыйлар. 1963 елның 12 декабрендә Ләтиф Сәфәров үз-үзенә кул сала. == Гаилә == Беренче хатыны — Васюкова Фаина Николаевна (1920—2003). 1946 елдан 1956 елга кадәр өйләнешкән булалар. * Улы — Сәфәров Ләтиф Ләтиф улы (1949—2004). ** Оныгы — Сәфәрова Мария Ләтиф кызы (1971 елда туган). ** Оныгы — Сәфәров Ләтиф Ләтиф улы (1977 елда туган). * Кызы — Сәфәрова Анна Ләтиф кызы (хәзер Жедрина) (1951 елда туган). ** Оныгы — Жедрин Иван Александр улы (1979 елда туган). Соңрак Ләтиф Сәфәров Азәрбайҗан җырчысы [[Шөвкәт Әләкбәрова]]га өйләнә. Бу никахта парның улы Бәшир туа. Үз-үзенә кул салганнан соң, аның хатыны Әләкбәрова бүтән кияүгә чыкмаган, тормышын карьерага һәм гаиләгә багышлаган. == Бүләкләр == * [[Хөрмәт Билгесе ордены]] (1959 елның 9 июне) == Искәрмәләр == <references /> == Әдәбият == * АСЭ. Азербайджанская Советская Энциклопедия. * САФАРОВ Лятиф Башир-оглы // Энциклопедия кино. — 2010. {{Тышкы сылтамалар}} [[Төркем:ВГИК тәмамлаучылар]] [[Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары]] [[Төркем:ССРБ кинорежиссерлары]] [[Төркем:Әлифба буенча кинорежиссёрлар]] [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] [[Төркем:Бакыда вафатлар]] [[Төркем:1963 елда вафатлар]] [[Төркем:12 декабрь көнне вафатлар]] [[Төркем:Шушада туганнар]] [[Төркем:1920 елда туганнар]] [[Төркем:30 сентябрь көнне туганнар]] gtxaalfcws3tqe5euy99j97d758j3wi 0 485228 5838222 5277470 2026-04-27T22:18:47Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838222 wikitext text/x-wiki {{ФГОС.wiki (2021)}} {{Шәхес}} '''Николай Максимович Гюнтер''' ([[1871 ел|1871 елның]] 5 [[17 декабрь|(17) декабре]], [[Санкт-Петербург]], [[Россия империясе]] — [[1941 ел|1941 елның]] [[4 май|4 мае]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]]) — Россия һәм совет математигы, профессор (1904), ССРБ ФА әгъза-корреспонденты (1924). == Тормыш юлы == 1883—1890 елларда Карл Май гимназияне укый. 1894 елда [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Петербург университетының]] физика-математика факультетын беренче дәрәҗә диплом белән тәмамлый, шуннан соң, академик А. А. Марков тәкъдиме буенча, профессор дәрәҗәсенә әзерләнү өчен калдырыла. 1894—1902 елларда ул туган гимназиясендә, 1899—1904 елларда — Константинов артиллерия училищесында, ә 1897 елдан Элемтә юллары инженерлары институтында эшли, анда югары математика кафедрасын җитәкли (1906 елдан — профессор). 1904 елдан Гюнтер Петербург (Ленинград) университетында дифференциаль һәм интеграль тигезләмәләр кафедрасы мөдире булып эшли башлый. Монда ул магистр (1904) һәм доктор (1915) диссертациясен яклый. 20 елдан артык Н. М. Гюнтер Педагогия институтында, 1903—1916 елларда — Югары хатын-кызлар (Бестужев) курсларында укыта. 1922 елда Диңгез инженер училищесында математика укыта<ref>''Усик Н. П., Полях Я. И.'' Высшее военно-морское инженерное училище имени Ф. Э. Дзержинского. Исторический очерк. — <abbr>Л.</abbr>: ВВМИОЛУ имени Ф.Э. Дзержинского, 1990. — 408 с.</ref>. 1926—1938 елларда ул бер үк вакытта [[Петербург политехник университеты|Ленинград политехник институтының]] физика-механика факультетында эшли: 1930 елдан — тармак физика-механика кафедрасының математика кафедрасы профессоры, 1934 елдан — Индустриаль институт профессоры. Аның лекцияләре берничә тапкыр нәшер ителгән дәреслекләр һәм уку әсбаплары нигезенә яталар, ул шулай ук киң танылган өч томлык «Югары математика буенча мәсьәләләр җыентыгы»ның автордашы (Р. О. Кузьмин белән) һәм мөхәррире (1941 елга кадәр) була. 1922 елда Гюнтер «РСФСРның Атказанган фән эшлеклесе» исеменә лаек була, 1924 елда Физика-техник фәннәр бүлеге буенча ССРБ ФА әгъза-корреспонденты итеп сайлана (математика фәннәре разряды буенча). 1927 елда ССРБ Халык мәгариф комиссариаты премиясен ала. Николай Гюнтер күренекле галим-математик, фәнни мәктәпкә нигез салучы була, биш халыкара математика конгрессында катнаша — [[Һайделберг|Гейдельбергта]] (1904), [[Рим|Римда]] (1904), [[Кембриҗ|Кембриджда]] (1912, 1924), [[Торонто|Торонтода]] (1924). Фәнни хезмәтләре гадәти дифференциаль тигезләмәләр теориясенә, шәхси чыгарылмаларда, математик физикада, потенциал теориясендә дифференциаль тигезләмәләр теориясенә карый. Чын алмаш һәм функциональ анализ функцияләре теориясе идеяләрен һәм методларын киң куллана. Тышкы потенциаль көч булганда идеаль сыеклык гидродинамикасы тигезләмәсен чишү юлы булуын һәм бердәмлеген раслый. 1916 елда гомумиләштерелгән функцияләр теориясенә нигез салучы «Өлкәләрдән функцияләр теориясе»н бастыра. Николай Гюнтер — 140 тан артык фәнни эшләр авторы, аерым алганда. == Искәрмәләр == <references /> == Әдәбият == * ''Смирнов В. И., Соболев С. Л.'' [http://www.mathnet.ru/links/a7286683452dc1492a9a169e77866e8f/im3827.pdf Николай Максимович Гюнтер (1871—1941).] [http://www.mathnet.ru/links/a7286683452dc1492a9a169e77866e8f/im3827.pdf Некролог] * [http://www.unilib.neva.ru/dl/2269/1.pdf Учёные-математики Политехнического]{{Deadlink|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Благово Н. В. [http://www.kmay.ru/publics_sample.phtml?n=13 Школа на Васильевском острове. Историческая хроника. Часть I. Гимназия и реальное училище Карла Мая в Санкт-Петербурге. 1856—1918] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211127204947/http://www.kmay.ru/publics_sample.phtml?n=13 |date=2021-11-27 }}. — СПб.: Наука, 2005. — 538 с. — <nowiki>ISBN 5-02-025041-4</nowiki>. * Усик Н. П., Полях Я. И. Высшее военно-морское инженерное училище имени Ф. Э. Дзержинского. Исторический очерк. — Л.: ВВМИОЛУ имени Ф.Э. Дзержинского, 1990. — 408 с. * ''Синкевич Г. И.'' [http://mvo.multisite.unn.ru/files/2020/03/17-%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D0%93.-%D0%98.-%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D0%93%D1%8E%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80-1871-1941.pdf Николай Максимович Гюнтер (1871—1941) // Математика в высшем образовании. — 2019. — № 18. — С. 123—146.] == Сылтамалар == * [http://www.kmay.ru/sample_pers.phtml?n=960 Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718130215/http://www.kmay.ru/sample_pers.phtml?n=960 |date=2014-07-18 }} * ''Гюнтер Николай Максимович'', Большая Российская энциклопедия, Том 8. — М.: БРЭ, 2007. — С. 206. * ''Бородин А. И.'' Советские математики. — Киев—Донецк: Вища школа, 1978. — С. 26. * ''[http://www.math.ru/history/people/Gunter Гюнтер Николай Максимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510051245/http://math.ru/history/people/Gunter |date=2008-05-10 }}'' — статья в Математическом энциклопедическом словаре. — М.: Сов. энциклопедия, 1988 {{Тышкы сылтамалар}} [[Төркем:РСФСР атказанган фән эшлеклеләре]] [[Төркем:Әлифба буенча математиклар]] [[Төркем:Русия математиклары]] [[Төркем:Питырбурда вафатлар]] [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] [[Төркем:1941 елда вафатлар]] [[Төркем:4 май көнне вафатлар]] [[Төркем:Питырбурда туганнар]] [[Төркем:1871 елда туганнар]] [[Төркем:17 декабрь көнне туганнар]] [[Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Математиклар]] oy6o1akddzbczzbodf3mq7xmdwamfgm 0 486642 5838211 4105598 2026-04-27T20:48:27Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838211 wikitext text/x-wiki {{MyTatarstan2022}} {{Шәхес|туу җире=Ахунбаево, [[Үзбәкстан ССР]], [[ССРБ]]|үлем датасы=10.01.2010|үлем җире=[[Казан]], [[Россия]]|гражданлык={{USSR}} {{RUS}}|альма-матер=[[Казан милли тикшеренү технология университеты|Казан химия-технология институты]]}}{{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Йосыпов}} '''Наил Хәбиб улы (Хәбибулла улы) Йосыпов''' ([[1930 ел]]ның [[1 март]]ы, Ахунбаево, [[Үзбәкстан Совет Социалистик Республикасы|Үзбәкстан ССР]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]] — [[2010 ел]]ның [[10 гыйнвар]]ы, [[Казан]], [[Россия]]) — совет һәм Россия партия һәм хуҗалык эшлеклесе, «[[Казаноргсинтез]]» ААҖ директоры (1986—2003), Казанның мактаулы гражданины (2007)<ref>{{Citation |title=Почетные граждане Казани |url=https://kzn.ru/o-kazani/pochetnye-grazhdane-kazani/ |access-date=2021-12-31 |archive-date=2021-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826140219/https://kzn.ru/o-kazani/pochetnye-grazhdane-kazani/ |dead-url=yes }}</ref>. == Тормыш юлы == Наил Йосыпов Үзбәкстан ССРның Анҗиҗән өлкәсе Җалалкудык районы Ахунбаево авылында туган<ref name="rt">[http://rt-online.ru/p-rubr-obsh-8146/ Юсупов Наиль Хабибуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709184454/http://rt-online.ru/p-rubr-obsh-8146/ |date=2021-07-09 }} [[Республика Татарстан (гәҗит)|Газета Республика Татарстан]]</ref>. 1953 елда «химия заводлары җиһазлары» юнәлеше буенча [[Казан милли тикшеренү технология университеты|Казан химия-технология институтының]] механика факультетын тәмамлый. Беренче вакытта КХТИда кафедраның өлкән лаборанты булып эшли. 1953 ел ахырында Йосыпов Тымытык машина-трактор станциясенең баш инженеры итеп билгеләнә. 1958—1960 елларда Наил Йосыпов [[Советлар Берлеге коммунистик фиркасе|СБКФ]] Татарстан өлкә комитетында инструктор булып эшли. 1962 елда [[СБКФ ҮК]] каршындагы Югары партия мәктәбен тәмамлый һәм СБКФ Татарстан өлкә комитеты партия органнары бүлеге мөдире урынбасары була<ref name="kampedia">[http://www.kampedia.ru/index.php/Юсупов,_Наиль_Хабибович Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709185042/http://www.kampedia.ru/index.php/%D0%AE%D1%81%D1%83%D0%BF%D0%BE%D0%B2%2C_%D0%9D%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-07-09 }} Кампедия</ref>. 1962 елның декабреннән алып 1964 елның декабренә кадәр Йосыпов [[Советлар Берлеге коммунистик фиркасе|СБКФ]] Чаллы райкомының (1963 елның гыйнварында шәһәр комитетына үзгәртелә) беренче секретаре була. 1965—1969 елларда — СБКФ Түбән Кама шәһәр комитеты беренче секретаре. Йосыповның турыдан-туры җитәкчелегендә эре нефть химиясе һәм шина комбинатлары, үсентеләр заводы төзелә, шулай ук азык-төлек сәнәгате, сәүдә, хуҗалык-көнкүреш хезмәте күрсәтү оешмалары комплексы төзелә башлый, урта мәктәпләр һәм хастаханәләр ачыла, масштаблы торак төзелеше алып барыла<ref name="rt" />. 1969—1974 елларда СБКФ Татарстан өлкә комитеты нефть сәнәгате бүлеге мөдире була. Республикада нефть чыгару ысулларын тәнкыйть итү сәбәпле җитештерүгә күчерелә<ref name="churchill">[https://www.business-gazeta.ru/article/415510 Наиль Юсупов: его называли «наш татарский Черчилль»]</ref>. 1974—1986 елларда — В. В. Куйбышев исемендәге Казан химия заводы директоры (соңрак — «[[Тасма]]»). Йосыпов җитәкчелегендә рентген һәм фототехник элпәләр җитештерү буенча киң күләмле эш башлана, аның өчен җиһазлар Япониядән кайтарыла<ref name="churchill" />. 1986 елдан 2003 елга кадәр «Органик синтез» ААҖ директоры, генераль директоры вазыйфасын башкара. Йосыповның турыдан-туры катнашында заманча техника, җитештерү белән компьютерлаштырылган идарә итү файдалануга тапшырыла, төп җитештерүләр реконструкцияләнә. Йосыпов социаль инфраструктураны үстерүгә зур игътибар бирә, социаль-мәдәни объектлар, спорт комплекслары, 71000 м² артык төзекләндерелгән торак йортлар төзелә һәм файдалануга тапшырыла<ref name="rt" />. 2002 елда «Коммерсантъ» журналы исемлегендә 59 нчы урынны, «Россиянең иң профессиональ менеджерлары. Тор-100» арасында 1000 нче урынны алган. Бер елдан соң «Деньги» журналы аны илнең иң эре 100 финансчысы исемлегенә кертә, Йосыпов анда 67 нче урынны ала<ref name="kampedia" />. 2003 елда Йосыпов пенсиягә чыга һәм «Аммоний» ААҖ генераль директоры киңәшчесе була. Нефть химиясе һәм химия сәнәгатендә кайбер уйлап табуларның авторы һәм автордашы. Ул дүрт чакырылыш [[ТАССР Югары Советы|Татарстан АССР Югары Советы]] депутаты итеп сайланган. 2010 елның 10 гыйнварында Казанда вафат була. 2016 елда [[Казанның Киров районы|Киров районының]] яңа урамнарының берсен Йосыпов исеме белән атарга тәкъдим ителә<ref>[https://www.kazan.kp.ru/online/news/2375193/ Улица имени Наиля Юсупова появится в Казани]</ref>. == Бүләкләр == * [[Кызыл Байрак Хезмәт ордены]]; * ике [[Хөрмәт Билгесе ордены]]; * «Россиянең иң яхшы менеджеры» билгесе; * [[Татарстан Республикасының Атказанган химигы]]; * Россия Федерациясенең Атказанган химигы. == Искәрмәләр == <references /> == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} == Моны да карагыз == {{Татарстан Республикасының Атказанган химигы}} {{Татарстанның шәрәфле ватандашлары}} [[Төркем:Казан химия-технология институтын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Казанның шәрәфле ватандашлары]] [[Төркем:Татарстанның атказанган химиклары]] [[Төркем:Русиянең атказанган химиклары]] [[Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары]] [[Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары]] [[Төркем:Казанда вафатлар]] [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] [[Төркем:2010 елда вафатлар]] [[Төркем:10 гыйнвар көнне вафатлар]] [[Төркем:1930 елда туганнар]] [[Төркем:1 март көнне туганнар]] rnt8dqc307jo7fpcz63cbbspkbxlzl3 0 505714 5838124 4856840 2026-04-27T14:33:19Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838124 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=октябрь 2024}} {{Orphan|date=октябрь 2024}} {{УК}} {{мәгънәләр|Авҗыпынары (мәгънәләр)}} '''Авҗыпынары''' ({{lang-tr|Avcıpınarı}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Акдиңгез бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> Адана иле Саимбейли илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Авҗыпынары Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 353 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 698 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q790285. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &#91;в 35 т.&#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} [[Төркем:Саимбейли илчесе мәхәлләләре]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия мәхәлләләре]] {{Turkey-geo-stub}} 8lelrv3q8v07gcakln04z5psbce2coc 0 507106 5838318 4860574 2026-04-28T10:56:44Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838318 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=октябрь 2024}} {{Orphan|date=октябрь 2024}} {{УК}} {{мәгънәләр|Аһибаба}} '''Аһибаба''' ({{lang-tr|Ahibaba}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Мәрмәр бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> Сакарья иле Гейве илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Аһибаба Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 220 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 131 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q6957208. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &#91;в 35 т.&#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} [[Төркем:Гейве илчесе мәхәлләләре]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия мәхәлләләре]] {{Turkey-geo-stub}} gz59a6h50xj2i6avc60rwo52nc1lpv2 0 508786 5838103 4699495 2026-04-27T13:03:20Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838103 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=октябрь 2024}} {{Orphan|date=октябрь 2024}} {{УК}} {{мәгънәләр|Белпынар (мәгънәләр)}} '''Белпынар''' ({{lang-tr|Belpınar}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Эчке Анатолия бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> Анкара иле Кызылҗаһамам илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == {{Бүлекне тулыландырырга}} == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q4884665. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &#91;в 35 т.&#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} [[Төркем:Кызылҗаһамам илчесе мәхәлләләре]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия мәхәлләләре]] {{Turkey-geo-stub}} o1ekhxxjovdeuzs6kfojhpnlia7qjiv 0 511906 5838118 4866285 2026-04-27T14:11:36Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838118 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=октябрь 2024}} {{Orphan|date=октябрь 2024}} {{УК}} {{мәгънәләр|Дөртпынар}} '''Дөртпынар''' ({{lang-tr|Dörtpınar}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Көнчыгыш Анатолия бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> Эрзурум иле Караязы илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Дөртпынар Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 821 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 1152 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q6767833. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &#91;в 35 т.&#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} [[Төркем:Караязы илчесе мәхәлләләре]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия мәхәлләләре]] {{Turkey-geo-stub}} 7xd1m1eq6d66qzru0114560vru7ylzh 0 515635 5838093 4728779 2026-04-27T12:05:52Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838093 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=октябрь 2024}} {{Orphan|date=октябрь 2024}} {{УК}} {{мәгънәләр|Карачай}} '''Карачай''' ({{lang-tr|Karaçay}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Эгей бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> Айдын иле Назилли илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == {{Бүлекне тулыландырырга}} == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q109392131. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &#91;в 35 т.&#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} [[Төркем:Назилли илчесе мәхәлләләре]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия мәхәлләләре]] {{Turkey-geo-stub}} f636gvhacj347fby6y4d9kbegezgzrx 0 519003 5838315 4801017 2026-04-28T10:29:13Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838315 wikitext text/x-wiki {{УК}} {{мәгънәләр|Овабашы}} '''Овабашы''' ({{lang-tr|Ovabaşı}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Акдиңгез бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> Мерсин иле Анамур илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Овабашы Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 424 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 636 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q7113191. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} {{Turkey-geo-stub}} [[Төркем:Анамур илчесе мәхәлләләре]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия мәхәлләләре]] 8iyvavlpcdh7u1oz0whvpj9yecja758 0 522325 5838260 4840098 2026-04-28T02:47:55Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838260 wikitext text/x-wiki {{УК}} {{мәгънәләр|Туна}} '''Туна''' ({{lang-tr|Tuna}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Мәрмәр бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> Бурса иле Османгази илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Туна Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 325 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 89 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q109384130. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} {{Turkey-geo-stub}} [[Төркем:Османгази илчесе мәхәлләләре]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия мәхәлләләре]] jmyhuphjxxppmsogug8jv1amo12ms6k 0 529247 5838164 4860056 2026-04-27T17:58:07Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838164 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=октябрь 2024}} {{УК}} {{мәгънәләр|Ашагыбалҗылар (мәгънәләр)}} '''Ашагыбалҗылар''' ({{lang-tr|Aşağıbalcılar}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Көнчыгыш Анатолия бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> [[Битлис]] иле Битлис илчесенә караган бер авыл ({{lang-tr|köy}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Ашагыбалҗылар Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 824 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 1169 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q6079563. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &#91;в 35 т.&#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} * {{cite web |title=Genel Kurul Tutanağı 24.Dönem 5. Yasama Yılı 30. Birleşim|url=http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305000118/http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=4 Mart 2015|archivedate=5 Mart 2015|archivedate=15 12 2014||deadlink = no }} [[Төркем:Битлис илчесе авыллары]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия авыллары]] {{Turkey-geo-stub}} p4l258o55gigxe2f5lap3st6hbxwclm 0 531857 5838153 4862619 2026-04-27T17:29:25Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838153 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=октябрь 2024}} {{УК}} {{мәгънәләр|Гүллүҗе (мәгънәләр)}} '''Гүллүҗе''' ({{lang-tr|Güllüce}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Карадиңгез бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> [[Амасья]] иле Гүмүшхаҗыкөй илчесенә караган бер авыл ({{lang-tr|köy}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Гүллүҗе Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 215 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 523 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q4827525. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &#91;в 35 т.&#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} * {{cite web |title=Genel Kurul Tutanağı 24.Dönem 5. Yasama Yılı 30. Birleşim|url=http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305000118/http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=4 Mart 2015|archivedate=5 Mart 2015|archivedate=15 12 2014||deadlink = no }} [[Төркем:Гүмүшхаҗыкөй илчесе авыллары]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия авыллары]] {{Turkey-geo-stub}} js71cntf93g2xxscp87tm02m1t88oh5 0 532796 5838097 4864980 2026-04-27T12:44:26Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838097 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=октябрь 2024}} {{УК}} {{мәгънәләр|Дерекөй (мәгънәләр)}} '''Дерекөй''' ({{lang-tr|Dereköy}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Эчке Анатолия бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> [[Чанкыры]] иле Байрамөрен илчесенә караган бер авыл ({{lang-tr|köy}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Дерекөй Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 126 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 357 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q2802527. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &#91;в 35 т.&#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} * {{cite web |title=Genel Kurul Tutanağı 24.Dönem 5. Yasama Yılı 30. Birleşim|url=http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305000118/http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=4 Mart 2015|archivedate=5 Mart 2015|archivedate=15 12 2014||deadlink = no }} [[Төркем:Байрамөрен илчесе авыллары]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия авыллары]] {{Turkey-geo-stub}} ncx3pc2wtsdgzgqpwqm6rsyyv8wf84j 0 532868 5838102 4865096 2026-04-27T12:59:39Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838102 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=октябрь 2024}} {{УК}} {{мәгънәләр|Деречаты (мәгънәләр)}} '''Деречаты''' ({{lang-tr|Dereçatı}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Карадиңгез бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> [[Синоп]] иле Боябат илчесенә караган бер авыл ({{lang-tr|köy}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Деречаты Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 211 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 463 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q6788528. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &#91;в 35 т.&#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} * {{cite web |title=Genel Kurul Tutanağı 24.Dönem 5. Yasama Yılı 30. Birleşim|url=http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305000118/http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=4 Mart 2015|archivedate=5 Mart 2015|archivedate=15 12 2014||deadlink = no }} [[Төркем:Боябат илчесе авыллары]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия авыллары]] {{Turkey-geo-stub}} s1wv6v4d11iw7xzhjg590r04i79e8n4 0 532918 5838129 4865232 2026-04-27T14:49:21Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838129 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=октябрь 2024}} {{УК}} {{мәгънәләр|Диздароглу}} '''Диздароглу''' ({{lang-tr|Dizdaroğlu}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Карадиңгез бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> [[Синоп]] иле Синоп илчесенә караган бер авыл ({{lang-tr|köy}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Диздароглу Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 284 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 513 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q10755929. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &#91;в 35 т.&#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} * {{cite web |title=Genel Kurul Tutanağı 24.Dönem 5. Yasama Yılı 30. Birleşim|url=http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305000118/http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=4 Mart 2015|archivedate=5 Mart 2015|archivedate=15 12 2014||deadlink = no }} [[Төркем:Синоп илчесе авыллары]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия авыллары]] {{Turkey-geo-stub}} g0n2gxck3cmw5188djim6zbvruaadbk 0 534806 5838320 5393302 2026-04-28T11:13:54Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838320 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=октябрь 2024}} {{УК}} {{мәгънәләр|Еникөй (мәгънәләр)}} '''Еникөй''' ({{lang-tr|Yeniköy}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Карадиңгез бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> [[Амасья]] иле Гөйнүҗек илчесенә караган бер авыл ({{lang-tr|köy}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Еникөй Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 239 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 562 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q8001615. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &#91;в 35 т.&#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} * {{cite web |title=Genel Kurul Tutanağı 24.Dönem 5. Yasama Yılı 30. Birleşim|url=http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305000118/http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=4 Mart 2015|archivedate=5 Mart 2015|archivedate=15 12 2014||deadlink = no }} [[Төркем:Гөйнүҗек илчесе авыллары]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия авыллары]] {{Turkey-geo-stub}} 4ovm6gjatqaalyzyxbodex5j8rsbnfm 0 535697 5838107 4848671 2026-04-27T13:37:09Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838107 wikitext text/x-wiki {{УК}} {{мәгънәләр|Юкарыоба (мәгънәләр)}} '''Юкарыоба''' ({{lang-tr|Yukarıoba}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Эчке Анатолия бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> [[Йозгат]] иле Чекерек илчесенә караган бер авыл ({{lang-tr|köy}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Юкарыоба Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 222 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 563 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q6508419. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} * {{cite web |title=Genel Kurul Tutanağı 24.Dönem 5. Yasama Yılı 30. Birleşim|url=http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305000118/http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=4 Mart 2015|archivedate=5 Mart 2015|archivedate=15 12 2014||deadlink = no }} {{Turkey-geo-stub}} [[Төркем:Чекерек илчесе авыллары]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия авыллары]] 59iiplhbznr6rgl42y2zt1iwbj1uti8 0 539849 5838098 4802340 2026-04-27T12:44:33Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838098 wikitext text/x-wiki {{УК}} {{мәгънәләр|Окчу}} '''Окчу''' ({{lang-tr|Okçu}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Көнчыгыш Анатолия бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> [[Ардахан]] иле Гөле илчесенә караган бер авыл ({{lang-tr|köy}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Окчу Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 833 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 1146 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q4825582. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} * {{cite web |title=Genel Kurul Tutanağı 24.Dönem 5. Yasama Yılı 30. Birleşim|url=http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305000118/http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=4 Mart 2015|archivedate=5 Mart 2015|archivedate=15 12 2014||deadlink = no }} {{Turkey-geo-stub}} [[Төркем:Гөле илчесе авыллары]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия авыллары]] s8al35uzqelftvgmlepm6w7f6glonox 0 541897 5838105 4832504 2026-04-27T13:20:58Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838105 wikitext text/x-wiki {{УК}} {{мәгънәләр|Талазоглу}} '''Талазоглу''' ({{lang-tr|Talazoğlu}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Эчке Анатолия бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> [[Сивас]] иле Гемерек илчесенә караган бер авыл ({{lang-tr|köy}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Талазоглу Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 298 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 646 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q6568275. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} * {{cite web |title=Genel Kurul Tutanağı 24.Dönem 5. Yasama Yılı 30. Birleşim|url=http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305000118/http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=4 Mart 2015|archivedate=5 Mart 2015|archivedate=15 12 2014||deadlink = no }} {{Turkey-geo-stub}} [[Төркем:Гемерек илчесе авыллары]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия авыллары]] eodyfxci3u9htsgtq920wzcxlljmh6e 0 566196 5838143 3438822 2026-04-27T16:55:07Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838143 wikitext text/x-wiki {{MyTatarstan2022}} {{Ук}} {{фш|Гришин}} '''Гришин Михаил Иванович '''([[1921]] — {{Date|13|02|1945}}) — 1 нче гвардия Львов  Богдан Хмельницкий орденлы артиллерия полкының СУ-85 үзйөрешле җайланма механигы-машина йөртүчесе (6 нчы гвардия Львов Кызыл Байраклы механикалаштырылган корпус, 4 нче танк армиясе, 1 нче Украина фронты), гвардия өлкән сержанты, [[Бөек Ватан сугышы]] катнашучысы, өч дәрәҗә [[Дан ордены]] кавалеры<ref name="Герои страны">{{Warheroes|author=Кожухарь О|name=Гришин Михаил Иванович|id=24830|star=Glory}}</ref>. == Биографиясе == Михаил Иванович Гришин 1921 елда [[Татарстан Республикасы]]ның хәзерге [[Ютазы районы]] [[Аксакүл]] поселогында эшче гаиләсендә туган. Рус. Башлангыч белем<<ref name="Минобороны">{{cite web|url=https://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/gentlemens/hero.htm?id=11461438@morfHeroes|title = Министерство обороны Российской Федерации. Гришин Михаил Иванович|accessdate = 2022-01-15}}</ref>. 1943 елдан КПСС әгъзасы. Кызыл армиядә 1940 елның 20 сентябреннән. Гамәлдәге армиядә 1944 елның 26 февраленнән. 1 нче Украина фронтында сугыша. Проскуров-Черновцы, Львов-Сандомир, Сандомир-Силезия һәм Түбән Силезия һөҗүм итү операцияләрендә катнаша<ref name="Герои страны" />. 1944 елның 17 мартында Проскуров-[[Черновцы]] һөҗүм операциясе барышында М. И. Гришин экипажы хәзерге [[Тернополь өлкәсе]]нең Подволочисский районы Скалат шәһәреннән ([[Украина]]) төньяк-көнчыгыштарак үтеп кергән дошман танкларын юк итү буенча хәрби бурыч үти. Сугыш кырына оста маневр ясап, машинаны дошман танклары белән якынайтуга алып бара. Сугыш вакытында экипаж 2 немец танкын юк итә. 1944 елның 18 мартында үзйөрешле орудиеләр уты белән дошманның авыр танкын бәреп төшерәләр һәм агач ут ноктасын җимерәләр. Сугышта яралана. Полк командиры тарафыннан 2 нче дәрәҗә [[Ватан сугышы ордены]] белән бүләкләүгә тәкъдим ителә<ref name="Герои страны" />. 6 нчы гвардия механикалаштырылган корпусы командирының  1944 елның 10 апрелендәге боерыгы белән өлкән сержант Гришин Михаил Иванович 3 нче дәрәҗә [[Дан ордены]] белән бүләкләнә<ref name="Минобороны" />. Львов-Сандомир һөҗүм операциясе барышында үзйөрешле җайланманың хәрәкәткә даими әзерлеген тәэмин итә. Сугышларда кыю һәм тәвәккәл эш итә. Аның үзйөрешле җайланмасы эксплуатацияләү кагыйдәләрен төгәл үтәү аркасында билгеләнгән ремонтара ресурстан яртылаш арта. [[Львов өлкәсе]]нең хәзерге Самбор районы Дубровка авылы районында ([[Украина]]) дошман контратакасын кире какканда, 1944 елның 30 июлендә экипаж бронетранспортёрны һәм 50 немец солдатын юкка чыгара<ref name="Герои страны" />. 1944 елның 8 августында хәзерге Карпат асты воеводалыгы Санок повятының Заршин авылы (Польша) янында үзйөрешле җайланманың орудиесына дошман утынан зыян килә. Шуңа да карамастан, М. И. Гришин беренчеләрдән булып торак пунктка бәреп керә һәм гусеницалар белән 20 немец солдатын юк итә. Синява авылын (хәзер шул ук воеводаның Кросно повяты Рыманув гминасы) авылын алгач, М. И. Гришин экипажы дошманның пехота взводын һәм ике станок пулемётлы расчетны юк итә. Полк командиры тарафыннан Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләүгә тәкъдим ителә<ref name="Герои страны" />. 1944 елның 1 сентябрендә гвардиянең 4 нче танк армиясе командующие приказы белән өлкән сержант Гришин Михаил Иванович 2 нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә<ref name="Минобороны" />. Сандомир-Силезия һөҗүм итү операциясе барышында аның үзйөрешле җайланмасы, 192 сәгать артык эшләп, бер генә тапкыр да сафтан чыкмый<ref name="Герои страны" />. 1945 елның 12 гыйнварыннан 4 февраленә кадәр экипаж Кельце, Конське шәһәрләрен яулап алуда, Кёбен торак пункты тирәсендә (хәзерге вакытта Хобеня, Түбән Силезия  воеводалыгының  Любин повяты, Рудна гминасы, [[Польша]]) плацдарм өчен сугышларда катнаша. Самоходчылар 1 танкны, 3 бронетранспортёрны, 8 автомашинаны, 6 ут ноктасын, 70 немец солдатын юк итәләр. М. И. Гришин шәхсән 6 гитлерчыны әсирлеккә ала<ref name="Герои страны" />. СССР Югары Советы Президиумының 1945 елның 10 апрелендәге Указы белән немец илбасарларына каршы көрәш фронтында командованиенең сугышчан биремнәрен үрнәк рәвештә үтәгән һәм күрсәткән  батырлыгы  өчен гвардия  өлкән сержанты Гришин Михаил Иванович 1 нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә<ref name="Минобороны" />. Бу вакытта ул исән түгел иде. Ул 1945 елның 13 февралендә Енсдорф авылы районында хәбәрсез югала (хәзер юк, Түбән Силезия воеводалыгының Любин повяты территориясе, Польша)<ref name="Минобороны" /><ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56459304/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%93%D1%80%D0%B8%D1%88%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1%26date_birth_from%3D1921&search_view_id=memorialchelovek_pechatnoi_knigi_pamyati410263144&static_hash=d4fc4e4c71d60ed14ae147573543d384v3 ГРИШИН МИХАИЛ ИВАНОВИЧ :: Память народа<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == Бүләкләре == * 1 нче дәрәҗә [[Дан ордены]] (23.04.1945)<ref>{{Подвиг народа|ссылка=http://podvignaroda.ru/?#id=46728295&tab=navDetailDocument орден Славы 1-й степени}}</ref><ref name="Минобороны" />. * 2 нче дәрәҗә [[Дан ордены]] (1.09.1944)<ref>{{Подвиг народа|ссылка=http://podvignaroda.ru/?#id=24599153&tab=navDetailDocument орден Славы 2-й степени}}</ref><ref name="Минобороны" />ю * 3 нче дәрәҗә [[Дан ордены]] (10.04.1944)<ref>{{Подвиг народа|ссылка=http://podvignaroda.ru/?#id=32635224&tab=navDetailDocument орден Славы 3-й степени}}</ref><ref name="Минобороны" />. == Хәтер == * Аның исеме [[Гайсәнең яңадан терелүе җәмигы (Одинцово районы)|Россия Кораллы көчләре баш храмында]] һәм мәңгелеккә [https://foto.pamyat-naroda.ru/hero/4107591 "Хәтер юлы»]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} мемориалында мәңгеләштерелгән. * [[Татарстан]]ның Хәтер китабына кертелә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati410263144/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%93%D1%80%D0%B8%D1%88%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1%26date_birth_from%3D1921&search_view_id=memorialchelovek_pechatnoi_knigi_pamyati410263144&static_hash=d4fc4e4c71d60ed14ae147573543d384v3 книга Памяти Татарстана]</ref>. == Искәрмәләр == {{Reflist}} == Әдәбият == * Кавалеры ордена Славы трёх степеней: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии Д. С. Сухоруков. — М.: Воениздат, 2000. — 703 с. — <nowiki>ISBN 5-203-01883-9</nowiki>. == Сылтамалар == * {{Warheroes|name=Гришин Михаил Иванович|id=24830}} * Министерство обороны Российской Федерации. Гришин Михаил Иванович (неопр.). Дата обращения: 15 января 2022. [[Төркем:Дан орденының тулы кавалерлары]] [[Төркем:СБКФ әгъзалары]] [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] [[Төркем:Совет гвардиясе]] [[Төркем:Польшада вафатлар]] [[Төркем:1945 елда вафатлар]] [[Төркем:13 февраль көнне вафатлар]] [[Төркем:Ютазы районында туганнар]] [[Төркем:1921 елда туганнар]] bwpbgoejro4g6lka899cqb3ksj16mu7 0 585439 5838297 5797379 2026-04-28T07:47:04Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838297 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} {{фш| Прохоров}} '''Петр Прохоров''' ([[12 гыйнвар]] [[1852 ел]] — [[25 август]] [[1920 ел]]) — земство докторы, галим, мәгърифәтче, сарай киңәшчесе, дезинфекцияләүче пар камера уйлап табучы (Прохоров камерасы), лепролог. Аның хөрмәтенә Кингисепп (Ямбург) районара хастаханәсе атала. «Медицинаның биологик нигезләре» капиталь хезмәт авторы. «С. Петербург губернасында махау авыруына каршы көрәш җәмгыятен» оештыручыларның берсе. == Биографиясе == Прохоров Петр Николаевич 1852 елның 12 гыйнварында Кострома губернасының Насонка<ref>{{Cite web|url=http://www.etomesto.ru/map-atlas_rkka/?x=40.592138&y=57.586019|title=Карты РККА|publisher=www.etomesto.ru|accessdate=2020-02-03}}</ref> усадьбасында, Нерехта<ref name=":1">Прохоров Б. Б., Тринев В. П. [http://mosjour.ru/2017063225/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219103109/http://mosjour.ru/2017063225/ |date=2020-02-19 }} Земский врач Петр Николаевич Прохоров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219103109/http://mosjour.ru/2017063225/ |date=2020-02-19 }}// Московский журнал. − 2001. — № 6. — С.22-27</ref> каласыннан ерак түгел җирдә туа. [[Кострома]] гимназиясен тәмамлый. 1870-1875 елларда [[Мәскәү]] университетының медицина факультетында белем ала. 1875-1881 елларда [[Сахалин]]да (Корсаков хәрби посы) 4-нче Көнчыгыш -Себер линия батальонында хәрби врач булып хезмәт итә. 1876 елда кызлары Наталья туа (1876-1942). 1881 елның икенче яртысында Хәрби-медицина академиясе клиникаларының берсендә эшли, гыйльми эшчәнлек алып бара. 1883 елның мартында медицина докторы дәрәҗәсенә диссертация яклый. 1883 елның маенда) Ямбургка килә һәм земство табибы вазифасын били. 1907 елга Ямбург өязендә Петр Николаевич тырышлыгы белән 5 земство хастаханәсе, 7 фельдшер пункты, «Крутые Ручьи» лепрозорие төзелә (1894)<ref>{{Мәкалә||ссылка=https://regionavtica.ru/articles/leprozorij_krutye_ruchi.html|издание=regionavtica.ru|автор=Потравнов А., Хмельник Т.}}</ref>. «Мәгариф» җәмгыяте рәисе вазифасында 1907 елның 1 октябрендә Коммерция училищесы — Ямбургтан беренче урта уку йорты ачу инициаторы була. Н. Прохоров исемендә ике стипендия булдырыла<ref>Демина В. В. [http://libr-kingisepp.narod.ru/index/0-82 К 150-летию Ямбургского земства. Продолжение]//МКУК «Кингисеппская ЦГБ», Кингисепп, 2017</ref>. Петр Николаевич Сарай киңәшчесе<ref>[http://libr-kingisepp.narod.ru/buklet.pdf «Врач, ученый и земский деятель» к 165-летию со дня рождения П. Н. Прохорова]//МКУК «Кингисеппская ЦГБ», Кингисепп, 2017</ref>, «С. Петербург губернасында махау авыруына каршы көрәш җәмгыятен» оештыручыларның берсе була. 1914 елның августында үз теләге белән фронтка китә, санитар поезды начальнигы була. 1917 елның башында Ямбургка каты яраланып кайта. 1920 елның августында вафат була. 1920 елның 27 августында кала зыяратында җирләнә. === Хәтер === Ямбург шәһәре башкарма комитеты карары белән 1920 елның 27 августында ул эшләгән хастаханәгә Петр Николаевич Прохоров исеме бирелә. Хастаханә 1944 елның гыйнварына кадәр эшли, немец гаскәрләре чигенгән вакытта аны яндырып китә. 1980 елның гыйнварында яңа корпус төзелгәч, Кингисепп хезмәтчәннәр депутатлары шәһәр советы башкарма комитеты карары белән аңа яңадан Петр Николаевич исеме бирелә һәм ул Ленинград өлкәсенең ГБУЗ «П. Н. Прохоров исемендәге Кингисеппск районара хастаханәсе» дәүләт бюджет сәламәтлек саклау учреждениесе дип атала<ref>{{Cite web|url=http://libr-kingisepp.narod.ru/index/0-84|title=Имена в истории Пустомержской земли}}</ref>. Петр Николаевич хөрмәтенә, Ямбург өязенең сәламәтлек саклау системасына нигез салучы буларак, истәлекле тактаташ куела<ref>[http://www.кингисепп-сегодня.рф/news/block-6625/allprint_friendlytell_friendtell_friendtell_friendtell_friend Как урвать талон к врачу кингисеппской поликлиники? Мнение одного пациента]//кингисепп-сегодня.рф, 26.01.2015</ref>. 2017 елның 25 феврале — 30 мартында Кингисепп тарихи — туган якны өйрәнү музеенда Петр Николаевич Прохоровның тууына 165 ел тулуга багышланган «Светя другим, сгораю сам» күргәзмәсе үтә<ref>[http://lenoblmus.ru/event/11814/ Выставка «Светя другим, сгораю сам»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129161007/http://lenoblmus.ru/event/11814/|date=2020-11-29}}//Музеи Ленинградской области, 2017</ref>. === Туганнары === * Языкова Ольга Николаевна (Прохорова) (10.02.1846-1942) — укытучы * Руднева Анастасия Сергеевна (1921 елда вафат була) — катын. * Прохоров Андрей Петрович(1882-1941) — өлкән улы. * Прохоров Борис Петрович (1886-1975) — кече улы * Прохоров Борис Борисович (14.10.1936) —оныгы. == Фәнгә өлеше == Петр Николаевич дезинфекцияләүче пар камера уйлап таба (Прохоров камерасы)<ref>{{Мәкалә|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/semya-russkih-oldenburgskih-1/viewer|автор=Мазинг Ю.А.|издание=Пространство и время|год=2011|номер=2|страницы=222}}</ref>. == Библиографик == ** Прохоров П. Н. О противугигиенических обрядах при праздновании дня Прасковьи-Пятницы в селе Ильяши Ямбургского уезда Петербургской губернии//Здоровье, 1883. № 41. ** Прохоров П. Н. [http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11238 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129174742/http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11238|date=2020-11-29}}]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129174742/http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11238|date=2020-11-29}} Доклад по аптечному делу, 1886. ** Прохоров П. Н. [http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11230 Паровая дезинфекционная камера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129174742/http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11230|date=2020-11-29}} — Санкт-Петербург: Типография И. Н. Скороходова, 1893. ** Прохоров П. Н. [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003956415#?page=1 Биологические основы медицины]/ [Соч.] Д-ра мед. П. Н. Прохорова. Выпуск 1/издание В. И. Базилевского — Санкт-Петербург: Типография И. Н. Скороходова, 1896. — 3 т. ** Прохоров П. Н. [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003956414#?page=1 Биологические основы медицины]/ [Соч.] Д-ра мед. П. Н. Прохорова. Выпуск 2/издание В. И. Базилевского — Санкт-Петербург: Типография И. Н. Скороходова, 1898. — 3 т. ** Прохоров П. Н. [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003956413#?page=1 Биологические основы медицины]/ [Соч.] Д-ра мед. П. Н. Прохорова. Выпуск 3/издание В. И. Базилевского — Санкт-Петербург: Типография И. Н. Скороходова, 1899. — 3 т. ** Прохоров П. Н. О возможности расширить пределы нашего зрения, в связи с оценкой значения для фотографии в частности и для естествознания вообще, цветоделительного способа Буринского / [Соч.] Д-ра П. Н. Прохорова. — Санкт-Петербург : К. Л. Риккер, 1899. — 17 с. : ил. ** Прохоров П. Н. Система терапевтических единиц skt : (Санаторий — килограмм — время) : Опыт введения в медицину мат. метода / [Соч.] Д-ра мед. П. Н. Прохорова. Вып. 1-. — Санкт-Петербург : Н. А. Богданов, 1906. — 23. ** Прохоров П. Н. Библейская проказа в Санкт-Петербургской губернии. Меры борьбы с ней, начиная с древних времен // СПб Земский вестник, 1910. * [http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11239 Программа лекции доктора медицины Прохорова П. Н.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129174742/http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11239|date=2020-11-29}} — Санкт-Петербург, 14.03.1910 == Искәрмәләр == {{Reflist}} == Әдәбият == {{Ябык блок башы}} * Белобородов А. 175 лет на страже народного здравия [Ямбургская земская больница]//Восточный берег. — 2015. — № 11. — С.19; * Бржеский В. Не жалея себя [имя доктора П. Н. Прохорова присвоено Кингисеппской центральной районной больнице] // За коммунизм. — 1980. — 10 февр.; * Власов Д. Святой доктор земли Ямбургской//Восточный берег. — 2017. — № 10. — С.13; * Власов Д. Успели построить всего половину... // Вост. берег. — 2012. — № 6. — С.24; * Власов Д. Ямбургская колония прокаженных // Вост. берег. — 2010. — № 49. — С.18; * Ефимов А. Доктор Прохоров: Из истории Ямбургского уезда//За коммунизм. — 1970. — 21 июля; * Земский врач: К 150-летию Петра Николаевича Прохорова//Восточный берег. — 2002. — № 2 — С.8; * Казакова Т. Врачу, ученому, земскому деятелю: 155 лет земскому врачу П. Н. Прохорову//Время. — 2007. — 17 января. — С.2; * Казакова Т. Сгорая сам, светил другим // Время. — 2002. — 16 янв. — С.3; * Князева И. Доктор Прохоров // Вост. берег. — 2012. — № 3. — С.14; * Петр Николаевич Прохоров: 1852—1920//Восточный берег. — 1996. — № 9. — С.12; * Прохоров Б. Б., Тринев В. П. [http://mosjour.ru/2017063225/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219103109/http://mosjour.ru/2017063225/ |date=2020-02-19 }} Земский врач Петр Николаевич Прохоров]// Московский журнал. − 2001. — № 6. — С.22-27; * Прохоров П. Н. // С.-Петербургский земский вестник. — 1907 (май). — С.113,118; * Тринев В. П. Доктор Прохоров // За коммунизм. — 1977. — 15 янв; * Тринев В. П. Достойные доброй памяти // Время. — 1992. — № 20; * Тринев В. П. Земский врач //Вост.берег. — 2002. — № 2; * Тринев В. П. Открытое письмо главе города и района А. И. Невскому об увековечивании имени П. Н. Прохорова в топонимике города Кингисеппа // Вост.берег. — 2009. — № 48; * Тринев В. П. Служение любви и сострадание // Время. — 2001. — № 96-99; 2002. — № 1-8; * Тринев В. П. Ямбургское коммерческое //Вост.берег. — 2002. — № 42; * Ямбургская колония «Крутые ручьи»//Вести. — 2006. — 13 мая. — С.5; * Прохоров Б. Б. [https://search.rsl.ru/ru/record/01003157722 Жил-был доктор: история земского врача Петра Николаевича Прохорова, написанная его внуком Б. Б. Прохоровым]. — Москва-Кингисепп, 2007; * Тринев В. П. Светя другим, сгораю сам: историко-биографический очерк // История. Память. Современность. IV Ямбургские чтения. Кингисеппский филиал ЛГУ им. А. С. Пушкина. — СПб, 2009. * Гриненко А. Я. Медицина Ленинградской области: (ист. очерк) / А. Я. Гриненко и др. — СПб.: Гиппократ, 2004. — С. 194—195$ * Окунев А. Ю. и др. Здравоохранение Ленинградской области: истоки, развитие, современность / А. Ю. Окунев, А. А. Чумичева, В. Л. Попов и др. — СПб. : Гиппократ, 2010.- 91, 102, 627, 630, 632, 633$ * Шевченко А. Ям-Ямгород-Ямбург-Кингисепп: ист.-краеведч. очерки / А. Шевченко. — СПб.: Химиздат, 2007. — С. 130. * Кингисепп: вчера, сегодня, завтра: (по страницам печати 2007 года) / МУК "Кингисеп. центр. гор. б-ка; сост. Л. Д. Прокопова. — Кингисепп, 2008. — С. 1. * [[Френкель, Захарий Григорьевич|Френкель З. Г.]] [https://histrf.ru/uploads/media/default/0001/09/33c2c5cafebcd25fff52d60c668c49e20d744c6b.pdf Записки и воспоминания о пройденном жизненном пути]/ Публ., сост., коммент. и вступ. ст. Р. Б. Самофал. — СПб.: Нестор-История, 2009. — 696 с., ил. * [http://lib.lenobl.ru/Document/1360924251.pdf Пётр Николаевич Прохоров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218071023/http://lib.lenobl.ru/Document/1360924251.pdf |date=2020-02-18 }}/Имена на карте Ленинградской области 2011 г.: краеведч. календарь // Краеведч. отд. ЛОУНБ; сост. И. А. Воронова, Н. П. Махова; под ред. Т. Н. Беловой, В. А. Топуновой; отв. за вып. Л. К. Блюдова. — СПб., 2010. — С.83-84 — 107с. {{Ябык блок ахыры}}{{Тышкы сылтамалар}} [[Төркем:Мәскәүдә туганнар]] [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] [[Төркем:Медицина фәннәре докторлары]] [[Төркем:12 гыйнвар көнне туганнар]] [[Төркем:1852 елда туганнар]] [[Төркем:25 август көнне вафатлар]] [[Төркем:1920 елда вафатлар]] [[Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Русиядә туганнар]] [[Төркем:Страницы с непроверенными переводами]] fnysvt2132qspos2n5pispfw438hb0p 0 585567 5838226 3629883 2026-04-27T22:50:38Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838226 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} '''Нина Пигулевская  ''' (кыз фамилиясе '''Стебницкая'''; [[13 гыйнвар|1 (13) гыйнвар]] [[1894 ел]], [[Санкт-Петербург]] — [[17 февраль]] [[1970 ел]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — ССРБ [[тарих]]чысы, Якын һәм Урта Көнчыгыш илләре һәм иртә урта гасыр Византияле тарихы буенча белгеч, СССР Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты (1946). == Биографиясе == Пигулевская Нина Викторовна 1894 елның 1 (13) гыйнварында [[Санкт-Петербург]] шәһәрендә мирза гаиләсендә туган. Н. В. Стебницкаяның ата-бабалары мирза дәрәҗәсен 1482 елда Венгриядә алса да, Стебницкийларның дворяннар нәселенең (Пржестржал гербы) тамырлары Польшада, Волынь губернасы шәҗәрә китабының I өлешенә кертелгән. Нәсел тармакларының берсе 1723 елда Көньяк-Көнбатыш крайда төпләнә. Нина Викторовнаның олатасы Иероним Иванович Стебницкий, билгеле галим-геодезист<ref>{{Китап|автор=Г. Д. Курбатов, А. Г. Лундин, А. В. Пайкова, К. Б. Старкова}}</ref>. Пигулевская Н.В.1918 елда Бестужев курсларын, ә 1922 елда Петроград университетының Көнчыгыш факультеты аспирантурасын тәмамлый. 1921-1928 елларда [[Санкт-Петербург|Ленинградның]] ачык китапханәсендә эшли. 1928 елның декабрендә «Якшәмбе» эше буенча кулга алына, [[1929 ел]]ның [[22 июль|22 июлендә]] 5 елга концлагерьга хөкем ителә. СЛОН-да — Соловецк аерым тәгаенләнештәге лагерьда төрмәдә утыра. Авыруы буенча [[1931 ел]]да азат ителә һәм калган срокка [[Архангельск]]ига сөргенгә җибәрелә<ref>Пигулевская Нина Викторовна (варианты фамилии: Стебницкая-Пигулевская) Родилась в 1894 г., г. Санкт-Петербург; Высшее. Окончила Бестужевские курсы. Училась на Восточном ф-те Петроградского ун-та.; б/п; Историк, сириолог. Преподаватель ин-та Внешкольного образования, Курсов по подготовке в вуз. Библиотекарь отдела рукописей Публичной библиотеки. Арестована по делу «Воскресенья». Проживала: г. Ленинград. Арестована 11 декабря 1928 г. Приговорена: КОГПУ 22 июля 1929 г. Приговор: 5 лет концлагеря. В заключении на Соловках, актирована пост. ЦК ОГПУ от 26.06.1931 по болезни, направлена в ссылку в Архангельск на ост.срок. ''Источник: Архив НИЦ «Мемориал» (Санкт-Петербург)'' [http://lists.memo.ru/d26/f273.htm Жертвы политического террора в СССР. Пигин Александр Васильевич — Пидибаева Мария Захаровна] // Сайт общества «Мемориал»</ref> 1938 елдан СССР Фәннәр академиясенең шәркият институтында эшли; бер үк вакытта 1939-1941, 1944-1951 елларда Ленинград дәүләт университетында укыта. Төп хезмәтләре Сүрия тарихи һәм әдәби комарткыларын карау, феодализм генезисы мәсьәләләре, [[Сүрия]]нең, [[Согуд Гарәбстаны|Гарәбстанның]], [[Иран]]ның, [[Византия империясе|Византиянең]] урта гасырларда социаль-икътисади һәм мәдәни үсеше буенча. Азия француз җәмгыяте әгъзасы (1960 елдан), Россия Фәләстин җәмгыяте вице-президенты, «Палестинский сборник»ның мөхәррире (1952 елдан). Ире: Пигулевский Георгий Васильевич (1888-1964) — атаклы химик-органик, үсемлекләр биохимигы, химия фәннәре докторы, профессор, терпеноидлар химиясе өлкәсендә зур белгеч. == Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре == * [[Кызыл Байрак Хезмәт ордены|Хезмәт Кызыл Байрак ордены]], * ике [[Хөрмәт Билгесе ордены|«Хөрмәт Билгесе» ордены]], * медальләр. == Төп хезмәтләре == ** {{Китап|автор=Пигулевская Н. В.|заглавие=Месопотамия на рубеже V-VI вв. н. э. Сирийская хроника Иешу Стилита как исторический источник|ответственный=Отв. редактор акад. Крачковский И. Ю.|издание=Труды института востоковедения|место=М.‒ Л.|издательство=Издательство Академии наук СССР|год=1940|том=XXXI|страниц=176}} ** {{Китап|автор=Пигулевская Н. В.|заглавие=Сирийские источники по истории народов СССР|ответственный=Отв. редактор Струве В. В.|место=М.‒ Л.|издательство=Издательство Академии наук СССР|год=1941|страниц=170}} ** Византия и Иран на рубеже VI и VII вв., М.‒ Л., 1946 ** Византия на путях в Индию, М.‒ Л., 1951; ** Города Ирана в раннее средневековье, М.‒ Л., 1956; ** Арабы у границ Византии и Ирана в IV‒VI вв., М.‒ Л., 1964; ** Византия и Восток, в сборнике: Палестинский сборник в. 23, Л., 1971. ** Культура сирийцев в средние века. — М., 1979. * == Искәрмәләр == {{Reflist|2}} == Сылтамалар == * [http://annales.info/sbo/bibliogr/pigulevsk.htm Библиография]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://krotov.info/spravki/persons/20person/1970pigu.html Нина Пиульская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220503183310/http://krotov.info/spravki/persons/20person/1970pigu.html |date=2022-05-03 }} на сайте библиотеки Яков Кротова * Профиль Нины Викторовны Пигулевской РФА рәсми сайтында * [http://memory.pvost.org/pages/pigulevskaja.html ПИГУЛЬСКАЯ (урожд. Станицкая) Нина Викторовна (1894-1970)] // Люди и судьбы. Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террор в советский период (1917-1991) / Изд. подготовили Я. В. Васильков, М. Ю. Сорокина. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2003. — С. 426-427. [[Төркем:13 гыйнвар көнне туганнар]] [[Төркем:1894 елда туганнар]] [[Төркем:Питырбурда туганнар]] [[Төркем:17 февраль көнне вафатлар]] [[Төркем:1970 елда вафатлар]] [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] [[Төркем:Санкт-Петербургта вафатлар]] [[Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары]] [[Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары]] [[Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр]] [[Төркем:ССРБ тарихчылары]] [[Төркем:Тарих фәннәре докторлары]] 8t7a2zkwhx7ry0agoz1nnxje4m9q8hz 0 587675 5838139 4409673 2026-04-27T16:34:45Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838139 wikitext text/x-wiki {{ТөркиМарафон|ел=2022}} {{мәгънәләр|Мирас}} {{Гыйбадәтханә |Гыйбадәтханә төре = [[Мәчет]] |Татар атамасы = «Мирас» мәчете |Үз атамасы = {{lang-ba|«Мирас» мәсете}} |Рәсем = Мирас_(Дүртөйле).jpg |Рәсем язуы = |Рәсем зурлыгы = |Хәзерге халәте = |Ил = Россия |Урнашу урыны статусы = Шәһәр |Урнашу урыны = 452300, <br/> [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|20px]] [[Башкортстан]],<br/>[[Файл: Durtuli.png|20px]] [[Дүртөйле]], Ленин ур., 15 |Координатлары = 55.486469, 54.859390 |Дин = [[Ислам]] |Мәхәллә = [[Башкортстан мөселманнары Диния нәзарәте|БР МДН]] / 2682нче санлы җирле мөселман дини оешмасы |Кайсы дини агымга карый = [[сөнни]] ислам / [[хәнәфи мәзһәбе]] |Бина төре = манарасы керү юлында урнашкан мәчет |Архитектура стиле = |Проект авторы = |Төзүче = |Нигезләүче = |Беренче телгә алу = |Нигезләү = |Төп даталар = 1995 ел – ачылу |Юк ителгән = |Төзелешнең башлануы = |Төзелешнең тәмамлануы = |Янкормалары = |Ядкәрләре = |Халәте = гамәлдә |Сайт = https://vk.com/club40283108 |Commons = }} '''«Мирас» җәмигъ мәчете''' ({{lang-ba|«Мирас» йәмиғ мәсете}}) – [[Башкортстан]]ның [[Дүртөйле]] шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (''җәмигъ мәчете''). [[Башкортстан мөселманнары Диния нәзарәте]] Дүртөйле мөхтәсибәте составындагы «Мирас» җәмигъ мәчетенең 2682нче санлы җирле мөселман дини оешмасы» карамагында. Имам-ахун – Рамил Рафаэль улы Исәнбирдин<ref>[http://religrb.ru/index/islam/dum-rb/mestnaya-musulmanskaya-religioznaya-organizacziya-sobornoj-mecheti-«miras»-g.-dyurtyuli.html Местная мусульманская религиозная организация соборной мечети «Мирас».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220709144121/http://religrb.ru/index/islam/dum-rb/mestnaya-musulmanskaya-religioznaya-organizacziya-sobornoj-mecheti-%C2%ABmiras%C2%BB-g.-dyurtyuli.html |date=2022-07-09 }} Религии Башкортостана</ref>. == Тарих == 1995 елда Дүртөйле җирле мөселман җәмгыяте мәчет төзү башлангычы белән чыга. Мәчет аерым иганәчеләр һәм [[Дүртөйле районы]] хуҗалык оешмалары ярдәме белән төзелгән. 2003 елның 18 мартында юридик зат буларак теркәлү узган <ref>{{Cite web |url=https://www.list-org.com/company/2166295/show/founders_history#founders |title=МРО Мечеть "Мирас" г. Дюртюли, ИНН 0260005850 |accessdate=2022-07-09 |archivedate=2023-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316232643/https://www.list-org.com/company/2166295/show/founders_history#founders }}</ref> «Мирас» мәчете – Дәүртөйле шәһәре һәм [[Дүртөйле районы|районының]] [[ислам дине]] үзәге, биредә [[мөхтәсибәт]] җыелышлары уза. Мәчетнең [[имам]]-[[хатиб]]ы ― [[мөхтәсиб]] (''1995 елдан'') Рамил Рафаэль улы Исәнбирдин<ref name=":0">[http://bashenc.online/ru/articles/88208/ Мирас, мечеть.] Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан»</ref>. == Тасвирлама == Мәчет бинасы соры кирпечтән бер катлы итеп төзелгән, шулай ук аскы (''цоколь'') каты бар. Аскы катта (мәйданы 185 кв. м.) хезмәткәрләр өчен һәм уку кабинетлары, кунаклар өчен бүлмәләр, юыну бүлмәләре, ашханә һәм склад урнашкан. Мәчетнең түбәсе чатыр формасында. [[Манара]]сы кирпечтән өелгән, шпиле белән бергә биеклеге 30 метр. [[Намаз]] залы мәйданы 200 кв.м. [[Хатын-кыз]]ларга намаз уку өчен аерым урын бүленгән<ref name=":0" />. Мәчет каршында ислам дине нигезләренә өйрәнү буенча ике еллык курслар эшли. 2013 елга әлеге курсларны 1 300 кеше тәмамлаган<ref name=":0" />. == Искәрмәләр == <small>{{искәрмәләр}}</small> == Сылтамалар == * [http://religrb.ru/index/islam/dum-rb/mestnaya-musulmanskaya-religioznaya-organizacziya-sobornoj-mecheti-«miras»-g.-dyurtyuli.html Местная мусульманская религиозная организация соборной мечети «Мирас».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220709144121/http://religrb.ru/index/islam/dum-rb/mestnaya-musulmanskaya-religioznaya-organizacziya-sobornoj-mecheti-%C2%ABmiras%C2%BB-g.-dyurtyuli.html |date=2022-07-09 }} Религии Башкортостана{{ref-ru}} * [http://bashenc.online/ru/articles/88208/ Мирас, мечеть.] Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан»{{ref-ru}} * [https://vk.com/club40283108 Мечеть Мирас город Дюртюли.] ВКонтакте [[Төркем:Әлифба буенча мәчетләр]] [[Төркем:Башкортстан мәчетләре]] [[Төркем:Дүртөйле гыйбадәтханәләре]] [[Төркем:1995 елда төзелгән мәчетләр]] fex13b14ci4izqmmln18sn8aqau2jff 0 693330 5838156 5837739 2026-04-27T17:36:24Z Әмир 15082 сурәтләү 5838156 wikitext text/x-wiki {{Татар4.0|ел=2023}} {{Театр эшлеклесе | исем = Айдар Җаббаров | чын исем = | рәсем = Aydar Zabbarov (2023-03-27).JPG | киңлеге = | рәсем язуы = | туганда бирелгән исеме = Айдар Тәлгать улы Җаббаров | туу датасы = 10.07.1991 | туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{туу җире|Яр Чаллы|Яр Чаллыда}} | үлем датасы = | үлем җире = | һөнәр = актер, режиссер | гражданлыгы = {{байрак|СССР}} [[СССР]]<br/> {{байрак|Россия}} [[РФ]] | активлык еллары = 2017—{{х.в.}} | псевдоним = | амплуа = | театр = [[Камал театры]] | рольләр = | спектакльләр = | бүләк һәм премияләр = {{Габдулла Тукай исемендәге премия}}[[Файл:Премия Президента РФ.png|30px|РФ Президенты премиясе - 2023]] {{Тантана}}<br/> [[Дамир Сираҗиев премиясе]] | сайт = | imdb_id = }} {{Фш|Җәббаров}} '''Айдар Җаббаров''', Айдар Тәлгать улы Җаббаров (''Җәббаров'' <ref>''А. Галимова''. [https://sahne.ru/news/xeberler/bbarov-premiyale-buldy Җәббаров премияле булды!] [[Сәхнә (журнал)|Сәхнә]], 22.03.2023</ref>) (''[[1991 ел]]ның [[10 июль|10 июле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Яр Чаллы]]'') ― драма театры актёры һәм режиссер, 2017―2025 елларда [[Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]] режиссеры. 2025 елның 1 сентябреннән Кәрим Тинчурин исемендәге [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры]]ның баш режиссеры. [[Дамир Сираҗиев премиясе|Дамир Сираҗиев тисемендәге]] (2017), [[«Тантана» премиясе|«Тантана»]] (2019), Яшь мәдәният эшлеклеләре өчен Россия Федерациясе Президенты (2023) премияләре лауреаты, [[«Алтын битлек» премиясе|«Алтын битлек» театр премиясе]] номинанты (2019). [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] лауреаты (2026). == Тәрҗемәи хәле == [[Файл:Айдар Заббаров.jpg|200px|thumb|right|Айдар Җаббаров]] 1991 елның 10 июлендә [[Яр Чаллы]] шәһәрендә туган. Актер һөнәре белән кызыксыну Чаллыда мәктәптә укыганда ук башланган. Чаллының 18нче бистәсендә театр мәктәбендә 7 ел шөгыльләнгән ([[Динар Хөснетдинов]] белән бергә укыган), диплом алгач, ике ел спектакльләрдә уйнап йөргән.<ref>''Рузилә Мөхәммәтова''. [https://intertat.tatar/news/aydar-abbarov-yahshy-s-rl-r-epoha-t-mamlangach-tuachak-bez-le-yulda-5781807?frp=aHR0cHM6Ly9pbnRlcnRhdC50YXRhci9uZXdzL2F5ZGFyLWFiYmFyb3YteWFoc2h5LXMtcmwtci1lcG9oYS10LW1hbWxhbmdhY2gtdHVhY2hhay1iZXotbGUteXVsZGEtNTc4MTgwNw--&instream= Айдар Җаббаров: «Яхшы әсәрләр эпоха тәмамлангач туачак. Без әле юлда…»] [[Интертат]], 31.10.2020</ref> [[Казан театр училищесы]]на [[Рәшит Заһидуллин]] курсына укырга кергән, беренче уку елыннан соң (Рәшит Заһидуллин киткәч), курсның җитәкчесе булып [[Фәрит Бикчәнтәев]] кала.<ref>''Айсылу Хафизова''. [https://www.tatar-inform.ru/news/uchenik-sergeya-zhenovacha-gotovit-premieru-v-teatre-kamala Ученик Сергея Женовача готовит премьеру в театре Камала.] [[Татар-информ]], 25.01.2017</ref> 2012 елда Казан театр училищесының актерлык факультетын (Ф. Р. Бикчәнтәев курсы), 2018 елда РАТИ ― ГИТИСның режиссерлык факультетын (С. В. Женовач остаханәсе) тәмамлаган.<ref>[https://gitis.net/search/?q=Айдар+Талгатович+Заббаров&how=r Заббаров Айдар Талгатович.] ГИТИС. Официальный сайт</ref> Диплом алды спектакле (2017) ― [[Хәсән Туфан]] турында «Агыла да болыт агыла...», диплом спектакле ― [[Гаяз Исхакый]] прозасы буенча «Тормышмы бу?» спектакле. 2012―2013 елларда (ГИТИСка укырга кергәнче) [[Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда актер булып хезмәт иткән. Спектакльләр куюдан тыш, А. Җаббаров театр педагогикасында да үз көчен сынап карый: [[Казан мәдәният институты]]нда Ф. Р. Бикчәнтәев курсында икенче укытучы, ГИТИСның режиссёр факультетында укытучы булып эшли. 2017―2025 елларда [[Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]] режиссеры<ref name=":rezisser">''Рузилә Мөхәммәтова.'' [https://tatar-inform.tatar/news/rezisser-aidar-abbarov-bugen-kamal-teatry-truppasy-belan-xuslasty-5908850 Режиссер Айдар Җәббаров бүген Камал театры труппасы белән хушлашты.] [[Татар-информ]], 7.08.2025</ref>. 2025 елның 1 сентябреннән ― [[Кәрим Тинчурин]] исемендәге [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры]]ның баш режиссеры<ref name=":rezisser" /><ref>''Рузилә Мөхәммәтова.'' [https://tatar-inform.tatar/news/bas-rezisser-aidar-abbarov-tincurin-teatrynyn-yana-sezon-repertuaryn-iglan-itte-5909235 Баш режиссер Айдар Җаббаров Тинчурин театрының яңа сезон репертуарын игълан итте.] Татар-информ, 14.08.2025</ref>. == Куйган спектакльләре == ;ГИТИС * 2016 ― «{{comment|Эт йөрәге|Собачье сердце}}» ([[Михаил Булгаков|М. Булгаков]] буенча)<ref>[https://www.afisha.ru/performance/190715/ Собачье сердце. Чудовищная история.] Афиша-Театры</ref> ;Ленсовет исемендәге театр (Санкт-Петербург) * 2017 ― «{{comment|Качкын|Беглец}}» ([[Лев Толстой|Л. Н. Толстойның]] «Казаки» әсәре буенча) ;А. П. Чехов исемендәге театр (Мәскәү) * 2019 ― «{{comment|Ак төннәр|Белые ночи}}» ([[Фёдор Достоевский|Ф. М. Достоевский]] әсәре буенча) <ref>[https://mxat.ru/authors/directors/zabbarov/ Айдар Талгатович Заббаров.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230326195123/https://mxat.ru/authors/directors/zabbarov/ |date=2023-03-26 }} МХТ им. А. П. Чехова</ref> ;Современник (Мәскәү) * 2019 ― «Соловьев һәм Ларионов» (Е. Г. Водолазкин әсәре буенча) <ref>[https://sovremennik.ru/people/sozdateli-spektaklej/ajdar-zabbarov Айдар Заббаров.] Современник.ру</ref> ;Вахтангов театры * 2020 ― «{{comment|Балык мәхәббәте|Рыбья любовь}}» ([[Антон Чехов|А. П. Чехов]] әсәре буенча) <ref>[https://vakhtangov.ru/person/ajdar-zabbarov/ Айдар Заббаров.] Театр им. Евгения Вахтангова. Официальный сайт</ref> * 2023 ― «Попрыгунья» (А. П. Чехов әсәре буенча) <ref>[https://vakhtangov.ru/show/poprygunya/ Попрыгунья.] Театр им. Евгения Вахтангова. Официальный сайт</ref> ;Буа театры * 2021 ― «Үкенү» (Искәндәр Сираҗи повесте буенча) ;Әтнә театры * 2022 ― «Алмачуар» ([[Галимҗан Ибраһимов|Г. Ибраһимов]] әсәре буенча) ;Әлмәт театры * 2022 ― «Ул әле өйләнмәгән иде» ([[Гаяз Исхакый|Г. Исхакый]] әсәре буенча) ;Камал театры «Проза әсәрләрен үзенчәлекле итеп сәхнәгә куюы белән танылган, төгәл итеп кастинг үткәрә белә торган режиссер».<ref name=":0">''Рузилә Мөхәммәтова''. [https://intertat.tatar/news/kamalda-rasa-premerasy-sez-baxetleme-isemegez-keckena-xareftan-baslangan-zofarlar-5856802 Камалда – «Рәшә» премьерасы: Сез бәхетлеме, исемегез кечкенә хәрефтән башланган зөфәрләр?] [[Интертат]], 29.12.2022</ref> * 2017 ― «Агыла да болыт агыла» ([[Хәсән Туфан]], [[Туфан Миңнуллин]]; шигъри спектакль)<ref>''Айсылу Хафизова''. [https://www.tatar-inform.ru/news/novoe-pokolenie-kamalovcev-predstavilo-svoe-osmyslenie-epoxi-repressii Новое поколение камаловцев представило свое осмысление эпохи репрессий.] [[Татар-информ]], 4.02.2017</ref> * 2018 ― «Тормышмы бу?» ([[Гаяз Исхакый]] әсәре буенча) <ref>[https://www.business-gazeta.ru/article/380620#11 «Тормышмы бу?..»: в театре им. Камала премьера про судьбу-злодейку и жизнь-копейку.] Бизнес-Онлайн, 29.04.2018{{ref-ru}}</ref> * 2019 ― «Санаулы кичләр» (Александр Володинның «Пять вечеров» пьесасы буенча) <ref>''Алисә Минневәлиева''. [http://yalkyn.ru/news/bu-tema/sanauly-kichlr-nostalbgiya-17-ellyk-aerylyshu-m «Санаулы кичләр»: Ностальгия. 17 еллык аерылышу һәм...] [[Ялкын (журнал)|Ялкын]]</ref> * 2021 ― «Театр & Музыка. Яхин» (композиторның тууына 100 ел тулуга багышланган музыкаль-театраль тарих) <ref>''Анастасия Локтева''. [https://kazved.ru/news/teatrmuzyka-kak-osennii-dozd-na-festivale-saidasstan-2021-vylilsya-v-novyi-teatralnyi-proekt-5841699 «Театр&Музыка»: как осенний дождь на фестивале «Сайдашстан-2021» «вылился» в новый театральный проект.] [[Казанские ведомости (гәҗит)|Казанские ведомости]], 1.11.2021</ref> * 2020―2021 ― «Хуш, авылым», «Хуш ,авылым. Хыял» (документаль спектакль) <ref>''Лилия Гыймазова''. [https://vatantat.ru/2020/12/41424/ «Хуш, авылым» премьерасыннан соң: хушлашыр вакыт җиттемени?] [[Ватаным Татарстан]], 08.12.2020</ref> * 2022 ― «Көл» (Коки Митаниның «Көлке академиясе» пьесасы буенча) <ref>''Радиф Кашапов''. [https://realnoevremya.ru/articles/263887-pervaya-premera-sezona-v-kamalovskom-teatre-pesa-akademiya-smeha Первая премьера сезона в Камаловском театре, пьеса «Академия смеха».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230326195121/https://realnoevremya.ru/articles/263887-pervaya-premera-sezona-v-kamalovskom-teatre-pesa-akademiya-smeha |date=2023-03-26 }} Реальное время, 23.10.2022</ref> * 2022 ― «Рәшә» ([[Әмирхан Еники]] әсәре) <ref name=":0" /> * 2024 — «Әлфия Авзалова. Мәңгелек юл...» музыкаль {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Байопик|байопигы|d|Q645928}} <ref>[https://kamalteatr.ru/tat/about-the-theatre/repertoire/lfiya-avzalova-m-gelek-yul-alfiya-avzalova-put-v-vechnost/ Спектакль Әлфия Авзалова. Мәңгелек юл / Альфия Авзалова. Путь в вечность.] kamalteatr.ru</ref><ref>[https://intertat.tatar/news/alfiya-avzalova-turynda-spektakl-turynda-avtorlary-bez-any-sundyi-itep-kurdek-5871021 Әлфия Авзаловага багышланган спектакль турында авторлары: «Без аны шундый итеп күрдек».] [[Интертат]], 9.02.2025</ref>. ;Тинчурин театры (Татарстан ур., 1) * 2025 — [[Хыял артыннан (мюзикл)|«Хыял артыннан»]]<ref>''Рузилә Мөхәммәтова''. [https://tatar-inform.tatar/news/tincurin-teatry-tatarstan-urasyndagy-teatr-binasynda-berence-spektaklen-cygardy-5913015 Тинчурин театры Татарстан урамындагы театр бинасында беренче спектаклен чыгарды.] [[Татар-информ]], 23.10.2025</ref> == Цитата == {{цитата|автор=Айдар Җаббаров|Заманча драматургиядә үземә якын пьесалар тапмыйм. Проза белән эшләүдән үземә ләззәт алам. Текстны сәхнә әсәренә әверелдерү миңа энергия бирә. Әзер текст белән эшләүгә караганда эзләнү кызыграк<ref>''Гөлинә Гыймадова''. [https://vatantat.ru/2023/03/106952/ Айдар Җаббаров: Репетиция – артист белән режиссерның мәхәббәт аңлашуы ул.] [[Ватаным Татарстан]], 10.03.2023, № 33, 18-19нчы бит</ref>}} == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == [[Файл:Laureates of the Gabdulla Tukai State Prize - 2026.jpg|300px|thumb|right|Татарстан Рәисе [[Рөстәм Миңнеханов]] 2026 елгы Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатларын бүләкли: [[Эмиль Талипов]] (''{{comment|с|сулда}}''), [[Резеда Зәйниева]], Айдар Җаббаров (''{{comment|у|уңда}}''). 26.04.2026, Камал театры]] * 2017 ― [[Дамир Сираҗиев премиясе]] ― «''иҗат дебюты — [[Камал театры|Г. Камал исемендәге Татар дәүләт Академия театрында]] «Агыла да болыт агыла...» ([[Хәсән Туфан]], [[Туфан Миңнуллин]]) спектаклен куйганы өчен''»<ref>{{Citation |title=Дамир Сираҗиев исемендәге премия лауреатлары билгеле булды. Камал театры сайты, 22.12.2017 |url=https://kamalteatr.ru/about-the-theatre/media/news/damir-sirajev-semende-award-laureatami-bilgili-buldy-/?lang=tat |access-date=2023-03-26 |archive-date=2023-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326195122/https://kamalteatr.ru/about-the-theatre/media/news/damir-sirajev-semende-award-laureatami-bilgili-buldy-/?lang=tat |dead-url=yes }}</ref> * 2019 – [[«Алтын битлек» премиясе|«Алтын битлек» театраль премиясе]] номинанты (6 номинациядә, ш. и. «Иң яхшы режиссер эше» һәм «Зур формадагы иң яхшы спектакль» номинацияләрендә) ― ''[[Гаяз Исхакый]] прозасы буенча 2018 елда Камал театрында куйган «Тормышмы бу?» спектакле өчен'' * 2019 – [[«Тантана» премиясе]] ― «Ел вакыйгасы» номинациясендә [[Гаяз Исхакый]] прозасы буенча Камал театрында куйган «Тормышмы бу?» спектакле өчен <ref>[https://kamalteatr.ru/about-the-theatre/media/news/kamal-teatrando-tintin-2019-premiere-taparelli/?lang=tat КАМАЛ ТЕАТРЫНДА «ТАНТАНА-2019» ПРЕМИЯЛӘРЕ ТАПШЫРЫЛДЫ]{{Deadlink|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[Камал театры]] сайты, 27.03.2019</ref> * 2021 ― V «Биеннале театрального искусства. Уроки режиссуры» фестивале җиңүчесе (Камал театрының «Хуш авылым» спектакленең режиссеры буларак)<ref>[https://portal-kultura.ru/articles/news/337419-v-moskve-vruchili-nagrady-laureatam-festivalya-biennale-teatralnogo-iskusstva-uroki-rezhissury/ В Москве вручили награды лауреатам фестиваля «Биеннале театрального искусства. Уроки режиссуры».] portal-kultura.ru, 14.12.2021{{ref-ru}}</ref><ref>''Влас Мысько.'' [https://vestikamaza.ru/posts/vyhodecz_iz_chelninskogo_teatra-studii_klyuch_nikita_kobelev_stal_laureatom_v_festivalya_uroki_rezhissury/ Выходец из челнинского театра-студии «Ключ» Никита Кобелев стал лауреатом V фестиваля «Уроки режиссуры».] [[Вести КАМАЗа (газета)|«Вести КАМАЗа»]], 14.12.2021</ref> * 2023 ― Яшь мәдәният эшлеклеләре өчен Россия Федерациясе Президенты премиясе ― ''Ватан театр сәнгате үсешенә керткән өлеше өчен'' <ref>[https://kamalteatr.ru/about-the-theatre/media/prezident-rossii-podpisal-ukaz-o-prisuzhdenii-aydaru-zabbarovu-premii-dlya-molodykh-deyateley-kultur/ Президент России подписал указ о присуждении Айдару Заббарову премии для молодых деятелей культуры]</ref><ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202303210002 Указ Президента Российской Федерации от 21 марта 2023 года № 159 «О присуждении премий Президента Российской Федерации для молодых деятелей культуры 2022 года»]</ref> * 2026 ― [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] ― «Казанга Тукай кайткан» спектакле өчен<ref>[https://m.business-gazeta.ru/news/700677?ysclid=moerkssmx0734905945 Источник: стали известны лауреаты Тукаевской премии за 2026 год.] Бизнес-онлайн, 25.04.2026{{ref-ru}}</ref> == Шәхси тормышы == Гаиләле. 2024 елның 4 октябрендә никах укыткан. Хатыны Эльвина Радик кызы Насыйбуллина (2000 елгы, Кукмарада туган), 2021 елда [[Казан театр училищесы]]н тәмамлаган, 2026 елдан [[Тинчурин театры]] актрисасы<ref>[https://tinchurinteatr.ru/team/насыйбуллина-эльвина-радик-кызы/ Насыйбуллина Эльвина Радик кызы.] tinchurinteatr.ru</ref><ref>''Зөлфия Шәвәлиева.'' [https://intertat.tatar/news/yugalgan-atisen-ezlap-tapkan-golina-saixi-mina-xaklyk-doreslek-kirak-5868786 Режиссер Айдар Җаббаров өйләнгән.] [[Интертат|intertat.tatar]], 4.10.2024</ref>. Кызы Мәликә<ref>''Рузилә Мөхәммәтова.'' [https://intertat.tatar/news/tantana-2026-yaki-pamuk-fanatlary-5878786 «Тантана-2026» яки Памук фанатлары.] [[Интертат]], 28.03.2026</ref>. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://kamalteatr.ru/tat/about-the-theatre/personalities/directors/abbasov-aydar-tlhat-uly/ Җаббаров Айдар Тәлгать улы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230326195124/https://kamalteatr.ru/tat/about-the-theatre/personalities/directors/abbasov-aydar-tlhat-uly/ |date=2023-03-26 }} Камал театры рәсми сайты * ''Гөлинә Гыймадова''. [https://vatantat.ru/2023/03/106952/ Айдар Җаббаров: Репетиция – артист белән режиссерның мәхәббәт аңлашуы ул.] [[Ватаным Татарстан]], 10.03.2023, № 33, 18-19нчы бит. * [https://www.youtube.com/watch?v=7iQmKwoZT-w Айдар Җаббаров белән интервью (16.12.2021)]. [[YouTube]], 32:43 {{Тукай премиясе лауреатлары 2020-еллар}} {{DEFAULTSORT:Җаббаров, Айдар}} [[Төркем:Татар артистлары]] [[Төркем:Татар режиссёрлары]] [[Төркем:Татарстан режиссёрлары]] [[Төркем:Россия театр режиссёрлары]] [[Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар]] [[Төркем:ГИТИС тәмамлаучылар]] [[Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары]] [[Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары]] [[Төркем:Камал театры режиссёрлары]] [[Төркем:Тинчурин театры режиссерлары]] [[Төркем:РФ Президенты премиясе лауреатлары]] [[Төркем:«Алтын битлек» премиясе номинантлары]] [[Төркем:Тукай премиясе лауреатлары]] 1244de9r9ywery9youtbsmx7puugpyv 0 814856 5838193 4167842 2026-04-27T19:18:38Z Әмир 15082 /* Сылтамалар */ викиләштерү 5838193 wikitext text/x-wiki {{ Шәхес | исем = Резидә Йосыпова |рәсем = Р.М.Йосыпова.png |рәсем_зурлыгы = |alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> |рәсем язуы = |тулы исем = Резидә Мәхмүт кызы Йосыпова |һөнәр = журналист, баш мөхәррир |туу датасы = 4.03.1968 |туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{туу җире|Мөслим районы|Мөслим районында}}, [[Әндереш]] |гражданлык = {{байрак|СССР}} [[СССР]]<br/> {{байрак|Россия}}[[РФ]] |милләт = [[татар]] |үлем датасы = |үлем җире = |әти = Мәхмүт Йосыпов |әни = |ир = |хатын = |балалар = улы |бүләк һәм премияләр = [[Файл:Заслуженный работник РТ.jpg|20px| ТР атказанган матбугат һәм массакүләм мәгълүмат чаралары хезмәткәре]] [[Файл:Бәллүр каләм.jpg|20px|Бәллүр каләм]] |сайт = |башка мәгълүмат = }} {{Фш|Йосыпов}} '''Резидә Мәхмүт кызы Йосыпова''' ({{lang-ru|'''Юсупова Резида Махмутовна'''}}, [[1968 ел]]ның [[4 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Мөслим районы]], [[Әндереш]]'') ― журналист, [[Шәһри Чаллы|«Шәһри Чаллы»]] газетасының баш мөхәррире (2021 елдан), Яр Чаллы шәһәре матбугат үзәге җитәкчесе, [[Татарстан Республикасы Журналистлар берлеге]] әгъзасы, Татарстан Республикасының атказанган матбугат һәм массакүләм мәгълүмат чаралары хезмәткәре, Татарстан журналистларының [[Бәллүр каләм (бәйге)|«Бәллүр каләм»]] республика бәйгесе җиңүчесе. == Тәрҗемәи хәле == 1968 елның 4 мартында Татарстан АССР (хәзер [[Мөслим районы]] [[Октябрь авыл җирлеге]]нә керүче) [[Әндереш]] авылында туган. Әтисе Мәхмүт бригадир, [[умартачылык|умартачы]] булып эшләгән, Мөслимнең [[Авыл утлары (газета)|«Авыл утлары»]] район газетасының үз хәбәрчесе була. Резидәнең мәктәптә укыган чагында ук «Авыл утлары»нда төрле язмалары басылган. [[Казан дәүләт университеты]]ның журналистика факультетын тәмамлаган (1990), анда [[Флорид Әгъзәмов]], [[Тәлгать Миңнебаев]], [[Мөхәммәт Мәһдиев]] кебек остазлардан белем алган. Диплом җитәкчесе – [[Мөнир Әһлиуллин]], [[Ватаным Татарстан|«Ватаным Татарстан»]] газетасының баш мөхәррире (1990―1996)<ref name=":0">''Лилия Сираева''. [http://maydan.tatar/myshtym-gyna-yashep-yatar-chak-tugel/ «Мыштым гына яшәп ятар чак түгел».] [[«Мәйдан» журналы]], 2023, № 8, 85-92нче бит.</ref>. 1987 елдан массакүләм мәгълүмат чараларында хезмәт куя. [[Яр Чаллы]]га, [[КамАЗ|«КамАЗ» ПАҖ]] базасында нәшер ителгән [[Нур (газета, Чаллы)|«Нур»]] газетасына эшкә кайта (баш мөхәррире [[Нәсыйх Таҗиев]]). Әлеге газетада 10 ел эшләгәч, [[Чаллы-ТВ|«Чаллы-ТВ»]] телекомпаниясенең (1992―1995, 2001―2010 еллардагы җитәкчесе [[Рахман Шәфигуллин]]) мәгълүмат бүлегенә күчә, башта журналист, «Яңалыклар» (Новости) мәгълүмати программасының баш мөхәррире һәм телевидение буенча директор урынбасары вазыйфасында була. Р. М. Йосыпова күп кенә телевизион проектлар авторы, мәсәлән, «Безнең депутат» (Наш депутат), «Һәрвакыт булсын әни» (Пусть всегда будет мама), «Шундый һөнәр бар» (Есть такая профессия)<ref name=":0" />. [[Чаллы-ТВ|«Чаллы-ТВ»]] телеканалында транспорт һәм торак-коммуналь хезмәтләр буенча эшләгән Резидә Мәхмүт кызы, шәһәр башкарма комитеты җитәкчесе урынбасары Айрат Зәйнуллин һәм шәһәрнең торак-коммуналь хуҗалыгы җитәкчесе Рафаэль Әгъләметдин улы Кыямов чакыруы буенча, мэриядә рус телендә «Жилой квартал» газетасын (үз газетасы) оештырып җибәрә. Әлеге газета Россиянең торак-коммуналь хезмәтләр тармагындагы алдынгы практикалар җыентыгына кертелгән. «Чаллы-ТВ»да өч ел «Вектор комфорта» дигән тапшыру чыгара<ref name=":0" />. 2018 елдан [[Тукай районы]]ның [[Якты юл (газета, Тукай районы)|«Якты юл»]] һәм «Светлый путь» газеталарын җитәкли (Гөлчәчәк Вәлиева урынына) <ref>[https://www.business-gazeta.ru/news/403289 Назначен новый главный редактор газеты «Светлый путь».] Бизнес-Онлайн, 21.11.2018{{ref-ru}}</ref> Шәһәр мэриясе үтенече белән, ике ел «Жилой квартал» газетасын да алып бара, шулай итеп берьюлы 3 газетаның редакторы була<ref name=":0" />. [[Шәһри Чаллы|«Шәһри Чаллы» газетасын]] 2015 елда ук җитәкләргә тәкъдим итәләр, ләкин ул вакытта үз газетасында эшләү сәбәпле ризалашмый. 2021 елдан – «Шәһри Чаллы»ның баш мөхәррире ([[Мирһади Разов]] урынына)<ref>[https://chelny-biz.ru/news/373371/?ysclid=llnjzgkrfb977347527 В газете «Шахри Чаллы» сменился главный редактор.] chelny-biz.ru, 17.02.2021{{ref-ru}}</ref>. [[Татмедиа|«Татмедиа»]] җитәкчелеге яңа баш мөхәрриргә газетаны җанландыру бурычын куя. Газета атнага ике тапкыр ([[чәршәмбе]], [[җомга]]) чыга. 2022 ел башыннан газетаның җомга саны «Шәһри Чаллы кичләре» дип атала <ref>[http://shahrichalli.ru/ Шəһри Чаллы.] Яр Чаллы шәһәре</ref> <ref>[https://podpiska.pochta.ru/press/П9278 Шəһри Чаллы.] АО «ТАТМЕДИА» - Подписка онлайн</ref>. «Шәһәрдә татар мохитен саклый торган зур чара» дип бәяләнгән «Эх, Чаллы пятачоклары» проектын (традициясен) 30 елдан соң Чаллы шәһәр мәдәният идарәсе белән берлектә яңартып җибәрәләр<ref name=":1">''Гөлүзә Ибраһимова''. [https://shahrichalli.ru/news/kich-bgen-irtg/rezida-iusupova-tatar-gazetasy-ikence-sortly-tugel Резидә Юсупова: «Татар газетасы икенче сортлы түгел!».] [[Интертат]], 27.08.2022</ref>. «Калфаклы бәйге»<ref>[https://shahrichalli.ru/news/tema-dnya/kalfakly-bygeg-ntilr-yasaldy-iche-bilgele «Калфаклы бәйге»гә нәтиҗәләр ясалды. Җиңүче билгеле]</ref>, «Минем балам татарча сөйләшә» проектларының идея авторы. 2021 елның июленнән [[Татмедиа]] АҖ филиалы – Яр Чаллы татар милли матбугат үзәге (''«Шәһри Чаллы», [[Көмеш кыңгырау (гәҗит)|«Көмеш кыңгырау»]] газеталары, «Мәйдан» журналы'') җитәкчесе. == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == * [[Татарстан Республикасының Атказанган матбугат һәм массакүләм мәгълүмат чаралары хезмәткәре]] * Татарстан журналистларының [[Бәллүр каләм (бәйге)|«Бәллүр каләм»]] республика бәйгесе җиңүчесе == Гаиләсе == Улы (2000 елгы) [[Казан дәүләт университеты]]ның юридик факультетын кызыл дипломга тәмамлаган. [[Татарстан Республикасы Авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгы|ТР Авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгында]] белгеч булып эшли<ref name=":1" />. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * ''[[Лилия Сираева]]''. [http://maydan.tatar/myshtym-gyna-yashep-yatar-chak-tugel/ «Мыштым гына яшәп ятар чак түгел».] [http://maydan.tatar/anons-8-2023-el/ «Мәйдан» журналы, 2023, № 8], 85-92нче бит. * [http://tukai-rt.ru/news/vesti/u-gazety-novyy-redaktor У газеты – новый редактор.] «Светлый путь», 21.11.2018 {{DEFAULTSORT:Йосыпова, Резидә}} [[Төркем:Татар журналистлары]] [[Төркем:Татарстан журналистлары]] [[Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Шәхесләр:КамАЗ]] [[Төркем:Татарстанның атказанган матбугат һәм массакүләм мәгълүмат чаралары хезмәткәрләре]] [[Төркем:«Бәллүр каләм» бәйгесе җиңүчеләре]] pp0x2kyq8z5hlkf8r8f65gsjduwhtdh 0 815501 5838175 4402740 2026-04-27T18:20:05Z Әмир 15082 /* «Мизгел» яшьләр театры */ викиләштерү 5838175 wikitext text/x-wiki {{Театр эшлеклесе | исем = Илфак Хафизов | чын исем = | рәсем = И.И.Хафизов.jpg | киңлеге = | рәсем язуы = | туганда бирелгән исеме = Илфак Илшат улы Хафизов | туу датасы = 15.02.1987 | туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{туу җире|Мөслим районы|Мөслим районында}}, [[Түбән Табын]] | үлем датасы = | үлем җире = | һөнәр = драма актеры, режиссер | гражданлыгы = {{байрак|СССР}} [[СССР]]<br/>{{байрак|Россия}} [[РФ]] | активлык еллары = 2008 ― {{х.в.}} | псевдоним = | амплуа = | театр = [[Тинчурин театры]] | рольләр = | спектакльләр = | бүләк һәм премияләр = [[Файл:Заслуженный работник РТ.jpg|20px|ТР атказанган артисты - 2023]] [[Файл:Тантана премиясе.jpg|20px|«Тантана» премиясе]]<br/>[[Дамир Сираҗиев премиясе]] | сайт = [https://vk.com/artist.teatra Илфак Хафизов] | imdb_id = }} {{Фш|Хафизов}} '''Илфак Хафизов''', Илфак Илшат улы Хафизов (''[[1987 ел]]ның [[15 февраль|15 феврале]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Мөслим районы]], [[Түбән Табын]]'') ― драма артисты, 2008 елдан [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры]] актеры, сценарист, 2018 елдан КФУның «Мизгел» яшьләр театрының баш режиссеры, радио дикторы, чаралар алып баручы, кинорежиссер, продюсер. [[Дамир Сираҗиев премиясе |Дамир Сираҗиев]] исемендәге (2011) һәм [[«Тантана» премиясе|«Тантана»]] (2013) премияләре лауреаты, Казан шәһәре гранты иясе. [[Татарстанның атказанган артисты]] (2023). == Тәрҗемәи хәле == 1987 елның 15 февралендә Татарстан АССР [[Мөслим районы]] [[Түбән Табын]]<ref>''Альбина Хазиева''. [http://www.tatarnews.ru/articles/11286 Ильфак Хафизов: «Для актера важно не стоять на месте».]{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Известия Татарстана (гәҗит)|«Известия Татарстана»]], 2.07.2021</ref> (''вариант'': [[Урыс Шуганы|Рус Шуганы]]<ref>[https://tinchurinteatr.ru/ru/team/ Хафизов Ильфат Ильшатович.] Татарский государственный театр драмы и комедии имени Карима Тинчурина</ref>) авылында туган ([[Тинчурин театры]]ның әйдәп баручы актеры [[Зөфәр Харисов]]ның туган авылы). Беренче сыйныфтан ук мәктәп спектакльләрендә, концертларында, төрле бәйрәмнәргә багышланган чараларда катнаша. Актер һөнәрен сайлаганда, әти-әнисенең рухи ярдәмен тоя. [[Казан театр училищесы]]н ([[Рәшит Заһидуллин]] курсы; [[Артем Пискунов]], [[Резедә Сәләхова|Резеда Сәләхова]], [[Зөлфәт Закиров]] белән бергә укый) <ref>[https://kazan-journal.ru/news/chelovek-v-iskusstve/tinchurinskiy-kvartet-nachalo Тинчуринский квартет. Начало.] [[Казань (журнал) |«Казань»]], 6.02.2017</ref>, читтән торып [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]ның татар филологиясе факультетын тәмамлаган. 2008 елдан ― [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры]] актеры. Ун еллап Тинчурин театрында эшләгәннән соң, [[Болгар радиосы]]на («Иртәнге чәй» тапшыруында) эшкә күчә, анда 2 ел эшли. «Мәйдан» телеканалында баш редактор булып бер ел эшли. Радиода күп кенә проектларны тормышка ашырган. [[Әлфия Авзалова]]га багышланган кичәнең сценариен язган. Аннан соң «Үткәннәр сагындыра» дип исемләнгән театральләштерелгән ретро-концерт оештырганнар. Халык бик яратып кабул иткәч, аның икенче һәм өченче өлешләре дә оештырылган. Аннары «Могҗиза» дигән концерт оештыралар. Өч елдан [[Тинчурин театры]]на әйләнеп кайта. Режиссер элекке рольләрен һәм ике яңа роль бирә. Беренчесе ― «Полиционер» спектаклендә ([[Илгиз Зәйниев]]) хокук сакчысы, икенчесе ― «Сәйдәш» спектаклендә Тинчурин роле. «Төш» спектаклендәге ([[Туфан Миңнуллин]]) Камил ролен [[Ирек Хафизов (1976)|Ирек Хафизов]] белән алмаш-тилмәш уйныйлар. === «Мизгел» яшьләр театры === 2018 елдан КФУның Филология һәм мәдәниятара коммуникацияләр институты студентларының «Мизгел» яшьләр театры баш режиссеры булып эшли. «Уйларым» (2018, [[Әллүки (әдәби берләшмә)|«Әллүки»]] әдәби берләшмәсе шагыйрьләре белән берлектә), «Рәшә» (2019, [[Әмирхан Еники]] әсәре буенча), «Бик тә» (2020), «Ай булмаса, йолдыз бар» (2021, [[Туфан Миңнуллин]] әсәре), «Кавказский пленник» (2022, [[Лев Толстой]] буенча), «Әниләр һәм бәбиләр» (2023, [[Туфан Миңнуллин]]), [[Сүнгән йолдызлар (спектакль)|«Сүнгән йолдызлар»]] (2023, [[Кәрим Тинчурин]]) спектакльләренең режиссеры булган. <ref>[https://kpfu.ru/philology-culture/struktura-instituta/molodezhnyj-teatr-39mizgel39 Студенческий театр «Мизгел» («Мгновение»)]</ref><ref>[https://vk {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130712221836/http://vk/ |date=2013-07-12 }}[.com/public211592796 МИЗГЕЛ яшьләр театры ВКонтакте]</ref>. 2024 елның 22 февралендә «Мизгел» яшьләр театры артистлары белән «Җәлилгә хат» дип аталган мини-спектакль куйган (сценарий авторы ― Казан шагыйрәсе [[Резеда Зәйниева]] (''[[Резеда Гобәева]]'')). Тамаша [[Россиянең Украинага бәреп керүе (2022)|Украинадагы сугышта]] катнашучы Россия хәрбиләренә багышланган<ref>[https://media.kpfu.ru/news/pismo-dzhalilyu-molodezhnyy-teatr-kfu-predstavil-mini-spektakl «Письмо Джалилю»: молодежный театр КФУ представил мини-спектакль.] Медиа портал - Казанский (Приволжский) Федеральный Университет, 22.02.2024{{ref-ru}}</ref>. == Кайбер рольләре == ;Тинчурин театры * ''Йосыф'' ― Йосыф вә Зөләйха ([[Кол Гали]]) * ''Сабир'' ― Назлы кияү ([[Кәрим Тинчурин]]) * ''Дилюс'' ― Кияү урлау ([[Салават Юзеев]]) * ''Лаэрт'' ― Гамлет ([[Уильям Шекспир]]) * ''Бәрәк'' ― Хан кызы Турандык ([[Кәрим Тинчурин]]; Карло Гоцци әсәре буенча) * ''Илгиз'' ― Кияүләр ([[Хәй Вахит]]) * ''Аяз'' ― Яратам! Бетте-китте! * ''Сәхәү'' ― Ашина ([[Ркаил Зәйдулла]]) * ''Сәлим'' ― Хыялый ([[Салават Әбүзәров]]) * ''Шәрифҗан'' ― Өч аршын җир ([[Аяз Гыйләҗев]]) * ''Нияз'' ― [[Җилкәнсезләр]] ([[Кәрим Тинчурин]]) * ''Камил'' ― Төш ([[Туфан Миңнуллин]]) ― иң яраткан роле * һ. б. == Фильмография == * 2022 ― «823 километр» ([[Әмирхан Еники]]нең өч хикәясе буенча; сценарий авторы Валерия Байкиева, режиссерлар [[Ирек Хафизов (1976)|Ирек Хафизов]], [[Әмир Галиәскаров]], продюсер [[Миләүшә Айтуганова]]) ― ''«өлкән язучы»ның шәкерте''<ref>''Рузилә Мөхәммәтова''. [https://intertat.tatar/news/saimiev-xyyalyn-milausa-aituganova-cynga-asyrmakcy-yana-filmda-rkail-zaidulla-da-uinyi-5854503 Шәймиев хыялын Миләүшә Айтуганова чынга ашырмакчы: яңа фильмда Ркаил Зәйдулла да уйный.] [[Татар-информ]], 12.08.2022</ref>. == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == * 2011 ― [[Дамир Сираҗиев премиясе]] * 2013 ― [[«Тантана» премиясе]] * 2023 ― [[Татарстанның атказанган артисты]] ― ''театр сәнгате үсешенә керткән өлеше өчен''<ref>[https://vk.com/ilyeget?ysclid=lo3dmj605q259905463 Указ Раиса Республики Татарстан № 705 от 10.10.2023]</ref> == Гаилә хәле == 2011 елда өйләнгән. Хатыны Альбина [[Тинчурин театры]]нда директор урынбасары булып эшли. Өч кыз үстерәләр (Нәргизә, Нәзирә, Наира)<ref>[https://vk.com/artist.teatra?z=photo26674488_264938862%2Fphotos26674488 Илфак Хафизов ВКонтакте]</ref>. == Кызыклы факт == * Балалар өчен шигырьләр, проза әсәрләре (әкият, хикәя) яза. * 2021 елгы Татарстан театрлары Сабантуенда («Театраль Сабантуй») [[милли көрәш]] төрендә (70―80 кг авырлыкта) беренче урын <ref>[https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/1987539.htm 20 июня в Апастовском районе с успехом прошел XIII Республиканский Театральный Сабантуй.]{{Deadlink|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Министерство культуры Республики Татарстан</ref>, 2022 елда өченче урын алган<ref>[https://www.kazan.kp.ru/online/news/4796785/ Итоги XIV Театрального Сабантуя в Мензелинске.] KP.RU</ref>. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://tinchurinteatr.ru/ru/team/ Хафизов Ильфат Ильшатович.] Татарский государственный театр драмы и комедии имени Карима Тинчурина * [https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/m/ros/582005/bio/ Ильфак Хафизов.] Кино-Театр.Ру * ''Эльвира Шакирова''. [https://shahrikazan.ru/news/mәdәniyat/ilfak-khafizov-kalgan-bulsam-yanyp-kyar-idem Илфак Хафизов: «Калган булсам, янып көяр идем».] [[Шәһри Казан|«Шәһри Казан»]], 7.04.2021 * [https://www.youtube.com/watch?v=2MHS6akWTps «Сәхнә артында»: Илфак Хафизов белән интервью.] [[YouTube]], 34:30 {{Татарстан Республикасының Атказанган артистлары}} {{DEFAULTSORT:Хафизов, Илфак}} [[Төркем:Татар артистлары]] [[Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары]] [[Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары]] [[Төркем:Татарстанның атказанган артистлары]] [[Төркем:Тинчурин театры актерлары]] [[Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар]] [[Төркем:Казан (Идел буе) федераль университетын тәмамлаучылар]] dqe9dgayo7h39dpe7q3pgwxzrju1ir2 0 819622 5838316 4402310 2026-04-28T10:43:40Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838316 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Рахман Шәфигуллин | рәсем = Р.Г.Шәфигуллин.jpg | рәсем_зурлыгы = 200px | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = Хабрахман Галимулла улы Шәфигуллин | һөнәр = журналист, язучы | туу датасы =2.06.1949 | туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{туу җире|Балык Бистәсе районы|Балык Бистәсе районында}}, [[Югары Тегермәнлек]] | гражданлык = {{байрак|СССР}} [[СССР]]<br/>{{байрак|Россия}} [[РФ]] | милләт = татар | үлем датасы = | үлем җире = | әти = Галимулла Шәфигулла улы | әни = Сәхәрбану | ир = | хатын = Наҗия | балалар = | бүләк һәм премияләр = {{Казанның 1000 еллыгы истәлегенә медале}} [[Файл:Заслуженный работник РТ.jpg|20px|ТР атказанган мәдәният хезмәткәре - 1999]] [[Файл:MedalTatarstan1.jpg|20px|«Фидакарь хезмәт өчен» медале - 2014]] | сайт = [https://vk.com/id403049272 Рахман Шафигуллин] | башка мәгълүмат = }} {{Фш|Шәфигуллин}} '''Рахман Шәфигуллин''', Рахман (''Хабрахман, Хәбибрахман'') Галим (''Галимулла'') улы Шәфигуллин (''[[1949 ел]]ның [[2 июнь|2 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Балык Бистәсе районы]], [[Югары Тегермәнлек]]'') ― матбугат, радио-телевидение ветераны, язучы-прозаик, журналист, публицист, [[Чаллы-ТВ|«Чаллы-ТВ»]] телекомпаниясен нигезләүче һәм 1992―1995, 2001―2010 елларда җитәкчесе. Татарстанның [[Татарстан Язучылар берлеге|Язучылар]] (2014) һәм [[Татарстан Республикасы Журналистлар берлеге |Журналистлар]] берлеге президиумы әгъзасы. Чаллы шәһәренең Мактаулы гражданины (2000). [[Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре |Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре]] (1999). == Тәрҗемәи хәле == 1949 елның 2 июнендә [[Балык Бистәсе районы]] [[Югары Тегермәнлек]] авылында дүрт балалы гаиләдә төпчек бала булып туган. Гаиләдә 3 абыйсы, 1 апасы үскән. Бабасы Шәфигулла 1917 елда 27 яшендә [[Беларусия]]дә немец пулясыннан һәлак булган. Әтисе Галимулла Шәфигулла улы (1910―1970), Ленинград фронтында көрәшкән рядовой кызылармияче, 2нче группа сугыш инвалиды. Хабрахман (''Хәбибрахман'') 7нче сыйныфта ук район газетасына мәкаләләр яза башлаган. 15 яшендә шахтер абыйсы янына [[Воркута]]га килә, тау-техник, кичке урта мәктәпләрен бетерә, шахта электр слесаре һөнәрен үзләштерә, 1965―1969 елларда «Воркутауголь» комбинатында эшли. Классик көрәш ([[Грек-рим көрәше]]) белән шөгыльләнгән, шәһәр, аннары Коми республикасы чемпионы булган, беренче разряд алган. КПСС сафына кандидат итеп алынган (партиягә армиядә кергән). [[Сыктывкар]]да «Молодежь Севера» газетасы<ref>[https://vk.com/club1579551?ysclid=lz3s2drg6r883414125 Газета «Молодежь Севера» ВКонтакте]</ref> каршындагы яшь журналистларның читтән торып уку мәктәбен тәмамлаган. 1969 елның көзендә Совет Армиясе сафларына чакырыла. [[Ерак Көнчыгыш]]та 1113нче аерым саперлар батальонында мина куючы, соңрак 192нче мотоукчылар дивизиясенең «Во славу Родины» газетасында хәрби корреспондент була. Армиядән соң, 1971―1973 елларда [[Балык Бистәсе]]нең «Октябрь юлы» (хәзер «Авыл офыклары») газетасында хәбәрче булып эшли. Читтән торып, [[Казан дәүләт университеты]]ның журналистика бүлегенә укырга керә, 1977 елда Ленинград югары партия мәктәбенең (1995 елдан [[Төньяк-Көнбатыш идарә институты |академия]]) матбугат, радио һәм телевидение бүлеген тәмамлаган<ref>[https://nailtimler.com/people_page/people_24sh/shafigullin_habrahman_galimullovich.html Шафигуллин Хабрахман Галимуллович.]{{Deadlink|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Татары без границ</ref>. «Хезмәт дисциплинасын ныгытуда Ленинград өлкәсе матбугатының роле» дип аталган диплом эше язган (фәнни җитәкчесе Александр Моисеевич Синицкий). {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Леннаучфильм|«Леннаучфильм»|d|Q4258535}} киностудиясендә өч ел электрик булып эшли, анда фильмнар төшерергә өйрәнә, монтаж серләренә төшенә. Укуын тәмамлагач, гаиләсе белән [[Яр Чаллы]]га кайта. == Яр Чаллыда == 1977―1984 елларда [[Тукай районы]]ның «Якты юл» газетасында мөхәррир урынбасары булып эшләгән. 1984 елда Телевидение һәм радиотапшырулар буенча ТАССР дәүләт комитетының үз хәбәрчесе, Яр Чаллыдагы корпункт җитәкчесе итеп билгеләнә. Корпунктның максаты ― җирле яңалыкларны ([[КАМАЗ]]дан тыш, {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Түбәнкамашина|«Түбәнкамашина»|d|Q4318866}}, «[[Түбәнкаманефтехим]]», [[Татар АЭСы]], [[Кама трактор заводы]] хәлләрен) республика матбугатында тиз арада һәм тиешенчә яктырту була. Алты ел эчендә 100 телевизион программа һәм йөзләгән сюжет әзерләгән. Чаллыда муниципаль телерадиокомпания оештыру белән актив шөгыльләнә башлый, әмма баштарак шәһәр җитәкчелегендә кызыксыну сизелми. [[Файл:Челны-ТВ-лого.jpg|200px|thumb|right|[[Чаллы-ТВ]]ның 2021 елга кадәрге логотибы]] {{Төп мәкалә|Чаллы-ТВ}} 1991―1995 елларда [[Чаллы-ТВ|«Чаллы-ТВ»]] телекомпаниясенең баш мөхәррире. 1990 елның мартында халык депутатларының шәһәр Советы депутаты итеп сайлана, Президиум әгъзасы, матбугат һәм хәбәрдарлык буенча даими комиссия рәисе була. 1990 елның 30 августында 7 мең тираж белән [[«Шәһри Чаллы» газетасы|«Шәһри Чаллы»]] газетасы чыга башлый. 1990 елда шәһәр советы президиумы утырышында «Чаллы төбәк эфир телевидениесен оештыру турында», 1992 елның 15 апрелендә шәһәр советы сессиясендә «Яр Чаллы шәһәр советы һәм хакимиятенең телевидение һәм радио редакциясен оештыру турында» карарлар кабул ителә (илдә беренче муниципаль телерадиокомпания). Чаллы телерадиокомпаниясенең эше үткәргечле радиодан башлана. Чаллы радиосы шәһәрдәге 160 мең фатирда сөйләп торган. 1992 елның августында [[Чаллы-ТВ]]ның беренче тапшырулары өчен студия (мэрия бинасындагы элекке китапханә бүлмәсе) булдырылган. Беренче эфир 1992 елның 29 декабрендә [[Россия-1|«Россия»]] каналы буенча (кичке 8-9 арасында) була. Эфирга федераль канал аша чыгу өчен, Радиотелевидение тапшырулары үзәге ([[Татарстан Республикасының РТРС радиотелеүзәге|РТПЦ]]) белән җирле телерадиокомпания арасында килешү төзелә, Чаллыга 51нче канал тәкъдим ителә. 1995 елның маенда [[Мәскәү]]дә ешлыклар бирә торган конкурс комиссиясе утырышында Чаллы радиосына 67,79мГц, Чаллы телевидениесенә 51ТВК ешлыгы бирелә. Беренче тапшырулары: «Итоги. Йомгак», «Ачыктан-ачык сөйләшү. Откровееный разговор», «Энҗе бөртекләре (Жемчужины)». Шәһәр мэры (1990―1999 елларда) [[Рәфгать Алтынбаев]] тәкъдиме белән эшеннән китеп, 1996―2000 елларда [[Менделеевск]] шәһәренә күчеп эшли, «Менделеевские новости» («Менделлевск яңалыклары») газетасының баш мөхәррире була. 2001 елдан 2010 елга кадәр [[Чаллы-ТВ|«Чаллы-ТВ»]] телекомпаниясе җитәкчесе (2008―2010 елларда [[Татмедиа|«Татмедиа»]] филиалы җитәкчесе<ref>[https://www.list-org.com/company/1905265 Филиал АО ТАТМЕДИА Телерадиокомпания ЧАЛЛЫ-ТВ]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>)<ref>''Сергей Афанасьев''. [https://kam.business-gazeta.ru/article/32679 Чаллы-ТВ: дважды в одну реку.] Бизнес-Онлайн, 6.12.2010{{ref-ru}}</ref>. Яңа проектлар, тапшырулар пәйда була. Чаллыдан Мәскәү һәм Казан белән туры эфирлар оештырыла. «Ты не один» ток-шоуы компаниянең визит карточкасына әверелә. Чаллы мэры (2003―2010 елларда) [[Илдар Халиков]] искергән аппаратураны яңартырга булыша. 2004 елда Чаллыга Татарстан Президенты (1991―2010 елларда) [[Минтимер Шәймиев]] килеп, [[Чаллы-ТВ|«Чаллы-ТВ»]] телекомпаниясе эшен Казан телеканаллары җитәкчеләренә үрнәк итеп күрсәтә. 1992 елда [[Күңел радиосы]] эшли башлый, ул тәүлек буе эшли, [[Интернет]] аша бөтен дөнья татарлары тыңлый ала торганга әверелә. Рахман Шәфигуллин үзе дә «Инзер буйларында» фильмын, «Төрекләр илендә», «Латвиядә татарлар тормышы» һ.б. фильм-тапшыруларны төшергән. «Без тарихта эзлебез», «Яшь йөрәкләр», «Нам, молодым», «Талир тәңкә», «Гөлбакча», «Мәдәни сәхифә», «Тормыш мизгелләре», «Откровенный диалог», «Оперативная сводка» тапшырулары ул елларда иң уңышлы тапшырулар исәбенә кергән. 15 ел [[Татарстан Журналистлар берлеге]]нең Яр Чаллы бүлеген җитәкләгән. 2010―2014 елларда ― [[Татмедиа]] ААҖ филиалы – [[«Шәһри Чаллы» газетасы]]ның директоры-баш мөхәррире. 2017 елдан бирле [[Казан]]да яши. == Иҗаты == Әсәрләре шәһәр һәм республика матбугатында әледән-әле дөнья күрә. 2012 нче елда [[Татарстан китап нәшрияты]]нда беренче «Йозак», 2015 елда «Сүз» нәшриятында «Капкын» дип исемләнгән повестьлар, хикәяләр җыентыгы басылып чыккан. «Әфәт» повестенда Актаныш райкомының экс-беренче секретаре Мәхмүт Сәмигуллинның фаҗигале язмышы сурәтләнә. «Асылбикә күз яшьләре» (Чаллының рухи үзәге) китабында Чаллы телевидениесе тарихы яктыртыла<ref>[https://sptatar.com/sh-figullin-rahman/ Шәфигуллин Рахман.] Татарстан Язучылар берлеге</ref>. == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == * 1982 ― «КамАЗ төзелеше ударнигы» мактау билгесе * 1999 ― [[Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре |Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре]] * 2000 ― «Чаллы шәһәренең Мактаулы гражданины» * 2005 ― [[«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале]] * 2014 ― Татарстан Республикасының [[«Фидакарь хезмәт өчен» медале]] ― ''массакүләм мәгълүмат чараларын үстерүгә зур өлеш кертүе, күпьеллык нәтиҗәле эше өчен''<ref>[https://sj-rt.ru/pozdravlyaem-4/ Поздравляем!] Союз журналистов Республики Татарстан, 15.07.2014</ref> == Шәхси тормышы == Өйләнгән. Хатыны Наҗия, ике баласы, оныклары. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Әдәбият == ;Мәкаләләр * ''Татьяна Челышева''. [https://vk.com/id403049272?z=photo403049272_457240978%2Fwall403049272_1404 Тәүге шеф: беренче эшкә урнашу хакында инде онытыла язган тарих.] [[Татарстан (журнал) |«Татарстан»]], 2024 ел, № 6, 52-55нче бит. == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} * ''Рустем Шакиров''. [https://dzen.ru/a/ZlrFQ1KDfmFGa4Pj Рахман Шафигуллин: «Не скрываю, что я «кремлевский соловей»».] [[Татар-информ]], 2.06.2024 * [https://sptatar.com/sh-figullin-rahman/ Шәфигуллин Рахман.] Татарстан Язучылар берлеге * [[Файл:YouTube 2024.svg|60px]] [https://www.youtube.com/watch?v=LJM9srIWJt4 Дело его жизни. 24.06.2016.] [[YouTube]] видео, 23:38 * [[Файл:YouTube 2024.svg|60px]] ''Ольга Снежинкина''. [https://www.youtube.com/watch?v=EHXifOV-PS8 Программа «ПоГОВОРИм» с Рахманом Шафигуллиным. Телерадиокомпания «Челны-ТВ» («Чаллы-ТВ»), 2024.] YouTube видео, 16:29 {{DEFAULTSORT:Шәфигуллин, Рахман}} [[Төркем:Татарстан журналистлары]] [[Төркем:Татар журналистлары]] [[Төркем:Татарстан язучылары]] [[Төркем:Татар язучылары]] [[Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр]] [[Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Төньяк-Көнбатыш идарә институтын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Яр Чаллының шәрәфле ватандашлары]] [[Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре]] oal4tdwehd846vf4i95hdetxd7n89wc 0 860350 5838178 4400015 2026-04-27T18:29:24Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838178 wikitext text/x-wiki {{Һәйкәл |Татар исеме = Мостай Кәрим<br/> һәйкәле |Рәсем = [[Файл:Ufa-russia-march-2016-001.jpg|300px]] |Рәсем зурлыгы = |Рәсем язуы = <small>[[Уфа]]. Мостай Кәрим һәйкәле</small> |Ил = Россия |Урын = [[Уфа]], [[Уфаның Ленин районы|Ленин районы]], [[Киров урамы (Уфа) |Киров]] ур., 1 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = RUS |CoordScale = |Сынчы= {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Андрей Ковальчук|Андрей Ковальчук|d|Q4225537)}} |Төзелеш башлавы датасы = 2012 |Төзелеш тәмамлавы датасы = 2013 |Материал = бронза |Commons = }} {{мәгънәләр|Мостай Кәрим һәйкәле}} '''Мостай Кәрим һәйкәле''' ({{lang-ba|Мостай Кәримгә һәйкәл}}, {{lang-ru|Памятник Мустаю Кариму}}) ― [[Уфа]]да 2013 елның октябрендә ачылган һәйкәл (катлаулы скульптура ансамбле). Шагыйрь, публицист, драматург, башкорт әдәбияты классигы, Башкортстанның халык шагыйре, Социалистик Хезмәт Каһарманы, Бөек Ватан сугышында катнашкан [[Мостай Кәрим]] (1919—2005) хөрмәтенә куелган.<br/> Скульптор — РФ Рәссамнар берлеге рәисе, Россиянең халык рәссамы, Казанда Мостай Кәримгә куелган [[Мостай Кәрим һәйкәле (Казан)|һәйкәлне]] (2020) ясаучы Андрей Ковальчук, архитектор ― С. З. Илимбетов. == Тарих == Уфа үзәгендә Башкортстанның халык шагыйренә һәйкәл кую идеясе 2007 елда, Башкортстанның Россиягә кушылуына 450 ел тулуны билгеләп үткәндә туа. БР Мәдәният министрлыгы һәйкәлнең иң яхшы проектына иҗади конкурс игълан итә, ул берничә ел дәвам иткән. Аның җиңүчесе ― Россия Сәнгать академиясе академигы Андрей Ковальчук, күренекле тарихи эшлеклеләргә һәм мәдәният осталарына ясалган һәйкәлләре белән дан казанган совет һәм Россия скульпторы, күп премияләр лауреаты. Ковальчук бу эшкә бик җаваплы карый: ул әдипнең әсәрләрен кабат укый, кызы Әлфия һәм оныгы [[Тимербулат Кәримов |Тимербулат]] белән аралаша, шәхес масштабын аңларга тырыша. Нәтиҗәдә, һәйкәлнең туганнарына да ошаган вариантын раслыйлар. Проект һәр детальнең уйланылганлыгы һәм төгәллеге белән җәлеп иткән<ref name=":0">''Азат Гиззатуллин''. [https://www.bashinform.ru/news/social/2024-10-20/glava-bashkirii-vozlozhil-tsvety-k-pamyatniku-mustayu-karimu-3975851 Глава Башкирии возложил цветы к памятнику Мустаю Кариму.] [[Башинформ]], 20.10.2024</ref>. Мостай Кәримгә һәйкәл 2013 елның 10 октябрендә [[Уфаның Ленин районы]] [[Киров урамы (Уфа) |Киров]] һәм Мостай Кәрим урамнары киселешкән урында, Профсоюз йорты бинасы каршындагы мәйданда ачылган. Һәйкәлнең тирә-ягын матурлап, Мостай Кәрим исемендәге [[Мостай Кәрим скверы (Уфа)|сквер]] булдырылган. Әлеге скверны бердәм мәдәни-тарихи киңлек буларак җиһазлау эшләре 2016 елда тулысынча төгәлләнгән<ref>[https://www.bashinform.ru/news/culture/2016-09-30/skver-imeni-mustaya-karima-v-ufe-priobrel-zavershayuschie-cherty-2226681 Сквер имени Мустая Карима в Уфе приобрел завершающие черты.] [[Башинформ]], 30.09.2016</ref>. Шагыйрь скульптурасы аның хөрмәтенә аталган [[Мостай Кәрим урамы (Уфа) |урамнан]] берничә метр ераклыкта урнаштырылган. Тантанада Башкортстан Премьер-Министры урынбасары (2012–2014) [[Лилия Гомәрова |Лилия Салават кызы Гомәрова]], Уфа шәһәре шәһәр округы администрациясе башлыгы (2012–2018) [[Ирек Җәлалов |Ирек Ишмөхәммәт улы Ялалов]], һәйкәл авторы, Россия Федерациясенең халык рәссамы Андрей Николаевич Ковальчук, Мостай Кәримнең туганнары һәм якыннары, республиканың һәм илнең башка төбәкләренең мәдәният һәм сәнгать эшлеклеләре, шәһәр халкы катнашкан<ref>[https://ufacity.info/press/news/150017.html В Уфе открылся сквер имени Мустая Карима.] ufacity.info, 10.10.2013</ref><ref>''Гульназ Данилова''. [https://rg.ru/2013/10/10/reg-pfo/karim.html В Уфе открыли памятник Мустаю Кариму.] Российская газета, 10.10.2013{{ref-ru}}</ref>. Һәйкәлнең детальләре [[Мәскәү]]дә коелган, Уфада урында бергә җыелганнар. Автор Андрей Ковальчук һәйкәлне кешегә генә түгел, аның иҗатына да ядкарь итеп койган. Монумент урнаштырылган урын турыдан-туры язучының тормышы белән бәйле. Кайчандыр аның янында студент елларында М. Кәрим фатирга кергән йорт торган. Анда ул үзенең булачак хатыны Рауза Суфиян кызы (Сәүбанова) белән танышкан. Ерак түгел язучының гаиләсе 40 ел яшәгән икенче йорт та бар<ref name=":0" />. == Тасвирлама == Һәйкәл реалистик стильдә бронзадан эшләнгән. Аның биеклеге ― 6 м, озынлыгы ― 15 м. Монумент композиция ягыннан бик кызыклы, чөнки ул бер фигурадан түгел, ә тулы бер комплекстан тора. Алда ― бөтен буена бастырып куелган язучы фигурасы. Мостай Кәрим гади киемнән: чалбар, галстуксыз күлмәк кигән, башына кимәгән килеш сурәтләнгән; сул кулына пиджак тоткан. Йөзендә ― еш кына иҗади процесс алдыннан була торган тирән уйлану чагылышы, Мостай Кәрим фигурасы артында язучының төп әсәре — «Озын-озак балачак» повесте кулъязмасы битләреннән каскад урнашкан. Бу битләрдән аның персонажлары «төшә». Скульптор язучыны ике тапкыр сурәтләгән: яраланып егылган сугышчы образында һәм кулына бала чагындагы кебек бәрән тоткан малай кыяфәтендә. Тагын бер мөһим персонаж ― өлкән әнисе (оләсәе), төп геройның әтисенең баланы тәрбияләгән беренче хатыны. Бу көчле һәм зирәк хатынның фигурасы бәрән тоткан малай артыннан калкып тора. Битләр каскадын югарыга караган кошлар көтүе озата<ref name=":0" />. Китап сөючеләр биредә Мостай Кәрим әсәрләренең геройларын таный ала («Ташлама утны, Прометей!», «Салават», «Озын-озак балачак» һәм башкалар). Һәйкәлгә алтын хәрефләр белән башкортча һәм русча: «Мостай Кәримгә ― Башҡортостан халҡынан / Мустаю Кариму ― народ Башкортостана» дип язылган. Ташка язулар төшерү, табигый материалдан истәлекле билгеләр ясау һәм урнаштыру эшләре БР Уфа шәһәре шәһәр округы администрациясе тарафыннан «Уфа шәһәре шәһәр округының махсус хезмәт күрсәтү комбинаты» муниципаль бюджет учреждениесе коллективына йөкләнгән. Эшләр август-сентябрь айларында башкарылган һәм ике датага туры китерелгән: 21 сентябрь (шагыйрь вафат булган көн) һәм 20 октябрь (туган көне)<ref name=":1">''Людмила Кузьмина''. [http://pomnim.me/news/karim/ Сквер имени Мустая Карима в Уфе приобрел завершающие черты.] Pomnim.me</ref>. Бассейнда акрын гына су ага. Алга таба бераз кыеграк куелган зур улак ― тоташ барган тормыш агышы символы. Сквер биләмәсендә ике фонтан һәм ике зур булмаган бассейн урнашкан, биредә автоматик су сибүгә ялганган чәчәк түтәлләре, заманча яктырту системасы урнаштырылган, халыкка йөрү өчен уңайлы юллар булдырылган. Мәйдан брусчатка һәм төрле төстәге гранит ташлар белән бизәлгән. Скверда кичләрен ял итүчеләр өчен махсус яктырту системасы булдырылган<ref>[https://ufacity.info/press/news/361806.html?ID=361806 Сквер Мустая Карима - не место для экстремального спорта!] ufacity.info, 20.05.2020</ref>. Скверга керә торган урында гранит тумбалар урнаштырылган, анда өч телдә ([[башкорт теле|башкорт]], [[рус теле|рус]] һәм [[инглиз теле|инглиз]] телләрендә) «Мостай Кәрим исемендәге сквер» дигән сүзләр язылган. Гранит постаментта — Мостай Кәрим, һәйкәл авторы һәм һәйкәлнең ачылган вакыты турында мәгълүматлар язылган табличкалар. <blockquote> «Мустай Карим (Каримов Мустафа Сафич) (1919―2005)<br/> Народный поэт Башкортостана<br/> Почетный гражданин города Уфы<br/> Герой Социалистического Труда<br/> Лауреат Ленинской и Государственной премий СССР<br/> Памятник открыт 10 октября 2013 года<br/> Скульптор ― народный художник России А. Н. Ковальчук<br/> Архитектор ― С.З. Илембетов»<ref name=":1" />. </blockquote> Һәйкәл янында шигърият бәйрәмнәре оештырыла. 2024 елның 20 октябрендә, Мостай Кәримнең тууына 105 ел тулган көндә, һәйкәлгә БР Башлыгы [[Радий Хәбиров]] чәчәкләр салган<ref name=":0" />. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://vk.com/wall32003035_12652 В честь Международного дня художника поговорим сегодня о прекрасном произведении искусства.] Эльвира Попова ВКонтакте, 8.12.2023{{ref-ru}} * [https://museum-ufa.ru/ufa-450/pamyatnik-kompozicziya-bashkirskomu-i-sovetskomu-poetu-pisatelyu-i-dramaturgu-mustayu-karimu/ Памятник-композиция башкирскому и советскому поэту, писателю и драматургу Мустаю Кариму.]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Музей истории города Уфы{{ref-ru}} == Моны да карагыз == * [[Мостай Кәрим һәйкәле (Казан)|Казанда Мостай Кәрим һәйкәле]] [[Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр]] [[Төркем:Уфа һәйкәлләре]] [[Төркем:Язучыларга һәйкәлләр]] [[Төркем:Мостай Кәрим]] dkrb6637noqhzzfi2psbez9k4bf0qku 0 860784 5838213 4402407 2026-04-27T21:08:22Z JayCubby 54386 ([[c:GR|GR]]) [[File:Bataille de la première guerre carliste 1833-1840.jpg]] → [[File:Batalla de Ramales - Francisco de Paula Van Halen.jpg]] better quality pic 5838213 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Франсиско де Паула Ван Хален''' (испан телендә: Francisco de Paula Van Halen y Gil) — [[Испания|испан]] живописецы, королева [[Изабелла II]]-нең [[сарай яны рәссамы]]. == Тәрҗемәи хәле == 1814 елда [[Каталония]]дә, [[Вик (Барселона)|Вик]] шәһәрендә туган. Исемен [[Паоладан Франциск]] әүлиясе хөрмәтенә алган. Төрле елларда төрле армияләрдә, шул исәптән рус армиясендә дә хезмәт иткән [[Фландрия (тарихи өлкә)|фламанд]] чыгышлы испан хәрби җитәкче-авантюрист [[Ван Хален, Хуан|Хуан ван Халенның]] (1788—1864) туганы (кайбер мәгълүмат буенча – энесе, башка мәгълүмат буенча – улы). [[Барселона]]да үскән һәм шунда ук живопись белән мавыга башлаган. Аннан соң [[Мадрид]]ка күчкән, анда [[Сан-Фернандо король нәфис сәнгать академиясе]]нә кергән. 1838 елда, 2 яшендә беренче мәртәбә җәмәгать күргәзмәсендә әсәрләренең берсен тәкъдим иткән.<br/> Рәссам-иллюстратор буларак күп эшләгән, мәшһүр Мадрид журналлары белән хезмәттәшлек иткән; әмма күбесенчә баталь һәм тарии сәхнәләре өчен ат казанган. 1851 елда королева [[Изабелла II]]-нең сарай яны рәссамы дәрәҗәсен алган һәм [[Сан Фернандо король нәфис сәнгать академиясе|Сан-Фернандо Академиясе]]нең әгъзасы булып сайланган. 1860 елдан бирле моңа кадәр күптән түгел королева боерыгы белән оештырылган ел саен Милли нәфис сәнгать күргәзмәсендә регуляр катнашкан. Королева шулай ук аның рәт картинасын сатып алган, аларның кайберләре Мадридның [[Мадридта Король Сарае|Королевский]] һәм [[Сенат Сарае|Сенат]] сарайларын һаман да бизәп тора. Рәссам [[Изабелла Католик Ордены]] кавалеры булган.<br/> Ван Хален 1887 елда Мадридта үлгән.<br/> Туган шәһәре [[Вик (Барселона)|Викта]] аның хөрмәтенә урам аталган.<br/> == Галерея == <center> <gallery widths="200px" heights="200px"> Elección de Wamba como rey (Real Academia de Bellas Artes de San Fernando).JPG|[[Вамба]]ны вестготлар короле итеп игълан итәләр. Batalla de Ramales - Francisco de Paula Van Halen.jpg| [[Беренче карлист сугышы]] эпизоды. Batalla de las Navas de Tolosa, por Francisco van Halen.jpg|[[ Лас-Навас-де-Толоса янында сугыш]]. Van Halen-Escorial.jpg|[[Эскориал]]га манзара. </gallery> </center> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Рәссамнар]] t7wgvrttn12jmz59z8140851vbwrwk7 0 864427 5838190 5815422 2026-04-27T19:11:20Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838190 wikitext text/x-wiki {{Мәгълүмати исемлек}} {{УК}} '''Россия югары уку йортлары исемлеге''' яки ''Россия университетлары исемлеге'' — {{RUS}}ндә эшләүче '''университет''' һәм башка статуслы [[югары уку йорты|югары уку йортлары]] исемлеге. == Уникаль статуслы университетлар (2) == {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! веб-сайт |- | style='text-align:right'| 1 | 1724-01-22 | [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]] | [[Файл:Spb 06-2012 University Embankment 06.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg State University|Saint Petersburg State University]] | http://www.spbu.ru/ |- | style='text-align:right'| 2 | 1755-01-12 | [[Мәскәү дәүләт университеты]] | [[Файл:МГУ, вид с воздуха.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2359096|Раменки]]'' | [[:commons:Category:Moscow State University|Moscow State University]] | https://www.msu.ru/<br/>https://www.msu.ru/en/<br/>https://www.msu.ru/ch/ |} == Федераль университетлар (10) == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q159. ?item wdt:P31 wd:Q4481793 } |section= |sort=P571 |columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p856:веб-сайт}} {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! веб-сайт |- | style='text-align:right'| 1 | 1804-11-05 | [[Казан (Идел буе) федераль университеты]] | [[Файл:Kazan State University from the 2 Korpus.jpg|center|128px]] | [[Казан]]<br/>[[Казанның Вахитов районы|Вахит районы]]<br/>[[Татарстан]] | [[:commons:Category:Kazan University|Kazan University]] | https://kpfu.ru/ |- | style='text-align:right'| 2 | 1899 | [[Ерак Көнчыгыш федераль университеты]] | [[Файл:Far Eastern Federal University 2.JPG|center|128px]] | [[Диңгез буе крае]]<br/>''[[:d:Q4112963|Владивосток шәһәр округы]]''<br/>''[[:d:Q15189883|Русский бистәсе]]'' | [[:commons:Category:Far Eastern Federal University|Far Eastern Federal University]] | https://www.dvfu.ru/ |- | style='text-align:right'| 3 | 1915 | ''[[:d:Q2065921|Көньяк федераль университеты]]'' | [[Файл:Rostov-on-Don, Southern Federal University, Russia.jpg|center|128px]] | [[Ростов-на-Дону]] | [[:commons:Category:Southern Federal University (Rostov-on-Don)|Southern Federal University (Rostov-on-Don)]] | http://www.sfedu.ru |- | style='text-align:right'| 4 | 1920 | [[Урал федераль университеты|Беренче Россия президенты Борис Николаевич Ельцин исемендәге Урал федераль университеты]] | [[Файл:Ural State Technical University (August 2022) - 1.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]]<br/>[[Екатеринбурның Киров районы|Киров районы]]<br/>[[Свердловск өлкәсе]] | [[:commons:Category:Ural Federal University|Ural Federal University]] | http://www.ustu.ru/<br/>https://urfu.ru/ru/<br/>https://urfu.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 5 | 1934 | [[М. К. Аммосов исемендәге Төньяк-Көнчыгыш федераль университеты|Максим Кирович Аммосов исемендәге Төньяк-Көнчыгыш федераль университеты]] | [[Файл:КФЕН СВФУ август 2013.jpg|center|128px]] | [[Якутия]]<br/>''[[:d:Q18405912|Якутск шәһәр округы]]''<br/>[[Якутск]]<br/>''[[:d:Q4333128|Октябрьский округ]]'' | [[:commons:Category:North-Eastern Federal University|North-Eastern Federal University]] | http://s-vfu.ru |- | style='text-align:right'| 6 | 1947 | ''[[:d:Q805777|Иммануил Кант ис. Балтыйк федераль университеты]]'' | [[Файл:101-0160 IMG.JPG|center|128px]] | [[Калининград]] | [[:commons:Category:Immanuel Kant Baltic Federal University|Immanuel Kant Baltic Federal University]] | http://www.kantiana.ru/ |- | style='text-align:right'| 7 | 2006 | [[Себер федераль университеты]] | [[Файл:Siberian Federal University (site 4), Krasnoyarsk.JPG|center|128px]] | [[Красноярск]]<br/>''[[:d:Q4333155|Oktyabrsky District]]''<br/>''[[:d:Q18405934|Красноярск шәһәр округы]]''<br/>[[Красноярск крае]] | [[:commons:Category:Siberian Federal University|Siberian Federal University]] | https://sfu.ru/ |- | style='text-align:right'| 8 | 2010 | ''[[:d:Q4352907|Михаил Ломоносов исемендәге Төньяк (Арктик) федераль университеты]]'' | [[Файл:Arkhangelsk technology university.jpg|center|128px]] | [[Архангельск]] | [[:commons:Category:Northern (Arctic) Federal University|Northern (Arctic) Federal University]] | http://narfu.ru/ |- | style='text-align:right'| 9 | 2012 | ''[[:d:Q4412491|Төньяк Кавказ федераль университеты]]'' | [[Файл:Main campus of NCFU.jpg|center|128px]] | [[Ставрополь]] | [[:commons:Category:North-Caucasus Federal University|North-Caucasus Federal University]] | http://www.ncfu.ru/ |- | style='text-align:right'| 10 | 2014 | ''[[:d:Q17749157|Владимир Иванович Вернадский исемендәге Кырым федераль университеты]]'' | [[Файл:ТНУ - panoramio (4).jpg|center|128px]] | [[Кырым]] | [[:commons:Category:Crimean Federal University|Crimean Federal University]] | https://cfuv.ru |} {{Wikidata list end}} == Илкүләм тикшеренү университетлары (29) == {{seealso|Россиянең илкүләм тикшеренү университеты}} {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q159. ?item wdt:P31 wd:Q4315006 } |section= |sort=P571 |columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p856:веб-сайт}} {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! веб-сайт |- | style='text-align:right'| 1 | 1773-11-01 | [[Санкт-Петербург дәүләт тау эше университеты|Санкт-Петербург дәүләт тау университеты]] | [[Файл:Spb Vasilievsky Island Mining College asv2019-09 img3.jpg|center|128px]] | [[Василий утравы районы]]<br/>''[[:d:Q4032432|Municipal Okrug #7]]''<br/>[[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg Mining University|Saint Petersburg Mining University]] | http://www.spmi.ru/ |- | style='text-align:right'| 2 | 1830-07-13 | ''[[:d:Q1472245|Мәскәү дәүләт техника университеты]]'' | [[Файл:Слободской дворец 003.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Bauman Moscow State Technical University|Bauman Moscow State Technical University]] | https://bmstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 3 | 1876 | ''[[:d:Q2010483|Белгород дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Belgorod State University in september.jpg|center|128px]] | [[Белгород]] | [[:commons:Category:Belgorod State University|Belgorod State University]] | https://bsuedu.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 4 | 1878 | ''[[:d:Q742494|Томск дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус ТГУ.jpg|center|128px]] | [[Тум|Томск]] | [[:commons:Category:Tomsk State University|Tomsk State University]] | http://www.tsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 5 | 1890-06-14 | [[Казан илкүләм тикшеренү технология университеты|Казан милли тикшеренү технология университеты]] | [[Файл:Kazan-khti-main.jpg|center|128px]] | [[Казан]] | [[:commons:Category:Kazan National Research Technological University|Kazan National Research Technological University]] | http://www.kstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 6 | 1896 | ''[[:d:Q1466666|Томск политехника университеты]]'' | [[Файл:Ленина-30-DSN57425.jpg|center|128px]] | [[Тум|Томск]] | [[:commons:Category:Tomsk Polytechnical University|Tomsk Polytechnical University]] | http://www.tpu.ru/ |- | style='text-align:right'| 7 | 1899 | [[Бөек Пётр исемендәге Санкт-Петербург политехник университеты]] | [[Файл:Политехнический институт. Главное здание01.jpg|center|128px]] | [[Калинин районы (Санкт-Петербург)|Санкт-Петербургның Калинин районы]]<br/>''[[:d:Q4059198|Академическое муниципаль округы]]''<br/>[[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg Polytechnical University|Saint Petersburg Polytechnical University]] | http://www.spbstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 8 | 1900 | ''[[:d:Q1342013|ИТМО университеты]]'' | [[Файл:ITMO University's main building, August 2016.jpg|center|128px]] | | [[:commons:Category:SPbSU ITMO|SPbSU ITMO]] | https://itmo.ru/ |- | style='text-align:right'| 9 | 1906 | ''[[:d:Q2177111|Н. И. Пирогов исемендәге Россия илкүләм тикшеренү медицина университеты]]'' | [[Файл:RGMU.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Russian Medical University|Russian Medical University]] | https://rsmu.ru |- | style='text-align:right'| 10 | 1909 | [[Н. Г. Чернышевский исемендәге Сарытау дәүләт университеты|Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты]] | [[Файл:Univer saratov.JPG|center|128px]] | [[Сарытау]]<br/>[[Сарытауның Киров районы]]<br/>[[Сарытау өлкәсе]] | [[:commons:Category:Saratov State University|Saratov State University]] | http://www.sgu.ru/<br/>https://en.sgu.ru/ |- | style='text-align:right'| 11 | 1916 | ''[[:d:Q492766|Николай Иванович Лобачевский исемендәге Түбән Новгород дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Lobachevsky University. Faculty of Philology 03.jpg|center|128px]] | [[Түбән Новгород]] | [[:commons:Category:Lobachevsky State University of Nizhny Novgorod|Lobachevsky State University of Nizhny Novgorod]] | http://www.unn.ru |- | style='text-align:right'| 12 | 1916 | [[Пермь дәүләт университеты|Пермь дәүләт илкүләм тикшеренү университеты]] | [[Файл:Пермский государственный университет. Корпус №5.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q4160819|Дзержинский районы]]''<br/>[[Пермь]]<br/>[[Пермь крае]] | [[:commons:Category:Perm State University|Perm State University]] | http://www.psu.ru/ |- | style='text-align:right'| 13 | 1918 | [[МИСиС Илкүләм фән һәм технология университеты]] | [[Файл:Korpus b.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Institute of Steel and Alloys|Moscow Institute of Steel and Alloys]] | http://www.misis.ru/ |- | style='text-align:right'| 14 | 1921-11-22 | [[Мәскәү дәүләт төзелеш университеты]] | [[Файл:Mgsu.kampus.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]]<br/>[[Төньяк-Көнчыгыш административ округ (Мәскәү)|Төньяк-Көнчыгыш административ округ]]<br/>''[[:d:Q2367611|Ярославский районы]]'' | [[:commons:Category:Moscow State University of Civil Engineering|Moscow State University of Civil Engineering]] | https://mgsu.ru |- | style='text-align:right'| 15 | 1930 | ''[[:d:Q224802|Мәскәү энергетика институты]]'' | [[Файл:Lefortovo mei.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Power Engineering Institute|Moscow Power Engineering Institute]] | http://www.mpei.ru/<br/>https://mpei.ru/lang/more/chn/Pages/default.aspx<br/>https://mpei.ru/lang/en/Pages/default.aspx<br/>https://mpei.ru/lang/more/deu/Pages/default.aspx |- | style='text-align:right'| 16 | 1930-02-26 | [[Иркутск илкүләм тикшеренү техник университеты]] | [[Файл:НИ ИрГТУ (ИрНИТУ).jpg|center|128px]] | [[Иркутск өлкәсе]]<br/>[[Иркутск]]<br/>''[[:d:Q4410160|Свердловский округы]]'' | [[:commons:Category:Irkutsk National Research Technical University|Irkutsk National Research Technical University]] | http://www.istu.edu/cng<br/>http://www.istu.edu/<br/>https://eng.istu.edu/<br/>https://fr.istu.edu/ |- | style='text-align:right'| 17 | 1930-04-17 | [[Россия дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендә Россия дәүләт нефть һәм газ университеты]] | [[Файл:Moscow-1254 - 18 Ленинский проспект.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]]<br/>[[Көньяк-Көнбатыш административ округ (Мәскәү)|Көньяк-Көнбатыш административ округ]]<br/>''[[:d:Q1962831|Вернадский проспекты районы]]'' | [[:commons:Category:Gubkin Russian State University of Oil and Gas|Gubkin Russian State University of Oil and Gas]] | http://www.gubkin.ru |- | style='text-align:right'| 18 | 1930-08-29 | ''[[:d:Q1719898|Мәскәү авиация институты]]'' | [[Файл:MAI-moscow.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Aviation Institute|Moscow Aviation Institute]] | http://www.mai.ru/ |- | style='text-align:right'| 19 | 1931-10-01 | [[Мордовия дәүләт университеты|Николай Платонович Огарёв исемендәге Илкүләм тикшеренү Мордовия дәүләт университеты]] | [[Файл:Saransk University (42033511865).jpg|center|128px]] | [[Саранск]]<br/>''[[:d:Q48941175|Ленин районы]]''<br/>''[[:d:Q4145676|Саранск шәһәр бүлгесе]]''<br/>[[Мордовия]] | [[:commons:Category:Mordovian State University|Mordovian State University]] | https://mrsu.ru/ru/ |- | style='text-align:right'| 20 | 1932-03-05 | [[А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты]] | [[Файл:Здание 1-ой мужской гимназии (г. Казань, ул. К.Маркса) - 2.JPG|center|128px]] | [[Татарстан]]<br/>[[Казан]]<br/>[[Казанның Вахитов районы|Вахит районы]] | [[:commons:Category:Kazan State Technical University named after A. N. Tupolev|Kazan State Technical University named after A. N. Tupolev]] | http://www.kai.ru/ |- | style='text-align:right'| 21 | 1942-10-01 | [[Академик С. П. Королёв исемендәге Самар илкүләм тикшеренү университеты|Академик С. П. Королёв исемендәге Самар милли тикшеренү университеты]] | [[Файл:SSAU.jpg|center|128px]] | [[Самар өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q27577214|Самар шәһәр округы]]''<br/>[[Самар]]<br/>[[Самарның Октябрь районы]] | | http://www.ssau.ru |- | style='text-align:right'| 22 | 1942-11-22 | ''[[:d:Q56837|«МИФИ» төш илкүләм тикшеренү университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус МИФИ (21.03.2026).jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Engineering Physics Institute|Moscow Engineering Physics Institute]] | https://www.mephi.ru/ |- | style='text-align:right'| 23 | 1943-12-15 | ''[[:d:Q1777988|Көньяк Урал дәүләт университеты]]'' | [[Файл:South Ural State University (13125656685).jpg|center|128px]] | [[Чиләбе]] | [[:commons:Category:South Ural State University|South Ural State University]] | https://www.susu.ru/ |- | style='text-align:right'| 24 | 1946 | ''[[:d:Q1367256|Мәскәү физика-техника институты]]'' | [[Файл:Mipt phystech.jpg|center|128px]] | [[Долгопрудный]]<br/>[[Жуковский (Мәскәү өлкәсе)|Жуковски (Мәскәү өлкәсе)]]<br/>[[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Institute of Physics and Technology|Moscow Institute of Physics and Technology]] | https://mipt.ru/ |- | style='text-align:right'| 25 | 1953 | ''[[:d:Q689800|Пермь илкүләм тикшеренү политехника университеты]]'' | [[Файл:Пермский национальный исследовательский политехнический университет.jpg|center|128px]] | [[Пермь]] | [[:commons:Category:Perm State Technical University (Main Building)|Perm State Technical University (Main Building)]] | http://pstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 26 | 1959 | ''[[:d:Q1637997|Новосибирск дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Akademgorodok NSU Interweek.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]] | [[:commons:Category:Novosibirsk State University|Novosibirsk State University]] | http://www.nsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 27 | 1965 | ''[[:d:Q182118|«МИЭТ» илкүләм тикшеренү университеты]]'' | [[Файл:Zelenograd - MIET.jpg|center|128px]] | [[Зеленоград административ округы (Мәскәү)|Зеленоград административ округы]] | [[:commons:Category:National Research University of Electronic Technology|National Research University of Electronic Technology]] | https://www.miet.ru/ |- | style='text-align:right'| 28 | 1992-11-20 | [[Югары икътисад мәктәбе|"Югары икътисад мәктәбе" илкүләм тикшеренү университеты]] | [[Файл:HSE new building (2015-01-22) 01.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]]<br/>[[Үзәк административ округ (Мәскәү)|Үзәк административ округ]]<br/>''[[:d:Q1669860|Басманный районы]]'' | [[:commons:Category:National Research University Higher School of Economics|National Research University Higher School of Economics]] | http://www.hse.ru/ |- | style='text-align:right'| 29 | 1997<br/>2002-10-08 | [[РФА Ж. И. Алферов исемендәге Санкт-Петербург милли тикшеренү академия университеты|Россия фәннәр академиясенең Жорес Иванович Алфёров исемендәге Санкт-Петербург академия университеты]] | [[Файл:0425Aa1. Saint Petersburg. Alferov University.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]]<br/>[[Калинин районы (Санкт-Петербург)|Санкт-Петербургның Калинин районы]] | | http://spbau.ru/ |} {{Wikidata list end}} == Төбәк терәк университетлары (33) == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q159. ?item wdt:P31 wd:Q48940751 } |section= |sort=P571 |columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p856:веб-сайт}} {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! веб-сайт |- | style='text-align:right'| 1 | 1888-08-03 | [[Себер дәүләт медицина университеты]] | [[Файл:Siberian State Medical University.jpg|center|128px]] | [[Тум|Томск]]<br/>''[[:d:Q4221687|Томскның Киров районы]]''<br/>''[[:d:Q24636058|Томск шәһәр бүлгесе]]''<br/>[[Тум өлкәсе|Томск өлкәсе]] | [[:commons:Category:Siberian State Medical University|Siberian State Medical University]] | http://www.ssmu.ru |- | style='text-align:right'| 2 | 1914 | ''[[:d:Q4406402|Самар дәүләт техника университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус .jpg|center|128px]] | [[Самар]] | [[:commons:Category:Samara State Technical University|Samara State Technical University]] | http://www.samgtu.ru |- | style='text-align:right'| 3 | 1917 | ''[[:d:Q4318652|Ростислав Евгеньевич Алексеев исемендәге Нижгар дәүләт технология университеты]]'' | [[Файл:Nizhny Novgorod Technical University 1st building.jpg|center|128px]] | [[Түбән Новгород]] | [[:commons:Category:Nizhny Novgorod State Technical University|Nizhny Novgorod State Technical University]] | http://nntu.ru/ |- | style='text-align:right'| 4 | 1919-06-23<br/>1931 | ''[[:d:Q7101513|Иван Сергеевич Тургенев исемендәге Орёл дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус ОГУ (Орёл, Комсомольская, 95) (2).jpg|center|128px]] | [[Орёл]] | [[:commons:Category:Oryol State University|Oryol State University]] | http://www.univ-orel.ru/<br/>http://int.oreluniver.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 5 | 1930 | ''[[:d:Q1511650|Тула дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Tula State University (building 1).jpg|center|128px]] | [[Тула]] | [[:commons:Category:Tula State University|Tula State University]] | https://tulsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 6 | 1930 | ''[[:d:Q4122969|Волгоград дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Volgograd State Technical University 001.jpg|center|128px]] | [[Волгоград]] | [[:commons:Category:Volgograd State Technical University|Volgograd State Technical University]] | http://www.vstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 7 | 1930 | ''[[:d:Q4166431|Дон дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Don state technical university.JPG|center|128px]] | [[Ростов-на-Дону]] | [[:commons:Category:Don State Technical University|Don State Technical University]] | https://donstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 8 | 1930-10-06<br/>1930 | ''[[:d:Q4408464|Сарытау дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Саратовский политехнический универ 1.jpg|center|128px]] | [[Сарытау]] | [[:commons:Category:Saratov State Technical University|Saratov State Technical University]] | http://www.sstu.ru<br/>http://en.sstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 9 | 1932 | ''[[:d:Q28656881|Кострома дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус Костромского государственного технологического университета.jpg|center|128px]] | [[Кострома]] | [[:commons:Category:Kostroma State University|Kostroma State University]] | http://kstu.edu.ru |- | style='text-align:right'| 10 | 1934-03-22 | [[Магнитогорск дәүләт техник университеты|Григорий Иванович Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техника универститеты]] | [[Файл:Магнитогорский государственный технический университет.jpg|center|128px]] | [[Чиләбе өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q19910636|Магнитогорск шәһәр округы]]''<br/>[[Магнитогорск]]<br/>''[[:d:Q30891259|Ленинский районы]]'' | [[:commons:Category:Magnitogorsk State Technical University|Magnitogorsk State Technical University]] | http://www.magtu.ru<br/>https://en.magtu.ru/ |- | style='text-align:right'| 11 | 1940 | ''[[:d:Q4361461|Петрозаводск дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Petrozavodsk 06-2017 img34 University.jpg|center|128px]] | [[Петрозаводск]] | [[:commons:Category:Petrozavodsk State University|Petrozavodsk State University]] | http://www.petrsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 12 | 1942-11-16 | [[Омск дәүләт техник университеты]] | | [[Омск]]<br/>[[Совет административ округы (Омск)|Совет административ округы]]<br/>[[Омск өлкәсе]] | [[:commons:Category:Omsk State Technical University|Omsk State Technical University]] | http://www.omgtu.ru/ |- | style='text-align:right'| 13 | 1948-10-04 | [[Уфа дәүләт нефть техника университеты|Уфа дәүләт нефть-техника университеты]] | [[Файл:UGNTU (Ufa).jpg|center|128px]] | [[Уфаның Орджоникидзе районы|Орҗоникидзе районы]]<br/>[[Уфа]]<br/>[[Башкортстан]] | [[:commons:Category:Ufa State Petroleum Technological University|Ufa State Petroleum Technological University]] | http://www.rusoil.net/<br/>https://ugntu.ru/<br/>https://ugntu.ru/en |- | style='text-align:right'| 14 | 1950 | ''[[:d:Q1467445|Новосибирск дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Nstu-1.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]] | [[:commons:Category:Novosibirsk State Technical University|Novosibirsk State Technical University]] | https://www.nstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 15 | 1950-01-11 | [[Мурманск арктик университеты]] | [[Файл:МГТУ.jpg|center|128px]] | [[Мурманск]]<br/>''[[:d:Q17082747|Pervomaysky District]]''<br/>''[[:d:Q17080695|Oktyabrsky District]]'' | [[:commons:Category:Murmansk State Technical University|Murmansk State Technical University]] | https://mauniver.ru/<br/>https://mauniver.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 16 | 1954-04-29 | [[Белгород дәүләт технология университеты|Владимир Григорьевич Шухов исемендәге Белгород дәүләт технология университеты]] | [[Файл:Bstu00938.jpg|center|128px]] | [[Белгород]]<br/>''[[:d:Q27532780|Белгород шәһәр округы]]''<br/>[[Белгород өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q4126633|Белгородның Көнчыгыш округ районы]]'' | [[:commons:Category:Belgorod University of Technology|Belgorod University of Technology]] | http://www.bstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 17 | 1956-08-14 | [[Воронеж дәүләт техник университеты|Воронеж дәүләт техника университеты]] | [[Файл:016. Воронеж. Архитектурно-строительный университет.jpg|center|128px]] | [[Воронеж]]<br/>''[[:d:Q4258358|Ленинский районы]]''<br/>''[[:d:Q27538353|Воронеж шәһәр округы]]''<br/>[[Воронеж өлкәсе]] | | http://cchgeu.ru/<br/>https://cchgeu.ru/en/<br/>https://cchgeu.ru/fr/<br/>https://cchgeu.ru/de/<br/>https://cchgeu.ru/cn/<br/>https://cchgeu.ru/ar/ |- | style='text-align:right'| 18 | 1958 | ''[[:d:Q4113278|Александр һәм Николай Григорьевич Столетовлар исемендәге Владимир дәүләт университеты]]'' | [[Файл:ВлГУ.jpg|center|128px]] | [[Владимир (шәһәр)|Владимир]] | [[:commons:Category:Vladimir State University|Vladimir State University]] | http://www.vlsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 19 | 1960 | ''[[:d:Q174220|Академик Михаил Фёдорович Решетнёв исемендәге Себер дәүләт аэро-космос университеты]]'' | [[Файл:Siberian State Aerospace University, Krasnoyarsk.jpg|center|128px]] | [[Красноярск]] | [[:commons:Category:Siberian State Aerospace University|Siberian State Aerospace University]] | http://www.sibsau.ru |- | style='text-align:right'| 20 | 1963 | ''[[:d:Q4467498|Төмән индустриаль университеты]]'' | [[Файл:Tyumen Oblast Tyumen Industrial University 2023-06 1687891138.JPG|center|128px]] | [[Төмән]] | [[:commons:Category:Tyumen Industrial University|Tyumen Industrial University]] | https://www.tyuiu.ru/ |- | style='text-align:right'| 21 | 1963-03-13 | [[Вятка дәүләт университеты]] | [[Файл:Главный корпус ВятГУ.png|center|128px]] | [[Киров (Киров өлкәсе)|Киров]]<br/>[[Кировның Ленин районы]]<br/>''[[:d:Q4221641|Киров шәһәре муниципалитеты]]''<br/>[[Киров өлкәсе]] | [[:commons:Category:Vyatka State University|Vyatka State University]] | http://www.vyatsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 22 | 1970 | ''[[:d:Q786280|Басан Бадьминович Городовиков исемендәге Калмык дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Kalmuniversitet.jpg|center|128px]] | [[Элиста]] | [[:commons:Category:Kalmyk State University|Kalmyk State University]] | http://www.kalmsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 23 | 1970 | ''[[:d:Q958886|Павел Григорьевич Демидов исемендәге Ярославль дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Yaroslavl State University, 1 corpus.JPG|center|128px]] | [[Ярославль]] | [[:commons:Category:Yaroslavl State University|Yaroslavl State University]] | http://www.uniyar.ac.ru/ |- | style='text-align:right'| 24 | 1972-01-01 | [[Мари дәүләт университеты]] | [[Файл:The main building of Mari State University.jpg|center|128px]] | [[Мари Ил|Мари Иле]]<br/>''[[:d:Q18055588|«Йошкар-Ола каласы» шәһәр округы]]''<br/>[[Йошкар-Ола]] | [[:commons:Category:Mari State University|Mari State University]] | http://www.marsu.ru<br/>https://marsu.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 25 | 1972-02-10 | [[Питирим Сорокин исемендәге Сыктывкар дәүләт университеты]] | [[Файл:Главный корпус СыктГУ.jpg|center|128px]] | [[Коми Республикасы]]<br/>''[[:d:Q3744966|Сыктывкар шәһәр округы]]''<br/>[[Сыктывкар]] | [[:commons:Category:Syktyvkar State University|Syktyvkar State University]] | http://www.syktsu.ru/<br/>https://en.syktsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 26 | 1973 | ''[[:d:Q4062936|Алтай дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Architecture of Barnaul-2021 - 26.jpeg|center|128px]] | [[Барнавыл]] | [[:commons:Category:Altai State University|Altai State University]] | https://www.asu.ru/ |- | style='text-align:right'| 27 | 1973-02-22 | [[Кемерово дәүләт университеты]] | [[Файл:НФИ КемГУ.jpg|center|128px]] | [[Кемерово]]<br/>''[[:d:Q4183182|Заводский районы]]''<br/>[[Кемерово өлкәсе]] | [[:commons:Category:Kemerovo State University|Kemerovo State University]] | http://www.kemsu.ru<br/>https://en.kemsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 28 | 1988 | [[Сембер дәүләт университеты]] | [[Файл:Симбирский банк Ульяновск.jpg|center|128px]] | [[Сембер]]<br/>[[Сембернең Ленин районы]]<br/>''[[:d:Q4145679|Сембер шәһәр округы]]''<br/>[[Сембер өлкәсе]] | [[:commons:Category:Ulyanovsk State University|Ulyanovsk State University]] | http://english.ulsu.ru<br/>https://ulsu.ru/en/<br/>https://ulsu.ru/ru/ |- | style='text-align:right'| 29 | 1989-03-29 | [[Сочи дәүләт университеты]] | [[Файл:Sochi State University.jpg|center|128px]] | [[Сочи]]<br/>''[[:d:Q2084341|Центральный районы]]''<br/>''[[:d:Q3085607|Сочи курорт шәһәре муниципаль берәмлеге]]''<br/>[[Краснодар крае]] | [[:commons:Category:Sochi State University|Sochi State University]] | https://sutr.ru/<br/>http://en.sutr.ru/ |- | style='text-align:right'| 30 | 1993-06-30 | ''[[:d:Q4322512|Ярослав Зирәк исемендәге Новгород дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус НовГУ.jpg|center|128px]] | [[Бөек Новгород]] | [[:commons:Category:Yaroslav-the-Wise Novgorod State University|Yaroslav-the-Wise Novgorod State University]] | http://www.novsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 31 | 1996-06-03 | [[Череповец дәүләт университеты]] | [[Файл:Cherepovets State University (1).jpg|center|128px]] | [[Вологда өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q27538324|Череповец шәһәр округы]]''<br/>[[Череповец]] | | https://www.chsu.ru/<br/>https://www.chsu.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 32 | 2001 | ''[[:d:Q4460099|Тольятти дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Togliatti state university 0475.JPG|center|128px]] | [[Тольятти]] | | http://www.tltsu.ru |- | style='text-align:right'| 33 | 2010-12-27 | [[Псков дәүләт университеты]] | [[Файл:Pskov State University 1.jpg|center|128px]] | [[Псков]]<br/>''[[:d:Q127587217|Псков шәһәр округы]]''<br/>[[Псков өлкәсе]] | [[:commons:Category:Pskov State University|Pskov State University]] | https://www.pskgu.ru/<br/>https://www.pskgu.ru/en/ |} {{Wikidata list end}} == Башка университетлар == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q159. ?item wdt:P31 wd:Q3918 } |section= |sort=P571 |columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p856:веб-сайт}} {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! веб-сайт |- | style='text-align:right'| 1 | 1758 | ''[[:d:Q1962613|Беренче Мәскәү медицина университеты]]'' | [[Файл:Научно-исследовательский центр МГМУ (Москва) 003.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:I.M. Sechenov First Moscow State Medical University|I.M. Sechenov First Moscow State Medical University]] | https://sechenov.ru/ |- | style='text-align:right'| 2 | 1779-05-27 | [[Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты]] | [[Файл:Старый миигаик.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]]<br/>[[Үзәк административ округ (Мәскәү)|Үзәк административ округ]]<br/>''[[:d:Q1669860|Басманный районы]]'' | [[:commons:Category:Moscow State University of Geodesy and Cartography|Moscow State University of Geodesy and Cartography]] | http://www.miigaik.ru/ |- | style='text-align:right'| 3 | 1797 | ''[[:d:Q323681|А. И. Герцен исемендәге Россия дәүләт педагогика университеты]]'' | [[Файл:Herzen State Pedagogical University of Russia, main building at winter evening.JPG|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Herzen University|Herzen University]] | http://www.herzen.spb.ru/ |- | style='text-align:right'| 4 | 1803-05-22 | [[Санкт-Петербург дәүләт урман-техник университеты|Сергей Миронович Киров исемендәге Санкт-Петербург дәүләт урман-техник университеты]] | [[Файл:СПбГЛТУ - главное здание.jpg|center|128px]] | [[Выборг районы (Санкт-Петербург)|Выборг районы]]<br/>[[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg State Forestry Academy|Saint Petersburg State Forestry Academy]] | http://spbftu.ru<br/>https://polyglot.spbftu.ru/ |- | style='text-align:right'| 5 | 1804 | ''[[:d:Q1054816|Мәскәү дәүләт лингвистика университеты]]'' | [[Файл:Moscow State Linguistic University at Ostozhenka (2013) by shakko 01.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q862100|Хамовники]]'' | [[:commons:Category:Moscow State Linguistic University|Moscow State Linguistic University]] | http://www.linguanet.ru/ |- | style='text-align:right'| 6 | 1809 | ''[[:d:Q2378801|Петербург дәүләт тимер юллар университеты]]'' | [[Файл:505. Petersburg State Transport University. Main building.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:St. Petersburg State Transport University|St. Petersburg State Transport University]] | http://www.pgups.ru/ |- | style='text-align:right'| 7 | 1814-05-14 | [[Казан дәүләт медицина университеты]] | [[Файл:Казань, главный корпус КГМУ.jpg|center|128px]] | [[Казан]]<br/>[[Татарстан]]<br/>[[Казанның Вахитов районы|Вахит районы]] | [[:commons:Category:Kazan State Medical University|Kazan State Medical University]] | https://kazangmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 8 | 1825 | ''[[:d:Q2360835|Сергей Григорьевич Строганов исемендәге Россия дәүләт сәнгать-сәнәгать университеты]]'' | [[Файл:Здание МГХПА.JPG|center|128px]] | ''[[:d:Q2704327|Сокол]]'' | [[:commons:Category:Stroganov Moscow State University of Arts and Industry|Stroganov Moscow State University of Arts and Industry]] | https://rghpu.ru/ |- | style='text-align:right'| 9 | 1832-05-09 | [[Санкт-Петербург дәүләт архитектура-төзелеш университеты]] | [[Файл:DSC02490 2006 Санкт-Петербург, 2-я Красноармейская улица, 4, Учебный корпус Института гражданских инженеров им. императора Николая I.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]]<br/>[[Адмираллык районы|Санкт-Петербургның Адмираллык районы]] | [[:commons:Category:Saint-Petersburg State University of Architecture and Civil Engineering|Saint-Petersburg State University of Architecture and Civil Engineering]] | http://spbgasu.ru/<br/>http://spbgasu.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 10 | 1864<br/>1865 | ''[[:d:Q4304083|Мәскәү политехника университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус Московского политехнического университета.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Polytechnic University|Moscow Polytechnic University]] | https://mospolytech.ru/<br/>http://www.mospolytech.ru/index.php?eng |- | style='text-align:right'| 11 | 1870 | ''[[:d:Q4453265|Тверь дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Tver university.jpg|center|128px]] | [[Тверь]] | [[:commons:Category:Tver State University|Tver State University]] | http://university.tversu.ru/ |- | style='text-align:right'| 12 | 1872 | ''[[:d:Q1778321|Мәскәү дәүләт педагогика университеты]]'' | [[Файл:МПГУ 01.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Pedagogical State University|Moscow Pedagogical State University]] | http://www.mpgu.edu/ |- | style='text-align:right'| 13 | 1878 | ''[[:d:Q2177054|Россия театр сәнгате университеты — ГИТИС]]'' | [[Файл:Gitismoscow.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2320761|Пресненский районы]]'' | [[:commons:Category:Russian Academy of Theatre Arts|Russian Academy of Theatre Arts]] | http://www.gitis.net/ |- | style='text-align:right'| 14 | 1880 | ''[[:d:Q3151770|Д. И. Менделеев исемендәге Россия химия-технология университеты]]'' | | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:D. Mendeleev University of Chemical Technology of Russia|D. Mendeleev University of Chemical Technology of Russia]] | http://www.muctr.ru/ |- | style='text-align:right'| 15 | 1886-06-03 | [[Санкт-Петербург дәүләт электротехника университеты|Владимир Ильич Ульянов (Ленин) исемендәге «ЛЭТИ» Санкт-Петербург дәүләт электротехника университеты]] | [[Файл:Electrotechnical University SPB 01.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]]<br/>[[Петроград районы|Санкт-Петербургның Петроград районы]]<br/>''[[:d:Q4068270|Аптекарский утравы муниципаль округы]]'' | [[:commons:Category:Saint Petersburg State Electrotechnical University|Saint Petersburg State Electrotechnical University]] | https://etu.ru/ |- | style='text-align:right'| 16 | 1890 | ''[[:d:Q4303364|Адмирал Геннадий Иванович Невельской исемендәге Дәүләт диңгезчелек университеты]]'' | [[Файл:Морской государственный университет, Владивосток.JPG|center|128px]] | [[Владивосток]] | [[:commons:Category:G.I. Nevelskoi Maritime State University|G.I. Nevelskoi Maritime State University]] | http://www.msun.ru/ |- | style='text-align:right'| 17 | 1896 | ''[[:d:Q4314989|П. Ф. Лесгафт исемендәге Милли дәүләт физик тәрбия, спорт һәм сәламәтлек университеты]]'' | [[Файл:Spb 06-2012 Moika various 02.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Lesgaft National State University of Physical Education, Sport and Health, St. Petersburg|Lesgaft National State University of Physical Education, Sport and Health, St. Petersburg]] | http://www.lesgaft.spb.ru |- | style='text-align:right'| 18 | 1896 | ''[[:d:Q1477512|Россия транспорт университеты]]'' | [[Файл:MIIT.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2622887|Maryina Roshcha District]]'' | [[:commons:Category:Russian University of Transport|Russian University of Transport]] | http://www.miit.ru/ |- | style='text-align:right'| 19 | 1900-07-01 | ''[[:d:Q4304107|Мәскәү дәүләт нәзек химия технологияләре университеты]]'' | [[Файл:Институт тонких химических технологий им. Ломоносова.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow State University of Fine Chemical Technologies|Moscow State University of Fine Chemical Technologies]] | http://www.mitht.ru/ |- | style='text-align:right'| 20 | 1901 | ''[[:d:Q4130472|Вятка дәүләт агротехнология университеты]]'' | [[Файл:ВГАТУ.jpg|center|128px]] | [[Киров (Киров өлкәсе)|Киров]] | | https://vgatu.ru/ |- | style='text-align:right'| 21 | 1902-07-01 | [[Томск дәүләт педагогика университеты]] | [[Файл:Киевская-60-DSN55737.jpg|center|128px]] | [[Тум өлкәсе|Томск өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q24636058|Томск шәһәр бүлгесе]]''<br/>[[Тум|Томск]]<br/>''[[:d:Q4426470|Советский районы]]'' | [[:commons:Category:Tomsk State Pedagogical University|Tomsk State Pedagogical University]] | https://tspu.ru/ |- | style='text-align:right'| 22 | 1904 | ''[[:d:Q1628690|Санкт-Петербург дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Здание Большой оранжереи в Пушкине.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]]<br/>[[Пушкин (шәһәр)|Пушкин]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg State Agricultural University|Saint Petersburg State Agricultural University]] | http://spbgau.ru/ |- | style='text-align:right'| 23 | 1906 | ''[[:d:Q3551555|Санкт-Петербург дәүләт инженер-икътисади университеты]]'' | [[Файл:Марата 27 02.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg State University of Engineering and Economics|Saint Petersburg State University of Engineering and Economics]] | |- | style='text-align:right'| 24 | 1907 | ''[[:d:Q1751487|Көньяк Россия дәүләт техника университеты]]'' | [[Файл:Панорама-НПИ-Главный.jpg|center|128px]] | [[Новочеркасск]] | [[:commons:Category:South-Russian State Technical University|South-Russian State Technical University]] | https://www.npi-tu.ru/index.php?id=226 |- | style='text-align:right'| 25 | 1907 | ''[[:d:Q2004114|Г. В. Плеханов исемендәге Россия икътисад университеты]]'' | [[Файл:Third housing of Plekhanov University of Economics in Moscow, front view.JPG|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Plekhanov Russian University of Economics|Plekhanov Russian University of Economics]] | http://www.rea.ru/eng/ginfo.shtml<br/>https://www.rea.ru/ |- | style='text-align:right'| 26 | 1908 | ''[[:d:Q4538869|К. Д. Ушинский исемендәге Ярославль дәүләт педагогия университеты]]'' | [[Файл:Yaroslavl Respublikanskaya October 001.jpg|center|128px]] | [[Ярославль]] | [[:commons:Category:Yaroslavl State Pedagogical University|Yaroslavl State Pedagogical University]] | http://yspu.org |- | style='text-align:right'| 27 | 1909-06-10 | ''[[:d:Q4408455|Сарытау дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Saratov Regional Basic Medical College.jpg|center|128px]] | [[Сарытау]] | [[:commons:Category:Saratov State Medical University|Saratov State Medical University]] | http://www.sgmu.ru/<br/>http://www.sgmu.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 28 | 1911 | ''[[:d:Q4318650|Нижгар дәүләт педагогия университеты]]'' | [[Файл:NN 28-08-2021 04.jpg|center|128px]] | [[Түбән Новгород]] | [[:commons:Category:Nizhny Novgorod State Pedagogical University|Nizhny Novgorod State Pedagogical University]] | http://www.mininuniver.ru |- | style='text-align:right'| 29 | 1911-10-16<br/>1911 | ''[[:d:Q4366448|Самар дәүләт социаль-педагогика университеты]]'' | [[Файл:Samara state university of social sciences and education.jpg|center|128px]] | [[Самар]] | [[:commons:Category:Samara state university of social sciences and education|Samara state university of social sciences and education]] | http://pgsga.ru |- | style='text-align:right'| 30 | 1912 | ''[[:d:Q137355|Воронеж дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:ВГАУ.jpeg|center|128px]] | [[Воронеж]] | [[:commons:Category:Voronezh State Agricultural University|Voronezh State Agricultural University]] | http://www.vsau.ru/ |- | style='text-align:right'| 31 | 1912 | ''[[:d:Q4398135|Россия кооперация университеты]]'' | [[Файл:Новый корпус РУК в Мытищах.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Russian University of Cooperation|Russian University of Cooperation]] | http://www.ruc.su/ |- | style='text-align:right'| 32 | 1913-09-15 | [[Николай Иванович Вавилов исемендәге Сарытау дәүләт генетика, биотехнология һәм инженерия университеты]] | [[Файл:Buildings in Saratov (July 2025) - 0 10.jpg|center|128px]] | [[Сарытау]]<br/>[[Сарытауның Фрунзе районы]]<br/>[[Сарытау өлкәсе]] | | https://www.vavilovsar.ru |- | style='text-align:right'| 33 | 1914-07-16 | [[Урал дәүләт тау университеты|Урал дәүләт тау эше университеты]] | [[Файл:Женская гимназия Уральский горный университет Екатеринбург Куйбышева 30.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q19908245|Центр]]''<br/>[[Екатеринбурның Ленин районы|Екатеринбургның Ленин районы]]<br/>[[Екатеринбург]]<br/>[[Свердловск өлкәсе]] | [[:commons:Category:Ural State Mining University|Ural State Mining University]] | https://www.ursmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 34 | 1915 | ''[[:d:Q4398500|Ростов дәүләт университеты]]'' | [[Файл:SFedU.jpg|center|128px]] | [[Ростов-на-Дону]] | [[:commons:Category:Rostov State University|Rostov State University]] | http://www.rsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 35 | 1915 | ''[[:d:Q4402655|С.А. Есенин исемендәге Рязань дәүләт университеты]]'' | [[Файл:RGU Ryazan.jpg|center|128px]] | [[Рязань]] | [[:commons:Category:Ryazan State University|Ryazan State University]] | http://www.rsu.edu.ru/ |- | style='text-align:right'| 36 | 1916 | ''[[:d:Q4351496|Академик Е. А. Вагнер исемендәге Пермь дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:PermSMA foto1.jpg|center|128px]] | [[Пермь]] | [[:commons:Category:Perm State Medical University|Perm State Medical University]] | http://psma.ru |- | style='text-align:right'| 37 | 1917 | ''[[:d:Q4153934|Дагъстан дәүләт педагогика университеты]]'' | [[Файл:Улица Ярагского, 57.jpg|center|128px]] | [[Махачкала]] | | https://www.dgpu.net/ru/ |- | style='text-align:right'| 38 | 1918 | ''[[:d:Q1540876|Санкт-Петербург дәүләт кино һәм телевидение университеты]]'' | [[Файл:Здание с б.церковью Благоверного князя Александра Невского при училищном совете Правительствующего Синода.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | | http://gukit.ru |- | style='text-align:right'| 39 | 1918 | ''[[:d:Q4196666|Иваново дәүләт химия-технология университеты]]'' | [[Файл:Ivanovo ISUCT.jpg|center|128px]] | [[Иваново]] | [[:commons:Category:Ivanovo State University of Chemistry and Technology|Ivanovo State University of Chemistry and Technology]] | https://www.isuct.ru/ |- | style='text-align:right'| 40 | 1918<br/>1974-01-28 | [[Иваново дәүләт университеты]] | [[Файл:Ивановский государственный университет.jpg|center|128px]] | [[Иваново өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q27547037|Иваново шәһәр округы]]''<br/>[[Иваново]]<br/>''[[:d:Q4333152|Октябрьский районы]]'' | [[:commons:Category:Ivanovo State University|Ivanovo State University]] | https://ivanovo.ac.ru/ |- | style='text-align:right'| 41 | 1918 | ''[[:d:Q4243515|Кубан дәүләт технология университеты]]'' | [[Файл:2023. Краснодар DSC 0351.jpg|center|128px]] | [[Краснодар]] | [[:commons:Category:Kuban State Technological University|Kuban State Technological University]] | http://kubstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 42 | 1918 | ''[[:d:Q4398072|Россия дәүләт физкультура, спорт, яшьләр һәм туризм университеты]]'' | [[Файл:Rgufk.JPG|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Russian State University of Physical Education, Sport, Youth and Tourism|Russian State University of Physical Education, Sport, Youth and Tourism]] | http://www.sportedu.ru/<br/>https://gtsolifk.ru/ |- | style='text-align:right'| 43 | 1918 | ''[[:d:Q4406409|Самар дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Samara State University, Main building.jpg|center|128px]] | [[Самар]] | [[:commons:Category:Samara State University|Samara State University]] | http://www.samsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 44 | 1918 | ''[[:d:Q4450873|Гаврила Романович Державин исемендәге Тамбов дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Ул.Интернациональная,33, ТГУ им.Г.Р.Державина, 17.10.2011 - panoramio.jpg|center|128px]] | [[Тамбов]] | [[:commons:Category:Tambov State University|Tambov State University]] | http://www.tsutmb.ru/ |- | style='text-align:right'| 45 | 1918 | ''[[:d:Q7370051|Ростов дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Rostsmu2.jpg|center|128px]] | [[Ростов-на-Дону]] | [[:commons:Category:Rostov State Medical University|Rostov State Medical University]] | http://www.rostgmu.ru |- | style='text-align:right'| 46 | 1918 | ''[[:d:Q4424975|Смоленск дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Smolensk State University.jpg|center|128px]] | [[Смоленск]] | [[:commons:Category:Smolensk State University|Smolensk State University]] | http://www.smolgu.ru/ |- | style='text-align:right'| 47 | 1918-07-01<br/>1930 | ''[[:d:Q4351497|Академик Дмитрий Николаевич Прянишников исемендәге Пермь дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе]]'' | [[Файл:Мариинская женская гимназия (Пермь).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q4361536|Petropavlovskaya Street (Perm)]]'' | | http://pgsha.ru |- | style='text-align:right'| 48 | 1918-09-04 | ''[[:d:Q1961160|Мәскәү дәүләт таучылык университеты]]'' | [[Файл:Корпус МГА.gif|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.msmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 49 | 1918-10-05 | ''[[:d:Q4145910|Тау төбәге дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:ГГАУ.jpg|center|128px]] | [[Владикавказ]] | | http://www.gorskigau.com/ |- | style='text-align:right'| 50 | 1918-10-27 | [[Иркутск дәүләт университеты]] | [[Файл:Buildings in Irkutsk (September 2025) - 0 16.jpg|center|128px]] | [[Иркутск]]<br/>''[[:d:Q4376063|Уң яр округы]]''<br/>''[[:d:Q27551718|Иркутск шәһәр округы]]'' | [[:commons:Category:Irkutsk State University|Irkutsk State University]] | http://isu.ru/<br/>https://isu.ru/zh/<br/>https://isu.ru/en/<br/>https://isu.ru/mon/<br/>https://isu.ru/fr/ |- | style='text-align:right'| 51 | 1918-11-07 | [[Әстерхан дәүләт медицина университеты]] | [[Файл:АГМУ Новый корпус.jpg|center|128px]] | [[Әстерхан]]<br/>''[[:d:Q4221671|Киров районы]]''<br/>[[Әстерхан өлкәсе]] | | http://astgmu.ru |- | style='text-align:right'| 52 | 1919 | ''[[:d:Q1131600|Дәүләт идарә университеты]]'' | [[Файл:Management university.JPG|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:State University of Management|State University of Management]] | http://guu.ru/ |- | style='text-align:right'| 53 | 1919 | ''[[:d:Q4113277|Владимир дәүләт гуманитар университеты]]'' | [[Файл:Vladimir asv2019-01 img04 Nikitskaya1.jpg|center|128px]] | [[Владимир (шәһәр)|Владимир]] | [[:commons:Category:Vladimir State Humanitarian University|Vladimir State Humanitarian University]] | |- | style='text-align:right'| 54 | 1919 | ''[[:d:Q4407665|Санкт-Петербург дәүләт химия-фармацевтика университеты]]'' | [[Файл:Аптекарский 6 и Профессора Попова 4 литера В 02.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | | http://www.spcpa.ru/ |- | style='text-align:right'| 55 | 1919-03-01 | [[Россия Федерациясе Хөкүмәте каршындагы Финанс университеты|Россия Федерациясе Хөкүмәте каршындагы финанс университеты]] | [[Файл:Finuniver mainbuilding.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]]<br/>[[Төньяк административ округ (Мәскәү)|Төньяк административ округ]]<br/>''[[:d:Q2366712|Хорошёвский районы]]'' | [[:commons:Category:Finance University|Finance University]] | https://www.fa.ru/<br/>https://en.fa.ru/ |- | style='text-align:right'| 56 | 1919-07-09 | [[Ырынбур дәүләт педагогия университеты]] | [[Файл:Гимназия мужская (Оренбург). Вид с перекрестка улиц Советская и Правды..jpg|center|128px]] | [[Ырынбур]]<br/>''[[:d:Q32362081|Үзәк районы]]''<br/>[[Ырынбур районы]]<br/>[[Ырынбур өлкәсе]] | [[:commons:Category:Orenburg State Pedagogical University|Orenburg State Pedagogical University]] | http://www.ospu.ru |- | style='text-align:right'| 57 | 1919-10-27 | [[Иркутск дәүләт медицина университеты]] | | [[Иркутск өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q27551718|Иркутск шәһәр округы]]''<br/>[[Иркутск]]<br/>''[[:d:Q4376063|Уң яр округы]]'' | | https://irkgmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 58 | 1920 | ''[[:d:Q1938341|Урал дәүләт техника университеты]]'' | [[Файл:Ural State Technical University (August 2022) - 2.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:Ural State Technical University|Ural State Technical University]] | http://www.ustu.ru/ |- | style='text-align:right'| 59 | 1920 | [[Грозный дәүләт нефть техника университеты|Академик М.Д. Миллионщиков исемендәге Грозный дәүләт нефть техник университеты]] | [[Файл:Grozny Oil University.jpg|center|128px]] | [[Грозный]]<br/>''[[:d:Q4258359|Әхмәт районы]]''<br/>''[[:d:Q4144847|Грозный шәһәр округы]]''<br/>[[Чечня]] | [[:commons:Category:Grozny State Oil Technical University|Grozny State Oil Technical University]] | http://gstou.ru/ |- | style='text-align:right'| 60 | 1920 | ''[[:d:Q4243512|Кубань дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Кубанский Государственный Медицинский Университет Минздрава России.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q10555398|Kuban]]''<br/>[[Краснодар]] | [[:commons:Category:Kuban State Medical University|Kuban State Medical University]] | http://www.ksma.ru/ |- | style='text-align:right'| 61 | 1920 | ''[[:d:Q4318620|Идел буе тикшеренү медицина университеты]]'' | [[Файл:NN 01-09-2021 08.jpg|center|128px]] | [[Түбән Новгород]] | [[:commons:Category:Privolzhsky Research Medical University|Privolzhsky Research Medical University]] | https://pimunn.ru/ |- | style='text-align:right'| 62 | 1920-08-21 | [[К. Л. Хетагуров исемендәге Төньяк Осетия дәүләт университеты|Коста Леванович Хетагуров исемендәге Төньяк Осетия дәүләт университеты]] | [[Файл:Vladikavkaz Universitet.jpg|center|128px]] | [[Владикавказ]]<br/>''[[:d:Q19909744|Иристон районы]]''<br/>''[[:d:Q28589810|Владикавказ шәһәр округы]]''<br/>[[Төньяк Осетия]] | | http://www.nosu.ru/<br/>https://eng.nosu.ru/<br/>https://oset.nosu.ru/ |- | style='text-align:right'| 63 | 1920-09-19 | [[Кубан дәүләт университеты]] | [[Файл:Кубанский государственный университет (IMG 3253).jpg|center|128px]] | [[Краснодар]]<br/>''[[:d:Q4214245|Карасунский округы]]''<br/>''[[:d:Q4307501|Краснодар шәһәр округы]]''<br/>[[Краснодар крае]] | [[:commons:Category:Kuban State University|Kuban State University]] | http://www.kubsu.ru/<br/>https://inter.kubsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 64 | 1921 | ''[[:d:Q4304299|Мәскәү элемтә һәм информатика техник университеты]]'' | [[Файл:Moscow Lapina8 6553.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q1382617|Lefortovo District]]'' | [[:commons:Category:Moscow Technical University of Communications and Informatics|Moscow Technical University of Communications and Informatics]] | https://mtuci.ru/ |- | style='text-align:right'| 65 | 1921 | ''[[:d:Q4334699|Омск дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Дом торговый «Товарищества братьев Овсянниковых и Ганшиных с сыновьями».jpg|center|128px]] | [[Омск]] | | http://www.omsk-osma.ru |- | style='text-align:right'| 66 | 1921-09-09 | [[Пермь дәүләт гуманитар-педагогика университеты]] | [[Файл:Perm asv2019-05 img43 Sibirskaya24.jpg|center|128px]] | [[Пермь]]<br/>''[[:d:Q3924191|Ленинский районы]]''<br/>''[[:d:Q78223868|Пермь шәһәр округы]]''<br/>[[Пермь крае]] | [[:commons:Category:Perm State Humanitarian Pedagogical University|Perm State Humanitarian Pedagogical University]] | https://www.pspu.ru<br/>https://en.pspu.ru/ |- | style='text-align:right'| 67 | 1922 | ''[[:d:Q4453264|Тверь дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Tvstu-winter-2024.jpg|center|128px]] | [[Тверь]] | [[:commons:Category:Tver State Technical University|Tver State Technical University]] | http://www.tstu.tver.ru |- | style='text-align:right'| 68 | 1922-03-12 | ''[[:d:Q133965|Кубан дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:КубГАУ, Кубанский государственный аграрный университет , ЗооФак. - panoramio.jpg|center|128px]] | [[Краснодар]] | [[:commons:Category:Kuban Agricultural University|Kuban Agricultural University]] | http://kubsau.ru |- | style='text-align:right'| 69 | 1922-04-02 | ''[[:d:Q4304082|Россия медицина университеты]]'' | [[Файл:Долгоруковская ул., 4,г ФГБОУ ВО «Российский университет медицины» Минздрава России.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow State University of Medicine and Dentistry|Moscow State University of Medicine and Dentistry]] | http://www.msmsu.ru |- | style='text-align:right'| 70 | 1923-06-28 | ''[[:d:Q114436530|Луганск дәүләт педагогика университеты]]'' | | [[Lugansk Xalıq Respublikası|Луганск халык республикасы]]<br/>[[Луганск]] | | https://lgpu.org/ |- | style='text-align:right'| 71 | 1925-01-07 | [[Санкт-Петербург дәүләт педиатрия медицина университеты|Санкт-Петербург дәүләт педиатрия медицинасы университеты]] | [[Файл:Санкт-Петербург, комплекс СПбГПМУ сверху.jpg|center|128px]] | [[Выборг районы (Санкт-Петербург)|Выборг районы]]<br/>[[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg Pediatric Academy|Saint Petersburg Pediatric Academy]] | https://gpmu.org/ |- | style='text-align:right'| 72 | 1929 | ''[[:d:Q4097537|Брянск дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Старый корпус БГТУ Брянск.JPG|center|128px]] | [[Брянск]] | [[:commons:Category:Bryansk State Technical University|Bryansk State Technical University]] | https://www.tu-bryansk.ru/<br/>http://www.tu-bryansk.ru/ |- | style='text-align:right'| 73 | 1929 | ''[[:d:Q4325464|Новосибирск дәүләт икътисад һәм идарә университеты]]'' | [[Файл:Новосибирский государственный университет экономики и управления "НИНХ".jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]] | [[:commons:Category:Novosibirsk State University of Economics and Management|Novosibirsk State University of Economics and Management]] | http://nsuem.ru/ |- | style='text-align:right'| 74 | 1929 | ''[[:d:Q4398496|Ростов дәүләт транспорт университеты]]'' | [[Файл:RSTU 2021-02.jpg|center|128px]] | [[Ростов-на-Дону]]<br/>[[Ростов]] | [[:commons:Category:Rostov State Transport University|Rostov State Transport University]] | http://www.rgups.ru/ |- | style='text-align:right'| 75 | 1929-12-07 | ''[[:d:Q4154234|Ерак Көнчыгыш дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:ХГМИ.jpg|center|128px]] | [[Хабарау|Хабаровск]] | [[:commons:Category:Far Eastern State Medical University|Far Eastern State Medical University]] | http://www.fesmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 76 | 1930 | ''[[:d:Q605825|Г. Ф. Морозов исемендәге Воронеж дәүләт урман техник университеты]]'' | [[Файл:Из академии в универсиетет.JPG|center|128px]] | [[Воронеж]] | | https://vgltu.ru/ |- | style='text-align:right'| 77 | 1930 | ''[[:d:Q652280|Калининград дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Kaliningrad 05-2017 img51 Technical University.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]]<br/>[[Калининград]] | | http://www.klgtu.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 78 | 1930 | ''[[:d:Q1296887|Новосибирск дәүләт архитектура һәм төзелеш университеты]]'' | [[Файл:Новосибирский государственный архитектурно-строительный университет 02.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]] | | http://www.sibstrin.ru/ |- | style='text-align:right'| 79 | 1930 | ''[[:d:Q4087768|Благовещенск дәүләт педагогика университеты]]'' | [[Файл:Bgpu main building.JPG|center|128px]] | [[Благовещенск]] | [[:commons:Category:Blagoveshchensk State Pedagogical University|Blagoveshchensk State Pedagogical University]] | http://www.bgpu.ru/ |- | style='text-align:right'| 80 | 1930 | ''[[:d:Q4097524|Брянск дәүләт инженер-техник университеты]]'' | [[Файл:Dom bankov i promishlennosty.jpg|center|128px]] | [[Брянск]] | [[:commons:Category:Bryansk State University of Engineering and Technology|Bryansk State University of Engineering and Technology]] | http://www.bgita.ru |- | style='text-align:right'| 81 | 1930 | ''[[:d:Q4097540|Академик И. Г. Петровский исемендәге Брянск дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Брянский государственный университет.JPG|center|128px]] | [[Брянск]]<br/>[[Яңа Зыбков]] | [[:commons:Category:Bryansk State University|Bryansk State University]] | http://www.brgu.ru/ |- | style='text-align:right'| 82 | 1930 | ''[[:d:Q4125386|Воронеж дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:ВГМУ (ВГМИ) -2.jpg|center|128px]] | [[Воронеж]] | [[:commons:Category:Voronezh State Medical University|Voronezh State Medical University]] | http://www.vrngmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 83 | 1930 | ''[[:d:Q4125415|Воронеж дәүләт инженер технологияләр университеты]]'' | [[Файл:Воронежская государственная технологическая академия - panoramio.jpg|center|128px]] | [[Воронеж]] | | http://www.vsuet.ru/ |- | style='text-align:right'| 84 | 1930 | ''[[:d:Q4146979|Дәүләт җиртөзүчелек университеты]]'' | [[Файл:Basmanny District, Moscow, Russia - panoramio (393).jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:State University of Land Use Planning|State University of Land Use Planning]] | http://www.guz.ru/ |- | style='text-align:right'| 85 | 1930 | ''[[:d:Q4196665|Иваново дәүләт энергетика университеты]]'' | [[Файл:ИГЭУ им. В.И. Ленина.JPG|center|128px]] | [[Иваново]] | [[:commons:Category:Ivanovo State Energy University|Ivanovo State Energy University]] | http://www.ispu.ru/ |- | style='text-align:right'| 86 | 1930 | ''[[:d:Q4304067|В. П. Горячкин исемендәге Мәскәү дәүләт авыл хуҗалыгы инженерлары университеты]]'' | [[Файл:Timiryazevsky District, Moscow, Russia - panoramio (43).jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Block 15, Timiryazev Academy of Agriculture|Block 15, Timiryazev Academy of Agriculture]] | http://www.eng.timacad.ru/ |- | style='text-align:right'| 87 | 1930 | ''[[:d:Q4304094|«Станкин» Мәскәү дәүләт технология университеты]]'' | | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Stankin Moscow State Technological University|Stankin Moscow State Technological University]] | https://www.stankin.ru/ |- | style='text-align:right'| 88 | 1930 | ''[[:d:Q4304097|Алексей Николаевич Косыгин исемендәге Россия дәүләт университеты (Технологияләр. Дизайн. Сәнгать)]]'' | [[Файл:Moscow, Sadovnicheskaya 33, main entrance (2).jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow University of Design and Technology|Moscow University of Design and Technology]] | https://rguk.ru/ |- | style='text-align:right'| 89 | 1930 | ''[[:d:Q4304104|Мәскәү дәүләт табигать белән идарә итү университеты]]'' | [[Файл:Московский государственный университет природообустройства (31159877312).jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow State University of Environmental Engineering|Moscow State University of Environmental Engineering]] | http://ieek.timacad.ru/ |- | style='text-align:right'| 90 | 1930 | ''[[:d:Q4318648|Түбән Новгород дәүләт архитектура һәм төзелеш университеты]]'' | [[Файл:Nizhny Novgorod Ilyinskaya Street 07-2019 13.jpg|center|128px]] | [[Түбән Новгород]] | [[:commons:Category:Nizhny Novgorod State University of Architecture and Civil Engineering|Nizhny Novgorod State University of Architecture and Civil Engineering]] | http://www.nngasu.ru/ |- | style='text-align:right'| 91 | 1930 | ''[[:d:Q4336188|Ырынбур дәүләт аграр университеты]]'' | | [[Ырынбур]] | [[:commons:Category:Orenburg State Agrarian University|Orenburg State Agrarian University]] | http://orensau.ru |- | style='text-align:right'| 92 | 1930 | ''[[:d:Q4398054|Владимир Иванович Вернадский исемендәге Россия дәүләт халык хуҗалыгы университеты]]'' | | [[Балашиха]] | | http://www.rgazu.ru/ |- | style='text-align:right'| 93 | 1930 | ''[[:d:Q4398071|Константин Эдуардович Циолковский исемендәге Россия дәүләт технология университеты]]'' | [[Файл:3 Orshanskaya Street, Moscow, Russia.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow State Aviation Technological University|Moscow State Aviation Technological University]] | http://www.mati.ru |- | style='text-align:right'| 94 | 1930 | ''[[:d:Q4407693|Санкт-Петербург дәүләт диңгез техник университеты]]'' | [[Файл:SMTU.JPG|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:State Marine Technical University of St. Petersburg|State Marine Technical University of St. Petersburg]] | http://www.smtu.ru |- | style='text-align:right'| 95 | 1930 | ''[[:d:Q4407705|Профессор М. А. Бонч-Бруевич исемендәге Санкт-Петербург дәүләт телекоммуникацияләр университеты]]'' | [[Файл:Новый корпус СПбГУТ на пр. Большевиков.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:St. Petersburg State University of Telecommunications|St. Petersburg State University of Telecommunications]] | http://www.sut.ru |- | style='text-align:right'| 96 | 1930 | ''[[:d:Q4412476|Төньяк-Көнбатыш дәүләт читтән торып укулы техника университеты]]'' | [[Файл:Мраморный дворец, служебный корпус.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | | http://www.nwotu.ru/ |- | style='text-align:right'| 97 | 1930 | ''[[:d:Q4418285|Себер дәүләт сәнәгый университеты]]'' | [[Файл:СибГИУ.jpg|center|128px]] | [[Новокузнецк]] | [[:commons:Category:Siberian State Industrial University|Siberian State Industrial University]] | http://www.sibsiu.ru |- | style='text-align:right'| 98 | 1930 | ''[[:d:Q4439026|Ставрополь дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Сельскохозяйственный университет Ставрополь.jpg|center|128px]] | [[Ставрополь]] | | http://www.stgau.ru |- | style='text-align:right'| 99 | 1930 | ''[[:d:Q4439029|Ставрополь дәүләт университеты]]'' | | [[Ставрополь]] | [[:commons:Category:Stavropol State University|Stavropol State University]] | http://www.stavsu.ru |- | style='text-align:right'| 100 | 1930 | ''[[:d:Q4476752|Урал дәүләт урман техник университеты]]'' | [[Файл:Уральский лесотехнический университет.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:Ural State Forest Engineering University|Ural State Forest Engineering University]] | http://usfeu.ru/ |- | style='text-align:right'| 101 | 1930 | ''[[:d:Q4476754|Урал дәүләт педагоика университеты]]'' | [[Файл:Ural Pedagogical University (July 2023) - 3.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:Ural State Pedagogical university|Ural State Pedagogical university]] | http://www.uspu.ru/ |- | style='text-align:right'| 102 | 1930 | ''[[:d:Q4476790|Урал элемтә һәм информатика техник университеты]]'' | [[Файл:Biblioteka uisi.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:Ural Technical Institute of Communications and Informatics|Ural Technical Institute of Communications and Informatics]] | http://www.uisi.ru/ |- | style='text-align:right'| 103 | 1930 | ''[[:d:Q13419624|Төмән дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Tjumena Ŝtata Universitato.jpg|center|128px]] | [[Төмән өлкәсе]] | [[:commons:Category:Tyumen State University|Tyumen State University]] | http://www.utmn.ru/ |- | style='text-align:right'| 104 | 1930 | ''[[:d:Q18755189|Saint Petersburg State University of Economics and Finance]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | http://www.finec.ru/ |- | style='text-align:right'| 105 | 1930 | ''[[:d:Q4508686|Көньяк Урал дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Chgay.jpg|center|128px]] | [[Чиләбе]] | [[:commons:Category:South Ural State Agrarian University|South Ural State Agrarian University]] | https://юургау.рф/ |- | style='text-align:right'| 106 | 1930-04-08 | ''[[:d:Q4154235|Ерак Көнчыгыш дәүләт техник балык үрчетү университеты]]'' | [[Файл:Владивосток, Дальрыбвтуз.jpg|center|128px]] | [[Владивосток]] | | http://www.dalrybvtuz.ru/ |- | style='text-align:right'| 107 | 1930-04-17<br/>1930 | ''[[:d:Q4398063|Серго Орджоникидзе исемендәге Россия дәүләт геология разведкасы университеты]]'' | [[Файл:Российский государственный геологоразведочный университет имени Серго Орджоникидзе.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Russian State Geological Prospecting University|Russian State Geological Prospecting University]] | https://mgri.ru/ |- | style='text-align:right'| 108 | 1930-04-26 | ''[[:d:Q4407701|Санкт-Петербург дәүләт технология һәм дизайн университеты]]'' | [[Файл:SPbSUITD.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg State University of Industrial Technologies and Design|Saint Petersburg State University of Industrial Technologies and Design]] | http://www.sutd.ru |- | style='text-align:right'| 109 | 1930-05-13 | [[Казан дәүләт архитектура-төзелеш университеты]] | [[Файл:Zelyonaya street 1, Kazan (2017-10-22) 01.jpg|center|128px]] | [[Казан]]<br/>[[Казанның Вахитов районы|Вахит районы]]<br/>[[Татарстан]] | [[:commons:Category:Kazan State University of Architecture and Engineering|Kazan State University of Architecture and Engineering]] | http://www.kgasu.ru/ |- | style='text-align:right'| 110 | 1930-05-14 | ''[[:d:Q4304100|Россия биотехнология университеты]]'' | [[Файл:МГУПП.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow State University of Food Production|Moscow State University of Food Production]] | http://www.mgupp.ru/<br/>http://www.imomgupp.com |- | style='text-align:right'| 111 | 1930-06-10 | [[И. Я. Яковлев исемендәге Чуаш дәүләт педагогика университеты|Иван Яковлевич Яковлев исемендәге Чуаш дәүләт педагогика университеты]] | [[Файл:Здание чувашского государственного педагогического института им И.Я. Яковлева.JPG|center|128px]] | [[Чабаксар]]<br/>[[Чабаксарның Ленин районы]]<br/>''[[:d:Q28589804|Чабаксар шәһәр округы]]''<br/>[[Чуашстан]] | | https://chuvgpu.ru/ |- | style='text-align:right'| 112 | 1930-07-10 | [[Урал дәүләт медицина университеты]] | [[Файл:Главный корпус УГМУ.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]]<br/>[[Екатеринбурның Югары Исәт районы|Екатеринбургның Югары Исәт районы]]<br/>[[Екатеринбур шәһәре муниципаль берәмлеге|Екатеринбург шәһәре муниципаль берәмлеге]]<br/>[[Свердловск өлкәсе]] | [[:commons:Category:Ural State Medical University|Ural State Medical University]] | https://usma.ru/ |- | style='text-align:right'| 113 | 1930-07-23 | [[Башкорт дәүләт аграр университеты]] | [[Файл:Башкирский Государственный Аграрный Университет.jpg|center|128px]] | [[Уфа]]<br/>[[Уфаның Совет районы|Совет районы]]<br/>''[[:d:Q15190285|Уфа шәһәр округы]]''<br/>[[Башкортстан]] | [[:commons:Category:Bashkir State Agrarian University|Bashkir State Agrarian University]] | http://www.bsau.ru/ |- | style='text-align:right'| 114 | 1930-07-23 | [[Россия дәүләт гидрометеорология университеты]] | [[Файл:0653Aa1. Полярная академия.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]]<br/>[[Фрунзе районы (Санкт-Петербург)|Санкт-Петербургның Фрунзе районы]] | [[:commons:Category:Russian State Hydrometeorological University|Russian State Hydrometeorological University]] | https://www.rshu.ru/ |- | style='text-align:right'| 115 | 1930-08-11 | [[Байкал дәүләт университеты]] | [[Файл:Байкальский государственный университет.jpg|center|128px]] | [[Иркутск]]<br/>''[[:d:Q4376063|Уң яр округы]]''<br/>''[[:d:Q27551718|Иркутск шәһәр округы]]''<br/>[[Иркутск өлкәсе]] | [[:commons:Category:Baikal State University|Baikal State University]] | http://bgu.ru<br/>http://bgu.ru/eng/<br/>https://bgu.ru/chi/<br/>https://bgu.ru/mng/ |- | style='text-align:right'| 116 | 1930-08-20 | [[Себер дәүләт автомобиль-юл университеты|Себер дәүләт автомобиль юллары университеты]] | [[Файл:На крыше вид на СИБАДИ 2 (33949794960).jpg|center|128px]] | [[Омск өлкәсе]]<br/>[[Омск]]<br/>[[Совет административ округы (Омск)|Совет административ округы]] | | http://www.sibadi.org/ |- | style='text-align:right'| 117 | 1930-10-01 | [[Әстерхан дәүләт техник университеты|Әстерхан дәүләт техника университеты]] | [[Файл:AGTU.jpg|center|128px]] | [[Әстерхан]]<br/>''[[:d:Q4258352|Ленинский районы]]''<br/>''[[:d:Q27532708|Әстерхан шәһәр округы]]''<br/>[[Әстерхан өлкәсе]] | [[:commons:Category:Astrakhan State Technical University|Astrakhan State Technical University]] | https://www.astu.org/<br/>https://www.astu.org/en |- | style='text-align:right'| 118 | 1930-12-13 | ''[[:d:Q4304031|Мәскәү дәүләт автомобил-юл техника университеты]]'' | [[Файл:Madi front.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Automobile and Road Construction University|Moscow Automobile and Road Construction University]] | http://www.madi.ru/ |- | style='text-align:right'| 119 | 1930-12-17 | ''[[:d:Q4123106|Идел дәүләт су транспорты университеты]]'' | [[Файл:Volga State University of Water Transport. Main building.jpg|center|128px]] | [[Түбән Новгород]] | [[:commons:Category:Volga State University of Water Transport|Volga State University of Water Transport]] | http://www.vsawt.ru/ |- | style='text-align:right'| 120 | 1931 | ''[[:d:Q1614474|Волгоград дәүләт социаль-педагогик университет]]'' | [[Файл:Волгоградский государственный педагогический университет, фото 3.JPG|center|128px]] | [[Волгоград]] | [[:commons:Category:Volgograd State Socio-Pedagogical University|Volgograd State Socio-Pedagogical University]] | http://www.vspu.ru |- | style='text-align:right'| 121 | 1931 | ''[[:d:Q2426185|Кырым дәүләт тыйб академиясе]]'' | [[Файл:Simferopol 04-14 img06 University.jpg|center|128px]] | [[Акмәсҗит]] | [[:commons:Category:Crimea State Medical University|Crimea State Medical University]] | http://www.csmu.edu.ua/ |- | style='text-align:right'| 122 | 1931 | ''[[:d:Q4298331|Мичуринск дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Зимний ВУЗ.JPG|center|128px]] | [[Мичуринск]] | | http://www.mgau.ru/ |- | style='text-align:right'| 123 | 1931 | ''[[:d:Q4304086|Мәскәү дәүләт өлкә университеты]]'' | [[Файл:Moscow, Radio Street 10.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Region State University|Moscow Region State University]] | https://eduprosvet.ru/ |- | style='text-align:right'| 124 | 1931 | ''[[:d:Q4398493|Ростов дәүләт педагогика университеты]]'' | [[Файл:Пединститут.JPG|center|128px]] | [[Ростов-на-Дону]] | [[:commons:Category:Rostov State Pedagogical University|Rostov State Pedagogical University]] | http://pi.sfedu.ru |- | style='text-align:right'| 125 | 1931 | ''[[:d:Q4398497|Ростов дәүләт икътисад университеты]]'' | [[Файл:Rostov-on-Don, Rostov State University of Economics, Russia.jpg|center|128px]] | [[Ростов-на-Дону]] | [[:commons:Category:Rostov State University of Economics|Rostov State University of Economics]] | http://www.rsue.ru |- | style='text-align:right'| 126 | 1931 | ''[[:d:Q4407695|Санкт-Петербург дәүләт үсемлек полимерлары технологик университеты]]'' | [[Файл:Внешний-вштэ.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg State Technological University of Plant Polymers|Saint Petersburg State Technological University of Plant Polymers]] | http://www.gturp.spb.ru/ |- | style='text-align:right'| 127 | 1931 | ''[[:d:Q4408459|Сарытау дәүләт социаль-икътисад университеты]]'' | [[Файл:СГСЭУ.jpg|center|128px]] | [[Сарытау]] | | http://www.seun.ru/ |- | style='text-align:right'| 128 | 1931 | ''[[:d:Q4476714|Урал дәүләт юридик университеты]]'' | [[Файл:УрГЮУ 2019 01 corr.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:Ural State Law University|Ural State Law University]] | http://www.usla.ru/ |- | style='text-align:right'| 129 | 1931 | ''[[:d:Q110940012|Komi State Pedagogical Institute]]'' | | | | |- | style='text-align:right'| 130 | 1931 | ''[[:d:Q111046861|Kazan Law Institute]]'' | | [[Казан]] | | |- | style='text-align:right'| 131 | 1931 | ''[[:d:Q4198178|Удмурт дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Izhevsk Agricultural Academy-1.jpg|center|128px]] | [[Ижауның Октябрь районы]] | [[:commons:Category:Izhevsk State Agricultural Academy|Izhevsk State Agricultural Academy]] | http://www.izhgsha.ru/ |- | style='text-align:right'| 132 | 1931-02-10 | [[Удмурт дәүләт университеты]] | [[Файл:Удмуртский государственный университет.jpg|center|128px]] | [[Ижауның Октябрь районы]] | [[:commons:Category:Udmurt State University|Udmurt State University]] | http://udsu.ru |- | style='text-align:right'| 133 | 1931-07-13 | [[Воронеж дәүләт педагогика университеты|«Воронеж дәүләт педагогика университеты» югары белем бирү федераль дәүләт бюджет мәгариф учреждениесе]] | [[Файл:Université pédagogique de Voronej R003-004.jpg|center|128px]] | [[Воронеж]]<br/>''[[:d:Q4504348|Центральный районы]]''<br/>''[[:d:Q27538353|Воронеж шәһәр округы]]''<br/>[[Воронеж өлкәсе]] | [[:commons:Category:Voronezh State Pedagogical University|Voronezh State Pedagogical University]] | http://www.vspu.ac.ru/ |- | style='text-align:right'| 134 | 1931-09-12 | ''[[:d:Q4406405|Самара дәүләт икътисад университеты]]'' | | [[Самар]] | | http://www.sseu.ru/ |- | style='text-align:right'| 135 | 1931-10-08 | [[Дагстан дәүләт университеты]] | [[Файл:ДГУ.png|center|128px]] | [[Махачкала]]<br/>''[[:d:Q4426461|Советский районы]]''<br/>''[[:d:Q16638662|Махачкала шәһәр округы]]''<br/>[[Дагстан]] | [[:commons:Category:Dagestan State University|Dagestan State University]] | http://www.dgu.ru |- | style='text-align:right'| 136 | 1932 | ''[[:d:Q1055243|Бурят дәүләт университеты]]'' | [[Файл:BSU 5.JPG|center|128px]] | [[Бурятия]] | [[:commons:Category:Buryat State University|Buryat State University]] | http://www.bsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 137 | 1932 | ''[[:d:Q4153922|Дагстан дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Даггау.jpg|center|128px]] | [[Махачкала]] | | http://www.dgsha.ru<br/>https://даггау.рф/ |- | style='text-align:right'| 138 | 1932 | ''[[:d:Q4239244|Красноярск дәүләт педагогика университеты]]'' | [[Файл:КГПУ имени В. П. Астафьева.jpg|center|128px]] | [[Красноярск]] | [[:commons:Category:Krasnoyarsk State Pedagogical University|Krasnoyarsk State Pedagogical University]] | http://www.kspu.ru |- | style='text-align:right'| 139 | 1932 | ''[[:d:Q4304111|Мәскәү дәүләт икътисад, статистика һәм информатика университеты]]'' | [[Файл:Main MESI.JPG|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.mesi.ru |- | style='text-align:right'| 140 | 1932 | ''[[:d:Q4366456|Идел буе дәүләт технология университеты]]'' | [[Файл:The main building of Mari state technical university.jpg|center|128px]] | [[Йошкар-Ола]] | [[:commons:Category:Volga State University of Technology|Volga State University of Technology]] | https://en.volgatech.net/<br/>https://www.volgatech.net/ |- | style='text-align:right'| 141 | 1932 | ''[[:d:Q4371750|Поморье дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Pomor.State.University.JPG|center|128px]] | | | http://www.pomorsu.ru |- | style='text-align:right'| 142 | 1932<br/>1919 | ''[[:d:Q4401554|П. А. Соловьёв исемендәге Рыбинск дәүләт авиация техник университеты]]'' | | [[Рыбинск]] | | http://www.rsatu.ru<br/>http://www.rgata.ru/ |- | style='text-align:right'| 143 | 1932 | ''[[:d:Q4412318|Төньяк дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Северный государственный медицинский университет.jpg|center|128px]] | [[Архангельск]] | | http://www.nsmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 144 | 1932 | ''[[:d:Q4418282|Себер дәүләт тимер юллары университеты]]'' | [[Файл:СГУПС.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]] | [[:commons:Category:Siberian State Transport University|Siberian State Transport University]] | http://www.stu.ru/ |- | style='text-align:right'| 145 | 1932 | ''[[:d:Q1628544|Балтыйк дәүләт техника университеты]]'' | [[Файл:БГТУ «ВОЕНМЕХ» им. Д.Ф. Устинова.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Baltic State Technical University|Baltic State Technical University]] | http://www.voenmeh.ru/ |- | style='text-align:right'| 146 | 1932-03-25 | [[И. Н. Ульянов исемендәге Сембер дәүләт педагогия университеты|Илья Николаевич Ульянов исемендәге Сембер дәүләт педагогия университеты]] | [[Файл:Главный корпус УлГПУ имени И.Н. Ульянова.jpg|center|128px]] | [[Сембер]]<br/>[[Сембернең Ленин районы]]<br/>''[[:d:Q4145679|Сембер шәһәр округы]]''<br/>[[Сембер өлкәсе]] | [[:commons:Category:Ulyanovsk State Pedagogical University|Ulyanovsk State Pedagogical University]] | http://www.ulspu.ru/ |- | style='text-align:right'| 147 | 1932-03-25 | [[Омск дәүләт педагогика университеты]] | [[Файл:OmGPU 1.jpg|center|128px]] | [[Омск]]<br/>[[Үзәк административ округ (Омск)|Үзәк административ округ]]<br/>[[Омск өлкәсе]] | | http://www.omgpu.ru/ |- | style='text-align:right'| 148 | 1932-03-25 | [[Башкорт дәүләт медицина университеты]] | [[Файл:Bashkortostan State Medical University (March 2025).jpg|center|128px]] | [[Уфа]]<br/>[[Уфаның Киров районы|Киров районы]]<br/>''[[:d:Q15190285|Уфа шәһәр округы]]''<br/>[[Башкортстан]] | [[:commons:Category:Bashkortostan State Medical University|Bashkortostan State Medical University]] | http://www.bashgmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 149 | 1932-10-01 | [[Әстерхан дәүләт университеты]] | | [[Әстерхан]]<br/>''[[:d:Q4258352|Ленинский районы]]''<br/>''[[:d:Q27532708|Әстерхан шәһәр округы]]''<br/>[[Әстерхан өлкәсе]] | | https://asu-edu.ru/ |- | style='text-align:right'| 150 | 1932-10-15 | [[Дагстан дәүләт медицина университеты]] | [[Файл:Makhachkala 20180917 131925.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q4426461|Советский районы]]'' | [[:commons:Category:Dagestan State Medical University|Dagestan State Medical University]] | https://www.dgmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 151 | 1933 | ''[[:d:Q779992|Алтай дәүләт педагогика университеты]]'' | [[Файл:Bgpu-1.jpg|center|128px]] | [[Барнавыл]] | | https://www.altspu.ru |- | style='text-align:right'| 152 | 1933 | ''[[:d:Q4418232|Себер дәүләт геосистемалар һәм технологияләр университеты]]'' | [[Файл:Siberian Geosystems University.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]] | | https://sgugit.ru/ |- | style='text-align:right'| 153 | 1934 | ''[[:d:Q4186375|Мәскәү читтән торулы халык сәнгать университеты]]'' | [[Файл:Moscow, Armyansky 13,13-1 Aug 2009 01.JPG|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.znui.ru |- | style='text-align:right'| 154 | 1934 | ''[[:d:Q4248858|Курск дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Курский Государственный Университет.jpg|center|128px]] | [[Курск]] | [[:commons:Category:Kursk State University|Kursk State University]] | http://www.kursk-uni.ru/ |- | style='text-align:right'| 155 | 1934-05-09 | [[А. А. Ежевский исемендәге Иркутск дәүләт аграр университеты|Александр Александр улы Ежевский исемендәге Иркутск дәүләт аграр университеты]] | [[Файл:ИрГСХА.JPG|center|128px]] | [[Иркутск өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q1653084|Иркутский районы]]''<br/>''[[:d:Q4300782|Молодёжное авыл җирлеге]]''<br/>''[[:d:Q4300797|Молодёжный бистәсе]]'' | [[:commons:Category:Irkutsk State Agrarian University|Irkutsk State Agrarian University]] | https://irsau.ru/ |- | style='text-align:right'| 156 | 1934-12-05 | [[Көньяк-Урал дәүләт гуманитар-педагогика университеты|Көньяк Урал дәүләт педагогика һәм гуманитар фәннәр университеты]] | [[Файл:Южно-Уральский государственный гуманитарно-педагогический университет f016.jpg|center|128px]] | [[Чиләбе]]<br/>[[Чиләбенең Үзәк районы]]<br/>''[[:d:Q19916281|Чиләбе шәһәр округы]]''<br/>[[Чиләбе өлкәсе]] | [[:commons:Category:South Ural State Humanitarian-Pedagogical University|South Ural State Humanitarian-Pedagogical University]] | http://www.cspu.ru/ |- | style='text-align:right'| 157 | 1935 | ''[[:d:Q4325461|Новосибирск дәүләт педагогика үниверситеты]]'' | | [[Новосибирск]] | | http://www.nspu.ru/ |- | style='text-align:right'| 158 | 1935-08-17 | ''[[:d:Q3533383|Волгоград дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Volgograd State Medical University.jpg|center|128px]] | [[Волгоград]] | [[:commons:Category:Volgograd State Medical University|Volgograd State Medical University]] | http://www.volgmed.ru/ |- | style='text-align:right'| 159 | 1935-08-17 | [[Новосибирск дәүләт медицина университеты]] | [[Файл:Novosibirsk State Medical Academy.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск өлкәсе]]<br/>[[Новосибирск]]<br/>''[[:d:Q16715469|Үзәк округ]]''<br/>[[Новосибирскиның Үзәк районы]] | [[:commons:Category:Novosibirsk State Medical University|Novosibirsk State Medical University]] | https://ngmu.ru/<br/>https://en.ngmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 160 | 1935-11-14 | [[Себер дәүләт инженерия һәм биотехнология университеты]] | [[Файл:НГАУ 160.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск өлкәсе]]<br/>[[Новосибирск]]<br/>[[Новосибирскиның Октябрь районы]] | [[:commons:Category:Novosibirsk State Agrarian University|Novosibirsk State Agrarian University]] | https://edubiotech.ru/ |- | style='text-align:right'| 161 | 1937 | ''[[:d:Q4154244|Ерак Көнчыгыш дәүләт тимер юллар университеты]]'' | [[Файл:極東国立交通大学.jpg|center|128px]] | [[Хабарау|Хабаровск]] | [[:commons:Category:Far Eastern State Transport University|Far Eastern State Transport University]] | https://www.dvgups.ru/<br/>http://en.dvgups.ru/ |- | style='text-align:right'| 162 | 1937<br/>1938 | ''[[:d:Q4439013|Ставрополь дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Ставропольский государственный медицинский университет.jpg|center|128px]] | [[Ставрополь]] | | http://www.stgmu.ru<br/>http://stavmed.com/ |- | style='text-align:right'| 163 | 1937 | ''[[:d:Q110936726|Orsk Pedagogical Institute]]'' | | [[Орски|Ыр]] | | |- | style='text-align:right'| 164 | 1937-09-13 | [[Түбән Новгород дәүләт лингвистика университеты|Николай Александрович Добролюбов исемендәге Түбән Новгород дәүләт лингвистика университеты]] | [[Файл:Нижегородский государственный лингвистический университет.jpg|center|128px]] | [[Түбән Новгород]]<br/>[[Нижгарның Нижгар районы]]<br/>''[[:d:Q23898959|Түбән Новгород шәһәр округы]]''<br/>[[Түбән Новгород өлкәсе]] | [[:commons:Category:N. A. Dobrolyubova State Linguistic University of Nizhny Novgorod|N. A. Dobrolyubova State Linguistic University of Nizhny Novgorod]] | http://www.lunn.ru/ |- | style='text-align:right'| 165 | 1938 | ''[[:d:Q4182332|Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге Байкал арты дәүләт гуманитар-педагогика университеты]]'' | [[Файл:ЗабГГПУ.JPG|center|128px]] | [[Чита]] | | http://www.zabspu.ru/ |- | style='text-align:right'| 166 | 1938 | ''[[:d:Q4465237|Тула дәүләт педагогика университеты]]'' | [[Файл:Tula pedagogia universitato.JPG|center|128px]] | [[Тула]] | [[:commons:Category:Tula Pedagogical State University|Tula Pedagogical State University]] | http://tsput.ru/ |- | style='text-align:right'| 167 | 1938<br/>1995 | ''[[:d:Q4516673|Байкал арты дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Zabaikalie State University.jpg|center|128px]] | [[Чита]] | | http://zabgu.ru |- | style='text-align:right'| 168 | 1938-02-07 | [[Чечен дәүләт университеты|Әхмәт хаҗи Әбделхәмид улы Кадыйров исемендәге Чечен дәүләт университеты]] | [[Файл:Chechen university 1946.jpg|center|128px]] | [[Грозный]]<br/>''[[:d:Q4258359|Әхмәт районы]]''<br/>''[[:d:Q4144847|Грозный шәһәр округы]]''<br/>[[Чечня]] | [[:commons:Category:Chechen State University|Chechen State University]] | http://www.chesu.ru |- | style='text-align:right'| 169 | 1939 | ''[[:d:Q4174759|Иван Алексеевич Бунин исемендәге Елец дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Елецкий государственный университет имени И. А. Бунина. Главный корпус.jpg|center|128px]] | [[Елец]] | | http://www.elsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 170 | 1939 | ''[[:d:Q4385796|Пятигорск дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Lermontovskiy, Pyatigorsk, Stavropolskiy kray, Russia - panoramio.jpg|center|128px]] | [[Биштау|Пятигорск]] | | http://www.pglu.ru |- | style='text-align:right'| 171 | 1939-04-16<br/>1994 | ''[[:d:Q1059283|Николай Фёдорович Катанов исемендәге Хакасия дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Катанов памятник.jpg|center|128px]] | [[Абакан]] | [[:commons:Category:Khakas State University|Khakas State University]] | http://www.khsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 172 | 1940 | ''[[:d:Q4476709|Урал дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:УрГАУ 2019.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:Ural State Agrarian University|Ural State Agrarian University]] | http://www.urgau.ru/ |- | style='text-align:right'| 173 | 1940-05-07<br/>1940 | ''[[:d:Q4273359|Дәүләт гуманитар-технологик университеты]]'' | | [[Орехово-Зуево]] | | http://www.ggtu.ru/ |- | style='text-align:right'| 174 | 1941 | ''[[:d:Q1628751|Санкт-Петербург дәүләт аэро-космос приборлары төзелеше университеты]]'' | [[Файл:Главное здание ГУАП.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg State University of Aerospace Instrumentation|Saint Petersburg State University of Aerospace Instrumentation]] | http://www.guap.ru |- | style='text-align:right'| 175 | 1942 | ''[[:d:Q3701429|Иван Иванович Ползунов исемендәге Алтай дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Astu barnaul autumn 2008.jpg|center|128px]] | [[Барнавыл]] | [[:commons:Category:Altai State Technical University|Altai State Technical University]] | http://astu.secna.ru/ |- | style='text-align:right'| 176 | 1942 | ''[[:d:Q30257472|Камчатка дәүләт техник университеты]]'' | | [[Петропавловск-Камчатский]] | | http://kamchatgtu.ru/ |- | style='text-align:right'| 177 | 1942 | ''[[:d:Q4239243|Красноярск дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Krasnoyarsk State Medical University.jpg|center|128px]] | [[Красноярск]] | [[:commons:Category:Krasnoyarsk State Medical University (KrasSMU)|Krasnoyarsk State Medical University (KrasSMU)]] | https://krasgmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 178 | 1943 | ''[[:d:Q4398494|Ростов дәүләт төзелеш университеты]]'' | [[Файл:Rgsu.JPG|center|128px]] | [[Ростов-на-Дону]] | [[:commons:Category:Rostov State University of Civil Engineering|Rostov State University of Civil Engineering]] | http://www.rgsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 179 | 1943 | ''[[:d:Q4475180|Сембер дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Новый Венец, 1.jpg|center|128px]] | [[Сембер]] | [[:commons:Category:Ulyanovsk Agricultural Academy|Ulyanovsk Agricultural Academy]] | http://www.ugsha.ru/ |- | style='text-align:right'| 180 | 1943-07-03 | [[Пенза дәүләт университеты]] | [[Файл:Penza State University building 1.jpg|center|128px]] | [[Пенза өлкәсе]]<br/>[[Пенза]]<br/>''[[:d:Q19910489|Ленинский районы]]'' | [[:commons:Category:Penza State University|Penza State University]] | http://www.pnzgu.ru/ |- | style='text-align:right'| 181 | 1943-12-03 | ''[[:d:Q4062927|Алтай дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:АГАУ, гланый корпус.jpg|center|128px]] | [[Барнавыл]] | [[:commons:Category:Altai State Agrarian University|Altai State Agrarian University]] | http://www.asau.ru |- | style='text-align:right'| 182 | 1944 | ''[[:d:Q4534008|Көньяк Урал дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Chelyabinsk State Medical Academy.jpg|center|128px]] | [[Чиләбе]] | [[:commons:Category:South Ural State Medical University|South Ural State Medical University]] | http://www.chelsma.ru/ |- | style='text-align:right'| 183 | 1944 | ''[[:d:Q4538824|Ярославль дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Yaroslavl Pochtovaya Street 001.jpg|center|128px]] | [[Ярославль]] | | https://ysmu.ru |- | style='text-align:right'| 184 | 1944 | ''[[:d:Q4538874|Ярославль дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус ЯГТУ.jpg|center|128px]] | [[Ярославль]] | [[:commons:Category:Yaroslavl State Technical University|Yaroslavl State Technical University]] | http://www.ystu.ru |- | style='text-align:right'| 185 | 1944-07-17<br/>1944 | ''[[:d:Q4122967|Волгоград дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Волгоградский государственный аграрный университет.JPG|center|128px]] | [[Волгоград]] | [[:commons:Category:Volgograd State Agricultural University|Volgograd State Agricultural University]] | http://www.volgau.com |- | style='text-align:right'| 186 | 1944-10-14<br/>1944 | ''[[:d:Q277872|Мәскәү гуманитар университеты]]'' | [[Файл:Московский гуманитарный университет 3 корпус.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.mosgu.ru/ |- | style='text-align:right'| 187 | 1944-10-14 | [[Мәскәү дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институты]] | [[Файл:MGIMO-University-main building.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]]<br/>[[Көнбатыш административ округ (Мәскәү)|Көнбатыш административ округ]]<br/>''[[:d:Q1962831|Вернадский проспекты районы]]'' | [[:commons:Category:Moscow State Institute of International Relations|Moscow State Institute of International Relations]] | http://www.mgimo.ru/<br/>https://english.mgimo.ru/ |- | style='text-align:right'| 188 | 1948 | ''[[:d:Q4210420|Константин Эдуардович Циолковский исемендәге Калуга дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Kaluga 2013 Lunacharskogo 2 north 02 1TM.jpg|center|128px]] | [[Калуга]] | [[:commons:Category:Kaluga State University|Kaluga State University]] | https://tksu.ru/ |- | style='text-align:right'| 189 | 1949 | ''[[:d:Q4154233|Ерак Көнчыгыш дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Г.Благовещенск,Амурская область,ул.Политехническая,86.Благовещенская духовная семинария. Построена в 1885г..JPG|center|128px]] | [[Благовещенск]] | | https://www.dalgau.ru/ |- | style='text-align:right'| 190 | 1949 | ''[[:d:Q4262481|Липецк дәүләт педагогика университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус ЛГПУ.JPG|center|128px]] | [[Липецк]] | [[:commons:Category:Lipetsk State Pedagogical University|Lipetsk State Pedagogical University]] | http://lspu.lipetsk.ru/ |- | style='text-align:right'| 191 | 1949 | ''[[:d:Q13416753|Рязань дәүләт агротехнология университеты]]'' | [[Файл:Acriculture university (Ryazan).JPG|center|128px]] | [[Рязань]] | [[:commons:Category:Ryazan State Agrotechnological University|Ryazan State Agrotechnological University]] | http://www.rgatu.ru |- | style='text-align:right'| 192 | 1949-01-05 | [[Сахалин дәүләт университеты]] | [[Файл:SakhGU 1.JPG|center|128px]] | [[Сахалин өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q4145648|Южно-Сахалинск шәһәр округы]]''<br/>[[Южно-Сахалинск]] | [[:commons:Category:Sakhalin State University|Sakhalin State University]] | http://sakhgu.ru |- | style='text-align:right'| 193 | 1950 | ''[[:d:Q4244744|Кузбасс дәүләт техника университеты]]'' | [[Файл:KuzSTU.jpg|center|128px]] | [[Кемерово]] | | http://www.kuzstu.ru |- | style='text-align:right'| 194 | 1950-04-27 | [[Себер дәүләт физик культура һәм спорт университеты|Себер дәүләт физкультура һәм спорт университеты]] | | [[Омск]]<br/>[[Киров административ округы (Омск)|Киров административ округы]]<br/>[[Омск өлкәсе]] | | http://www.sibsport.ru/ |- | style='text-align:right'| 195 | 1951 | ''[[:d:Q1987511|Акъяр дәүләт университеты]]'' | [[Файл:СНТУ. Учебный корпус. Студгородок..JPG|center|128px]] | [[Акъяр]] | | http://sevsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 196 | 1951<br/>1930 | ''[[:d:Q4122971|Волгоград дәүләт архитектура-төзелеш университеты]]'' | [[Файл:Центральный вход в ВолгГАСУ. Корпус Б.jpg|center|128px]] | [[Волгоград]] | [[:commons:Category:Volgograd State University of Architecture and Civil Engineering|Volgograd State University of Architecture and Civil Engineering]] | http://www.vgasu.ru/eng/ |- | style='text-align:right'| 197 | 1951 | ''[[:d:Q4304073|М.А. Шолохов ис. Мәскәү дәүләт гуманитар университеты]]'' | [[Файл:SholokhovMoscowStateUniversity2.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Sholokhov Moscow State University for Humanities|Sholokhov Moscow State University for Humanities]] | http://www.mggu-sh.ru |- | style='text-align:right'| 198 | 1951 | ''[[:d:Q4402649|Владимир Фёдорович Уткин исемендәге Рязань дәүләт радиотехника университеты]]'' | [[Файл:Памятник Попову .jpg|center|128px]] | [[Рязань]] | [[:commons:Category:Ryazan State Radio Engineering University|Ryazan State Radio Engineering University]] | http://www.rsreu.ru |- | style='text-align:right'| 199 | 1951 | ''[[:d:Q30257433|Пенза дәүләт аграр университеты]]'' | | [[Пенза]] | | http://pgau.ru/ |- | style='text-align:right'| 200 | 1952 | ''[[:d:Q1736331|Томск дәүләт архитектура һәм төзелеш университеты]]'' | [[Файл:Tomsk-State-University-of-Architecture-and-Building.jpg|center|128px]] | [[Тум|Томск]] | [[:commons:Category:Tomsk State University of Architecture and Building|Tomsk State University of Architecture and Building]] | http://www.tsuab.ru |- | style='text-align:right'| 201 | 1952 | ''[[:d:Q1773512|Россия дәүләт туризм һәм сервис университеты]]'' | [[Файл:Mgus-rgutis.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.rguts.ru/ |- | style='text-align:right'| 202 | 1952 | ''[[:d:Q111108296|Borisoglebsk State Pedagogical Institute]]'' | | | | |- | style='text-align:right'| 203 | 1952-02-22 | [[М. Т. Калашников исемендәге Ижевск дәүләт техник университеты|Михаил Тимофеевич Калашников исемендәге Ижевск дәүләт техник университеты]] | [[Файл:Izhevsk State Technical University main building.jpg|center|128px]] | [[Ижауның Октябрь районы]] | [[:commons:Category:Izhevsk State Technical University|Izhevsk State Technical University]] | http://inter.istu.ru/<br/>https://istu.ru/ |- | style='text-align:right'| 204 | 1953 | ''[[:d:Q4304106|Кирилл Григорьевич Разумовский исемендәге Мәскәү дәүләт технология һәм идарә университеты]]'' | [[Файл:МГУТУ главное здание.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow State University of Technology and Management|Moscow State University of Technology and Management]] | https://www.mgutm.ru/ |- | style='text-align:right'| 205 | 1953 | ''[[:d:Q4418283|Себер дәүләт телекоммуникация һәм информатика университеты]]'' | [[Файл:Сибирский государственный университет телекоммуникаций и информатики 01.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]] | [[:commons:Category:Siberian State University of Telecommunications and Informatics|Siberian State University of Telecommunications and Informatics]] | http://www.sibsutis.ru |- | style='text-align:right'| 206 | 1953 | ''[[:d:Q4239242|Красноярск дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Торговый дом Гадалова И. Г.jpg|center|128px]] | [[Красноярск]] | [[:commons:Category:Krasnoyarsk State Agrarian University|Krasnoyarsk State Agrarian University]] | http://www.kgau.ru/ |- | style='text-align:right'| 207 | 1954 | ''[[:d:Q3461622|Алтай дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Altai State Medical University 1.jpg|center|128px]] | [[Барнавыл]] | [[:commons:Category:Altai State Medical University|Altai State Medical University]] | http://www.asmurussia.com |- | style='text-align:right'| 208 | 1954 | ''[[:d:Q3533388|Тверь дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Тверской государственный медицинский университет.jpg|center|128px]] | [[Тверь]] | [[:commons:Category:Tver State Medical University|Tver State Medical University]] | https://tvgmu.ru |- | style='text-align:right'| 209 | 1955 | ''[[:d:Q4219236|Кемерово дәүләт медицина университеты]]'' | | [[Кемерово]] | | https://www.kemsmu.ru/<br/>http://www.kemsma.ru/ |- | style='text-align:right'| 210 | 1955 | ''[[:d:Q4230202|Амурдагы Комсомольск дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Knastu3.jpg|center|128px]] | [[Амурдагы Комсомольск]] | [[:commons:Category:Komsomolsk-on-Amur State University|Komsomolsk-on-Amur State University]] | https://knastu.ru/ |- | style='text-align:right'| 211 | 1955 | ''[[:d:Q4407700|Санкт-Петербург дәүләт гражданнар авиациясе университеты]]'' | [[Файл:SPbGUGA.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg State University of Civil Aviation|Saint Petersburg State University of Civil Aviation]] | https://spbguga.ru/ |- | style='text-align:right'| 212 | 1955<br/>1962 | ''[[:d:Q5329352|Көнчыгыш Себер дәүләт технология һәм идарә университеты]]'' | [[Файл:Ulan-Ude 20170625 125822.jpg|center|128px]] | [[Улан-Удэ]] | [[:commons:Category:East Siberia State University of Technology and Management|East Siberia State University of Technology and Management]] | http://esstu.ru/<br/>http://www.esstu.ru |- | style='text-align:right'| 213 | 1955-09-14 | [[Ырынбур дәүләт университеты]] | [[Файл:Orenburg State University (October 2025) - 0 1.jpg|center|128px]] | [[Ырынбур өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q4144855|Ырынбур шәһәр округы]]''<br/>[[Ырынбур]]<br/>''[[:d:Q32362081|Үзәк районы]]'' | [[:commons:Category:Orenburg State University|Orenburg State University]] | http://osu.ru/ |- | style='text-align:right'| 214 | 1956 | ''[[:d:Q4267921|Lugansk State Medical University]]'' | | [[Луганск]]<br/>[[Lugansk Xalıq Respublikası|Луганск халык республикасы]] | | https://lgmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 215 | 1956 | ''[[:d:Q4418318|Себер кулланучылар кооперациясе университеты]]'' | [[Файл:СибУПК 03.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]] | [[:commons:Category:Siberian University of Consumer Cooperatives|Siberian University of Consumer Cooperatives]] | http://www.sibupk.su |- | style='text-align:right'| 216 | 1956 | ''[[:d:Q4239246|Красноярск дәүләт техника университеты]]'' | [[Файл:Krasnoyarsk kgtu proc.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]]<br/>[[Красноярск]] | [[:commons:Category:Krasnoyarsk State Technical University|Krasnoyarsk State Technical University]] | http://www.krgtu.ru |- | style='text-align:right'| 217 | 1956-01-04 | ''[[:d:Q4366452|Идел буе дәүләт телекоммуникацияләр һәм информатика университеты]]'' | [[Файл:Поволжский Гос. Университет Телекоммуникации и Информатики - 2011-01-31.jpg|center|128px]] | [[Самар]] | | https://www.psuti.ru |- | style='text-align:right'| 218 | 1956-06-23 | [[Урал дәүләт тимер юллары университеты]] | [[Файл:УрГУПС.jpg|center|128px]] | [[Свердловск өлкәсе]]<br/>[[Екатеринбур шәһәре муниципаль берәмлеге|Екатеринбург шәһәре муниципаль берәмлеге]]<br/>[[Екатеринбург]]<br/>[[Екатеринбурның Тимер юл районы|Екатиринбурның Тимер юл районы]] | | http://www.usurt.ru/ |- | style='text-align:right'| 219 | 1956-10-05 | [[«Югары нефть мәктәбе» Әлмәт дәүләт технология университеты]] | | [[Әлмәт]]<br/>[[Әлмәт районы]]<br/>[[Татарстан]] | | https://агту-вшн.рф/ |- | style='text-align:right'| 220 | 1956-11-01 | [[Липецк дәүләт техник университеты]] | [[Файл:Фасад ЛГТУ.jpg|center|128px]] | [[Липецк]]<br/>''[[:d:Q4426443|Советский районы]]''<br/>''[[:d:Q27588357|Липецк шәһәр округы]]''<br/>[[Липецк өлкәсе]] | [[:commons:Category:Lipetsk State Technical University|Lipetsk State Technical University]] | http://www.stu.lipetsk.ru/ |- | style='text-align:right'| 221 | 1957 | ''[[:d:Q4095958|Братск дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Братский государственный университет.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q132732|Bratsk]]'' | | http://www.brstu.ru/<br/>https://brstu.ru |- | style='text-align:right'| 222 | 1957 | ''[[:d:Q13416757|Диңгез буе дәүләт аграр-технологик университет]]'' | [[Файл:Уссурийск, дома на ул Раздольная.jpg|center|128px]] | [[Уссурийск]] | | http://primacad.ru/<br/>http://www.primacad.ru/ |- | style='text-align:right'| 223 | 1957-04-05 | [[Х. М. Бербеков исемендәге Кабарда-Балкар дәүләт университеты|Хатута Мутович Бербеков исемендәге Кабарда-Балкар дәүләт университеты]] | [[Файл:ГУК КБГУ новый.jpg|center|128px]] | [[Налчык]]<br/>''[[:d:Q19908781|Нальчик шәһәр округы]]''<br/>[[Кабарда-Балкария]] | [[:commons:Category:Kabardino-Balkarian State University|Kabardino-Balkarian State University]] | https://kbsu.ru |- | style='text-align:right'| 224 | 1957-09-18 | [[Сембер дәүләт техник университеты]] | [[Файл:Ulstu.jpg|center|128px]] | [[Сембер өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q4145679|Сембер шәһәр округы]]''<br/>[[Сембер]]<br/>[[Сембернең Ленин районы]] | [[:commons:Category:Ulyanovsk State Technical University|Ulyanovsk State Technical University]] | http://ulstu.ru<br/>https://ulstu.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 225 | 1958 | ''[[:d:Q2324453|Тын океан дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Vladivostok State Medical University (October 2024).jpg|center|128px]] | [[Владивосток]] | [[:commons:Category:Vladivostok State Medical University|Vladivostok State Medical University]] | https://tgmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 226 | 1958 | ''[[:d:Q4450874|Тамбов дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Здание губернской земской управы - 3.jpg|center|128px]] | [[Тамбов]] | [[:commons:Category:TGTU main building|TGTU main building]] | https://tstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 227 | 1958 | [[Ухта дәүләт техник университеты]] | [[Файл:Ukhta university.JPG|center|128px]] | [[Ухта]]<br/>''[[:d:Q2602523|Ухта шәһәр округы]]''<br/>[[Коми Республикасы]] | [[:commons:Category:Ukhta State Technical University|Ukhta State Technical University]] | https://угту.рф<br/>https://en.ugtu.net/<br/>https://fr.ugtu.net/<br/>https://cn.ugtu.net/ |- | style='text-align:right'| 228 | 1958-03-29 | [[Тын океан дәүләт университеты]] | [[Файл:Togu entrance.jpg|center|128px]] | [[Хабаровск крае]]<br/>''[[:d:Q27517125|Хабаровск шәһәр округы]]''<br/>[[Хабарау|Хабаровск]]<br/>''[[:d:Q4200937|Индустриальный районы]]'' | [[:commons:Category:Pacific National University|Pacific National University]] | https://togudv.ru/ru/<br/>https://togudv.ru/en/<br/>https://togudv.ru/zh/ |- | style='text-align:right'| 229 | 1958-04-01 | ''[[:d:Q4348484|Пенза дәүләт архитектура һәм төзелеш университеты]]'' | | [[Пенза]] | | http://www.pguas.ru/ |- | style='text-align:right'| 230 | 1958-10-17 | ''[[:d:Q4211795|Витус Беринг исемендәге Камчатка дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Petropavlovsk-Kamchatsky building 01.jpg|center|128px]] | [[Петропавловск-Камчатский]] | | http://www.kamgu.ru |- | style='text-align:right'| 231 | 1959 | ''[[:d:Q4146737|Төньяк Урал аръягы дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Tyumen-TGU.JPG|center|128px]] | [[Төмән]] | [[:commons:Category:Alexander Realschool (Tyumen)|Alexander Realschool (Tyumen)]] | http://www.tsaa.ru |- | style='text-align:right'| 232 | 1959-12-30 | ''[[:d:Q4348462|Пенза дәүләт технология университеты]]'' | | | | http://www.penzgtu.ru |- | style='text-align:right'| 233 | 1960 | [[Россия халыклар дуслыгы университеты]] | [[Файл:Rudn-024.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]]<br/>[[Көньяк-Көнбатыш административ округ (Мәскәү)|Көньяк-Көнбатыш административ округ]]<br/>''[[:d:Q122788|Коньково]]'' | [[:commons:Category:Peoples' Friendship University of Russia|Peoples' Friendship University of Russia]] | http://www.rudn.ru<br/>https://eng.rudn.ru/<br/>https://fr.rudn.ru/<br/>https://esp.rudn.ru/<br/>https://cn.rudn.ru/<br/>https://ar.rudn.ru/ |- | style='text-align:right'| 234 | 1960-11-22 | [[Төньяк-Көнчыгыш дәүләт университеты]] | | [[Магадан өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q27588372|Магадан шәһәр округы]]''<br/>[[Магадан]] | | http://www.svgu.ru/ |- | style='text-align:right'| 235 | 1962 | ''[[:d:Q4166430|Тын дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Донской государственный аграрный университет.jpg|center|128px]] | [[Новочеркасск]] | | http://www.dongau.ru |- | style='text-align:right'| 236 | 1962 | ''[[:d:Q4460386|Томск дәүләт идарә итү системалары һәм радиоэлектроника университеты]]'' | [[Файл:Tomsk State University of Control Systems and Radioelectronics.jpg|center|128px]] | [[Тум|Томск]] | [[:commons:Category:Tomsk State University of Control Systems and Radioelectronics|Tomsk State University of Control Systems and Radioelectronics]] | http://www.tusur.ru/en/<br/>http://www.tusur.ru/ |- | style='text-align:right'| 237 | 1962-06-30 | [[Макар Евсевьевич Евсевьев исемендәге Мордовия дәүләт педагогика университеты]] | [[Файл:EVSMGPI.JPG|center|128px]] | [[Саранск]]<br/>''[[:d:Q19915751|Октябрьский районы]]''<br/>''[[:d:Q4145676|Саранск шәһәр бүлгесе]]''<br/>[[Мордовия]] | [[:commons:Category:Evseviev Mordovian State Pedagogical University|Evseviev Mordovian State Pedagogical University]] | http://mordgpi.ru/ |- | style='text-align:right'| 238 | 1963 | ''[[:d:Q4239251|Красноярск дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Krasnoyarsk State University building in December 2006.jpg|center|128px]] | [[Красноярск]] | [[:commons:Category:Krasnoyarsk State University|Krasnoyarsk State University]] | http://www.lan.krasu.ru |- | style='text-align:right'| 239 | 1963 | ''[[:d:Q4467479|Төмән дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Тюменский государственный медицинский университет.jpg|center|128px]] | [[Төмән]] | [[:commons:Category:Tyumen State Medical University|Tyumen State Medical University]] | https://www.tyumsmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 240 | 1964 | ''[[:d:Q4533671|Көньяк-Көнбатыш дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Юго-Западный государственный университет.jpg|center|128px]] | [[Курск]] | [[:commons:Category:KurskSTU|KurskSTU]] | http://swsu.ru |- | style='text-align:right'| 241 | 1967 | ''[[:d:Q3272997|"Мәскәү радиотехника, электроника һәм автоматика институты" (МИРЭА) Россия технология университеты]]'' | [[Файл:МИРЭА — Российский технологический университет, 2024 год.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:MIREA - Russian Technological University|MIREA - Russian Technological University]] | http://www.mirea.ru |- | style='text-align:right'| 242 | 1967 | ''[[:d:Q4112965|Владивосток дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Кампус.jpg|center|128px]] | [[Владивосток]] | [[:commons:Category:VSUES|VSUES]] | http://vvsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 243 | 1967-01-18 | [[Акмулла исемендәге Башкортстан дәүләт педагогика университеты|Мифтахетдин Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогика университеты]] | [[Файл:БГПУ (Уфа).jpg|center|128px]] | [[Уфа]]<br/>[[Уфаның Киров районы|Киров районы]]<br/>[[Башкортстан]] | [[:commons:Category:Akmulla Bashkir State Pedagogical University|Akmulla Bashkir State Pedagogical University]] | http://www.bspu.ru/ |- | style='text-align:right'| 244 | 1967-08-17 | [[И. Н. Ульянов исемендәге Чуаш дәүләт университеты]] | [[Файл:Здание Чебоксарского медицинского техникума.jpg|center|128px]] | [[Чабаксар]] | | http://www.chuvsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 245 | 1967-10-10 | [[Урал дәүләт икътисад университеты]] | [[Файл:Ural State University of Economics (Aug 2024) - 2.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]]<br/>[[Екатеринбурның Ленин районы|Екатеринбургның Ленин районы]]<br/>''[[:d:Q19908245|Центр]]''<br/>[[Свердловск өлкәсе]] | [[:commons:Category:Ural State University of Economics|Ural State University of Economics]] | http://www.usue.ru/ |- | style='text-align:right'| 246 | 1968-07-18 | [[Казан дәүләт энергетика университеты]] | [[Файл:Kazan State Power Engineering University (2023-07-18) 04.jpg|center|128px]] | [[Казан]]<br/>[[Казанның Киров районы|Киров районы]]<br/>[[Кәҗә бистәсе]]<br/>[[Татарстан]] | [[:commons:Category:Kazan State Power Engineering University|Kazan State Power Engineering University]] | http://www.kgeu.ru/ |- | style='text-align:right'| 247 | 1969 | ''[[:d:Q4243511|Кубань дәүләт физкультура, спорт һәм туризм университеты]]'' | [[Файл:2023-10-22. Краснодар DSC 7545.jpg|center|128px]] | [[Краснодар]] | | https://kgufkst.ru/ |- | style='text-align:right'| 248 | 1970 | ''[[:d:Q4397991|Бөтенрусия дәүләт юстиция университеты]]'' | [[Файл:Всероссийский государственный университет юстиции (Ростов-на-Дону).jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Russian Law Academy of Ministry of Justice|Russian Law Academy of Ministry of Justice]] | http://rpa-mu.ru |- | style='text-align:right'| 249 | 1970 | ''[[:d:Q4476757|Урал дәүләт физкультура университеты]]'' | [[Файл:Здание филиала Уральского государственного университета физической культуры в Екатеринбурге.jpg|center|128px]] | [[Чиләбе]] | [[:commons:Category:Ural State University of Physical Culture|Ural State University of Physical Culture]] | https://www.uralgufk.ru/ |- | style='text-align:right'| 250 | 1971 | ''[[:d:Q4304092|Мәскәү дәүләт техник граждан авиациясе университеты]]'' | [[Файл:Московский государственный технический университет гражданской авиации (30970622913).jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow State Technical University of Civil Aviation|Moscow State Technical University of Civil Aviation]] | http://www.mstuca.ru/ |- | style='text-align:right'| 251 | 1971 | [[Төмән дәүләт архитектура-төзелеш университеты]] | [[Файл:Строительная академия (Тюмень)-3.jpg|center|128px]] | [[Төмән]] | | http://www.tgasu.ru/ |- | style='text-align:right'| 252 | 1972 | [[Урал дәүләт архитектура-сәнгать университеты]] | [[Файл:УралГАХА.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:University of Architecture and Art (Yekaterinburg)|University of Architecture and Art (Yekaterinburg)]] | http://www.usaaa.ru/ |- | style='text-align:right'| 253 | 1972 | ''[[:d:Q2563821|Дагстан дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Дагестанский ГТУ.jpg|center|128px]] | [[Махачкала]] | | https://www.dstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 254 | 1973 | ''[[:d:Q4406404|Идел буе дәүләт тимер юллар университеты]]'' | [[Файл:Samara State University of Transport Communications main building.jpg|center|128px]] | [[Самар]] | [[:commons:Category:Samara State University of Transport Communications|Samara State University of Transport Communications]] | http://www.samgups.ru/ |- | style='text-align:right'| 255 | 1974 | [[Ф.М. Достоевский исемендәге Омск дәүләт университеты|Омск дәүләт университеты]] | [[Файл:Главный корпус ОмГУ им. Ф.М. Достоевского.jpg|center|128px]] | [[Омск өлкәсе]] | | http://www.omsu.ru |- | style='text-align:right'| 256 | 1975 | ''[[:d:Q4064597|Амур дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Амурский Государственный университет.JPG|center|128px]] | [[Благовещенск]] | [[:commons:Category:Amur State University|Amur State University]] | http://www.amursu.ru/ |- | style='text-align:right'| 257 | 1975 | [[Иркутск дәүләт бәйләнеш юллары университеты|Иркутск дәүләт тимер юл транспорты университеты]] | [[Файл:Irgups.jpg|center|128px]] | [[Иркутск]] | [[:commons:Category:Irkutsk State Transport University|Irkutsk State Transport University]] | http://www.irgups.ru<br/>https://www.irgups.ru/ |- | style='text-align:right'| 258 | 1975 | ''[[:d:Q4336880|Орёл дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Oryol State Agrarian University - Main building.jpg|center|128px]] | [[Орёл]] | [[:commons:Category:Oryol State Agrarian University|Oryol State Agrarian University]] | http://www.orelsau.ru |- | style='text-align:right'| 259 | 1976 | [[Чиләбе дәүләт университеты]] | [[Файл:Chelyabinsk State University (June 2025) - 0 1.jpg|center|128px]] | [[Чиләбе]] | [[:commons:Category:Chelyabinsk State University|Chelyabinsk State University]] | http://www.csu.ru/ |- | style='text-align:right'| 260 | 1978 | ''[[:d:Q4081704|Василий Яковлевич Горин исемендәге Белгород дәүләт аграр университеты]]'' | | [[Белгород]] | | http://www.bsaa.edu.ru/ |- | style='text-align:right'| 261 | 1978 | [[Белгород кооперация, икътисад һәм хокук университеты]] | [[Файл:BUPK.jpg|center|128px]] | [[Белгород]] | | http://www.bukep.ru |- | style='text-align:right'| 262 | 1979-09-01 | [[Россия дәүләт һөнәри-педагогика университеты]] | [[Файл:Architecture of Yekaterinburg (July '22) - 9.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбурның Орджоникидзе районы|Екатиринбурның Орҗоникидзе районы]] | [[:commons:Category:Russian State Vocational Pedagogical University|Russian State Vocational Pedagogical University]] | http://www.rsvpu.ru/ |- | style='text-align:right'| 263 | 1980 | ''[[:d:Q4097525|Брянск дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Bgau-2015.JPG|center|128px]] | [[Брянск]] | | http://www.bgsha.com/ |- | style='text-align:right'| 264 | 1980 | [[Волгоград дәүләт университеты]] | [[Файл:Volgograd State University 003.jpg|center|128px]] | [[Волгоград]] | [[:commons:Category:Volgograd State University|Volgograd State University]] | http://www.volsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 265 | 1981 | ''[[:d:Q4366451|Идел буе дәүләт сервис университеты]]'' | [[Файл:Пвгус.jpg|center|128px]] | [[Тольятти]] | [[:commons:Category:Volga Region State University of Service|Volga Region State University of Service]] | http://www.tolgas.ru/vrsus/university/ |- | style='text-align:right'| 266 | 1981-06-25 | ''[[:d:Q28656901|Валерий Мухамедович Коков исемендәге Кабарда-Балкар дәүләт аграр университеты]]'' | | [[Налчык]] | | http://www.kbgau.ru |- | style='text-align:right'| 267 | 1986 | ''[[:d:Q4446468|Соргыт дәүләт педагогика университеты]]'' | | [[Соргыт]] | [[:commons:Category:Surgut State Pedagogical University|Surgut State Pedagogical University]] | http://www.surgpu.ru |- | style='text-align:right'| 268 | 1988 | ''[[:d:Q4318744|Нижневартовск дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус НВГУ.jpg|center|128px]] | [[Түбән Варта]] | [[:commons:Category:Nizhnevartovsk State University|Nizhnevartovsk State University]] | https://nvsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 269 | 1989 | ''[[:d:Q4325440|Андрей Дмитриевич Крячков исемендәге Новосибирск дәүләт архитектура, дизайн һәм сәнгатьләр университеты]]'' | [[Файл:Здание госучреждений, Новосибирск.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]]<br/>[[Новосибирскиның Үзәк районы]] | | http://nsuada.ru/en |- | style='text-align:right'| 270 | 1989 | ''[[:d:Q4377625|Шолом-Алейхем исемендәге Амур буе дәүләт университеты]]'' | [[Файл:ПГУ им. Шолом-Алейхема.jpg|center|128px]] | [[Яһүд автономияле өлкәсе]] | | http://pgusa.ru/ |- | style='text-align:right'| 271 | 1990 | ''[[:d:Q1084099|Санкт-Петербург христиан университеты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | http://www.spbcu.ru/ |- | style='text-align:right'| 272 | 1990 | ''[[:d:Q4152027|Гуманитар университет]]'' | [[Файл:Гуманитарный университет(зимой).jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:Humanitarian University|Humanitarian University]] | http://www.gu-ural.ru/<br/>http://gu-ural.ru/?lng=en&gid=8 |- | style='text-align:right'| 273 | 1990-12-27 | ''[[:d:Q4407744|Санкт-Петербург идарә технологияләре һәм икътисад университеты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | https://www.spbume.ru/ |- | style='text-align:right'| 274 | 1991 | ''[[:d:Q118736|Мәскәү бәйсез университеты]]'' | [[Файл:IUM Building.JPG|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://ium.mccme.ru/ |- | style='text-align:right'| 275 | 1991 | [[Россия дәүләт гуманитар университеты]] | [[Файл:RGGU facade (Nikolskaya) 01.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Russian State University for the Humanities|Russian State University for the Humanities]] | http://www.rggu.com/<br/>https://www.rsuh.ru/ |- | style='text-align:right'| 276 | 1991 | ''[[:d:Q4153929|Дагстан дәүләт халык хуҗалыгы университеты]]'' | | [[Махачкала]] | | https://dgunh.ru/ |- | style='text-align:right'| 277 | 1991 | ''[[:d:Q4376232|Изге Тихон Православ гуманитар университеты]]'' | [[Файл:Московский епархиальный дом 7 апреля 2025 года (6).jpg|center|128px]] | | [[:commons:Category:St. Tikhon Orthodox University|St. Tikhon Orthodox University]] | http://pstgu.ru/ |- | style='text-align:right'| 278 | 1991 | ''[[:d:Q4398106|Россия яңа университеты]]'' | [[Файл:РосНОУ 20220810 102124.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.rosnou.ru/ |- | style='text-align:right'| 279 | 1991-09-14 | ''[[:d:Q4288589|Мәскәү халыкара университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус Московского международного университета со стороны Ленинградского шоссе.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:International University in Moscow|International University in Moscow]] | http://www.interun.ru/<br/>https://mi.university/ |- | style='text-align:right'| 280 | 1992 | ''[[:d:Q4258144|Александр Сергеевич Пушкин исемендәге Ленинград дәүләт университеты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Pushkin Leningrad State University|Pushkin Leningrad State University]] | https://www.lengu.ru |- | style='text-align:right'| 281 | 1993 | ''[[:d:Q4144551|Таулы Алтай дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Gasu a 1.jpg|center|128px]] | [[Таулы Алтай]] | | http://www.gasu.ru/ |- | style='text-align:right'| 282 | 1993 | ''[[:d:Q4398112|Изге Алладан сүз итүче Яхъя исемендәге Россия православ университеты]]'' | [[Файл:Eggs. Russian Orthodox University. University Administration. 2013-06-03, Moscow.JPG|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Russian Orthodox University|Russian Orthodox University]] | http://rpu-rf.ru/ |- | style='text-align:right'| 283 | 1993 | ''[[:d:Q30257746|Сергей Юльевич Витте исемендәге Мәскәү университеты]]'' | | [[Мәскәү]] | | https://www.muiv.ru/ |- | style='text-align:right'| 284 | 1993 | ''[[:d:Q4288333|Халыкара Көнчыгыш Европа университеты]]'' | [[Файл:IEEU building in Izhevsk.jpg|center|128px]] | [[Ижау]] | [[:commons:Category:International East-European University|International East-European University]] | http://www.mveu.ru/ |- | style='text-align:right'| 285 | 1993-05-26 | ''[[:d:Q4446469|Соргыт дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус Сургутского Государственного Университета.jpg|center|128px]] | [[Соргыт]] | [[:commons:Category:Surgut State University|Surgut State University]] | http://www.surgu.ru |- | style='text-align:right'| 286 | 1994<br/>1994-11-28 | ''[[:d:Q929378|Санкт-Петербургтагы Европа университеты]]'' | [[Файл:LogoEU 07 rus center.png|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:European University at Saint Petersburg|European University at Saint Petersburg]] | http://www.eu.spb.ru |- | style='text-align:right'| 287 | 1994 | ''[[:d:Q4146754|Гуманитар фәннәр дәүләт академик университеты]]'' | [[Файл:Moscow, Maronovsky 26 May 2010 02.JPG|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:State Academic University for the Humanities|State Academic University for the Humanities]] | https://gaugn.ru/<br/>https://gaugn.ru/en-us/ |- | style='text-align:right'| 288 | 1994 | [[В. Г. Тимирясов исемендәге Казан инновацион университеты]] | [[Файл:Дом Манакова.jpg|center|128px]] | [[Казан]]<br/>[[Казанның Вахитов районы|Вахит районы]]<br/>[[Татарстан]] | | http://www.киу.рф |- | style='text-align:right'| 289 | 1994 | ''[[:d:Q1366589|«Дубна» дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Университет Дубна.jpg|center|128px]] | [[Дубна]] | [[:commons:Category:Dubna University|Dubna University]] | https://www.uni-dubna.ru/ |- | style='text-align:right'| 290 | 1994-05-31<br/>1918-02-24 | [[Омск дәүләт аграр университеты|Пётр Аркадьевич Столыпин исемендәге Омск дәүләт аграр университеты]] | [[Файл:Agraruni Omsk.JPG|center|128px]] | [[Омск]]<br/>[[Омск өлкәсе]]<br/>[[Совет административ округы (Омск)|Совет административ округы]] | [[:commons:Category:Omsk State Agrarian University|Omsk State Agrarian University]] | http://www.omgau.ru |- | style='text-align:right'| 291 | 1995 | [[Тыва дәүләт университеты]] | [[Файл:TuvSU.jpg|center|128px]] | [[Кызыл (шәһәр)|Кызыл]] | [[:commons:Category:Tuvan State University|Tuvan State University]] | http://tuvsu.ru |- | style='text-align:right'| 292 | 1995 | [[Курган дәүләт университеты]] | [[Файл:Okn-117-1.jpg|center|128px]] | [[Курган]] | [[:commons:Category:Kurgan State University|Kurgan State University]] | http://www.kgsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 293 | 1995 | ''[[:d:Q4304319|«Синергия» Мәскәү финанс-сәнәгый университеты]]'' | [[Файл:Synergy University Logo.gif|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Synergy University|Synergy University]] | http://synergy.ru/ |- | style='text-align:right'| 294 | 1995-03-01 | ''[[:d:Q4304063|Мәскәү шәһәр педагогика университеты]]'' | [[Файл:Представительский корпус МГПУ на улице Садовая-Самотёчная, д. 8. У входа.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.mgpu.ru/ |- | style='text-align:right'| 295 | 1996 | ''[[:d:Q4146807|Гатчина дәүләт университеты]]'' | | | | http://www.gief.ru/ |- | style='text-align:right'| 296 | 1996 | ''[[:d:Q4304064|Мәскәү дәүләт психология һәм педагогика университеты]]'' | | [[Мәскәү]] | | http://mgppu.ru |- | style='text-align:right'| 297 | 1997 | ''[[:d:Q123422536|Евразия икътисади җәмгыятенең Парламентара Ассамблеясе каршысындагы университет]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | https://miep.edu.ru/<br/>https://miep.spb.ru/ |- | style='text-align:right'| 298 | 1997 | ''[[:d:Q134732210|Идарә һәм инновацион технологияләр университеты]]'' | | [[Мәскәү]] | | https://uuait.ru/ |- | style='text-align:right'| 299 | 1998 | ''[[:d:Q7090782|Себер юридик университеты]]'' | | [[Омск]] | [[:commons:Category:The Omsk Law Institute|The Omsk Law Institute]] | https://siblu.ru/ |- | style='text-align:right'| 300 | 1998 | ''[[:d:Q7381992|Россия гадел хөкем университеты]]'' | | [[Мәскәү]] | | http://www.raj.ru |- | style='text-align:right'| 301 | 2001 | ''[[:d:Q4533707|Югра дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Ugrasu glavnii korpus.JPG|center|128px]] | [[Ханты-Мансийск]] | [[:commons:Category:Yugra State University|Yugra State University]] | http://en.ugrasu.ru/<br/>https://www.ugrasu.ru/ |- | style='text-align:right'| 302 | 2003 | ''[[:d:Q1987532|Заокский адвентист университеты]]'' | [[Файл:Zaokskiy, Tulskaya oblast', Russia, 301000 - panoramio (6).jpg|center|128px]] | | [[:commons:Category:Zaoksky Adventist University|Zaoksky Adventist University]] | http://www.zau.ru/ |- | style='text-align:right'| 303 | 2004<br/>1948 | ''[[:d:Q61931372|Кырым мәдәният, сәнгать һәм туризм университеты]]'' | [[Файл:КУКИиТ (2013, 1).jpg|center|128px]] | [[Акмәсҗит]] | | https://kukiit.ru/ |- | style='text-align:right'| 304 | 2009 | ''[[:d:Q97119369|Россия ислам университеты (Грозный)]]'' | [[Файл:Russian Islamic University 17.jpg|center|128px]] | [[Грозный]] | [[:commons:Category:Russian Islamic university Grozny|Russian Islamic university Grozny]] | http://риу-грозный.рф/ |- | style='text-align:right'| 305 | 2009-10-21 | ''[[:d:Q4398096|Россия халыкара олимпик университеты]]'' | [[Файл:RussianInternationalOlympicUniversity1.JPG|center|128px]] | [[Сочи]] | [[:commons:Category:Russian International Olympic University|Russian International Olympic University]] | http://olympicuniversity.ru |- | style='text-align:right'| 306 | 2011-10-12 | [[И. И. Мечников исемендәге Төньяк-Көнбатыш дәүләт медицина университеты]] | [[Файл:Павильон 1-3 СЗГМУ.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Mechnikov North-West State Medical University|Mechnikov North-West State Medical University]] | https://www.szgmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 307 | 2012 | [[Иннополис университеты|Иннополис Университеты]] | [[Файл:Главное здание Университета Иннополис.JPG|center|128px]] | [[Казан]]<br/>[[Иннополис]] | [[:commons:Category:Innopolis University|Innopolis University]] | https://innopolis.university/ |- | style='text-align:right'| 308 | 2012 | ''[[:d:Q19908493|Адмирал Степан Осипович Макаров исемендәге Дәүләт диңгез һәм елга флоты университеты]]'' | [[Файл:СПбГУВК.JPG|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Admiral Makarov State Maritime Academy|Admiral Makarov State Maritime Academy]] | https://gumrf.ru/ |- | style='text-align:right'| 309 | 2012<br/>2012-11-28 | ''[[:d:Q56173858|Иваново дәүләт политехника университеты]]'' | [[Файл:Ivgpuofficialphoto.jpg|center|128px]] | [[Иваново]] | [[:commons:Category:Ivanovo State Politechnic University|Ivanovo State Politechnic University]] | http://www.ivgpu.com/ |- | style='text-align:right'| 310 | 2012-12-29<br/>1930 | [[Санкт-Петербург дәүләт икътисад университеты]] | [[Файл:Санкт-Петербургский государственный экономический университет.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]]<br/>[[Үзәк районы (Санкт-Петербург)|Санкт-Петербургның Үзәк районы]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg State University of Economics|Saint Petersburg State University of Economics]] | http://www.unecon.ru/<br/>https://en.unecon.ru/<br/>https://cn.unecon.ru/ |- | style='text-align:right'| 311 | 2013 | ''[[:d:Q28051107|Урал тау-металлургия компаниясе техник университеты]]'' | [[Файл:UMMC University (September 2024).jpg|center|128px]] | [[Югары Пышма шәһәр округы|Югары Пышма шәһәр бүлгесе]] | [[:commons:Category:Technical University of UMMC|Technical University of UMMC]] | http://tu-ugmk.com/<br/>https://eduugmk.com/ |- | style='text-align:right'| 312 | 2013-10-24 | ''[[:d:Q16423702|Вологда дәүләт университеты]]'' | [[Файл:VSTU Vologda Rektorat.jpg|center|128px]] | [[Вологда]] | | https://vogu35.ru/ |- | style='text-align:right'| 313 | 2015-01-28 | ''[[:d:Q123501729|Донбасс дәүләт юстиция университеты]]'' | [[Файл:Евгений Забарчук посетил Донбасский государственный университет юстиции.jpg|center|128px]] | [[Донецк]] | [[:commons:Category:Donbass State University of Justice|Donbass State University of Justice]] | https://donbassla.ru/ |- | style='text-align:right'| 314 | 2019-07-01 | ''[[:d:Q90902449|Сириус университеты]]'' | | [[Сочи]] | | https://siriusuniversity.ru/ |- | style='text-align:right'| 315 | 2021-02 | ''[[:d:Q121767764|Евразия халыкара университеты]]'' | | | | https://evrazuniversitet.com/ |- | style='text-align:right'| 316 | 2022 | [[Уфа фән һәм технологияләр университеты]] | [[Файл:Bashkir State University at night.jpg|center|128px]] | [[Уфаның Киров районы|Киров районы]]<br/>[[Уфа]]<br/>[[Башкортстан]] | [[:commons:Category:Ufa University of Science and Technology|Ufa University of Science and Technology]] | https://uust.ru |- | style='text-align:right'| 317 | | ''[[:d:Q4325439|Себер дәүләт су транспорты университеты]]'' | [[Файл:Novosibirsk State Academy of Water Transport.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]] | [[:commons:Category:Shchetinkin Street 33, Novosibirsk|Shchetinkin Street 33, Novosibirsk]] | http://www.ssuwt.ru |- | style='text-align:right'| 318 | | ''[[:d:Q4537262|Арктика дәүләт агротехнология университеты]]'' | [[Файл:ЯГСХА.jpg|center|128px]] | [[Якутия]]<br/>[[Якутск]] | | http://www.ysaa.ru<br/>http://www.agatu.ru/ |- | style='text-align:right'| 319 | | ''[[:d:Q4761983|Ангарск дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Ангарская государственная техническая академия.jpg|center|128px]] | [[Ангарск]] | | http://angtu.ru |- | style='text-align:right'| 320 | | ''[[:d:Q28666930|Мәгарифне үстерү корпоратив университеты]]'' | | [[Мәскәү]] | | https://kuro-mo.ru/ |- | style='text-align:right'| 321 | | ''[[:d:Q137273503|Н. Г. Жиганов аатынан Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория]]'' | | | | |- | style='text-align:right'| 322 | | ''[[:d:Q138662733|Central University]]'' | | [[Мәскәү]] | | https://cu.ru/ |- | style='text-align:right'| 323 | | ''[[:d:Q138795760|Железногорский филиал СибГАУ]]'' | [[Файл:Zheleznogorsk branch of Siberian State Aerospace University.jpg|center|128px]] | [[Железногорск (Красноярск крае)|Железногорск]] | [[:commons:Category:Zheleznogorsk branch of Siberian State Aerospace University|Zheleznogorsk branch of Siberian State Aerospace University]] | |- | style='text-align:right'| 324 | | ''[[:d:Q138795792|Железногорский филиал КГПУ им. Астафьева]]'' | [[Файл:Zheleznogorsk 07.jpg|center|128px]] | [[Железногорск (Красноярск крае)|Железногорск]] | [[:commons:Category:Zheleznogorsk branch of Krasnoyarsk State Pedagogical University|Zheleznogorsk branch of Krasnoyarsk State Pedagogical University]] | |- | style='text-align:right'| 325 | | ''[[:d:Q138795807|филиал СФУ в Железногорске]]'' | [[Файл:Zheleznogorsk 53.jpg|center|128px]] | [[Железногорск (Красноярск крае)|Железногорск]] | [[:commons:Category:Zheleznogorsk branch of the Siberian Federal University|Zheleznogorsk branch of the Siberian Federal University]] | |} {{Wikidata list end}} == Академияләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q159. ?item wdt:P31 wd:Q162633 } |section= |sort=P571 |columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p856:веб-сайт}} {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! веб-сайт |- | style='text-align:right'| 1 | 1721 | [[Санкт-Петербург руханилар академиясе]] | [[Файл:St. Petersburg academy.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg Theological Academy|Saint Petersburg Theological Academy]] | https://spbda.ru/ |- | style='text-align:right'| 2 | 1773 | ''[[:d:Q4303894|Мәскәү дәүләт хореография академиясе]]'' | [[Файл:Московская академия хореографии, октябрь 2024.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q862100|Хамовники]]'' | | https://balletacademy.ru/ |- | style='text-align:right'| 3 | 1808 | ''[[:d:Q4407660|Санкт-Петербург дәүләт ветеринария медицинасы академиясе]]'' | [[Файл:Черниговская 5 01.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү районы (Санкт-Петербург)]] | [[:commons:Category:Chernigovskaya Street, 5|Chernigovskaya Street, 5]] | http://www.spbgavm.ru/ |- | style='text-align:right'| 4 | 1865 | ''[[:d:Q1531782|Климент Аркадьевич Тимирязев исемендәге Мәскәү авыл хуҗалыгы академиясе]]'' | [[Файл:Moscow 08-2012 Petrovsko-Razumovskoe img01.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Timiryazev Academy of Agriculture|Timiryazev Academy of Agriculture]] | http://www.timacad.ru |- | style='text-align:right'| 5 | 1876-01-09 | ''[[:d:Q2652597|А. Л. Штиглиц исемендәге Санкт-Петербург дәүләт сәнәгый һәм сәнгати дизайн академиясе]]'' | [[Файл:Art and Industry Academy SPB 02.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Art and Industry Academy Stieglitz|Art and Industry Academy Stieglitz]] | http://ghpa.ru |- | style='text-align:right'| 6 | 1885-05-21 | ''[[:d:Q4407669|Санкт-Петербург медицина табиблары белемен арттыру академиясе]]'' | [[Файл:Post Card Giduv.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:St.-Petersburg Medical Academy of Postgraduate Studies|St.-Petersburg Medical Academy of Postgraduate Studies]] | http://spbmapo.ru |- | style='text-align:right'| 7 | 1911 | ''[[:d:Q4123678|Вологда дәүләт сөтчелек сәнәгате академиясе]]'' | [[Файл:Главный корпус Вологодской ГМХА им. Н.В. Верещагина.jpg|center|128px]] | [[Вологда]] | | http://molochnoe.ru/ |- | style='text-align:right'| 8 | 1918 | ''[[:d:Q4351501|Пермь дәүләт фармацевтика академиясе]]'' | | [[Пермь]] | | http://www.pfa.ru/ |- | style='text-align:right'| 9 | 1919 | ''[[:d:Q4059262|Хезмәт һәм социаль мөнәсәбәтләр академиясе]]'' | | [[Мәскәү]] | | http://www.atiso.ru/ |- | style='text-align:right'| 10 | 1919 | [[К. И. Скрябин исемендәге Мәскәү дәүләт ветеринария медицинасы һәм биотехнологиясе академиясе|К.И. Скрябин ис. Мәскәү дәүләт ветеринар медицинасы һәм биотехнология академиясе]] | | [[Мәскәү]] | | http://www.mgavm.ru/ |- | style='text-align:right'| 11 | 1919 | ''[[:d:Q4406366|Самар дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе]]'' | | [[Самар]] | | http://www.ssaa.ru/ |- | style='text-align:right'| 12 | 1920-04-22 | [[Казан дәүләт медицина академиясе]] | [[Файл:Kazan State Medical Academy building (2024-05-18) 07.jpg|center|128px]] | [[Казан]]<br/>[[Казанның Вахитов районы|Вахит районы]]<br/>[[Татарстан]] | [[:commons:Category:Kazan State Medical Academy|Kazan State Medical Academy]] | https://kgma.info/ |- | style='text-align:right'| 13 | 1921 | [[Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясе]] | [[Файл:RAGS-Moscow2.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Russian Presidential Academy of National Economy and Public Administration|Russian Presidential Academy of National Economy and Public Administration]] | https://www.ranepa.ru/ |- | style='text-align:right'| 14 | 1927 | ''[[:d:Q4059246|Мәгариф хезмәткәрләренең квалификацияләрен арттыру һәм яңа һөнәр үзләштерү академиясе]]'' | | | | http://www.apkpro.ru/ |- | style='text-align:right'| 15 | 1929-11-26 | ''[[:d:Q103920592|Волгоград дәүләт өстәмә профессиональ белем алу академиясе]]'' | | [[Волгоград]] | | https://vgapkro.ru/ |- | style='text-align:right'| 16 | 1930 | ''[[:d:Q4196593|Иваново дәүләт медицина академиясе]]'' | [[Файл:Мед. Академия.JPG|center|128px]] | [[Иваново]] | | http://www.isma.ivanovo.ru/ |- | style='text-align:right'| 17 | 1930 | ''[[:d:Q4196594|Иваново дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе]]'' | [[Файл:Ивановская Государственная Сельскохозяйственная Академия - panoramio.jpg|center|128px]] | [[Иваново]] | [[:commons:Category:Ivanovo state agricultural academy|Ivanovo state agricultural academy]] | http://www.ivgsha.ru/ |- | style='text-align:right'| 18 | 1930 | ''[[:d:Q4318621|Нижгар дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе]]'' | [[Файл:Nizhny Novgorod State Agricultural Academy.jpg|center|128px]] | [[Түбән Новгород]]<br/>[[Идел буе федераль округы]] | | https://nnsaa.ru/<br/>http://nnsaa.ru/ |- | style='text-align:right'| 19 | 1930-12-01 | ''[[:d:Q4397981|Россия дәвамлы медицина һөнәри белем алу академиясе]]'' | [[Файл:Widows House (Moscow) 20240403 154932.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Russian Medical Academy of Postgraduate Education|Russian Medical Academy of Postgraduate Education]] | http://rmapo.ru |- | style='text-align:right'| 20 | 1931 | ''[[:d:Q4127435|Бөтенрусия тышкы сәүдә академиясе]]'' | [[Файл:VAVT entrance.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2359096|Раменки]]''<br/>''[[:d:Q4473718|Пудовикин урамы]]''<br/>[[Мәскәү]] | | http://www.vavt.ru/<br/>http://vavt.ru |- | style='text-align:right'| 21 | 1931-04-20 | ''[[:d:Q4408431|Сарытау дәүләт юридик академиясе]]'' | [[Файл:СГЮА корпус 3.jpg|center|128px]] | [[Сарытау]] | [[:commons:Category:Saratov State Law Academy|Saratov State Law Academy]] | http://www.sgap.ru/ |- | style='text-align:right'| 22 | 1933 | ''[[:d:Q4059227|РФ Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының Дәүләт янгын сүндерү хезмәте академиясе]]'' | | [[Мәскәү]] | | https://www.academygps.ru/ |- | style='text-align:right'| 23 | 1933 | ''[[:d:Q4326202|Новочеркасск дәүләт мелиорация академиясе]]'' | [[Файл:Novocherkassk State Academy of Melioration.jpg|center|128px]] | [[Новочеркасск]] | [[:commons:Category:Novocherkassk State Reclamation Academy|Novocherkassk State Reclamation Academy]] | http://www.ngma.su/ |- | style='text-align:right'| 24 | 1933 | ''[[:d:Q4198174|Ижау дәүләт медицина академиясе]]'' | [[Файл:Учебно-лабораторный корпус.jpg|center|128px]] | [[Ижауның Индустриаль районы|Индустриаль районы]] | [[:commons:Category:Izhevsk State Medical Academy|Izhevsk State Medical Academy]] | http://www.igma.ru/ |- | style='text-align:right'| 25 | 1934 | ''[[:d:Q5279909|Россия Федерациясе Чит ил эшләре министрлыгының Дипломатия академиясе]]'' | [[Файл:Diplomatic academy of Russia (Ostozhenka 53).jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Diplomatic academy of Russia|Diplomatic academy of Russia]] | http://www.dipacademy.ru/ |- | style='text-align:right'| 26 | 1934 | ''[[:d:Q30532544|Россия җәза үтәтү буенча федераль хезмәтенең Хокук һәм идарә академиясе]]'' | [[Файл:Академия ФСИН России.jpg|center|128px]] | [[Рязань]] | [[:commons:Category:Academy of Law Management of the Federal Penal Service of Russia|Academy of Law Management of the Federal Penal Service of Russia]] | http://apu.fsin.su/ |- | style='text-align:right'| 27 | 1941 | ''[[:d:Q4248042|Курган дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе]]'' | [[Файл:Faculty of Agronomy building Kurgan State Agricultural Academy.jpg|center|128px]] | [[Курган]] | | http://www.ksaa.zaural.ru/ |- | style='text-align:right'| 28 | 1944 | ''[[:d:Q4336165|Ырынбур дәүләт медицина академиясе]]'' | [[Файл:Оренбургская государственная медицинская академия.jpg|center|128px]] | [[Ырынбур]] | [[:commons:Category:Orenburg State Medical University|Orenburg State Medical University]] | http://orgma.ru/ |- | style='text-align:right'| 29 | 1947-04-05 | ''[[:d:Q4397946|Россия сәнгать академиясе]]'' | [[Файл:Moscow 05-2012 Prechistenka 05.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.rah.ru/ |- | style='text-align:right'| 30 | 1952 | ''[[:d:Q4064568|Амур дәүләт медицина академиясе]]'' | [[Файл:АмурскаяГМА.jpeg|center|128px]] | [[Благовещенск]] | [[:commons:Category:Amur State Medical Academy|Amur State Medical Academy]] | https://www.amursma.ru/ |- | style='text-align:right'| 31 | 1957-12-12 | ''[[:d:Q17317911|Великие Луки дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе]]'' | [[Файл:Velikiye Luki, Pskov Oblast, Russia - panoramio - Sergey Semakov.jpg|center|128px]] | [[Бөек Луки|Великие-Луки]] | | https://www.vgsa.ru/ |- | style='text-align:right'| 32 | 1966-04-30 | ''[[:d:Q4076897|Балтыйк дәүләт сәнәгый балык тоту флоты академиясе]]'' | [[Файл:BFFSA.jpg|center|128px]] | [[Калининград]] | | http://bgarf.ru/ |- | style='text-align:right'| 33 | 1967 | ''[[:d:Q4122945|Россия Федераиясе Эчке эшләр министрлыгының Волгоград академиясе]]'' | [[Файл:Volgograd MIA Academy 2021.jpg|center|128px]] | [[Волгоград]] | [[:commons:Category:Volgograd Academy of Ministry of Internal Affairs|Volgograd Academy of Ministry of Internal Affairs]] | http://va-mvd.ru/ |- | style='text-align:right'| 34 | 1969-04-20 | ''[[:d:Q4397980|Россия халыкара туризм академиясе]]'' | | [[Химки]] | | https://www.rmat.ru/ |- | style='text-align:right'| 35 | 1974 | ''[[:d:Q4424939|Смоленск дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе]]'' | [[Файл:Smolensk, Bolshaya Sovetskaya street 10 - 2.jpg|center|128px]] | [[Смоленск]] | [[:commons:Category:Smolensk State Agricultural Academy|Smolensk State Agricultural Academy]] | http://www.sgsha.ru/<br/>https://sgsha.ru/ |- | style='text-align:right'| 36 | 1977 | ''[[:d:Q4239224|Краснояр дәүләт музыка һәм театр академиясе]]'' | [[Файл:Krasnoyarsk State Academy of Music and Theatre.jpg|center|128px]] | [[Красноярск]] | [[:commons:Category:Krasnoyarsk State Institute of Arts|Krasnoyarsk State Institute of Arts]] | http://kgii.ru/ |- | style='text-align:right'| 37 | 1987 | ''[[:d:Q4397933|Россия рәсем, һәйкәл һәм архитектура академиясе]]'' | [[Файл:Moscow School of Painting, Sculpture and Architecture.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.glazunov-academy.ru/ |- | style='text-align:right'| 38 | 1989 | ''[[:d:Q4400558|Фёдор Михайлович Достоевский исемендәге Рус христиан гуманитар академия]]'' | [[Файл:015. St. Petersburg. The building of the Petrograd Provincial Credit Society.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | | http://rhga.ru |- | style='text-align:right'| 39 | 1991 | [[Башкортстан Республикаcы Башлыгы каршындагы Башкортстан дәүләт хезмәте һәм идарә итү академиясе]] | [[Файл:БАГСУ.jpg|center|128px]] | [[Уфа]] | | http://www.bagsurb.ru/ |- | style='text-align:right'| 40 | 1991 | ''[[:d:Q4146946|Россия дәүләт махсуслаштырылган сәнгатьләр академиясе]]'' | [[Файл:GSII.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2358875|Дорогомилово]]'' | [[:commons:Category:Russian State Specialized Academy of Arts|Russian State Specialized Academy of Arts]] | http://rgsai.ru/ |- | style='text-align:right'| 41 | 1992 | ''[[:d:Q4059230|Россия Федерациясе Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының Ватандашларны саклау академиясе]]'' | [[Файл:АГЗ.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.new-site.amchs.ru/ |- | style='text-align:right'| 42 | 1992 | ''[[:d:Q4288141|Халыкара бизнес һәм яңа технологияләр академиясе]]'' | [[Файл:MUBiNT.jpg|center|128px]] | [[Ярославль]] | | http://www.mubint.ru/admitting_commission/new/useful/<br/>https://mubint.ru/ |- | style='text-align:right'| 43 | 1993 | ''[[:d:Q24251387|Көнчыгыш икътисади-юридик гуманитар академия]]'' | [[Файл:VEGU glav korp.jpg|center|128px]] | | [[:commons:Category:VEGU Eastern Economic, Legal and Humanitarian Academy|VEGU Eastern Economic, Legal and Humanitarian Academy]] | http://vegu.ru |- | style='text-align:right'| 44 | 1993 | ''[[:d:Q29049038|Россия таможня академиясе]]'' | [[Файл:Russian Customs Academy.jpg|center|128px]] | [[Люберцы]] | [[:commons:Category:Russian Customs Academy|Russian Customs Academy]] | http://rta.customs.ru |- | style='text-align:right'| 45 | 1994<br/>1999 | ''[[:d:Q52846168|Ханты-Манси дәүләт медицина академиясе]]'' | | [[Ханты-Мансийск]] | | http://hmgma.ru/ |- | style='text-align:right'| 46 | 2008 | ''[[:d:Q133717678|Россия Федерациясе Гадәттән тыш хәлләр министрлыгы Дәүләт янгыннан саклану хезмәтенең Себер янгыннар һәм бәла-казалардан саклау академиясе]]'' | [[Файл:Emergency Fire and Rescue Academy in Zheleznogorsk 03.jpg|center|128px]] | [[Железногорск (Красноярск крае)|Железногорск]] | [[:commons:Category:Emergency Fire and Rescue Academy in Zheleznogorsk|Emergency Fire and Rescue Academy in Zheleznogorsk]] | https://sibpsa.ru/ |- | style='text-align:right'| 47 | 2013-10-14 | ''[[:d:Q4366453|Мәскәү митрополиты Изге Алексий исемендәге Идел буе мәгариф һәм сәнгать академиясе]]'' | [[Файл:St. Alexius Orthodox Institute of Volga region 20210407 02.jpg|center|128px]] | [[Тольятти]] | [[:commons:Category:St. Alexius Orthodox Institute of Volga region|St. Alexius Orthodox Institute of Volga region]] | https://pravinst.ru/ |- | style='text-align:right'| 48 | 2017-09-04 | [[Болгар ислам академиясе]] | [[Файл:Болгарская исламская академия.jpg|center|128px]] | [[Татарстан]]<br/>[[Спас районы]]<br/>[[Идел буе федераль округы]]<br/>[[Болгар (Спас районы)|Болгар]] | [[:commons:Category:Bolgar Islamic Academy|Bolgar Islamic Academy]] | https://bolgar.academy |- | style='text-align:right'| 49 | | ''[[:d:Q4125411|Воронеж дәүләт спорт академиясе]]'' | [[Файл:ВГИФК Вход.jpg|center|128px]] | [[Воронеж]] | | http://www.vgifk.ru |- | style='text-align:right'| 50 | | ''[[:d:Q4303889|Россия транспорт университетының Су транспорты академиясе]]'' | [[Файл:Основной учебный корпус МГАВТ.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://msawt.com |- | style='text-align:right'| 51 | | ''[[:d:Q16694405|Константин Дмитриевич Ушинский исемендәге Санкт-Петербург диплом арты педагогик белем алу академиясе]]'' | [[Файл:Доходный дом Коммерческого училища на ул. Ломоносова 03.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | | https://spbappo.ru |} {{Wikidata list end}} == Консерваторияләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q159. ?item wdt:P31 wd:Q184644 } |section= |sort=P571 |columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p856:веб-сайт}} {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! веб-сайт |- | style='text-align:right'| 1 | 1862-09-20 | ''[[:d:Q178416|Санкт-Петербург дәүләт консерваториясе]]'' | [[Файл:Saint Petersburg Conservatory.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg Conservatory|Saint Petersburg Conservatory]] | https://www.conservatory.ru/ |- | style='text-align:right'| 2 | 1866-09-01 | [[Мәскәү дәүләт консерваториясе]] | [[Файл:Moscow 05-2017 img41 Conservatory.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2320761|Пресненский районы]]'' | [[:commons:Category:Moscow Conservatory|Moscow Conservatory]] | http://www.mosconsv.ru/en/default.aspx |- | style='text-align:right'| 3 | 1895 | ''[[:d:Q372040|Гнесиннар исемендәге Россия музыка академиясе]]'' | [[Файл:Gnessinmoscow.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Gnessin Russian Academy of Music|Gnessin Russian Academy of Music]] | http://gnesin-academy.ru/ |- | style='text-align:right'| 4 | 1910 | ''[[:d:Q3912936|П. И. Чайковский исемендәге Акмәчет музыка укуханәсе]]'' | [[Файл:Simferopol - music school.jpg|center|128px]] | | [[:commons:Category:Naberezhna St., 31 (Simferopol)|Naberezhna St., 31 (Simferopol)]] | http://smuimpich.crimea.com/ |- | style='text-align:right'| 5 | 1912 | ''[[:d:Q2022998|Леонид Витальевич Собинов исемендәге Сарытау дәүләт консерваториясе]]'' | [[Файл:Konserv saratov.JPG|center|128px]] | [[Сарытау]] | [[:commons:Category:Saratov Conservatory|Saratov Conservatory]] | http://www.sarcons.ru |- | style='text-align:right'| 6 | 1917 | ''[[:d:Q4122984|Павел Алексеевич Серебряков исемендәге Волгоград дәүләт консерваториясе]]'' | [[Файл:Volgograd Municipal Institute of Arts 001.jpg|center|128px]] | [[Волгоградның Үзәк районы]] | [[:commons:Category:Volgograd Municipal Institute of Arts|Volgograd Municipal Institute of Arts]] | http://www.serebryakovka.ru/ |- | style='text-align:right'| 7 | 1934 | ''[[:d:Q4476712|Урал дәүләт консерваториясе]]'' | [[Файл:UralSC.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:Lenina Avenue 26, Yekaterinburg|Lenina Avenue 26, Yekaterinburg]] | http://www.uralconsv.org/ |- | style='text-align:right'| 8 | 1945 | [[Казан дәүләт консерваториясе]] | [[Файл:Nobility house, Kazan (2022-07-15) 10.jpg|center|128px]] | [[Казан]]<br/>[[Татарстан]]<br/>[[Казанның Вахитов районы|Вахит районы]] | [[:commons:Category:Kazan State Conservatory named after N. G. Zhiganov|Kazan State Conservatory named after N. G. Zhiganov]] | https://new.kazancons.ru/ |- | style='text-align:right'| 9 | 1946 | ''[[:d:Q4318618|Михаил Иванович Глинка исемендәге Түбән Новгород дәүләт консерваториясе]]'' | [[Файл:Glinka Nizhny Novgorod State Conservatoire.jpg|center|128px]] | [[Түбән Новгород]] | [[:commons:Category:Glinka Nizhny Novgorod State Conservatoire|Glinka Nizhny Novgorod State Conservatoire]] | http://nnovcons.ru/ |- | style='text-align:right'| 10 | 1956 | ''[[:d:Q4325442|Михаил Иванович Глинка исемендәге Новосибирск дәүләт консерваториясе]]'' | [[Файл:Novosibirsk Conservatory.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]] | [[:commons:Category:Novosibirsk Conservatory|Novosibirsk Conservatory]] | http://www.nsglinka.ru/ |- | style='text-align:right'| 11 | 1967 | ''[[:d:Q4398462|Сергей Васильевич Рахманинов исемендәге Ростов дәүләт консерваториясе]]'' | [[Файл:Sergei Rachmaninoff conservatory Rostov-on-Don.jpg|center|128px]] | [[Ростов-на-Дону]] | [[:commons:Category:Rostov state conservatory|Rostov state conservatory]] | http://www.rostcons.ru |- | style='text-align:right'| 12 | 1967-07-01 | ''[[:d:Q4361450|А. К. Глазунов исемендәге Петрозаводск дәүләт консерваториясе]]'' | [[Файл:Петрозаводск, консерватория, вид 1.jpg|center|128px]] | [[Петрозаводск]] | [[:commons:Category:Petrozavodsk Conservatory|Petrozavodsk Conservatory]] | http://glazunovcons.ru/ |- | style='text-align:right'| 13 | 1969 | [[Әстерхан дәүләт консерваториясе]] | [[Файл:Астраханская консерватория.jpg|center|128px]] | [[Әстерхан]] | [[:commons:Category:Astrakhan Conservatory|Astrakhan Conservatory]] | http://astracons.ru |- | style='text-align:right'| 14 | 1993 | ''[[:d:Q4274090|Михаил Иванович Глинка исемендәге Магнитогорск дәүләт консерваториясе]]'' | [[Файл:Магнитогорская государственная консерватория имени Глинки.jpg|center|128px]] | [[Магнитогорск]] | | http://www.magkmusic.com/en |- | style='text-align:right'| 15 | | ''[[:d:Q137273503|Н. Г. Жиганов аатынан Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория]]'' | | | | |} {{Wikidata list end}} == Югары хәрби уку йортлары == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q159. ?item wdt:P31 wd:Q917182 } |section= |sort=P571 |columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p856:веб-сайт}} {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! веб-сайт |- | style='text-align:right'| 1 | 1701 | ''[[:d:Q4407686|Санкт-Петербург хәрби-диңгез институты]]'' | [[Файл:Морской кадетский корпус. Набережная Лейтенанта Шмидта 2H1A9808WI.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:St. Petersburg Naval Institute|St. Petersburg Naval Institute]] | |- | style='text-align:right'| 2 | 1712-01-16 | ''[[:d:Q3025301|Александр Фёдорович Можайский исемендәге Хәрби-космик академиясе]]'' | [[Файл:Zhdanovskaya Street SPB 3.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Mozhaisky Military Space Academy|Mozhaisky Military Space Academy]] | http://vka.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 3 | 1798-12-18 | ''[[:d:Q1459393|С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академиясе]]'' | [[Файл:Academy vma.jpg|center|128px]] | [[Выборг районы (Санкт-Петербург)|Выборг районы]] | [[:commons:Category:Kirov Military Medical Academy|Kirov Military Medical Academy]] | http://www.vmeda.org |- | style='text-align:right'| 4 | 1820 | ''[[:d:Q4114348|Бөек Пётр исемендәге Стратегик максатлардагы ракета гаскәрләренең хәрби академиясе]]'' | [[Файл:Wiki Moscow Orphanage, Moskvoretskaya Embankment.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Military Academy of Strategic Rocket Forces|Military Academy of Strategic Rocket Forces]] | http://varvsn.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 5 | 1820 | ''[[:d:Q4297700|Михаил хәрби артиллерия академиясе]]'' | [[Файл:Михайловская артиллерийская академия, 1870.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Mikhailovsky Military Artillery Academy|Mikhailovsky Military Artillery Academy]] | http://mvaa.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 6 | 1827 | ''[[:d:Q1297796|Советлар Союзы Флоты адмиралы Николай Герасимович Кузнецов исемендәге Хәрби-диңгез академиясе]]'' | [[Файл:Naval Academy Building SPB 1.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Kuznetsov Naval Academy|Kuznetsov Naval Academy]] | http://vma.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 7 | 1832 | ''[[:d:Q1934911|РФ КК Генераль штабы хәрби академиясе]]'' | [[Файл:General-staff-academy-building-moscow-russia-may-2016.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Russian General Staff Academy|Russian General Staff Academy]] | http://vagsh.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 8 | 1832 | ''[[:d:Q2996600|Генераль штаб академиясе]]'' | [[Файл:General Staff Academy (Imperial Russia) (1).JPG|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:General Staff Academy (Imperial Russia)|General Staff Academy (Imperial Russia)]] | |- | style='text-align:right'| 9 | 1866<br/>1956 | ''[[:d:Q2250766|Советлар Берлеге Маршалы Георгий Жуков исемендәге Хәрби һава-космос саклану академиясе]]'' | [[Файл:Военная академия имени Маршала Советского Союза Г. К. Жукова.jpg|center|128px]] | [[Тверь]] | [[:commons:Category:Air and Space Defense Military Academy|Air and Space Defense Military Academy]] | http://vavko.mil.ru/<br/>http://vavkotver.ru/ |- | style='text-align:right'| 10 | 1876 | ''[[:d:Q4146609|Адмирал С. О. Макаров исемендәге дәүләт диңгез академиясе]]'' | [[Файл:Санкт-Петербург, Косая линия 15а сверху.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | | http://gumrf.ru/ |- | style='text-align:right'| 11 | 1917 | ''[[:d:Q4304386|Мәскәү югары хәрби җитәкчелек укуханәсе]]'' | | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:MVVKU|MVVKU]] | http://www.mkpu.ru/ |- | style='text-align:right'| 12 | 1918 | ''[[:d:Q4407751|Сергей Миронович Киров исемендәге Санкт-Петербург югары гомумгаскәр җитәкчелек укуханәсе]]'' | [[Файл:Ленпех.jpg|center|128px]] | | | http://www.lenpeh.ru |- | style='text-align:right'| 13 | 1918 | ''[[:d:Q4408483|Сарытау ракета гаскәрләренең югары командалык-мөһәндислек укуханәсе]]'' | [[Файл:Саратовское высшее артиллерийское командное училище (ворота).jpg|center|128px]] | | [[:commons:Category:Saratov Higher Military Command and Engineering School of Missile Forces|Saratov Higher Military Command and Engineering School of Missile Forces]] | |- | style='text-align:right'| 14 | 1918 | ''[[:d:Q14404494|М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академия]]'' | [[Файл:Военная академия на Девичьем поле (10784627223).jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Combined Arms Academy of the Armed Forces of the Russian Federation|Combined Arms Academy of the Armed Forces of the Russian Federation]] | |- | style='text-align:right'| 15 | 1918-11-13 | ''[[:d:Q1968714|Армия генералы Василий Филиппович Маргелов исемендәге Рязань гвардия югары һава десант җитәкчелек укуханәсе]]'' | [[Файл:Main entrance to РВВДКУ, Ryazan 2009.jpg|center|128px]] | [[Рязань]] | [[:commons:Category:Ryazan Airborne School|Ryazan Airborne School]] | http://www.rvvdku-vi.ru/ |- | style='text-align:right'| 16 | 1919 | ''[[:d:Q1341318|Элемтә хәрби академиясе]]'' | [[Файл:Военная академия связи имени Маршала Советского Союза С.М. Буденного 08.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Budyonny Military Academy of the Signal Corps|Budyonny Military Academy of the Signal Corps]] | http://vas.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 17 | 1919-02-22 | [[Казан танк университеты|Казан югары хәрби башлыклар уку йорты]] | [[Файл:Казанское высшее военное командное училище.jpg|center|128px]] | [[Казан]] | [[:commons:Category:Kazan Tank Command Higher School|Kazan Tank Command Higher School]] | http://kvtkku.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 18 | 1920 | ''[[:d:Q4334698|Россия ЭЭМның Омск академиясе]]'' | | [[Омск]] | [[:commons:Category:Omsk Academy of the Ministry of the Interior|Omsk Academy of the Ministry of the Interior]] | http://oma.mvd.ru/ |- | style='text-align:right'| 19 | 1921-04-26 | ''[[:d:Q2387574|Россия Федераль иминлек хезмәте академиясе]]'' | [[Файл:Академия Федеральной службы безопасности России.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Academy of the Federal Security Service of the Russian Federation|Academy of the Federal Security Service of the Russian Federation]] | http://academy.fsb.ru/ |- | style='text-align:right'| 20 | 1921-08-10 | ''[[:d:Q4336213|Ырынбур югары хәрби авиация очучылары укуханәсе]]'' | [[Файл:Здание Оренбургского высшего авиационного училища (с Советской).JPG|center|128px]] | [[Ырынбур]] | [[:commons:Category:Orenburg Military Aviation Piloting High School|Orenburg Military Aviation Piloting High School]] | |- | style='text-align:right'| 21 | 1923-11-30 | ''[[:d:Q103831511|Россия Федераль иминлек хезмәтенең чик саклау академиясе]]'' | | [[Мәскәү]] | | |- | style='text-align:right'| 22 | 1927-11-12 | ''[[:d:Q4318615|РФ ЭЭМның Түбән Новгород академиясе]]'' | [[Файл:Нижегородская академия МВД России.jpg|center|128px]] | [[Түбән Новгород]] | [[:commons:Category:Nizhny Novgorod Academy of the Ministry of the Interior|Nizhny Novgorod Academy of the Ministry of the Interior]] | http://www.na.mvd.ru |- | style='text-align:right'| 23 | 1929 | ''[[:d:Q24932362|Армия генералы Сергей Матвеевич Штеменко исемендәге Краснодар югары хәрби укуханәсе]]'' | [[Файл:Фасад КВВУ.jpg|center|128px]] | [[Краснодар]] | [[:commons:Category:Krasnodar Higher Military School named for Army General S.M. Shtemenko|Krasnodar Higher Military School named for Army General S.M. Shtemenko]] | http://kvvu.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 24 | 1932 | ''[[:d:Q282302|Бронетанк гаскәрләре хәрби академиясе]]'' | [[Файл:Moscow Lefortovo Catherine Palace asv2018-08 img2.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://mechcorps.rkka.ru/files/spravochnik/vuz/vamm.htm |- | style='text-align:right'| 25 | 1932 | ''[[:d:Q1791304|РФ КК Гомумгаскәр академиясенең хәрби мөһәндисләр институты]]'' | | [[Мәскәү]] | | http://www.ova.mil.ru/ingener.html |- | style='text-align:right'| 26 | 1932 | ''[[:d:Q4114347|Радиацион, химик һәм биологик саклану һәм мөһәндис гаскәрләре хәрби академиясе]]'' | | | [[:commons:Category:NBC Protection Military Academy|NBC Protection Military Academy]] | http://varhbz.mil.ru/<br/>http://ens.mil.ru/education/higher/academy/more.htm?id=8690@morfOrgEduc |- | style='text-align:right'| 27 | 1932 | ''[[:d:Q4304238|РФ ФИХ чик буе гаскәрләре институты]]'' | [[Файл:Flag of Border Troops of Russia.svg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Institute of the Federal Border Security Service of the Russian Federation|Moscow Institute of the Federal Border Security Service of the Russian Federation]] | http://mpi.fsb.ru |- | style='text-align:right'| 28 | 1932-05-19 | ''[[:d:Q60829463|Россия Федерациясе милли гвардия гаскәренең Сарытау хәрби институты]]'' | [[Файл:Саратовский военный институт ВВ МВД России (1999).jpg|center|128px]] | [[Сарытау]] | | https://svki.rosguard.gov.ru |- | style='text-align:right'| 29 | 1932-06-15 | ''[[:d:Q103831705|Россия Федерациясе Каһарманы һәм Хезмәт Каһарманы генерал-лейтенант Игорь Анатольевич Кириллов исемендәге Сарытау югары хәрби радиацион, химик һәм биологик саклану инженер укуханәсе]]'' | | [[Сарытау]] | | |- | style='text-align:right'| 30 | 1935-08-10 | ''[[:d:Q103920423|Россия Федерациясе Федераль иминлек хезмәте институты]]'' | | [[Новосибирск]] | | |- | style='text-align:right'| 31 | 1935-08-10 | ''[[:d:Q103921049|Россия Федерациясе Федераль иминлек хезмәтенең Түбән Новгород институты]]'' | | [[Түбән Новгород]] | [[:commons:Category:Nizhny Novgorod Institute of the FSB of Russia|Nizhny Novgorod Institute of the FSB of Russia]] | https://inn.fsb.ru/ |- | style='text-align:right'| 32 | 1936-11-30 | ''[[:d:Q103832270|Россия Федерациясе Федераль иминлек хезмәтенең Яр буйларын саклау институты]]'' | | [[Мәскәү]]<br/>[[Анапа]] | | http://ibo.fsb.ru |- | style='text-align:right'| 33 | 1937 | ''[[:d:Q4458747|Тын океан хәрби-диңгез институты]]'' | [[Файл:Тихоокеанский военно-морской институт.jpg|center|128px]] | [[Владивосток]] | [[:commons:Category:Pacific Higher Naval School|Pacific Higher Naval School]] | http://stat.ens.mil.ru/education/higher/academy/more.htm?id=8675@morfOrgEduc |- | style='text-align:right'| 34 | 1937-09-26 | ''[[:d:Q103920735|Россия Федерациясе Федераль иминлек хезмәтенең Санкт-Петербург институты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | |- | style='text-align:right'| 35 | 1938 | ''[[:d:Q1978570|Тышкы разведка академиясе]]'' | | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Academy of the SVR of Russia|Academy of the SVR of Russia]] | |- | style='text-align:right'| 36 | 1941-05-17 | ''[[:d:Q102398759|Александр Фёдорович Можайский исемендәге Хәрби-космик академиясенең Авиация маршалы Евгений Яковлевич Савицкий исемендәге Пушкин югары һава хөҗүменә каршы саклану радиоэлектроника укуханәсе]]'' | | [[Пушкин (шәһәр)|Пушкин]] | | https://www.pvure.com/%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5-%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B0/ |- | style='text-align:right'| 37 | 1946 | ''[[:d:Q4114415|Россия Федерациясе Саклану министрлыгының хәрби академиясе]]'' | | [[Мәскәү]] | | |- | style='text-align:right'| 38 | 1956<br/>1900 | ''[[:d:Q1592900|Андрей Васильевич Хрулёв исемендәге Хәрби матди-техник тәэминат академиясе]]'' | [[Файл:Sankt-Peterburg 2012 4657.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Military Academy of Logistical Support|Military Academy of Logistical Support]] | http://vamto.mil.ru/<br/>http://vamto.net/ |- | style='text-align:right'| 39 | 1966 | ''[[:d:Q4059216|Россия Федерациясе Федераль саклау хезмәтене академиясе]]'' | | [[Орёл]] | | http://academ.msk.rsnet.ru/ |- | style='text-align:right'| 40 | 1967 | ''[[:d:Q4325494|Новосибирск югары хәрби җитәкчеләр укуханәсе]]'' | [[Файл:Nvvpou entrance.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]] | | https://nvvku.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 41 | 1970 | ''[[:d:Q4114349|Россия Федерациясе Кораллы Көчләренең һава хөҗүменә каршы гаскәр оборонасы хәрби академиясе]]'' | [[Файл:Va vpvo.jpg|center|128px]] | [[Смоленск]] | [[:commons:Category:Smolensk Military Academy of Air Defense|Smolensk Military Academy of Air Defense]] | http://www.frit67.ru/<br/>https://vavpvo.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 42 | 1975 | ''[[:d:Q4146868|Адмирал Фёдор Фёдорович Ушаков исемендәге Дәүләт диңгезчелек университеты]]'' | [[Файл:Вход в здание Морской государственной академии имени адмирала Ф. Ф. Ушакова.jpg|center|128px]] | [[Новороссийск]] | [[:commons:Category:Admiral Ushakov Maritime State University|Admiral Ushakov Maritime State University]] | http://www.aumsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 43 | 1992<br/>1937 | ''[[:d:Q16334349|П. С. Нахимов исемендәге хәрби-диңгез көчләре академиясе]]'' | [[Файл:Black high naval school 02.jpg|center|128px]] | [[Акъяр]] | [[:commons:Category:Black high naval school|Black high naval school]] | https://chvvmu.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 44 | 1993 | ''[[:d:Q4494355|Россия Федерациясе федераль иминлек хезмәтенең Хабаровск чик саклау институты]]'' | [[Файл:Хабаровский пограничный институт ФСБ России.jpg|center|128px]] | [[Хабарау|Хабаровск]] | | http://khpi.fsb.ru/ |- | style='text-align:right'| 45 | 1996<br/>1995 | ''[[:d:Q4209553|РФ ФИХ Калининград чик буе гаскәрләре институты]]'' | | | | http://kpi.fsb.ru/ |- | style='text-align:right'| 46 | 1998 | ''[[:d:Q1152922|РФ КК гомумгаскәри академиясе]]'' | [[Файл:Военная академия на Девичьем поле (10784627223).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q862100|Хамовники]]''<br/>[[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Combined Arms Academy of the Armed Forces of the Russian Federation|Combined Arms Academy of the Armed Forces of the Russian Federation]] | https://ova.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 47 | 2012 | ''[[:d:Q4114399|Профессор Николай Егорович Жуковский һәм Юрий Алексеевич Гагарин исемендәге Россия Федерациясе хәрби-һава көчләре академиясе]]'' | [[Файл:Release of officers of the Air force Academy in Voronezh (2019-06-29) 06.jpg|center|128px]] | [[Воронеж өлкәсе]] | [[:commons:Category:VUNC VVS VVA|VUNC VVS VVA]] | http://www.vaiu.ru/ |- | style='text-align:right'| 48 | 2012-07-01 | ''[[:d:Q21745516|Хәрби-диңгез политехник институты]]'' | [[Файл:Военно-морской политехнический институт, корпус 13, бульвар Разведчика 03.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Naval Polytechnic Institute (Peterhof)|Naval Polytechnic Institute (Peterhof)]] | http://вмпи.рф |- | style='text-align:right'| 49 | | ''[[:d:Q4141615|Россия Федерациясе Федераль иминлек хезмәтенең Галицино чик буе гаскәрләре институты]]'' | [[Файл:RIAN archive 119875 Golitsyn Frontier Guards Military Institute.jpg|center|128px]] | [[Голицыно]] | | http://gpi.fsb.ru |- | style='text-align:right'| 50 | | ''[[:d:Q4326217|Новочеркасск югары хәрби элемтә җитәкчелеге укуханәсе]]'' | [[Файл:Войсковое правление.JPG|center|128px]] | [[Новочеркасск]] | | http://nvvkys.donland.ru |} {{Wikidata list end}} == Башка югары уку йортлары == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q159. ?item wdt:P31 wd:Q38723 } |section= |sort=P571 |columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p856:веб-сайт}} {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! веб-сайт |- | style='text-align:right'| 1 | 1701 | ''[[:d:Q4407686|Санкт-Петербург хәрби-диңгез институты]]'' | [[Файл:Морской кадетский корпус. Набережная Лейтенанта Шмидта 2H1A9808WI.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:St. Petersburg Naval Institute|St. Petersburg Naval Institute]] | |- | style='text-align:right'| 2 | 1779 | ''[[:d:Q2381477|Россия дәүләт сәхнә сәнгатьләре институты]]'' | [[Файл:St. Petersburg State Theatre Arts Academy.jpg|center|128px]] | | | http://www.rgisi.ru |- | style='text-align:right'| 3 | 1781-03-12 | ''[[:d:Q104017099|Владимир Иванович Воронин исемендәге Арктик диңгез институты — Адмирал Степан Осипович Макаров исемендәге Дәүләт диңгез һәм елга флоты университеты бүлекчәсе]]'' | | [[Архангельск]] | | |- | style='text-align:right'| 4 | 1809 | [[М. С. Щепкин исемендәге Югары театр училищесы|М. С. Щепкин ис. Югары театр укуханәсе]] | [[Файл:Neglinnaya 6 - Shchepkin Theatre School.JPG|center|128px]] | ''[[:d:Q2626320|Мещанский районы]]'' | [[:commons:Category:Mikhail Shchepkin Higher Theatre School|Mikhail Shchepkin Higher Theatre School]] | http://shepkinskoe.ru/ |- | style='text-align:right'| 5 | 1828 | ''[[:d:Q2654435|Санкт-Петербург дәүләт технология институты]]'' | [[Файл:State Institute of Technology SPB (img1).jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg State Institute of Technology|Saint Petersburg State Institute of Technology]] | http://technolog.edu.ru |- | style='text-align:right'| 6 | 1855 | ''[[:d:Q4409421|Адмирал Геннадий Иванович Невельской исемендәге Дәүләт диңгезчелек университетының Тимофей Борисович Гуженко исемендәге Сахалин югары диңгезчелек укуханәсе]]'' | [[Файл:Сахалинское мореходное училище.JPG|center|128px]] | [[Холмск]] | | |- | style='text-align:right'| 7 | 1879 | ''[[:d:Q4450871|Сергей Васильевич Рахманинов исемендәге Тамбов дәүләт музыка-педагогика институты]]'' | | [[Тамбов]] | | https://rachmaninov.ru/ |- | style='text-align:right'| 8 | 1896 | ''[[:d:Q1477512|Россия транспорт университеты]]'' | [[Файл:MIIT.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2622887|Maryina Roshcha District]]'' | [[:commons:Category:Russian University of Transport|Russian University of Transport]] | http://www.miit.ru/ |- | style='text-align:right'| 9 | 1909-07-01 | ''[[:d:Q105885725|«Станкин» Мәскәү дәүләт технология университетының Никифор Михайлович Бардыгин исемендәге Егорьевск технология институты]]'' | [[Файл:Корпус учебный 2 (Егорьевск).jpg|center|128px]] | [[Егорьевск]] | [[:commons:Category:Profsoyuznaya street 32-34, Yegorievsk|Profsoyuznaya street 32-34, Yegorievsk]] | http://e-stankin.ru/ |- | style='text-align:right'| 10 | 1916-07-01 | ''[[:d:Q13419575|Төмән дәүләт университетының Дмитрий Иванович Менделеев исемендәге Тубыл педагогика институты]]'' | [[Файл:RozyLuxemburg7 Tobolsk.JPG|center|128px]] | [[Төмән өлкәсе]] | [[:commons:Category:Tobolsk Pedagogical Institute|Tobolsk Pedagogical Institute]] | https://tobolsk.utmn.ru/ |- | style='text-align:right'| 11 | 1918 | ''[[:d:Q4407698|Санкт-Петербург дәүләт мәдәният институты]]'' | [[Файл:Дом Бецкого И.И. - принца Ольденбургского П.Г.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | | https://www.spbgik.ru/ |- | style='text-align:right'| 12 | 1918-07-17 | [[Тимер юлы гаскәрләре һәм хәрби бәйләнешләр хәрби институты]] | | [[Петергоф|Петерһоф]] | | |- | style='text-align:right'| 13 | 1919 | ''[[:d:Q105885783|Бөек Пётр исемендәге Санкт-Петербург политехник университетының Физика һәм механика институты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | https://physmech.spbstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 14 | 1919 | ''[[:d:Q4476703|Урал идарә институты]]'' | [[Файл:УрАГС.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:Ural Institute of Management (Branch of RANEPA)|Ural Institute of Management (Branch of RANEPA)]] | https://ui.ranepa.ru/ |- | style='text-align:right'| 15 | 1920 | ''[[:d:Q4304085|Дәүләт социаль-гуманитар университеты]]'' | | | | https://www.gukolomna.ru/ |- | style='text-align:right'| 16 | 1920 | ''[[:d:Q4453553|Сарытау театр институты]]'' | [[Файл:Театральный институт ул Рабочая 23 Саратов.jpg|center|128px]] | [[Сарытау]] | [[:commons:Category:Theater Institute, Saratov|Theater Institute, Saratov]] | http://sati-sgk.ru |- | style='text-align:right'| 17 | 1921<br/>1921-07-21 | ''[[:d:Q30257344|РФ ЭЭМның Ерак Көнчыгыш юридик институты]]'' | [[Файл:Дальневосточный юридический институт МВД РФ.jpg|center|128px]] | [[Хабарау|Хабаровск]] | | https://двюи.мвд.рф |- | style='text-align:right'| 18 | 1922-06-06 | ''[[:d:Q105885754|Россия Федерациясе Федераль салым хезмәтенең Төньяк-Көнбатыш квалификация күтәрү институты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | |- | style='text-align:right'| 19 | 1929 | ''[[:d:Q4097537|Брянск дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Старый корпус БГТУ Брянск.JPG|center|128px]] | [[Брянск]] | [[:commons:Category:Bryansk State Technical University|Bryansk State Technical University]] | https://www.tu-bryansk.ru/<br/>http://www.tu-bryansk.ru/ |- | style='text-align:right'| 20 | 1930 | ''[[:d:Q4304098|Мәскәү дәүләт мәдәният институты]]'' | [[Файл:Главный корпус Московского государственного института культуры.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://mgik.org |- | style='text-align:right'| 21 | 1930-09-30 | ''[[:d:Q4304158|Мәскәү тарих-архив институты]]'' | | [[Мәскәү]] | | |- | style='text-align:right'| 22 | 1931 | ''[[:d:Q4304336|Мәскәү юридик институты]]'' | [[Файл:Bolshaya Nikitskaya, 11.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | |- | style='text-align:right'| 23 | 1931 | ''[[:d:Q4412485|Төньяк Кавказ таучылык-металлургия институты]]'' | | [[Владикавказ]] | | http://www.skgmi-gtu.ru/ |- | style='text-align:right'| 24 | 1933 | [[А. М. Горький исемендәге Әдәбият институты]] | [[Файл:Alexander Herzen's Birthplace(3).jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Maxim Gorky Literature Institute|Maxim Gorky Literature Institute]] | http://litinstitut.ru |- | style='text-align:right'| 25 | 1933-10-14 | ''[[:d:Q4304042|Мәскәү архитектура институты]]'' | [[Файл:Meshchansky District, Moscow, Russia - panoramio (209).jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Architectural Institute|Moscow Architectural Institute]] | http://www.marhi.ru |- | style='text-align:right'| 26 | 1934-04-28 | ''[[:d:Q611420|РФА Математика институты]]'' | [[Файл:MIAN-IVMRAN.JPG|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Steklov Institute of Mathematics|Steklov Institute of Mathematics]] | http://www.mi-ras.ru/ |- | style='text-align:right'| 27 | 1935-11-15 | ''[[:d:Q30257755|Пётр Ильич Чайковский исемендәге Көньяк Урал дәүләт сәнгать институты]]'' | [[Файл:Памятник Чайковскому перед ЮУрГИИ f004.jpg|center|128px]] | [[Чиләбе]] | [[:commons:Category:South Ural State Institute of Arts|South Ural State Institute of Arts]] | https://uyrgii.ru/ |- | style='text-align:right'| 28 | 1938 | ''[[:d:Q4325171|Новороссийск политехника институты]]'' | [[Файл:Политех Новороссийск.jpg|center|128px]] | [[Новороссийск]] | | https://www.npi.edu.ru |- | style='text-align:right'| 29 | 1939 | ''[[:d:Q664610|В. М. Шукшин исемендәге Алтай дәүләт педагогика һәм гуманитар фәннәр университеты]]'' | [[Файл:Бийск филфак АГАО.jpg|center|128px]] | [[Бийск]] | | http://www.bigpi.biysk.ru/wwwsite/ |- | style='text-align:right'| 30 | 1939 | ''[[:d:Q2324493|Виссарион Григорьевич Белинский исемендәге Пенза педагогика институты]]'' | [[Файл:PGPU-Hauptgebaeude-01.jpg|center|128px]] | [[Пенза]] | | http://spu-penza.ru |- | style='text-align:right'| 31 | 1939 | ''[[:d:Q4139464|В. Г. Короленко исемендәге Глазов дәүләт педагогия институты]]'' | [[Файл:Udmurtia Glazov asv2019-05 img02.jpg|center|128px]] | [[Глазов]] | | http://www.ggpi.org<br/>http://ggpi.org/news.php |- | style='text-align:right'| 32 | 1939 | ''[[:d:Q4304069|Василий Иванович Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт академия сәнгать институты]]'' | [[Файл:Surikov Art Institute Moscow.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Surikov Art Institute in Moscow|Surikov Art Institute in Moscow]] | http://surikov-vuz.com/ |- | style='text-align:right'| 33 | 1939 | ''[[:d:Q110946531|Бөре дәүләт педагогика институты]]'' | [[Файл:Административный корпус БФ БашГУ 2019 год.jpg|center|128px]] | [[Бөре (шәһәр)|Бөре]] | | https://www.birsk.ru/node/1002 |- | style='text-align:right'| 34 | 1939 | ''[[:d:Q4519367|Шадринск дәүләт педагогика институты]]'' | | [[Шадрин (шәһәр)|Шадринск]] | | http://shgpi.edu.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 35 | 1939 | ''[[:d:Q30265172|Волгоград бизнес институты]]'' | | [[Волгоград]] | | http://volbi.ru/en/<br/>http://volbi.ru |- | style='text-align:right'| 36 | 1940-06-22 | ''[[:d:Q110954641|Лесосибирск дәүләт педагогика институты]]'' | [[Файл:Lpisfu 002.JPG|center|128px]] | [[Лесосибирск]] | [[:commons:Category:Lesosibirsk Pedagogical Institute|Lesosibirsk Pedagogical Institute]] | http://lpi.sfu-kras.ru |- | style='text-align:right'| 37 | 1943 | ''[[:d:Q3577654|МСАТ мәктәп-студиясе]]'' | [[Файл:Moscow Art Theatre School-Studio.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2710104|Тверской районы]]'' | [[:commons:Category:School-Studio at the Moscow Art Theatre|School-Studio at the Moscow Art Theatre]] | http://mhatschool.theatre.ru |- | style='text-align:right'| 38 | 1943 | ''[[:d:Q4385790|Волгоград дәүләт медицина университетының Пятигорск медицина-фармацевтика институты]]'' | [[Файл:PMPI Main building.jpg|center|128px]] | [[Биштау|Пятигорск]] | [[:commons:Category:Pyatigorsk Medical and Pharmaceutical Institute|Pyatigorsk Medical and Pharmaceutical Institute]] | http://pmedpharm.ru/ |- | style='text-align:right'| 39 | 1943 | ''[[:d:Q21643454|Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясенең Түбән Новгород идарә институты]]'' | [[Файл:Volga-Vyatka Academy of Public Administration.jpg|center|128px]] | [[Түбән Новгород]] | | https://niu.ranepa.ru/ |- | style='text-align:right'| 40 | 1943-02-15 | ''[[:d:Q103831957|Воронеж хөкүмәт элемтәсе институты]]'' | | [[Воронеж]] | | |- | style='text-align:right'| 41 | 1944 | ''[[:d:Q21645815|Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясенең Көньяк Россия идарә институты]]'' | [[Файл:Южно-Российский институт управя.jpg|center|128px]] | [[Ростов-на-Дону]] | [[:commons:Category:South-Russia Institute of Management|South-Russia Institute of Management]] | https://uriu.ranepa.ru/ |- | style='text-align:right'| 42 | 1945 | ''[[:d:Q1487403|Теоретик һәм эксперименталь физика институты]]'' | [[Файл:Cheremushki Estate Flickr 06.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.itep.ru |- | style='text-align:right'| 43 | 1945-10 | ''[[:d:Q4129748|School of Journalism & Mass Communication]]'' | [[Файл:Faculty of Journalism.jpg|center|128px]] | [[Василий утравы районы]] | | https://jf.spbu.ru/<br/>https://eng.jf.spbu.ru/ |- | style='text-align:right'| 44 | 1953 | [[Чита дәүләт медицина академиясе]] | [[Файл:Chita State Medical Academy.jpg|center|128px]] | [[Чита]]<br/>[[Пермь]]<br/>[[Байкал арты крае]] | | https://chitgma.ru/ |- | style='text-align:right'| 45 | 1953<br/>1953-08-27 | ''[[:d:Q4209557|Россия эчке эшләр министрлыгының Калининград юриспуденция институты]]'' | [[Файл:КЮИ МВД.jpg|center|128px]] | [[Калининград]] | [[:commons:Category:Kaliningrad Law Institute|Kaliningrad Law Institute]] | https://klif.univer.mvd.ru/ |- | style='text-align:right'| 46 | 1960-05-27<br/>1960 | ''[[:d:Q4081724|Белгород дәүләт сәнгать һәм мәдәният институты]]'' | [[Файл:Facade of the BSICA.jpg|center|128px]] | [[Белгород]] | | http://www.bgiki.ru<br/>http://en.bgiik.ru/ |- | style='text-align:right'| 47 | 1961 | ''[[:d:Q4398525|РФ ЭЭМның Ростов юридик институты]]'' | [[Файл:Ростовский юридический институт МВД РФ.jpg|center|128px]] | [[Ростов-на-Дону]] | [[:commons:Category:Rostov Law Institute of Ministry of Internal Affairs of Russia|Rostov Law Institute of Ministry of Internal Affairs of Russia]] | http://www.rui.mvd.ru/<br/>https://rui.mvd.ru/ |- | style='text-align:right'| 48 | 1961 | ''[[:d:Q4424987|Мәскәү энергетика институтының Смоленск бүлекчәсе]]'' | [[Файл:Филиал МЭИ в г. Смоленске.jpg|center|128px]] | [[Смоленск]] | [[:commons:Category:Moscow Power Engineering Institute (Smolensk)|Moscow Power Engineering Institute (Smolensk)]] | http://www.sbmpei.ru/ |- | style='text-align:right'| 49 | 1961 | ''[[:d:Q4476798|РФ ЭЭМның Урал юридик институты]]'' | | [[Екатеринбург]] | | https://ural.mvd.ru/ |- | style='text-align:right'| 50 | 1962 | ''[[:d:Q4304157|Александр Николаевич Тихонов исемендәге Мәскәү дәүләт электроника һәм математика институты]]'' | [[Файл:Логотип МИЭМ.svg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow State Institute of Electronics and Mathematics|Moscow State Institute of Electronics and Mathematics]] | http://miem.edu.ru/<br/>http://miem.hse.ru/ |- | style='text-align:right'| 51 | 1962-01-14 | ''[[:d:Q4154225|Ерак Көнчыгыш дәүләт сәнгать институты]]'' | | [[Владивосток]] | | http://www.dv-art.ru |- | style='text-align:right'| 52 | 1963-08 | [[Түбән Кама химия-технология институты]] | | [[Идел буе федераль округы]]<br/>[[Татарстан]]<br/>[[Түбән Кама районы]]<br/>[[Түбән Кама]] | | https://www.nchti.ru/ |- | style='text-align:right'| 53 | 1964-01-21 | ''[[:d:Q103832007|РФ ЭЭМ Бөтенроссия хезмәткәрләр квалификациясен күтәрү институты]]'' | [[Файл:Vladimir Putin, All-Russian Advanced Training Institute MIA (2012-05-17) 07.jpg|center|128px]] | [[Домодедово (шәһәр)]] | [[:commons:Category:All-Russian Advanced Training Institute of the Ministry of Internal Affairs of Russia|All-Russian Advanced Training Institute of the Ministry of Internal Affairs of Russia]] | https://випк.мвд.рф/ |- | style='text-align:right'| 54 | 1967 | ''[[:d:Q2384139|Александр Сергеевич Пушкин исемендәге Дәүләт рус теле институты]]'' | [[Файл:Гос. ИРЯ им. А.С. Пушкина.JPG|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Pushkin State Russian Language Institute|Pushkin State Russian Language Institute]] | http://www.pushkin.institute |- | style='text-align:right'| 55 | 1967-04-29 | ''[[:d:Q103832218|Россия Федерациясе Гадәттән тыш хәлләр министрлыгы Дәүләт янгын сүндерү хезмәте хезмәткәрләренең Воронеж квалификация күтәрү институты]]'' | | [[Воронеж]] | | https://vipkgps.ru/ |- | style='text-align:right'| 56 | 1967-07-04 | ''[[:d:Q104387855|Ставрополь дәүләт педагогика институты]]'' | | [[Ставрополь]] | | https://sspi.ru/ |- | style='text-align:right'| 57 | 1968 | ''[[:d:Q6676414|Хабаровск дәүләт мәдәният институты]]'' | [[Файл:Хабаровский государственный институт искусств и культуры.jpg|center|128px]] | [[Хабарау|Хабаровск]] | | http://hgiik.ru/<br/>http://www.hgiik.ru/ |- | style='text-align:right'| 58 | 1968 | ''[[:d:Q30257821|Россия дәүләт интеллектуаль милек институты]]'' | | [[Мәскәү]] | | http://www.rgiis.ru/<br/>http://www.rgiis.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 59 | 1969 | ''[[:d:Q4219245|Кемерово дәүләт мәдәният институты]]'' | [[Файл:Главный корпус КемГИК.jpg|center|128px]] | | | http://www.kemguki.ru/ |- | style='text-align:right'| 60 | 1969 | [[Казан дәүләт мәдәният институты]] | | [[Казан]] | | http://kazgik.ru/ |- | style='text-align:right'| 61 | 1969-04-07 | ''[[:d:Q4076922|Адмирал Фёдор Фёдорович Ушаков исемендәге Балтыйк югары хәрби-диңгез укуханәсе — Николай Герасимович Кузнецов исемендәге Хәрби-диңгез академиясенең Калининград филиалы]]'' | [[Файл:Балтийский военно-морской институт.jpg|center|128px]] | [[Калининград]] | [[:commons:Category:Baltic Naval Institute|Baltic Naval Institute]] | https://bvvmu.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 62 | 1971 | [[Самара дәүләт мәдәният институты]] | [[Файл:Institute of culture 9946.JPG|center|128px]] | [[Самар]] | | http://www.smrgaki.ru/index.htm<br/>https://samgik.ru/ |- | style='text-align:right'| 63 | 1971-10-18 | ''[[:d:Q4125384|Воронеж дәүләт сәнгать институты]]'' | [[Файл:Voronezh State Academy of Art.JPG|center|128px]] | [[Воронеж]] | | https://voronezharts.ru/ |- | style='text-align:right'| 64 | 1972<br/>1978-04-05 | [[Эчке эшләр министрлыгының Воронеж институты|РФ ЭЭМның Воронеж институты]] | | [[Воронеж]] | | https://ви.мвд.рф/ |- | style='text-align:right'| 65 | 1972-03-15 | ''[[:d:Q110931146|Орёл дәүләт мәдәният институты]]'' | [[Файл:Oryol, Leskov street, 15.jpg|center|128px]] | [[Орёл өлкәсе]] | [[:commons:Category:Oryol State Institute of Culture|Oryol State Institute of Culture]] | https://ogik.ru/ |- | style='text-align:right'| 66 | 1974 | ''[[:d:Q4062909|Алтай дәүләт мәдәният институты]]'' | [[Файл:Altai State Academy of Culture and Arts.jpg|center|128px]] | [[Барнавыл]] | | http://agaki.ru |- | style='text-align:right'| 67 | 1974 | [[Казан юридик институты|Россия Эчке эшләр министрлыгының Казан юридик институты]] | [[Файл:КЮИ МВД России.jpg|center|128px]] | [[Казан]]<br/>[[Татарстан]]<br/>[[Казанның Идел буе районы|Идел буе районы]] | | https://kui.mvd.ru |- | style='text-align:right'| 68 | 1975 | [[Пермь дәүләт мәдәният институты]] | [[Файл:Views of Perm (July 2024) - 23.jpg|center|128px]] | [[Пермь]] | [[:commons:Category:Perm State Institute of Culture|Perm State Institute of Culture]] | http://www.psiac.ru |- | style='text-align:right'| 69 | 1981<br/>1981-10-26 | ''[[:d:Q52842948|Россия Федерациясе Милли гвардия гаскәренең Пермь хәрби институты]]'' | | ''[[:d:Q3926930|Ordzhonikidzevsky City District]]''<br/>[[Пермь]] | | https://pvi.rosguard.gov.ru/ |- | style='text-align:right'| 70 | 1985<br/>2010 | ''[[:d:Q4081732|Россия Федерациясе Эчке эшләр министрлыгының Иван Дмитриевич Путилин исемендәге Белгород юридик институты]]'' | | [[Белгород]] | | http://www.belui.mvd.ru<br/>https://belui.mvd.ru/ |- | style='text-align:right'| 71 | 1985 | ''[[:d:Q4174313|Екатеринбург дәүләт театр институты]]'' | [[Файл:Вайнера 2 со стороны Вайнера 1.JPG|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:2 Vainera Street, Yekaterinburg|2 Vainera Street, Yekaterinburg]] | http://www.egti.ru |- | style='text-align:right'| 72 | 1985 | ''[[:d:Q103832932|Байкал дәүләт университетының Чита институты]]'' | [[Файл:В здании также расположен Читинский институт Байкальского государственного университета экономики и права.JPG|center|128px]] | [[Чита]] | | http://bgu-chita.ru/sveden/common |- | style='text-align:right'| 73 | 1988-12-15 | ''[[:d:Q101504890|Волгоград идарә институты]]'' | [[Файл:РАНХиГС (Волгоградский институт управления) - panoramio.jpg|center|128px]] | [[Волгоград]] | [[:commons:Category:Volgograd Institute of Management|Volgograd Institute of Management]] | https://vlgr.ranepa.ru |- | style='text-align:right'| 74 | 1989 | ''[[:d:Q4360216|Санкт-Петербург яһүдлек институты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | http://www.pijs.ru/ |- | style='text-align:right'| 75 | 1990 | ''[[:d:Q15995129|РФА Югары химия колледжы]]'' | | [[Мәскәү]] | | https://www.muctr.ru/university/departments/vhk/info/ |- | style='text-align:right'| 76 | 1991 | ''[[:d:Q4336192|Ырынбур дәүләт менеджмент институты]]'' | [[Файл:ОГИМ.png|center|128px]] | [[Ырынбур]] | | http://www.ogim.ru/ |- | style='text-align:right'| 77 | 1991-04-22 | ''[[:d:Q4201591|Менеджмент, маркетинг һәм финанс институты]]'' | | [[Воронеж]] | | http://www.immf.ru |- | style='text-align:right'| 78 | 1991-06-10 | ''[[:d:Q4288375|Анатолий Собчак исемендәге Халыкара банкчылык институты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | https://www.ibispb.ru/ |- | style='text-align:right'| 79 | 1992 | [[ТИСБИ]] | [[Файл:TISBI (2022-04-15) 04.jpg|center|128px]] | [[Казан]] | [[:commons:Category:TISBI|TISBI]] | https://www.tisbi.ru/ |- | style='text-align:right'| 80 | 1992-08-25 | ''[[:d:Q13415087|Воронеж югары технологияләр институты]]'' | | [[Воронеж]] | | http://vivt.ru/ |- | style='text-align:right'| 81 | 1993 | ''[[:d:Q4201739|Махсус педагогика һәм психология институты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | http://wallenberg.ru<br/>http://en.wallenberg.ru/ |- | style='text-align:right'| 82 | 1993 | ''[[:d:Q4671137|Россия фәннәр академиясенең Дәүләт һәм хокук институты]]'' | | [[Мәскәү]] | | http://www.igpran.ru/ |- | style='text-align:right'| 83 | 1994 | ''[[:d:Q4126645|Көнчыгыш илләре институты]]'' | | [[Мәскәү]] | | http://www.orun.ru |- | style='text-align:right'| 84 | 1994 | ''[[:d:Q4398008|Россия хосусый хокук мәктәбе]]'' | | [[Мәскәү]] | | http://privlaw.ru |- | style='text-align:right'| 85 | 1994 | ''[[:d:Q6873803|Максим Кирович Аммосов исемендәге Төньяк-Көнчыгыш федераль университетының Мирный политехник институты]]'' | | [[Мирный (Якутия)|Мирный]] | | https://www.s-vfu.ru/universitet/rukovodstvo-i-struktura/instituty/mpti/ |- | style='text-align:right'| 86 | 1994-04-05<br/>1994 | ''[[:d:Q4152024|ГИТР Кино һәм телевидение институты]]'' | | [[Мәскәү]] | | https://gitr.ru/<br/>http://www.gitr.ru/# |- | style='text-align:right'| 87 | 1994-06-01 | ''[[:d:Q103920259|Россия Федерациясе Җәза үтәтү буенча федераль хезмәтенең Самар юридик институты]]'' | | [[Самар]] | | https://sui.fsin.gov.ru/ |- | style='text-align:right'| 88 | 1995 | ''[[:d:Q16697389|Себер бизнес, идарә һәм психология институты]]'' | [[Файл:Sibup hull.jpg|center|128px]] | [[Красноярск]] | | http://www.sibup.ru/ |- | style='text-align:right'| 89 | 1996 | ''[[:d:Q4113303|Россия Федерациясе Җәза үтәтү буенча федераль хезмәтенең Владимир юридик институты]]'' | | [[Владимир (шәһәр)|Владимир]] | | http://www.vui-fsin.ru/ |- | style='text-align:right'| 90 | 1996 | ''[[:d:Q4315882|Нева тел һәм мәдәният институты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | http://www.niyak.spb.ru/ |- | style='text-align:right'| 91 | 1996 | ''[[:d:Q7507002|Себер бизнес һәм мәгълүмати технологияләр институты]]'' | | [[Омск]] | | http://sibit.sano.ru/ |- | style='text-align:right'| 92 | 1996<br/>1961 | ''[[:d:Q30257717|Смоленск дәүләт сәнгать институты]]'' | [[Файл:Смоленский государственный институт искусств.jpg|center|128px]] | [[Смоленск]] | [[:commons:Category:Smolensk State Institute of Arts|Smolensk State Institute of Arts]] | https://sgii-smol.ru/ |- | style='text-align:right'| 93 | 1997 | ''[[:d:Q4288452|Халыкара икътисад һәм финанс институты]]'' | | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:ICEF College|ICEF College]] | http://icef.hse.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 94 | 1997 | ''[[:d:Q4211745|Казан федераль университетының Чаллы институты]]'' | | [[Чаллы]] | | http://chelny.kpfu.ru/ |- | style='text-align:right'| 95 | 1997-03-28<br/>1997 | ''[[:d:Q58229482|Мәскәү психоанализ институты]]'' | | | | https://inpsycho.ru |- | style='text-align:right'| 96 | 1998 | ''[[:d:Q4304156|Мәскәү энергия иминлеге һәм сакчыллыгы институты]]'' | [[Файл:Logotipesaeei.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.mieen.ru |- | style='text-align:right'| 97 | 1999<br/>1934 | ''[[:d:Q97041678|Чурапча дәүләт физкультура һәм спорт институты]]'' | | ''[[:d:Q1111888|Churapcha]]'' | | http://www.chgifkis.ru |- | style='text-align:right'| 98 | 2000<br/>1997 | ''[[:d:Q4304300|Мәскәү технология институты]]'' | | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Technological Institute|Moscow Technological Institute]] | http://mti.edu.ru/ |- | style='text-align:right'| 99 | 2000 | ''[[:d:Q30263251|Арктика дәүләт мәдәният һәм сәнгать институты]]'' | [[Файл:АГИК.jpg|center|128px]] | [[Якутск]] | [[:commons:Category:Arctic State Institute of Arts and Culture|Arctic State Institute of Arts and Culture]] | https://agiki.ru/ |- | style='text-align:right'| 100 | 2000-04-26 | ''[[:d:Q4097546|Брянск идарә һәм бизнес институты]]'' | | | | https://biub.ru/ |- | style='text-align:right'| 101 | 2003-01-29 | [[Кама сәнгать һәм дизайн институты]] | | [[Татарстан]]<br/>[[Чаллы]] | | http://kiid.ru/ |- | style='text-align:right'| 102 | 2004 | ''[[:d:Q30270522|Санкт-Петербург медицина-социаль институты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | http://medinstitut.org/ |- | style='text-align:right'| 103 | 2005-06-10 | ''[[:d:Q4494337|Рус православ чиркәвенең Хабаровск дини семинариясе]]'' | [[Файл:Khabarovsk Theological Seminary.jpg|center|128px]] | [[Хабарау|Хабаровск]] | | http://dvseminary.ru/ |- | style='text-align:right'| 104 | 2008 | ''[[:d:Q108599669|Югары тәрҗемәчек мәктәбе]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | https://scit.herzen.spb.ru/ |- | style='text-align:right'| 105 | 2011 | ''[[:d:Q4422083|Сколково фән һәм технологияләр институты]]'' | [[Файл:Moscow Skolkovo innovation center Bol'shoj bul'var Skolteh 20180602 087.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Skoltech University|Skoltech University]] | https://skoltech.ru/ |- | style='text-align:right'| 106 | 2013 | ''[[:d:Q60623957|К(И)ФУ Халыкара мөнәсәбәтләр институты]]'' | [[Файл:Vakhitovskiy rayon, Kazan, Respublika Tatarstan, Russia - panoramio (371).jpg|center|128px]] | | [[:commons:Category:Institute of International Relations (Kazan University)|Institute of International Relations (Kazan University)]] | |- | style='text-align:right'| 107 | 2021 | ''[[:d:Q110319321|Вологда гуманитар институты]]'' | | [[Вологда]] | | https://vggi.ru/ |- | style='text-align:right'| 108 | | ''[[:d:Q4084508|Пермь илкүләм тикшеренү политехника университетының Березники бүлекчәсе]]'' | | [[Березники]] | | http://www.bf.pstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 109 | | ''[[:d:Q4112982|Владикавказ идарә институты]]'' | | [[Владикавказ]] | | http://www.viu-online.ru/ |- | style='text-align:right'| 110 | | ''[[:d:Q4201443|Георгий Яковлевич Седов исемендәге Су транспорты институты]]'' | | [[Ростов-на-Дону]] | [[:commons:Category:Nautical school of Rostov-on-Don|Nautical school of Rostov-on-Don]] | https://iwtsedov.ru/ |- | style='text-align:right'| 111 | | ''[[:d:Q4201489|Гуманитар белем һәм мәгълүмати технологияләр институты]]'' | | [[Мәскәү]] | | http://www.igumo.ru/ |- | style='text-align:right'| 112 | | ''[[:d:Q4248073|Урал дәүләт тимер юллары университетының Курган институты]]'' | | [[Курган]] | | http://kirt.usurt.ru/ |- | style='text-align:right'| 113 | | ''[[:d:Q4366447|П. А. Столыпин ис. Идел буе идарә итү институты]]'' | | | [[:commons:Category:Stolypin Volga Region Institute of Administration|Stolypin Volga Region Institute of Administration]] | |- | style='text-align:right'| 114 | | ''[[:d:Q4407696|Бөек Пётр исемендәге Санкт-Петербург политехник университетының Сәнәгый менеджмент, икътисад һәм сәүдә институты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | https://imet.spbstu.ru |- | style='text-align:right'| 115 | | ''[[:d:Q4407713|Бөек Пётр исемендәге Санкт-Петербург политехник университетының Машиналар төзү институты]]'' | [[Файл:ВТУЗ-ЛМЗ (ГК).jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:LMZ-VTUZ|LMZ-VTUZ]] | |- | style='text-align:right'| 116 | | ''[[:d:Q4412486|Төньяк Кавказ бизнес, инженер һәм мәгълүмати технологияләр институты]]'' | | [[Армавир (Россия)|Армавир]] | | http://skibiit.ru/ |- | style='text-align:right'| 117 | | ''[[:d:Q4476762|Россия Федерациясе гадәттән тыш хәлләр министрлыгының Дәүләт янгын сүндерү хезмәтенең Урал институты]]'' | [[Файл:Учебная ПЧ УрИГПС.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:Ural Institute of the State Fire Service of the Ministry of Emergency Situations of Russia|Ural Institute of the State Fire Service of the Ministry of Emergency Situations of Russia]] | https://uigps.ru |- | style='text-align:right'| 118 | | [[Төньяк-Көнбатыш идарә институты|Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясенең Төньяк-Көнбатыш идарә институты]] | | | | http://www.sziu.ru/ |- | style='text-align:right'| 119 | | ''[[:d:Q7053558|Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия Халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясенең Төньяк-Көнбатыш бүлекчәсе]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | |- | style='text-align:right'| 120 | | ''[[:d:Q21662788|Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясенең Ерак Көнчыгыш идарә институты]]'' | [[Файл:Хабаровская Высшая партшкола.jpg|center|128px]] | [[Хабарау|Хабаровск]] | | http://dviu.ranepa.ru/ |- | style='text-align:right'| 121 | | ''[[:d:Q21978173|Кирилл Григорьевич Разумовский исемендәге Мәскәү дәүләт технология һәм идарә университетының Мода менеджменты һәм индустриясе институты]]'' | | [[Мәскәү]] | | |- | style='text-align:right'| 122 | | ''[[:d:Q33228179|Мәскәү археология инсититутының Смоленск бүлеге]]'' | | [[Смоленск]] | | |- | style='text-align:right'| 123 | | ''[[:d:Q62780920|Балаково бизнес һәм идара итеү институты]]'' | | [[Балакау]] | | |- | style='text-align:right'| 124 | | ''[[:d:Q107311530|Мәскәү политехника университетының Электросталь бүлекчәсе]]'' | [[Файл:Russia, Elektrostal. Street Pervomayskaya. img-079.jpg|center|128px]] | [[Электросталь]] | [[:commons:Category:Elektrostal. MAMI (Branch)|Elektrostal. MAMI (Branch)]] | https://elpol.ru/ |- | style='text-align:right'| 125 | | ''[[:d:Q111200150|Невинномысск дәүләт гуманитар-техник институты]]'' | | [[Невинномысск]] | | http://нггти.рф/ |- | style='text-align:right'| 126 | | ''[[:d:Q113237435|Сәхнә сәнгатьләре югары мәктәбе]]'' | [[Файл:Осмотр Центра искусств им. А. Райкина (август 2013) (04).jpeg|center|128px]] | ''[[:d:Q2622887|Maryina Roshcha District]]'' | [[:commons:Category:Graduate School of Performing Arts (Moscow)|Graduate School of Performing Arts (Moscow)]] | https://www.raikin-school.com/ |} {{Wikidata list end}} == Моны да карагыз == * [[Университетлар исемлекләре]] [[Төркем:Россия югары уку йортлары]] [[Төркем:Исемлекләр:Россия]] [[Төркем:Исемлекләр:Фән]] [[Төркем:Исемлекләр:Икътисад]] [[Төркем:Исемлекләр:Мәдәният]] 1rjgnxezc2ph9mionqqnjh6nhjmnw3i 0 864608 5838239 5816587 2026-04-27T23:44:26Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838239 wikitext text/x-wiki {{Мәгълүмати исемлек}} {{УК}} Бу исемлектә '''{{ITA}} территориясендәге''' [[File:World_Heritage_Logo_global.svg|20px]] '''[[Бөтендөнья мирасы|Бөтендөнья мәдәни мирас]]ның ''[[матди мирас|матди объектлары]]''''' күрсәтелә. == Сайлау == Керүче объектлар {{UNESCO}}ның ({{lang-en|UNESCO / United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization}}, {{lang-ru|ЮНЕСКО / Организация Объединённых Наций по вопросам образования, науки и культуры}}) халыкара {{тәрҗемә ителмәгән 5|Бөтөндөнья мирас комитеты||ru|Комитет всемирного наследия}} утырышларында хупланган. Халыкара исемлеккә рәсми кабул итү адымына кадәр, намзәт объектлар җирле дәүләтнең ЮНЕСКО эшләре комиссиясе тәкъдиме буенча ЮНЕСКОның махсуслаштырылган халыкара {{тәрҗемә ителмәгән 5|ICOMOS||ru|Международный совет по сохранению памятников и достопримечательных мест}}, {{тәрҗемә ителмәгән 5|ICCROM||ru|Международный исследовательский центр по сохранению и реставрации культурных ценностей}} һәм {{тәрҗемә ителмәгән 5|IUCN||ru|Международный союз охраны природы}} эксперт оешмалары хезмәткәрләре тарафыннан тирән өйрәнелә, боларның бәяләмәләр һәм киңәшләр белән баетылган досьесы һәр әгъза-ил делегациясенә тапшырыла. {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле зат-шәхес-феномен турында белем блокларны тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} == Рәсми исемлектә == {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q38. ?item wdt:P1435 wd:Q9259 } |section= |sort=P571 |columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p527,p2614:критерий}} {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! нәрсәдән тора ! критерий |- | style='text-align:right'| 1 | 11st century | ''[[:d:Q753721|Күккә чыккан изге Мария һәм изге Джеминиано исемендәге Модена кафедраль соборы]]'' | [[Файл:Duomo di Modena 20.JPG|center|128px]] | [[Модена]] | [[:commons:Category:Duomo (Modena)|Duomo (Modena)]] | | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |- | style='text-align:right'| 2 | 1194<br/>18th century | ''[[:d:Q2004104|Мадонна-ди-Сан-Люка]]'' | [[Файл:Bologna - Santuario della Madonna di San Luca.jpg|center|128px]] | [[Болонья]] | [[:commons:Category:San Luca (Bologna)|San Luca (Bologna)]] | | |- | style='text-align:right'| 3 | 1240-01-29 | [[Кастель дель Монте]] | [[Файл:Castel del Monte BW 2016-10-14 12-26-11 r.jpg|center|128px]] | [[Андрия]] | [[:commons:Category:Castel del Monte|Castel del Monte]] | | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]'' |- | style='text-align:right'| 4 | 1335 | ''[[:d:Q208633|Понте Веккьо күпере]]'' | [[Файл:Ponte Vecchio sobre el río Arno, Florencia, Italia, 2022-09-19, DD 02.jpg|center|128px]] | [[Флоренция]] | [[:commons:Category:Ponte Vecchio (Florence)|Ponte Vecchio (Florence)]] | | |- | style='text-align:right'| 5 | 15th century | ''[[:d:Q244952|Santa Maria delle Grazie]]'' | [[Файл:Side and dome - Santa Maria delle Grazie - Milan 2014.jpg|center|128px]] | [[Милан]] | [[:commons:Category:Santa Maria delle Grazie (Milan)|Santa Maria delle Grazie (Milan)]] | [[Соңгы кичке аш мәҗлесе]] | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]'' |- | style='text-align:right'| 6 | 1537 | ''[[:d:Q1472544|Sacro Monte di Ossuccio]]'' | [[Файл:Tremezzina - sacro monte della Beata Vergine del Soccorso - 202209111359.jpg|center|128px]] | [[Тремецина]] | [[:commons:Category:Sacro Monte (Ossuccio)|Sacro Monte (Ossuccio)]] | ''[[:d:Q108404564|Santuario della Beata Vergine del Soccorso]]''<br/>''[[:d:Q108404410|Sacro Monte Ossuccio - Chapel 1]]''<br/>''[[:d:Q108404449|cappella II del sacro monte della Beata Vergine del Soccorso]]''<br/>''[[:d:Q108404450|cappella III del sacro monte della Beata Vergine del Soccorso]]''<br/>''[[:d:Q108404452|cappella IV del sacro monte della Beata Vergine del Soccorso]]''<br/>''[[:d:Q108404453|Sacro Monte Ossuccio - Chapel 5]]''<br/>''[[:d:Q108404454|Sacro Monte Ossuccio - Chapel 6]]''<br/>''[[:d:Q108404456|Sacro Monte Ossuccio - Chapel 7]]''<br/>''[[:d:Q108404457|Sacro Monte Ossuccio - Chapel 8]]''<br/>''[[:d:Q108404458|Sacro Monte Ossuccio - Chapel 9]]''<br/>''[[:d:Q108404459|Sacro Monte Ossuccio - Chapel 10]]''<br/>''[[:d:Q108404460|cappella XI del sacro monte della Beata Vergine del Soccorso]]''<br/>''[[:d:Q108404461|cappella XII del sacro monte della Beata Vergine del Soccorso]]''<br/>''[[:d:Q108404462|cappella XIII del sacro monte della Beata Vergine del Soccorso]]''<br/>''[[:d:Q108404464|cappella XIV del sacro monte della Beata Vergine del Soccorso]]'' | |- | style='text-align:right'| 7 | 1545 | ''[[:d:Q598892|Padova botanical garden]]'' | [[Файл:Orto botanico padova.JPG|center|128px]] | [[Падова]] | [[:commons:Category:Orto botanico di Padova|Orto botanico di Padova]] | | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]'' |- | style='text-align:right'| 8 | 1570s | ''[[:d:Q130751645|Valmarana chapel]]'' | [[Файл:Valmarana chapel 20081203-6.jpg|center|128px]] | [[Виченца]] | [[:commons:Category:Santa Corona (Vicenza) - Valmarana chapel|Santa Corona (Vicenza) - Valmarana chapel]] | | |- | style='text-align:right'| 9 | 1610 | ''[[:d:Q3890209|Palazzo Gio Battista Grimaldi]]'' | [[Файл:Palazzo Gio Battista Grimaldi (Vico San Luca) Genova 02.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Gio Battista Grimaldi (Genoa)|Palazzo Gio Battista Grimaldi (Genoa)]] | | |- | style='text-align:right'| 10 | 1611 | ''[[:d:Q3890206|Palazzo Centurione Gio. Battista]]'' | [[Файл:PalazzoGioBattistaCenturione2.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Gio Battista Centurione|Palazzo Gio Battista Centurione]] | | |- | style='text-align:right'| 11 | 1623 | ''[[:d:Q3890188|Palazzo Giacomo Lomellini]]'' | [[Файл:PalazzoGiacomoLomellini.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Giacomo Lomellini (Genoa)|Palazzo Giacomo Lomellini (Genoa)]] | | |- | style='text-align:right'| 12 | 1671 | ''[[:d:Q3361305|Palazzo Gio Carlo Brignole]]'' | [[Файл:Palazzo Gio Carlo Brignole, facciata, Genova.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Gio Carlo Brignole|Palazzo Gio Carlo Brignole]] | | |- | style='text-align:right'| 13 | 1677 | [[Палацо Росо (Тревизо)]] | [[Файл:Palazzo rosso 00.JPG|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Rosso (Genoa)|Palazzo Rosso (Genoa)]] | | |- | style='text-align:right'| 14 | 1778 | ''[[:d:Q54430642|Via Cairoli]]'' | [[Файл:Via Cairoli Genova 01.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Via Cairoli (Genoa)|Via Cairoli (Genoa)]] | | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 15 | 1837 | ''[[:d:Q3623078|Royal Armoury of Turin]]'' | [[Файл:Galleria Beaumont.jpg|center|128px]] | [[Торино]] | [[:commons:Category:Royal Palace (Turin) - Royal Armoury|Royal Palace (Turin) - Royal Armoury]] | | |- | style='text-align:right'| 16 | 1878<br/>1877 | [[Креспи д'Ада]] | [[Файл:Vista di Crespi d'Adda.JPG|center|128px]] | [[Каприате-Сан-Джервазио]] | [[:commons:Category:Crespi d'Adda|Crespi d'Adda]] | ''[[:d:Q24940038|Ecomuseo Adda of Leonardo da Vinci]]'' | ''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' |- | style='text-align:right'| 17 | 1884 | ''[[:d:Q1808872|Palazzo Bianco]]'' | [[Файл:Palazzo Bianco 02.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Galleria di Palazzo Bianco (Genoa)|Galleria di Palazzo Bianco (Genoa)]] | ''[[:d:Q54465152|Dutch and flemish paintings, hall 17]]'' | |- | style='text-align:right'| 18 | 1952 | ''[[:d:Q3329487|National Archaeological Museum of Paestum]]'' | [[Файл:Museo archeologico Paestum.jpg|center|128px]] | [[Капаччо-Пестум]] | [[:commons:Category:Museo archeologico nazionale (Paestum)|Museo archeologico nazionale (Paestum)]] | | |- | style='text-align:right'| 19 | 1987 | ''[[:d:Q499242|Etna Park]]'' | [[Файл:Alba alla Valle del Bove - Etna.jpg|center|128px]] | [[Сицилия]]<br/>''[[:d:Q16154|Province of Catania]]''<br/>''[[:d:Q20991246|Metropolitan City of Catania]]'' | [[:commons:Category:Parco dell'Etna|Parco dell'Etna]] | | ''[[:d:Q23038983|(viii)]]'' |- | style='text-align:right'| 20 | 2023 | ''[[:d:Q122730699|Evaporitic Karst and Caves of Northern Apennines]]'' | | | | | ''[[:d:Q23038983|(viii)]]'' |- | style='text-align:right'| 21 | -312 | ''[[:d:Q189417|Appian Way]]'' | [[Файл:Appian Way.jpg|center|128px]] | [[Рим]]<br/>[[Бриндизи]] | [[:commons:Category:Via Appia|Via Appia]] | ''[[:d:Q78998849|Decennovium]]'' | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |- | style='text-align:right'| 22 | -550 | [[Верона]] | [[Файл:Aerial picture of Verona.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q16314|Province of Verona]]'' | [[:commons:Category:Verona|Verona]] | | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 23 | | ''[[:d:Q4580|prehistoric pile dwellings around the Alps]]'' | [[Файл:Pfahlbauten Unteruhldingen 2005 05.jpg|center|128px]] | | [[:commons:Category:Prehistoric pile dwellings around the Alps World Heritage Site|Prehistoric pile dwellings around the Alps World Heritage Site]] | ''[[:d:Q2983524|Collonge-Bellerive–Bellerive I]]''<br/>''[[:d:Q3049225|Wauwilermoos pile dwelling settlement]]''<br/>''[[:d:Q20012709|Weier, neolithic shore settlement]]''<br/>''[[:d:Q8987086|Freienbach-Hurden-Rosshorn]]''<br/>''[[:d:Q8987100|Freienbach–Hurden Seefeld]]''<br/>''[[:d:Q8987623|Seegubel, Neolithic lakeside settlement]]''<br/>''[[:d:Q8987580|Rapperswil-Jona Technikum]]''<br/>''[[:d:Q681029|Werd]]''<br/>''[[:d:Q2309428|Nussbaumersee]]''<br/>''[[:d:Q3573401|baie de Clendy]]''<br/>''[[:d:Q14545548|Winkel lakeside settlement]]''<br/>''[[:d:Q14545501|Storen]]''<br/>''[[:d:Q14545549|Meilen–Rorenhaab]]''<br/>''[[:d:Q15135455|Wädenswil–Vorder Au]]''<br/>''[[:d:Q25238215|Wetzikon-Robenhausen]]''<br/>''[[:d:Q14547532|Zürich–Enge Alpenquai]]''<br/>''[[:d:Q876691|Keutschacher See]]''<br/>''[[:d:Q2249567|Schreckensee]]''<br/>''[[:d:Q1713486|Ehrenstein neolithic site]]''<br/>''[[:d:Q2114759|Pestenacker]]''<br/>''[[:d:Q263567|Rose Island]]''<br/>''[[:d:Q16031521|Lavagnone]]''<br/>''[[:d:Q16574070|Lucone di Polpenazze]]''<br/>''[[:d:Q28670361|Lagazzi del Vho]]''<br/>''[[:d:Q21235310|Bande di Cavriana pile-dwelling site]]''<br/>''[[:d:Q21235292|Fondo Tacoli pile-dwelling site]]''<br/>''[[:d:Q17633458|Isolino Virginia]]''<br/>''[[:d:Q3895632|Lagoni di Mercurago Natural Park]]''<br/>''[[:d:Q29583809|stilt house of Ledro]]''<br/>''[[:d:Q3825847|Lago del Frassino]]''<br/>''[[:d:Q29575881|Tombola archaeological site]]''<br/>''[[:d:Q3825559|Laghetto della Costa]]''<br/>''[[:d:Q3215406|site archéologique du lac de Chalain]]''<br/>''[[:d:Q3223254|Le Grand Lac de Clairvaux]]''<br/>''[[:d:Q3233690|Les Marais de Saint-Jorioz]]''<br/>''[[:d:Q3256743|littoral de Tresserve]]''<br/>''[[:d:Q29583908|Brison-Saint-Innocent–Baie de Gresine]]''<br/>''[[:d:Q29583851|Hautecombe pile-dwelling site]]''<br/>''[[:d:Q29583900|Baie de Châtillon]]''<br/>''[[:d:Q22980118|Le Crêt de Chatillon]]''<br/>''[[:d:Q22980119|Secteur des Mongets]]''<br/>''[[:d:Q29583940|Littoral de Chens-sur-Léman]]''<br/>''[[:d:Q29583924|Ig pile dwellings, southern group]]''<br/>''[[:d:Q29583925|Ig pile dwellings, nothern group]]''<br/>''[[:d:Q29583881|Abtsdorf I]]''<br/>''[[:d:Q29583889|Abtsdorf III]]''<br/>''[[:d:Q29583949|Litzlberg Süd]]''<br/>''[[:d:Q29583952|Mondsee–See]]''<br/>''[[:d:Q19406822|Aeschi SO–Burgäschisee Ost]]''<br/>''[[:d:Q29583895|Arbon–Bleiche 2-3]]''<br/>''[[:d:Q29583897|Auvernier–La Saunerie]]''<br/>''[[:d:Q29583898|Auvernier–Les Graviers]]''<br/>''[[:d:Q2894013|Ägelmoos]]''<br/>''[[:d:Q29583903|Bevaix–L'Abbaye 2]]''<br/>''[[:d:Q2901819|Biel-Vingelz–Hafen]]''<br/>''[[:d:Q2947290|Chabrey–Pointe de Montbec I]]''<br/>''[[:d:Q2963123|Chevroux Village]]''<br/>''[[:d:Q2963122|Chevroux–La Bessime]]''<br/>''[[:d:Q2992054|Sous-Colachoz, lakeside settlement]]''<br/>''[[:d:Q2998035|Corsier–Corsier-Port]]''<br/>''[[:d:Q29583911|Gachnang-Niederwil–Egelsee]]''<br/>''[[:d:Q3108848|Gletterens–Les Grèves]]''<br/>''[[:d:Q29583914|Gorgier–Les Argilliez]]''<br/>''[[:d:Q3115300|Corcellettes Les Violes, Neolithic lakeside settlement]]''<br/>''[[:d:Q3116466|Greng–Spitz]]''<br/>''[[:d:Q3128420|Haut-Vully–Môtier I]]''<br/>''[[:d:Q3138683|Hitzkirch–Seematte]]''<br/>''[[:d:Q17347087|Inkwil BE/Bolken SO–Inkwilersee Insel]]''<br/>''[[:d:Q3324041|Les Roseaux]]''<br/>''[[:d:Q3272162|Dorfstation]]''<br/>''[[:d:Q3324044|Morges–Stations de Morges]]''<br/>''[[:d:Q3328236|Segelboothafen, part of the UNESCO World Heritage Site "Pile Dwellings"]]''<br/>''[[:d:Q3328247|Mur–Chenevières de Guévaux I]]''<br/>''[[:d:Q3344274|Noréaz–Praz des Gueux]]''<br/>''[[:d:Q29583959|Saint-Aubin - Sauges–Port-Conty]]''<br/>''[[:d:Q664706|Lobsigensee]]''<br/>''[[:d:Q3477679|Riesi]]''<br/>''[[:d:Q29583967|Kehrsiten, Neolithic lakeside settlement]]''<br/>''[[:d:Q138719279|Peninsula, Neolithic lakeside settlement]]''<br/>''[[:d:Q3505818|Sutz-Lattrigen–Rütte]]''<br/>''[[:d:Q3542515|Twann Station]]''<br/>''[[:d:Q3556184|Versoix–Versoix-Bourg]]''<br/>''[[:d:Q3560000|Vinelz–Strandboden]]''<br/>''[[:d:Q3574169|Yvonand–Le Marais]]''<br/>''[[:d:Q29583976|Zug–Otterswil/Insel Eielen]]''<br/>''[[:d:Q29583979|Zug–Riedmatt]]''<br/>''[[:d:Q29583980|Zug–Sumpf]]''<br/>''[[:d:Q29583982|Zürich–Grosse Stadt Kleiner Hafner]]''<br/>''[[:d:Q29583957|Palù di Livenza]]''<br/>''[[:d:Q29583960|San Sivino, Gabbiano]]''<br/>''[[:d:Q29583950|Lugana Vecchia]]''<br/>''[[:d:Q29583931|Lac d'Aiguebelette (zone sud)]]''<br/>''[[:d:Q29583973|Wangen-Hinterhorn]]''<br/>''[[:d:Q29583919|Hornstaad-Hörnle]]''<br/>''[[:d:Q29583894|Allensbach-Strandbad I]]''<br/>''[[:d:Q29583975|Wollmatingen-Langenrain]]''<br/>''[[:d:Q29583927|Konstanz-Hinterhausen I]]''<br/>''[[:d:Q29583944|Litzelstetten-Krähenhorn]]''<br/>''[[:d:Q29583906|Bodman-Schachen/Löchle]]''<br/>''[[:d:Q29583966|Sipplingen-Osthafen]]''<br/>''[[:d:Q29583970|Unteruhldingen-Stollenwiesen]]''<br/>''[[:d:Q29583954|Ödenahlen]]''<br/>''[[:d:Q29583916|Grundwiesen]]''<br/>''[[:d:Q29583963|Siedlung Forschner]]''<br/>''[[:d:Q29583956|Olzreute-Enzisholz]]''<br/>''[[:d:Q29583969|Unfriedshausen]]''<br/>''[[:d:Q29583905|Bodio centrale o delle Monete]]''<br/>''[[:d:Q29583920|Il Sabbione o settentrionale]]''<br/>''[[:d:Q29583972|VI.1-Emissario]]''<br/>''[[:d:Q29583783|Fiavé pile-dwelling site]]''<br/>''[[:d:Q29583901|Belvedere]]''<br/>''[[:d:Q133550156|Station Abtsdorf I]]''<br/>''[[:d:Q133550540|Station Abtsdorf III]]'' | ''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' |- | style='text-align:right'| 24 | | ''[[:d:Q156011|Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe]]'' | [[Файл:Tysa Rakhiv.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q54175|Карпат яны воеводалыгы]]'' | [[:commons:Category:Ancient and primeval beech forests of the Carpathians and other regions of Europe|Ancient and primeval beech forests of the Carpathians and other regions of Europe]] | ''[[:d:Q3128707|Havešová]]''<br/>''[[:d:Q1786462|Stužica]]''<br/>''[[:d:Q3646675|Rožok]]''<br/>''[[:d:Q64418664|Lumi i Gashit]]''<br/>''[[:d:Q50934439|primeval beech forest of Rrajcë]]''<br/>''[[:d:Q64473318|Krokar forest reserve]]''<br/>''[[:d:Q64485088|Snežnik-Ždrocle forest reserve]]''<br/>''[[:d:Q732723|Paklenica]]''<br/>''[[:d:Q12632074|Hajdučki i Rožanski kukovi]]''<br/>''[[:d:Q3919245|Vihorlat]]''<br/>''[[:d:Q4513927|Beschermd bergmassief Tsjornohirsky]]''<br/>''[[:d:Q12115573|Kuzii protected area]]''<br/>''[[:d:Q4281073|Bergmassief Maramorosj]]''<br/>''[[:d:Q4469611|Uzh National Nature Park]]''<br/>''[[:d:Q4143781|Gorgany Nature Reserve]]''<br/>''[[:d:Q4390628|Roztochya Biosphere Reserve]]''<br/>''[[:d:Q12150718|Sataniv Nature Reserve]]''<br/>''[[:d:Q64555782|Zacharovanyi Krai - Velykyi Dil]]''<br/>''[[:d:Q4410694|Svydovets protected massif]]''<br/>''[[:d:Q12723948|Cheile Nerei-Beușnița]]''<br/>''[[:d:Q12731246|Izvoarele Nerei]]''<br/>''[[:d:Q18539090|Codrul Secular Slătioara]]''<br/>''[[:d:Q869453|Cozia]]''<br/>''[[:d:Q64577160|Lotrișor]]''<br/>''[[:d:Q18539306|Coronini - Bedina]]''<br/>''[[:d:Q18540850|Iauna - Craiovei]]''<br/>''[[:d:Q12724133|Ciucevele Cernei]]''<br/>''[[:d:Q64577163|Groșii Țibleșului - Izvorul Șurii]]''<br/>''[[:d:Q64577164|Groșii Țibleșului - Preluci]]''<br/>''[[:d:Q64577165|Izvoarele Nerei]]''<br/>''[[:d:Q64577166|Strimbu Băiuț]]''<br/>''[[:d:Q1400400|Dürrenstein]]''<br/>''[[:d:Q64606184|Kalkalpen - Hintergebirg]]''<br/>''[[:d:Q64606190|Kalkalpen - Bodinggraben]]''<br/>''[[:d:Q64606197|Kalkalpen - Urlach]]''<br/>''[[:d:Q64606200|Kalkalpen - Wilder Graben]]''<br/>''[[:d:Q8248962|Boatin Biosphere Reserve]]''<br/>''[[:d:Q9068219|Tsaritchina Biosphere Reserve]]''<br/>''[[:d:Q12283322|Kozya Stena]]''<br/>''[[:d:Q9079796|Steneto Biosphere Reserve]]''<br/>''[[:d:Q12295048|Stara Reka]]''<br/>''[[:d:Q5319674|Djendema]]''<br/>''[[:d:Q12293430|Sevеren Dzhendem]]''<br/>''[[:d:Q12290096|Peeshti Skali]]''<br/>''[[:d:Q12294132|Sokolna]]''<br/>''[[:d:Q64682794|Joseph Zwaenepoel Forest reserve]]''<br/>''[[:d:Q64682820|Sonian Forest – Grippensdelle A]]''<br/>''[[:d:Q64682821|Sonian Forest - Grippensdelle B]]''<br/>''[[:d:Q64682822|Sonian Forest – Forest reserve Ticton A]]''<br/>''[[:d:Q64682823|Sonian Forest – Réserve forestière du Ticton B]]''<br/>''[[:d:Q11682361|Hayedo de Tejera Negra]]''<br/>''[[:d:Q539730|Hayedo de Montejo]]''<br/>''[[:d:Q56044734|Lizardoia integral reserve]]''<br/>''[[:d:Q56044966|Aztaparreta]]''<br/>''[[:d:Q64981674|Hayedos de Picos de Europa - Cuesta Fria]]''<br/>''[[:d:Q64981678|Hayedos de Picos de Europa - Canal de Asotin]]''<br/>''[[:d:Q35430996|Valle Cervara]]''<br/>''[[:d:Q65028264|Selva Moricento]]''<br/>''[[:d:Q65028275|Coppo del Morto]]''<br/>''[[:d:Q65028276|Coppo del Principe]]''<br/>''[[:d:Q65028277|Val Fondillo]]''<br/>''[[:d:Q65028278|Cozzo Ferriero]]''<br/>''[[:d:Q3936580|réserve naturelle Foresta Umbra]]''<br/>''[[:d:Q3861452|Monte Cimino]]''<br/>''[[:d:Q61867409|Monte Raschio - Foreste di faggi antiche e primarie]]''<br/>''[[:d:Q1110926|réserve naturelle Sasso Fratino]]'' | ''[[:d:Q23038985|(ix)]]'' |- | style='text-align:right'| 25 | | ''[[:d:Q162965|Palazzo Doria Tursi]]'' | [[Файл:Palazzo Tursi, Genova.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Doria Tursi (Genoa)|Palazzo Doria Tursi (Genoa)]] | | |- | style='text-align:right'| 26 | | ''[[:d:Q179883|Aeolian Islands]]'' | [[Файл:Aeolian Islands.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q16208|Province of Messina]]'' | [[:commons:Category:Aeolian Islands|Aeolian Islands]] | | ''[[:d:Q23038983|(viii)]]'' |- | style='text-align:right'| 27 | | ''[[:d:Q212214|Amalfi Coast]]'' | [[Файл:Ravello September 2007.jpg|center|128px]] | [[Кампания]] | [[:commons:Category:Amalfi Coast|Amalfi Coast]] | | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' |- | style='text-align:right'| 28 | | ''[[:d:Q217449|Val d'Orcia]]'' | [[Файл:Val d'orcia -pienza.JPG|center|128px]] | ''[[:d:Q16275|Province of Siena]]'' | [[:commons:Category:Val d'Orcia|Val d'Orcia]] | | ''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |- | style='text-align:right'| 29 | | ''[[:d:Q253241|Su Nuraxi di Barumini]]'' | [[Файл:Central tower of the Nuraghe at Saint Antine of Torralba.jpg|center|128px]] | [[Барумини]] | [[:commons:Category:Su Nuraxi (Barumini)|Su Nuraxi (Barumini)]] | | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 30 | | ''[[:d:Q272777|Hadrian's Villa]]'' | [[Файл:Villa adriana.jpg|center|128px]] | [[Тиволи]] | [[:commons:Category:Villa Adriana (Tivoli)|Villa Adriana (Tivoli)]] | | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]'' |- | style='text-align:right'| 31 | | ''[[:d:Q370956|City of Vicenza and the Palladian Villas of the Veneto]]'' | [[Файл:Vicenza Italie.jpg|center|128px]] | [[Венеция (төбәк)|Венето]] | [[:commons:Category:City of Vicenza and the Palladian Villas of the Veneto|City of Vicenza and the Palladian Villas of the Veneto]] | ''[[:d:Q2722437|Villa Trissino]]''<br/>''[[:d:Q2271780|Villa Gazzotti Grimani]]''<br/>''[[:d:Q505574|Villa Almerico Capra (La Rotonda)]]''<br/>''[[:d:Q2299483|Villa Angarano]]''<br/>''[[:d:Q738794|Villa Caldogno]]''<br/>''[[:d:Q2722026|Villa Chiericati]]''<br/>''[[:d:Q2598094|Villa Forni Cerato]]''<br/>''[[:d:Q2084394|Villa Godi]]''<br/>''[[:d:Q514069|Villa Pisani]]''<br/>''[[:d:Q2688899|Villa Pojana]]''<br/>''[[:d:Q387517|Villa Saraceno]]''<br/>''[[:d:Q2115058|Villa Thiene]]''<br/>''[[:d:Q2546376|Villa Trissino]]''<br/>''[[:d:Q2721458|Villa Valmarana]]''<br/>''[[:d:Q2722506|Villa Valmarana]]''<br/>''[[:d:Q2031664|Villa Badoer]]''<br/>''[[:d:Q1071495|Villa Barbaro]]''<br/>''[[:d:Q1258865|Villa Emo]]''<br/>''[[:d:Q2271810|Villa Zeno]]''<br/>''[[:d:Q1139609|Villa Foscari]]''<br/>''[[:d:Q2705507|Villa Pisani]]''<br/>''[[:d:Q2698156|Villa Cornaro]]''<br/>''[[:d:Q2299393|Villa Serego]]''<br/>''[[:d:Q2506967|Villa Piovene]]''<br/>''[[:d:Q925271|Palazzo Barbaran da Porto]]''<br/>''[[:d:Q521254|Palazzo Pojana]]''<br/>''[[:d:Q2300067|Palazzo Civena]]'' | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]'' |- | style='text-align:right'| 32 | | ''[[:d:Q432579|Via Traiana]]'' | [[Файл:Via Appia map.jpg|center|128px]] | [[Италия]] | [[:commons:Category:Via Traiana|Via Traiana]] | | |- | style='text-align:right'| 33 | | ''[[:d:Q461272|Residences of the Royal House of Savoy]]'' | [[Файл:Torino - Palazzo Reale - 1.jpg|center|128px]] | [[Пьемонт]] | [[:commons:Category:Residences of the Royal House of Savoy|Residences of the Royal House of Savoy]] | ''[[:d:Q19838|Palace of Venaria]]''<br/>''[[:d:Q19850|Castle of Moncalieri]]''<br/>''[[:d:Q19826|Palazzo Madama and Casaforte degli Acaja, Turin]]''<br/>''[[:d:Q19829|Palazzo Carignano]]''<br/>''[[:d:Q19834|Palazzina di caccia of Stupinigi]]''<br/>''[[:d:Q19840|Castle of Mandria]]''<br/>''[[:d:Q19830|Castello del Valentino]]''<br/>''[[:d:Q19833|Villa della Regina]]''<br/>''[[:d:Q19844|Castle of Rivoli]]''<br/>''[[:d:Q19846|Agliè Castle]]''<br/>''[[:d:Q19851|Castle of Racconigi]]''<br/>''[[:d:Q19856|Govone Castle]]''<br/>''[[:d:Q19854|Castle Pollenzo]]''<br/>''[[:d:Q19824|Royal Palace of Turin]]'' | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' |- | style='text-align:right'| 34 | | ''[[:d:Q505617|Villa Romana del Casale]]'' | [[Файл:Villa Romana del Casale BW 2025-04-28 11-11-12.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q56208|Piazza Armerina]]'' | [[:commons:Category:Villa del Casale (Piazza Armerina)|Villa del Casale (Piazza Armerina)]] | | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]'' |- | style='text-align:right'| 35 | | ''[[:d:Q574879|Medici Villas and Gardens in Tuscany]]'' | [[Файл:Cafaggiolo-Villa front large.jpg|center|128px]] | | [[:commons:Category:Medici villas|Medici villas]] | ''[[:d:Q1808591|Villa Medici at Cafaggiolo]]''<br/>''[[:d:Q1862652|Villa del Trebbio]]''<br/>''[[:d:Q368346|Villa Medici at Careggi]]''<br/>''[[:d:Q206365|Villa Medici]]''<br/>''[[:d:Q2094778|Villa Castello]]''<br/>''[[:d:Q733389|Villa Medici]]''<br/>''[[:d:Q958758|Villa La Petraia]]''<br/>''[[:d:Q888825|Boboli Gardens]]''<br/>''[[:d:Q1585931|Villa Medici]]''<br/>''[[:d:Q187599|Palazzo di Seravezza]]''<br/>''[[:d:Q1376633|Villa di Pratolino]]''<br/>''[[:d:Q1164944|Villa La Magia]]''<br/>''[[:d:Q833267|Villa di Artimino]]''<br/>''[[:d:Q1581507|Villa Medicea del Poggio Imperiale]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |- | style='text-align:right'| 36 | | ''[[:d:Q636774|Valle dei Templi]]'' | [[Файл:Agrigento TemplesValley 0066.jpg|center|128px]] | [[Агриҗенто]] | [[:commons:Category:Archaeological Area of Agrigento|Archaeological Area of Agrigento]] | [[Конкордия Гыйбадәтханәсе, Агридженто|Конкордия Гыйбадәтханәсе]]<br/>''[[:d:Q3983262|Temple of Juno]]''<br/>''[[:d:Q3983242|Temple of Heracles]]''<br/>''[[:d:Q2000309|Temple of the Olympian Zeus]]'' | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 37 | | ''[[:d:Q746063|Villa d'Este]]'' | [[Файл:Villa d'Este 01.jpg|center|128px]] | [[Тиволи]] | [[:commons:Category:Villa d'Este (Tivoli)|Villa d'Este (Tivoli)]] | | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |- | style='text-align:right'| 38 | | ''[[:d:Q750245|Piazza del Duomo, Pisa]]'' | [[Файл:Italy - Pisa - Leaning Tower of Pisa.jpg|center|128px]] | [[Пиза]] | [[:commons:Category:Piazza dei Miracoli (Pisa)|Piazza dei Miracoli (Pisa)]] | [[Пиза манарасы]]<br/>''[[:d:Q1754247|Pisa Cathedral]]''<br/>''[[:d:Q1278477|Baptistry of San Giovanni]]''<br/>''[[:d:Q1031614|Campo santo]]''<br/>''[[:d:Q95979838|Piazza del Duomo]]'' | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |- | style='text-align:right'| 39 | | ''[[:d:Q753162|Sacri Monti of Piedmont and Lombardy]]'' | [[Файл:Chapel IV of the Sacro Monte (Varese)2.JPG|center|128px]] | [[Пьемонт]]<br/>[[Ломбардия]] | [[:commons:Category:Sacri Monti of Piedmont and Lombardy World Heritage Site|Sacri Monti of Piedmont and Lombardy World Heritage Site]] | ''[[:d:Q2211082|Sacro Monte di Varallo]]''<br/>''[[:d:Q1787362|Sacro Monte di Crea]]''<br/>''[[:d:Q1787480|Holy Mountain of Orta]]''<br/>''[[:d:Q1224490|Sacro Monte di Varese]]''<br/>''[[:d:Q384966|Sacro Monte di Oropa]]''<br/>''[[:d:Q1472544|Sacro Monte di Ossuccio]]''<br/>''[[:d:Q1455908|Sacro Monte di Ghiffa]]''<br/>''[[:d:Q1787344|Sacred Mount Calvary of Domodossola]]''<br/>''[[:d:Q1787397|Sacro Monte di Belmonte]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 40 | | ''[[:d:Q832957|Historic Centre of Naples]]'' | [[Файл:NapoliMaschioAngioinoIngresso.jpg|center|128px]] | [[Наполи]] | | ''[[:d:Q65010252|historical centre of Naples]]''<br/>''[[:d:Q65010442|District of Villa Manzo, Santa Maria della Consolazione]]''<br/>''[[:d:Q3290373|Marechiaro]]''<br/>''[[:d:Q65010552|District of Casale and Santo Strato]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 41 | | ''[[:d:Q945514|rock drawings in Valcamonica]]'' | [[Файл:Scena di duello R6 - Foppe - Nadro (Foto Luca Giarelli).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q16144|Province of Brescia]]'' | [[:commons:Category:Petroglyphs in Val Camonica|Petroglyphs in Val Camonica]] | ''[[:d:Q65007945|Parco comunale delle incisioni rupestri di Luine]]''<br/>''[[:d:Q65007948|Cemmo National Archaeological Park]]''<br/>''[[:d:Q65007954|Parco archeologico comunale di Seradina-Bedolina]]''<br/>''[[:d:Q65007959|Parco comunale archeologico e minerario di Sellero]]''<br/>''[[:d:Q65007965|Parco archeologico comunale di Sonico]]''<br/>''[[:d:Q65007982|Parco Nazionale delle Incisioni Rupestri di Capo di Ponte/ Riserva Naturale delle Incisioni Rupestri di Ceto, Cimbergo e Paspardo]]'' | ''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |- | style='text-align:right'| 42 | | ''[[:d:Q1123712|Palazzo Paolo e Niccolò Interiano]]'' | [[Файл:Palazzo Interiano Pallavicini Genoa.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Interiano Pallavicini (Genoa)|Palazzo Interiano Pallavicini (Genoa)]] | | |- | style='text-align:right'| 43 | | ''[[:d:Q1214318|Longobards in Italy, Places of Power]]'' | [[Файл:Cividale, tempietto longobardo 01.JPG|center|128px]] | | [[:commons:Category:Longobard places of power World Heritage Site|Longobard places of power World Heritage Site]] | ''[[:d:Q65028465|The Gastaldaga area and the Episcopal complex]]''<br/>''[[:d:Q55586076|The monumental area with the monastic complex of San Salvatore-Santa Giulia]]''<br/>''[[:d:Q3895463|Archaeological Park of Castelseprio]]''<br/>''[[:d:Q1868633|Basilica of San Salvatore, Spoleto]]''<br/>''[[:d:Q3983167|Temple of Clitumnus]]''<br/>''[[:d:Q3685237|Santa Sofia monumental complex]]''<br/>''[[:d:Q1448870|Sanctuary of Saint Michael the Archangel]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |- | style='text-align:right'| 44 | | ''[[:d:Q1238775|domus de janas]]'' | [[Файл:Sassari - Domus de jamas di Molafà (03).JPG|center|128px]] | | [[:commons:Category:Domus de janas|Domus de janas]] | | ''[[:d:Q23038977|(iii)]]'' |- | style='text-align:right'| 45 | | ''[[:d:Q2558177|World Heritage Dolomites]]'' | | | | | |- | style='text-align:right'| 46 | | ''[[:d:Q2707802|Historic Centre of Florence]]'' | [[Файл:Ponte Vecchio 001.jpg|center|128px]] | [[Флоренция]] | [[:commons:Category:Historic centre of Florence|Historic centre of Florence]] | ''[[:d:Q1015257|Oltrarno]]''<br/>''[[:d:Q913295|Fortezza da Basso]]'' | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |- | style='text-align:right'| 47 | | ''[[:d:Q2945646|Historic Centre of the City of Pienza]]'' | [[Файл:Pienza-03.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q91341|Pienza]]'' | [[:commons:Category:Historic Centre of the City of Pienza|Historic Centre of the City of Pienza]] | | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 48 | | ''[[:d:Q2962401|Rhaetian Railway in the Albula / Bernina Landscapes]]'' | [[Файл:GlacierLandwasser.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|Canton of the Grisons]]''<br/>''[[:d:Q16282|Province of Sondrio]]'' | [[:commons:Category:Rhätische Bahn in the Albula and Bernina landscapes|Rhätische Bahn in the Albula and Bernina landscapes]] | ''[[:d:Q680834|Albula Railway]]''<br/>''[[:d:Q277177|Bernina railway line]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 49 | | ''[[:d:Q3361280|Palazzo Angelo Giovanni Spinola]]'' | [[Файл:Palazzo Angelo Giovanni Spinola 01.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Angelo Giovanni Spinola (Genoa)|Palazzo Angelo Giovanni Spinola (Genoa)]] | | |- | style='text-align:right'| 50 | | ''[[:d:Q3361333|Palazzo Spinola di Pellicceria]]'' | [[Файл:Genova-Palazzo Spinola-DSCF7485.JPG|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Spinola in Pellicceria (Genoa)|Palazzo Spinola in Pellicceria (Genoa)]] | ''[[:d:Q3757770|National Galleries of Palazzo Spinola]]'' | |- | style='text-align:right'| 51 | | ''[[:d:Q3485435|Monte San Giorgio site fossils]]'' | [[Файл:Pachypleurosaurus.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|Тичино кантоны]]''<br/>''[[:d:Q16299|Province of Varese]]'' | [[:commons:Category:Monte San Giorgio (Unesco)|Monte San Giorgio (Unesco)]] | | ''[[:d:Q23038983|(viii)]]'' |- | style='text-align:right'| 52 | | ''[[:d:Q3575761|Archaeological Area and the Patriarchal Basilica of Aquileia]]'' | [[Файл:Udine aquileia2.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q53216|Aquileia]]'' | [[:commons:Category:Archaeological Area and the Patriarchal Basilica of Aquileia|Archaeological Area and the Patriarchal Basilica of Aquileia]] | ''[[:d:Q810128|Basilica of Our Lady of the Assumption, St. Hermagoras and St. Fortunatus]]''<br/>''[[:d:Q21093704|archaeological area of Aquileia]]'' | ''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |- | style='text-align:right'| 53 | | ''[[:d:Q3678423|Verona historic center]]'' | [[Файл:Piazza dei Signori (Verona).jpg|center|128px]] | [[Верона]] | | ''[[:d:Q1063320|Porta Borsari]]''<br/>''[[:d:Q1153879|Arco dei Gavi]]''<br/>''[[:d:Q3908725|Porta Leoni]]''<br/>''[[:d:Q540546|Ponte Pietra]]''<br/>''[[:d:Q1477572|Roman theatre of Verona]]''<br/>''[[:d:Q641556|Verona Arena]]''<br/>''[[:d:Q2253540|Scaliger Tombs]]''<br/>''[[:d:Q1056360|piazza Bra]]''<br/>''[[:d:Q3889598|Palazzo Barbieri]]''<br/>''[[:d:Q3774323|Gran Guardia]]''<br/>''[[:d:Q2717102|piazza delle Erbe]]''<br/>''[[:d:Q21263209|Synagogue]]''<br/>''[[:d:Q2713844|Verona Cathedral]]''<br/>''[[:d:Q3694628|Corso Porta Nuova]]''<br/>''[[:d:Q3891177|House of degli Honorij]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 54 | | ''[[:d:Q3889530|Palazzo Ambrogio Di Negro]]'' | [[Файл:Genova Piazza Banchi 2.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Ambrogio Di Negro|Palazzo Ambrogio Di Negro]] | | |- | style='text-align:right'| 55 | | ''[[:d:Q3889577|Palazzo Baldassarre Lomellini]]'' | [[Файл:Palazzo Baldassarre Lomellini o palazzo di Cristoforo Spinola, Genova.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Baldassarre Lomellini|Palazzo Baldassarre Lomellini]] | | |- | style='text-align:right'| 56 | | ''[[:d:Q3889631|Palazzo Belimbau]]'' | [[Файл:Genova-palazzo Belimbau.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Belimbau|Palazzo Belimbau]] | | |- | style='text-align:right'| 57 | | ''[[:d:Q3889811|Palazzo Carrega-Cataldi]]'' | [[Файл:Genova-DSCF7473.JPG|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Carrega-Cataldi|Palazzo Carrega-Cataldi]] | | |- | style='text-align:right'| 58 | | ''[[:d:Q3889823|Palazzo Cattaneo Adorno]]'' | [[Файл:Palazzo Cattaneo-Adorno01.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Cattaneo Adorno (Genoa)|Palazzo Cattaneo Adorno (Genoa)]] | | |- | style='text-align:right'| 59 | | ''[[:d:Q3889944|Palazzo Cosmo Centurione]]'' | [[Файл:Genova-AP-1010522.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Cosmo Centurione|Palazzo Cosmo Centurione]] | | |- | style='text-align:right'| 60 | | ''[[:d:Q3889992|Palazzo Croce De Marini]]'' | [[Файл:Palazzo De Marini-Croce.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Croce De Marini|Palazzo Croce De Marini]] | | |- | style='text-align:right'| 61 | | ''[[:d:Q3890068|Palazzo Di Negro Emanuele Filiberto]]'' | [[Файл:PalazzoEmanueleFilibertoDiNegro2JPG.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Emanuele Filiberto Di Negro|Palazzo Emanuele Filiberto Di Negro]] | | |- | style='text-align:right'| 62 | | ''[[:d:Q3890183|Palazzo Gerolamo Grimaldi]]'' | [[Файл:Palazzo della Meridiana Facciata piazza.JPG|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Gerolamo Grimaldi (Genoa)|Palazzo Gerolamo Grimaldi (Genoa)]] | | |- | style='text-align:right'| 63 | | ''[[:d:Q3890217|Palazzo Giorgio Centurione]]'' | [[Файл:Palazzo Giorgio Centurione 09.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Giorgio Centurione|Palazzo Giorgio Centurione]] | | |- | style='text-align:right'| 64 | | ''[[:d:Q3890219|Palazzo Spinola Giorgio]]'' | [[Файл:PalazzoGiorgioSpinola3.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Giorgio Spinola (Genoa)|Palazzo Giorgio Spinola (Genoa)]] | | |- | style='text-align:right'| 65 | | ''[[:d:Q3890337|Palazzo Lercari-Parodi]]'' | [[Файл:Palazzo Lercari-Parodi 001.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Lercari-Parodi|Palazzo Lercari-Parodi]] | | |- | style='text-align:right'| 66 | | ''[[:d:Q3890351|Palazzo Stefano Lomellini]]'' | [[Файл:Palazzo Lomellini-Doria Lamba05.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Lomellini Doria Lamba (Genoa)|Palazzo Lomellini Doria Lamba (Genoa)]] | | |- | style='text-align:right'| 67 | | ''[[:d:Q3890545|Palazzo Ayrolo Negrone]]'' | [[Файл:Palazzo Negrone 02.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Ayrolo Negrone|Palazzo Ayrolo Negrone]] | | |- | style='text-align:right'| 68 | | ''[[:d:Q3890553|Palazzo Nicolò Spinola di San Luca]]'' | [[Файл:Portale di Palazzo Nicolo Spinola Genova.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Nicolò Spinola (Genoa)|Palazzo Nicolò Spinola (Genoa)]] | | |- | style='text-align:right'| 69 | | ''[[:d:Q3890590|Palazzo Pallavicini Cambiaso]]'' | [[Файл:Palazzo Pallavicini Cambiaso 05.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Pallavicini Cambiaso (Genoa)|Palazzo Pallavicini Cambiaso (Genoa)]] | | |- | style='text-align:right'| 70 | | ''[[:d:Q3890608|Palazzo Pantaleo Spinola]]'' | [[Файл:Palazzo Pantaleo Spinola03.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Pantaleo Spinola|Palazzo Pantaleo Spinola]] | | |- | style='text-align:right'| 71 | | ''[[:d:Q3890951|Palazzo De Mari Stefano]]'' | [[Файл:PalazzoStefanoDeMari.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Stefano De Mari|Palazzo Stefano De Mari]] | | |- | style='text-align:right'| 72 | | ''[[:d:Q3909051|porticoes of Bologna]]'' | [[Файл:I colori di Via Farini.jpg|center|128px]] | [[Болонья]] | [[:commons:Category:Porticos in Bologna|Porticos in Bologna]] | ''[[:d:Q35972985|portico di via Santa Caterina]]''<br/>''[[:d:Q35972933|Portico di Santo Stefano]]''<br/>''[[:d:Q108040840|portico di via Galliera]]''<br/>''[[:d:Q108040841|portico del Baraccano]]''<br/>''[[:d:Q35973050|Portico del Pavaglione]]''<br/>''[[:d:Q56258744|Portico di San Luca]]''<br/>''[[:d:Q108040845|portici di via Zamboni]]''<br/>''[[:d:Q108040846|portico della Certosa]]''<br/>''[[:d:Q35972957|Portici di via Farini]]''<br/>''[[:d:Q108040852|portici di strada Maggiore]]''<br/>''[[:d:Q108040853|edificio porticato del quartiere Barca]]''<br/>''[[:d:Q108040854|edificio porticato del MAMbo]]''<br/>''[[:d:Q106054329|Portico di Santa Maria dei Servi]]'' | ''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 73 | | ''[[:d:Q5406650|Palazzo Gio Battista Grimaldi]]'' | [[Файл:PalazzoGioBattistaGrimaldi PiazzaSLuca.jpg|center|128px]] | [[Җенова]] | [[:commons:Category:Palazzo Gio Battista Grimaldi (piazza San Luca)|Palazzo Gio Battista Grimaldi (piazza San Luca)]] | | |- | style='text-align:right'| 74 | | ''[[:d:Q9724840|Historic Centre of San Gimignano]]'' | [[Файл:San Gimignano - Piazza della Cisterna da torre grossa.JPG|center|128px]] | [[Сан-Джиминьяно]] | [[:commons:Category:Historic Centre of San Gimignano|Historic Centre of San Gimignano]] | | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 75 | | ''[[:d:Q10293286|Genoa: Le Strade Nuove and the system of the Palazzi dei Rolli]]'' | [[Файл:Palazzo Reale Galleria degli Specchi Genova.png|center|128px]] | [[Җенова]] | | ''[[:d:Q204812|Strade Nuove]]''<br/>''[[:d:Q1638371|Palazzi dei Rolli]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 76 | | ''[[:d:Q10351991|Portovenere, Cinque Terre, and the Islands (Palmaria, Tino and Tinetto)]]'' | [[Файл:Portovenere, Cinque Terre, and the Islands (Palmaria, Tino and Tinetto).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q16188|Province of La Spezia]]'' | [[:commons:Category:Portovenere, Cinque Terre, and the Islands (Palmaria, Tino and Tinetto)|Portovenere, Cinque Terre, and the Islands (Palmaria, Tino and Tinetto)]] | ''[[:d:Q65015905|Cinque Terre and Portovenere]]''<br/>''[[:d:Q757114|Palmaria]]''<br/>''[[:d:Q660758|Tino]]''<br/>''[[:d:Q752505|Tinetto]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' |- | style='text-align:right'| 77 | | ''[[:d:Q11352141|Venice and its Lagoon]]'' | [[Файл:Wenecja Most Rialto.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q3678587|Metropolitan City of Venice]]'' | [[:commons:Category:Venice and its Lagoon|Venice and its Lagoon]] | ''[[:d:Q76925|Venetian Lagoon]]''<br/>[[Венеция]] | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |- | style='text-align:right'| 78 | | ''[[:d:Q15221022|Cathedral, Torre Civica and Piazza Grande, Modena]]'' | [[Файл:Piazza Grande Modena Facciata.jpg|center|128px]] | [[Модена]] | | ''[[:d:Q2718057|piazza Grande]]''<br/>''[[:d:Q753721|Күккә чыккан изге Мария һәм изге Джеминиано исемендәге Модена кафедраль соборы]]''<br/>''[[:d:Q3889901|Palazzo Comunale]]''<br/>''[[:d:Q569767|Torre della Ghirlandina]]''<br/>''[[:d:Q65016054|piazza della Torre]]''<br/>''[[:d:Q65016070|Archbishop's Palace]]'' | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 79 | | ''[[:d:Q15602246|Etruscan Necropolises of Cerveteri and Tarquinia]]'' | [[Файл:Cerveteri, necropoli della banditaccia, via sepolcrale principale, 02.jpg|center|128px]] | [[Черветере]]<br/>[[Таркуйния]] | [[:commons:Category:Etruscan Necropolises of Cerveteri and Tarquinia|Etruscan Necropolises of Cerveteri and Tarquinia]] | ''[[:d:Q859735|Necropolis Banditaccia]]''<br/>''[[:d:Q2564175|Necropolis of Monterozzi]]'' | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 80 | | ''[[:d:Q15604441|Syracuse and the Rocky Necropolis of Pantalica]]'' | [[Файл:Temple of Apollo, Syracuse, Sicily.JPG|center|128px]] | ''[[:d:Q25510290|Free Municipal Consortium of Syracuse]]'' | [[:commons:Category:Syracuse and the Rocky Necropolis of Pantalica|Syracuse and the Rocky Necropolis of Pantalica]] | ''[[:d:Q931434|necropolis of Pantalica]]''<br/>''[[:d:Q65028310|Epipolae, Achradina, Tyche and Neapolis, Euryalus Castle, Dionysian fortifications and the Scala Greca area]]''<br/>''[[:d:Q1233234|Ortygia]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |- | style='text-align:right'| 81 | | ''[[:d:Q15623665|Mantua and Sabbioneta]]'' | [[Файл:Mantova Skyline.jpg|center|128px]] | [[Мантуя]]<br/>[[Саббьонета]] | [[:commons:Category:Mantua and Sabbioneta|Mantua and Sabbioneta]] | [[Мантуя]]<br/>[[Саббьонета]] | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]'' |- | style='text-align:right'| 82 | | ''[[:d:Q16064866|The Great Spa Towns of Europe]]'' | [[Файл:2018-09-14 Terme Tettuccio Tempio Termale 09.jpg|center|128px]] | | [[:commons:Category:Great Spas of Europe|Great Spas of Europe]] | ''[[:d:Q39865|Spa]]''<br/>[[Карловы-Вары]]<br/>[[Баден (Түбән Австрия)]]<br/>''[[:d:Q523469|Марианске-Лазне]]''<br/>''[[:d:Q756581|Франтишкови-Лазне]]''<br/>[[Баден-Баден]]<br/>[[Бад-Киссинген]]<br/>[[Бад-Эмс]]<br/>[[Монтекатини-Терме]]<br/>[[Виши]]<br/>[[Бас (шәһәр)]] | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]'' |- | style='text-align:right'| 83 | | ''[[:d:Q16735627|Ferrara, City of the Renaissance, and its Po Delta]]'' | [[Файл:Ferrara - Palazzo Municipale.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q16168|Province of Ferrara]]'' | | [[Феррара]]<br/>''[[:d:Q65011083|Pallazzo Diamantina]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |- | style='text-align:right'| 84 | | ''[[:d:Q16886821|Early Christian Monuments of Ravenna]]'' | [[Файл:Early Christian Monuments of Ravenna.jpg|center|128px]] | [[Равенна]] | [[:commons:Category:Early Christian Monuments of Ravenna|Early Christian Monuments of Ravenna]] | ''[[:d:Q1449217|Arian Baptistry]]''<br/>''[[:d:Q644288|Mausoleum of Galla Placidia]]''<br/>''[[:d:Q1256487|Baptistry of Neon]]''<br/>''[[:d:Q832278|Basilica of Sant'Apollinare Nuovo]]''<br/>''[[:d:Q744552|Basilica of Sant'Apollinare in Classe]]''<br/>''[[:d:Q721817|Basilica of San Vitale]]''<br/>''[[:d:Q600062|Archbishop's Chapel, Ravenna]]''<br/>''[[:d:Q289427|Mausoleum of Theodoric]]'' | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 85 | | ''[[:d:Q16913064|The Trulli of Alberobello]]'' | [[Файл:Alberobello Trulli.jpg|center|128px]] | [[Альберобелло]] | [[:commons:Category:Trulli in Alberobello|Trulli in Alberobello]] | ''[[:d:Q858823|Casa d'Amore]]''<br/>''[[:d:Q65011735|Piazza del Mercato]]''<br/>''[[:d:Q55369197|Museo Casa Pezzolla]]''<br/>''[[:d:Q1324513|Trullo Sovrano]]''<br/>''[[:d:Q65011754|Quartiere Aja Piccola]]''<br/>''[[:d:Q65011756|Quartiere Monti]]'' | ''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' |- | style='text-align:right'| 86 | | ''[[:d:Q16913154|Assisi, the Basilica of San Francesco and Other Franciscan Sites]]'' | [[Файл:San Francesco Basilica2.jpg|center|128px]] | [[Ассизи]] | [[:commons:Category:Assisi, the Basilica of San Francesco and Other Franciscan Sites|Assisi, the Basilica of San Francesco and Other Franciscan Sites]] | ''[[:d:Q65017042|Town of Assisi, San Damiano, Eremo delle Carceri, Santuario di Rivotorto and cultural landscape]]''<br/>''[[:d:Q65017043|Basilique de Santa Maria degli Angeli et le Palais des Capitaines du Pardon]]'' | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |- | style='text-align:right'| 87 | | ''[[:d:Q16920958|Archaeological Areas of Pompei, Herculaneum and Torre Annunziata]]'' | [[Файл:Campania Pompei3 tango7174.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q15123|Province of Naples]]'' | | ''[[:d:Q18222399|archaeological excavations of Pompeii]]''<br/>''[[:d:Q178813|Herculaneum]]''<br/>''[[:d:Q1241298|Villa of the Mysteries]]''<br/>''[[:d:Q1347586|Villa of the Papyri]]''<br/>''[[:d:Q16612568|theatre of Herculaneum]]''<br/>''[[:d:Q542944|Villa Poppaea]]''<br/>''[[:d:Q55588235|Villa of L. Crassius Tertius]]'' | ''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' |- | style='text-align:right'| 88 | | ''[[:d:Q16962666|18th-Century Royal Palace at Caserta with the Park, the Aqueduct of Vanvitelli, and the San Leucio Complex]]'' | | ''[[:d:Q16153|Province of Caserta]]''<br/>''[[:d:Q16134|Province of Benevento]]'' | [[:commons:Category:18th-Century Royal Palace at Caserta with the Park, the Aqueduct of Vanvitelli, and the San Leucio Complex|18th-Century Royal Palace at Caserta with the Park, the Aqueduct of Vanvitelli, and the San Leucio Complex]] | ''[[:d:Q327983|Palace of Caserta]]''<br/>''[[:d:Q841554|Aqueduct of Vanvitelli]]''<br/>''[[:d:Q846499|San Leucio]]'' | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 89 | | ''[[:d:Q17163308|Historic Centre of Urbino]]'' | [[Файл:Historic Centre of Urbino-112089.jpg|center|128px]] | [[Урбино]] | | | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 90 | | ''[[:d:Q17163322|Historic Centre of Siena]]'' | [[Файл:Historic Centre of Siena-112713.jpg|center|128px]] | [[Сиена]] | [[:commons:Category:Historic Centre of Siena|Historic Centre of Siena]] | | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 91 | | ''[[:d:Q17296768|The Vineyard Landscape of Piedmont: Langhe-Roero and Monferrato]]'' | [[Файл:Grinzane cavour castello.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q15091|Province of Cuneo]]''<br/>''[[:d:Q15099|Province of Asti]]''<br/>''[[:d:Q15097|Province of Alessandria]]'' | [[:commons:Category:Vineyard Landscape of Piedmont: Langhe-Roero and Monferrato|Vineyard Landscape of Piedmont: Langhe-Roero and Monferrato]] | ''[[:d:Q19865|Langhe]]''<br/>''[[:d:Q3662629|Castle of Grinzane Cavour]]''<br/>''[[:d:Q18353|Barbaresco]]''<br/>[[Ницца-Монферрато]]<br/>[[Канелли]]<br/>''[[:d:Q19868|Montferrat]]'' | ''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' |- | style='text-align:right'| 92 | | ''[[:d:Q18448486|Historic Centre of Rome, the Properties of the Holy See in that City Enjoying Extraterritorial Rights and San Paolo Fuori le Mura]]'' | [[Файл:073ForoTraiano.jpg|center|128px]] | [[Рим]] | [[:commons:Category:Historic centre of Rome|Historic centre of Rome]] | ''[[:d:Q523026|historic centre of Rome]]''<br/>''[[:d:Q231699|Basilica of Saint Paul outside the Walls]]''<br/>[[Санта-Мария-Маджоре]]<br/>''[[:d:Q5197044|Palazzo San Callisto]]''<br/>''[[:d:Q2031943|Palazzo della Cancelleria]]''<br/>''[[:d:Q1473122|Palazzo di Propaganda Fide]]''<br/>''[[:d:Q7126276|Palace of the Holy Office]]''<br/>''[[:d:Q20652595|Palazzo dei Convertendi]]''<br/>''[[:d:Q20669448|Palazzo San Pio X]]''<br/>''[[:d:Q20650127|Palazzo Maffei Marescotti]]''<br/>''[[:d:Q56473964|Palazzo detto dei Propilei]]''<br/>''[[:d:Q468405|Lateran]]''<br/>''[[:d:Q114439265|Extraterritorial properties of the Holy See in Gianicolo]]'' | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |- | style='text-align:right'| 93 | | ''[[:d:Q18649472|Late Baroque Towns of the Val di Noto]]'' | [[Файл:Noto San Domenico.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q20991246|Metropolitan City of Catania]]''<br/>''[[:d:Q26160405|Free Municipal Consortium of Ragusa]]''<br/>''[[:d:Q25510290|Free Municipal Consortium of Syracuse]]'' | [[:commons:Category:Late Baroque towns of the Val di Noto|Late Baroque towns of the Val di Noto]] | [[Кальтаджироне]]<br/>[[Милителло-ин-Валь-ди-Катания]]<br/>[[Катания]]<br/>[[Модика]]<br/>[[Ното (Сицилия)|Ното]]<br/>[[Палаццоло-Акрейде]]<br/>[[Рагуса]]<br/>[[Шикли]] | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' |- | style='text-align:right'| 94 | | ''[[:d:Q20963672|Arab-Norman Palermo and the Cathedral Churches of Cefalú and Monreale]]'' | [[Файл:Arab-Norman Palermo montage.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q16227|Province of Palermo]]'' | [[:commons:Category:Arab-Norman Palermo and the Cathedral Churches of Cefalù and Monreale|Arab-Norman Palermo and the Cathedral Churches of Cefalù and Monreale]] | ''[[:d:Q65028547|Royal Palace and Palatine Chapel]]''<br/>''[[:d:Q745359|San Giovanni degli Eremiti]]''<br/>''[[:d:Q1644597|Martorana]]''<br/>''[[:d:Q2066497|Chiesa di San Cataldo]]''<br/>''[[:d:Q1478407|Палермо җәмигы]]''<br/>''[[:d:Q1000054|Zisa Palace]]''<br/>''[[:d:Q1262976|Admiral's bridge]]''<br/>''[[:d:Q1354756|Cefalù Cathedral]]''<br/>''[[:d:Q1303856|Cattedrale di Monreale]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 95 | | ''[[:d:Q32797097|The Venetian Works of defence between 15th and 17th centuries]]'' | [[Файл:Cinta muraria di Palmanova.jpg|center|128px]] | | [[:commons:Category:Venetian Works of Defence between the 16th and 17th Centuries: Stato da Terra – Western Stato da Mar|Venetian Works of Defence between the 16th and 17th Centuries: Stato da Terra – Western Stato da Mar]] | ''[[:d:Q3867341|Fortified city of Bergamo]]''<br/>''[[:d:Q26258009|Fortified city of Peschiera del Garda]]''<br/>''[[:d:Q302975|Palmanova Fortress]]''<br/>''[[:d:Q32979674|Defensive System of Zadar]]''<br/>''[[:d:Q7590832|St. Nicholas Fortress]]''<br/>''[[:d:Q12907852|Fortifications of Kotor]]'' | ''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 96 | | ''[[:d:Q55739617|The Sassi and the Park of the Rupestrian Churches of Matera]]'' | [[Файл:Matera Sassi.jpg|center|128px]] | [[Матера]]<br/>[[Монтескальозо]] | | ''[[:d:Q2350404|Sassi di Matera]]''<br/>''[[:d:Q3895535|Park of the Rupestrian Churches of Matera]]'' | ''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' |- | style='text-align:right'| 97 | | ''[[:d:Q65016468|Cilento and Vallo di Diano National Park with the Archeological Sites of Paestum and Velia, and the Certosa di Padula]]'' | [[Файл:Cilento and Vallo di Diano National Park with the Archeological Sites of Paestum and Velia, and the Certosa di Padula-112485.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q16271|Province of Salerno]]'' | | ''[[:d:Q65016566|Paestum, Velia, the Certosa di Padula, Mount Cervati and the Vallo di Diano]]''<br/>''[[:d:Q65016568|Punta Licosa and the Mount Stella region]]''<br/>''[[:d:Q65016570|Capo Palinuro, Punta degli Infreschi and the Mount Bulgheria region]]'' | ''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 98 | | ''[[:d:Q65028346|The Dolomites]]'' | [[Файл:Tre Cime di Lavaredo-Vista da Rif Lavaredo.JPG|center|128px]] | [[Трентино-Альто-Адиҗе]]<br/>[[Венеция (төбәк)|Венето]] | | ''[[:d:Q65028370|Pelmo-Croda da Lago]]''<br/>''[[:d:Q203241|Marmolada]]''<br/>''[[:d:Q65028373|Pale di San Martino San Lucano – Dolomiti Bellunesi – Vette Feltrine]]''<br/>''[[:d:Q65028374|Dolomiti Friulane e d'Oltre Piave]]''<br/>''[[:d:Q65028375|Dolomiti Settentrionali Cadorine, Sett Sass]]''<br/>''[[:d:Q65028376|Puez-Odle / Puez-Geisler / Pöz-Odles]]''<br/>''[[:d:Q65028377|Sciliar-Catinaccio]]''<br/>''[[:d:Q656334|Bletterbach]]''<br/>''[[:d:Q909889|Brenta group]]'' | ''[[:d:Q23038981|(vii)]]''<br/>''[[:d:Q23038983|(viii)]]'' |- | style='text-align:right'| 99 | | ''[[:d:Q65029145|Le Colline del Prosecco di Conegliano e Valdobbiadene]]'' | [[Файл:Hillside View of Valdobbiadene.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q16292|Province of Treviso]]'' | [[:commons:Category:Le Colline del Prosecco di Conegliano e Valdobbiadene|Le Colline del Prosecco di Conegliano e Valdobbiadene]] | | ''[[:d:Q23038979|(v)]]'' |- | style='text-align:right'| 100 | | ''[[:d:Q107674350|Padua's fourteenth-century fresco cycles]]'' | [[Файл:Padova Cappella degli Scrovegni Innen Langhaus Ost 1.jpg|center|128px]] | [[Падова]] | [[:commons:Category:Padova Urbs picta|Padova Urbs picta]] | ''[[:d:Q963954|Scrovegni Chapel]]''<br/>''[[:d:Q3585946|Church of the Eremitani]]''<br/>''[[:d:Q2517428|Palazzo della Ragione]]''<br/>''[[:d:Q3836425|Loggia dei Carraresi]]''<br/>''[[:d:Q3636809|Padua Baptistery]]''<br/>''[[:d:Q810139|Basilica of Saint Anthony of Padua]]''<br/>''[[:d:Q1410739|St. George's Oratory]]''<br/>''[[:d:Q3884705|oratorio di San Michele]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]'' |- | style='text-align:right'| 101 | | ''[[:d:Q109123298|Ivrea, industrial city of the 20th century]]'' | [[Файл:Ivrea Montenavale EXMensa 05.JPG|center|128px]] | [[Иврея]] | [[:commons:Category:Ivrea, industrial city of the 20th century|Ivrea, industrial city of the 20th century]] | | ''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 102 | | ''[[:d:Q129503044|Via Appia. Regina Viarum]]'' | | | | ''[[:d:Q189417|Appian Way]]''<br/>''[[:d:Q432579|Via Traiana]]'' | |} {{Wikidata list end}} == Намзәтләр == {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q38. ?item wdt:P1435 wd:Q1459900 } |section= |sort=P571 |columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p527,p2614:критерий}} {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! нәрсәдән тора ! критерий |- | style='text-align:right'| 1 | 1732-09-04 | ''[[:d:Q15210713|Cittadella of Alessandria]]'' | [[Файл:Cittadella Alessandria mag.jpg|center|128px]] | [[Алессандрия]] | [[:commons:Category:Cittadella of Alessandria|Cittadella of Alessandria]] | | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 2 | 1997 | ''[[:d:Q1091298|Sila National Park]]'' | [[Файл:Parco Nazionale della Sila, Lago Cecita 1.jpg|center|128px]] | [[Калабрия]]<br/>[[Акри (Козенца)|Акри]]<br/>[[Альби (Калабрия)|Альби]]<br/>[[Априльяно]]<br/>[[Боккильеро]]<br/>''[[:d:Q30092675|Casali del Manco]]''<br/>[[Челико]]<br/>''[[:d:Q49390676|Corigliano-Rossano]]''<br/>[[Котроней]]<br/>[[Лонгобукко]]<br/>[[Маджизано]]<br/>[[Мезорака]]<br/>[[Петилия-Поликастро]]<br/>[[Петрона]]<br/>[[Сан-Джованни-ин-Фьоре]]<br/>[[Савелли]]<br/>[[Серсале]]<br/>[[Спезанно-делла-Сила]]<br/>[[Таверна (коммуна)]]<br/>[[Цагаризе]] | [[:commons:Category:Sila National Park|Sila National Park]] | ''[[:d:Q55421040|pinete del Roncino]]''<br/>''[[:d:Q3936552|Riserva naturale Coturelle Piccione]]''<br/>''[[:d:Q55421001|Monte Femminamorta]]''<br/>''[[:d:Q55421007|Fiume Tacina]]''<br/>''[[:d:Q55421038|Monte Gariglione]]''<br/>''[[:d:Q3936588|réserve naturelle Gariglione-Pisarello]]''<br/>''[[:d:Q55420976|Nocelleto]]''<br/>''[[:d:Q55420973|Juri Vetere Soprano]]''<br/>''[[:d:Q55420945|Timpone della Carcara]]''<br/>''[[:d:Q55420949|Acqua di Faggio]]''<br/>''[[:d:Q55420941|palude del Lago Ariamacina]]''<br/>''[[:d:Q55420942|Macchia Sacra]]''<br/>''[[:d:Q55420947|Monte Curcio]]''<br/>''[[:d:Q55420971|Serra Stella]]''<br/>''[[:d:Q55420967|pineta del Cupone]]''<br/>''[[:d:Q55420964|S. Salvatore]]''<br/>''[[:d:Q55420970|Pianori di Macchialonga]]''<br/>''[[:d:Q3936732|Riserva naturale Trenta Coste]]''<br/>''[[:d:Q55420939|Bosco di Gallopane]]''<br/>''[[:d:Q3936625|Macchia della Mare - S.Salvatore Nature reserve]]''<br/>''[[:d:Q3936725|Riserva naturale Tasso Camigliatello Silano]]''<br/>''[[:d:Q3936587|Riserva naturale Gallopane]]''<br/>''[[:d:Q3936704|Riserva naturale Poverella Villaggio Mancuso]]''<br/>''[[:d:Q3936596|Riserva naturale I Giganti della Sila]]'' | ''[[:d:Q23038983|(viii)]]''<br/>''[[:d:Q23038985|(ix)]]''<br/>''[[:d:Q23038986|(x)]]'' |- | style='text-align:right'| 3 | 1999 | ''[[:d:Q1537757|Ligurian Sea Cetacean Sanctuary]]'' | [[Файл:Stenella striata.JPG|center|128px]] | | [[:commons:Category:Pelagos Sanctuary for Mediterranean Marine Mammals|Pelagos Sanctuary for Mediterranean Marine Mammals]] | ''[[:d:Q3622009|Area marina protetta Isola dell'Asinara]]''<br/>''[[:d:Q55752991|Area marina protetta Secche della Meloria]]'' | ''[[:d:Q23038981|(vii)]]''<br/>''[[:d:Q23038985|(ix)]]''<br/>''[[:d:Q23038986|(x)]]'' |- | style='text-align:right'| 4 | -312 | ''[[:d:Q189417|Appian Way]]'' | [[Файл:Appian Way.jpg|center|128px]] | [[Рим]]<br/>[[Бриндизи]] | [[:commons:Category:Via Appia|Via Appia]] | ''[[:d:Q78998849|Decennovium]]'' | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |- | style='text-align:right'| 5 | 7th century BCE | [[Орвието]] | [[Файл:Orvieto panorama.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q16286|province of Terni]]'' | [[:commons:Category:Orvieto|Orvieto]] | | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' |- | style='text-align:right'| 6 | | [[Бергамо]] | [[Файл:The Upper City of Bergamo. View from Via al Castello. Italy.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q16137|Province of Bergamo]]'' | [[:commons:Category:Bergamo|Bergamo]] | | ''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 7 | | ''[[:d:Q53302|Palmanova]]'' | [[Файл:Aerial image of Palmanova (view from the northwest).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q104182212|regional decentralization entity of Udine]]'' | [[:commons:Category:Palmanova|Palmanova]] | | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 8 | | [[Вольтерра]] | [[Файл:Volterra al atardecer (5113682960).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q16244|Province of Pisa]]'' | [[:commons:Category:Volterra|Volterra]] | | ''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' |- | style='text-align:right'| 9 | | [[Чивита ди Баньореҗо]] | [[Файл:Civita (Bagnoregio) - Panorama.jpg|center|128px]] | [[Баньореджо]] | [[:commons:Category:Civita di Bagnoregio|Civita di Bagnoregio]] | | ''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' |- | style='text-align:right'| 10 | | ''[[:d:Q625139|Kras]]'' | [[Файл:Karst italy limestone.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q125323|Slovenian Littoral]]'' | [[:commons:Category:Karst Plateau|Karst Plateau]] | | ''[[:d:Q23038981|(vii)]]''<br/>''[[:d:Q23038983|(viii)]]''<br/>''[[:d:Q23038985|(ix)]]''<br/>''[[:d:Q23038986|(x)]]'' |- | style='text-align:right'| 11 | | ''[[:d:Q671343|Mont Blanc massif]]'' | [[Файл:MonteBiancoAug082024 01.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|Canton of Valais]]''<br/>[[Валле д'Аоста]]<br/>''[[:d:Q12751|Haute-Savoie]]''<br/>''[[:d:Q12745|Savoie]]'' | [[:commons:Category:Massif du Mont-Blanc|Massif du Mont-Blanc]] | | ''[[:d:Q23038981|(vii)]]''<br/>''[[:d:Q23038983|(viii)]]''<br/>''[[:d:Q23038985|(ix)]]''<br/>''[[:d:Q23038986|(x)]]'' |- | style='text-align:right'| 12 | | ''[[:d:Q730500|Asinara]]'' | [[Файл:Isola dell'Asinara - vista da Torre del Falcone.JPG|center|128px]] | [[Порто-Торрес]] | | | ''[[:d:Q23038981|(vii)]]''<br/>''[[:d:Q23038985|(ix)]]''<br/>''[[:d:Q23038986|(x)]]'' |- | style='text-align:right'| 13 | | ''[[:d:Q894646|Hanbury botanical gardens]]'' | [[Файл:Fale - Giardini Botanici Hanbury in Ventimiglia - 656.jpg|center|128px]] | [[Вентимилья]] | [[:commons:Category:Hanbury botanical gardens|Hanbury botanical gardens]] | | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 14 | | ''[[:d:Q3503430|Sulcis]]'' | | ''[[:d:Q16152|Province of Carbonia-Iglesias]]'' | [[:commons:Category:Sulcis|Sulcis]] | | ''[[:d:Q23038985|(ix)]]''<br/>''[[:d:Q23038986|(x)]]'' |- | style='text-align:right'| 15 | | ''[[:d:Q4007440|Val d'Alpone]]'' | [[Файл:Montecchia veduta da nord.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q16314|Province of Verona]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 16 | | ''[[:d:Q16064866|The Great Spa Towns of Europe]]'' | [[Файл:2018-09-14 Terme Tettuccio Tempio Termale 09.jpg|center|128px]] | | [[:commons:Category:Great Spas of Europe|Great Spas of Europe]] | ''[[:d:Q39865|Spa]]''<br/>[[Карловы-Вары]]<br/>[[Баден (Түбән Австрия)]]<br/>''[[:d:Q523469|Марианске-Лазне]]''<br/>''[[:d:Q756581|Франтишкови-Лазне]]''<br/>[[Баден-Баден]]<br/>[[Бад-Киссинген]]<br/>[[Бад-Эмс]]<br/>[[Монтекатини-Терме]]<br/>[[Виши]]<br/>[[Бас (шәһәр)]] | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]'' |- | style='text-align:right'| 17 | | ''[[:d:Q64426577|Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe - extension]]'' | | | | ''[[:d:Q64426621|beech forest Dlaboka Reka]]''<br/>''[[:d:Q1258880|Biogradska Gora]]''<br/>''[[:d:Q116285|Fruška Gora]]''<br/>''[[:d:Q1266612|Tara National Park]]''<br/>''[[:d:Q7253230|Kopaonik National Park]]''<br/>''[[:d:Q1003384|Bukovec Mountains]]''<br/>''[[:d:Q1786462|Stužica]]''<br/>''[[:d:Q13538776|Udava]]''<br/>''[[:d:Q3128707|Havešová]]''<br/>''[[:d:Q3646675|Rožok]]''<br/>''[[:d:Q3919245|Vihorlat]]''<br/>''[[:d:Q12032113|Kyjovský prales]]''<br/>''[[:d:Q8546570|Jizerskohorské bučiny]]''<br/>''[[:d:Q64682283|forêt de la vallée de Lodano]]''<br/>''[[:d:Q64682291|forêt de la Bettlachstock]]''<br/>''[[:d:Q613888|Bieszczady National Park]]''<br/>''[[:d:Q64846148|Chapitre - Petit Buëch]]''<br/>''[[:d:Q64846175|La Tillaie]]''<br/>''[[:d:Q107688451|Beech Forest of Massane]]''<br/>''[[:d:Q3457355|Réserve naturelle nationale de Py]]''<br/>''[[:d:Q64846449|Gros Fouteau - Hauteurs De La Solle]]''<br/>''[[:d:Q64846452|Chêne Brûlé]]''<br/>''[[:d:Q64846458|Gorge Aux Loups]]''<br/>''[[:d:Q64846460|Vallée Jauberton]]''<br/>''[[:d:Q64846463|Béorlots]]''<br/>''[[:d:Q64846465|Rocher De La Combe]]''<br/>''[[:d:Q64846467|La Brèze]]''<br/>''[[:d:Q64846470|Peyrebesse]]''<br/>''[[:d:Q64846471|Moixoses]]''<br/>''[[:d:Q64846473|Sainte-Baume]]''<br/>''[[:d:Q64846477|Saint-Pe-De-Bigorre (De)]]''<br/>''[[:d:Q64846479|Sylve D'Argenson]]''<br/>''[[:d:Q1072838|Pollino National Park]]''<br/>''[[:d:Q382227|Gargano National Park]]''<br/>''[[:d:Q778921|Aspromonte National Park]]''<br/>''[[:d:Q47494652|Foresta del Cansiglio]]''<br/>''[[:d:Q12640322|Janj]]'' | ''[[:d:Q23038985|(ix)]]'' |- | style='text-align:right'| 18 | | ''[[:d:Q64426837|The Mediterranean Alps]]'' | | ''[[:d:Q3139|Диңгез буе Әлпләре]]''<br/>''[[:d:Q3131|Alpes-de-Haute-Provence]]''<br/>''[[:d:Q15091|Province of Cuneo]]''<br/>''[[:d:Q16186|Province of Imperia]]'' | | | ''[[:d:Q23038983|(viii)]]'' |- | style='text-align:right'| 19 | | ''[[:d:Q65028606|Lake Maggiore and Lake D'Orta lakelands]]'' | [[Файл:Lago-Maggiore 1387.JPG|center|128px]] | [[Пьемонт]] | | | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |- | style='text-align:right'| 20 | | ''[[:d:Q65028618|Historic centre of Pavia and Chartreuse]]'' | [[Файл:Santa maria del carmine.jpg|center|128px]] | [[Ломбардия]] | | ''[[:d:Q65028620|historic centre of Pavia]]''<br/>''[[:d:Q654443|Certosa di Pavia]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' |- | style='text-align:right'| 21 | | ''[[:d:Q65028651|Historic Centre of Lucca]]'' | [[Файл:01 Lucca seen from Torre Guinigi.jpg|center|128px]] | [[Лукка]] | | | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 22 | | ''[[:d:Q65028740|Villas of the Papal Nobility]]'' | [[Файл:Palazzo Farnese 06 (Caprarola).JPG|center|128px]] | [[Лацио|Лацио (төбәк)]] | | ''[[:d:Q597957|Villa Farnese]]''<br/>''[[:d:Q2165810|Villa Lante]]''<br/>''[[:d:Q574740|Gardens of Bomarzo]]''<br/>''[[:d:Q21194539|Villa Giustiniani Odescalchi]]''<br/>''[[:d:Q1241849|Villa Mondragone]]''<br/>''[[:d:Q4012398|Villa Parisi]]''<br/>''[[:d:Q1628313|Villa Falconieri]]''<br/>''[[:d:Q3558780|Villa Rufinella]]''<br/>''[[:d:Q748743|Villa Aldobrandini]]''<br/>''[[:d:Q4012194|Villa Lancellotti]]''<br/>''[[:d:Q4012556|Villa Sora]]''<br/>''[[:d:Q1582108|Villa Torlonia]]''<br/>''[[:d:Q4012080|Villa Grazioli]]''<br/>''[[:d:Q4012349|Villa Muti]]''<br/>''[[:d:Q3889845|Palazzo Chigi of Ariccia]]'' | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 23 | | ''[[:d:Q65028748|historic centre of Parma]]'' | [[Файл:I-PR-Parma03.JPG|center|128px]] | [[Парма]] | | | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 24 | | ''[[:d:Q65028752|Salento and the Barocco Leccese]]'' | [[Файл:Puglia Lecce3 tango7174.jpg|center|128px]] | [[Апулия|Пулия]] | | ''[[:d:Q844111|Basilica di Santa Croce]]''<br/>''[[:d:Q3891191|Palazzo dei Celestini]]''<br/>''[[:d:Q929598|Seminary Palace in Lecce]]''<br/>''[[:d:Q1256154|Santa Chiara, Lecce]]''<br/>''[[:d:Q1256448|Santi Niccolò e Cataldo church]]''<br/>''[[:d:Q1255737|San Giovanni Battista]]''<br/>''[[:d:Q30890739|piazza del Duomo]]''<br/>''[[:d:Q3673902|Santa Maria della Purità]]''<br/>''[[:d:Q2645223|Nardò Cathedral]]''<br/>''[[:d:Q3673900|Santa Maria della Purità]]''<br/>''[[:d:Q2942668|Gallipoli Cathedral]]''<br/>''[[:d:Q3670164|San Francesco di Paola]]''<br/>''[[:d:Q3668629|Santissimo Crocifisso]]''<br/>''[[:d:Q3949623|santuario del Santissimo Crocifisso della Pietà]]''<br/>[[Мартина-Франка]]<br/>''[[:d:Q65028777|San Vito Martire]]'' | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 25 | | ''[[:d:Q65028787|Cattolica Monastery in Stilo and Basilian-Byzantine complexes]]'' | [[Файл:Stilocattolica.jpg|center|128px]] | [[Калабрия]] | | ''[[:d:Q747888|Cattolica di Stilo]]''<br/>''[[:d:Q65028792|Basilica di Santa Maria della Roccella]]''<br/>''[[:d:Q3860578|San Giovanni Theristis]]''<br/>''[[:d:Q3603276|Abbazia del Patire]]''<br/>''[[:d:Q16584852|San Marco's oratory]]''<br/>''[[:d:Q65028799|Santa Filomena]]''<br/>''[[:d:Q65028807|baptistery of Santa Severina]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 26 | | ''[[:d:Q65028813|Ponds in the Bay of Oristano and the Sinis Peninsula island of Mal di Ventre]]'' | [[Файл:Mal di ventre.jpg|center|128px]] | [[Сардиния|Сарденья]] | | ''[[:d:Q55255188|pond of S'Ena Arrubia and adjacent area]]''<br/>''[[:d:Q55255190|pond of Corru S'Ittiri]]''<br/>''[[:d:Q55254978|pond Pauli Maiori of Oristano]]''<br/>''[[:d:Q55255192|pond of Mistras of Oristano]]''<br/>''[[:d:Q55255194|pond of Sale 'e Porcus]]''<br/>''[[:d:Q55254980|pond of Cabras]]''<br/>''[[:d:Q55255197|pond of Santa Giusta]]''<br/>''[[:d:Q55255199|pond of Putzu Idu (Salina Manna and Pauli Marigosa)]]''<br/>''[[:d:Q55256102|Mal di Ventre island]]'' | ''[[:d:Q23038985|(ix)]]''<br/>''[[:d:Q23038986|(x)]]'' |- | style='text-align:right'| 27 | | ''[[:d:Q65028833|Romanesque Cathedrals in Puglia]]'' | [[Файл:Bari BW 2016-10-19 13-35-11 stitch.jpg|center|128px]] | [[Апулия|Пулия]] | | ''[[:d:Q550514|Basilica of Saint Nicholas]]''<br/>''[[:d:Q2942318|Cathedral of Saint Conrad]]''<br/>''[[:d:Q2942572|Otranto Cathedral]]''<br/>''[[:d:Q174693|Troia Cathedral]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 28 | | ''[[:d:Q65028865|Taormina and Isola Bella]]'' | [[Файл:Taormina Vuegenerale.jpg|center|128px]] | [[Сицилия]] | | ''[[:d:Q199952|Taormina]]''<br/>''[[:d:Q642924|Isola Bella]]'' | ''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |- | style='text-align:right'| 29 | | ''[[:d:Q65028876|Archipelago of La Maddalena and Islands of Bocche di Bonifacio]]'' | [[Файл:Bonifacio to Seaside.jpg|center|128px]] | [[Корсика]]<br/>[[Сардиния|Сарденья]] | | ''[[:d:Q3457411|Strait of Bonifacio natural reserve]]''<br/>''[[:d:Q575828|Maddalena archipelago]]'' | ''[[:d:Q23038981|(vii)]]''<br/>''[[:d:Q23038983|(viii)]]''<br/>''[[:d:Q23038985|(ix)]]''<br/>''[[:d:Q23038986|(x)]]'' |- | style='text-align:right'| 30 | | ''[[:d:Q65028890|Mothia Island and Lilibeo: The Phoenician-Punic Civilization in Italy]]'' | [[Файл:Mozia lato nord-mod.jpg|center|128px]] | [[Сицилия]] | | ''[[:d:Q962184|Mozia]]''<br/>''[[:d:Q2260811|Lilibaeum]]'' | ''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |- | style='text-align:right'| 31 | | ''[[:d:Q65028897|Bradyseism in the Flegrea Area]]'' | [[Файл:Campi Flegrei.JPG|center|128px]] | [[Кампания]] | | ''[[:d:Q3364769|Parco sommerso di Gaiola]]''<br/>''[[:d:Q3895759|parco sommerso di Baia]]'' | ''[[:d:Q23038981|(vii)]]''<br/>''[[:d:Q23038983|(viii)]]''<br/>''[[:d:Q23038986|(x)]]'' |- | style='text-align:right'| 32 | | ''[[:d:Q65028910|Cascata delle Marmore and Valnerina: Monastic sites and ancient hydrogeological reclamation works]]'' | [[Файл:Cascata delle Marmore 3.JPG|center|128px]] | [[Умбрия]] | | ''[[:d:Q38580|Cascata delle Marmore]]''<br/>''[[:d:Q376954|Valnerina]]'' | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |- | style='text-align:right'| 33 | | ''[[:d:Q65028937|The Marble Basin of Carrara]]'' | [[Файл:Carrara - Cave di marmo.JPG|center|128px]] | [[Тоскана]] | | | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]''<br/>''[[:d:Q23038981|(vii)]]''<br/>''[[:d:Q23038983|(viii)]]''<br/>''[[:d:Q23038985|(ix)]]''<br/>''[[:d:Q23038986|(x)]]'' |- | style='text-align:right'| 34 | | ''[[:d:Q65028953|The Transhumance: The Royal Shepherd's Track]]'' | [[Файл:Blockhaus Parco nazionale della Majella 2010-by-RaBoe-47.jpg|center|128px]] | [[Абруццо]]<br/>[[Молизе]]<br/>[[Кампания]]<br/>[[Апулия|Пулия]] | | | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038986|(x)]]'' |- | style='text-align:right'| 35 | | ''[[:d:Q65028976|The Aniene valley and Villa Gregoriana in Tivoli]]'' | [[Файл:TivoliVillaGregoriana-Cittadella.JPG|center|128px]] | [[Лацио|Лацио (төбәк)]] | | ''[[:d:Q546600|Aniene]]''<br/>''[[:d:Q625312|Villa Gregoriana]]'' | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 36 | | ''[[:d:Q65028989|The Murge of Altamura]]'' | | [[Апулия|Пулия]] | | | ''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038981|(vii)]]''<br/>''[[:d:Q23038983|(viii)]]'' |- | style='text-align:right'| 37 | | ''[[:d:Q65029007|The Porticoes of Bologna]]'' | [[Файл:Bologna-portici02.jpg|center|128px]] | [[Эмилия-Романья]] | | | ''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' |- | style='text-align:right'| 38 | | ''[[:d:Q65029017|Karstic caves in prehistoric Apulia]]'' | | [[Апулия|Пулия]] | | ''[[:d:Q3777009|Grotta Romanelli]]''<br/>''[[:d:Q65029027|Grotta delle Veneri]]''<br/>''[[:d:Q3777018|Deer Cave]]'' | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]'' |- | style='text-align:right'| 39 | | ''[[:d:Q65029041|The Lower Palaeolithic Palaeosurfaces at Isernia-La Pineta and Notarchirico]]'' | [[Файл:Venosa Notarchirico2.jpg|center|128px]] | [[Молизе]] | | ''[[:d:Q1673859|Isernia la Pineta]]''<br/>''[[:d:Q3621976|Notarchirico archaeological area]]'' | ''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' |- | style='text-align:right'| 40 | | ''[[:d:Q65029145|Le Colline del Prosecco di Conegliano e Valdobbiadene]]'' | [[Файл:Hillside View of Valdobbiadene.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q16292|Province of Treviso]]'' | [[:commons:Category:Le Colline del Prosecco di Conegliano e Valdobbiadene|Le Colline del Prosecco di Conegliano e Valdobbiadene]] | | ''[[:d:Q23038979|(v)]]'' |- | style='text-align:right'| 41 | | ''[[:d:Q65029250|Padova Urbs Picta. Giotto, the Scrovegni Chapel and the 14th century painting cycles]]'' | | [[Венеция (төбәк)|Венето]] | | ''[[:d:Q963954|Scrovegni Chapel]]''<br/>''[[:d:Q810139|Basilica of Saint Anthony of Padua]]''<br/>''[[:d:Q2517428|Palazzo della Ragione]]''<br/>''[[:d:Q3867519|Civic Museums of Padua]]''<br/>''[[:d:Q65029427|Cappella della Reggia Carrarese]]''<br/>''[[:d:Q1410739|St. George's Oratory]]''<br/>''[[:d:Q3585946|Church of the Eremitani]]''<br/>''[[:d:Q3636809|Padua Baptistery]]''<br/>''[[:d:Q3884705|oratorio di San Michele]]'' | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]'' |- | style='text-align:right'| 42 | | ''[[:d:Q65029571|The cultural landscape of the Benedictine settlements in medieval Italy]]'' | | | | ''[[:d:Q19622375|Monastery of Saint Benedict]]''<br/>''[[:d:Q19843960|Monastery of Saint Scholastica]]''<br/>''[[:d:Q334051|Abbey of Monte Cassino]]''<br/>''[[:d:Q2425141|San Vincenzo al Volturno abbey]]''<br/>''[[:d:Q65029706|San Vincenzo al Volturno Old Abbey]]''<br/>''[[:d:Q2820562|Abbey of San Pietro al Monte]]''<br/>''[[:d:Q19881|Sacra di San Michele]]''<br/>''[[:d:Q3672204|San Vittore alle Chiuse]]''<br/>[[Сант'Анҗело ин Формиз (Казерта)|Сант'Анҗело ин Формиз]]<br/>''[[:d:Q2634480|Farfa Abbey]]'' | ''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |- | style='text-align:right'| 43 | | ''[[:d:Q65030045|Evaporite karst and caves of Emilia Romagna Region]]'' | | [[Тоскана]]<br/>[[Эмилия-Романья]] | | ''[[:d:Q1761032|Appennino Tosco-Emiliano National Park]]''<br/>''[[:d:Q3895731|parco regionale dei Gessi Bolognesi e Calanchi dell'Abbadessa]]''<br/>''[[:d:Q3895428|parco regionale della Vena del Gesso Romagnola]]'' | ''[[:d:Q23038983|(viii)]]'' |- | style='text-align:right'| 44 | | ''[[:d:Q65030236|Via Francigena in Italy]]'' | | [[Эмилия-Романья]]<br/>[[Лацио|Лацио (төбәк)]]<br/>[[Лигурия]]<br/>[[Ломбардия]]<br/>[[Пьемонт]]<br/>[[Тоскана]]<br/>[[Валле д'Аоста]] | | ''[[:d:Q623424|Great St Bernard Pass]]''<br/>[[Аоста]]<br/>''[[:d:Q5990|Vercelli]]''<br/>[[Сантия]]<br/>[[Суза]]<br/>[[Павия]]<br/>[[Фиденца]]<br/>[[Сарцана]]<br/>[[Сиена]]<br/>[[Сутри]]<br/>[[Витербо]]<br/>[[Рим]] | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |- | style='text-align:right'| 45 | | ''[[:d:Q127415131|Evidence of Italo-Greek Culture between the Early and Late Middle Ages]]'' | | | | [[Джераче]]<br/>''[[:d:Q65028807|baptistery of Santa Severina]]''<br/>''[[:d:Q16584852|San Marco's oratory]]''<br/>''[[:d:Q747888|Cattolica di Stilo]]''<br/>''[[:d:Q3860578|San Giovanni Theristis]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |- | style='text-align:right'| 46 | | ''[[:d:Q127466372|Historical theatres of the Marche Region]]'' | | | | ''[[:d:Q3982218|Teatro comunale]]''<br/>''[[:d:Q46499009|Teatro del Trionfo]]''<br/>''[[:d:Q16612552|Teatro della Fortuna]]''<br/>''[[:d:Q46497782|Teatro Battelli]]''<br/>''[[:d:Q3981909|Teatro Apollo]]''<br/>''[[:d:Q46498762|Teatro Angel dal Foco]]''<br/>''[[:d:Q3516769|Teatro Rossini]]''<br/>''[[:d:Q46497967|Auditorium C. Pedrotti]]''<br/>''[[:d:Q46499029|Teatro della Concordia]]''<br/>''[[:d:Q28001195|Teatro Mario Tiberini]]''<br/>''[[:d:Q46499050|Teatro della Rocca]]''<br/>''[[:d:Q28001196|Teatro Bramante]]''<br/>''[[:d:Q3982138|Raffaello Sanzio Theatre]]''<br/>''[[:d:Q3516783|Teatro delle Muse]]''<br/>''[[:d:Q3982063|Teatro Misa]]''<br/>''[[:d:Q3982222|Teatro comunale]]''<br/>''[[:d:Q3981926|Teatro Carlo Goldoni]]''<br/>''[[:d:Q3982001|Teatro Gentile da Fabriano]]''<br/>''[[:d:Q592228|Teatro Pergolesi]]''<br/>''[[:d:Q3982226|Teatro comunale]]''<br/>''[[:d:Q3982205|Teatro Vittorio Alfieri]]''<br/>''[[:d:Q46498006|Teatro Beniamino Gigli]]''<br/>''[[:d:Q3982240|Teatro condominiale La Fortuna]]''<br/>''[[:d:Q3982354|Teatro la Nuova Fenice]]''<br/>''[[:d:Q3982026|Teatro La Vittoria]]''<br/>''[[:d:Q3982105|Theatre Paolo Ferrari]]''<br/>''[[:d:Q3981951|Teatro Cortesi]]''<br/>''[[:d:Q46499154|Teatro Giovanni Mestica]]''<br/>''[[:d:Q3982219|Teatro comunale]]''<br/>''[[:d:Q28001171|Teatro Filippo Marchetti]]''<br/>''[[:d:Q111916474|Teatro comunale, Castelraimondo]]''<br/>''[[:d:Q46498768|Teatro Annibal Caro]]''<br/>''[[:d:Q111916406|Teatro G.B. Velluti]]''<br/>''[[:d:Q46087948|Teatro Lauro Rossi]]''<br/>''[[:d:Q46499161|Teatro Giuseppe Piermarini]]''<br/>''[[:d:Q46498786|Teatro Apollo]]''<br/>''[[:d:Q3982025|Teatro La Rondinella]]''<br/>''[[:d:Q46499796|Teatro Nicola degli Angeli]]''<br/>''[[:d:Q3981984|Teatro Comunale]]''<br/>''[[:d:Q46499685|Teatro Giuseppe Verdi]]''<br/>''[[:d:Q111916433|Teatro Bruno Mugellini]]''<br/>''[[:d:Q3982007|Teatro Giuseppe Persiani]]''<br/>''[[:d:Q28001169|Teatro comunale Feronia]]''<br/>''[[:d:Q46499224|Teatro Nicola Antonio Angeletti]]''<br/>''[[:d:Q46499140|Teatro Giacomo Leopardi]]''<br/>''[[:d:Q46499064|Teatro della Vittoria]]''<br/>''[[:d:Q3982072|Teatro Nicola Vaccaj]]''<br/>''[[:d:Q46498904|Teatro Comunale]]''<br/>''[[:d:Q46499181|Teatro La Fenice]]''<br/>''[[:d:Q111916470|Teatro comunale, Campofilone]]''<br/>''[[:d:Q3982289|Teatro dell'Aquila]]''<br/>''[[:d:Q46498228|Teatro Ermete Novelli]]''<br/>''[[:d:Q46503230|Teatro Alaleona]]''<br/>''[[:d:Q3982199|Teatro Vincenzo Pagani]]''<br/>''[[:d:Q46499091|Teatro dell’Iride]]''<br/>''[[:d:Q3982227|Teatro comunale]]''<br/>''[[:d:Q46498174|Teatro del Leone]]''<br/>''[[:d:Q3982262|Teatro dei Filarmonici]]''<br/>''[[:d:Q3982187|Teatro Ventidio Basso]]''<br/>''[[:d:Q3982140|Teatro Serpente Aureo]]''<br/>''[[:d:Q3982037|Teatro Luigi Mercantini]]'' | ''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |} {{Wikidata list end}} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} == Моны да карагыз == {{Портал|География|Мәдәният|Тарих}} * [[ЮНЕСКО Бөтендөнья мәдәни мирас объектлары исемлекләре]] [[Төркем:Илләр буенча Бөтендөнья мирасы]][[Төркем:Италия мәдәнияте]][[Төркем:Италия истәлекле урыннары]] nimdqw89cx48u28je4mwehzk72flcoz 0 864666 5838252 4457085 2026-04-28T02:29:08Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838252 wikitext text/x-wiki {{Мәгълүмати исемлек}} {{УК}} Бу исемлектә '''{{DOM}} территориясендәге''' [[File:World_Heritage_Logo_global.svg|20px]] '''[[Бөтендөнья мирасы|Бөтендөнья мәдәни мирас]]ның ''[[матди мирас|матди объектлары]]''''' күрсәтелә. == Сайлау == Керүче объектлар {{UNESCO}}ның ({{lang-en|UNESCO / United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization}}, {{lang-ru|ЮНЕСКО / Организация Объединённых Наций по вопросам образования, науки и культуры}}) халыкара {{тәрҗемә ителмәгән 5|Бөтөндөнья мирас комитеты||ru|Комитет всемирного наследия}} утырышларында хупланган. Халыкара исемлеккә рәсми кабул итү адымына кадәр, намзәт объектлар җирле дәүләтнең ЮНЕСКО эшләре комиссиясе тәкъдиме буенча ЮНЕСКОның махсуслаштырылган халыкара {{тәрҗемә ителмәгән 5|ICOMOS||ru|Международный совет по сохранению памятников и достопримечательных мест}}, {{тәрҗемә ителмәгән 5|ICCROM||ru|Международный исследовательский центр по сохранению и реставрации культурных ценностей}} һәм {{тәрҗемә ителмәгән 5|IUCN||ru|Международный союз охраны природы}} эксперт оешмалары хезмәткәрләре тарафыннан тирән өйрәнелә, боларның бәяләмәләр һәм киңәшләр белән баетылган досьесы һәр әгъза-ил делегациясенә тапшырыла. {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле зат-шәхес-феномен турында белем блокларны тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} == Рәсми исемлектә == {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q786. ?item wdt:P1435 wd:Q9259 } |section= |sort=P571 |columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p527,p2614:критерий}} {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! нәрсәдән тора ! критерий |- | style='text-align:right'| 1 | 1527 | ''[[:d:Q130421295|Iglesia de Las Mercedes]]'' | [[Файл:Iglesia de Las Mercedes CCSD 12 2019 0557.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q34820|Santo Domingo]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 2 | | ''[[:d:Q2470834|Colonial City of Santo Domingo]]'' | [[Файл:Aerial view Ciudad Colonial Santo Domingo 09 2019 0067.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q34820|Santo Domingo]]'' | [[:commons:Category:Ciudad Colonial|Ciudad Colonial]] | ''[[:d:Q4868419|Basílica Catedral Metropolitana Santa María de la Encarnación]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' |} {{Wikidata list end}} == Намзәтләр == {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q786. ?item wdt:P1435 wd:Q1459900 } |section= |sort=P571 |columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p527,p2614:критерий}} {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! нәрсәдән тора ! критерий |- | style='text-align:right'| 1 | 1493-12-08 | ''[[:d:Q1543031|La Isabela]]'' | [[Файл:La Isabela SDQ 10 2019 1144.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q3840823|Luperón]]'' | [[:commons:Category:La Isabela|La Isabela]] | | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' |- | style='text-align:right'| 2 | 1504 | ''[[:d:Q1836680|Azua]]'' | [[Файл:Ayuntamiento Azua.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q794239|Azua Province]]'' | [[:commons:Category:Azua (Azua)|Azua (Azua)]] | | |- | style='text-align:right'| 3 | 1506 | ''[[:d:Q2130701|Monte Cristi]]'' | | ''[[:d:Q592624|Monte Cristi Province]]'' | [[:commons:Category:Monte Cristi (city)|Monte Cristi (city)]] | | |- | style='text-align:right'| 4 | 1983 | ''[[:d:Q9055961|Jaragua National Park]]'' | [[Файл:CaribFlamingosLOviedo2.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q1352533|Pedernales Province]]'' | [[:commons:Category:Jaragua National Park|Jaragua National Park]] | | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038981|(vii)]]''<br/>''[[:d:Q23038985|(ix)]]''<br/>''[[:d:Q23038986|(x)]]'' |- | style='text-align:right'| 5 | | ''[[:d:Q585251|Cotubanamá National Park]]'' | [[Файл:Isla Saona III.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q1323353|La Altagracia Province]]'' | [[:commons:Category:Cotubanamá Nacional park|Cotubanamá Nacional park]] | | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]'' |- | style='text-align:right'| 6 | | ''[[:d:Q5924106|San Francisco de Jacagua (Santiago de los Caballeros)]]'' | | ''[[:d:Q42763|Santiago de los Caballeros]]'' | [[:commons:Category:San Francisco de Jacagua (Santiago de los Caballeros)|San Francisco de Jacagua (Santiago de los Caballeros)]] | | |- | style='text-align:right'| 7 | | ''[[:d:Q6462287|La Duquesa Sugar Mill]]'' | | ''[[:d:Q2499228|Distrito Nacional]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 8 | | ''[[:d:Q65123094|La Vega Vieja national park]]'' | [[Файл:La Vega Vieja 138.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q538953|La Vega]]'' | [[:commons:Category:Parque Nacional Histórico y Arqueológico de la Vega Vieja|Parque Nacional Histórico y Arqueológico de la Vega Vieja]] | | |- | style='text-align:right'| 9 | | ''[[:d:Q65123142|Historical Centre of Puerto Plata]]'' | [[Файл:The ppfort.JPG|center|128px]] | ''[[:d:Q988413|Puerto Plata]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 10 | | ''[[:d:Q65123190|Sanate Sugar Mill]]'' | | ''[[:d:Q1323353|La Altagracia Province]]'' | | | |- | style='text-align:right'| 11 | | ''[[:d:Q65123693|First colonial sugar mills in America]]'' | | ''[[:d:Q1366107|San Cristóbal Province]]''<br/>''[[:d:Q1352536|Santo Domingo Province]]'' | | ''[[:d:Q65123705|Boca de Nigua sugar mill]]''<br/>''[[:d:Q5274596|Diego Caballero Sugar Mill]]''<br/>''[[:d:Q5378723|Engombe sugar mill]]''<br/>''[[:d:Q7126925|Palavé sugar mill]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' |- | style='text-align:right'| 12 | | ''[[:d:Q65124367|Pre-Hispanic rock art of the Dominican Republic]]'' | | | | ''[[:d:Q65124838|José María Cave]]''<br/>''[[:d:Q65124840|Ramoncito Cave]]''<br/>''[[:d:Q65124847|cave No. 2 of Borbón]]''<br/>''[[:d:Q65124849|Ferrocarril Cave]]''<br/>''[[:d:Q65124853|La Colmena Cave]]'' | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]'' |- | style='text-align:right'| 13 | | ''[[:d:Q139560264|Santuario de Mamíferos Marinos Bancos de La Plata y Navidad]]'' | | | | | |} {{Wikidata list end}} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} == Моны да карагыз == {{Портал|География|Мәдәният|Тарих}} * [[ЮНЕСКО Бөтендөнья мәдәни мирас объектлары исемлекләре]] [[Төркем:Илләр буенча Бөтендөнья мирасы]][[Төркем:Доминикан Республикасы мәдәнияте]][[Төркем:Доминикан Республикасы истәлекле урыннары]] pkovm2nxyhnqh2pb61877bcfynss4sf 0 864733 5838306 5539544 2026-04-28T08:43:43Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838306 wikitext text/x-wiki {{Мәгълүмати исемлек}} {{УК}} Бу исемлектә '''{{CHL}} территориясендәге''' [[File:World_Heritage_Logo_global.svg|20px]] '''[[Бөтендөнья мирасы|Бөтендөнья мәдәни мирас]]ның ''[[матди мирас|матди объектлары]]''''' күрсәтелә. == Сайлау == Керүче объектлар {{UNESCO}}ның ({{lang-en|UNESCO / United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization}}, {{lang-ru|ЮНЕСКО / Организация Объединённых Наций по вопросам образования, науки и культуры}}) халыкара {{тәрҗемә ителмәгән 5|Бөтөндөнья мирас комитеты||ru|Комитет всемирного наследия}} утырышларында хупланган. Халыкара исемлеккә рәсми кабул итү адымына кадәр, намзәт объектлар җирле дәүләтнең ЮНЕСКО эшләре комиссиясе тәкъдиме буенча ЮНЕСКОның махсуслаштырылган халыкара {{тәрҗемә ителмәгән 5|ICOMOS||ru|Международный совет по сохранению памятников и достопримечательных мест}}, {{тәрҗемә ителмәгән 5|ICCROM||ru|Международный исследовательский центр по сохранению и реставрации культурных ценностей}} һәм {{тәрҗемә ителмәгән 5|IUCN||ru|Международный союз охраны природы}} эксперт оешмалары хезмәткәрләре тарафыннан тирән өйрәнелә, боларның бәяләмәләр һәм киңәшләр белән баетылган досьесы һәр әгъза-ил делегациясенә тапшырыла. {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле зат-шәхес-феномен турында белем блокларны тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} == Рәсми исемлектә == {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q298. ?item wdt:P1435 wd:Q9259 } |section= |sort=label |columns=number:#,label:Исем,p18,p527,p2614:критерий,P1435/Q9259/P580:теркәлү,P757:код,p373:Викиҗыентык,p131:урнашу}} {| class='wikitable sortable' ! # ! Исем ! сурәт ! нәрсәдән тора ! критерий ! теркәлү ! код ! Викиҗыентык ! урнашу |- | style='text-align:right'| 1 | ''[[:d:Q27096877|Chinchorro mummies]]'' | | | | 2021-07-27 | [https://whc.unesco.org/en/list/1634 1634] | [[:commons:Category:Chinchorro mummies|Chinchorro mummies]] | ''[[:d:Q2109|Arica y Parinacota Region]]'' |- | style='text-align:right'| 2 | ''[[:d:Q27964|Churches of Chiloé]]'' | [[Файл:Iglesia de Achao-fachada.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q501072|Church of Santa María de Loreto]]''<br/>''[[:d:Q500718|Church of Quinchao]]''<br/>''[[:d:Q501103|Church of San Francisco]]''<br/>''[[:d:Q500808|Church of Rilán]]''<br/>''[[:d:Q501153|Church of Nercón]]''<br/>''[[:d:Q501433|Church of Aldachildo]]''<br/>''[[:d:Q501126|Church of Ichuac]]''<br/>''[[:d:Q501093|Church of Detif]]''<br/>''[[:d:Q500720|Church of Vilupulli]]''<br/>''[[:d:Q500215|Church of Chonchi]]''<br/>''[[:d:Q501110|Church of Tenaún]]''<br/>''[[:d:Q500226|Church of Colo]]''<br/>''[[:d:Q2065592|Church of San Juan Bautista]]''<br/>''[[:d:Q500796|Church of Our Lady of Sorrows]]''<br/>''[[:d:Q500764|Church of Chelín]]''<br/>''[[:d:Q501097|Church of Caguach]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]'' | 2000 | [https://whc.unesco.org/en/list/971 971] | [[:commons:Category:Churches of Chiloé World Heritage Site|Churches of Chiloé World Heritage Site]] | ''[[:d:Q201267|Chiloé Province]]'' |- | style='text-align:right'| 3 | ''[[:d:Q103991986|EDIN-317-T Workshop building]]'' | [[Файл:Sewell EDIN-317 Workshop building (2).jpg|center|128px]] | | | | | [[:commons:Category:EDIN-317 Workshop building|EDIN-317 Workshop building]] | ''[[:d:Q2133|O'Higgins Region]]''<br/>''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 4 | ''[[:d:Q102333772|EDIN-360-S Milling plant building]]'' | [[Файл:Sewell EDIN-360 Milling plant building (1).jpg|center|128px]] | | | | | [[:commons:Category:EDIN-360 Milling plant building|EDIN-360 Milling plant building]] | ''[[:d:Q2133|O'Higgins Region]]''<br/>''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 5 | ''[[:d:Q101667705|EDNI-020-P Teniente Club]]'' | [[Файл:Sewell EDNI-020 Teniente Club - Facade.jpg|center|128px]] | | | | | [[:commons:Category:EDNI-020 Teniente Club building|EDNI-020 Teniente Club building]] | ''[[:d:Q2133|O'Higgins Region]]''<br/>''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 6 | ''[[:d:Q102250259|EDNI-035-P Workers families residential building]]'' | [[Файл:Sewell EDNI-035 Workers families residential building (3).jpg|center|128px]] | | | | | [[:commons:Category:EDNI-035 Workers families residential building|EDNI-035 Workers families residential building]] | ''[[:d:Q2133|O'Higgins Region]]''<br/>''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 7 | ''[[:d:Q102250058|EDNI-037-S Workers residential building]]'' | [[Файл:Sewell EDNI-037 Workers residential building (3).jpg|center|128px]] | | | | | [[:commons:Category:EDNI-037 Workers residential building|EDNI-037 Workers residential building]] | ''[[:d:Q2133|O'Higgins Region]]''<br/>''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 8 | ''[[:d:Q102219675|EDNI-041 Senior employees residential building]]'' | [[Файл:Sewell EDNI-041 Senior employees residential building (1).jpg|center|128px]] | | | | | [[:commons:Category:EDNI-041 Senior employees residential building|EDNI-041 Senior employees residential building]] | ''[[:d:Q2133|O'Higgins Region]]''<br/>''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 9 | ''[[:d:Q102221250|EDNI-042-P Residential building]]'' | [[Файл:Sewell EDNI-042 Residential building (1).jpg|center|128px]] | | | | | [[:commons:Category:EDNI-042 Residential building|EDNI-042 Residential building]] | ''[[:d:Q2133|O'Higgins Region]]''<br/>''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 10 | ''[[:d:Q102423617|EDNI-101-P Payroll office building]]'' | [[Файл:Sewell (13072452383).jpg|center|128px]] | | | | | [[:commons:Category:EDNI-101 Payroll office building|EDNI-101 Payroll office building]] | ''[[:d:Q2133|O'Higgins Region]]''<br/>''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 11 | ''[[:d:Q102318293|EDNI-102-P Engineers office building]]'' | [[Файл:Sewell EDNI-102 Engineers office building (6).jpg|center|128px]] | | | | | [[:commons:Category:EDNI-102 Engineers office building|EDNI-102 Engineers office building]] | ''[[:d:Q2133|O'Higgins Region]]''<br/>''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 12 | ''[[:d:Q102220257|EDNI-103-P Staff house building]]'' | [[Файл:Sewell EDNI-103 Staff house building (1).jpg|center|128px]] | | | | | [[:commons:Category:EDNI-103 Staff house building|EDNI-103 Staff house building]] | ''[[:d:Q2133|O'Higgins Region]]''<br/>''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 13 | ''[[:d:Q102426732|EDNI-105-P Communal institutions building]]'' | [[Файл:Sewell 14.jpg|center|128px]] | | | | | [[:commons:Category:EDNI-105 Communal institutions building|EDNI-105 Communal institutions building]] | ''[[:d:Q2133|O'Higgins Region]]''<br/>''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 14 | ''[[:d:Q102547773|EDNI-106-P Public institutions building]]'' | [[Файл:Sewell EDNI-106 Public institutions building (1).jpg|center|128px]] | | | | | [[:commons:Category:EDNI-106 Public institutions building|EDNI-106 Public institutions building]] | ''[[:d:Q2133|O'Higgins Region]]''<br/>''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 15 | ''[[:d:Q102570727|EDNI-107-P Residential building]]'' | [[Файл:Sewell EDNI-107 Residential building (2).jpg|center|128px]] | | | | | [[:commons:Category:EDNI-107 Residential building|EDNI-107 Residential building]] | ''[[:d:Q2133|O'Higgins Region]]''<br/>''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 16 | ''[[:d:Q102403211|EDNI-108-P Residential building]]'' | [[Файл:Sewell EDNI-108 Residential building (3).jpg|center|128px]] | | | | | [[:commons:Category:EDNI-108 Residential building|EDNI-108 Residential building]] | ''[[:d:Q2133|O'Higgins Region]]''<br/>''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 17 | ''[[:d:Q102568534|EDNI-118-K: Administrative staff residential building]]'' | [[Файл:Sewell EDNI-118 Administrative staff residential building (2).jpg|center|128px]] | | | | | [[:commons:Category:EDNI-118 Administrative staff residential building|EDNI-118 Administrative staff residential building]] | ''[[:d:Q2133|O'Higgins Region]]''<br/>''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 18 | ''[[:d:Q104056953|EDNI-125-K Commercial and residential building]]'' | [[Файл:Sewell EDNI-125 Commercial and residential building (7).jpg|center|128px]] | | | | | [[:commons:Category:EDNI-125 Commercial and residential building|EDNI-125 Commercial and residential building]] | ''[[:d:Q2133|O'Higgins Region]]''<br/>''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 19 | ''[[:d:Q103920762|EDNI-129-K Educational building]]'' | [[Файл:Sewell EDNI-129 Educational building (7).jpg|center|128px]] | | | | | [[:commons:Category:EDNI-129 Educational building|EDNI-129 Educational building]] | ''[[:d:Q2133|O'Higgins Region]]''<br/>''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 20 | ''[[:d:Q102180829|EDNI-150 Singles residential building]]'' | [[Файл:Sewell EDNI-150 Singles residential building (3).jpg|center|128px]] | | | | | [[:commons:Category:EDNI-150 Singles residential building|EDNI-150 Singles residential building]] | ''[[:d:Q2133|O'Higgins Region]]''<br/>''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 21 | ''[[:d:Q101684208|EDNI-152-K Family residential building]]'' | [[Файл:Sewell EDNI-152 Family residential building Northern side.jpg|center|128px]] | | | | | [[:commons:Category:EDNI-152 Family residential building|EDNI-152 Family residential building]] | ''[[:d:Q2133|O'Higgins Region]]''<br/>''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 22 | ''[[:d:Q102181050|EDNI-157-P Grand Hospital]]'' | [[Файл:Sewell EDNI-157 Grand Hospital - Backyard (1).jpg|center|128px]] | | | | | [[:commons:Category:EDNI-157 Grand Hospital building|EDNI-157 Grand Hospital building]] | ''[[:d:Q2133|O'Higgins Region]]''<br/>''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 23 | ''[[:d:Q104099708|EDNI-165-P Movie theater building]]'' | [[Файл:Sewell (13072341855).jpg|center|128px]] | | | | | [[:commons:Category:EDNI-165 Movie theater building|EDNI-165 Movie theater building]] | ''[[:d:Q2133|O'Higgins Region]]''<br/>''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 24 | ''[[:d:Q103815020|EDNI-231-P Church building]]'' | [[Файл:Sewell EDNI-231 Church building (7).jpg|center|128px]] | | | | | [[:commons:Category:EDNI-231 Church building|EDNI-231 Church building]] | ''[[:d:Q2133|O'Higgins Region]]''<br/>''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 25 | ''[[:d:Q102186675|EDNI-501-K Concrete residential building]]'' | [[Файл:Sewell EDNI-501 Concrete residential building (2).jpg|center|128px]] | | | | | [[:commons:Category:EDNI-501 Concrete residential building|EDNI-501 Concrete residential building]] | ''[[:d:Q2133|O'Higgins Region]]''<br/>''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 26 | ''[[:d:Q16333721|Historic Quarter of the Seaport City of Valparaíso]]'' | [[Файл:Historic Quarter of the Seaport City of Valparaíso-113824.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q23038977|(iii)]]'' | 2003 | [https://whc.unesco.org/en/list/959rev 959rev] | | [[Вальпараисо]] |- | style='text-align:right'| 27 | ''[[:d:Q572895|Humberstone and Santa Laura Saltpeter Works]]'' | [[Файл:Humberstone.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q42958985|Humberstone saltpeter works]]''<br/>''[[:d:Q42959015|Santa Laura saltpeter works]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' | 2005 | [https://whc.unesco.org/en/list/1178 1178]<br/>[https://whc.unesco.org/en/list/1178bis 1178bis] | [[:commons:Category:Oficina Salitrera Humberstone|Oficina Salitrera Humberstone]] | ''[[:d:Q2114|Tarapacá Region]]'' |- | style='text-align:right'| 28 | ''[[:d:Q1763364|Rapa Nui National Park]]'' | [[Файл:Osterinsel Krater-Rano Kao.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' | 1995 | [https://whc.unesco.org/en/list/715 715] | [[:commons:Category:Rapa Nui National Park|Rapa Nui National Park]] | ''[[:d:Q721369|Isla de Pascua Province]]'' |- | style='text-align:right'| 29 | ''[[:d:Q108096731|Settlement and Artificial Mummification of the Chinchorro Culture in the Arica and Parinacota Region]]'' | [[Файл:Caleta Camarones, Comuna de Camarones, Region de Arica y Parinacota, Chile 01.JPG|center|128px]] | ''[[:d:Q112132576|Faldeo Norte del Morro de Arica]]''<br/>''[[:d:Q108097006|Colón 10]]''<br/>''[[:d:Q108097007|Desembocadura de Camarones]]'' | ''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' | 2021-07 | [https://whc.unesco.org/en/list/1634 1634] | [[:commons:Category:Settlement and Artificial Mummification of the Chinchorro Culture in the Arica and Parinacota Region|Settlement and Artificial Mummification of the Chinchorro Culture in the Arica and Parinacota Region]] | |- | style='text-align:right'| 30 | ''[[:d:Q588417|Sewell]]'' | [[Файл:Chile, Sewell en nieve (2959968911).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]'' | 2006 | [https://whc.unesco.org/en/list/1214 1214] | [[:commons:Category:Sewell|Sewell]] | ''[[:d:Q16915|Machalí]]'' |- | style='text-align:right'| 31 | ''[[:d:Q948975|Инкалар юллары]]'' | [[Файл:The Inka coastal road at Pachacamac DSC 0318.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2121526|Qhapaq Ñan]]''<br/>''[[:d:Q65531239|AR-QGE-01/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531296|AR-SRT-02/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531350|AR-ACHC-03/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531370|AR-PPG-05/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531376|AR-LLU-07/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531383|AR-CAC-08/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531387|AR-PA-09/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531391|AR-LCLP-10/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531396|AR-ANC-13/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531400|AR-LLL-16/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531404|AR-CYSA-17/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531407|AR-RAN-18/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531412|AR-PIN-20/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531415|BO-DV-01/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531417|BO-DV-02/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531421|BO-DV-03/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531424|CH-PS-01/C-2009]]''<br/>''[[:d:Q65531426|CH-SS-02/CS-2009]]''<br/>''[[:d:Q65531428|CH-SS-03/CS-2009]]''<br/>''[[:d:Q65531431|CH-SS-04/S-2009]]''<br/>''[[:d:Q65531433|CH-IN-05/CS-2009]]''<br/>''[[:d:Q65531435|CH-IN-06/CS-2009]]''<br/>''[[:d:Q65531438|CH-LN-07/CS-2009]]''<br/>''[[:d:Q65531440|CH-LN-08/CS-2009]]''<br/>''[[:d:Q65531443|CH-LN-09/CS-2009]]''<br/>''[[:d:Q65531445|CH-CT-10/CS-2010]]''<br/>''[[:d:Q65531448|CH-TN-11/CS-2009]]''<br/>''[[:d:Q65531450|CH-CN-12/CS-2009]]''<br/>''[[:d:Q65531453|CH-CS-13/CS-2010]]''<br/>''[[:d:Q65531455|CH-CS-14/C-2010]]''<br/>''[[:d:Q65531457|CH-CS-15/CS-2010]]''<br/>''[[:d:Q65531460|CH-CS-16/CS-2010]]''<br/>''[[:d:Q65531462|CH-PN-17/CS-2010]]''<br/>''[[:d:Q65531464|CH-PN-18/CS-2010]]''<br/>''[[:d:Q65531467|CH-PR-19/C-2010]]''<br/>''[[:d:Q65531469|CH-PR-20/CS-2010]]''<br/>''[[:d:Q65531472|CH-PR-21/C-2010]]''<br/>''[[:d:Q65531474|CH-PR-22/C-2010]]''<br/>''[[:d:Q65531476|CH-PR-23/CS-2010]]''<br/>''[[:d:Q65531478|CH-RP-24/CS-2010]]''<br/>''[[:d:Q65531481|CH-RP-25/C-2010]]''<br/>''[[:d:Q65531483|CH-RP-26/S-2010]]''<br/>''[[:d:Q65531485|CH-RP-27/S-2010]]''<br/>''[[:d:Q65531487|CH-RP-28/CS-2010]]''<br/>''[[:d:Q65531490|CH-RP-29/CS-2010]]''<br/>''[[:d:Q65531492|CH-RP-30/CS-2010]]''<br/>''[[:d:Q65531494|CH-RP-31/CS-2010]]''<br/>''[[:d:Q65531496|CH-RP-32/CS-2010]]''<br/>''[[:d:Q65531498|CH-PF-33/CS-2010]]''<br/>''[[:d:Q65531501|CH-PF-34/CS-2010]]''<br/>''[[:d:Q65531538|EC-CQ-09/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531541|EC-AI-11/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531542|EC-PGPC-12/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531544|EC-EH-13/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531548|EC-CR-14/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531551|EC-LL-16/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531553|EC-MM-17/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531556|EC-PP-18/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531558|EC-HH-19/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531561|EC-SASA-20/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531563|EC-SS-21/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531565|EC-BP-22/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531567|EC-CT-23/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531571|EC-CV-25/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531573|EC-QS-26/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531575|EC-SL-28/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531577|PE-PH-01/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531580|PE-CD-02/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531582|PE-CD-03/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531584|PE-CD-04/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531589|PE-CD-06/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531591|PE-CD-08/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531594|PE-CD-09/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531597|PE-CD-10/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531600|PE-CD-11/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531601|PE-CD-12/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531604|PE-CD-13/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531606|PE-CD-14/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531608|PE-CD-15/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531610|PE-OL-16/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531613|PE-OL-17/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531615|PE-OL-18/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531617|PE-OL-19/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531619|PE-OL-21/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531622|PE-VCH-22/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531624|PE-VCH-23/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531626|PE-VCH-24/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531628|PE-VCH-26/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531630|PE-PQ-27/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531632|PE-XP-30/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531634|PE-XP-31/S-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531637|PE-XP-32/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531638|PE-XP-33/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531641|PE-XP-34/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531643|PE-XP-35/S-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531645|PE-XP-36/S-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531648|PE-XP-37/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531650|PE-XP-38/S-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531653|PE-XP-39/S-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531655|PE-XP-40/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531657|PE-HH-41/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531660|PE-HH-42/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531662|PE-HH-43/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531664|PE-HH-44/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531667|PE-HH-45/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531670|PE-HH-46/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531672|PE-HH-47/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531674|PE-HH-48/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531677|PE-HH-49/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531679|PE-HH-50/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531681|PE-HH-51/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531683|PE-HH-52/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531685|PE-HH-53/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531687|PE-HH-54/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531689|PE-HH-55/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531692|PE-HH-56/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531694|PE-HH-57/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531696|PE-HH-58/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531699|PE-HH-59/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531700|PE-ALP-60/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531743|Q65531743]]''<br/>''[[:d:Q65531750|Q65531750]]''<br/>''[[:d:Q65531753|Q65531753]]''<br/>''[[:d:Q65531757|Q65531757]]''<br/>''[[:d:Q65531759|Q65531759]]''<br/>''[[:d:Q65531762|Q65531762]]''<br/>''[[:d:Q65531766|Q65531766]]''<br/>''[[:d:Q65531769|Q65531769]]''<br/>''[[:d:Q65531772|Q65531772]]''<br/>''[[:d:Q65531775|EC-R-01/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531778|EC-PTA-02/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531780|EC-PTB-03/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531783|EC-ME-04/CS-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531785|EC-LQ-05/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531788|EC-LC-06/C-2011]]''<br/>''[[:d:Q65531791|Qhapaq Ñan, Andean Road System]]''<br/>''[[:d:Q65531793|EC-PC-08/CS-2011]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' | 2014 | [https://whc.unesco.org/en/list/1459 1459] | [[:commons:Category:Inca road system|Inca road system]] | |} {{Wikidata list end}} == Намзәтләр == {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q298. ?item wdt:P1435 wd:Q1459900 } |section= |sort=label |columns=number:#,label:Исем,p18,p527,p2614:критерий,P1435/Q1459900/P580:теркәлү,P4171:код,p373:Викиҗыентык,p131:урнашу}} {| class='wikitable sortable' ! # ! Исем ! сурәт ! нәрсәдән тора ! критерий ! теркәлү ! код ! Викиҗыентык ! урнашу |- | style='text-align:right'| 1 | ''[[:d:Q65561348|Archaeological sites of the Chinchorro culture]]'' | | [[Арика]]<br/>[[Антофагаста]]<br/>''[[:d:Q2029430|Camarones River]]'' | ''[[:d:Q23038977|(iii)]]'' | 1998-09-01 | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1188/ 1188] | | |- | style='text-align:right'| 2 | ''[[:d:Q1702865|Archipiélago de Juan Fernández National Park]]'' | [[Файл:Archpielago Juan Fernandez (Vista hacia Robinson Crusoe).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q23038986|(x)]]'' | 1994-03-30 | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/84/ 84] | [[:commons:Category:Juan Fernández National Park|Juan Fernández National Park]] | ''[[:d:Q721744|Valparaíso Province]]'' |- | style='text-align:right'| 3 | ''[[:d:Q65561355|Ayquina and Toconce]]'' | | ''[[:d:Q4831606|Ayquina]]''<br/>''[[:d:Q7812039|Toconce]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' | 1998-09-01 | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1192/ 1192] | | |- | style='text-align:right'| 4 | ''[[:d:Q16494249|Baquedano Street]]'' | [[Файл:Paseo Baquedano de noche..jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' | 1998-09-01 | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1189/ 1189] | | ''[[:d:Q23660233|Iquique]]'' |- | style='text-align:right'| 5 | ''[[:d:Q135250415|Chilean Pisco Vine and Wine Cultural Landscape]]'' | | ''[[:d:Q2922503|Elqui Valley]]''<br/>''[[:d:Q76168193|Valle de Limarí]]''<br/>''[[:d:Q6159224|Valle del Huasco]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6792/ 6792] | | |- | style='text-align:right'| 6 | ''[[:d:Q65561343|Churches of the Altiplano]]'' | | ''[[:d:Q42898162|Santuario de Isluga]]''<br/>''[[:d:Q5909787|Parinacota church]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' | 1998-09-01 | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1187/ 1187] | | |- | style='text-align:right'| 7 | ''[[:d:Q1324530|El Plomo]]'' | [[Файл:Cerro del Plomo from the south-west.jpeg|center|128px]] | | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038980|(vi)]]'' | 1998-09-01 | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1194/ 1194] | [[:commons:Category:Cerro El Plomo|Cerro El Plomo]] | ''[[:d:Q201331|Cordillera Province]]'' |- | style='text-align:right'| 8 | ''[[:d:Q65562335|Fell and Pali Aike Caves]]'' | | ''[[:d:Q1404113|Cueva Fell]]''<br/>''[[:d:Q16554271|Pali-Aike Cave]]'' | ''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' | 1998-09-01 | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1204/ 1204] | | |- | style='text-align:right'| 9 | ''[[:d:Q42898018|Hacienda El Huique]]'' | [[Файл:Hacienda San José del Carmen el Huique.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' | 1998-09-01 | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1198/ 1198] | [[:commons:Category:Hacienda San José del Carmen de El Huique|Hacienda San José del Carmen de El Huique]] | ''[[:d:Q51074|Palmilla]]'' |- | style='text-align:right'| 10 | ''[[:d:Q107424115|Lota Mining Complex]]'' | | ''[[:d:Q5102590|Chivilingo Hydroelectric Plant]]''<br/>''[[:d:Q6062246|Parque Isidora Cousiño]]''<br/>''[[:d:Q5351017|El Chiflón del Diablo]]'' | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6498/ 6498] | | ''[[:d:Q16911|Lota]]'' |- | style='text-align:right'| 11 | ''[[:d:Q3085334|Malleco Viaduct]]'' | [[Файл:Viaducto del Malleco (Puente Ferroviario).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' | 1998-09-01 | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1199/ 1199] | [[:commons:Category:Viaducto del Malleco|Viaducto del Malleco]] | ''[[:d:Q3843|Collipulli]]'' |- | style='text-align:right'| 12 | ''[[:d:Q975775|Monte Verde]]'' | [[Файл:Monte Verde 3.JPG|center|128px]] | | ''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' | 2004-02-23 | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1873/ 1873] | [[:commons:Category:Monte Verde, Chile|Monte Verde, Chile]] | [[Пверте-Монт]] |- | style='text-align:right'| 13 | ''[[:d:Q6033577|Pablo Neruda Railway Museum]]'' | [[Файл:Museo Nacional Ferroviario Pablo Neruda de Temuco 15.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' | 1998-09-01 | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1200/ 1200] | [[:commons:Category:Museo Nacional Ferroviario Pablo Neruda|Museo Nacional Ferroviario Pablo Neruda]] | [[Темуко]] |- | style='text-align:right'| 14 | ''[[:d:Q1146881|Palacio de La Moneda]]'' | [[Файл:Palacio de La Moneda - miguelreflex.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' | 1998-09-01 | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1195/ 1195] | [[:commons:Category:Palacio de La Moneda|Palacio de La Moneda]] | ''[[:d:Q188002|Santiago commune]]'' |- | style='text-align:right'| 15 | ''[[:d:Q65562329|Rupestrian art of the Patagonia]]'' | | ''[[:d:Q2918295|Ibáñez River]]''<br/>''[[:d:Q503842|Lake General Carrera/Buenos Aires]]''<br/>[[Магеллан бугазы]] | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]'' | 1998-09-01 | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1203/ 1203] | | |- | style='text-align:right'| 16 | ''[[:d:Q7413975|San Francisco Church, Santiago de Chile]]'' | [[Файл:231a.JPG|center|128px]] | | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' | 1998-09-01 | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1196/ 1196] | [[:commons:Category:Iglesia de San Francisco, Santiago de Chile|Iglesia de San Francisco, Santiago de Chile]] | ''[[:d:Q188002|Santiago commune]]'' |- | style='text-align:right'| 17 | ''[[:d:Q187893|San Pedro de Atacama]]'' | [[Файл:Calle San Pedro Atacama.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q23038976|(ii)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038979|(v)]]'' | 1998-09-01 | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1191/ 1191] | [[:commons:Category:San Pedro de Atacama|San Pedro de Atacama]] | ''[[:d:Q23660231|San Pedro de Atacama]]'' |- | style='text-align:right'| 18 | ''[[:d:Q65561304|Torres del Paine and Bernardo O'Higgins National Parks]]'' | | ''[[:d:Q901646|Torres del Paine National Park]]''<br/>''[[:d:Q1702858|Bernardo O'Higgins National Park]]'' | | 1994-03-30 | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/85/ 85] | | ''[[:d:Q2189|Магальянес һәм Чили Антарктикасы]]'' |- | style='text-align:right'| 19 | ''[[:d:Q7909439|Valdivian Fort System]]'' | | | ''[[:d:Q23038972|(i)]]''<br/>''[[:d:Q23038977|(iii)]]''<br/>''[[:d:Q23038978|(iv)]]'' | 1998-09-01 | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1202/ 1202] | | |} {{Wikidata list end}} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} == Моны да карагыз == {{Портал|География|Мәдәният|Тарих}} * [[ЮНЕСКО Бөтендөнья мәдәни мирас объектлары исемлекләре]] [[Төркем:Илләр буенча Бөтендөнья мирасы]][[Төркем:Чили мәдәнияте]][[Төркем:Чили истәлекле урыннары]] b4jgerqlplzobpa9h9o174p4j69rv74 0 864765 5838133 5514287 2026-04-27T15:22:55Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838133 wikitext text/x-wiki {{Мәгълүмати исемлек}} {{УК}} Бу исемлектә '''{{PSE}} территориясендәге''' [[File:World_Heritage_Logo_global.svg|20px]] '''[[Бөтендөнья мирасы|Бөтендөнья мәдәни мирас]]ның ''[[матди мирас|матди объектлары]]''''' күрсәтелә. == Сайлау == Керүче объектлар {{UNESCO}}ның ({{lang-en|UNESCO / United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization}}, {{lang-ru|ЮНЕСКО / Организация Объединённых Наций по вопросам образования, науки и культуры}}) халыкара {{тәрҗемә ителмәгән 5|Бөтөндөнья мирас комитеты||ru|Комитет всемирного наследия}} утырышларында хупланган. Халыкара исемлеккә рәсми кабул итү адымына кадәр, намзәт объектлар җирле дәүләтнең ЮНЕСКО эшләре комиссиясе тәкъдиме буенча ЮНЕСКОның махсуслаштырылган халыкара {{тәрҗемә ителмәгән 5|ICOMOS||ru|Международный совет по сохранению памятников и достопримечательных мест}}, {{тәрҗемә ителмәгән 5|ICCROM||ru|Международный исследовательский центр по сохранению и реставрации культурных ценностей}} һәм {{тәрҗемә ителмәгән 5|IUCN||ru|Международный союз охраны природы}} эксперт оешмалары хезмәткәрләре тарафыннан тирән өйрәнелә, боларның бәяләмәләр һәм киңәшләр белән баетылган досьесы һәр әгъза-ил делегациясенә тапшырыла. {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле зат-шәхес-феномен турында белем блокларны тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} == Рәсми исемлектә == {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q219060. ?item wdt:P1435 wd:Q9259 } |section= |sort=label |columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p757:ЮНЕСКО}} {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! ЮНЕСКО |- | style='text-align:right'| 1 | | ''[[:d:Q79395074|Birthplace of Jesus: Church of the Nativity and the Pilgrimage Route, Bethlehem]]'' | [[Файл:Bethlehem (2) (7508441064).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q5776|Бәйтлеһем]]'' | [[:commons:Category:Birthplace of Jesus: Church of the Nativity and the Pilgrimage Route, Bethlehem|Birthplace of Jesus: Church of the Nativity and the Pilgrimage Route, Bethlehem]] | [https://whc.unesco.org/en/list/1433 1433] |- | style='text-align:right'| 2 | 1881 | ''[[:d:Q999100|Church of Our Lady of the Spasm, Jerusalem]]'' | [[Файл:Die armenisch-katholische Kirche der Schmerzen Mariä unweit des Österreichischen Hospizes.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q212938|East Jerusalem]]'' | [[:commons:Category:Cathedral of Our Lady of the Spasm|Cathedral of Our Lady of the Spasm]] | |- | style='text-align:right'| 3 | 327 | ''[[:d:Q194504|Church of the Nativity]]'' | [[Файл:Church of the Nativity (7703592746).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q5776|Бәйтлеһем]]'' | [[:commons:Category:Church of the Nativity (Bethlehem)|Church of the Nativity (Bethlehem)]] | [https://whc.unesco.org/en/list/1433 1433] |- | style='text-align:right'| 4 | | ''[[:d:Q121610806|Masjid Al-Aqsa]]'' | [[Файл:Jerusalem-2013-Aerial-Temple Mount 02.jpg|center|128px]] | [[Иерусалим|Котдус]] | [[:commons:Category:Al-Aqsa|Al-Aqsa]] | |- | style='text-align:right'| 5 | | ''[[:d:Q35584069|Old City of Hebron]]'' | [[Файл:Cave of the Patriarchs, Hebron 2007.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q168225|Hebron]]'' | [[:commons:Category:Old City of Hebron|Old City of Hebron]] | [https://whc.unesco.org/en/list/1565 1565] |- | style='text-align:right'| 6 | | ''[[:d:Q18031707|Palestine: Land of Olives and Vines – Cultural Landscape of Southern Jerusalem, Battir]]'' | [[Файл:Village of Battir, Palestine 2009.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2915285|Battir]]'' | | [https://whc.unesco.org/en/list/1492 1492] |- | style='text-align:right'| 7 | | ''[[:d:Q7697530|Tell Umm el-'Amr]]'' | [[Файл:GAZA0010.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q592249|Deir al-Balah Governorate]]'' | [[:commons:Category:Tell Umm Amer|Tell Umm Amer]] | [https://whc.unesco.org/en/list/1749 1749] |- | style='text-align:right'| 8 | 96th century BCE | ''[[:d:Q2402267|Tell es-Sultan]]'' | [[Файл:Tell es-sultan.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q5687|Jericho]]'' | [[:commons:Category:Tell es-Sultan|Tell es-Sultan]] | [https://whc.unesco.org/en/list/1687 1687] |- | style='text-align:right'| 9 | 691 | [[Кыя гөмбәзе мәчете]] | [[Файл:16-04-04-Felsendom-Tempelberg-Jerusalem-RalfR-WAT 6385.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q213274|Old City of Jerusalem]]'' | [[:commons:Category:Dome of the Rock|Dome of the Rock]] | |- | style='text-align:right'| 10 | 710 | [[Әл-Әкъса мәчете|Әл-Акса мәчете]] | [[Файл:Jerusalem-2013-Temple Mount-Al-Aqsa Mosque (NE exposure).jpg|center|128px]] | [[Иерусалим|Котдус]] | [[:commons:Category:Al-Qibli Chapel|Al-Qibli Chapel]] | |} {{Wikidata list end}} == Намзәтләр == {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q219060. ?item wdt:P1435 wd:Q1459900 } |section= |sort=label |columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p4171:ЮНЕСКО}} {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! ЮНЕСКО |- | style='text-align:right'| 1 | | ''[[:d:Q2377463|Anthedon]]'' | | | [[:commons:Category:Anthedon (Palestine)|Anthedon (Palestine)]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5719/ 5719] |- | style='text-align:right'| 2 | | ''[[:d:Q54888838|El-Bariyah]]'' | | | [[:commons:Category:El-Bariyah|El-Bariyah]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5708/ 5708] |- | style='text-align:right'| 3 | | ''[[:d:Q2456319|Hisham's Palace]]'' | [[Файл:Hisham Palace in Jericho2.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q658527|Jericho Governorate]]'' | [[:commons:Category:Khirbat al Mafjar|Khirbat al Mafjar]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6546/ 6546] |- | style='text-align:right'| 4 | | ''[[:d:Q1288751|Mount Gerizim]]'' | [[Файл:רכס הר גריזים.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q1074138|Nablus Governorate]]'' | [[:commons:Category:Mount Gerizim|Mount Gerizim]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5706/ 5706] |- | style='text-align:right'| 5 | -104 | ''[[:d:Q223399|Qumran]]'' | [[Файл:Kumeran4.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q4703304|al-Ubeidiya]]'' | [[:commons:Category:Qumran|Qumran]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5707/ 5707] |- | style='text-align:right'| 6 | | ''[[:d:Q1757438|Samaria]]'' | [[Файл:Ruins of Samaria.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q230407|Kingdom of Israel]]'' | [[:commons:Category:Samaria (ancient city)|Samaria (ancient city)]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5718/ 5718] |- | style='text-align:right'| 7 | | ''[[:d:Q7505195|Shuqba cave]]'' | [[Файл:مغارة في قرية شقبا.jpg|center|128px]] | | [[:commons:Category:Shuqba cave|Shuqba cave]] | |- | style='text-align:right'| 8 | | ''[[:d:Q17052893|Throne village]]'' | | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5717/ 5717] |- | style='text-align:right'| 9 | | ''[[:d:Q66134886|Wadi Gaza Coastal Wetlands]]'' | | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5722/ 5722] |- | style='text-align:right'| 10 | | ''[[:d:Q66134883|Wadi Natuf and Shuqba Cave]]'' | | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5712/ 5712] |- | style='text-align:right'| 11 | | ''[[:d:Q214178|Наблус]]'' | [[Файл:البلدة القديمة - نابلس.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q1074138|Nablus Governorate]]'' | [[:commons:Category:Nablus|Nablus]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5714/ 5714] |} {{Wikidata list end}} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} == Моны да карагыз == {{Портал|География|Мәдәният|Тарих}} * [[ЮНЕСКО Бөтендөнья мәдәни мирас объектлары исемлекләре]] [[Төркем:Илләр буенча Бөтендөнья мирасы]][[Төркем:Фәлистыйн мәдәнияте]][[Төркем:Фәлистыйн истәлекле урыннары]] nvdshossiyu6jaf8wd3rc7xhlo3xei0 0 864790 5838270 5543260 2026-04-28T04:25:01Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5838270 wikitext text/x-wiki {{Мәгълүмати исемлек}} {{УК}} Бу исемлектә '''[[ЮНЕСКО]] билгеләве буенча [[Төньяк Азия|Төньяк]] һәм [[Үзәк Азия]] географик төбәкләре территориясендәге''' [[File:World_Heritage_Logo_global.svg|20px]] '''[[Бөтендөнья мирасы]]ның ''[[матди мирас|матди объектлары]]''''' күрсәтелә. Сәяси билгеләмәләрдән аерым буларак, бусы каплаган мәдәни-географик алан бүген [[Россия Федерациясе]]нең [[Россиянең Азия өлеше|Азия өлеше]] ([[Урал таулары]]+, ~[[Урал федераль округы|УФО]]+[[Себер федераль округы|СФО]]+[[Ерак Көнчыгыш федераль округы|ЕКФО]]), [[Монголия]], [[Казакъстан]], [[Үзбәкстан]], [[Төркмәнстан]], [[Таҗикстан]], [[Кыргызстан]], [[Әфганстан]], [[Кытай]]ның Төньяк-Көнбатыш өлеше буларак тасвирлана. [[1978 ел]]гы рәсми ЮНЕСКО билгеләмәсеннән<ref>{{cite web|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000094520|title = A Note on the meaning of the term 'Central Asia' as used in this book (Appendix)|publisher=[[ЮНЕСКО]]|date=1992|author=Лев Иванович Мирошников|accessdate=[[2025 ел]]ның [[14 сентябрь]]|quote=The Meeting of Experts on the preparation of a History of Civilization of Central Asia,held at UNESCO Headquarters in Paris in October 1978, fully agreed with the statementmade at Dushanbe. It clearly stated that ‘the delimitation of modern Central Asia should bethat accepted by previous UNESCO sponsored conferences’. To avoid any misunderstand-ing concerning the cultural definition of Central Asia, the Final Report of this Meetingreads that the area in question covers ‘territories lying at present within the boundariesof Afghanistan, the western part of China, northern India, north-eastern Iran, Mongolia,Pakistan and the Central Asian Republics of the USSR.}}</ref> аермалы буларак, хәзерге көн прагматик кирәкләре өчен Төньяк-Көнбатыш [[Иран]] һәм [[Пакьстан]] — [[Көнбатыш Азия]]гә, Төньяк [[Һиндстан]] исә [[Көньяк Азия]]гә кертелә. [[Монголия]] исә гомумән георгафик [[Көнчыгыш Азия]]гә керә. == Сайлау == Керүче объектлар халыкара исемлегенә урнашкан дәүләт структуралары тарафыннан тәкъдим ителә. Халыкара исемлеккә рәсми кабул итү адымына кадәр, намзәт объектлар җирле дәүләтнең ЮНЕСКО эшләре комиссиясе тәкъдиме буенча ЮНЕСКОның махсуслаштырылган халыкара {{тәрҗемә ителмәгән 5|ICOMOS||ru|Международный совет по сохранению памятников и достопримечательных мест}}, {{тәрҗемә ителмәгән 5|ICCROM||ru|Международный исследовательский центр по сохранению и реставрации культурных ценностей}} һәм {{тәрҗемә ителмәгән 5|IUCN||ru|Международный союз охраны природы}} эксперт оешмалары хезмәткәрләре тарафыннан тирән өйрәнелә, боларның бәяләмәләр һәм киңәшләр белән баетылган досьесы һәр әгъза-ил делегациясенә тапшырыла. {{UNESCO}}ның ({{lang-en|UNESCO / United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization}}, {{lang-ru|ЮНЕСКО / Организация Объединённых Наций по вопросам образования, науки и культуры}}) халыкара {{тәрҗемә ителмәгән 5|Бөтөндөнья мирас комитеты||ru|Комитет всемирного наследия}} утырышларында хупланган. {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле зат-шәхес-феномен турында белем блокларны тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} == Рәсми исемлектә == {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P361 wd:Q2990612. ?item wdt:P1435 wd:Q9259 } |section= |sort=label |columns=number:#,label:Исем,p18,p373:Викиҗыентык,P757:код,P17,p131:урнашу,P625:картада}} {| class='wikitable sortable' ! # ! Исем ! сурәт ! Викиҗыентык ! код ! дәүләт ! урнашу ! картада |- | style='text-align:right'| 1 | ''[[:d:Q155495|Алтайның алтын таулары]]'' | [[Файл:Jazator Jul 006.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Golden Mountains of Altai World Heritage Site|Golden Mountains of Altai World Heritage Site]] | [https://whc.unesco.org/en/list/768 768]<br/>[https://whc.unesco.org/en/list/768rev 768rev] | [[Россия]] | [[Алтай Республикасы]] | {{Coord|50.466666666667|86|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 2 | [[Байкал|Байкал күле]] | [[Файл:Olkhon Island and Lake Baikal.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Lake Baikal|Lake Baikal]] | [https://whc.unesco.org/en/list/754 754] | [[Россия]] | [[Бурятия]]<br/>[[Иркутск өлкәсе]] | {{Coord|53.30277778|108.00472222|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 3 | ''[[:d:Q50810144|Бамиан үзәнендәге мәдәни ландшафт һәм археологик объектлар]]'' | [[Файл:Bamiyan Valley2.jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/list/208rev 208rev] | [[Әфганстан]] | ''[[:d:Q171382|Бамиан вилаяте]]'' | {{Coord|34.832042|67.826803|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 4 | ''[[:d:Q66133349|Болан таш һәйкәлләре, Бронза гасыр мәдәният мирасы]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/list/1621 1621] | [[Монголия]] | | {{Coord|47.742777777777775|101.22583333333333|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 5 | ''[[:d:Q1010335|Борхан-Халдун]]'' | [[Файл:Burkhan Khaldun mount2.jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/list/1440 1440] | [[Монголия]] | | {{Coord|48.783333333333|109.16666666667|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 6 | ''[[:d:Q29015225|Бохараның тарихи үзәге]]'' | [[Файл:Po-i-Kalân Mosque.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Historic Centre of Bukhara|Historic Centre of Bukhara]] | [https://whc.unesco.org/en/list/602 602]<br/>[https://whc.unesco.org/en/list/602bis 602bis] | [[Үзбәкстан]]<br/>[[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]]<br/>[[Россия империясе]] | [[Бохара]] | {{Coord|39.76666667|64.43333333|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 7 | ''[[:d:Q64787456|Даурия ландшафтлары]]'' | [[Файл:Daurian reservate.jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/list/1448 1448] | [[Монголия]]<br/>[[Россия]] | | {{Coord|49.93022|115.42544|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 8 | ''[[:d:Q122666385|Ефәк юлы: Зәрәфшан-Караком коридоры]]'' | [[Файл:Rabat Malik 12-50.JPG|center|128px]] | [[:commons:Category:Silk Roads: Zarafshan-Karakum Corridor|Silk Roads: Zarafshan-Karakum Corridor]] | [https://whc.unesco.org/en/list/1675 1675] | [[Таҗикстан]]<br/>[[Төрекмәнстан]]<br/>[[Үзбәкстан]] | | {{Coord|39.44148888888889|69.68555833333333|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 9 | ''[[:d:Q17277933|Ефәк юлы: Чанган-Тянь-Шань коридоры юллар чылбыры]]'' | [[Файл:Yumenguan.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Silk Roads (World Heritage)|Silk Roads (World Heritage)]] | [https://whc.unesco.org/en/list/1442 1442] | [[Кытай]]<br/>[[Казакъстан]]<br/>[[Кыргызстан]] | ''[[:d:Q41705|Фуҗиян]]''<br/>[[Гәнсу]]<br/>''[[:d:Q43684|Хенань]]''<br/>[[Ниңчә-Хуэй мөхтәри районы|Ниңчә-Хуэй автономияле районы]]<br/>[[Чиңхәй]]<br/>''[[:d:Q47974|Шэньси провинциясе]]''<br/>[[Шенҗаң-Уйгыр автономияле районы|Шеңҗан-Уйгыр автономияле районы]]<br/>''[[:d:Q16967|Чжэцзян провинциясе]]''<br/>[[Алматы өлкәсе]]<br/>[[Чуй өлкәсе]] | {{Coord|34.3044|108.8572|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 10 | ''[[:d:Q535577|Ичан-кала]]'' | [[Файл:KhivaWalls.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Itchan Kala|Itchan Kala]] | [https://whc.unesco.org/en/list/543 543] | [[Үзбәкстан]] | [[Хивә]] | {{Coord|41.377718|60.359476|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 11 | ''[[:d:Q64746144|Камчатка янартаулары]]'' | [[Файл:D0807I14-HarbourTour.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Volcanoes of Kamchatka (World Heritage Site)|Volcanoes of Kamchatka (World Heritage Site)]] | [https://whc.unesco.org/en/list/765 765] | [[Россия]] | [[Камчатка крае]] | {{Coord|54.9253|160.5403|display=inline}}<br/>{{Coord|55.67|157.6699|display=inline}}<br/>{{Coord|52|157.8299|display=inline}}<br/>{{Coord|56.1|160.5501|display=inline}}<br/>{{Coord|53.5|158.83|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 12 | ''[[:d:Q16434635|Көнбатыш Тянь-Шань]]'' | [[Файл:Aksu Jabagly 2.JPG|center|128px]] | [[:commons:Category:Western Tien-Shan|Western Tien-Shan]] | [https://whc.unesco.org/en/list/1490 1490] | [[Казакъстан]]<br/>[[Кыргызстан]]<br/>[[Үзбәкстан]] | | {{Coord|42.5|74.583333333333|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 13 | [[Көһнә Үргәнеч]] | [[Файл:KonyeUrgenchMausoleum.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Kunya Urgench|Kunya Urgench]] | [https://whc.unesco.org/en/list/1199 1199] | [[Төрекмәнстан]] | [[Ташугыз вилаяте]]<br/>[[Xiwä xanlığı|Хивә ханлыгы]] | {{Coord|42.316666666667|59.158611111111|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 14 | ''[[:d:Q277683|Лена баганалары]]'' | [[Файл:Белые ночи на территории ЛС.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Lena Pillars|Lena Pillars]] | [https://whc.unesco.org/en/list/1299 1299]<br/>[https://whc.unesco.org/en/list/1299bis 1299bis] | [[Россия]] | [[Якутия]]<br/>''[[:d:Q1033514|Хангалас районы]]'' | {{Coord|61.106944444444|127.36166666667|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 15 | ''[[:d:Q4361429|Монгол Алтайның петроглифлары]]'' | [[Файл:Petroglyphic Complexes of the Altai, Mongolia.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Petroglyphic Complexes of the Mongolian Altai|Petroglyphic Complexes of the Mongolian Altai]] | [https://whc.unesco.org/en/list/1382 1382] | [[Монголия]] | ''[[:d:Q191792|Bayan-Ölgii Province]]'' | {{Coord|49.333888888889|88.395277777778|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 16 | ''[[:d:Q193325|Мәрв каласы археологик аланы]]'' | [[Файл:Merv City Walls (10) (44747325714).jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Merv|Merv]] | [https://whc.unesco.org/en/list/886 886] | [[Төрекмәнстан]] | ''[[:d:Q4075698|Бәйрәмалы районы]]'' | {{Coord|37.662777777778|62.1925|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 17 | ''[[:d:Q854672|Ниса археологик каласы]]'' | [[Файл:Nisa.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Nisa, Turkmenistan|Nisa, Turkmenistan]] | [https://whc.unesco.org/en/list/1242 1242] | [[Төрекмәнстан]] | ''[[:d:Q48726|Хыркания тарихи төбәге]]''<br/>[[Ашкабад]] | {{Coord|37.951147222222|58.212408333333|display=inline}}<br/>{{Coord|38.227122|58.150076|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 18 | ''[[:d:Q1453235|Орхон елгасы үзәне мәдәни ландшафты]]'' | [[Файл:Orchon-mongolei.JPG|center|128px]] | [[:commons:Category:Orkhon Valley Cultural Landscape|Orkhon Valley Cultural Landscape]] | [https://whc.unesco.org/en/list/1081 1081]<br/>[https://whc.unesco.org/en/list/1081rev 1081rev] | [[Монголия]] | | {{Coord|47.556666666667|102.83138888889|display=inline}}<br/>{{Coord|47.456880555556|102.73041111111|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 19 | ''[[:d:Q277576|Путорана платосы]]'' | [[Файл:Plato Putorana 01.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Putorana Plateau|Putorana Plateau]] | [https://whc.unesco.org/en/list/1234 1234] | [[Россия]] | [[Красноярск крае]] | {{Coord|69|93|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 20 | ''[[:d:Q2559020|Сарыарка — Төньяк Казакъстан дала һәм күлләре]]'' | [[Файл:Astana-steppe-7748.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Saryarka – Steppe and Lakes of Northern Kazakhstan|Saryarka – Steppe and Lakes of Northern Kazakhstan]] | [https://whc.unesco.org/en/list/1102rev 1102rev] | [[Казакъстан]] | | {{Coord|50.433333333333|69.188888888889|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 21 | ''[[:d:Q17255582|Сәмәрканд – мәдәниятләр чаты]]'' | [[Файл:Registan square Samarkand.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Samarkand – Crossroad of Cultures|Samarkand – Crossroad of Cultures]] | [https://whc.unesco.org/en/list/603 603]<br/>[https://whc.unesco.org/en/list/603rev 603rev] | [[Үзбәкстан]] | [[Сәмәрканд]] | {{Coord|39.66861|67|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 22 | ''[[:d:Q750190|Сөләйман тавы]]'' | [[Файл:Сулайман-Тоо с дрона.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Sulayman Mountain|Sulayman Mountain]] | [https://whc.unesco.org/en/list/1230 1230]<br/>[https://whc.unesco.org/en/list/1230rev 1230rev] | [[Кыргызстан]] | [[Ош (Кыргызстан)|Ош]] | {{Coord|40.529444444444|72.783333333333|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 23 | ''[[:d:Q943327|Тамгалы археологик аланы]]'' | [[Файл:Tanbaly.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Tamgaly|Tamgaly]] | [https://whc.unesco.org/en/list/1145 1145] | [[Казакъстан]] | [[Алматы өлкәсе]] | {{Coord|43.803333333333|75.535|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 24 | ''[[:d:Q64797735|Убс Нуур бассейны]]'' | [[Файл:Uvs-nuur.jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/list/769 769]<br/>[https://whc.unesco.org/en/list/769rev 769rev] | [[Россия]]<br/>[[Монголия]] | | {{Coord|50.275|92.71972|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 25 | ''[[:d:Q122731152|Уртача климат киңлегендәге Туран чүлләре]]'' | [[Файл:Karakum Desert, Turkmenistan.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Cold Winter Deserts of Turan|Cold Winter Deserts of Turan]] | [https://whc.unesco.org/en/list/1693 1693] | [[Казакъстан]]<br/>[[Үзбәкстан]]<br/>[[Төрекмәнстан]] | | {{Coord|44.02583333333333|79.03416666666666|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 26 | ''[[:d:Q46069|Хуҗа Әхмәт Ясави төрбәсе]]'' | [[Файл:Ханака Ахмеда Ясави 2010 003.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi|Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi]] | [https://whc.unesco.org/en/list/1103 1103] | [[Казакъстан]] | [[Төркестан өлкәсе]] | {{Coord|43.2976445|68.2710419|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 27 | ''[[:d:Q17993813|Шеңҗандагы Тянь-Шань таулары]]'' | [[Файл:Tianshan tianchi.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Xinjiang Tianshan|Xinjiang Tianshan]] | [https://whc.unesco.org/en/list/1414 1414] | [[Кытай]] | [[Шенҗаң-Уйгыр автономияле районы|Шеңҗан-Уйгыр автономияле районы]] | {{Coord|43|82.3|display=inline}}<br/>{{Coord|41.9683|80.3542|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 28 | [[Шәһресәбз]] | [[Файл:Ensemble Dorout Tilovat (Shahrisabz) (6018370667).jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Shahrisabz|Shahrisabz]] | [https://whc.unesco.org/en/list/885 885] | [[Үзбәкстан]] | [[Кашкадәрья өлкәсе]] | {{Coord|39.05|66.833333333333|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 29 | ''[[:d:Q65953897|Җамдагы манара һәм археологик объектлары]]'' | [[Файл:Minaret of jam 2009 ghor.jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/list/211rev 211rev] | [[Әфганстан]] | ''[[:d:Q2719010|Шахрак районы]]'' | {{Coord|34.3964|64.5159|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 30 | ''[[:d:Q64787152|Үзәк Сихотэ-Алинь]]'' | [[Файл:Горы Среднего Сихотэ-Алиня, огромные нетронутые территории.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Sikhote-Alin|Sikhote-Alin]] | [https://whc.unesco.org/en/list/766bis 766bis]<br/>[https://whc.unesco.org/en/list/766 766] | [[Россия]] | [[Диңгез буе крае]] | {{Coord|46.68333|136.66111|display=inline}} |} {{Wikidata list end}} == Намзәтләр == {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P361 wd:Q2990612. ?item wdt:P1435 wd:Q1459900 } |section= |sort=label |columns=number:#,label:Исем,p18,p373:Викиҗыентык,P4171:код,p17,p131:урнашу,P625:картада}} {| class='wikitable sortable' ! # ! Исем ! сурәт ! Викиҗыентык ! код ! дәүләт ! урнашу ! картада |- | style='text-align:right'| 1 | ''[[:d:Q4665873|Абдулхан банди буасы]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5288/ 5288] | [[Үзбәкстан]] | [[Нәвайи өлкәсе|Нәваи өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q2639187|Нурата районы]]'' | {{Coord|40.4833|66.7|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 2 | [[Аблайкет|Аблайкет буддист кәшишханәсе хәрабәләре]] | [[Файл:Ablaikit 2018.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Abylaikit Monastery|Abylaikit Monastery]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6558/ 6558] | [[Казакъстан]] | ''[[:d:Q2550757|Улан районы]]'' | {{Coord|49.45661111111111|82.57094444444445|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 3 | [[Адҗинатеппа|Адҗина-тепе калкулыгындагы буддачылык кәшишханәсе хәрабәләре]] | [[Файл:Ajina-Tepa.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Ajina-Tepa|Ajina-Tepa]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1382/ 1382] | [[Таҗикстан]] | [[Хәтлан вилаяте]] | {{Coord|37.79802778|68.85436111|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 4 | ''[[:d:Q4700033|Ак Астана-баба төрбәсе]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/810/ 810] | [[Үзбәкстан]] | [[Сөрхандәрья өлкәсе]] | {{Coord|36.88333333333333|67.25|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 5 | ''[[:d:Q2593920|Амарбаясгалант кәшишханәсе]]'' | [[Файл:Amarbayasgalant Monastery.JPG|center|128px]] | [[:commons:Category:Amarbayasgalant Monastery|Amarbayasgalant Monastery]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5947/ 5947] | [[Монголия]] | ''[[:d:Q234680|Selenge Province]]'' | {{Coord|49.48|105.085|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 6 | ''[[:d:Q4064541|Амудәрья тыюлыгы]]'' | [[Файл:Amudaryasunset.jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5436/ 5436] | [[Төрекмәнстан]] | [[Ләбап вилаяте]] | {{Coord|39.65|62.85|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 7 | ''[[:d:Q7178914|Арпа-Үзән петроглифлары]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1135/ 1135] | [[Казакъстан]] | [[Төркестан өлкәсе]] | {{Coord|43.833333333333|68.833333333333|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 8 | ''[[:d:Q2495429|Аһсикәнт шәһәрчеге археологик аланы]]'' | [[Файл:Achsikent.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Akhsikath|Akhsikath]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5293/ 5293] | [[Үзбәкстан]] | ''[[:d:Q2399879|Түрәкурган туманы]]'' | {{Coord|40.886569|71.450602|display=inline}}<br/>{{Coord|40.8866|71.4506|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 9 | ''[[:d:Q1900234|Баги-Бабур паркы]]'' | [[Файл:Babur Gardens.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Gardens of Babur|Gardens of Babur]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5469/ 5469] | [[Әфганстан]] | [[Кабул]] | {{Coord|34.503|69.16|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 10 | [[Байсын]] | [[Файл:Boysun Surkhandarya.JPG|center|128px]] | [[:commons:Category:Boysun|Boysun]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5300/ 5300] | [[Үзбәкстан]] | ''[[:d:Q1646711|Байсун районы]]'' | {{Coord|38.212222222222|67.198888888889|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 11 | ''[[:d:Q4848743|Байтудәшт IV борынгы кала археологик аланы]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1380/ 1380] | [[Таҗикстан]] | | |- | style='text-align:right'| 12 | ''[[:d:Q15196259|Балданбэрээвэн-хийд кәшишханәсе]]'' | [[Файл:Mongolia 104.JPG|center|128px]] | [[:commons:Category:Baldan Bereeven Monastery|Baldan Bereeven Monastery]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5949/ 5949] | [[Монголия]] | ''[[:d:Q8078978|Ömnödelger]]'' | {{Coord|48.20243889|109.43900278|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 13 | ''[[:d:Q613251|Банде-Амир милли күлләр паркы]]'' | [[Файл:Lake Band-e-Amir.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Band-e Amir National Park|Band-e Amir National Park]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1946/ 1946] | [[Әфганстан]] | ''[[:d:Q171382|Бамиан вилаяте]]'' | {{Coord|34.839722222222|67.230833333333|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 14 | ''[[:d:Q16273581|Батхыз тыюлыгы]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5432/ 5432] | [[Төрекмәнстан]] | [[Мары вилаяте]] | {{Coord|35.7|61.81666667|display=inline}}<br/>{{Coord|35.781111111111|61.736388888889|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 15 | [[Бахауддин Нәкшбәнд төрбәсе]] | [[Файл:Bakha ad Din2.JPG|center|128px]] | [[:commons:Category:Bahaouddin Naqshbandi mausoleum|Bahaouddin Naqshbandi mausoleum]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5306/ 5306] | [[Үзбәкстан]] | [[Бохара]] | {{Coord|39.800833333333|64.536388888889|display=inline}}<br/>{{Coord|39.802|64.537|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 16 | ''[[:d:Q64803834|Башкорт Уралы]]'' | [[Файл:View from the mountains to the north Masim (South Urals).jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5666/ 5666] | [[Россия]] | | {{Coord|53.14167|57.00833|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 17 | ''[[:d:Q127442639|Башкорт шиханнары: Торатау, Йөрәктау һәм Куштау]]'' | [[Файл:Гора Юрак-Тау с высоты 85м.jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6626/ 6626] | [[Россия]] | | |- | style='text-align:right'| 18 | ''[[:d:Q66210845|Борынгы Хәрәзем чүлләрендәге кирмәннәр]]'' | [[Файл:In the ruins of Toprak Kale.jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5311/ 5311] | [[Үзбәкстан]] | [[Каракалпакстан]]<br/>''[[:d:Q939147|Элликкала районы]]''<br/>''[[:d:Q2603530|Беруни районы]]'' | |- | style='text-align:right'| 19 | [[Бәлех]] | [[Файл:15c green mosque.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Balkh|Balkh]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1928/ 1928] | [[Әфганстан]] | ''[[:d:Q6850536|Бәлех районы]]'' | {{Coord|36.758055555556|66.898888888889|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 20 | ''[[:d:Q4294010|Вабкәнт манарасы]]'' | [[Файл:Vobkent minaret 14-33.JPG|center|128px]] | [[:commons:Category:Vobkent minaret|Vobkent minaret]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5312/ 5312] | [[Үзбәкстан]] | ''[[:d:Q2609325|Вабкәнт туманы]]'' | {{Coord|40.01978|64.51773|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 21 | ''[[:d:Q4103586|Вараһша шәһәрчеге археологик аланы]]'' | [[Файл:Varaxsha 9.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Varahsha|Varahsha]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5302/ 5302] | [[Үзбәкстан]] | [[Бохара]] | {{Coord|39.862927|64.073183|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 22 | ''[[:d:Q1363707|Васюган сазлыклары]]'' | [[Файл:Vasyugan.jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5114/ 5114] | [[Россия]] | [[Тум өлкәсе|Томск өлкәсе]]<br/>[[Россия]] | {{Coord|57.566666666667|75.65|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 23 | ''[[:d:Q4736408|Гарәп ата төрбәсе]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5290/ 5290] | [[Үзбәкстан]] | ''[[:d:Q2396561|Нурабад районы]]'' | {{Coord|39.583333333333|66.75|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 24 | ''[[:d:Q1029322|Денисова мәгарәсе]]'' | [[Файл:Известная на весь Мир Денисова пещера. 01.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Denisova Cave|Denisova Cave]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6625/ 6625] | [[Россия]] | ''[[:d:Q1822656|Солонешное районы]]'' | {{Coord|51.397580555556|84.676205555556|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 25 | ''[[:d:Q13201206|Дәшт-и-Җум тыюлыгы]]'' | [[Файл:Shuro-obod City TJ.jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2110/ 2110] | [[Таҗикстан]] | ''[[:d:Q7482813|Шәмсетдин Шохин районы]]''<br/>[[Хәтлан вилаяте]] | {{Coord|37.62861111|70.08055556|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 26 | ''[[:d:Q3021298|Дәһистан борынгы каласы археологик аланы]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/967/ 967] | [[Төрекмәнстан]] | | {{Coord|38.27|54.625|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 27 | ''[[:d:Q64800626|Енисейск тарихи үзәге]]'' | [[Файл:Monastery of the Transfiguration of the Savior (Yeniseysk, Russia).jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1460/ 1460] | [[Россия]] | [[Красноярск крае]] | {{Coord|58.62306|92.15444|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 28 | ''[[:d:Q136092473|Ефәк юлы: Фәргана-Сырдәрья коридоры]]'' | [[Файл:Transasia trade routes 1stC CE gr2.png|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6649/ 6649] | [[Үзбәкстан]] | [[Ташкент вилаяте]]<br/>[[Фәрганә вилаяте]]<br/>[[Әндиҗан вилаяте]]<br/>[[Нәмәнгән вилаяте]] | |- | style='text-align:right'| 29 | ''[[:d:Q4187121|Зараут-Сай тарлавыгы петроглифлары]]'' | [[Файл:Zarautsoy rasmlari - 6.jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5299/ 5299] | [[Үзбәкстан]] | ''[[:d:Q1645173|Шерабад районы]]'' | |- | style='text-align:right'| 30 | ''[[:d:Q16904612|Зоркул тыюлыгы]]'' | [[Файл:Zorkul Nature Reserve view nortz to the lake.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Zorkul reserve|Zorkul reserve]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2111/ 2111] | [[Таҗикстан]] | ''[[:d:Q2992189|Мургаб районы]]'' | {{Coord|37.431796|73.811646|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 31 | ''[[:d:Q300701|Зур тәгәрмәч юлы]]'' | [[Файл:Grand Trunk Road - Chandan Nagar - Hooghly - 2013-05-19 7311.JPG|center|128px]] | [[:commons:Category:Grand Trunk Road|Grand Trunk Road]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6056/ 6056] | [[Бангладеш]]<br/>[[Һиндстан]]<br/>[[Пакистан Ислам Җөмһүрияте|Пакьстан]]<br/>[[Әфганстан]] | | {{Coord|27.3375|79.0625|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 32 | ''[[:d:Q136090538|Зәмин таулары]]'' | [[Файл:Zaamin National Park, Uzbekistan.jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6781/ 6781] | [[Үзбәкстан]] | ''[[:d:Q1645112|Зәмин районы]]'' | {{Coord|38.2|67.2|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 33 | ''[[:d:Q4199195|Иле-Алатау милли паркы]]'' | [[Файл:Ущелье Туристов.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Ile-Alatau national park|Ile-Alatau national park]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1681/ 1681] | [[Казакъстан]] | | {{Coord|43.066666666667|77.166666666667|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 34 | [[Илмән таулары]] | [[Файл:Ilmenzapoved.JPG|center|128px]] | [[:commons:Category:Ilmen Mountains|Ilmen Mountains]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5388/ 5388] | [[Россия]] | [[Чиләбе өлкәсе]]<br/>[[Свердловск өлкәсе]] | {{Coord|55.2575|60.2225|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 35 | ''[[:d:Q64800603|Иркутск тарихи үзәге]]'' | [[Файл:Orthodox Church Irkutsk.jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1166/ 1166] | [[Россия]] | [[Иркутск өлкәсе]] | {{Coord|52.05|103|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 36 | ''[[:d:Q4212491|Канка борынгы шәһәрчеге археологик аланы]]'' | [[Файл:Kanka1.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Kanka|Kanka]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5286/ 5286] | [[Үзбәкстан]] | ''[[:d:Q3711295|Аккурган туманы]]'' | {{Coord|40.80652778|68.98541667|display=inline}}<br/>{{Coord|40.80230278|68.98262222|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 37 | [[Карон (борынгы шәһәр)|Карон борынгы шәһәрчеге археологик аланы]] | [[Файл:Karan in Darwaz.jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6886/ 6886] | [[Таҗикстан]] | ''[[:d:Q2605259|Дарваз районы]]''<br/>[[Таулы Бәдәхшан автономияле вилаяте]] | |- | style='text-align:right'| 38 | ''[[:d:Q4229211|Командор табигый тыюлыгы]]'' | [[Файл:О. Медный 57586.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Komandorsky Zapovednik|Komandorsky Zapovednik]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1997/ 1997] | [[Россия]] | [[Камчатка крае]] | {{Coord|54.76|166.48|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 39 | ''[[:d:Q4442880|Красноярск багана сыман кыялары милли паркы]]'' | [[Файл:Krasnoyarsk Pillars, Stolby, Russia.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Krasnoyarsk Stolby National Park|Krasnoyarsk Stolby National Park]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5113/ 5113] | [[Россия]] | [[Красноярск]] | {{Coord|55.883333333333|92.766666666667|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 40 | ''[[:d:Q136093781|Кукан тарихи үзәге]]'' | [[Файл:Коканд. Дворец Худояр-хана. общий вид (с востока) 02.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Cultural heritage monuments in Kokand|Cultural heritage monuments in Kokand]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5291/ 5291] | [[Үзбәкстан]] | [[Кукан]]<br/>[[Фәрганә вилаяте]] | |- | style='text-align:right'| 41 | ''[[:d:Q97662851|Кулҗабашы археологик ландшафты петроглифлары]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6564/ 6564] | [[Казакъстан]] | [[Җамбыл өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q2554520|Кордай районы]]'' | {{Coord|44.13333333333333|75.5|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 42 | ''[[:d:Q65145838|Кусавлисай ботаник заказник тыюлыгы]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2109/ 2109] | [[Таҗикстан]] | ''[[:d:Q2669467|Шәһрестан районы]]'' | {{Coord|39.583|68.617|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 43 | ''[[:d:Q66125145|Кыргызстандагы Ефәк юлы аланнары]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5518/ 5518] | [[Кыргызстан]] | | |- | style='text-align:right'| 44 | ''[[:d:Q20624955|Кыталык милли паркы]]'' | [[Файл:Kytalyk Wildlife Reserve 2017.png|center|128px]] | [[:commons:Category:Kytalyk National Park|Kytalyk National Park]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6520/ 6520] | [[Россия]] | [[Якутия]] | {{Coord|70.85|147.85|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 45 | ''[[:d:Q66206459|Көйтентау динозавр һәм мәгарәләре]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5434/ 5434] | [[Төрекмәнстан]] | | |- | style='text-align:right'| 46 | ''[[:d:Q3545429|Көйтентау сырты]]'' | [[Файл:Kugitangtau Airibaba.tif|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6786/ 6786]<br/>[https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6887/ 6887] | [[Үзбәкстан]]<br/>[[Төрекмәнстан]] | [[Сөрхандәрья өлкәсе]]<br/>[[Ләбап вилаяте]] | {{Coord|37.666666666667|66.55|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 47 | ''[[:d:Q4273876|Магадан табигый тыюлыгы]]'' | [[Файл:Озеро Няша. Кава-Челомджинский участок.JPG|center|128px]] | [[:commons:Category:Magadansky Nature Reserve|Magadansky Nature Reserve]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1998/ 1998] | [[Россия]] | | {{Coord|59.641944444444|147.44861111111|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 48 | ''[[:d:Q125226204|Мангышлак ярымутравы кыялы мәчетләре]]'' | [[Файл:Beket-Ata (Oglandy).jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6566/ 6566] | [[Казакъстан]] | [[Маңгыстау өлкәсе|Маңгыштау өлкәсе]] | {{Coord|43.59705555555555|54.069944444444445|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 49 | ''[[:d:Q6819616|Мерке төркиләр изге җире]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1131/ 1131] | [[Казакъстан]] | [[Җамбыл өлкәсе]] | {{Coord|42.689|73.117|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 50 | ''[[:d:Q6871982|Мир-Сәет Бахром төрбәсе]]'' | [[Файл:Mir Said Bahrom maqbarasi 01.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Mir-Sayid Bakhrom Mausoleum|Mir-Sayid Bakhrom Mausoleum]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5309/ 5309] | [[Үзбәкстан]] | ''[[:d:Q9017250|Кармана каласы]]''<br/>[[Нәвайи өлкәсе|Нәваи өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q2639087|Кармана районы]]'' | {{Coord|40.1429|65.3613|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 51 | ''[[:d:Q66133343|Монголиядәге Бөек Гоби чүле ландшафтлары]]'' | [[Файл:Gobi - Flickr - edans.jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5943/ 5943] | [[Монголия]] | | |- | style='text-align:right'| 52 | ''[[:d:Q66133344|Монголиянең Гоби чүлендәге Акбур чоры динозаврлары калдыклары]]'' | [[Файл:Bayan Shireh Formation Fauna.png|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5944/ 5944] | [[Монголия]] | | |- | style='text-align:right'| 53 | ''[[:d:Q6794043|Мөхәммәт Башоро төрбәсе]]'' | [[Файл:Mosques in Panjakent District.jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1386/ 1386] | [[Таҗикстан]] | ''[[:d:Q20613300|Мазори Шәриф авылы]]''<br/>''[[:d:Q2592634|Пәндҗәкәнт районы]]''<br/>[[Согыд вилаяте]] | {{Coord|39.38758333333333|67.85225|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 54 | ''[[:d:Q4120746|Нуратау сырты]]'' | [[Файл:Северный склон Нуратау.JPG|center|128px]] | [[:commons:Category:Nuratau mountains|Nuratau mountains]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6787/ 6787] | [[Үзбәкстан]] | ''[[:d:Q2639187|Нурата районы]]''<br/>''[[:d:Q2396486|Кошрабад районы]]''<br/>''[[:d:Q1646688|Фариш районы]]'' | {{Coord|40.5|66.66666667|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 55 | ''[[:d:Q1593567|Оглахты тау сырты]]'' | [[Файл:Оглахты.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Oglakhty Mountains|Oglakhty Mountains]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6165/ 6165] | [[Россия]] | [[Хакасия]] | {{Coord|54.055|91.492|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 56 | ''[[:d:Q65007288|Олытау мәдәни ландшафты]]'' | [[Файл:Dzhuchi khan mausoleum.jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1137/ 1137]<br/>[https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6560/ 6560] | [[Казакъстан]] | [[Караганды өлкәсе]] | {{Coord|48.65556|67.00389|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 57 | ''[[:d:Q64807636|Пазырык мәдәнияте хәзинәләре]]'' | [[Файл:PazyrikHorseman.JPG|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6283/ 6283] | [[Россия]] | [[Алтай Республикасы]] | {{Coord|51.14722|85.73972|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 58 | ''[[:d:Q1705802|Пайкәнд борынгы каласы археологик аланы]]'' | [[Файл:«Пайкент» табиий ёдгорлиги.png|center|128px]] | [[:commons:Category:Paikend archaeological site|Paikend archaeological site]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5301/ 5301] | [[Үзбәкстан]] | [[Бохара вилаяте]] | {{Coord|39.5870597|64.0116725|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 59 | ''[[:d:Q4752903|Пап борынгы каласы археологик аланы (Баландтәпә)]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5294/ 5294] | [[Үзбәкстан]] | ''[[:d:Q1646754|Пәп туманы]]'' | {{Coord|40.833333333333|71.033333333333|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 60 | ''[[:d:Q4386673|Рабат-и Мәлик кәрвансарае]]'' | [[Файл:Rabati Malik caravanserai 03.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Rabat-i Malik caravanserai|Rabat-i Malik caravanserai]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5308/ 5308] | [[Үзбәкстан]] | ''[[:d:Q2639087|Кармана районы]]'' | {{Coord|40.1222427909509|65.14736261819112|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 61 | ''[[:d:Q4393351|Рәпәтәк биосфера тыюлыгы]]'' | [[Файл:Takirs of Karakum Desert.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Cold Winter Deserts of Turan|Cold Winter Deserts of Turan]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5435/ 5435] | [[Төрекмәнстан]]<br/>[[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]] | [[Ләбап вилаяте]] | {{Coord|38.34|63.11|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 62 | ''[[:d:Q2621561|Саймалыташ дәүләт табигать паркы]]'' | [[Файл:Saimaluu Tash.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Saimaluu-Tash|Saimaluu-Tash]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1512/ 1512] | [[Кыргызстан]] | ''[[:d:Q754798|Toguz-Toro District]]'' | {{Coord|41.18066667|73.814|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 63 | ''[[:d:Q66210803|Сармишсай петроглифлары]]'' | [[Файл:Sarmishsoy rasmlari 372.jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5307/ 5307] | [[Үзбәкстан]] | ''[[:d:Q2639187|Нурата районы]]'' | {{Coord|40.2833|65.5833|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 64 | ''[[:d:Q65007809|Саускандык археологик ландшафты петроглифлары]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6156/ 6156]<br/>[https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6565/ 6565] | [[Казакъстан]] | [[Кызылурда өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q2632718|Шиели районы]]'' | {{Coord|44.3605|67.2151|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 65 | ''[[:d:Q7533381|Сийпанташ петроглифлары]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5297/ 5297] | [[Үзбәкстан]] | ''[[:d:Q687700|Китаб районы]]'' | {{Coord|39.25|66.6667|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 66 | ''[[:d:Q4361427|Сикачи-Алян петроглифлары]]'' | [[Файл:Петроглифы Сикачи-Аляна 1.JPG|center|128px]] | [[:commons:Category:Petroglyph of Sikachi-Alyan|Petroglyph of Sikachi-Alyan]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1787/ 1787] | [[Россия]] | ''[[:d:Q4419026|Сикачи-Алян авылы]]'' | {{Coord|48.752968043347146|135.64547699870576|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 67 | ''[[:d:Q4140236|Сөнт-Һасартау тыюлыгы]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5433/ 5433] | [[Төрекмәнстан]] | [[Балкан вилаяте]] | {{Coord|38.5333|56.4167|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 68 | ''[[:d:Q124800237|Ташкент модернист архитектурасы. Үзәк Азиядәге модернизм һәм традиция]]'' | [[Файл:Stamps of Uzbekistan, 2011-70.jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6708/ 6708] | [[Үзбәкстан]] | [[Ташкент]] | |- | style='text-align:right'| 69 | ''[[:d:Q135948179|Ташкент мәхәлләләре]]'' | [[Файл:Мемориальный комплекс Шейхантаура.jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6578/ 6578] | [[Үзбәкстан]] | [[Ташкент]] | |- | style='text-align:right'| 70 | ''[[:d:Q66205590|Таҗикстандагы Ефәк юлы аланнары]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5790/ 5790] | [[Таҗикстан]] | | |- | style='text-align:right'| 71 | [[Тирмез]] | [[Файл:Termez Sultan-Saodat.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Termez|Termez]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5298/ 5298] | [[Үзбәкстан]] | [[Сөрхандәрья өлкәсе]] | {{Coord|37.224166666667|67.278333333333|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 72 | ''[[:d:Q852896|Турфан су системасы]]'' | [[Файл:Turpan-karez-maqueta-d01.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Turpan karez system|Turpan karez system]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5347/ 5347] | [[Кытай]] | [[Шенҗаң-Уйгыр автономияле районы|Шеңҗан-Уйгыр автономияле районы]] | {{Coord|42.87266667|89.39765833|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 73 | ''[[:d:Q704240|Тыва патшалары үзәне]]'' | [[Файл:Аржаан - 2.JPG|center|128px]] | [[:commons:Category:Arzhan kurgan|Arzhan kurgan]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6583/ 6583] | [[Россия]] | ''[[:d:Q918392|Пий-Хем районы]]'' | {{Coord|52.0805|93.66378|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 74 | [[Тәхт-и Сангин|Тәхт-и Сангин борынгы кала археологик аланы]] | [[Файл:Takht-i Sangin, plan of the Temple.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Takht-i Sangin|Takht-i Sangin]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1379/ 1379] | [[Таҗикстан]] | [[Хәтлан вилаяте]] | {{Coord|37.0989|68.285|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 75 | ''[[:d:Q66206481|Төрекмәнстандагы Ефәк юлы аланнары]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5521/ 5521] | [[Төрекмәнстан]] | | |- | style='text-align:right'| 76 | ''[[:d:Q2997163|Фан таулары]]'' | [[Файл:Fan Mountains300.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Fann Mountains|Fann Mountains]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2107/ 2107] | [[Таҗикстан]] | | {{Coord|39.166667|68.25|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 77 | ''[[:d:Q650394|Хазарасп каласы]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5310/ 5310] | [[Үзбәкстан]] | ''[[:d:Q943068|Хазарасп районы]]'' | {{Coord|41.3|61.083333333333|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 78 | ''[[:d:Q6400186|Ханбәнди буасы]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/809/ 809] | [[Үзбәкстан]] | ''[[:d:Q1646688|Фариш районы]]''<br/>[[Җиззах өлкәсе|Җиззәх өлкәсе]] | {{Coord|40.50920839196396|67.2735100953158|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 79 | ''[[:d:Q5063955|Хуҗа Мәшхәд төрбәсе археологик аланы]]'' | [[Файл:KhojaMahshad,S.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Khoja Mahshad|Khoja Mahshad]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1381/ 1381] | [[Таҗикстан]] | | {{Coord|37.2204|68.1481|display=inline}}<br/>{{Coord|37.22017778|68.14808889|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 80 | ''[[:d:Q6794050|Хуҗа Нашрон төрбәсе]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1384/ 1384] | [[Таҗикстан]] | | |- | style='text-align:right'| 81 | ''[[:d:Q6794048|Хәзрәти-шаһ төрбәсе]]'' | [[Файл:Масҷид ва оромгоҳи Ҳазрати Шоҳ 01.jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1378/ 1378] | [[Таҗикстан]] | | {{Coord|40.122692|70.612939|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 82 | ''[[:d:Q4494644|Хәзәр тыюлыгы]]'' | [[Файл:Hazardeniz.JPG|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5437/ 5437] | [[Төрекмәнстан]] | [[Балкан вилаяте]] | {{Coord|39|53.044722|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 83 | ''[[:d:Q4273796|Чишмә-Әйүб төрбәсе]]'' | [[Файл:Chashma-Ayub Mausoleum outside view 2.JPG|center|128px]] | [[:commons:Category:Chashma-Ayub Mausoleum|Chashma-Ayub Mausoleum]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5304/ 5304] | [[Үзбәкстан]] | [[Бохара]] | {{Coord|39.778309944555176|64.40232082567144|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 84 | ''[[:d:Q1649236|Чор-Бәкер төрбәләр комплексы]]'' | [[Файл:Chor Bakr 03.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Chor-Bakr Mausoleum|Chor-Bakr Mausoleum]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5305/ 5305] | [[Үзбәкстан]] | ''[[:d:Q283886|Бохара туманы]]'' | {{Coord|39.77444444|64.33444444|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 85 | ''[[:d:Q1005592|Шаһимәрдан каласы]]'' | [[Файл:Вид на кишлак и мазар Шахимардан.jpg|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5292/ 5292] | [[Үзбәкстан]] | [[Фәрганә вилаяте]] | {{Coord|39.979444444444|71.798333333333|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 86 | ''[[:d:Q7462288|Шаһрухийә шәһәрчеге археологик аланы]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5287/ 5287] | [[Үзбәкстан]] | [[Ташкент вилаяте]]<br/>''[[:d:Q3711398|Куйичырчык туманы]]'' | {{Coord|40.766345|68.901359|display=inline}}<br/>{{Coord|40.76611111|68.90138889|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 87 | ''[[:d:Q7492951|Шәех Мохтар-Вәли төрбәсе комплексы]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/798/ 798] | [[Үзбәкстан]] | ''[[:d:Q2605147|Яңа Арык районы]]'' | {{Coord|41.339233201766|60.556629893482|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 88 | ''[[:d:Q7462243|борынгы Кахкаха шәһәрчеге археологик аланы (Шәһрестан)]]'' | [[Файл:Bunjikat,Kahkaha1-1.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Bunjikat|Bunjikat]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1387/ 1387] | [[Таҗикстан]] | ''[[:d:Q7462245|Шәһрестан]]''<br/>''[[:d:Q2669467|Шәһрестан районы]]''<br/>[[Согыд вилаяте]] | {{Coord|39.77447222|68.80927778|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 89 | ''[[:d:Q13202264|борынгы Пәнҗәкәнт каласы археологик аланы]]'' | [[Файл:Penjikent site.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Ancient Panjakent|Ancient Panjakent]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1385/ 1385] | [[Таҗикстан]] | [[Пәнҗәкәнт]] | {{Coord|39.485539136|67.6177871128|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 90 | ''[[:d:Q66210857|Үзбәкстандагы Ефәк юлы җирләре]]'' | [[Файл:Transasia trade routes 1stC CE gr2.png|center|128px]] | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5500/ 5500] | [[Үзбәкстан]] | | |- | style='text-align:right'| 91 | ''[[:d:Q611729|Һамун күле]]'' | [[Файл:Hamoun wetland 2020-05-09 05.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Lake Hāmūn|Lake Hāmūn]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5276/ 5276] | [[Иран]]<br/>[[Әфганстан]] | [[Систан һәм Бәлуҗстан]]<br/>''[[:d:Q183021|Нимруз вилаяте]]'' | {{Coord|30.7653|61.6372|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 92 | ''[[:d:Q18326943|Һиссар дәүләт тау арчалы тыюлыгы]]'' | [[Файл:Танхаздарья.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Hissar sanctuary|Hissar sanctuary]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6782/ 6782] | [[Үзбәкстан]] | [[Кашкадәрья өлкәсе]] | {{Coord|38.916666666666664|67.4|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 93 | [[Һәрат]] | [[Файл:View of Herat in 2009.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Herat|Herat]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1927/ 1927] | [[Әфганстан]] | ''[[:d:Q3696278|Һәрат районы]]'' | {{Coord|34.341944|62.203056|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 94 | [[Әндиҗан]] | [[Файл:Devonaboy Jome Mosque in Andijan.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Andijan|Andijan]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5296/ 5296] | [[Үзбәкстан]] | [[Әндиҗан вилаяте]]<br/>''[[:d:Q21129666|Әндиҗан өязе]]''<br/>[[Qoqand xanlığı]] | {{Coord|40.781944444444|72.344166666667|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 95 | ''[[:d:Q5397876|Әшкиүлмәс петроглифлары]]'' | | | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1134/ 1134] | [[Казакъстан]] | [[Алматы өлкәсе]] | {{Coord|44.83333|78.5|display=inline}} |- | style='text-align:right'| 96 | ''[[:d:Q6680093|Өстйорт табигать тыюлыгы]]'' | [[Файл:Урочище Онере, сор Кендирли.jpg|center|128px]] | [[:commons:Category:Ust'urt Nature reserve|Ust'urt Nature reserve]] | [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6571/ 6571] | [[Казакъстан]] | ''[[:d:Q2476548|Каракия районы]]'' | {{Coord|42.786331|54.304047|display=inline}} |} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Моны да карагыз == {{Портал|География|Мәдәният|Тарих}} * [[ЮНЕСКО Бөтендөнья мәдәни мирас объектлары исемлекләре]] [[Төркем:Бөтендөнья мирасы]][[Төркем:Үзәк Азия тарихы]][[Төркем:Үзәк Азия мәдәнияте]][[Төркем:Үзәк Азия истәлекле урыннары]][[Төркем:Төньяк Азия тарихы]][[Төркем:Төньяк Азия мәдәнияте]][[Төркем:Төньяк Азия истәлекле урыннары]] 0df2wt2b0ghte9j1avv4p7e3ffr9cxz 0 894746 5838146 4600398 2026-04-27T17:11:50Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838146 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Мишель Соньи''' ([[Француз теле|фр.]] Michel Sogny; [[1947 ел]]ның [[21 ноябрь|21 ноябрендә]], [[По (шәһәр)|По]], [[Франция]]) – венгр чыгышлы француз пианист, композитор һәм язучы. Ул фортепианога укытуның яңа ысулын эшләп чыккан.<ref>Valérie Sasportas (23 April 2010). [http://www.lefigaro.fr/livres/2010/04/22/03005-20100422ARTFIG00623-michel-sogny-la-musique-sans-soupir-.php «&nbsp;Michel Sogny, La musique sans soupirs&nbsp;»]. ''[[Le Figaro]]''.</ref><ref>Radio Classique (December 2015). [http://www.radioclassique.fr/actu-classique/dossiers/dossiers-detail/lart-et-la-methode-de-michel-sogny.html "L’art et la Méthode de Michel Sogny"].</ref> Аның методы төрле яшьтәге күп санлы укучыларга бу инструментта уйнау рәхәтлегеннән файдалану мөмкинлеген бирде, чөнки фортепианода уйнау гадәттә балачакта укытылмаса ирешеп булмый торган дип саналган.<ref>«&nbsp;L'histoire d'une adulte prodige&nbsp;», Piano n°19, 2005–2006.</ref> ==Тәрҗемәи хәле== Мишель Соньи Париж Музыка Нормаль Мәктәбендә укыды, анда ул Жюль Жантиль һәм Ивонна Депорт җитәкчелегендә фортепиано буенча белем алды. Ул психология буенча магистр дәрәҗәсенә, әдәбият буенча бакалавр дәрәҗәсенә һәм фәлсәфә буенча фәннәр докторы дәрәҗәсенә ия,<ref>''Le Processus de l'esprit créateur chez Liszt'' {{SUDOC|040853942}}</ref> ул бу дәрәҗәне Сорбоннада 1974 елда Владимир Янкелевич җитәкчелегендә алган. Мишель Соньи SOS Talents фондының нигезләүчесе. [[Валери Жискар д’Эстен|Валери Жискар д'Эстен]] һәм Франц Листның оныгы Бландин Олливье де Прево белән бергә Соньи Франц Лист Француз Ассоциациясенең нигезләүчеләренең берсе булган.<ref>Association française Franz Liszt 1972 », Documentation Association Franz Liszt,‎ octobre 1972</ref><ref>{{cite news |title=Une Association Franz Liszt|work=[[Le Figaro]]|date=16 October 1973|page=29|url=https://www.flickr.com/photos/60784876@N06/49472640182/in/dateposted-public}}</ref> ==Мишель Соньи фортепиано методы== Соньи методологиясе аның Париж һәм Женевадагы мәктәпләрендә укытыла. 1974 елдан башлап 20,000 дән артык укучы Соньи методы буенча фортепианода осталык үзләштерә.<ref>{{cite news |first=Thierry |last=Hillériteau|title=Les antiques accords de Michel Sogny|work=[[Le Figaro]]|date=2 May 2014|url=http://www.lefigaro.fr/mon-figaro/2014/05/02/10001-20140502ARTFIG00286-les-antiques-accords-de-michel-sogny.php}}</ref><ref>{{cite news |title=L'HUMANISTEDE LA MUSIQUE|date=18 May 2017|url=https://studylibfr.com/doc/5076546/de-la-musique---%C3%A9ditions-michel-de-maule}}</ref> Метод ике төп компоненттан тора: дидактик әсәрләр – кече күнегүләрне күрсәтүче Пролегоменнар.<ref>François Lancel, "En avant la musique", ''Le Parisien'',‎ mai 1981</ref> Пролегоменнар музыкаль симфония һәм тавыш кабул итүне үстерә.<ref>Stephan Friedrich, ''"L'Art et la Méthode", Classica L'Express"'',‎ décembre 2015, p. 4</ref> Икенче юнәлеш этюдлар циклыннан тора, анда игътибар техник күнекмәләрне, кул жестларын һәм позицияләрен үстерүгә юнәлтелгән.<ref>Georges Hilleret, "Le bonheur de jouer Bach après quelques mois de pratique", Télé 7 Jours,‎ 26 mai 1984</ref> Соньиның олы яшьтә генә фортепиано белән шөгыльләнә башлаган укучыларының берсе француз теле укытучысы Мишель Парис булган.<ref>Stephan Friedrich, ''"Michèle Paris – L'adulte prodige"'', Classica L'Express,‎ décembre 2014, p. 9</ref> Соньиның 4 еллык методология курсын тәмамлагач, 30 яшендә ул Мәдәният министрлыгының химаясе астында Шанз-Элизе театрында соло концерт ясады.<ref>Edgar Schneider, ''"Jours de France"'', Le Carnet de la Semaine,‎ 3 mai 1980</ref> Мишель Соньиның тагын бер уңышлы укучысы Клодин Зеваку булды, ул 1983 һәм 1984 елларда Шанз-Элизе театрында чыгыш ясады.<ref>"En Bref- Récital à la Fondation Cziffra", ''Le Monde'',‎ 26 mai 1984</ref> 1981 елда Сенат рәсми рәвештә Мәдәният министры Жак Лангка Мишель Соньи методологиясен бөтен [[Франция|Франциядә]] кертү мәсьәләсен карау өчен мөрәҗәгать итте.<ref>{{cite news |title=Enseignement de la musique : extension du centre Michel Sogny – Sénat|url=https://www.flickr.com/photos/60784876@N06/25294925464}}</ref> == Тышкы сылтамалар == * [http://www.michelsogny.ch/ Michel Sogny Official Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221017174615/http://www.michelsogny.ch/ |date=2022-10-17 }} * [https://www.lefigaro.fr/musique/michel-sogny-l-art-de-la-resilience-20220605 Michel Sogny, l’art de la résilience] [[Le Figaro]] * [http://www.academie-michel-sogny.ch Michel Sogny Academy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221017174620/http://www.academie-michel-sogny.ch/ |date=2022-10-17 }} * [http://www.michelsogny.com Michel Sogny Personal Website] * [http://www.sos-talents.ch SOS Talents Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221021030101/http://www.sos-talents.ch/ |date=2022-10-21 }} * [https://web.archive.org/web/20150822211931/http://www.artchipel.net/fr/compositeur/sogny-michel/ Works at Artchipel] * [https://www.laflutedepan.com/recherche?Effiltre=1&Effiltre2=0&tri=0&page=0001&boutique=&instrument=&style=&motcle=michel+sogny laflutedepan.com] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Франция композиторлары]] [[Төркем:Франция пианистлары]] 0y5bizihisusq9egsdc62kzit2mt9k0 0 927247 5838240 4643426 2026-04-28T00:18:02Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838240 wikitext text/x-wiki {{Гыйбадәтханә |Гыйбадәтханә төре = [[Мәчет]] |Татар атамасы = «Нур» мәчете |Үз атамасы = |Рәсем = Nur Mosque (Muslyumovo).jpg |Рәсем язуы = |Рәсем зурлыгы = |Хәзерге халәте = |Ил = Россия |Урнашу урыны статусы = авыл |Урнашу урыны = 423970 [[Татарстан]], [[Мөслим районы]], [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]], Авзалов ур., 1А |Координатлары = 55.3092133 N, 53.1805155 E |Дин = [[Ислам]] |Мәхәллә = [[Мөслим районы]] мөхтәсибәте |Кайсы дини агымга карый = [[сөнни]] / [[Хәнәфи мәзһәбе|хәнәфи]] |Бина төре = манарасы түбәдә урнашкан мәчет |Архитектура стиле = |Проект авторы = |Төзүче = |Нигезләүче = |Беренче телгә алу = |Нигезләү = |Төп даталар = |Юк ителгән = |Төзелешнең башлануы = |Төзелешнең тәмамлануы = 2008 |Янкормалары = |Ядкәрләре = |Халәте = гамәлдә |Сайт = |Commons = }} {{мәгънәләр|Нур (мәчет)}} '''Мөслимнең «Нур» мәчете''' — [[Татарстан]]ның [[Мөслим районы]] административ үзәге [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]] авылында урнашкан [[ислам]] [[гыйбадәтханә]]се. [[2008 ел]]ның [[15 июнь|15 июнендә]] рәсми төстә ачылган. Җирле мөселман дини оешмасы ― Үзәкләштерелгән дини оешма ― [[Татарстан Җөмһүрияте мөселманнарының Диния нәзарәте|Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте]] Мөслим районы мөхтәсибәте Мөслим авылындагы «Нур» мәчете мәхәлләсе карамагында. 2023 елның 25 сентябренә Мөслимдә 4 (бишенчесе төзелә), [[Мөслим районы |районда]] 37 мәчет эшли<ref>[https://islam-today.ru/novosti/2023/09/25/v-muslumovskom-muhtasibate-otkrylas-novaa-mecet/ В Муслюмовском мухтасибате открылась новая мечеть.] islam-today.ru</ref>. == Тарих == Мөслим (Базарлы Вәрәш) авылы [[1748 ел]]дан бирле билгеле<ref>[https://muslumovo.tatarstan.ru/history.htm История района.] muslumovo.tatarstan.ru</ref>. XX гасыр башында анда мәчет, мәктәп, су һәм җил тегермәннәре, 6 ярма җыю, 3 алачык, ашлык киптерү җайланмасы эшләве мәгълүм. 1848 елда авылда мәчет, 1905 елда ике мәчет һәм мәдрәсә булган. 1870 елдан Мөслимдә мәктәп эшләгән <ref>[https://pomnirod.ru/materialy-k-statyam/administrativno-territorialnoe-delenie-rossijskoj-imperii/gubernii-rossii/ufimskaya-guberniya/naselennye-mesta-gubernii/menzelinskij-uezd-ufimskoj-gubernii/irehtinskaya-volost-menzelinskogo-uezda-ufimskoj-gubernii/муслюмово-варяш-мослим-ирехтинская-волость-мензелинского-уезда-уфимской-губернии.html Муслюмово (Варяш, Мослим) Ирехтинская волость Мензелинского уезда Уфимской губернии.] pomnirod.ru</ref>. Хәзерге Мөслим районы авылларында [[Октябрь инкыйлабы]]на кадәр 65 мәчет булган<ref name=":0" />. == Яңа заман == «Нур» мәчете [[2008 ел]]ның [[15 июнь|15 июнендә]] рәсми төстә ачылган. Мөслим авылындагы «Нур» мәчете [[мәхәллә]]се 2017 елның 24 октябрендә рәсми теркәлү үткән <ref>[https://vypiska-nalog.com/reestr/1629007066-mestnaya-musulmanskaya-religioznaya-organizatsiya-prikhod-mecheti-nur-s-muslyumovo-mukhtasibata-muslyumovskogo-rayona-tsentralizovannoy-religioznoy-organizatsii-dukhovnogo-upravleniya-musulman-respubliki-tatarstan Җирле мөселман дини оешмасы Мөслим авылындагы «Нур» мәчете мәхәлләсе.] vypiska-nalog.com</ref>. 2008 елдан 2017 елга кадәр биредә Мөслим районы мөселманнары [[мөхтәсибәт]]е эшләгән<ref name=":0" />. Мөслим районы хакимияте башлыгы (2001―2013 елларда) Ришат Рәшит улы Хәбипов кайгыртучанлыгында төзелгән<ref name=":0" />. == Тасвирлама == Бина ике катлы. Мөслимнән [[Чаллы]]га китә торган юлга якын, юлчылар өчен дә уңайлы. Магазины да бар. Мәчеттә сыйныфлар оештырылган, балалар һәм өлкән буын өчен дини дәресләр алып барыла. [[Мөслим җәмигъ мәчете|Җәмигь мәчете]] төзелгәнче барлык ифтарлар «Нур» мәчетендә үткәрелгән<ref>[https://muslumirc.ru/catalog/document/moslimnen-nur-macete Мөслим районының «Нур» мәчете.] Мөслим-информ</ref>. == Имамнар == * 2008―2017 елларда ― Фирзал улы Мөнир хәзрәт Борһанов<ref>[https://vk.com/munir79 Мунир Бурһанов Вконтакте]</ref> (1979 елгы, Мөслимдә туган, Чаллы шәһәренең «Йолдыз» мәдрәсәсендә (1997―2000), [[Алабуга дәүләт педагогика университеты|АДПИның]] филология факультетында (2010―2015), Казанда [[Россия ислам институты (Казан)|Россия Ислам университетының]] икътисад факультетында (2015―2018) белем алган), районның [[Мөхтәсиб|имам-мөхтәсибе]] (2002―2017 елларда), хәзер Мөслим [[Мөслим җәмигъ мәчете|Җәмигъ мәчетенең]] музей-кабинет («Вакыт комы» мәгърифәт үзәге) җитәкчесе. * 2009―2013 елларда ― Ринар улы Ринас хәзрәт Нәбиев<ref>[https://vk.com/id26357125 Ринас Набиев ВКонтакте]</ref> (1987 елгы, Чаллының [[Ак мәчет (Чаллы)|«Ак мәчет»]] мәдрәсәсен бетергән), 2013 елдан [[Мөслим мәчете]] имам-хатыйбы. * 2018―2023 елларда [[Хатиб|имам-хатыйб]] ― Җәлил улы Муса (''Ленар'') хәзрәт Шамилов (1983 елгы, [[Мәдинә]] шәһәрендәге Ислам университетында дини белем алган, [[Татарстан Җөмһүрияте мөселманнарының Диния нәзарәте|ТР МДН]] шәһадәтнамәсе). * Равил улы Наил Моратов (1972 елгы), ислам хокуrлары буенча юрист. * Марат улы Булат Фәрдиев (1988 елгы, [[Әлмәт]] шәһәре Ислам институтын тәмамлаган, ТР МДН шәһадәтнамәсе), мөгаллим, азанчы. * 2023 елдан имам-хатыйб ― Альберт улы Салават хәзрәт Мортазин (2003 елгы, [[Исламны кабул итүнең 1000 еллыгы исемендәге мәдрәсә]], ТР МДН шәһадәтнамәсе)<ref>[https://www.list-org.com/man/22998941 Муртазин Салават Альбертович.]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} list-org.com</ref><ref name=":0">Мөслим районы мәчетләре һәм имамнары (''автор-төзүче'' Габдулла улы Миңнулла хаҗи Абдуллин). К.: «Халкыбыз мирасы» нәшрияты, 2025. ― Б.99-100.</ref>. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Әдәбият == * Мөслим районы мәчетләре һәм имамнары (''автор-төзүче'' Габдулла улы Миңнулла хаҗи Абдуллин). К.: «Халкыбыз мирасы» нәшрияты, 2025, 208 б. ISBN 978-5-905160-38-7 == Сылтамалар == * [https://rutube.ru/video/495eb50a94fd4e377c051c16769bf6bc/ Мечеть «Нур» села Муслюмово Муслюмовского района.] rutube видео {{Тышкы сылтамалар}} == Моны да карагыз == * [[Мөслим җәмигъ мәчете]] * [[Мөслим мәчете]] * [[Разалия мәчете (Мөслим районы)]] {{Мөслим мәчетләре}}{{Татарстан мәчетләре}} [[Төркем:Әлифба буенча мәчетләр]] [[Төркем:Мөслим районы мәчетләре]] [[Төркем:2008 елда төзелгән мәчетләр]] ds0s4765z4iruwd5rcmcmzkthgfz45n 0 927519 5838166 5838066 2026-04-27T18:00:57Z Әмир 15082 {{Фш|}} 5838166 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}}{{Фш|Госманов}} '''Хәйрулла Госманов''' (Хәйрулла Тимербулат улы Госманов, {{ТД}}, {{ТУ}} — {{ҮД}}, {{ҮУ}}) — мөселман дин эшлеклесе, [[Госмания мәдрәсәсе (Уфа)|Госмания мәдрәсәсе]] хуҗасы-мөдәррисе. == Биографиясе == Хәйрулла Тимербулат улы Госманов 1848 ел, Уфа губернасы, Эстәрлетамак өязе Ибрай авылындә туа. Вятка губернасы Малмыж өязе Мәчкәрә авылы мәдрәсәсен тәмамлый. 1877–1888 елларда Эстәрлетамак шәһәрендә имамлык һәм мөдәррислек итә. 1888 елдан Уфадагы 1 нче җамигъ мәчеттә имам-хатиб, 1890 елдан – ахун. Госманов – Уфадагы [[Госмания мәдрәсәсе (Уфа)|«Госмания» мәдрәсәсенә]] нигез салучы һәм аның мөдәррисе (1906 елга кадәр). 1895 елдан биредә яңача уку ысулын (җәдитчелек) кертә. Җәдиди мәктәпләр өчен татар телендә гарәп теле дәреслеген башлап төзегән авторларның берсе. 1906 елдан Оренбург Мөселманнары Диния нәзарәтендә казый. Госаманов җәдитчелекнең урталык сәясәтен тотучы агымына кушыла. Исламны яңарту идеяләрен яклый. == Әсәре == Дәреслекләр авторы. Мисырда Госмановның (гарәп телендә) «Сөбел әс-сәлам» («Иминлек юллары») исемле китабы чыгуы мәгълүм. == Искәрмәләр == {{Reflist}} == Әдәбият == ; Китаплар * {{книга|автор=Фаршатов М.Н.|место=М.|год=1994|страницы=|страниц=144|ref=Фаршатов|название=Народное образование в Башкирии в пореформенный период (60-90 годы XIX в.)|издательство=Наука}} * {{Книга|ref=Ислам|название=Ислам на территории бывшей Российской империи: Энцикл. словарь|ответственный=Сост. и отв. ред. С. М. Прозоров|место=М.|издательство=Восточная литература|год=1998}} ; Мәкаләләр * {{статья|автор=Ергин Ю. В.|язык=ru|тип=журнал|год=2012|том=|номер=5 (42)|страницы=128—144|issn=1817-3292|ref=Ергин|издание=Педагогический журнал Башкортостана|заглавие=Уфимское медресе «Усмания»: к 125-летию со дня открытия}} [[Төркем:Татар дин әһелләре]] r8nukp3dfpr3wpvh85xthki156cuwgn 0 961059 5838123 5366845 2026-04-27T14:33:08Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838123 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Исем = Марсель Иванов |Имза = |Фото = М.А.Иванов.jpg |Рәсем асты язуы = |Фон = non_performing_personnel |Тугандагы исеме = |Тулы исеме = Марсель Арсентий улы Иванов |Туу көне = 14.01.1962 |Туу урыны = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]] {{туу урыны|Минзәлә районы|Минзәлә районында}}, [[Чулпан (Минзәлә районы)|Чулпан]] |Үлү көне = 01.02.2015 |Үлү урыны = [[РФ]], [[ТР]], [[М7 «Идел»|М-7 юлында]] |Еллар = 1980―2015 |Дәүләт = {{байрак|СССР}} [[СССР]]<br/>{{байрак|Россия}} [[РФ]] |Һөнәрләр = баянчы, композитор |Моң = |Кораллар = баян |Жанрлар = эстрада |Псевдонимнар = |Коллективлар = «Автор» иҗтимагый оешмасы |Хезмәттәшлек = |Лейбллар = |Бүләкләр = |Сайт = }} {{Фш|Иванов}} '''Марсель Иванов''', Марсель Арсентий улы Иванов (''Марсель Арсентьевич Иванов; [[1962 ел]]ның [[14 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Минзәлә районы]], [[Чулпан (Минзәлә районы) |Чулпан]] ― [[2015 ел]]ның [[1 февраль|1 феврале]], [[РФ]], [[ТР]], [[М7 «Идел»|М-7]] юлында'') – баянчы, композитор, популяр жырларның көе авторы, татар эстрадасында күп артистларның концертларын оештыручы-администраторы. == Тәрҗемәи хәле == 1962 елның 14 гыйнварында Татарстан АССРның [[Минзәлә районы]] [[Чулпан (Минзәлә районы) |Чулпан]] авылында [[укытучы]]лар гаиләсендә дүртенче бала булып туган<ref>[https://menzelinsk.tatarstan.ru/tat/index.htm/news/387088.htm?ysclid=mj72mptaw9116750456 Якташлар Марсель Иванов турында.] Минзәлә муниципаль районы, 4.02.2015</ref>. Гаиләсендә бар кеше дә музыкага сәләтле булган. Башлангыч белемне Чулпан мәктәбендә алгач, 4-8 сыйныфларда [[Минзәлә]]нең Вахитов исемендәге 2нче мәктәбендә дәвам иткән. Шул ук вакытта шәһәр музыка мәктәбендә дә укыган. Аннан сон [[Түбән Кама]] hәм [[Казан]] шәhәрләрендә музыкаль белем алган. == Иҗаты == Үзенең тумыштан килгән сәләтләрен ул шулай ук тырышлык, үҗәтлек, максатчанлык белән тормышка ашыра. Һәм бу аңа Татарстанның танылган композиторы, баянчы-музыканты дәрәҗәсенә ирешергә мөмкинлек бирә<ref>[https://vk.com/wall-196075595_1142?ysclid=mj5ot1z9af343371486 Иванов Марсель Арсентьевич.] Сельская библиотека совхоза имени Воровского Вконтакте, 16.01.2022</ref>. Халык яратып кабул иткән бик күп матур-матур жырларның көе авторы. Шулар арасында<ref>[https://erlar.ru/taxonomy/term/252?ysclid=mj73aenvgb794582025 Марсель Иванов (композитор).] Татар җырлары</ref>: * Тәгәри китте йомгагым ([[Резидә Шәрәфиева]] башкарган) * Дусларым (Рафаэль Сафин репертуарында) * Китмә син (Марсель Гыймазетдинов сүзләре, Алсу Хисамиева, [[Резедә Төхфәтуллина]] репертуарында) * Бүләк иттем таңның (Марсель Гыймазетдинов сүзләре) * Бәхет гөлем ([[Рөстәм Зәкуан]] сүзләре, [[Алинә Сафиуллина]] җырлый) * Елмаю ([[Марат Кәбиров]] сүзләре) * Исеңә төшәр, соң булыр ([[Шәмсия Җиһангирова]] сүзләре, [[Зәйнәп Фәрхетдинова]] һ.б. репертуарында) * Калмыя (көе Фәрит Мадияров белән бергә язылган, [[Рәсим Низамов]] җырлый) * Китмә миннән ([[Илсөяр Иксанова]] сүзләре) * Классташым ([[Наил Касыймов]] сүзләре) * Кыр казларын бергә каршылыек ([[Мансур Шиһапов]] сүзләре) * Онытмадым (Илсөяр Иксанова сүзләре) * Соңгы звонок (Наил Касыймов сүзләре, [[Айгөл Бариева]] җырлый) * Туган авылым Кызыл Яр (Илшат Харисов сүзләре, Алсу Хәбибуллина җырлый) * Хушлашма (Нәкыйп Галимов сүзләре, [[Рөстәм Закиров]] репертуарында бар) * Ялгыз алмагач ([[Ркаил Зәйдулла]] сүзләре, Рәсим Низамов башкара) * Яшим бит, яшим әле (Ринат Мөслимов сүзләре, [[Фердинанд Сәлахов]] җырлый) * Яшәр идем синең белән * Җан ярасы алмагыз ([[Резеда Вәлиева]] сүзләре, [[Нәфкать Нигъмәтуллин]] башкара) * Җылы сүз (Нәкыйп Галимов сүзләре, Рафаэль Сафин җырлый) * Бишек (Ринат Мөслимов сүзләре, [[Сиринә Зәйнетдинова]] башкара) Һ.б. 2002 елның 28 декабреннән [[Казан]]да «Автор» иҗтимагый оешмасы рәисе булган, оешма эшчәнлеге 2011 елның 8 августында суд карары буенча туктатылган<ref>[https://www.list-org.com/company/3272405 Общественная организация «Автор» города Казани]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Вафаты == 2015 елның 1 февралендә композитор гаиләсе белән хатынының туган ягы ― Менделеевск районының Псәй авылына кунакка кайткан булган. Кире кайтырга дип, машина белән [[Казан]]га юлга чыгалар. Руль артына уллары утырган. Юлда барганда Марсель Ивановның кисәк кенә йөрәге тибүдән туктый <ref>[https://shahrikazan.ru/news/kyiskacha-yaңalyiklar/marsel-ivanov-vafat-buldyi?ysclid=mj7389icad615117658 Марсель Иванов вафат булды.] [[Шәһри Казан]], 02.02.2015</ref>. Киндери зиратында җирләнгән<ref>[https://cemetery.kzn.ru/burials/9814?ysclid=mj72u6qtpn345226287 Захоронение. Кладбища Казани]</ref>. == Шәхси тормышы == Хатыны Лилия Иванова ([[Менделеевск районы]]ның [[Песәй (Менделеевск районы)|Псәй]] авылынаннан), [[Татарстан — Яңа Гасыр|«Татарстан — Яңа Гасыр»]] хезмәткәре. Улы һәм кызы. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://rutube.ru/video/4638f092db056470aaa25a1cdf530e5f/?ysclid=mj73wp3csw338999110 Композитор Марсель Ивановны искә алу кичәсе (2016, ахыры).] rutube видео, 09:06 * [https://menzela.ru/news/obschestvo/yaktashlar-marsel-ivanov-turyindafrp=aHR0cDovL21lbnplbGEucnUvbmV3cy9vYnNjaGVzdHZvL3lha3Rhc2hsYXItbWFyc2VsLWl2YW5vdi10dXJ5aW5kYQ--&instream= Якташлар Марсель Иванов турында.]{{Deadlink|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Минзәлә (газета) |«Минзәлә»]], 4.02.2015. {{Тышкы сылтамалар}} {{DEFAULTSORT:Иванов, Марсель}} [[Төркем:Баянчылар]] [[Төркем:Татар композиторлары]] [[Төркем:Татарстан композиторлары]] [[Төркем:Керәшен татарлары]] f3las2o4vvgwk4z8f59zdx81u4dz35w 0 1391126 5838312 5819178 2026-04-28T09:36:10Z Il Nur 6874 5838312 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = <div style="margin-right:1em; float:right;">[[File:CEE_Women_Campaign_logo_(black).svg|300px]]</div>[[meta:CEE_Women_Campaign_2026|Үзәк һәм Көнчыгыш Европа хатын-кызлар чарасы 2026]] |subheader = 1 март - 20 апрель көннәрендә ''<small>([[UTC]] буенча)</small>'' Татарча Википедиядә үтүче, [[халыкара хатын-кызлар көне]]нә багышланган, хатын-кызлар белән мәсьәләләр турында контентны арттыруга, шулай ук Викимедиа проектларында киңрәк катнашуны хуплауга юнәлдерелгән проектта катнаш! <p><small>Бу битнең кыска адресы <nowiki>https://w.wiki/J8g7</nowiki></small> </div> __NOTOC__ |body = * Бәйгенең [[m:CEE_Women_Campaign_2026|халыкара инглизчә бите]]. <blockquote><div style="center">Берәр тема турында мәкаләне табу яки булдыруны башлау өчен, сүзтезмәне астагы тәрәзәгә кертегез һәм төймәгә басыгыз.</div> <div style="text-align: center; font-size: 95%; margin-bottom:.5em;"><inputbox> type=search width=90 buttonlabel=Яңа мәкалә язу searchbuttonlabel=Тулытекстлы эзләү break=yes </inputbox> </blockquote> == Кагыйдәләр == [[Файл:CEE_Women_Campaign_logo_(black).svg|100px|CEE_Women_Campaign|right]] * Мәкаләләр: ** [[Хатын-кыз]]лар, шул исәптән хатын-кызлар белән бәйле мифология, йолалар, гадәтләр һ.б. турында булырга тиеш. ** '''Бәйге барышы дәвамында''' '''яңа''' булдырылган. ** Өстәлгән материал күләме кимендә мәгънәле '''3000 байт'''. ** Татарча Википедиянең '''[[Википедия:Кагыйдәләр һәм киңәшләр|гамәлдәге тәртипләрен]] бозмый''' ** [[Википедия:Ботлар|Вики-бот]] ярдәмендә статистик күрсәткечләре белән генә аерылган стандарт эчтәлекле мәкаләләр '''түгел'''. * Призлар, диплом һәм сертификатлар квалификацион мәкаләләр саны өчен бирелә, һәм урыннарга бәйле. ** Булдырылган мәкаләләрне [[Проект:Үзәк һәм Көнчыгыш Европа хатын-кызлар чарасы 2026#Таблица|түбәндәге таблицага]] урнаштыруыгыз сорала. ** 3 мәкаләне булдырган катнашучылар финалистлар арасына керә. * Казыйлар карары шикаять ителә алмый. == Нәрсә турында язарга == {{Ябык блок башы|башлык = Гамәлдәге тематик материаллар}} [[Проект:Үзәк һәм Көнчыгыш Европа хатын-кызлар чарасы 2026/Мәкаләләр исемлеге|Тәкъдим ителгән мәкаләләр исемлеге]] {{Ябык блок ахыры}} |footer = * Процессны Татарча Википедия җәмгыятенең татар телле катнашучысы булган тәҗрибәле техник төркем оештыра һәм [[Проект:Үзәк һәм Көнчыгыш Европа хатын-кызлар чарасы 2026#Бәяләү тәртибе|бәяли]]. |footer = == Җирле оештыручылар == * {{u|Динә_Абдуллина}} — төп контакт, жюри * {{u|Il Nur}} — техник оештыручы, жюри * {{u|Фәрһад}} — жюри * {{u|Blackisnewyellow}} — дәресче, техник оештыручы * {{u|Ilsina Ilgizovna}} — дәресче * {{u|Engelberthumperdink}} — дәресче == Бәяләү тәртибе == * [[Проект:Үзәк һәм Көнчыгыш Европа хатын-кызлар чарасы 2026#Кагыйдәләр|Күрсәтелгән таләпләргә]] туры килгән өстәлгән материал күләме кимендә 3000 байт булган мәкаләләргә жюри 1 балл бирә; * Катнашучы белдергән теманы сыйфатлы итеп ачкан, материалны [[Википедия:Викиләштерү|викиләштергән]] һәм сурәтләгән, кимендә 3000 байт булган мәкаләләргә жюри 2 балл бирә; * 5000 байттан арткан мәкаләләргә, һәм катнашучы белдергән теманы тулысынча ачкан, материалны сыйфатлы итеп [[Википедия:Викиләштерү|викиләштергән]] һәм сурәтләгән мәкаләләргә жюри 3 балл бирә; * [[Википедия:Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле мәкаләләр/Киңәйтелгән|Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле 10 мең мәкалә]] булса өстәмә 5 балл бирелә. * Теркәлү вакыты ярты елдан ким булган катнашучылар өчен баллар коэффициентын ике тапкыр арттыру каралган. == Бүләкләү == Җирле бүләкләр: * Озон сертификатлары белән 22 500 сум. * Бүләкләү өчен оештыручылар җаваплы. }} == Катнашучылар == Язылган һәм төзәтелгән мәкаләләрне шушы таблицага теркәргә кирәк. Үз битегезгә <nowiki>{{Үзәк һәм Көнчыгыш Европа хатын-кызлар чарасы катнашучысы}}</nowiki> калыбын куя аласыз. {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! № ! Катнашучы ! Мәкаләләр ! Исәп ! Баллар ! Урын |- |1 |{{u|Әмир}} |[[Суфия Бадиали]] (3) {{*}} [[Гөлнара Нәзиуллина]] (3){{*}} [[Ангелина Фәйрушина]] (3) |3 |9 | |- |2 |{{u|Баныу}} |[[Сапфо]] (8) {{*}}[[ Фатима Мернисси]] (3) {{*}}[[Әминә Буаяч]] (3) {{*}}[[Ибтиһаҗ Мөхәммәд]] (3) {{*}} [[Фәрәх Пәһләви]] (3) {{*}} [[Әл-Иҗлия]] (3) {{*}} [[Әминә Вәдуд]] (3) {{*}} [[Ассия Джебар]] (3) {{*}} [[Мәсүмә Эбтекар]] (3) {{*}} [[Цыси]] (8){{*}} [[Барбара Такман]]{{*}} [[Елена Исинбаева]]{{*}} [[Хедда Хоппер]]{{*}} [[Ирина Роднина]]{{*}} [[Мия Хэмм]]{{*}} [[Лилия Подкопаева]]{{*}} [[Медея]]{{*}} [[Ләйлә Зана]]{{*}}[[Фаррухру Парса]]{{*}}[[Барбара Уолтерс]]{{*}}[[Земфира Латыйпова]]{{*}}[[Елена Прекрасная]]{{*}}[[Электра]]{{*}}[[Леда]]{{*}}[[Клитемнестра]]{{*}}[[Немезида]]{{*}}[[Нюкта]]{{*}}[[Ануше Ансари]]{{*}}[[Антонина Нухрат]]{{*}}[[Сөләйманова Рима]]{{*}}[[Римма Үтәшева]]{{*}}[[Анна Достоевская]]{{*}}[[Елена Созина]]{{*}}[[Сәдагәт Кәримова]]{{*}}[[Нөшаба Мәһәммәдли]]{{*}}[[Шәфига Әфәндезадә]]{{*}}[[Рәфига Әлиева]]{{*}}[[Аида Имангулиева]]{{*}}[[Хиҗран Хөсәенова]]{{*}}[[Наилә Велиханлы]]{{*}}[[Диләрә Әлиева]]{{*}}[[Зарифа Әлиева]]{{*}}[[Әдилә Намазова]]{{*}}[[Зарифа Будагова]]{{*}}[[Өммегөлсем Садихзадә]]{{*}}[[Хөршидбану Натаван]]{{*}}[[Ханбикә ханым]]{{*}}[[Сона Ахундова]]{{*}}[[Мәдинә Гөлгөн]]{{*}}[[Фатма ханым Кәминә]] |50 | | |- |3 |{{u|Gulnaz0703}} |[[Ленара Османова]] (1) |1 |2 | |- |4 |{{u|Ramzanka2000}} |[[Оттар (мифология)]] (1) |1 |2 | |- |5 |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Лидия Кнутова]]{{*}} [[Мария Деренкова]]{{*}} [[Фәридә Вәлиева]]{{*}}[[Юлия Артемьева]]{{*}} [[Карина Амбарцумова]]{{*}} [[Айшә Диттанова]]{{*}} [[Динә Вәлиева]]{{*}} [[Вера Ипполитова]]{{*}} [[Анеля Кадикова]]{{*}} [[Хадижат Кабидова]]{{*}} [[Людмила Крутакова]]{{*}} [[Хәлимә Корбангалиева]]{{*}} [[Надежда Николаева]]{{*}} [[Виктория Михайлова]]{{*}} [[Алёна Михайлова]]{{*}} [[Ольга Лишева]]{{*}} [[Хәлимә Газизова]]{{*}} [[Эльвина Муллина]]{{*}} [[Надежда Ковалёва]]{{*}} [[Галина Айдарова]]{{*}} [[Мөстәнфирә Ракеева]]{{*}} [[Клара Синицына]]{{*}} [[Сильвия Скворцова]]{{*}} [[Екатерина Михеева]]{{*}} [[Лиана Ганиева ]]{{*}} [[Әдия Топчы]]{{*}} [[Вәҗия Кашка]]{{*}} [[Альбина Даишева]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Роза Паркс]]{{*}} [[Риба Макинтайр]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Лидия Фигнер]] |35 | | |- |6 |{{u|Sirina77}} |[[Ралина Арабова]] (1){{*}} [[Лариса Астахова]] (1) |2 |4 | |- |7 |{{u|Alisa Fahrutdinova92}} |[[Анна Ахматова]] |1 |2 | |- |8 |{{u|Gulnaz2015}} |[[Людмила Абрамова]] (3) {{*}} [[Кира Волконская]] (3){{*}} [[Ульяна Тимофеева]] (3){{*}} [[Камилә Харисова]] (1) {{*}} [[Ирина Приходько]] (1) |5 |22 | |- |9 |{{u|Fxan}} |[[Эмилия Плейтер]] (3){{*}} [[Мәрьям]] (2){{*}} [[Рәзия солтан]](3) |3 |8 | |- |10 |{{u|Aliya2111}} |[[Татьяна Ларина]]{{*}} [[Эльзара Баталова]]{{*}} [[Наталья Быстрова]]{{*}} [[Җәмилә Әсфәндиярова]]{{*}} [[Елена Вишленкова]]{{*}} [[Милана Кутякина ]]{{*}} [[Мария Минаева]]{{*}} [[Эльмира Әхмәтшина]]{{*}} [[Марина Чуксеева]]{{*}} [[Гөлчәчәк Нәҗипова]]{{*}} [[Александра Воробьева]]{{*}} [[Нурания Вәлиева]]{{*}} [[Сабина Вәлиева]]{{*}} [[Людмила Иванова]]{{*}} [[Карина Сабирова]]{{*}} [[Алёна Михайлова]]{{*}} [[Екатерина Семёнова]]{{*}} [[Екатерина Васильева]]{{*}} [[Лидия Сурикова]]{{*}} [[Татьяна Фәхретдинова]]{{*}} [[Людмила Путина]]{{*}} [[Наталья Крымова]]{{*}} [[Гүзәл Хәйретдинова]]{{*}} [[Дарья Деревень]]{{*}} [[Вера Хәйретдинова]]{{*}} [[Серафима Огарева ]]{{*}} [[Фаина Романова]]{{*}} [[Надежда Васильева]]{{*}} [[Анастасия Талызина]]{{*}} [[Елизавета Смирнова]]{{*}} [[Александра Ильбекова ]]{{*}} [[Наталья Чеховская ]]{{*}} [[Светлана Басова]]{{*}} [[Вероника Никитина]]{{*}} [[Людмила Блонская]]{{*}} [[Камилла Реброва]]{{*}} [[Наталья Садовская ]]{{*}} [[Людмила Коршунова]]{{*}} [[Валентина Ивашёва]]{{*}} [[Юлия Корнейченко]]{{*}} [[Анна Садченко]]{{*}} [[Надежда Владыко]]{{*}} [[София Шишкина]]{{*}} [[Екатерина Гатина]] [[Наталья Слаутина]]{{*}} [[Ирина Зиновьева]](3000 байттан аз){{*}} [[Анастасия Анзорова]]{{*}} [[Евгения Щеглова]]{{*}} [[Александра Мамедова]]{{*}} [[Елена Грошева]]{{*}} [[Татьяна Шаповалова]]{{*}} [[Нина Фуралева]]{{*}} [[Александра Капустина]]{{*}} [[Людмила Ремеслова]]{{*}} [[Людмила Шоллар]]{{*}} [[Мария Перепёлкина]] |56 | | |- |11 |{{u|Динә Абдуллина}} |[[Әсма бинт Әбү Бәкер]] • [[Мәрьям сүрәсе]]{{*}}[[Зәйнәп бинт Гали]]{{*}}[[Өммегөлсем бинт Гали]]{{*}}[[Рокыя бинт Мөхәммәт ]]{{*}} [[Һаҗәр (Инҗил)]]{{*}} [[Һаҗәр (Коръән)]]{{*}} [[Хава]] |8 |<small>бәйгедән тыш</small> |<small>бәйгедән тыш</small> |- |12 |{{u|Il Nur}} |[[Һөҗүм (кампания)]]{{*}} [[Атын]] |2 |<small>бәйгедән тыш</small> |<small>бәйгедән тыш</small> |- |13 |{{u|T1nn27}} |[[Марина Мнишек]] (3) |1 |3 | |- |14 |{{u|Ilnaz26}} |[[Роза Шихаа]]{{*}} [[Әтеш Сәйран]]{{*}} [[Дария Шәфикъ]]{{*}} [[Найла Сааб]]{{*}} [[Әсма бинт Умайс]]{{*}} [[Өмми бинт Зәйнәб]]{{*}} [[Өмми әл-Банин]]{{*}} [[Зәйнә Әнвәр]]{{*}} [[Нәзик Әл-Абид]]{{*}} [[Худа Шаарави]]{{*}} [[Сафсәри]]{{*}} [[Гөлүсә Галиева]]{{*}} [[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Регина Шәйдуллина]]{{*}} [[Арета Франклин]]{{*}} [[Кэти Макнэлли]]{{*}} [[Лайза Миннелли]]{{*}} [[Ада Лавлейс]]{{*}} [[Эне Эргма]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Илон Викланд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Расиха Хафизова]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Вера Евлампиева]]{{*}} [[Клара Хафизова]]{{*}} [[Келли Сильдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[Клара Заменгоф]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперантистка)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]] (3000 байттан аз){{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Эльнара Гасыймова]]{{*}} [[Айнур Эльгюнеш]] |50 | | |- |15 |{{u|Ramazan Khab}} |[[Сөмәйя бинт Хәйят]] (3){{*}} [[Асия бинт Мөзаһим]] (3){{*}} [[Әл-Хәнсә]] (2) {{*}} [[Фатыйма әл-Фихри]] (2) {{*}}[[Әпипә]] (2){{*}}[[Аерым бию]](3000 байттан аз) |6 |24 | |- |16 |{{u|Каюм Хордай}} |[[Карис ван Һаутән]] (1) |1 |2 | |- |17 |{{u|Марьям Султанбаева}} |[[Җаникә (Кырым принцессасы)]] (3){{*}} [[Урия Эдемова]] (3){{*}} [[Халитова Мәрзия Ибраһим кызы]] (3) |3 |9 | |- |18 |{{u|Timlesj}} | [[Сиреналар]] (8){{*}} [[Парфенопа]] (3){{*}} [[Гесперидлар]](3){{*}} [[Роза Дерине]](3){{*}} [[Шари Федак]](3){{*}} [[Элизабета Гёргиевская]](3){{*}} [[Ольга Бознанская]](3){{*}} [[Анна Билинская]](3){{*}} [[Янина Конарская]] (3) {{*}} [[Сәгадәт Аксой]] (3) {{*}} [[Бану Алкан]] (3) {{*}} [[Мөфидә Кадри]] (3) {{*}} [[Бәргүзар Корель]] (3) {{*}} [[Алие Бергер]] (3) {{*}} [[Гизи Байор]] (3) {{*}} [[София Вейверите]] (3) {{*}} [[Мария Гюбнерова]] (3) {{*}} [[Ольга Шайнпфлюгова]] (3) {{*}} [[Адриена Шимотова]] (3) {{*}} [[Бланш Юбер]] (3){{*}} [[Ирен Кондачи]] (3){{*}} [[Александра Корнхаузер Фрейзер]] (3){{*}} [[Габриеле Мартиросян]] (3){{*}} [[Елена Мароти-Шолтесова]] (3){{*}} [[Юдита Вайчюнайте]] (3){{*}} [[Мирга Гражините-Тила]] (2){{*}} [[Гана Поницкая]] (3){{*}} [[Хильда Гобби]] (3){{*}} [[Ханна Хонти]] (3){{*}} [[Мария Корда]] (2) |30 |88 | |- |19 |{{u|LiebSinger}} |[[Снукер буенча 2026 елгы дөнья беренчелеге]] (1) |1 |2 | |- |Тулаем | | |258 | | |- |} {{Clickable button 2|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/ceewc-tt|1=Мәкаләгезне монда да өсти аласыз|class=mw-ui-progressive}} == Конкурстың халык-ара бите == * [[meta:CEE_Women_Campaign_2026|Халык-ара бите]] == Сурәтләр == * [[Файл:Icon_(80018)_-_The_Noun_Project.svg|20px]] [[Проект:Үзәк һәм Көнчыгыш Европа хатын-кызлар чарасы 2026/Сурәтләр|Чара дәверендә төялгән сурәтләр белән дә таныша аласыз]]. == Нәтиҗәләр == Приз фондының бүленүе тәртибе — 500 сум һәм күбрәк өлешкә хокуклы булганнары арасында гына бүленә һәм җибәрелә. Тат. Википедиядә җирле оештыручысы (жюри рәисе) һәрбер призёрга бәйле эл.почтасы аркылы инструкцияләр белән хәбәр юллыячак. <!-- {| class="wikitable sortable" ! # ! Кулланучы<br /><small>User</small> ! Мәкаләләр саны<br /><small>Articles</small> ! Баллар<br /><small>Points</small> ! Баллар буенча (€)<br /><small>By points (€)</small> ! Сертификат (руб)<br /><small>Gift certificate (RUR)</small> |- |-style="background:#FF0000" |Σ |Катнашучылар | | |400 | |- |-style="background:#fefca3" |1 |{{u|}} [[File:CEE Logo.svg|20px|Татарча Википедиядә Үзәк һәм Көнчыгыш Аурупа илчесе 2025]] |136 |816 |140 | |- |-style="background:#F5F5F5" |2 |{{u|}} |54 |156 |90 | |- |-style="background:#F5DEB3" |3 |{{u|}} |52 |93 | | |- |-style="background:#00FF00" |4 |{{u|}} |10 |30 |60 | |- |-style="background:#00FF00" |5 |{{u|}} |7 |21 |50 | |- |-style="background:#00FF00" |6 |{{u|}} |4 |12 |30 | |- |-style="background:#00FF00" |7 |{{u|}} |4 |12 |30 | |- |}--> [[Төркем:Проект:Үзәк һәм Көнчыгыш Европа хатын-кызлар чарасы 2026| ]] myfte2g6agifcql0ipl20dxtsxfpr71 0 1391184 5838113 5838085 2026-04-27T13:56:46Z Таңһылыу 21598 /* Катнашучылар */ 5838113 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яз — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = 21.03-31.05: Татарча Википедияне [[Балкан ярымутравы]], [[Үзәк Аурупа|Үзәк]] һәм [[Көнчыгыш Аурупа|Көнчыгыш Европа]] илләре-халыклары-табигате тарихы, бүгенгесе һәм киләчәгенә багышланган мәкаләләр белән [[Проект:Вики яз|баету марафонында]] катнаш! Проектның максаты һәм мәгънәсе — бәйле төбәкләрдә яшәүчеләрнең бер-берсенең мәдәнияте, тарихы, бүгенгесе һәм киләчәге өчен әһәмиятле феноменнарны өйрәнү, үз телебез аркылы үз итү һәм Википедия тел бүлекләре волонтёрлары арасында хезмәттәшлекне яхшырту. [[Татар Википедиясе]]н күршеләребез турында мәгълүмат белән баетканда, аларга исә [[Татар теле|татар дөньясын]] аңлау өчен әһәмиятле мәкаләләр исемлеген тәкъдим итәбез.<div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://tt.wikipedia.org/wiki/%25D0%25A2%25D3%25A9%25D1%2580%25D0%25BA%25D0%25B5%25D0%25BC:%25D0%259F%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25B5%25D0%25BA%25D1%2582:%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D0%25B7_2026_%25D0%25BC%25D3%2599%25D0%25BA%25D0%25B0%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580%25D0%25B5|Марафон мәкаләләре статистикасы|class=mw-ui-destructive }}</div> __NOTOC__ |body = == Кагыйдәләр == * Конкурска Википедияда теркәлгән һәркем катнаша ала. * Конкурска түбәндәге мәкаләләр кабул ителә: # Мәкалә 2026 елның 21 мартыннан 31 маена кадәр татар телендә язылырга тиеш. # Мәкаләләр [[Проект:Вики-яз 2026#Нәрсә турында язарга|түбәндәге илләр яки халыклар]] белән бәйле булырга тиеш. # Яңа мәкалә 150 сүздән һәм 2500 байттан артык булырга тиеш. # Иске мәкәләгә 120 сүз һәм 2000 байт өстәргә кирәк. # Мәкалә [[Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятле]] булырга тиеш, мәкаләнең [[Википедия:Абруйлы чыганаклар|чыганаклары]] күрсәтелергә тиеш. # Машина тәрҗемәсе булырга тиеш түгел. # Бәхәс битенә кимендә түбәндәгечә тутырылган [[Калып:Вики-яз мәкаләсе|мәкалә калыбы]] урнаштырыла: <pre>{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Викимедиа хисап язмагыз| ил = | ил2 = | ил3 = | тема= | тема2= | тема3= }}</pre> * Призлар, диплом һәм сертификатлар квалификацион мәкаләләр саны өчен бирелә, халыкара һәм аерым тел бүлегендәге урыннарга бәйле. * Урындагы жюри балларны кайгырта алуы өчен, баетылган/яңа мәкаләләр түбәндәге таблицага урнаштыру сорала. * 4 мәкаләне булдырган/якшырткан катнашучылар финалистлар арасына керә. * Казыйлар карары шикәят ителә алмый. == Бәяләү тәртибе == * Күрсәтелгән таләпләргә туры килгән өстәлгән материал күләме кимендә 2000/2500 байт яки 120/150 сүз булган иске/яңа мәкаләләргә жюри 1 балл бирә; * Катнашучы белдергән теманы сыйфатлы итеп ачкан, материалны [[Википедия:Викиләштерү|викиләштергән]] һәм сурәтләгән, кимендә 2000/2500 байт яки 120/150 сүз өстәгән иске/яңа мәкаләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 сүздән яки 3000 байттан артык мәгълүмат өстәгән мәкаләләргә, һәм катнашучы белдергән теманы тулысынча ачкан, материалны сыйфатлы итеп [[Википедия:Викиләштерү|викиләштергән]] һәм сурәтләгән мәкаләләргә жюри 3 балл бирә; [[Википедия:Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле мәкаләләр/Киңәйтелгән|Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле 10 мең мәкалә]] арасыннан булса өстәмә 5 балл бирелә; * Теркәлү вакыты ярты елдан ким булган катнашучылар ясаган мәкаләләр өчен баллар коэффициентын ике тапкыр арттыру каралган. Катнашучы 1 мәкалә өчен максималь 8/16 балл ала ала. == Жюри == * Жюри рәисе, техник башкаручы — {{u|Il Nur}} (Казан) * Жюри рәисе — {{u|Fxan}} (Казан) == Нәрсә турында язарга == {{Ябык блок башы|башлык = Гамәлдәге тематик материаллар}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Әрмәнстан — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайҗан — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортстан — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Маҗарстан — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казакъстан — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарлары — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төньяк Македония — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарлар — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Чегәннәр (рома) — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — мәкаләләр исемлеге]] {{Ябык блок ахыры}} Вики-яз 2026 чикләрендә бүтән конкурслар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Хатын-кызлар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хокуклары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Яшьләр]]. |footer = == Призлар == Сөйләшенә. }} == Катнашучылар == Язылган һәм төзәтелгән мәкаләләрне шушы таблицага теркәргә кирәк. Бәхәс битенә кимендә түбәндәгечә тутырылган [[Калып:Вики-яз мәкаләсе|мәкалә калыбы]] урнаштырыла: <pre>{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Викимедиа хисап язмагыз| ил = | ил2 = | ил3 = | тема= | тема2= | тема3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Катнашучы ! Мәкаләләр ! Исәп ! Баллар ! Урын |- |{{u|Баныу}} |[[Медея]] {{*}} [[Лилия Подкопаева]] {{*}} [[Ләйлә Зана]] {{*}} [[Казый Мөхәммәд]] {{*}} [[Фаррухру Парса]]{{*}} [[Земфира Латыйпова]] {{*}} [[Елена Прекрасная]]{{*}} [[Электра]]{{*}}[[Леда]]{{*}}[[Клитемнестра]]{{*}}[[Немезида]]{{*}} [[Нюкта]]{{*}} [[Ильяс (пәйгамбәр)]] {{*}} [[Фаил Фәтхетдинов]]{{*}} [[Фәрит Суфияров]] {{*}} [[Абдуллатыйп Хәкимов]]{{*}} [[Ибраһим Тынкачев]] {{*}} [[Ануше Ансари]]{{*}} [[Антонина Нухрат]] {{*}} [[Мостафиннар]]{{*}} [[Сергей Манжигеев]] {{*}} [[Сөләйманова Рима]]{{*}}[[Шириннар-Шихматовлар]]{{*}}[[Гельсий Зәйниев]]{{*}}[[Римма Үтәшева]]{{*}}[[Морат Йосыф]]{{*}}[[Анна Достоевская]]{{*}}[[Хайтарма (бию)]]{{*}}[[Николай Малиев]] {{*}} [[Елена Созина]] {{*}} [[Сәдагәт Кәримова]] {{*}} [[Нөшаба Мәһәммәдли]] {{*}} [[Шәфига Әфәндезадә]] {{*}} [[Рәфига Әлиева ]] {{*}} [[Аида Имангулиева]]{{*}} [[Хиҗран Хөсәенова]]{{*}} [[Наилә Велиханлы]]{{*}} [[Диләрә Әлиева]]{{*}} [[Зарифа Әлиева]]{{*}} [[Әдилә Намазова]]{{*}} [[Зарифа Будагова]]{{*}} [[Өммегөлсем Садихзадә]]{{*}} [[Хөршидбану Натаван]]{{*}} [[Ханбикә ханым]]{{*}}[[Сона Ахундова]]{{*}}[[Мәдинә Гөлгөн]]{{*}}[[Фатма ханым Кәминә]]{{*}}[[Дивеевлар]]{{*}}[[Габделвәли Яушев]]{{*}}[[Салих Ерзин]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[Әхмәтхаҗи Рәхманкулов]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |51 | | |- |{{u|Әмир}} |[[Рөстәм Каженкин]] {{*}} [[Зөлфәт Нигъмәтҗанов]] {{*}} [[Форель Тинчурин]] {{*}} [[Ангелина Фәйрушина]]{{*}} [[Марат Фәйрушин ]] {{*}} [[Рәсим Низамов]]{{*}} [[Оскар Усманов]] {{*}} [[Алмаз Хәкимов]]{{*}} [[Ярмәк вагы (бию)]] {{*}} [[Люция Мусина]]{{*}} [[Айбаш мәчете (Татарстан)]] {{*}} [[Лилия Бикмаева]]{{*}} [[Альберт Вәлиуллин]] {{*}} [[Айдарбәк Сарманбетов]]{{*}} [[Илнар Миранов]] {{*}} [[Илнур Гомәров]]{{*}} [[Динар Кәримуллин]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]] |17 | | |- |{{u|Aliya2111}} |[[Нурания Вәлиева]]{{*}} [[Сабина Вәлиева]]{{*}} [[Людмила Иванова]]{{*}} [[Карина Сабирова]]{{*}} [[Алёна Михайлова]]{{*}} [[Екатерина Семёнова]]{{*}} [[Екатерина Васильева]]{{*}} [[Лидия Сурикова]]{{*}} [[Татьяна Фәхретдинова]]{{*}} [[Людмила Путина]]{{*}} [[Наталья Крымова]] {{*}}[[Гүзәл Хәйретдинова]]{{*}} [[Дарья Деревень]]{{*}} [[Вера Хәйретдинова]]{{*}} [[Серафима Огарева]]{{*}} [[Фаина Романова]]{{*}} [[Надежда Васильева]]{{*}} [[Анастасия Талызина]]{{*}} [[Елизавета Смирнова]]{{*}} [[Александра Ильбекова]]{{*}} [[Наталья Чеховская]]{{*}} [[Светлана Басова]]{{*}} [[Вероника Никитина]]{{*}} [[Людмила Блонская]]{{*}} [[Камилла Реброва]]{{*}} [[Наталья Садовская]]{{*}} [[Людмила Коршунова]]{{*}} [[Юлия Корнейченко]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Анна Садченко]]{{*}} [[Надежда Владыко]]{{*}} [[София Шишкина]]{{*}} [[Екатерина Гатина]]{{*}} [[Наталья Слаутина]]{{*}} [[Ирина Зиновьева]]{{*}} [[Анастасия Анзорова]]{{*}} [[Евгения Щеглова]]{{*}} [[Александра Мамедова]]{{*}} [[Елена Грошева]]{{*}} [[Татьяна Шаповалова]]{{*}} [[Татьяна Ларина]]{{*}} [[Эльзара Баталова]]{{*}} [[Наталья Быстрова]]{{*}} [[Җәмилә Әсфәндиярова]]{{*}} [[Елена Вишленкова]]{{*}} [[Милана Кутякина]]{{*}} [[Мария Минаева]]{{*}} [[Марина Чуксеева]]{{*}} [[Эльмира Әхмәтшина]]{{*}} [[Гөлчәчәк Нәҗипова]]{{*}} [[Карина Сабирова]]{{*}} [[Александра Воробьева]]{{*}} [[Нина Фуралева]]{{*}} [[Александра Капустина]]{{*}} [[Людмила Ремеслова]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |55 | | |- |{{u|Ramzanka2000}} |[[Унжа (Кострома өлкәсе)]] {{*}} [[Торино (Кострома өлкәсе)]] {{*}} [[Дешуково]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |3 | | |- |{{u|Gulnaz2015}} |[[Кира Волконская]]{{*}} [[Ульяна Тимофеева]]{{*}} [[Камилә Харисова]]{{*}} [[Ирина Приходько]] |4 | | |- |{{u|Ramazan Khab}} |[[Сөмәйя бинт Хәйят]]{{*}}[[Әпипә]]{{*}}[[Аерым бию]]{{*}}[[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |3 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Әтеш Сәйран]]{{*}} [[Өмми әл-Банин]]{{*}} [[Гөлүсә Галиева]]{{*}} [[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Регина Шәйдуллина]]{{*}} [[Эне Эргма]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Илон Викланд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Расиха Хафизова]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Вера Евлампиева]]{{*}} [[Клара Хафизова]]{{*}} [[Келли Сильдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[Клара Заменгоф]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперантистка)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Эльнара Гасыймова]]{{*}} [[Айнур Эльгюнеш]] |38 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Лидия Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |4 | | |- |{{u|Il Nur}} |[[Пүһаярв]] {{*}} [[Татар порталлары берлеге]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |2 |<small>бәйгедән тыш</small> |<small>бәйгедән тыш</small> |- |- |{{u|Марьям Султанбаева}} |[[Җаникә (Кырым принцессасы)]] {{*}} [[Урия Эдемова]] {{*}} [[Халитова Мәрзия Ибраһим кызы]] {{*}} [[Кыявык]] {{*}} [[Кинҗәбулат (Ишембай районы)]] |5 | | |- |- |{{u|Timlesj}} |[[Сиреналар]] {{*}} [[Парфенопа]] {{*}} [[Гесперидлар]] {{*}} [[Роза Дерине]] {{*}} [[Шари Федак]] {{*}} [[Элизабета Гёргиевская]] {{*}} [[Ольга Бознанская]] {{*}} [[Анна Билинская]] {{*}} [[Янина Конарская]] {{*}} [[Сәгадәт Аксой]] {{*}} [[Бану Алкан]] {{*}} [[Мөфидә Кадри]] {{*}} [[Бәргүзар Корель]] {{*}} [[Алие Бергер]] {{*}} [[Гизи Байор]] {{*}} [[София Вейверите]] {{*}} [[Мария Гюбнерова]] {{*}} [[Ольга Шайнпфлюгова]] {{*}} [[Адриена Шимотова]] {{*}} [[Бланш Юбер]] {{*}} [[Ирен Кондачи]] {{*}} [[Александра Корнхаузер Фрейзер]] {{*}} [[Габриеле Мартиросян]] {{*}} [[Елена Мароти-Шолтесова]] {{*}} [[Юдита Вайчюнайте]] {{*}} [[Мирга Гражините-Тила]] {{*}} [[Гана Поницкая]] {{*}} [[Хильда Гобби]] {{*}} [[Ханна Хонти]] {{*}} [[Мария Корда]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |30 | | |- |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Планеталар системасы]] {{*}} [[Фотометрия (астрономия)]] {{*}} [[Элемтә юлдашлары]] {{*}} [[Атмосфера химиясе]] {{*}} [[Табигать тарихы милли музее (Болгария)]]{{*}} [[Астрометрия]] {{*}} [[Кояш балкышы]] {{*}} [[Планетаара автоматик станция]] {{*}} [[Гаделша (шарлавык)]] {{*}} [[Көньяк Урал табигать тыюлыгы]] {{*}} [[Төшү аппараты]] {{*}} [[Августов каналы]] {{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]] {{*}} [[Керчь мәчете]] {{*}} [[Йолдызның формалашуы]]{{*}} [[Никос Казандзакис]] {{*}} [[Кояш җиле]]{{*}} [[Зөфәр Еникеев]] {{*}} [[Башкортстан авыл хуҗалыгы фәнни-тикшеренү институты]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]] |19 | | |- |- |{{u|Fxan}} |[[Икътисадны либеральләштерү]] {{*}} [[Күчеш икътисады]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |2 | | |- |- |{{u|Tegebot}} |[[Абу Абуд]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |1 |<small>бәйгедән тыш</small> |<small>бәйгедән тыш</small> |- |- |{{u|}} |[[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |0 | | |- |- |{{u|}} |[[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |0 | | |- |- |Тулаем | |166 | | |- |} == Конкурстың халык-ара статистикасы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халык-ара статистика бите]] == Нәтиҗәләр == [[Файл:TT-CEESpring-2023-ttwp-diploma.pdf|200px|thumb|right|Финалист дипломының татарча версиясе]] [[File:CEE logo map vertical.xcf|20px]] [[m:Wikimedia_Central_and_Eastern_Europe/tt|Үзәк һәм Көнчыгыш Европа илләре вики-волонтёрларының хезмәттәшлеге]], аның [[m:Wikimedia CEE Hub|Халыкара ярдәмләшү үзәге]] һәм [[File:Wikimedia Österreich logo black.svg|20px]] [[m:Wikimedia Österreich|Викимедиа Австрия]] исеменнән тәкъдим ителгән призлар фонды (400 Евро) бүленүе тәртибе баллар категорияләренә нигезләнә: * Тупланган балларга карап урын буенча * Һәр илдә гамәлдәге валюта алыштыру курсы буенча исәпләнү датасына билгеләнә * Җирле сертификатлар булган суммага кадәр түгәрәкләнә * 500 сумнан кимрәге таратылмый, бүләкләнүгә хокукы булган калганнары арасында бүленә * 1 еврога ничә сум бирелгән көнендә ясалачак <!-- * 1 урын - [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-168994707/ 4000 сумлык OZON.ru сертификаты] * 2 урын - [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-135382627/ 3000 сумлык OZON.ru сертификаты] * 3-6 урын - 2500 сумлык OZON.ru сертификаты = [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-135382612/ 2000] + [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-135378940/ 500] * 7-8 урын - [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-138431442/ 1500 сумлык OZON.ru сертификаты]--> Тат.Википедиядә җирле оештыручысы (жюри рәисе) һәрбер призёрга бәйле эл.почтасы аркылы инструкцияләр белән хәбәр юллыячак <small>(элекке бер бәйгедән [[Кулланучы бәхәсе:Ilnur efende#Наши университеты|үрнәк]])</small>. <!-- {| class="wikitable sortable" ! # ! Кулланучы</br><small>User</small> ! Мәкаләләр саны</br><small>Articles</small> ! Баллар</br><small>Points</small> ! Баллар буенча (€)</br><small>By points (€)</small> ! Сертификат (руб)</br><small>Gift certificate (RUR)</small> |- |-style="background:#FF0000" |Σ |Катнашучылар | | |400 | |- |-style="background:#fefca3" |1 |{{u|}} [[File:CEE Logo.svg|20px|Татарча Википедиядә Үзәк һәм Көнчыгыш Аурупа илчесе 2026]] |136 |816 |140 | |- |-style="background:#F5F5F5" |2 |{{u|}} |54 |156 |90 | |- |-style="background:#F5DEB3" |3 |{{u|}} |52 |93 | | |- |-style="background:#00FF00" |4 |{{u|}} |10 |30 |60 | |- |-style="background:#00FF00" |5 |{{u|}} |7 |21 |50 | |- |-style="background:#00FF00" |6 |{{u|}} | | | | |- |-style="background:#00FF00" |7 |{{u|}} | | | | |- |} --> [[Категория:Проект:Вики-яз 2026| ]] crdkqbyyeaocqm5fxje1578db1qmhjw 0 1488051 5838210 5779501 2026-04-27T20:38:24Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838210 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} '''Надежда Васильевна Владыко''' (''2017 елга кадәр — '''Черновец''''' ; {{Lang-be|Надзея Васильеўна Владыка (Чарнавец)}} ; [[1992 ел|1992 елның]] [[2 гыйнвар|2 гыйнварында туган, Минск]], Беларусь) — Беларусь [[Волейбол|волейболчысы]], урта һөҗүмче һәм Беларусь Республикасының спорт мастеры. == Биография == Волейбол белән 12 яшендә Минск шәһәренең РУОРЫНДА шөгыльләнә башлый. Беренче тренеры- <span class="ts-comment-commentedText" title="Азаренко, Александр Алексеевич">А. А. Азаренко</span>.<ref>{{Cite web |url=https://vcminsk.com/blog/2017/10/25/fokus-na-minchanke-statya-ekv-o-vedushhih-igrokah-nashej-komandy/ |title=Фокус на… «Минчанке». Статья ЕКВ о ведущих игроках нашей команды |access-date=2023-03-01 |archive-date=2023-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301104202/https://vcminsk.com/blog/2017/10/25/fokus-na-minchanke-statya-ekv-o-vedushhih-igrokah-nashej-komandy/ |url-status=live |accessdate=2026-04-09 |archivedate=2023-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230301104202/https://vcminsk.com/blog/2017/10/25/fokus-na-minchanke-statya-ekv-o-vedushhih-igrokah-nashej-komandy/ }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/vcminsk/1070956/ |title=Надежда Черновец |access-date=2023-03-01 |archive-date=2023-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301102700/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/vcminsk/1070956/ |url-status=live }}</ref> 2009 елдан 6 сезон дәвамында «Минчанка» өчен чыгыш ясаган, ә 2015—2016 елларда [[Польша]]да уйнаган. 2016 елда ул Минскка кайткан, анда ул 5 тапкыр Беларусь чемпионы булган, БКВ Кубогында көмеш медаль яулаган, шулай ук Россия чемпионатының Суперлигасында дебют ясаган. 2022 елдан — ВК «Енисей» ([[Красноярск]]) уенчысы. 2009—2010 елларда Европа чемпионатларының сайлап алу турнирларында илнең яшьләр һәм юниорлар җыелма командалары өчен уйный. 2011 һәм 2014 елларда ул Беларусь җыелма командасы өчен уйнарга чакырыла. 2021 елда ул җыелма командага әйләнеп кайта, Евролигада һәм Европа чемпионатында катнаша.<ref>{{Cite web |url=https://vc-enisey.ru/club/news/item/4499-nadezhda-vladyko-perekhodit-v-enisej#.Y_8fjWFByvE |title=Надежда Владыко переходит в «Енисей» |access-date=2023-03-01 |archive-date=2023-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301102700/https://vc-enisey.ru/club/news/item/4499-nadezhda-vladyko-perekhodit-v-enisej#.Y_8fjWFByvE |url-status=live }}</ref> == Уенчы карьерасы == * 2009—2015 —{{Байрак1|Беларусь}} «Минчанка» ([[Минск]]); * 2015 —{{Байрак1|Польша}} «Завиша» (Сулехов); * 2015—2016 —{{Байрак1|Польша}} «Политехник» ([[Ополе]]); * 2016—2018, 2019—2022 —{{Байрак1|Беларусь}} «Минчанка» ([[Минск]]); * 2022—2023 —{{Байрак1|Россия}} «Енисей» ([[Красноярск]]); * 2023—2024 —{{Байрак1|Беларусь}} «Минчанка» ([[Минск]]). == Казанышлар == === Клуб === * 6 тапкыр Беларусь чемпионы — 2010, 2017, 2018, 2020, 2021, 2022; ** Беларусь чемпионатының өч тапкыр көмеш (2011, 2014, 2015) һәм ике тапкыр бронза (2012, 2013) призеры. * Беларусь Кубогының 5 тапкыр җиңүчесе — 2016, 2019, 2020, 2021, 2023. * Беларусь Суперкубогының өч тапкыр җиңүчесе — 2016, 2017, 2019. * 2018 елгы Европа волейбол конфедерациясе кубогының көмеш призеры. * 2013 елгы Балтыйк лигасының бронза призеры. === Беларусь җыелма командасы белән === * 2011 һәм 2021 еллардагы Евролига катнашучысы. * 2021 елгы Европа чемпионаты катнашучысы. == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bvf.by/player/vladyko-nadezhda/ BFV сайтындагы профиль] * [https://women.volleybox.net/ru/nadzeya-vladyka-p7747/clubs Надзея Владыка. women.volleybox.net] * [https://www.volleyservice.ru/index.php?option=com_volleyplayers&task=showplayer&pid=2373&Itemid=61 Епископ Надежда. Статистика] * [https://www-old.cev.eu/Competition-Area/PlayerDetails.aspx?TeamID=11831&PlayerID=2419&ID=1248 Европа волейбол конфедерациясе сайтындагы профиль] (ингл.) [[Төркем:Минскта туганнар]] [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] [[Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе]] [[Төркем:1992 елда туганнар]] [[Төркем:2 гыйнвар көнне туганнар]] jxbbewx1j1vm3ijrbyr9l2fk5sr4vqd 0 1488149 5838207 5793138 2026-04-27T20:13:50Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838207 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} '''Мөфидә Кадри-ханым''' ({{lang-tr|Müfide Kadri Efendi}}; 1889/1890, [[Истанбул]] — 1912, шунда ук) — [[Төркия|төрек]] рәссамы һәм композиторы. Төркиядә беренче хатын-кыз рәссамнарның берсе һәм [[Госман империясе|Госман империясендә]] профессиональ рәсем укытучысы булган беренче хатын-кыз. Ул нигездә портретлар һәм кешеләр белән сәхнәләр ясаган. == Тормыш юлы == Мөфидә әле бала чагында ук әнисен югалта. Аны ерак туганы Кадри-бәй кызлыкка ала<ref name="S">[http://www.sanalmuze.org/retrospektif/ Brief biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150823055410/http://www.sanalmuze.org/retrospektif/ |date=2015-08-23 }} @ Sanal Müze «Retrospektif».</ref>. Ул өйдә репетиторлар белән укыган, алар аның сәнгать талантын күргәннәр дә. [[Файл:Müfide_Kadri_Otoportre.jpg|сулда|мини|187x187пкс|Автопортрет]] Мөфидә Кадри җитди рәвештә рәсем ясау белән ун яшендә шөгыльләнә башлый һәм Осман Хамди-бәйдән дәресләр ала<ref name="F">[http://www.forumgercek.com/turk-ressamlarin-biyografileri/75006-ilk-kadin-resim-ogretmeni-ve-ressam-mufide-kadri-1890-1912-a.html Biographical notes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151113022603/http://www.forumgercek.com/turk-ressamlarin-biyografileri/75006-ilk-kadin-resim-ogretmeni-ve-ressam-mufide-kadri-1890-1912-a.html |date=2015-11-13 }} @ Forum Gerçek.</ref>. Аннары Сәнгать һәм нәфислек сәнгать мәктәбе профессоры Сальваторе Валери (1856—1946) аны рәсемгә һәм акварельга өйрәтә. Ул шулай ук фортепианода, скрипкада һәм уд һәм [[кәманчә]] кебек традицион инструментларда уйнарга өйрәнә<ref name="I">[http://www.istanbulkadinmuzesi.org/en/mufide-kadri Curriculum Vitae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170409112210/http://www.istanbulkadinmuzesi.org/en/mufide-kadri |date=2017-04-09 }} @ the İstanbul Kadın Müzesi.</ref>. Хамди-бәй таләбе буенча, ул берничә картинаны [[Мүнхен|Мюнхенга]] күргәзмәгә җибәрә, анда алар алтын медальгә лаек була<ref name="F" />. Истанбулдагы кызлар өчен мәктәптә музыка укытучысы булганнан соң озак та үтми, аны сәнгать һәм чигү укытучысы итеп билгелиләр. Ул шулай ук [[Габделхәмит II]] кызына [[Әдилә Солтан сарае|Әдилә Солтан сараенда]] рәсем сәнгате дәресләре бирә<ref name="I" />. Бу чорда ул шулай ук төрле шагыйрьләрнең сүзләренә музыка иҗат итә, алар мәдәни журналларда басыла. 1911 елда Истанбул опера җәмгыятендә узган зур күргәзмәдә өч эшен күрсәткәннән соң, Мөфидәнең [[туберкулёз]] белән авыруы билгеле була. Нәтиҗәле дәвалауны тәэмин итү өчен бик соң була һәм киләсе елда Мөфидә Кадри вафат була. Аның кырык картинасы үлгәннән соң «Госманлы рәссамнар җәмгыяте» файдасына сатылган<ref name="I" />. Ул туган ягында Каракәәхмәт зиратына җирләнә. Аның кабер ташына мәшһүр каллиграф Исмаил Хаккы Алтынбезер язуы уеп язылган. Аның тормышы язучы [[Халидә Әдиб Адывар|Халидә Әдиб Адыварның]] ''Son Eseri'' ''(Соңгы эш)'' романы өчен илһам бирә. == Сайланган картиналар == <gallery heights="125" widths="150" class="center"> Файл:Müfide kadri Kitap Okuyan kadın.jpg|Китап укучы хатын-кыз Файл:Kadri-Lute.jpg|Удда уйнаучы хатын-кыз Файл:Kadri-Praying.jpg|Дога кылучы кыз Файл:Kadri-Beach.jpg|Гашыйклар пляжда </gallery> == Искәрмәләр == <references /> {{Тышкы сылтамалар}} [[Төркем:Истанбулда вафатлар]] [[Төркем:1912 елда вафатлар]] [[Төркем:Истанбулда туганнар]] [[Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр]] [[Төркем:1890 елда туганнар]] [[Төркем:Әлифба буенча рәссамнар]] [[Төркем:Әлифба буенча композиторлар]] [[Төркем:Төркия рәссамнары]] [[Төркем:Төркия композиторлары]] 5i219ug753cz90db3qubgrg72pmog9w 0 1488196 5838138 5837883 2026-04-27T16:10:48Z LiebSinger 60321 /* Йокыңны туйдырып кил... */ 5838138 wikitext text/x-wiki [[File:Sheffield_Crucible_theatre.png|thumb|300px|left|'''"Крусибл" театры''']] Снукер буенча дөнья беренчелегенең сайлап алу һәм финал өлешләрен үткәрү регламенты 2026 елда да бөтенләй үзгәрешсез калды. Дүрт турдан торган сайлап алу ярышлары гадәттәгечә апрель аеның беренче дүшәмбесендә башланды һәм 10 көн дәвамында '''Шеффилд шәһәре'''нең '''Инглиз спорт институты''' залында үтте. “Мейн тур” дип атала торган һөнәриләр исемлегендә 17-128 нче урыннарда торган снукерчыларны тиешенчә дүрт осталык төркеменә бүлделәр. Ахырдагылар һәм шуларга өстәп тагын 16 һәвәскәр (иң көчле хатын-кызлар, үзешчәннәр һәм яшьләр арасында дөнья беренчелекләрендә җиңүчеләр яки башка уңышлы чыгыш ясаганнар) ярышны дүртенче этаптан башлады. Ә бөтендөнья рейтингында 17-32 нче урыннарда торган һөнәриләр беренче өч турны уңышлы үтә алган 16 бәхетлене дүртенче турда гына сынадылар. Бу этапларда бөтен уеннар кемнең дә булса 10 фреймда җиңүенә кадәр дәвам итте. Сезон дәвамында “топ-уналты” исемлегенә керә алганнар яки анда элеккеге урыннарын саклап калганнар шул ук Шеффилд шәһәренең '''“Крусибл” театры'''нда уйнала торган финал өлешенә турыдан-туры үттеләр. Аларның исемнәре астагы финал уеннары җәдвәлендә '''калын хәрефләр''' белән бирелә. Җәяләр эчендә -- аларның финал уеннары башланганда дөньякүләм рейтингта тоткан урыннары. '''Дөнья беренчелегенә багышланган репортажлар шәхси күзәтүләр һәм күпьеллык тәҗрибә аша языла, шуңа күрә биредә бер генә чыганакка да бернинди сылтама да булмаячак.''' == САЙЛАП АЛУ ЯРЫШЛАРЫ == [[File:English_Institute_of_Sport_Sheffield.png|thumb|300px|right|'''Инглиз спорт институты''']] [[File:Michał_Szubarczyk_Sheffield_2026.jpg|thumb|200px|left|'''Михал Шубарчик''']] Соңгы елларда берәр мәртәбә дөнья чемпионы исемен яулаган ике снукерчының “Крусибл” театрына юллама яулый алмавы сайлап алу ярышларының иң кәттә мизгелләре булды. 2023 елда җиңеп чыккан '''Лука Бресел'''ны дүртенче турда Уэльс данын яклаган '''Җек Җонс''' 10:5 исәбе белән җиңде. Ә 2015 елда иң югары уңышка ирешкән инглиз '''Стюарт Биңһәм''' спортта инде яшисен яшәгән һәм уйныйсын уйнаган 48 яшьлек '''Метью Стивенс'''ка (шул ук Уэльстан) 7:10 исәбе белән оттырды. Шулай итеп, ике вализ уенчысы дөнья беренчелегенең финал өлешендә 50 яшьлек һәм өч тапкыр дөнья чемпионы булган '''Марк Уильямс'''ка теләктәш һәм терәк булды. Вализлар – өчәү генә әле, ә менә кытайлылар унберәү “Крусибл”да чыгыш ясау бәхетенә иреште 2026 елда. Алар арасында бер '''Диң Цзүнһуэй''' гына 40 яшенә җитеп килә, калган унысы – яшьләр! Күрәзәчеләр, озакламый снукер уены, атаклы инглизләр картаеп лаеклы ялга чыккач, тулысы белән Кытай Халык Җөмһүрияте кулына күчәчәк, дип фаразлыйлар инде. Бутендөнья һөнәри бильярд һәм снукер ассоциациясе рәисе Җейсон Фергюсон сүзләре буенча, Кытайда хәзер дә инде 300 мең снукер клубы бар.<br> [[File:Bai_Yulu_in_Sheffield_2025.jpg|thumb|200px|right|'''Бай Юлу''']] [[File:Hossein_Vafaei_2024_Cazoo_World_Snooker_Championship.jpg|thumb|250px|left|'''Хөсәен Вафаи''']] “Кытайлылар һөҗүме” бүген чынбарлык булып китте, ә яшьләрнеке әлегә башлангыч чорда гына. Бу юлы 31 яшьлек Иран снукерчысы '''Хөсәен Вафаи''', 19 яшьлек инглиз '''Стэн Муди''' һәм 22 яшьлек поляк '''Антоний Ковальский''' финалга үтте. Һөнәриләр арасында иң кече булган, гыйнварда 15 яшен генә тутырган поляк '''Михал Шубарчик'''ка да өмет баглыйлар иде белгечләр, ләкин быел аның финалга юлын күпкә тәҗрибәлерәк булган иранлы Вафаи кисте. Михал исә "дөнья беренчелегенең сайлап алу ярышларында бер генә көндәшен булса да җиңгән иң яшь дебютант" дигән рекордлы исем белән канәгатьләнде.<br> Уң яктагы аскы рәсемдә тагын бер "рекордчы" сурәтләнгән: быел хатын-кызлар арасында дөнья чемпионы исемен берничә ел беррәттән тоткан кытай кызы, 22 яшьлек '''Бай Юлу''' ир-атлар беренчелекләренең сайлап алу ярышларында беренче мәртәбә йөз баллык серия (сенчури) үткәргән хатын-кыз булды. Ә финалга беренче тапкыр үтү гүзәл затлар өчен әле тормышка ашмаслык дип тоелган хыял гына...<br> Кытайлыларга каршы торырлык уенчы, бәлки, биредә телгә алынган яшьләр арасыннан үсеп чыгар, дип өметләнәләр Европада һәм Британиядә.<br> == ФИНАЛ УЕННАРЫ == Финал уеннарының җирәбәсе дә гадәттәгечә үтте. Гамәлдәге дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''' һәм дөньякүләм рейтингта иң югары күрсәткечен сезон дәвамында саклап кала алган инглиз '''Җадд Трамп''' беренче һәм уналтынчы парны җитәкләделәр. Калган "чәчелгәннәр" башка парларның алдагы урыннарын алдылар, ә финалга сайлап алу ярышлары аша үткәннәр ирекле рәвештә аларның көндәшләре итеп билгеләнделәр. === Йокыңны туйдырып кил... === [[File:Zhao_Xintong_at_the_World_Snooker_Green_Carpet_Ceremony_2026.jpg|thumb|250px|right|2025 елгы дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''']] [[File:Liam_Highfield_2025.jpg|thumb|200px|left|'''Лиам Һайфилд''']] Финвл ярышларын бу юлы да гамәлдәге дөнья чемпионы ачып җибәрде, аңа көндәш рәвешендә инглиз '''Лиам Һайфилд''' насыйп булды. Аларның көрәше дә гадәттәгечә бер көнне ике сессия үткәреп тәмамланды. Тамашачыларның һәм белгечләрнең күңелен шул ук "дәвамлы традицияле" сорау кытыклады: "Крусибл каһәре" үз көчендәме-юкмы? Соңгы ярты гасырда гамәлдәге чемпионнар -- кагыйдә буларак диярлек -- беренче уенда ук оттыралар иде. Ике генә мәртәбә Шеффилд театрының күзгә күренмәс мифик өрәге чемпионнарга кагылмады. '''Чжао Синтуң-Лиам Һайфилд уены''' башлангыч унбер фрейм дәвамында тамашачыларны һәм комментаторларны шулай ук киеренкелектә тотты: кытайлы чемпион беренче сессияне көч-хәл белән генә (5:4 исәбе белән) үз файдасына тәмамлады. Синтуң уенга... йокысы туймаган килеш килгән икән: һәр фреймда берничә мәртәбә аның авыз ачып иснәнгәне күзәтелде. Һәм чемпион ара-тирә гап-гади һәм тупас ялгышлар ясап торды. Ләкин биш сәгать ярымлык тәнәфестән соң хәлләр нык үзгәрде: Синтуң, биш фреймда хәлиткеч өстенлеккә ирешеп (тагын өчесен оттырган килеш), 10:7 исәбе белән җиңү яулады. {| class="wikitable" | | colspan="23" | |- | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/16 финал''' 19 фрейм | rowspan="5" | | rowspan="5" | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/8 финал''' 25 фрейм | rowspan="8" | | rowspan="8" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Чирекфинал''' 25 фрейм | rowspan="14" | | rowspan="14" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Ярымфинал''' 33 фрейм | rowspan="26" | | rowspan="26" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Финал''' 35 фрейм |- | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18 Апрель | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="9" | | colspan="3" rowspan="21" | | colspan="3" rowspan="45" | |- | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Чжао Синтуң''' (КХҖ) (1) | rowspan="2" |'''10''' |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24, 25, 26 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Һайфилд (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Диң Цзүнһуэй''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Диң Цзүнһуэй''' (КХҖ) (16) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Дэвид Гилберт (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сяо Гуодуң''' (КХҖ) (9) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23-24 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжоу Йүэлуң (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Сяо Гуодуң''' | rowspan="2" |3 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Шон Мөрфи''' (Англия) (8) | rowspan="2" |_'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Фән Чжеңйи (КХҖ) | rowspan="2" |''9'' | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җон Һиггинс''' (Шотландия) (5) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Али Картер (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Ронни О’Салливан''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Ронни О’Салливан''' (Англия) (12) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Һэ Гуоцяң (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Крис Уэйклин''' (Англия) (13) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Пуллен (Англия) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Крис Уэйклин''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Нил Робертсон''' (Австралия) (4) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |3-4 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Паң Цзүнсү (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |20 Апрель | colspan="13" rowspan="2" | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Кайрен Уилсон''' (Англия) (3) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | colspan="3" rowspan="19" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23, 24, 25 апрель | colspan="3" rowspan="45" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Стэн Муди (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Кайрен Уилсон''' | rowspan="2" |9 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Аллен''' (Т. Ирландия) (14) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжаң Әнда (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Барри Һоукинс''' (Англия) (11) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24-25 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Мэтью Стивенс (Уэльс) | rowspan="2" |4 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Уильямс''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Уильямс''' (Уэльс) (6) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Антоний Ковальский (Польша) | rowspan="2" |4 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |22 Апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Селби''' (Англия) (7) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="21" | | rowspan="21" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |26-27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Җек Җонс (Уэльс) | rowspan="2" |2 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Селби''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''У Йицзе''' (КХҖ) (10) | rowspan="2" |'''10''' | | |'''13''' | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лей Пейфән (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сый Цзяһуэй''' (КХҖ) (15) | rowspan="2" |3 | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="9" | | rowspan="9" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Хөсәен Вафаи (Иран) | rowspan="2" |'''10''' | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |21 Апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җадд Трамп''' | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җадд Трамп''' (Англия) (2) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Гэри Уилсон (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | | | | | | | | |} aszpvwzakkm5wx2aopt45jyksczzdqa 5838216 5838138 2026-04-27T21:44:17Z LiebSinger 60321 /* Йокыңны туйдырып кил... */ 5838216 wikitext text/x-wiki [[File:Sheffield_Crucible_theatre.png|thumb|300px|left|'''"Крусибл" театры''']] Снукер буенча дөнья беренчелегенең сайлап алу һәм финал өлешләрен үткәрү регламенты 2026 елда да бөтенләй үзгәрешсез калды. Дүрт турдан торган сайлап алу ярышлары гадәттәгечә апрель аеның беренче дүшәмбесендә башланды һәм 10 көн дәвамында '''Шеффилд шәһәре'''нең '''Инглиз спорт институты''' залында үтте. “Мейн тур” дип атала торган һөнәриләр исемлегендә 17-128 нче урыннарда торган снукерчыларны тиешенчә дүрт осталык төркеменә бүлделәр. Ахырдагылар һәм шуларга өстәп тагын 16 һәвәскәр (иң көчле хатын-кызлар, үзешчәннәр һәм яшьләр арасында дөнья беренчелекләрендә җиңүчеләр яки башка уңышлы чыгыш ясаганнар) ярышны дүртенче этаптан башлады. Ә бөтендөнья рейтингында 17-32 нче урыннарда торган һөнәриләр беренче өч турны уңышлы үтә алган 16 бәхетлене дүртенче турда гына сынадылар. Бу этапларда бөтен уеннар кемнең дә булса 10 фреймда җиңүенә кадәр дәвам итте. Сезон дәвамында “топ-уналты” исемлегенә керә алганнар яки анда элеккеге урыннарын саклап калганнар шул ук Шеффилд шәһәренең '''“Крусибл” театры'''нда уйнала торган финал өлешенә турыдан-туры үттеләр. Аларның исемнәре астагы финал уеннары җәдвәлендә '''калын хәрефләр''' белән бирелә. Җәяләр эчендә -- аларның финал уеннары башланганда дөньякүләм рейтингта тоткан урыннары. '''Дөнья беренчелегенә багышланган репортажлар шәхси күзәтүләр һәм күпьеллык тәҗрибә аша языла, шуңа күрә биредә бер генә чыганакка да бернинди сылтама да булмаячак.''' == САЙЛАП АЛУ ЯРЫШЛАРЫ == [[File:English_Institute_of_Sport_Sheffield.png|thumb|300px|right|'''Инглиз спорт институты''']] [[File:Michał_Szubarczyk_Sheffield_2026.jpg|thumb|200px|left|'''Михал Шубарчик''']] Соңгы елларда берәр мәртәбә дөнья чемпионы исемен яулаган ике снукерчының “Крусибл” театрына юллама яулый алмавы сайлап алу ярышларының иң кәттә мизгелләре булды. 2023 елда җиңеп чыккан '''Лука Бресел'''ны дүртенче турда Уэльс данын яклаган '''Җек Җонс''' 10:5 исәбе белән җиңде. Ә 2015 елда иң югары уңышка ирешкән инглиз '''Стюарт Биңһәм''' спортта инде яшисен яшәгән һәм уйныйсын уйнаган 48 яшьлек '''Метью Стивенс'''ка (шул ук Уэльстан) 7:10 исәбе белән оттырды. Шулай итеп, ике вализ уенчысы дөнья беренчелегенең финал өлешендә 50 яшьлек һәм өч тапкыр дөнья чемпионы булган '''Марк Уильямс'''ка теләктәш һәм терәк булды. Вализлар – өчәү генә әле, ә менә кытайлылар унберәү “Крусибл”да чыгыш ясау бәхетенә иреште 2026 елда. Алар арасында бер '''Диң Цзүнһуэй''' гына 40 яшенә җитеп килә, калган унысы – яшьләр! Күрәзәчеләр, озакламый снукер уены, атаклы инглизләр картаеп лаеклы ялга чыккач, тулысы белән Кытай Халык Җөмһүрияте кулына күчәчәк, дип фаразлыйлар инде. Бутендөнья һөнәри бильярд һәм снукер ассоциациясе рәисе Җейсон Фергюсон сүзләре буенча, Кытайда хәзер дә инде 300 мең снукер клубы бар.<br> [[File:Bai_Yulu_in_Sheffield_2025.jpg|thumb|200px|right|'''Бай Юлу''']] [[File:Hossein_Vafaei_2024_Cazoo_World_Snooker_Championship.jpg|thumb|250px|left|'''Хөсәен Вафаи''']] “Кытайлылар һөҗүме” бүген чынбарлык булып китте, ә яшьләрнеке әлегә башлангыч чорда гына. Бу юлы 31 яшьлек Иран снукерчысы '''Хөсәен Вафаи''', 19 яшьлек инглиз '''Стэн Муди''' һәм 22 яшьлек поляк '''Антоний Ковальский''' финалга үтте. Һөнәриләр арасында иң кече булган, гыйнварда 15 яшен генә тутырган поляк '''Михал Шубарчик'''ка да өмет баглыйлар иде белгечләр, ләкин быел аның финалга юлын күпкә тәҗрибәлерәк булган иранлы Вафаи кисте. Михал исә "дөнья беренчелегенең сайлап алу ярышларында бер генә көндәшен булса да җиңгән иң яшь дебютант" дигән рекордлы исем белән канәгатьләнде.<br> Уң яктагы аскы рәсемдә тагын бер "рекордчы" сурәтләнгән: быел хатын-кызлар арасында дөнья чемпионы исемен берничә ел беррәттән тоткан кытай кызы, 22 яшьлек '''Бай Юлу''' ир-атлар беренчелекләренең сайлап алу ярышларында беренче мәртәбә йөз баллык серия (сенчури) үткәргән хатын-кыз булды. Ә финалга беренче тапкыр үтү гүзәл затлар өчен әле тормышка ашмаслык дип тоелган хыял гына...<br> Кытайлыларга каршы торырлык уенчы, бәлки, биредә телгә алынган яшьләр арасыннан үсеп чыгар, дип өметләнәләр Европада һәм Британиядә.<br> == ФИНАЛ УЕННАРЫ == Финал уеннарының җирәбәсе дә гадәттәгечә үтте. Гамәлдәге дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''' һәм дөньякүләм рейтингта иң югары күрсәткечен сезон дәвамында саклап кала алган инглиз '''Җадд Трамп''' беренче һәм уналтынчы парны җитәкләделәр. Калган "чәчелгәннәр" башка парларның алдагы урыннарын алдылар, ә финалга сайлап алу ярышлары аша үткәннәр ирекле рәвештә аларның көндәшләре итеп билгеләнделәр. === Йокыңны туйдырып кил... === [[File:Zhao_Xintong_at_the_World_Snooker_Green_Carpet_Ceremony_2026.jpg|thumb|250px|right|2025 елгы дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''']] [[File:Liam_Highfield_2025.jpg|thumb|200px|left|'''Лиам Һайфилд''']] Финвл ярышларын бу юлы да гамәлдәге дөнья чемпионы ачып җибәрде, аңа көндәш рәвешендә инглиз '''Лиам Һайфилд''' насыйп булды. Аларның көрәше дә гадәттәгечә бер көнне ике сессия үткәреп тәмамланды. Тамашачыларның һәм белгечләрнең күңелен шул ук "дәвамлы традицияле" сорау кытыклады: "Крусибл каһәре" үз көчендәме-юкмы? Соңгы ярты гасырда гамәлдәге чемпионнар -- кагыйдә буларак диярлек -- беренче уенда ук оттыралар иде. Ике генә мәртәбә Шеффилд театрының күзгә күренмәс мифик өрәге чемпионнарга кагылмады. '''Чжао Синтуң-Лиам Һайфилд уены''' башлангыч унбер фрейм дәвамында тамашачыларны һәм комментаторларны шулай ук киеренкелектә тотты: кытайлы чемпион беренче сессияне көч-хәл белән генә (5:4 исәбе белән) үз файдасына тәмамлады. Синтуң уенга... йокысы туймаган килеш килгән икән: һәр фреймда берничә мәртәбә аның авыз ачып иснәнгәне күзәтелде. Һәм чемпион ара-тирә гап-гади һәм тупас ялгышлар ясап торды. Ләкин биш сәгать ярымлык тәнәфестән соң хәлләр нык үзгәрде: Синтуң, биш фреймда хәлиткеч өстенлеккә ирешеп (тагын өчесен оттырган килеш), 10:7 исәбе белән җиңү яулады. {| class="wikitable" | | colspan="23" | |- | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/16 финал''' 19 фрейм | rowspan="5" | | rowspan="5" | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/8 финал''' 25 фрейм | rowspan="8" | | rowspan="8" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Чирекфинал''' 25 фрейм | rowspan="14" | | rowspan="14" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Ярымфинал''' 33 фрейм | rowspan="26" | | rowspan="26" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Финал''' 35 фрейм |- | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18 Апрель | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="9" | | colspan="3" rowspan="21" | | colspan="3" rowspan="45" | |- | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Чжао Синтуң''' (КХҖ) (1) | rowspan="2" |'''10''' |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24, 25, 26 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Һайфилд (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Диң Цзүнһуэй''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Диң Цзүнһуэй''' (КХҖ) (16) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Дэвид Гилберт (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сяо Гуодуң''' (КХҖ) (9) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23-24 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжоу Йүэлуң (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Сяо Гуодуң''' | rowspan="2" |3 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Шон Мөрфи''' (Англия) (8) | rowspan="2" |_'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Фән Чжеңйи (КХҖ) | rowspan="2" |''9'' | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җон Һиггинс''' (Шотландия) (5) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Али Картер (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Ронни О’Салливан''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Ронни О’Салливан''' (Англия) (12) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Һэ Гуоцяң (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Крис Уэйклин''' (Англия) (13) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Пуллен (Англия) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Крис Уэйклин''' | rowspan="2" |7 |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Нил Робертсон''' (Австралия) (4) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |3-4 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Паң Цзүнсү (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |20 Апрель | colspan="13" rowspan="2" | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Кайрен Уилсон''' (Англия) (3) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | colspan="3" rowspan="19" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23, 24, 25 апрель | colspan="3" rowspan="45" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Стэн Муди (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Кайрен Уилсон''' | rowspan="2" |9 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Аллен''' (Т. Ирландия) (14) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжаң Әнда (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Барри Һоукинс''' (Англия) (11) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24-25 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Мэтью Стивенс (Уэльс) | rowspan="2" |4 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Уильямс''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Уильямс''' (Уэльс) (6) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Антоний Ковальский (Польша) | rowspan="2" |4 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |22 Апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Селби''' (Англия) (7) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="21" | | rowspan="21" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |26-27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Җек Җонс (Уэльс) | rowspan="2" |2 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Селби''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''У Йицзе''' (КХҖ) (10) | rowspan="2" |'''10''' | | |'''13''' | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лей Пейфән (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сый Цзяһуэй''' (КХҖ) (15) | rowspan="2" |3 | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="9" | | rowspan="9" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Хөсәен Вафаи (Иран) | rowspan="2" |'''10''' | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21 Апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җадд Трамп''' | rowspan="2" |7 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җадд Трамп''' (Англия) (2) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Гэри Уилсон (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | | | | | | | | |} dv6xacz9cbeimilkczfhdiyfp2gfd9v 5838217 5838216 2026-04-27T21:46:59Z LiebSinger 60321 /* Йокыңны туйдырып кил... */ 5838217 wikitext text/x-wiki [[File:Sheffield_Crucible_theatre.png|thumb|300px|left|'''"Крусибл" театры''']] Снукер буенча дөнья беренчелегенең сайлап алу һәм финал өлешләрен үткәрү регламенты 2026 елда да бөтенләй үзгәрешсез калды. Дүрт турдан торган сайлап алу ярышлары гадәттәгечә апрель аеның беренче дүшәмбесендә башланды һәм 10 көн дәвамында '''Шеффилд шәһәре'''нең '''Инглиз спорт институты''' залында үтте. “Мейн тур” дип атала торган һөнәриләр исемлегендә 17-128 нче урыннарда торган снукерчыларны тиешенчә дүрт осталык төркеменә бүлделәр. Ахырдагылар һәм шуларга өстәп тагын 16 һәвәскәр (иң көчле хатын-кызлар, үзешчәннәр һәм яшьләр арасында дөнья беренчелекләрендә җиңүчеләр яки башка уңышлы чыгыш ясаганнар) ярышны дүртенче этаптан башлады. Ә бөтендөнья рейтингында 17-32 нче урыннарда торган һөнәриләр беренче өч турны уңышлы үтә алган 16 бәхетлене дүртенче турда гына сынадылар. Бу этапларда бөтен уеннар кемнең дә булса 10 фреймда җиңүенә кадәр дәвам итте. Сезон дәвамында “топ-уналты” исемлегенә керә алганнар яки анда элеккеге урыннарын саклап калганнар шул ук Шеффилд шәһәренең '''“Крусибл” театры'''нда уйнала торган финал өлешенә турыдан-туры үттеләр. Аларның исемнәре астагы финал уеннары җәдвәлендә '''калын хәрефләр''' белән бирелә. Җәяләр эчендә -- аларның финал уеннары башланганда дөньякүләм рейтингта тоткан урыннары. '''Дөнья беренчелегенә багышланган репортажлар шәхси күзәтүләр һәм күпьеллык тәҗрибә аша языла, шуңа күрә биредә бер генә чыганакка да бернинди сылтама да булмаячак.''' == САЙЛАП АЛУ ЯРЫШЛАРЫ == [[File:English_Institute_of_Sport_Sheffield.png|thumb|300px|right|'''Инглиз спорт институты''']] [[File:Michał_Szubarczyk_Sheffield_2026.jpg|thumb|200px|left|'''Михал Шубарчик''']] Соңгы елларда берәр мәртәбә дөнья чемпионы исемен яулаган ике снукерчының “Крусибл” театрына юллама яулый алмавы сайлап алу ярышларының иң кәттә мизгелләре булды. 2023 елда җиңеп чыккан '''Лука Бресел'''ны дүртенче турда Уэльс данын яклаган '''Җек Җонс''' 10:5 исәбе белән җиңде. Ә 2015 елда иң югары уңышка ирешкән инглиз '''Стюарт Биңһәм''' спортта инде яшисен яшәгән һәм уйныйсын уйнаган 48 яшьлек '''Метью Стивенс'''ка (шул ук Уэльстан) 7:10 исәбе белән оттырды. Шулай итеп, ике вализ уенчысы дөнья беренчелегенең финал өлешендә 50 яшьлек һәм өч тапкыр дөнья чемпионы булган '''Марк Уильямс'''ка теләктәш һәм терәк булды. Вализлар – өчәү генә әле, ә менә кытайлылар унберәү “Крусибл”да чыгыш ясау бәхетенә иреште 2026 елда. Алар арасында бер '''Диң Цзүнһуэй''' гына 40 яшенә җитеп килә, калган унысы – яшьләр! Күрәзәчеләр, озакламый снукер уены, атаклы инглизләр картаеп лаеклы ялга чыккач, тулысы белән Кытай Халык Җөмһүрияте кулына күчәчәк, дип фаразлыйлар инде. Бутендөнья һөнәри бильярд һәм снукер ассоциациясе рәисе Җейсон Фергюсон сүзләре буенча, Кытайда хәзер дә инде 300 мең снукер клубы бар.<br> [[File:Bai_Yulu_in_Sheffield_2025.jpg|thumb|200px|right|'''Бай Юлу''']] [[File:Hossein_Vafaei_2024_Cazoo_World_Snooker_Championship.jpg|thumb|250px|left|'''Хөсәен Вафаи''']] “Кытайлылар һөҗүме” бүген чынбарлык булып китте, ә яшьләрнеке әлегә башлангыч чорда гына. Бу юлы 31 яшьлек Иран снукерчысы '''Хөсәен Вафаи''', 19 яшьлек инглиз '''Стэн Муди''' һәм 22 яшьлек поляк '''Антоний Ковальский''' финалга үтте. Һөнәриләр арасында иң кече булган, гыйнварда 15 яшен генә тутырган поляк '''Михал Шубарчик'''ка да өмет баглыйлар иде белгечләр, ләкин быел аның финалга юлын күпкә тәҗрибәлерәк булган иранлы Вафаи кисте. Михал исә "дөнья беренчелегенең сайлап алу ярышларында бер генә көндәшен булса да җиңгән иң яшь дебютант" дигән рекордлы исем белән канәгатьләнде.<br> Уң яктагы аскы рәсемдә тагын бер "рекордчы" сурәтләнгән: быел хатын-кызлар арасында дөнья чемпионы исемен берничә ел беррәттән тоткан кытай кызы, 22 яшьлек '''Бай Юлу''' ир-атлар беренчелекләренең сайлап алу ярышларында беренче мәртәбә йөз баллык серия (сенчури) үткәргән хатын-кыз булды. Ә финалга беренче тапкыр үтү гүзәл затлар өчен әле тормышка ашмаслык дип тоелган хыял гына...<br> Кытайлыларга каршы торырлык уенчы, бәлки, биредә телгә алынган яшьләр арасыннан үсеп чыгар, дип өметләнәләр Европада һәм Британиядә.<br> == ФИНАЛ УЕННАРЫ == Финал уеннарының җирәбәсе дә гадәттәгечә үтте. Гамәлдәге дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''' һәм дөньякүләм рейтингта иң югары күрсәткечен сезон дәвамында саклап кала алган инглиз '''Җадд Трамп''' беренче һәм уналтынчы парны җитәкләделәр. Калган "чәчелгәннәр" башка парларның алдагы урыннарын алдылар, ә финалга сайлап алу ярышлары аша үткәннәр ирекле рәвештә аларның көндәшләре итеп билгеләнделәр. === Йокыңны туйдырып кил... === [[File:Zhao_Xintong_at_the_World_Snooker_Green_Carpet_Ceremony_2026.jpg|thumb|250px|right|2025 елгы дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''']] [[File:Liam_Highfield_2025.jpg|thumb|200px|left|'''Лиам Һайфилд''']] Финвл ярышларын бу юлы да гамәлдәге дөнья чемпионы ачып җибәрде, аңа көндәш рәвешендә инглиз '''Лиам Һайфилд''' насыйп булды. Аларның көрәше дә гадәттәгечә бер көнне ике сессия үткәреп тәмамланды. Тамашачыларның һәм белгечләрнең күңелен шул ук "дәвамлы традицияле" сорау кытыклады: "Крусибл каһәре" үз көчендәме-юкмы? Соңгы ярты гасырда гамәлдәге чемпионнар -- кагыйдә буларак диярлек -- беренче уенда ук оттыралар иде. Ике генә мәртәбә Шеффилд театрының күзгә күренмәс мифик өрәге чемпионнарга кагылмады. '''Чжао Синтуң-Лиам Һайфилд уены''' башлангыч унбер фрейм дәвамында тамашачыларны һәм комментаторларны шулай ук киеренкелектә тотты: кытайлы чемпион беренче сессияне көч-хәл белән генә (5:4 исәбе белән) үз файдасына тәмамлады. Синтуң уенга... йокысы туймаган килеш килгән икән: һәр фреймда берничә мәртәбә аның авыз ачып иснәнгәне күзәтелде. Һәм чемпион ара-тирә гап-гади һәм тупас ялгышлар ясап торды. Ләкин биш сәгать ярымлык тәнәфестән соң хәлләр нык үзгәрде: Синтуң, биш фреймда хәлиткеч өстенлеккә ирешеп (тагын өчесен оттырган килеш), 10:7 исәбе белән җиңү яулады. {| class="wikitable" | | colspan="23" | |- | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/16 финал''' 19 фрейм | rowspan="5" | | rowspan="5" | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/8 финал''' 25 фрейм | rowspan="8" | | rowspan="8" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Чирекфинал''' 25 фрейм | rowspan="14" | | rowspan="14" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Ярымфинал''' 33 фрейм | rowspan="26" | | rowspan="26" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Финал''' 35 фрейм |- | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18 Апрель | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="9" | | colspan="3" rowspan="21" | | colspan="3" rowspan="45" | |- | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Чжао Синтуң''' (КХҖ) (1) | rowspan="2" |'''10''' |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24, 25, 26 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Һайфилд (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Диң Цзүнһуэй''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Диң Цзүнһуэй''' (КХҖ) (16) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Дэвид Гилберт (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сяо Гуодуң''' (КХҖ) (9) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23-24 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжоу Йүэлуң (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Сяо Гуодуң''' | rowspan="2" |3 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Шон Мөрфи''' (Англия) (8) | rowspan="2" |_'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Фән Чжеңйи (КХҖ) | rowspan="2" |''9'' | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җон Һиггинс''' (Шотландия) (5) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Али Картер (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Ронни О’Салливан''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Ронни О’Салливан''' (Англия) (12) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Һэ Гуоцяң (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Крис Уэйклин''' (Англия) (13) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Пуллен (Англия) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Крис Уэйклин''' | rowspan="2" |7 |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Нил Робертсон''' (Австралия) (4) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |3-4 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Паң Цзүнсү (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |20 Апрель | colspan="13" rowspan="2" | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Кайрен Уилсон''' (Англия) (3) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | colspan="3" rowspan="19" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23, 24, 25 апрель | colspan="3" rowspan="45" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Стэн Муди (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Кайрен Уилсон''' | rowspan="2" |9 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Аллен''' (Т. Ирландия) (14) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжаң Әнда (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Барри Һоукинс''' (Англия) (11) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24-25 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Мэтью Стивенс (Уэльс) | rowspan="2" |4 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Уильямс''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Уильямс''' (Уэльс) (6) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Антоний Ковальский (Польша) | rowspan="2" |4 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |22 Апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Селби''' (Англия) (7) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="21" | | rowspan="21" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |26-27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Җек Җонс (Уэльс) | rowspan="2" |2 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Селби''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''У Йицзе''' (КХҖ) (10) | rowspan="2" |'''10''' | | |'''13''' | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лей Пейфән (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сый Цзяһуэй''' (КХҖ) (15) | rowspan="2" |3 | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="9" | | rowspan="9" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Хөсәен Вафаи (Иран) | rowspan="2" |'''10''' | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21 Апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җадд Трамп''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җадд Трамп''' (Англия) (2) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Гэри Уилсон (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | | | | | | | | |} p7o0dc7ru9o13quso2bp8n3aqhkqpue 5838219 5838217 2026-04-27T21:59:30Z LiebSinger 60321 5838219 wikitext text/x-wiki [[File:Sheffield_Crucible_theatre.png|thumb|300px|left|'''"Крусибл" театры''']] Снукер буенча дөнья беренчелегенең сайлап алу һәм финал өлешләрен үткәрү регламенты 2026 елда да бөтенләй үзгәрешсез калды. Дүрт турдан торган сайлап алу ярышлары гадәттәгечә апрель аеның беренче дүшәмбесендә башланды һәм 10 көн дәвамында '''Шеффилд шәһәре'''нең '''Инглиз спорт институты''' залында үтте. “Мейн тур” дип атала торган һөнәриләр исемлегендә 17-128 нче урыннарда торган снукерчыларны тиешенчә дүрт осталык төркеменә бүлделәр. Ахырдагылар һәм шуларга өстәп тагын 16 һәвәскәр (иң көчле хатын-кызлар, үзешчәннәр һәм яшьләр арасында дөнья беренчелекләрендә җиңүчеләр яки башка уңышлы чыгыш ясаганнар) ярышны дүртенче этаптан башлады. Ә бөтендөнья рейтингында 17-32 нче урыннарда торган һөнәриләр беренче өч турны уңышлы үтә алган 16 бәхетлене дүртенче турда гына сынадылар. Бу этапларда бөтен уеннар кемнең дә булса 10 фреймда җиңүенә кадәр дәвам итте. Сезон дәвамында “топ-уналты” исемлегенә керә алганнар яки анда элеккеге урыннарын саклап калганнар шул ук Шеффилд шәһәренең '''“Крусибл” театры'''нда уйнала торган финал өлешенә турыдан-туры үттеләр. Аларның исемнәре астагы финал уеннары җәдвәлендә '''калын хәрефләр''' белән бирелә. Җәяләр эчендә -- аларның финал уеннары башланганда дөньякүләм рейтингта тоткан урыннары (гамәлдәге чемпион бу очракта җәдвәлдә беренче номер буларак урнаштырыла). '''Дөнья беренчелегенә багышланган репортажлар шәхси күзәтүләр һәм күпьеллык тәҗрибә аша языла, шуңа күрә биредә бер генә чыганакка да бернинди сылтама да булмаячак.''' == САЙЛАП АЛУ ЯРЫШЛАРЫ == [[File:English_Institute_of_Sport_Sheffield.png|thumb|300px|right|'''Инглиз спорт институты''']] [[File:Michał_Szubarczyk_Sheffield_2026.jpg|thumb|200px|left|'''Михал Шубарчик''']] Соңгы елларда берәр мәртәбә дөнья чемпионы исемен яулаган ике снукерчының “Крусибл” театрына юллама яулый алмавы сайлап алу ярышларының иң кәттә мизгелләре булды. 2023 елда җиңеп чыккан '''Лука Бресел'''ны дүртенче турда Уэльс данын яклаган '''Җек Җонс''' 10:5 исәбе белән җиңде. Ә 2015 елда иң югары уңышка ирешкән инглиз '''Стюарт Биңһәм''' спортта инде яшисен яшәгән һәм уйныйсын уйнаган 48 яшьлек '''Метью Стивенс'''ка (шул ук Уэльстан) 7:10 исәбе белән оттырды. Шулай итеп, ике вализ уенчысы дөнья беренчелегенең финал өлешендә 50 яшьлек һәм өч тапкыр дөнья чемпионы булган '''Марк Уильямс'''ка теләктәш һәм терәк булды. Вализлар – өчәү генә әле, ә менә кытайлылар унберәү “Крусибл”да чыгыш ясау бәхетенә иреште 2026 елда. Алар арасында бер '''Диң Цзүнһуэй''' гына 40 яшенә җитеп килә, калган унысы – яшьләр! Күрәзәчеләр, озакламый снукер уены, атаклы инглизләр картаеп лаеклы ялга чыккач, тулысы белән Кытай Халык Җөмһүрияте кулына күчәчәк, дип фаразлыйлар инде. Бутендөнья һөнәри бильярд һәм снукер ассоциациясе рәисе Җейсон Фергюсон сүзләре буенча, Кытайда хәзер дә инде 300 мең снукер клубы бар.<br> [[File:Bai_Yulu_in_Sheffield_2025.jpg|thumb|200px|right|'''Бай Юлу''']] [[File:Hossein_Vafaei_2024_Cazoo_World_Snooker_Championship.jpg|thumb|250px|left|'''Хөсәен Вафаи''']] “Кытайлылар һөҗүме” бүген чынбарлык булып китте, ә яшьләрнеке әлегә башлангыч чорда гына. Бу юлы 31 яшьлек Иран снукерчысы '''Хөсәен Вафаи''', 19 яшьлек инглиз '''Стэн Муди''' һәм 22 яшьлек поляк '''Антоний Ковальский''' финалга үтте. Һөнәриләр арасында иң кече булган, гыйнварда 15 яшен генә тутырган поляк '''Михал Шубарчик'''ка да өмет баглыйлар иде белгечләр, ләкин быел аның финалга юлын күпкә тәҗрибәлерәк булган иранлы Вафаи кисте. Михал исә "дөнья беренчелегенең сайлап алу ярышларында бер генә көндәшен булса да җиңгән иң яшь дебютант" дигән рекордлы исем белән канәгатьләнде.<br> Уң яктагы аскы рәсемдә тагын бер "рекордчы" сурәтләнгән: быел хатын-кызлар арасында дөнья чемпионы исемен берничә ел беррәттән тоткан кытай кызы, 22 яшьлек '''Бай Юлу''' ир-атлар беренчелекләренең сайлап алу ярышларында беренче мәртәбә йөз баллык серия (сенчури) үткәргән хатын-кыз булды. Ә финалга беренче тапкыр үтү гүзәл затлар өчен әле тормышка ашмаслык дип тоелган хыял гына...<br> Кытайлыларга каршы торырлык уенчы, бәлки, биредә телгә алынган яшьләр арасыннан үсеп чыгар, дип өметләнәләр Европада һәм Британиядә.<br> == ФИНАЛ УЕННАРЫ == Финал уеннарының җирәбәсе дә гадәттәгечә үтте. Гамәлдәге дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''' һәм дөньякүләм рейтингта иң югары күрсәткечен сезон дәвамында саклап кала алган инглиз '''Җадд Трамп''' беренче һәм уналтынчы парны җитәкләделәр. Калган "чәчелгәннәр" башка парларның алдагы урыннарын алдылар, ә финалга сайлап алу ярышлары аша үткәннәр ирекле рәвештә аларның көндәшләре итеп билгеләнделәр. === Йокыңны туйдырып кил... === [[File:Zhao_Xintong_at_the_World_Snooker_Green_Carpet_Ceremony_2026.jpg|thumb|250px|right|2025 елгы дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''']] [[File:Liam_Highfield_2025.jpg|thumb|200px|left|'''Лиам Һайфилд''']] Финвл ярышларын бу юлы да гамәлдәге дөнья чемпионы ачып җибәрде, аңа көндәш рәвешендә инглиз '''Лиам Һайфилд''' насыйп булды. Аларның көрәше дә гадәттәгечә бер көнне ике сессия үткәреп тәмамланды. Тамашачыларның һәм белгечләрнең күңелен шул ук "дәвамлы традицияле" сорау кытыклады: "Крусибл каһәре" үз көчендәме-юкмы? Соңгы ярты гасырда гамәлдәге чемпионнар -- кагыйдә буларак диярлек -- беренче уенда ук оттыралар иде. Ике генә мәртәбә Шеффилд театрының күзгә күренмәс мифик өрәге чемпионнарга кагылмады. '''Чжао Синтуң-Лиам Һайфилд уены''' башлангыч унбер фрейм дәвамында тамашачыларны һәм комментаторларны шулай ук киеренкелектә тотты: кытайлы чемпион беренче сессияне көч-хәл белән генә (5:4 исәбе белән) үз файдасына тәмамлады. Синтуң уенга... йокысы туймаган килеш килгән икән: һәр фреймда берничә мәртәбә аның авыз ачып иснәнгәне күзәтелде. Һәм чемпион ара-тирә гап-гади һәм тупас ялгышлар ясап торды. Ләкин биш сәгать ярымлык тәнәфестән соң хәлләр нык үзгәрде: Синтуң, биш фреймда хәлиткеч өстенлеккә ирешеп (тагын өчесен оттырган килеш), 10:7 исәбе белән җиңү яулады. {| class="wikitable" | | colspan="23" | |- | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/16 финал''' 19 фрейм | rowspan="5" | | rowspan="5" | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/8 финал''' 25 фрейм | rowspan="8" | | rowspan="8" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Чирекфинал''' 25 фрейм | rowspan="14" | | rowspan="14" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Ярымфинал''' 33 фрейм | rowspan="26" | | rowspan="26" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Финал''' 35 фрейм |- | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18 Апрель | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="9" | | colspan="3" rowspan="21" | | colspan="3" rowspan="45" | |- | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Чжао Синтуң''' (КХҖ) (1) | rowspan="2" |'''10''' |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24, 25, 26 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Һайфилд (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Диң Цзүнһуэй''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Диң Цзүнһуэй''' (КХҖ) (16) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Дэвид Гилберт (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сяо Гуодуң''' (КХҖ) (9) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23-24 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжоу Йүэлуң (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Сяо Гуодуң''' | rowspan="2" |3 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Шон Мөрфи''' (Англия) (8) | rowspan="2" |_'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Фән Чжеңйи (КХҖ) | rowspan="2" |''9'' | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җон Һиггинс''' (Шотландия) (5) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Али Картер (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Ронни О’Салливан''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Ронни О’Салливан''' (Англия) (12) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Һэ Гуоцяң (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Крис Уэйклин''' (Англия) (13) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Пуллен (Англия) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Крис Уэйклин''' | rowspan="2" |7 |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Нил Робертсон''' (Австралия) (4) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |3-4 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Паң Цзүнсү (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |20 Апрель | colspan="13" rowspan="2" | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Кайрен Уилсон''' (Англия) (3) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | colspan="3" rowspan="19" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23, 24, 25 апрель | colspan="3" rowspan="45" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Стэн Муди (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Кайрен Уилсон''' | rowspan="2" |9 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Аллен''' (Т. Ирландия) (14) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжаң Әнда (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Барри Һоукинс''' (Англия) (11) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24-25 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Мэтью Стивенс (Уэльс) | rowspan="2" |4 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Уильямс''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Уильямс''' (Уэльс) (6) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Антоний Ковальский (Польша) | rowspan="2" |4 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |22 Апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Селби''' (Англия) (7) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="21" | | rowspan="21" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |26-27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Җек Җонс (Уэльс) | rowspan="2" |2 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Селби''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''У Йицзе''' (КХҖ) (10) | rowspan="2" |'''10''' | | |'''13''' | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лей Пейфән (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сый Цзяһуэй''' (КХҖ) (15) | rowspan="2" |3 | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="9" | | rowspan="9" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Хөсәен Вафаи (Иран) | rowspan="2" |'''10''' | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21 Апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җадд Трамп''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җадд Трамп''' (Англия) (2) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Гэри Уилсон (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | | | | | | | | |} f2c0ygxsuk1uz6xh348bnq0kpr6lvya 5838220 5838219 2026-04-27T22:00:03Z LiebSinger 60321 5838220 wikitext text/x-wiki [[File:Sheffield_Crucible_theatre.png|thumb|300px|left|'''"Крусибл" театры''']] Снукер буенча дөнья беренчелегенең сайлап алу һәм финал өлешләрен үткәрү регламенты 2026 елда да бөтенләй үзгәрешсез калды. Дүрт турдан торган сайлап алу ярышлары гадәттәгечә апрель аеның беренче дүшәмбесендә башланды һәм 10 көн дәвамында '''Шеффилд шәһәре'''нең '''Инглиз спорт институты''' залында үтте. “Мейн тур” дип атала торган һөнәриләр исемлегендә 17-128 нче урыннарда торган снукерчыларны тиешенчә дүрт осталык төркеменә бүлделәр. Ахырдагылар һәм шуларга өстәп тагын 16 һәвәскәр (иң көчле хатын-кызлар, үзешчәннәр һәм яшьләр арасында дөнья беренчелекләрендә җиңүчеләр яки башка уңышлы чыгыш ясаганнар) ярышны дүртенче этаптан башлады. Ә бөтендөнья рейтингында 17-32 нче урыннарда торган һөнәриләр беренче өч турны уңышлы үтә алган 16 бәхетлене дүртенче турда гына сынадылар. Бу этапларда бөтен уеннар кемнең дә булса 10 фреймда җиңүенә кадәр дәвам итте. Сезон дәвамында “топ-уналты” исемлегенә керә алганнар яки анда элеккеге урыннарын саклап калганнар шул ук Шеффилд шәһәренең '''“Крусибл” театры'''нда уйнала торган финал өлешенә турыдан-туры үттеләр. Аларның исемнәре астагы финал уеннары җәдвәлендә '''калын хәрефләр''' белән бирелә. Җәяләр эчендә -- аларның финал уеннары башланганда дөньякүләм рейтингта тоткан урыннары (гамәлдәге чемпион бу очракта җәдвәлдә беренче номер буларак урнаштырыла). == САЙЛАП АЛУ ЯРЫШЛАРЫ == [[File:English_Institute_of_Sport_Sheffield.png|thumb|300px|right|'''Инглиз спорт институты''']] [[File:Michał_Szubarczyk_Sheffield_2026.jpg|thumb|200px|left|'''Михал Шубарчик''']] Соңгы елларда берәр мәртәбә дөнья чемпионы исемен яулаган ике снукерчының “Крусибл” театрына юллама яулый алмавы сайлап алу ярышларының иң кәттә мизгелләре булды. 2023 елда җиңеп чыккан '''Лука Бресел'''ны дүртенче турда Уэльс данын яклаган '''Җек Җонс''' 10:5 исәбе белән җиңде. Ә 2015 елда иң югары уңышка ирешкән инглиз '''Стюарт Биңһәм''' спортта инде яшисен яшәгән һәм уйныйсын уйнаган 48 яшьлек '''Метью Стивенс'''ка (шул ук Уэльстан) 7:10 исәбе белән оттырды. Шулай итеп, ике вализ уенчысы дөнья беренчелегенең финал өлешендә 50 яшьлек һәм өч тапкыр дөнья чемпионы булган '''Марк Уильямс'''ка теләктәш һәм терәк булды. Вализлар – өчәү генә әле, ә менә кытайлылар унберәү “Крусибл”да чыгыш ясау бәхетенә иреште 2026 елда. Алар арасында бер '''Диң Цзүнһуэй''' гына 40 яшенә җитеп килә, калган унысы – яшьләр! Күрәзәчеләр, озакламый снукер уены, атаклы инглизләр картаеп лаеклы ялга чыккач, тулысы белән Кытай Халык Җөмһүрияте кулына күчәчәк, дип фаразлыйлар инде. Бутендөнья һөнәри бильярд һәм снукер ассоциациясе рәисе Җейсон Фергюсон сүзләре буенча, Кытайда хәзер дә инде 300 мең снукер клубы бар.<br> [[File:Bai_Yulu_in_Sheffield_2025.jpg|thumb|200px|right|'''Бай Юлу''']] [[File:Hossein_Vafaei_2024_Cazoo_World_Snooker_Championship.jpg|thumb|250px|left|'''Хөсәен Вафаи''']] “Кытайлылар һөҗүме” бүген чынбарлык булып китте, ә яшьләрнеке әлегә башлангыч чорда гына. Бу юлы 31 яшьлек Иран снукерчысы '''Хөсәен Вафаи''', 19 яшьлек инглиз '''Стэн Муди''' һәм 22 яшьлек поляк '''Антоний Ковальский''' финалга үтте. Һөнәриләр арасында иң кече булган, гыйнварда 15 яшен генә тутырган поляк '''Михал Шубарчик'''ка да өмет баглыйлар иде белгечләр, ләкин быел аның финалга юлын күпкә тәҗрибәлерәк булган иранлы Вафаи кисте. Михал исә "дөнья беренчелегенең сайлап алу ярышларында бер генә көндәшен булса да җиңгән иң яшь дебютант" дигән рекордлы исем белән канәгатьләнде.<br> Уң яктагы аскы рәсемдә тагын бер "рекордчы" сурәтләнгән: быел хатын-кызлар арасында дөнья чемпионы исемен берничә ел беррәттән тоткан кытай кызы, 22 яшьлек '''Бай Юлу''' ир-атлар беренчелекләренең сайлап алу ярышларында беренче мәртәбә йөз баллык серия (сенчури) үткәргән хатын-кыз булды. Ә финалга беренче тапкыр үтү гүзәл затлар өчен әле тормышка ашмаслык дип тоелган хыял гына...<br> Кытайлыларга каршы торырлык уенчы, бәлки, биредә телгә алынган яшьләр арасыннан үсеп чыгар, дип өметләнәләр Европада һәм Британиядә.<br> == ФИНАЛ УЕННАРЫ == Финал уеннарының җирәбәсе дә гадәттәгечә үтте. Гамәлдәге дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''' һәм дөньякүләм рейтингта иң югары күрсәткечен сезон дәвамында саклап кала алган инглиз '''Җадд Трамп''' беренче һәм уналтынчы парны җитәкләделәр. Калган "чәчелгәннәр" башка парларның алдагы урыннарын алдылар, ә финалга сайлап алу ярышлары аша үткәннәр ирекле рәвештә аларның көндәшләре итеп билгеләнделәр. === Йокыңны туйдырып кил... === [[File:Zhao_Xintong_at_the_World_Snooker_Green_Carpet_Ceremony_2026.jpg|thumb|250px|right|2025 елгы дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''']] [[File:Liam_Highfield_2025.jpg|thumb|200px|left|'''Лиам Һайфилд''']] Финвл ярышларын бу юлы да гамәлдәге дөнья чемпионы ачып җибәрде, аңа көндәш рәвешендә инглиз '''Лиам Һайфилд''' насыйп булды. Аларның көрәше дә гадәттәгечә бер көнне ике сессия үткәреп тәмамланды. Тамашачыларның һәм белгечләрнең күңелен шул ук "дәвамлы традицияле" сорау кытыклады: "Крусибл каһәре" үз көчендәме-юкмы? Соңгы ярты гасырда гамәлдәге чемпионнар -- кагыйдә буларак диярлек -- беренче уенда ук оттыралар иде. Ике генә мәртәбә Шеффилд театрының күзгә күренмәс мифик өрәге чемпионнарга кагылмады. '''Чжао Синтуң-Лиам Һайфилд уены''' башлангыч унбер фрейм дәвамында тамашачыларны һәм комментаторларны шулай ук киеренкелектә тотты: кытайлы чемпион беренче сессияне көч-хәл белән генә (5:4 исәбе белән) үз файдасына тәмамлады. Синтуң уенга... йокысы туймаган килеш килгән икән: һәр фреймда берничә мәртәбә аның авыз ачып иснәнгәне күзәтелде. Һәм чемпион ара-тирә гап-гади һәм тупас ялгышлар ясап торды. Ләкин биш сәгать ярымлык тәнәфестән соң хәлләр нык үзгәрде: Синтуң, биш фреймда хәлиткеч өстенлеккә ирешеп (тагын өчесен оттырган килеш), 10:7 исәбе белән җиңү яулады. {| class="wikitable" | | colspan="23" | |- | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/16 финал''' 19 фрейм | rowspan="5" | | rowspan="5" | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/8 финал''' 25 фрейм | rowspan="8" | | rowspan="8" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Чирекфинал''' 25 фрейм | rowspan="14" | | rowspan="14" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Ярымфинал''' 33 фрейм | rowspan="26" | | rowspan="26" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Финал''' 35 фрейм |- | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18 Апрель | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="9" | | colspan="3" rowspan="21" | | colspan="3" rowspan="45" | |- | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Чжао Синтуң''' (КХҖ) (1) | rowspan="2" |'''10''' |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24, 25, 26 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Һайфилд (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Диң Цзүнһуэй''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Диң Цзүнһуэй''' (КХҖ) (16) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Дэвид Гилберт (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сяо Гуодуң''' (КХҖ) (9) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23-24 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжоу Йүэлуң (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Сяо Гуодуң''' | rowspan="2" |3 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Шон Мөрфи''' (Англия) (8) | rowspan="2" |_'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Фән Чжеңйи (КХҖ) | rowspan="2" |''9'' | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җон Һиггинс''' (Шотландия) (5) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Али Картер (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Ронни О’Салливан''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Ронни О’Салливан''' (Англия) (12) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Һэ Гуоцяң (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Крис Уэйклин''' (Англия) (13) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Пуллен (Англия) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Крис Уэйклин''' | rowspan="2" |7 |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Нил Робертсон''' (Австралия) (4) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |3-4 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Паң Цзүнсү (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |20 Апрель | colspan="13" rowspan="2" | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Кайрен Уилсон''' (Англия) (3) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | colspan="3" rowspan="19" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23, 24, 25 апрель | colspan="3" rowspan="45" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Стэн Муди (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Кайрен Уилсон''' | rowspan="2" |9 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Аллен''' (Т. Ирландия) (14) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжаң Әнда (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Барри Һоукинс''' (Англия) (11) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24-25 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Мэтью Стивенс (Уэльс) | rowspan="2" |4 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Уильямс''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Уильямс''' (Уэльс) (6) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Антоний Ковальский (Польша) | rowspan="2" |4 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |22 Апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Селби''' (Англия) (7) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="21" | | rowspan="21" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |26-27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Җек Җонс (Уэльс) | rowspan="2" |2 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Селби''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''У Йицзе''' (КХҖ) (10) | rowspan="2" |'''10''' | | |'''13''' | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лей Пейфән (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сый Цзяһуэй''' (КХҖ) (15) | rowspan="2" |3 | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="9" | | rowspan="9" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Хөсәен Вафаи (Иран) | rowspan="2" |'''10''' | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21 Апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җадд Трамп''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җадд Трамп''' (Англия) (2) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Гэри Уилсон (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | | | | | | | | |} oudpqupb640co0ntvoo4mfg2hyzc9ob 0 1488210 5838117 5794538 2026-04-27T14:11:05Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838117 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} '''Мария Гюбнерова''' ({{lang-cs|Marie Hübnerová}}), тумыштан '''Мария Руфферова''' ([[1865 ел|1865 елның]] [[12 октябрь|12 октябре]], Слатина-над-Здобници — [[1931 ел|1931 елның]] [[5 август|5 августы]], [[Прага]]) — [[Чехия]] театр актрисасы. == Тормыш юлы == 1865 елда туган. Әтисе үлгәннән соң [[Брно|Брнодагы]] алман монастыренда тәрбияләнә. 1880 елдан алып 1895 елга кадәр унбиш ел дәвамында провинция труппаларында чыгыш ясый. Тиздән Брно Милли театры директоры Вацлав Гюбнер белән берлектә «Чехия халык театры» яңа театр труппасын оештыра. Гюбнерның хатыны Анна үлгәч (1861—1891 елларда яшәгән), ул аңа кияүгә чыга. Туй 1893 елның 11 февралендә Угерске-Градиштеда була<ref>{{Cite web|url=http://actapublica.eu/matriky/brno/prohlizec/9836/?strana=126|title=Matrika oddaných, Uherské Hradiště, 1866—1902, snímek 126, Záznam o sňatku|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180109063832/http://actapublica.eu/matriky/brno/prohlizec/9836/?strana=126|archivedate=2018-01-09|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://katalog.ahmp.cz/pragapublica/permalink?xid=1E00F7A523A911E08F90005056C00008&scan=1#scan1|title=Soupis pražských obyvatel, Hübner Václav, 1857|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200329135247/http://katalog.ahmp.cz/pragapublica/permalink?xid=1E00F7A523A911E08F90005056C00008&scan=1#scan1|archivedate=2020-03-29|url-status=live}}</ref>. 1983 елга кадәр сәхнәдә ''Slatinská'' тәхәллүсен куллана. 1896 елның февралендә ул [[Прага|Праганың]] [[Милли театр (Прага)|Милли театрына]] труппага кабул ителә һәм үлгәнче шунда эшли. Биредә ул 370 тән артык рольны тормышка ашыра, аларның кайберләрен берничә тапкыр уйный. Рус классик пьесаларында уйный ([[Николай Гоголь|Гогольнең]] «Ревизор», [[Александр Островский (язучы)|Островскийның]] «Бирнәсез кыз» һ. б.)<ref>{{БСЭ3|статья=ГЮБНЕРОВА МАРИЯ}}</ref>. Еш кына Чехия шәһәрләре буйлап гастрольләрдә була, [[Пльзень|Пльзеньда]], [[Брно|Брнода]], [[Оломоуц|Оломоуцта]], шулай ук [[Братислава|Братиславада]] чыгыш ясый. Милли театрлар белән хезмәттәшлектән тыш, зур булмаган Прага театрлары сәхнәләрендә дә чыгыш ясый. 1910 һәм 1928 елларда [[Вена шәһәре|Венада]], 1928 елда [[Варшава|Варшавада]] уңышлы чыгыш ясый. 1931 елда Югославия буйлап гастрольләрдә була, моның өчен Изге Савва Ордены белән бүләкләнә. Укытучылык эшчәнлеге белән шөгыльләнә, Мария Вашова, Ева Врхлицкая, [[Ольга Шайнпфлюгова]] һәм башка бик күп актрисаларны актёрлык осталыгына өйрәтә<ref>{{Cite web|url=http://archiv.narodni-divadlo.cz/default.aspx?jz=cs&dk=Umelec.aspx&ju=2110&sz=0&abc=H&pn=356affcc-f301-3000-85ff-c11223344aaa%2F|title=Archiv Národního divadla|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210306052231/http://archiv.narodni-divadlo.cz/default.aspx?jz=cs&dk=Umelec.aspx&ju=2110&sz=0&abc=H&pn=356affcc-f301-3000-85ff-c11223344aaa%2F|archivedate=2021-03-06|url-status=live}}</ref>. 1931 елда режиссёр Иосиф Кодичекның Карел Чапек сценарие буенча төшерелгән «Юлбасар» фильмында Фанки ролен башкара. 1931 елның 5 августында Прагадагы шифаханәдә ял иткәндә вафат була. Ольшанское зиратында җирләнгән<ref name="MatrZ">Archiv hl. m. Prahy, Matrika zemřelých VO Z12, s. 282. Dostupné online. {{Cite web |url=http://katalog.ahmp.cz/pragapublica/permalink?xid=81F2A0B233D64F16AE920F469EB94C0F&scan=292 |title=архив күчермәсе |accessdate=2026-04-17 |archivedate=2017-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171112021142/http://katalog.ahmp.cz/pragapublica/permalink?xid=81F2A0B233D64F16AE920F469EB94C0F&scan=292 }}</ref>. == Искәрмәләр == <references /> {{Тышкы сылтамалар}} [[Төркем:Шәхесләр:Праһа]] [[Төркем:Праһада вафатлар]] [[Төркем:1931 елда вафатлар]] [[Төркем:5 август көнне вафатлар]] [[Төркем:Чехиядә туганнар]] [[Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр]] [[Төркем:1865 елда туганнар]] [[Төркем:12 октябрь көнне туганнар]] [[Төркем:Әлифба буенча актрисалар]] [[Төркем:Чехия актрисалары]] 1moyn4vs7ty0r1patfk4zbu1tsgyko4 0 1488329 5838140 5794953 2026-04-27T16:36:21Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838140 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} '''Мирга Гражините-Тила''' ({{lang-lt|Mirga Gražinytė-Tyla}}; [[1986 ел|1986 елның]] [[29 август|29 августы]], [[Vilnius|Вильнюс]]) — [[Литва]] дирижёры. Литваның мәдәният һәм сәнгать буенча Милли премиясе лауреаты (2018). == Тормыш юлы == Музыкантларның өченче буыны вәкиле, пианистка Сигуте Гражинене һәм хор дирижёры Ромуальдас Гражинис кызы, Литвада танылган музыка педагогы Беата Василяускайте-Шмидтене оныгы. Бала чагында рәсем сәнгате белән шәгыльләнә, Чюрлёнис исемендәге Милли сәнгать мәктәбендә укый. 11 яшендә музыка белән шөгыльләнүгә күчә, бу яшьтә белем алу өчен мөмкин булган бердәнбер белгечлекне — хор дирижёры белгечлеген сайлый. Грац Музыка һәм театр университетын тәмамлый (2007), шулай ук Цюрих югары музыка мәктәбендә Иоганнес Шлефлида, [[Лейпциг|Лейпцигта]] һәм [[Болонья|Болоньяда]] укый. 2011 елда Мирга Гражините-Тила [[Һайделберг]] операсында икенче капельмейстер, аннары 2013—2014 елларда Берн операсында беренче капельмейстер вазифасын били. 2012 елда Лос-Анджелес филармония оркестры пульты артында дебют ясый, 2014 елдан дирижёр-ассистент; тәнкыйть аның репертуарны киңәйтү буенча эшен яхшы кабул итә<ref>[http://www.latimes.com/entertainment/arts/la-et-cm-mirga-la-phil-review-20151212-column.html Mirga Gražinytė-Tyla shows why she’s moving up in latest L.A. Phil show at Disney Hall] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817094225/http://www.latimes.com/entertainment/arts/la-et-cm-mirga-la-phil-review-20151212-column.html |date=2016-08-17 }} // [[Los Angeles Times]], 11.12.2015.</ref>. 2015 елдан Зальцбург җир театрының музыка җитәкчесе, [[Вольфганг Амадей Моцарт|Вольфганг Амадей Моцартның]] «Тылсымлы флейта»сында зур уңыш белән дебют ясый<ref>[http://www.vedomosti.ru/lifestyle/articles/2015/02/13/kukolnyj-mocart А. Мокроусов. В Зальцбурге «Волшебную флейту» сыграли с куклами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160923080300/http://www.vedomosti.ru/lifestyle/articles/2015/02/13/kukolnyj-mocart |date=2016-09-23 }} // «Ведомости», № 3771, 13.02.2015.</ref>. 2016 елның февралендә Бирмингем шәһәр симфоник оркестрының музыка җитәкчесе вазифасына контрактка кул куя. 2018 елда «Литва алдындагы казанышлары өчен» орденының рыцарь тәресе белән бүләкләнә<ref>[https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/590d4723123111e88a05839ea3846d8e?positionInSearchResults=0&searchModelUUID=f6cae5ba-06b5-4b86-b299-9b2d93542a4e Dėl Lietuvos Respublikos ir užsienio valstybių piliečių apdovanojimo Lietuvos valstybės ordinais ir medaliais Vasario 16-osios – Lietuvos valstybės atkūrimo dienos proga]</ref>. == Искәрмәләр == <references /> {{Тышкы сылтамалар}} [[Төркем:Вильнюста туганнар]] [[Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе]] [[Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр]] [[Төркем:1986 елда туганнар]] [[Төркем:29 август көнне туганнар]] [[Төркем:Әлифба буенча музыкантлар]] [[Төркем:Дирижёрлар]] 3nn9lfoxygt3uiql9ilg31m93pjp3or 0 1488371 5838198 5795170 2026-04-27T19:33:39Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838198 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Мәдинә Гөлгөн''' ({{Lang-az|Mədinə Gülgün}}); ''туганда Мәдинә Нурулла кызы Әләкбәрзадә'' ({{Lang-az|Mədinə Nurulla qızı Ələkbərzadə}} ; [[17 гыйнвар]], [[1926 ел]], [[Бакы]], [[Әзербайҗан Совет Социалистик Республикасы|Азәрбайҗан ССР]] — [[17 февраль]] [[1992 ел]]) Азәрбайҗан шагыйре һәм Иран Әзербайҗанында милли азатлык хәрәкәтендә катнашучы. Әзербайҗан ССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1987). == Биографиясе == Мәдинә Әләкбәрзадә [[1926 ел|1926 елның]] [[17 гыйнвар]]ында Бакыда туган. [[1938 ел]]да ул гаиләсе белән Иран Әзербайҗанының [[Әрдәбил]] шәһәренә күченә. [[1947 ел]]дан ул сөргендә яшәгән һәм 1941—1946 елларда Көньяк Әзербайҗанда милли азатлык һәм демократия өчен хәрәкәттә актив катнаша . [[1945 ел]]дан ул Әзербайҗан Демократик партиясе әгъзасы була<ref name="АСЭ"/>. Белеме буенча ул филолог. Ул [[1945 ел]]да языча башлый. 1945 елда Мәдинә Гөлгөннең шигырьләре [[Тәбриз|Тәбриздә]] «Ватан юлында» һәм «Әзербайҗан»<ref name="trend">{{Cite web|url=http://www.trend.az/life/socium/2058908.html|title=В Музей независимости Азербайджана переданы личные вещи поэтов Балаша Азероглу и Медины Гюльгюн|accessdate=2026-04-20}}</ref> газеталарында басылып чыга<ref>Гюльгюн Медина. Энциклопедический словарь псевдонимов. С. Колосова. 2009.</ref>. Ул — Ватанга мәхәббәт, Иран халыкларының, шул исәптән Көньяк Әзербайҗан халыкларының азатлык сугышы темаларына шигырьләр һәм поэмалар авторы, алар арасында «Тәбриз язы» (1950), «Тәбриз кызы» (1956), «Шигырьләр» (1962), «Хәтерләрем җыры» (1969), «Дөньябызның иртәгәсе» (1974), «Хыял да тормыш» (1976), «Өметләрем җилкәннәре» (1981) китаплары бар. Ул «Син килмәдең» җырының сүзләре авторы (музыкасын Әләкпер Тагиев яза)<ref>{{Cite web|url=http://www.anspress.com/index.php?a=2&lng=az&nid=71514|title=Güldən Qaraböcək Bakıda konsert verdi|accessdate=2026-04-20}}</ref>. Мәдинә Гөлгөн берничә шигырьне әзербайҗан теленә тәрҗемә итә. Гөлгөннең әсәрләре рус теленә һәм СССРның халыкларының башка телләренә, шулай ук чит телләргә дә тәрҗемә ителгән. [[Хөрмәт Билгесе ордены|«Почет билгесе»]] ордены белән бүләкләнгән.<ref name="АСЭ">{{статья |заглавие = '''Мәдинә Ҝүлҝүн''' |ответственный = Под ред. [[Гулиев, Джамиль Багатур оглы|Дж. Кулиева]] |место = [[Азербайджанская советская энциклопедия]] |издательство = Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии |год = 1982 |том = VI |страницы = 482 }}</ref>. [[1987 ел]]да Әзербайҗан ССР Югары Советы Президиумы Мәдинә Гөлгүнгә әдәбият һәм мәдәният өлкәсендәге хезмәтләре өчен Әзербайҗан ССРның атказанган сәнгать эшлеклесе дигән мактаулы исем бирә<ref>[[Литературный Азербайджан]]: журнал. — 1987. — С. 128.</ref>. Мәдинә Гөлгөн Иран Әзербайҗаныннан булган мәшһүр Әзербайҗан шагыйре, Әзербайҗанның халык шагыйре Балаш Азероглуга кияүгә чыга<ref>{{Cite web|url=http://www.azerizv.az/news/print-12925.html|title=Гейдар Aлиев и творческая интеллигенция|accessdate=2026-04-20|archivedate=2015-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923181756/http://www.azerizv.az/news/print-12925.html}}</ref>. Мәдинә Гөлгөн [[1992 ел|1992 елның]] [[17 февраль|17 февралендә]] вафат була<ref name="trend"/>. [[2012 ел]]да аның шәхси әйберләре, иренең әйберләре белән бергә, Әзербайҗан бәйсезлек музеена тапшырыла<ref name="trend" />. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Азәрбайҗан телле шагыйрьләр]] [[Төркем:Азәрбайҗан ССР атказанган сәнгать эшлеклеләре]] [[Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары]] [[Төркем:ССРБ тәрҗемәчеләре]] [[Төркем:Азәрбайҗан тәрҗемәчеләре]] [[Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр]] [[Төркем:Азәрбайҗан педагогика университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Бакыда вафатлар]] [[Төркем:1992 елда вафатлар]] [[Төркем:17 февраль көнне вафатлар]] [[Төркем:Бакыда туганнар]] [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] [[Төркем:1926 елда туганнар]] [[Төркем:17 гыйнвар көнне туганнар]] 77210237f25ny1bj7eywqbio2ubxmld 0 1488389 5838277 5802785 2026-04-28T05:16:32Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838277 wikitext text/x-wiki [[Файл:RIAN_archive_510848_Interplanetary_station_Luna_1.jpg|мини|«Луна-1» космик аппараты, дөньяда беренче булып [[İkençe ğälämi tizlek|икенче космик тизлеккә]] ирешә һәм [[Җир|Җирнең]] гравитация кырыннан чыга]] '''Автоматик планетаара станция''' (АМС) — [[Кояш системасы]]ндагы һәм космик киңлектәге объектларны өйрәнү белән бәйле миссияләрне башкару өчен планетаара киңлектә (геоцентрик орбита түгел) очу өчен эшләнгән пилотсыз космик аппарат. Геоцентрик орбитадан читкә очырылган, ләкин нигездә Кояш системасыннан читтә тикшеренүләр үткәрү өчен эшләнгән космик обсерваторияләр (телескоплар) AMС дип саналмый<ref>{{Cite web|url=http://education.nationalgeographic.com/education/media/space-probes/|title=Space Probes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200824013034/https://www.nationalgeographic.org/media/space-probes/|archivedate=2020-08-24|work=National Geographic Education|publisher=[[National Geographic Society]]|accessdate=2019-06-11}}</ref>. [[Cirneñ yasalma iärçene|Җирнең ясалма иярченнәре]] булган дистәләгән ил булса да, планетаара космик станцияләрнең катлаулы технологияләрен үзләштергән илләр аз: [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|СССР]] (һәм аның варисы [[Россия]]), [[Америка Кушма Штатлары]], [[Европа Космик Агентлыгы]] (ESA) әгъзалары, [[Һиндстан]], [[Япония]], [[Кытай]] [[Көньяк Корея]], [[Израиль]] һәм Берләшкән Гарәп Әмирлекләре. Моннан тыш, Израиль Айга миссия җибәрде, ләкин ул уңышсыз тәмамланды. Күпчелек миссияләр [[Ай (иярчен)|Ай]], [[Марс (планета)|Марс]], [[Чулпан (планета)|Венера]] һәм Җир тирәсендәге астероидларга юнәлтелгән, ә [[Кояш системасы|тышкы Кояш системасына]] (ягъни төп астероид поясыннан читтә) АКШ һәм ESA гына миссияләр җибәрде. Хәзерге вакытта 20-дән артык миссия актив эшли. == Бурычлар == Гадәттә, AMС-лар фәнни тикшеренү проектларыннан алып сәяси демонстрацияләргә кадәр төрле бурычларны башкару өчен эшләнгән. Тикшеренү өчен гадәти объектлар — башка [[Планета|планеталар]], карлик планеталар, аларның табигый юлдашлары, [[Комета|кометалар]], [[астероидлар]], шулай ук [[Кояш]] һәм космос. Бу гадәттә рельефны фотога төшерү һәм сканерлау белән бергә бара; [[Магнит кыры|магнит кырының]], радиациянең, [[Температура|температураның]] агымдагы параметрлары үлчәнә; башка планета атмосферасының, туфракның һәм планета янындагы космик мохитнең химик составы; планетаның сейсмик үзенчәлекләре тикшерелә. == Элемтә == Тупланган үлчәүләр вакыт-вакыт [[Җир|Җиргә]] радиоэлемтә аша тапшырыла. Күпчелек космик аппаратларда Җир белән ике яклы радиоэлемтә бар, бу аларны дистанцион идарә ителә торган кораллар буларак кулланырга мөмкинлек бирә. Хәзерге вакытта радиоешлыклар мәгълүмат тапшыру каналы буларак кулланыла. Планетаара элемтә өчен лазерлар куллану мөмкинлеге тикшерелә. Зур аралар мәгълүмат алмашуның зур тоткарлануларына китерә, шуңа күрә космик аппаратларны автоматлаштыру дәрәҗәсен мөмкин кадәр арттыру өчен тырышлыклар куела. Заманча космик аппаратлар югары дәрәҗәдәге автономиягә ия һәм озак вакыт дәвамында мөстәкыйль эш өчен борт компьютерларын кулланалар<ref>{{Cite web|url=https://ti.arc.nasa.gov/m/pub-archive/78h/0078%20(Bresina).pdf|title=Autonomous Rovers for Mars Exploration|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210323152200/https://ti.arc.nasa.gov/m/pub-archive/78h/0078%20(Bresina).pdf|archivedate=2021-03-23|author=Richard Washington, Keith Golden, John Bresina, David E. Smith, Corin Anderson, Trey Smith|publisher=NASA Ames Research Center|accessdate=2019-06-14}}</ref>. == Конструкцияcе == AMC-лар төрле конструкцияләргә ия булырга мөмкин, ләкин гадәттә аларның охшаш үзенчәлекләре күп. Хәзерге вакытта AMС бортындагы [[электр энергиясе]]нең бердәнбер чыганаклары — кояш панельләре (күпчелек очракта) яки радиоизотоплы термоэлектр генераторлар. Радиоизотоплы генераторлар AMС Кояштан ерак ераклыкта эшләргә тиешле очракларда, кояш батареяларын куллану нәтиҗәсез булганда кулланыла<ref>{{Cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/basics/chapter11-3|title=Basics of Space Flight - Solar System Exploration: NASA Science|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200611120037/https://solarsystem.nasa.gov/basics/chapter11-3/|archivedate=2020-06-11|publisher=NASA Science|accessdate=2019-06-14}}</ref>. Махсус аккумулятор батарея электр энергиясе өзелүе мөмкин булган очракта резерв электр энергиясе белән тәэмин итә. Приборлар бүлегендә анда урнашкан барлык җайланмаларның нормаль эшләве өчен җитәрлек [[температура]] саклана. Борттагы астроинерциаль навигация системасы инерциаль сенсорлардан, астрокорректордан (астрономик мәгълүмат җыю һәм алдан эшкәртү җайланмасы) тора; җир өсте хезмәтләре белән берлектә ул космостагы почмак юнәлешен һәм координаталарын билгели. AMС космостагы юнәлешне контрольдә тоту өчен гиродиналар һәм коррекцияләүче ракета двигателләрен куллана. Ракета двигателләре, һәм соңгы вакытта электр ракета двигателләре очыш вакытында тизләнеш яки тормозлау, шулай ук траекторияне төзәтү өчен кулланыла. Гигагерц ешлыкларында эшләүче параболик һәм фазалы антенналар, нигездә, радиоэлемтә өчен кулланыла. Зур космик кораблар еш кына аерыла торган конструкцияләргә ия. Мәсәлән, билгеләнгән планетага килеп җиткәч, төшү аппараты AMСтан аерылырга мөмкин, бу хәрәкәтсез планета станциясенең яки космик корабның йомшак төшүен тәэмин итә, яисә фәнни җиһазлар белән аэростатның атмосферага урнашуын тәэмин итә. AMС-ның планета [[иярчен]]е орбитасында калган өлеше (орбиталь станция) радиоретранслятор булып хезмәт итә ала. == Тарих == Миссиясе өлешчә уңышлы булган, [[Ай]] янында очкан беренче автоматик планетаара станция «Луна-1» була (1959 елның гыйнвары). Беренче тулысынча уңышлы миссия «Луна-2» була, ул 1959 елның 14 сентябрендә Айга төшә. AMСның иң уңышлылары «Вояджер», «Венера», «Луна», «Маринер», «Пионер», «Викинг», «Вега», «Чан’э» серияләре аппаратлары, шулай ук «[[:ru:Галилео_(космический_аппарат)|Галилео»]], «[[:ru:Кассини_(космический_аппарат)|Кассини»]], «[[:ru:Новые_горизонты|Новые горизонты»]] аппаратлары. Иң озак эшләү вакыты буенча рекордны 2008 елда җибәрелгән ике «Вояджер» космик аппараты куйды. AMС үсешендә яңа этап — ион һәм плазма электр двигательләрен куллану. Моңа мисал итеп астероидлар поясын өйрәнүче Dawn миссиясен китерергә мөмкин. <gallery mode="packed" heights="150px" caption="Планетаара автоматик станцияләр"> Файл:Mariner09.jpg|альт=«Маринер-9»| «[[:ru:Маринер-9|Маринер-9»]] Файл:Voyager_spacecraft.jpg|альт=«Вояджер-2» в космосе (рисунок)| Космостагы [[:ru:Вояджер-2|«Вояджер 2»]] (рәсемдә) Файл:Cassini_Saturn_Orbit_Insertion.jpg|альт=«Кассини-Гюйгенс» выходит на орбиту Сатурна (рисунок)| Кассини-Гюйгенс [[Сатурн (планета)|Сатурн]] тирәсендәге орбитага чыга (рәсем) Файл:PIA07923_modest.jpg|альт=«Дип Импакт» у кометы Темпеля (рисунок)| Темпель комета янында «Дип Импакт» (рәсем) Файл:Rosetta_and_Philae_at_comet_(11206755953).jpg|альт=«Розетта» и «Филы» у кометы Чурюмова — Герасименко (рисунок)| Чурюмов-Герасименко кометасы янында «[[:ru:Розетта_(космический_аппарат)|Розетта»]] космик аппараты һәм «[[:ru:Филы_(спускаемый_аппарат)|Филы»]] төшү аппараты (рәсемдә) Файл:PIA19703-PlutoFlyby-NewHorizons-ArtistConcept-20150709.jpg|альт=«Новые горизонты» в системе Плутон—Харон (рисунок)| [[Плутон (кәрлә планета)|Плутон]] -Харон системасында «Новые горизонты» америка планетаара автоматик станциясы Файл:JUNO_-_PIA13746.jpg|альт=«Юнона» на орбите Юпитера (рисунок)| [[Юпитер (планета)|Юпитер]] тирәли әйләнүче Юнона (рәсем) Файл:ChangE-4_-_PCAM.png|альт=«Чанъэ-4» на обратной стороне Луны, фотоснимок сделан доставленным ею луноходом «Юйту-2»| Айның артындагы Чанъэ-4, Юйту-2 луноходы тарафыннан төшерелгән. </gallery> == Планетаара очыш траекторияләре == Зонд Җир орбитасыннан чыккач, аның траекториясе [[Кояш]] тирәсендә, [[Җир]] орбитасына якын орбита рәвешендә булачак. Энергия ягыннан, эллиптик Гоман траекториясе буенча башка планетага барып җитү отышлырак. Максималь ягулык экономиясенә Гравитация маневры ярдәмендә ирешелә, бу маршруттагы арадаш [[Планета|планеталарның]] гравитация кырында космик аппаратны өстәмә тизләтү ысулы. Бу бортта азрак ягулык һәм шуңа күрә күбрәк җиһазлар кулланырга мөмкинлек бирә, ләкин бу маневр һәрвакытта да мөмкин түгел. Җирдән автоматик планетаара станциянең траекториясен югары төгәллек белән үлчәү өчен берничә җир станциясе һәм бик озын базалы радиоинтерферометрия техникасы кулланыла. Моннан тыш, космик аппарат юнәлешенә якын квазардан радио нурланыш кулланыла, чөнки квазарлар, йолдызлардан аермалы буларак, бик ерак булулары аркасында хәрәкәтсез күренәләр. Мәсәлән, [[:ru:P1514-24|P1514-24]] квазарының радио нурланышы [[:ru:Экзомарс|Экзомарс-2016]]<ref>{{Мәкалә|автор=Эйсмонт Н., Батанов О.|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2017|номер=4|страницы=7—8|язык=ru}}</ref> траектория параметрларын билгеләү өчен кулланылды. == Шулай ук карагыз == * Планетаара космик кораблар исемлеге * Карлик планеталарны һәм астероидларны тикшерә торган космик аппаратлар исемлеге == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == ** [[:ru:NASA|NASA]] сайтында [https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/chronology.html Ай һәм Планеталарны өйрәнү хронологиясе] ** [https://web.archive.org/web/20110409045816/http://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=71 AMS ESA] ** [https://www.jpl.nasa.gov/missions/ Барлык AMS NASA] ** [https://www.nasa.gov/missions/current/ Хәзерге AMS] ** [http://pics.livejournal.com/mi3ch/pic/00c8zzh7 2009 елга кадәр чыгарылган барлык AMCларны күрсәтүче иллюстрация]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка) ** [http://www.federalspace.ru/main.php?id=25 AMS Роскосмос] [[Төркем:Космонавтика]] lwrlta028579b63gg4u6n8pok6t7zfx 0 1488479 5838290 5837797 2026-04-28T06:46:49Z ~2026-25920-63 60605 5838290 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Имя = Рудольф Шуман |Изображение = Photo of Russian composer Rudolf Schumann.jpg |Полное имя = Рудольф Валерьевич Шуман |Дата рождения = 20.02.1995 |Страна = {{RUS}} |Место рождения = {{МР|Озёрск}}, [[Челябинская область]], [[РФ]] |Годы = [[2013]] — настоящее время |Профессия = [[Композитор]] |Инструменты = [[Фортепиано]]<br>Синтезатор<br>[[Гитара]]<br>[[Барабан|Ударные инструменты]] |Лейблы = Bomba-Piter Inc.<br>RDS Records<br>Sweet Rains Records |Жанры = Инструментальная музыка<br>[[Электронная музыка]]<br>Эмбиент<br>[[Классическая музыка]]<br>Органная музыка<br>Рок-музыка|Рок<br>[[Рок-н-ролл]]<br>Блюз<br>Джаз<br>Поп-музыка |Коллективы = Рудольф Шуман<br>SimoNa|Рудольф Шуман & SimoNa<br>Рудольф Шуман & MIRa<br>Рудольф Шуман & Nadysha }} '''Рудóльф Валéрьевич Шу́ман''' — российский композитор инструментальной электронной музыки. Работает с тремя музыкальными компаниями: «Bomba-Piter Inc.», «Sweet Rains Records» и «RDS Records».<ref>[https://grokipedia.com/page/Rudolf_Schumann Информация о Рудольфе Шумане на сайте «Grokipedia»]</ref> == Биография == Рудольф Валерьевич Шуман родился [[20 февраля]] [[1995 год]]а<ref>[https://wink.ru/persons/rudolf-shuman Дата рождения на сайте Wink.ru].</ref>в городе [[Челябинская область|Озёрске, Челябинской области]]. В детском возрасте стал проявлять интерес к музыке, сначала слушая, а затем подбирая любимые мелодии на слух.<ref>[https://zvukomaniya.ru/elektronnyj-avangard/ Выдержка из статьи в журнале «Звукомания» под названием «Электронный Авангард» от 18.05.2017.].</ref> {{цитата|...Я рос скорее на классической рок-музыке. Хотя были кассеты и с диско, которое я очень люблю. В кассетный период мне запомнились [[Тарантино, Квентин|«Тарантиновские»]] саундтреки, а там и сёрф рок, и блюз, и джаз, и рок-н-ролл. Тарантино ведь поклонник ретро-культуры в целом. Всю эту любовь к ретро он перенёс в своё кино. Он по моему мнению - мастер не только по части режиссуры и его особому подходу к построению диалогов, но и по части отбора музыки в свои фильмы, которые спустя десятилетия звучат и будут звучать всегда актуально. Вот ещё одна причина, почему его фильмы гениальны - всё дело в отлично подобранном саундтреке.<ref name="автоссылка1">[https://gosti.retroportal.ru/rudolf_shuman_kompozitor_intervyu.html Интервью 2024 года Виталию Васильевичу Гапоненко и информационно-справочному ресурсу «Retroportal».].</ref>}} В 2011 году поступил в местный музыкальный колледж на подготовительный курс, а в 2012 был зачислен на 1 курс, совмещая учёбу и первые опыты записи собственной музыки.<ref>[https://www.dieta-da.ru/shuman-pudolf-rost-ves.htm Информация об образовании на сайте «Dieta-da.ru»].</ref> === Творческий путь === ==== 2013—2016 ==== С 1 июля 2013 года по 10 февраля 2016 года вышли в свет 4 музыкальные альбома композитора под названиями «Исповедь», «Первая Любовь», «Сон» и «Чёрно-Белые Дни».<ref>[http://piter-music.ru/11/files/mobile/index.html#30 Заметка 2016 года в журнале «Петербургский Музыкант»]</ref> После выхода альбома «Чёрно-Белые Дни», в 2016 году, Рудольф знакомится с известным музыкальным продюсером Олегом Грабко,<ref>[http://piter-music.ru/2/files/mobile/index.html#25 Заметка 2016 года в журнале «Петербургский Музыкант»],</ref>которое даёт старт их совместному, многолетнему, плодотворному сотрудничеству.{{цитата|...В 2016 году судьба подарила мне знакомство, сотрудничество, а затем и дружбу с Олегом Грабко - музыкальным продюсером и генеральным директором лейбла «Bomba-Piter Inc.» и издательства «Manchester Files». Олег невероятно талантливый, работоспособный и плодотворный издатель, культовая личность Питерского Рока. За всё время творческой деятельности он выпустил просто баснословное количество, сотни интересных и талантливых исполнителей, композиторов и музыкантов, таких как, например: «Аквариум», «Гражданская Оборона», «БИ-2», «Машина Времени», «ДДТ», «АукцЫон», Александр Градский, Янка, «Ночные Снайперы» и многие другие. Олег сыграл важную роль в судьбе группы «Король и Шут», плотно работавший с ними на первых порах становления коллектива. Являясь первым продюсером группы, Олег занимался выпуском дебютных альбомов «КиШ» и их гастрольной деятельностью. Выражаю огромную благодарность и низкий поклон Олегу Грабко за прекрасное время нашей совместной работы и за добрые слова в мой адрес, которые Олег очень часто озвучивал в своих эфирах на радио и за его пределами!<ref>[https://vk.com/rudolfschumannmusic?w=wall815989017_541 Рудольф Шуман о знакомстве с Олегом Грабко.].</ref>}} Сотрудничество Шумана с Олегом Грабко и лейблом «Bomba-Piter Inc.» начинается с появления его музыки в составе серии музыкальных сборников, под названием «Охота», которые выпускается с 2000 года, целью которых является популяризация творчества молодых независимых исполнителей.<ref name="автоссылка2">[https://gosti.retroportal.ru/rudolf_shuman_kompozitor_intervyu.html Интервью 2024 года Виталию Васильевичу Гапоненко и информационно-справочному ресурсу «Retroportal».].</ref><ref>[http://piter-music.ru/12/files/mobile/index.html#25 Заметка 2016 года в журнале «Петербургский Музыкант»].</ref> В том же, 2016 году, Рудольф подписывает контракт с лейблом «RDS Records».<ref>[https://zvukomaniya.ru/elektronnyj-avangard/ Статья под названием «Электронный Авангард» на информационном ресурсе «Zvukomaniya.ru»].</ref>{{цитата|...Лейбл «RDS Records», основанный в 1995 году, партнёрами которого являются такие компании как: «Sony BMG Music Entertainment», «Tophit», «Universal Music Group», «Warner Music Group», «Ред Медиа», «Пролог-Мьюзик», «Яндекс.Музыка», «Mail.Ru» и другие, уже очень давно напрямую работал с легендой французской электроники Дидье Маруани(группа «Space»). В октябре 2015 года команда лейбла предложила мне участие в их новом проекте «Red Duck Service»,<ref>[https://www.telemark-it.ru/portfolio/razrabotka-servisa-internet-radio/ Создание сервиса «Red Duck Service». Информация на сайте разработчика «Telemark-it.ru»]</ref>суть которого в озвучивании публичных мест, в данном случае - «Московского планетария». Сотрудничество предусматривалось на абсолютно легальной основе, согласованной письменно с каждым правообладателем. На сервисе было создано семь тематических радиоканалов, среди которых канал с космической электронной музыкой, именуемый как «Galaxy» и долго не думая, они решили заполнить данный канал музыкой Маруани, а чуть позже и мне предложили принять участие, предоставив ряд своих композиций для отбора директору лейбла Дмитрию Серёгину. По итогу, мы сошлись на 30 композициях, которые вскоре зазвучали на сервисе. К сожалению, около двух лет спустя после запуска проекта, было решено его закрыть по неизвестным мне причинам. Возможно, проект не стал коммерчески выгодным. Хотя, его презентация была шикарной и личное присутствие Маэстро Маруани украсило тот день.<ref>[https://gosti.retroportal.ru/rudolf_shuman_kompozitor_intervyu.html Интервью 2024 года Виталию Васильевичу Гапоненко и информационно-справочному ресурсу «Retroportal».].</ref>}} 14 октября 2016 года — дата выхода первого сингла Рудольфа, под названием «Get Blues!», выпущенного Олегом Грабко на своём лейбле «Bomba-Piter Inc.». В конце 2016 года Рудольф знакомится с писателем Еленой Батуевой. В интервью Виталию Васильевичу Гапоненко(звукорежиссёр международной телекомпании «RT»(«Russia Today»), ранее работавший звукорежиссёром с межгосударственной телерадиокомпанией «Мир»(телеканал «Мир-24»), программой «Утро России»(телеканал «Россия 1») и помощником радиопередачи Виктора Витальевича Татарского «Встреча с песней» на «Радио России») и информационно-справочному ресурсу «Retroportal», Рудольф поделился подробностями сотрудничества с Еленой Батуевой и мини-сериале «Схватка с Драконом», к которому Рудольф должен был написать музыку.{{цитата|...Шло время, мы общались, знакомились с творчеством друг друга, и как-то в разговоре Елена поделилась, что вместе с актрисой Татьяной Кулинич основала кинокомпанию под названием «Фортуна» и в планах у них был крупный кинопроект, к которому мне было предложено написать музыку: экранизация романа «Журналистка». Фильм, а точнее сериал, состоящий по плану из восьми серий, решили назвать «Схватка с Драконом». Актёрский состав был великолепен: Константин Крюков, Валерий Баринов, Ольга Хохлова, Любовь Тихомирова, Михаил Дорожкин, Марина Куделинская и другие. В режиссёрском кресле - легендарный Валерий Усков(«Тени исчезают в полдень», «Вечный зов», «Две судьбы», «Вольф Мессинг»...). Проект планировалось запустить на «Первый Канал». Спустя несколько лет безуспешных поисков финансовой помощи проект решено было «заморозить». С Еленой Батуевой мы до сих пор хорошо дружим и в 2019 году я озвучил своей музыкой электронную версию еë литературного сборника «Радуга строк». В 2020-м - принял участие в сборнике песен «В ожидании нот». В 2022 году Елена Батуева порекомендовала меня Елене Черкашиной, которая в издательстве «Факел» выпустила свою книгу для детей «Полинка и Мандаринка спасают алфавит», в электронной версии книги тоже звучит моя музыка.<ref>[https://gosti.retroportal.ru/rudolf_shuman_kompozitor_intervyu.html Интервью 2024 года Виталию Васильевичу Гапоненко и информационно-справочному ресурсу «Retroportal».].</ref>}} ==== 2017—2020 ==== С сентября 2017 года по июль 2018 года выходят две работы композитора, выпущенные лейблом «Bomba-Piter Inc.» — сингл «Тень» и сборник лучших композиций «Лучшее за 5 лет», приуроченный к пятилетию творчества композитора. Альбом «Лучшее за 5 лет», по признанию композитора, он посвятил своей маме.{{цитата|...Олег Грабко предложил сделать «Best of», так как музыкального материала было много и скомпилировать это в единое музыкальное полотно было сложновато. Сборник, кстати, я посвятил своей маме. Решил сделать ей сюрприз и внутри CD диска, в буклете, написал, что этот сборник я со всей любовью посвящаю ей.<ref>[https://gosti.retroportal.ru/rudolf_shuman_kompozitor_intervyu.html Интервью 2024 года Виталию Васильевичу Гапоненко и информационно-справочному ресурсу «Retroportal».].</ref>}} В 2020 году Олег Грабко знакомит с творчеством Шумана своего друга Игоря Кисиля — музыкального продюсера из Нью-Йорка(Кисиль с 90-х годов живёт в Нью-Йорке и основав свой музыкальный лейбл, успел поработать со многими известными мировыми исполнителями, в том числе с Вилли Токаревым, Любовью Успенской, Михаилом Шуфутинским и тд.),<ref>[https://gosti.retroportal.ru/rudolf_shuman_kompozitor_intervyu.html Интервью 2024 года Виталию Васильевичу Гапоненко и информационно-справочному ресурсу «Retroportal».],</ref>вследствие чего, 7 марта 2020 года лейбл «Bomba-Piter Inc.», совместно с Нью-Йоркским «Sweet Rains Records», директором которого является Кисиль, выпускают сингл Рудольфа — «San Miguel», который по достоинству оценил Рик Шлоссер,<ref>[https://takt-magazine.ru/rudolf-shuman-ozersk-ya-rad-chto-rodilsya-imenno-zdes Интервью музыкальному журналу «ТАКт».]</ref>работавший в качестве барабанщика с группой Джона Карпентера «The Texas Toad Lickers», записавшей саундтрек к фильму «Вампиры» и такими музыкантами как: Van Morrison, Link Wray, Rod Stewart, Diana Ross, Etta James, Cher, Lionel Richie, Barbra Streisand, Eric Andersen(который в свою очередь писал песни для Johnny Cash, Bob Dylan и группы «Grateful Dead»). В октябре 2020 года «Bomba-Piter Inc.» выпускает минималистичный сингл композитора — «The Game». ==== 2023—настоящее время ==== Следующая музыкальная работа композитора, под названием «Retrospective», выходит почти 3 года спустя, 19 февраля, 2023 года, незадолго до ухода Олега Грабко с поста продюсера и генерального директора лейбла «Bomba-Piter Inc.». Обложку для альбома рисовал Дилан Трой — российский рок-музыкант, автор книги о группе «Ария» — «Ария. Легенда о Динозавре» и работавший оформителем музыкальных альбомов, на счету которого более 200 обложек для множества исполнителей, таких как например: «Король и шут», Олег Газманов, «Коррозия металла», «Чёрный обелиск», «Рондо», «ДДТ», «Би-2» и тд.<ref name="автоссылка2" /> С 2023 года, по рекомендации Олега Грабко, который не раз подчёркивал в своих авторских радиопрограммах, что музыка Рудольфа достаточно кинематографична, композитор начинает плотное сотрудничество с кинорежиссёрами, в большей степени отдавая предпочтение социальной и патриотической составляющей предлагаемых проектов. С 2023 по 2024 год вышли четыре части документального фильма с музыкой Рудольфа о гуманитарной помощи в зону [[СВО]] — «Дорогами Русского Мира», который снял член «Российского Военно-исторического Общества» и «Гильдии Неигрового Кино и Телевидения РФ», режиссёр Юрий Крикунов(студия «Позитивное кино»), который на протяжении всей своей многолетней работы в сфере документалистики занимается благотворительностью и снимает фильмы в поддержку РФ.<ref name="автоссылка2" /><ref>[https://rgdoc.ru/industry/professional/1998-yuriy-krikunov/?sphrase_id=28249 Информация о Юрии Крикунове на сайте Гильдии Неигрового Кино и Телевидения «Rgdoc.ru»].</ref> В январе 2025 года фильм стал победителем XII Всероссийского Кинофестиваля «Белая Птица» как «Лучший документальный фильм» в номинации «Патриотический фильм».<ref>[https://vk.com/wall815989017_568 Информация о награде на сайте «ВКонтакте»].</ref><ref>[https://pticafestival.org.ru/fest_january2025 Информация о награде на официальном сайте кинофестиваля «Белая Птица»].</ref> Многие из кинофильмов, с музыкой Шумана, были по достоинству оценены на Всероссийских и Международных кинофестивалях и имели Государственную Поддержку и прокат, в том числе «Иван Поддубный. Мифы и Факты»,<ref>[https://rgdoc.ru/industry/projects/29181-ivan-poddubnyy-mify-i-fakty/ Информация о фильме на сайте Гильдии Неигрового Кино и Телевидения «Rgdoc.ru»]</ref><ref>[https://sneg50.ru/mify-i-fakty/ivan-poddubnyi/ Информация о фильме на официальном сайте кинокомпании «Курьер»].</ref>режиссёра и члена Краснодарского регионального отделения «Русского Географического Общества», «Союза журналистов», и «Гильдии Неигрового Кино и Телевидения» Анатолия Белова(кинокомпания «Курьер»),<ref>[https://rgdoc.ru/industry/professional/2213-anatoliy-belov-fisik/ Информация о А. Белове на сайте Гильдии Неигрового Кино и Телевидения «Rgdoc.ru»]</ref>снятый при поддержке «Президентского Фонда Культурных Инициатив» и получивший признание на Международном уровне, а «На Тихой Стороне», премьера которого состоялась 26 мая 2023 года в кинотеатре «Нептун», города Новороссийска, затронувший тему социальной адаптации детей с Ограниченными Возможностями Здоровья — получил множество положительных отзывов и широкую огласку со стороны [[СМИ]].<ref>[https://admnvrsk.ru/o-gorode/novosti/glavnye-novosti/news-26052023172139-121557/ Информация о фильме «На тихой Стороне» на официальном сайте Администрации города Новороссийска].</ref><ref>[https://op-kk.ru/info/news/partner/gorodskoy-obshchestvennyy-tsentr-goroda-geroya-novorossiyska-provel-zakrytyy-pokaz-filma-na-tikhoy-s/ Информация о фильме «На тихой Стороне» на официальном сайте Общественной Палаты Краснодарского края].</ref><ref>[https://ngkub.ru/kultura/na-tikhoy-storone Информация о фильме «На тихой Стороне» на официальном сайте Новой Газеты Кубани]. В феврале 2025 года Шуман участвует в «Международном Музыкальном Конкурсе имени Шостаковича», где композитором было представлено 3 музыкальные композиции — «Война», «Сердцебиение» и «Прости», за которые он был награждён дипломом «Лауреата III степени» в номинации «Композиторы».<ref>[https://vk.com/wall815989017_602 Информация о награде на сайте «ВКонтакте».]</ref> 16 мая 2025 года музыкальная компания «Bomba-Piter Inc.»(«Balt-Music Ltd.», Санкт-Петербург), совместно с «Sweet Rains Records»(«SRR», Нью-Йорк), презентовали дебютный мини-альбом «Simona», дуэта Рудольфа Шумана и певицы под псевдонимом [[SimoNa|«SimoNa»]](«Рудольф Шуман & SimoNa»), написанный в жанре «поп» и состоящий из четырёх композиций, который спустя несколько недель после официального релиза, появился в ротации радиостанции «Авторское Радио».<ref>[https://avtorskoeradio.ru/2025/06/04/%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84-%D1%88%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD/ Композиция дуэта «Рудольф Шуман & SimoNa» — «Безответная Страсть» на сайте радиостанции «Авторское Радио».]</ref> В июне 2025 года Рудольф стал «Дипломантом I степени» в номинации «Композиторы» на IV «Международном Музыкальном Конкурсе имени И. Ф. Стравинского», где представил 3 музыкальные композиции — «На Краю...», «Mein Herz» и «Игрушка».<ref>[https://vk.com/rudolfschumannmusic?w=wall815989017_650 Информация о награде на сайте «ВКонтакте».]</ref> В августе 2025 года песня «Дымный Ангел», дуэта [[SimoNa|«Рудольф Шуман & SimoNa»]], заняла 3 место в номинации «Авторская Песня», на Международном Конкурсе Исполнительских Искусств «Душа Евразии»(г. Уфа), который был организован «Евразийским Центром Культуры и Искусства».<ref>[https://eurasiacenter.ru/results/ Результаты конкурса «Душа Евразии».]</ref><ref>[https://vk.com/rudolfschumannmusic?w=wall815989017_659 Информация о награде на официальной странице композитора в социальной сети «ВКонтакте»]</ref> В сентябре две песни с «Симоной» — «Безответная Страсть» и «Дымный Ангел», стали участниками проекта «Наш Артист» от радиостанции «Наше Радио». Композиции получили множество положительных оценок зрителей, в том числе от барабанщика Андрея «Каталыча» Каталкина из группы [[7Б]], получившую известность после выхода песни 2001 года с одноимённого альбома «Молодые Ветра», который в тот момент являлся членом жюри конкурса «Наш Артист», оставил видеоотзыв на песню «Дымный Ангел», а Маша Макарова, лидер рок-группы «Маша и Медведи», автор таких песен как — «Любочка» и «Земля», прозвучавшей в качестве саундтрека в кинофильме «Брат-2», услышав целостный альбом отметила, что данный музыкальный материал звучит в духе времени и несмотря на то, что она рок-музыкант, поп-альбом «Simona» ей очень понравился.<ref>[https://vk.com/wall815989017_685 Информационный источник на официальной странице композитора в социальной сети «ВКонтакте».]</ref> 10 сентября 2025 года на музыкальном лейбле «Eplacid» выходит сингл диджея и ремиксмейкера Павла Косогова, представляющий собой 2 ремикса на композицию «Personal Confession», вошедшую в четвёртый студийный альбом Рудольфа Шумана 2016 года «Чёрно-Белые Дни».<ref>[https://vk.com/search/statuses?c%5Bq%5D=%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84%20%D1%88%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD&w=wall815989017_665 Информация о сингле на официальной странице композитора в социальной сети «ВКонтакте».]</ref> 23 февраля 2026 года лейблы «Bomba-Piter Inc.»(«Balt-Music Ltd.», Санкт-Петербург) и «Sweet Rains Records»(«SRR», Нью-Йорк) выпустили мини-альбом Рудольфа, под названием «Дуэты», в котором приняли участие певицы [[SimoNa|«SimoNa»]], «MIRa»(Мирослава Альтман) и «Nadysha»(Надежда Казанцева). За 2 недели до официального релиза, композиция «Nebytiye(I tak moya)» в дуэте с Мирославой Альтман была взята в ротацию радиостанции «Авторское Радио».<ref>[https://avtorskoeradio.ru/2026/02/07/%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84-%D1%88%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD-mira/ Композиция дуэта «Рудольф Шуман & «MIRa» — «Nebytiye(I tak moya)» на сайте радиостанции «Авторское Радио».]</ref><ref>[https://www.bomba-piter.ru/shop/product/rudolf-shuman-duety-ep-intman-5432 Альбом «Дуэты» на сайте лейбла «Bomba-Piter inc.»].</ref>{{цитата|...Данная работа представляет собой три дуэтные композиции, с тремя разными исполнителями, такими как: «SimoNa»(Наталья Симонова), с которой у нас уже есть совместный и успешный альбом «Simona», выпущенный в 2025 году; «MIRa»(Мирослава Альтман) и «Nadysha»(Надежда Казанцева). «Дикий Взгляд» в исполнении Натальи Симоновой(«SimoNa»), открывающий альбом, хоть и имеет небольшие текстовые отсылки к нашему совместному альбому 2025 года «Simona», в плане музыкальном — трек кардинально отличается по настроению от прошлых наших совместных работ и при этом, я постарался по максимуму сохранить стиль исполнения Наташи и одновременно не потерять моё звучание, которое я использую только в работе с «Симоной». Песня получилась очень классная, с летним настроением, простая, быстро и легко запоминающаяся! «Nebytiye(I tak moya)» — самая загадочная и самая эмоционально сильная песня с данного альбома в исполнении Мирославы Альтман(«MIRa»), которая за 2 недели до своего официального релиза попала в ротацию радиостанции «Авторское Радио». В этой песне смесь различных языков и диалектов — как существующих, так и нет. Когда мы с Мирой обсуждали концепцию трека, сошлись на том, что люди очень часто цепляются к тексту, а многих он и вовсе отвлекает от музыки и слишком быстро приводит к желаемому результату — разгадать истинный смысл песни. Мы решили пойти другим путём и дать людям пофантазировать, понять или принять эту песню так, как он сам этого захочет — с текстом или же без него. Включая трек раз за разом, слушатель рано или поздно будет привыкать к непонятным для него словам и ненароком, начнёт превращать эти непонятные слова — в свои собственные, основанные на ассоциациях, настроении в момент прослушивания и рифмах, которые дорисует уже сам мозг во время процесса знакомства с композицией, или же вовсе, что было бы намного лучше — перестанет концентрироваться на «абракадабре» и сосредоточится на музыке и глубине произведения в целом. «Nebytiye(I tak moya)» — отнюдь не для всех, и давая в 2016 году интервью Антону Новаку и журналу «АудиоФормат» я привёл в пример короля электронной музыки Жан-Мишель Жарра, процитировав его высказывание о том, что прелесть инструментальной музыки заключается в том, что там нет текста, и слушатель может сыграть на своём воображении, додумывая или даже придумывая какие-то новые смыслы услышанного им произведения. Песня «Любовь под Ноль», в исполнении Надежды Казанцевой(«Nadysha»), которая закрывает альбом, задумывалась больше как ироничный фоновый трек с навязчивым мотивом в припеве и в то же время, ничем не примечательным, в целом, музыкальным оформлением, в котором я с огромной долей самоиронии постарался отразить тему любовных переживаний и чересчур серьёзного отношения к ним, сквозь, конечно же, призму собственного опыта работы с такого рода мыслями и переживаниями. <ref>[https://www.bomba-piter.ru/shop/product/rudolf-shuman-duety-ep-intman-5432 Описание альбома «Дуэты» на сайте лейбла «Bomba-Piter inc.»].</ref>}} В начале 2026 года состоялась премьера фильмов с музыкой Шумана — драма «Рыцарь», режиссёра Марселя Шагалиева<ref>[https://vk.com/wall815989017_703 Информация о фильме на официальной странице композитора в социальной сети «ВКонтакте».]</ref> и комедийный фильм Яны Тарасовой «Объективно: Любовь», который в ноябре 2025 года попал в лонг-лист Московского Кинофестиваля «ПРОба», организованного Культурным Центром «Меридиан», где главную роль исполнил известный российский комедийный актёр и телеведущий Серегей Писаренко.<ref>[https://vk.com/wall815989017_699 Информация о фильме на официальной странице композитора в социальной сети «ВКонтакте».]</ref> ==== Образование ==== # С 2011 г. по 2015 г. — «Озёрский Колледж Искусств»(ОКИ). Не окончил. Учился по классу [[Труба (музыкальный инструмент)|духовых]] и [[Барабан|ударных инструментов]].<ref name="автоссылка3">[https://vk.com/rudolfschumannmusic Информация об образовании в открытых источниках социальной сети «Вконтакте»].</ref> # С 2018 г. по 2020 г. — «Челябинский Юридический Колледж»(ЧЮК). Окончил. Полученная профессия — [[Логистическая операция|операционный логист]].<ref name="автоссылка3" /> # С 2025 г. по настоящее время — студент «Московского Технологического Института»(МТИ). Получаемая профессия — [[Психология|психолог]].<ref name="автоссылка3" /> ==== Личная жизнь ==== Холост. Детей нет.<br>Мать композитора, Ирина Петровна Гетманенко — фельдшер, закончила медицинское училище в городе Кыштыме, Челябинской области.<ref>[https://www.dieta-da.ru/shuman-pudolf-rost-ves.htm Данные с информационного ресурса «Dieta-da.ru».]</ref><ref name="автоссылка3" /> == Дискография == === Альбомы === # «Исповедь» (2013)<ref>[https://www.discogs.com/release/11429009-%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84-%D0%A8%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%8C?redirected=true Альбом «Исповедь» на сайте «Discogs.com»].</ref><ref>[https://music.yandex.ru/album/2838665 Альбом «Исповедь» на сайте «Яндекс. Музыка»].</ref> # «Сон» (2014)<ref>[https://www.discogs.com/ru/release/11428939-%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84-%D0%A8%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%A1%D0%BE%D0%BD Альбом «Сон» на сайте «Discogs.com»].</ref><ref>[https://music.yandex.ru/album/2838666 Альбом «Сон» на сайте «Яндекс. Музыка»].</ref> # «Черно-Белые Дни» (2016)<ref>[https://www.discogs.com/ru/release/11419377-%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84-%D0%A8%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8B%D0%B5-%D0%94%D0%BD%D0%B8 Альбом «Чёрно-Белые Дни» на сайте «Discogs.com»].</ref><ref>[https://music.yandex.ru/album/2838664 Альбом «Чёрно-Белые Дни» на сайте «Яндекс. Музыка»].</ref> === Мини-альбомы === Мини-альбомы, выпущенные с 2013—2026 гг., компанией «Bomba-Piter Inc.»(за исключением альбома «Первая Любовь»). # «Первая Любовь» (2013)<ref>[https://www.discogs.com/release/11428984-%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84-%D0%A8%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%8F-%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C?redirected=true Альбом «Первая Любовь» на сайте «Discogs.com»].</ref><ref>[https://music.yandex.ru/album/2838667 Альбом «Первая Любовь» на сайте «Яндекс. Музыка»].</ref> # «Retrospective» (2023)<ref>[https://www.discogs.com/release/26256689-%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84-%D0%A8%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD-Retrospective?redirected=true Альбом «Retrospective» на сайте «Discogs.com»].</ref><ref>[https://music.yandex.ru/album/24883983 Альбом «Retrospective» на сайте «Яндекс. Музыка»].</ref><ref>[https://bomba-piter.ru/shop/product/rudolf-shuman-retrospective-ep-intman-4184 Альбом «Retrospective» на сайте лейбла «Bomba-Piter inc.»].</ref> # «Simona» (2025) — в дуэте с певицей под псевдонимом [[SimoNa|«SimoNa»]], выпущен совместно с лейблом «Sweet Rains Records».<ref>[https://www.discogs.com/release/33773439-%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84-%D0%A8%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD-SimoNa-Simona?redirected=true Альбом «Simona» на сайте «Discogs.com»].</ref><ref>[https://music.yandex.ru/album/36516573 Альбом «Simona» на сайте «Яндекс. Музыка»].</ref><ref>[https://bomba-piter.ru/shop/product/rudolf-shuman-simona-simona-ep-intman-5104 Альбом «Simona» на сайте лейбла «Bomba-Piter inc.»].</ref> # «Дуэты» (2026) — в дуэте с [[SimoNa|«SimoNa»]], «MIRa»(Мирослава Альтман) и «Nadysha»(Надежда Казанцева).<ref>[https://www.bomba-piter.ru/shop/product/rudolf-shuman-duety-ep-intman-5432 Альбом «Дуэты» на сайте лейбла «Bomba-Piter inc.»].</ref> === Синглы === Синглы, 2016—2020 гг., выпущенные компанией «Bomba-Piter Inc.». # «Get Blues!» (2016)<ref>[https://www.discogs.com/release/11414619-%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84-%D0%A8%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD-Get-Blues?redirected=true Альбом «Get Blues!» на сайте «Discogs.com»].</ref><ref>[https://music.yandex.ru/album/3854968 Альбом «Get Blues!» на сайте «Яндекс. Музыка»].</ref><ref>[https://bomba-piter.ru/shop/product/rudolf-shuman-get-blues-singl-intman-2289 Альбом «Get Blues!» на сайте лейбла «Bomba-Piter inc.»].</ref> # «Тень» (2017)<ref>[https://www.discogs.com/release/11418999-%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84-%D0%A8%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%A2%D0%B5%D0%BD%D1%8C?redirected=true Альбом «Тень» на сайте «Discogs.com»].</ref><ref>[https://music.yandex.ru/album/4657009 Альбом «Тень» на сайте «Яндекс. Музыка»].</ref><ref>[https://bomba-piter.ru/shop/product/rudolf-shuman-ten-singl-intman-2462 Альбом «Тень» на сайте лейбла «Bomba-Piter inc.»].</ref> # «San Miguel» (2020) — выпущен совместно с лейблом «Sweet Rains Records».<ref>[https://www.discogs.com/release/14865929-%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84-%D0%A8%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD-San-Miguel?redirected=true Альбом «San Miguel» на сайте «Discogs.com»].</ref><ref>[https://music.yandex.ru/album/10167872 Альбом «San Miguel» на сайте «Яндекс. Музыка»].</ref><ref>[https://bomba-piter.ru/shop/product/rudolf-shuman-san-miguel-singl-intman-3047 Альбом «San Miguel» на сайте лейбла «Bomba-Piter inc.»].</ref> # «The Game» (2020)<ref>[https://www.discogs.com/release/15738142-%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84-%D0%A8%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD-The-Game?redirected=true Альбом «The Game» на сайте «Discogs.com»].</ref><ref>[https://music.yandex.ru/album/11706302 Альбом «The Game» на сайте «Яндекс. Музыка»].</ref><ref>[https://bomba-piter.ru/shop/product/rudolf-shuman-the-game-singl-intman-3226 Альбом «The Game» на сайте лейбла «Bomba-Piter inc.»].</ref> === Сборники === Музыкальные сборники 2016—2020 гг., выпущенные музыкальной компанией «Bomba-Piter Inc.». # «Охота 63» (2016)<ref>[https://bomba-piter.ru/shop/product/sbornik-ohota-63-intman-2187 Сборник «Охота 63» на сайте лейбла «Bomba-Piter inc.»].</ref> # «Охота 64» (2016)<ref>[https://bomba-piter.ru/shop/product/sbornik-ohota-64-intman-2205 Сборник «Охота 64» на сайте лейбла «Bomba-Piter inc.»].</ref> # «Охота 68» (2016)<ref>[https://bomba-piter.ru/shop/product/sbornik-ohota-68-intman-2283 Сборник «Охота 68» на сайте лейбла «Bomba-Piter inc.»].</ref> # «Охота 69» (2016)<ref>[https://bomba-piter.ru/shop/product/sbornik-ohota-69-intman-2315 Сборник «Охота 69» на сайте лейбла «Bomba-Piter inc.»].</ref> # «Лучшие группы промо сборника „Охота“ 2016 года» (2016)<ref>[http://mpcbp.ru/6xc/ Сборник «Лучшие группы промо сборника „Охота“ 2016 года» на сайте проекта «Music Post Card» от лейбла «Bomba-Piter inc.»].</ref> # «Лучшее за 5 лет» (2018) — юбилейный сборник, приуроченный к пятилетнему творческому юбилею, выпущен на CD.<ref>[https://www.discogs.com/release/12269277-%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84-%D0%A8%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%9B%D1%83%D1%87%D1%88%D0%B5%D0%B5-%D0%B7%D0%B0-5-%D0%BB%D0%B5%D1%82?redirected=true Альбом «Лучшее за 5 лет» на сайте «Discogs.com»].</ref><ref>[https://music.yandex.ru/album/5560456 Альбом «Лучшее за 5 лет» на сайте «Яндекс. Музыка»].</ref><ref>[https://bomba-piter.ru/shop/product/shuman-rudolf-best-luchshee-za-5-let-cd-r Альбом «Лучшее за 5 лет» на сайте лейбла «Bomba-Piter inc.»].</ref> # «Охота 94» (2020)<ref>[https://bomba-piter.ru/shop/product/sbornik-ohota-94-fonman-3118 Сборник «Охота 94» на сайте лейбла «Bomba-Piter inc.»].</ref> === Ремиксы === # «Personal Confession» (2025)<ref>[https://music.yandex.ru/album/37778254 Сингл «Personal Confession» на сайте «Яндекс. Музыка»].</ref> Сингл представляет собой 2 ремикса в стиле «House», вышедшие 10 сентября 2025 года на музыкальном лейбле «Eplacid»(Лондон — Россия) и записанные диджеем и ремиксмейкером Павлом Косоговым на композицию «Personal Confession», вошедшую в четвёртый студийный альбом Рудольфа «Чёрно-Белые Дни»(2016г.).<ref>[https://vk.com/search/statuses?c%5Bq%5D=%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84%20%D1%88%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD&w=wall815989017_665 Информация о сингле на официальной странице композитора в социальной сети «ВКонтакте».]</ref> == Музыка для кино == === 2016 год === # Схватка с Драконом (мини-сериал, не был завершён)<ref>[https://zvukomaniya.ru/elektronnyj-avangard/ Информация о фильме в статье о творчестве композитора. Сайт «Zvukomaniya.ru»]</ref> === 2023 год === # 10 жизней (короткометражный)<ref>[https://www.kinopoisk.ru/film/5388203/ Информация о фильме на сайте «КиноПоиск».]</ref> # Бусы (короткометражный)<ref>[https://ru.kinorium.com/10694906/ Информация о фильме на сайте «Kinorium.com».]</ref> # Дорогами Русского Мира. Фильм второй (документальный)<ref>[https://www.imdb.com/title/tt32012567/?ref_=nm_flmg_job_1_cdt_t_13 Информация о фильме на сайте «IMDb».]</ref> # Золотая Ванна (короткометражный)<ref>[https://www.imdb.com/title/tt32012586/?ref_=nm_flmg_job_1_cdt_t_10 Информация о фильме на сайте «IMDb».]</ref> # На тихой стороне (короткометражный)<ref>[https://www.kinopoisk.ru/film/5312323/ Информация о фильме на сайте «КиноПоиск».]</ref> # РА (короткометражный)<ref>[https://www.kinopoisk.ru/film/5388201/ Информация о фильме на сайте «КиноПоиск».]</ref> # Сахалин. Жизнь после войны (документальный)<ref>[https://www.imdb.com/title/tt32012716/?ref_=nm_flmg_job_1_cdt_c_11 Информация о фильме на сайте «IMDb».]</ref> === 2024 год === # Дорогами Русского Мира. Фильм третий (документальный)<ref name="автоссылка4">[https://позитивноекино.рф/service Информация о фильме на официальном сайте кинокомпании «Позитивноекино.рф».]</ref> # Дорогами Русского Мира. Фильм четвёртый (документальный)<ref name="автоссылка4" /> # Дорогами Русского Мира. Фильм пятый (документальный)<ref name="автоссылка4" /> # Иван Поддубный. Мифы и Факты (документальный)<ref>[https://www.kinopoisk.ru/film/5613418/ Информация о фильме на сайте «КиноПоиск».]</ref> === 2025 год === # Иллюзия бытия (короткометражный, в стадии выпуска)<ref>[https://www.imdb.com/title/tt36410548/?ref_=nm_flmg_job_1_cdt_t_1 Информация о фильме на сайте «IMDb».]</ref> === 2026 год === # Рыцарь (короткометражный)<ref>[https://www.kino-teatr.ru/short/movie/ros/180357/annot/ Информация о фильме на сайте «Kino-teatr.ru».]</ref> # Объективно: Любовь (короткометражный)<ref>[ https://www.kinopoisk.ru/film/10934920/ Информация о фильме на сайте «КиноПоиск».]</ref> # Артур путешествует во времени (документальный)<ref>[https://www.hibiny.ru/apatity/news/item-prinyal-pravoslavie-vkitae-ipereehal-vapatity-zavershilis-semki-filma-ofrancuze-rabotayushchem-vkolskom-nauchnom-cen-433807/Информация о фильме на сайте «Hibiny.ru».]</ref> == Музыка для книг == === 2019 год === # Литературный сборник писателя Елены Батуевой «Радуга строк». Издательство «Факел».<ref>[https://id-fakel.ru/prezentacii/prezentacija-sbornika-raduga-strok Статья о презентации сборника «Радуга строк» на официальном сайте издательства «Факел».].</ref><ref>[https://id-fakel.ru/images/stories/2019/04.21.1/Sbornik.html#p=1 Электронная версия сборника «Радуга строк» на официальном сайте издательства «Факел».].</ref> === 2020 год === # Сборник песен писателя Елены Батуевой «В ожидании нот». Издательство «Факел».<ref>[https://id-fakel.ru/portfolio/knigi/sbornik-pesen-v-ozhidanii-not Информация о сборнике «В ожидании нот» на официальном сайте издательства «Факел».].</ref> === 2022 год === # Детская книга писателя и педагога Елены Черкашиной «Полинка и Мандаринка спасают алфавит». Издательство «Факел».<ref>[https://id-fakel.ru/portfolio/knigi/elena-cherkashina-polinka-i-mandarinka-spasajut-alfavit Информация о сборнике «Полинка и Мандаринка спасают алфавит» на официальном сайте издательства «Факел».].</ref> == Награды == # Лауреат II Степени XXII Новосибирского Международного Конкурса Композиторов<ref>[https://takt-magazine.ru/rudolf-shuman-ozersk-ya-rad-chto-rodilsya-imenno-zdes Информация о награде в интервью журналу «ТАКт».]</ref> # Победитель I Степени Всероссийского Конкурса «Я Композитор» в номинации «Электронная Музыка»<ref name="автоссылка5">[https://kino-vselennaya.org.ru/schumann#rec568913525 Информация о награде на сайте Kino-vselennaya.org.]</ref> # Благодарственное Письмо за участие в V «Красноярском Международном Музыкальном Фестивале Стран Азиатско-Тихоокеанского Региона»<ref name="автоссылка5" /> # Лауреат II Степени «Всероссийского Конкурса Композиции, Импровизации и Музыкальной Журналистики им. С. С. Прокофьева» в номинации «Электронная, электроакустическая, компьютерная музыка, джазовые композиции»<ref>[https://retroportal.ru/retroportal_rudolf_schumann.html Информация о награде на статье на сайте «Retroportal.ru»]</ref> # Лауреат III степени «Международного Музыкального Конкурса имени Шостаковича» в номинации «Композиторы»<ref>[https://vk.com/wall815989017_602 Информация о награде на сайте «ВКонтакте».]</ref> # Дипломант I степени IV «Международного Музыкального Конкурса имени И. Ф. Стравинского» в номинации «Композиторы»<ref>[https://vk.com/rudolfschumannmusic?w=wall815989017_650 Информация о награде на сайте «ВКонтакте».]</ref> # Лауреат III степени Международного Конкурса Исполнительских Искусств «Душа Евразии» в номинации «Авторская Песня»<ref>[https://eurasiacenter.ru/results/ Результаты конкурса «Душа Евразии».]</ref> == Авторские права == Авторские права на музыкальные произведения зарегистрированы в «Российском Авторском Обществе»(РАО) и платформе для регистрации и защиты интеллектуальной собственности «IREG». Свидетельства под №: 23479, 23480, 23481, 23482, 24844, 24871, 194020, 195867, 2048964, 2208325, 2216899, 2217725<ref>[https://vk.com/rudolfschumannmusic?w=wall815989017_496 Данные об Авторских Правах с ресурса «ВКонтакте».]</ref><ref>[https://vk.com/rudolfschumannmusic?w=wall815989017_614 Данные об Авторских Правах с ресурса «ВКонтакте».]</ref> == Источники == {{примечания|2}} == Ссылки == * [https://music.yandex.ru/artist/3818206/albums Дискография Рудольфа Шумана на «Яндекс. Музыка»] * [https://promodj.com/rudolfschumannmusic Дискография Рудольфа Шумана на «PromoDJ»] * [https://music.apple.com/us/artist/%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84-%D1%88%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD/1104441669 Дискография Рудольфа Шумана на «Apple.com»] * [https://music.mts.ru/artist/3818206 Дискография Рудольфа Шумана на «MTS.ru»] * [https://zvuk.com/artist/208729938 Дискография Рудольфа Шумана на сайте «СберЗвук»] * [https://www.kinopoisk.ru/name/7149429/ Фильмография на сайте «КиноПоиск»] * [https://www.kino-teatr.ru/kino/composer/ros/845418/bio/ Фильмография на сайте «Kino-Teatr.ru»] * [https://www.imdb.com/name/nm15995606/ Фильмография на сайте «IMDb»] * [https://ru.kinorium.com/name/6581490/ Фильмография на сайте «Kinorium.com»] * [https://www.kinomania.ru/person/rudolf-shuman Фильмография на сайте «Kinomania.ru»] * [https://kinonavigator.ru/name/107149429 Фильмография на сайте «Kinonavigator.ru»] * [https://gosti.retroportal.ru/rudolf_shuman_kompozitor_intervyu.html Интервью 2024 года Виталию Васильевичу Гапоненко и информационно-справочному ресурсу «Retroportal».] * [https://vk.com/wall815989017_342 Интервью 2016 года музыкальному журналу «АудиоФормат».] * [https://takt-magazine.ru/rudolf-shuman-ozersk-ya-rad-chto-rodilsya-imenno-zdes Интервью музыкальному журналу «ТАКт».] * [https://vk.com/rudolfschumannmusic Официальная страница Рудольфа Шумана в социальной сети «ВКонтакте»] * [https://t.me/rudolfschumannmusic Официальная страница Рудольфа Шумана в «Telegram»] * [https://www.instagram.com/rudolfschumannmusic Официальная страница Рудольфа Шумана в социальной сети «Instagram»] * [https://grokipedia.com/page/Rudolf_Schumann Страница Рудольфа Шумана на сайте «Grokipedia»] * [https://band.link/rudolfschumannmusic Мультиссылка Рудольфа Шумана на сайте «BandLink»] j3r18xjdoqccqyecjb8pnla7q0kt49y 0 1488490 5838224 5837894 2026-04-27T22:42:59Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5838224 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Никос Казандзакисс''' - ( {{Lang-el|Νίκος Καζαντζάκης}} ; [[1883 ел|1883 елның]] [[18 февраль|феврале]], Ираклион, Крит провинциясе, [[Госман империясе|Госман империясе]] – [[1957 ел|1957 елның]] [[26 октябрь|26 октябре]] (Фрайбург, [[Баден-Вюртемберг]], [[Алмания|Көнбатыш Германия]] ) – грек язучысы, шагыйр һәм драматург, тәрҗемәче, [[XX гасыр]]ның иң бөек авторларының берсе<ref>{{Из|Кругосвет|http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/KAZANDZAKIS_NIKOS.html}}</ref>. == Биография == Никос Казандзакис [[:ba:1883_йыл|1883 елның]] [[:ru:18_февраля|18 февралендә]]<ref>{{книга|заглавие=Nikos Kazantzakis : a biography based on his letters|автор=Kazantzakis, Helen.|издательство=D.S. Ellis, Creative Arts Book Co.|год=1983|isbn=0916870626|pages=532|allpages=589|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ikp0AAAAIAAJ|язык=en}}</ref> [[:ru:Крит|Крит утравының]] Ираклион шәһәрендә туган, ул вакытта [[Госман империясе]] хакимлеге астында булган. Ул [[1902 ел|1902]] елда [[Афина|Афинага]] килә һәм Афина университетында юридик белем ала, 1906 елда аны кызыл диплом белән тәмамлый. [[1907 ел|1907]] елда ул [[Париж|Парижга]] күченә, анда фәлсәфә өйрәнә һәм Анри Бергсонның лекцияләрен тыңлай. Грециягә кайткач, ул фәлсәфи әсәрләр тәрҗемә итә. [[1914 ел|1914]] елда ул Анджелос Сикелианос белән очраша һәм дуслаша, аның белән Грециядәге христиан мәдәниятенең тарихи урыннарына сәяхәт итә. 1918 елның көзендә [[Греция]] Премьер-министры [[:ru:Венизелос,_Элефтериос|Э. Ш. Венизелос]] полковник Полемархакис һәм язучы Казандзакисны «җирле грек халкын большевиклар йогынтысыннан азат итү» өчен Грузиягә җибәрә<ref name="Gerozisis">Τριαντάφυλος Α. Γεροζήσης, Το Σώμα των αξιωματικών και η θέση του στη σύγχρονη Ελληνική κοινωνία (1821—1975), εκδ. Δωδώνη, ISBN 960-248-794-1</ref>{{rp|362}}. 1919 елда Социаль яклау министрлыгының генераль директоры буларак, ул Понт грекларының [[Кавказ|Кавказдан]] үз ватаннарына кайтуына ярдәм итә. Ул дөньяның төрле илләрендә ( [[Франция]], [[Алмания|Германия]] (1922-1924), [[Италия]], [[Россия]] (1925-1927), Испания (1932), Кипр, [[Мисыр]], [[Чехословакия]], [[Кытай]], [[Япония]] һ.б.) журналист булып эшли. Берлинда яшәгәндә барлыкка килгән коммунизмга кызыксынуы һәм Ленинга хөрмәте аны СССРга алып килә, анда ул Виктор Серж һәм Панаит Истрати белән аралаша һәм сталинизмнан күңеле кайта. Ул грек язучысы Галатея Казандзакиска (Алексиу) (беренче хатыны) һәм грек журналисты Элени Казандзакиска (Самиу) өйләнә, ул аның гомерлек юлдашы һәм секретаре була. [[1945 ел|1945]] елда ул сул Коммунистлар булмаган Социалистик Союз партиясен җитәкләй ( {{Lang-el2|«Σοσιαλιστικής Εργατικής Ένωσης»}}), Темистоклис Софулис хөкүмәтенә {{Тәрҗемә ителмәгән|Правительство Темистоклиса Софулиса (1945)|правительство Темистоклиса Софулиса|el|Κυβέρνηση Θεμιστοκλή Σοφούλη 1945}} портфеле булмаган министр булып керә һәм киләсе елда анан китә. Ул Нобель премиясенә тәкъдим ителә. [[Файл:Kazantzakis_Grab2.JPG|уңда|мини|200x200пкс|Никос Казандзакисның кабер ташы, Ираклион]] Ул 1957 елның 26 октябрендә лейкемиядән вафат була. Православие чиркәве аны зиратта күмүдән баш тартканга күрә, ул Ираклион шәһәр дивары янында күмелә. Кабер ташындагы язуда болай дип язылган: "Мин бернәрсәгә дә өметләнмим. Мин бернәрсәдән дә курыкмыйм. Мин ирекле". ( {{Lang-el2|Δεν ελπίζω τίποτα. Δε φοβούμαι τίποτα. Είμαι λέφτερος}} ). == Иҗат == Ул үзенең «Капитан Михалис» (ингл. «Азатлык яки үлем» 1949), «Страсти по-гречески» (яки «Христосны яңадан кадаклыйлар», 1948, Б. Мартин операсы), «[[:ru:Грек_Зорба_(роман)|Житие и деяние Алексиса Зорбаса]]» (1946), «Последнее искушение» (1955, католик чиркәве тарафыннан тыелган китаплар индексына кертелгән), «Беднячок из Ассизи» («Ассизидән ярлы кеше») (1956, изге Франциск турында), «Братоубийцы» романнары белән аеруча танылган. [[Fridrix Nitsşe|Ницше]] йогынтысында язылган берничә драма, фәлсәфи хезмәтләр, «[[:ru:Одиссея (Казандзакис)|Одиссея»]] эпик поэмасы авторы. Ул Дантеның "Илаһи комедия" ([[1932 ел|(1932]]) һәм [[Иоһанн Вольфганг Гөте|Гетеның]] «Фауст» трагедиясен ( [[1936 ел|1936]]) тәрҗемә итте. == Танылуы == [[:ru:Международная премия Мира|Халыкара тынычлык премиясе]] лауреаты ([[1956 ел|1956]]). Казандзакис үзенең романнарының экранлаштырылуы белән дөньякүләм танылу алды: Жюль Дассенның «Тот, которому предстоит умереть» ( «Страсти по-гречески» романы нигезендә, [[1957 ел|1957]], Мелина Меркьюри белән), Михалис Какояннисның «Грек Зорба» ([[1964_ел|1964]], [[:ru:Теодоракис,_Микис|Микис Теодоракис]] музыкасы, ролләрдә Энтони Куинн, Ирен Папас һ.б.), [[:ru:Теодоракис,_Микис|Теодоракис музыкасы]], рольләрдә Энтони Куинн, Ирен Папас һ.б.) һәм Мартин Скорсезеның [[:ru:Последнее_искушение_Христа_(фильм)|«Последнее искушение Христа»]] ([[1988 ел|1988]], сценарий авторы - Пол Шредер, төп рольләрдә Виллем Дефо, Харви Кейтель, Барбара Херши һ.б.) фильмнары. «Грек Зорба» романы һинд мистикы Ошо тәгълиматына зур йогынты ясай, анда Будданың рухилыгын Зорба сыйфатлары белән берләштергән Зорба-Будда идеал булып санала<ref>{{книга |автор=Goldman, Marion S. |часть=Rajneesh |заглавие=Encyclopedia of religion |ответственный=Lindsay Jones, editor in chief |издание=Second edition |издательство=Macmillan Reference USA |год=2005 |страницы=7608—7609 |страниц=11000 |isbn=9780028659800 |ref=Goldman2 }}</ref>. Ошо үз тәгълиматында Зорбаны «тәмугтан курыкмый, җәннәткә омтылмый, тормыш вак-төякләре белән ләззәтләнеп тулы канлы яши: ашау, эчү, хатын-кызлар белән ләззәтләнә. Хезмәт көненнән соң ул музыка коралын кулына ала һәм сәгатьләр буе пляжда бии» торган кешене күздә тота<ref>{{книга |автор=[[Грицанов, Александр Алексеевич|Грицанов А. А.]] |заглавие=Раджниш Ошо |место=Мн. |издательство=Книжный Дом |год=2011 |страниц=384 |страницы=11 |серия=Тайны Посвящённых |isbn=978-985-17-0253-0 |ref=Грицанов }}</ref>. Казандзакисның әтисенең йорты Криттагы Миртия (элеккеге Варвари) авылында сакланган, анда язучыга багышланган музей бар. Казандзакис тормышыннан берничә чынбарлыктагы вакыйга, шул исәптән аның СССР буйлап сәяхәтләре, Елена Колмовскаяның «Сәяхәтче һәм сиреналар» (2014) романының нигезе булып тора. == Рус телендәге басмалары == * {{Китап|серия=Зарубежный роман XX века}} * Последнее искушение Христа. — М.: АСТ-Пресс, 1993. * Последнее искушение. — СПб: Литера, 1998. * Грек Зорба. — М.: София; Гелеос, 2003. ** Невероятные похождения Алексиса Зорбаса. — Азбука, 2014. * Последнее искушение. — СПб.: Азбука-Классика, 2004. * Отчёт перед Эль Греко. — М.: Раритет, 2005. * Греческий пейзаж. Лотос / Классика плюс. — Афины, 2005. * Капитан Михалис. — М.: Выргород, 2021. == Шулай ук карагыз == * [[:ru:Музей Никоса Казандзакиса|Никос Казанзакис музее]] == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} == Әдәбият == * Превелакис П. Никос Казантзакис һәм аның Одиссеясе. Шагыйрь һәм шигырьне өйрәнү. Нью-Йорк: Саймон һәм Шустер, 1961 * Казантзакис Х. Никос Казантзакис. Аның хатларына нигезләнгән биография. Нью-Йорк: Саймон һәм Шустер, 1968 (1983 елда кабат басылган) * П. Никос Казантзакис. Нью-Йорк: Колумбия UP, 1972 * Левитт М.П. Крит карашы, Никос Казантзакис дөньясы һәм сәнгате. Колумбус: Огайо штаты университеты, 1980 * Μαράς Σ. Κίκος Καζαντζάκης. Мәкаләне укыгыз. ,Θήνα, 1988 * П. Казантзакис. Рух сәясәте. Принстон: Принстон югары уку йорты, 1989 * Вилсон К., Доссор ХФ Никос Казантзакис. Ноттингем: Пауперс, 1999 * Миддлтон DJN роман теологиясе: Никос Казантзакисның Уайтхедиан процессы теизмы белән очрашуы. Мейкон: Мерсер UP, 2000 * Оуэн Л. Иҗади җимерү: Никос Казантзакис һәм җаваплылык әдәбияты. Мейкон: Мерсер UP, 2003 * Миддлтон DJN Гайсәне җәнҗаллыймы?: Казантзакисның "Мәсихнең соңгы азгыруы" Илле елдан соң, Нью-Йорк: Континуум, 2005 == Сылтамалар == * [https://web.archive.org/web/20110618100029/http://www.kazantzakis-museum.gr/ Казантзакис музее сайты] (грек) * [http://www.interkriti.org/culture/kazantzakis Никос Казантзакис] (инглизчә) * [http://www.alpha-omegaonline.com/Kazanzakis.html Никос Казантзакис] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110822135926/http://www.alpha-omegaonline.com/Kazanzakis.html |date=2011-08-22 }} (французча) * {{Imdb name|0443611|Никос Казандзакис}} * Кругосвет энциклопедиясендә [http://www.krugosvet.ru/articles/49/1004992/1004992a1.htm Никос Казантзакис] [[Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр]] [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] [[Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр]] [[Төркем:Әлифба буенча драматурглар]] [[Төркем:XX гасыр драматурглары]] [[Төркем:Греция язучылары]] [[Төркем:XX гасыр язучылары]] [[Төркем:Википедия:Татар телендә имзаланмаган Викимәгълүмат элементларына сылтамалары булган мәкаләләр]] [[Төркем:Госман империясендә туганнар]] [[Төркем:1883 елда туганнар]] [[Төркем:2 март көнне туганнар]] srdbxymbw3exmhhfg9txp1jnuin8zvu 0 1488501 5838108 5838035 2026-04-27T13:52:45Z Таңһылыу 21598 Таңһылыу [[Еникеев Зөфәр Иргали улы]] битенең исемен үзгәртте. Яңа исеме: [[Зөфәр Еникеев]] 5838034 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Зөфәр Иргали улы Еникеев''' ([[1951 ел|1951 елның]] [[4 март]]ында туган) — {{Lang-ru|Еникеев Зуфар Иргалиевич}} — дәүләт эшлеклесе, юрист, [[Башкортстан Республикасының Конституция Суды|Башкортостан Республикасы Конституция суды]] рәисе [[Башкортстан Фәннәр академиясе|Башкортостан Республикасы Фәннәр академиясенең]] мөхбир әгъзасы (2012), Юридик фәннәр докторы (2004). Башкортостан Республикасының атказанган юристы (2001). [[Салават Юлаев ордены]] лауреаты (2011). [[Файл:Депутаты_Государственного_Собрания_Республики_Башкортостан._2-й_созыв.jpg|мини|[[Башкортстан|Башкортостан Республикасы]] [[Башкортстан Корылтае|Дәүләт җыелышы]] депутатлары. 2 нче чакырылыш. Алгы рәттә сулдан беренче — Зөфәр Еникеев]] [[Файл:Депутаты_Верховного_Совета_БАССР_XII_созыва._.jpg|мини|XII чакырылыш [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы|БАССР]] Югары Советы депутатлары. Зөфәр Еникеев үзе җитәкчелегендәге комиссия әгъзалары белән. Алгы рәттә уңнан икенче]] == Биография == Зөфәр Иргали улы Еникеев 1951 елның 4 мартында [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы|Башкорт АССРның]] [[Баймак районы]] [[1нче Мокач|1нче Мокас]] авылында туган. Мәктәпне тәмамлаганнан соң, ул ике ел Ирендек совхозында эшли. 1973 елда Свердловск юридик институтын тәмамлый. Ул [[Дуван районы|Дуван районында]] (1973—1974), [[Салават (шәһәр)|Салават шәһәренда]] (1974—1976) һәм [[Баймак районы]]нда (1976—1978) прокуратура тикшерүчесе булып эшләй. 1974 елда ул Совет Армиясенә чакырыла. Хәрби хезмәттән кайткач, ул [[Сибай]] ит эшкәртү комбинатында юридик консультант, аннары Сибайда торак-коммуналь хуҗалык бүлеге җитәкчесе урынбасары, гражданнар оборонасы штабы начальнигы ярдәмчесе булып эшләй. [[1975 ел]]да [[Башкорт дәүләт университеты|Башкорт дәүләт университетының]] юридик факультетына аспирантурага керә. «Башкортстанның Россия составындагы хокукый статусы, XVI—XXI гасырлар» темасына кандидатлык, аннары докторлык диссертациясе яклый. Башка вазыйфалары: БДУ юридик факультеты укытучысы; Башкортостан Республикасы Югары Советында: Секретариат секторы мөдире, Халык мәгарифе, фән, мәдәният, милли һәм халыкара гореф-гадәтләрне саклау, тарихи мирас комиссиясе рәисе.{{Уеп кую|Выравнивание=right|Ширина=280px|Содержание=... «Башҡорт халҡының михнәттәр сигеп, инҡилаптарҙа көрәшеп яулаған дәүләте — Башҡортостан Республикаһы — уның именлегенең гаранты булып тора»|Подпись=''З.И. Йәнекәев''}}[[1995 ел]]дан [[2014 ел|2014 елга кадәр]] — Башкортостан Республикасы Дәүләт җыелышы Закон чыгару палатасы депутаты, Закон чыгару палатасының Урындагы җирле хакимият мәсьәләләре, милләтләр эшләре, иҗтимагый һәм дини берләшмәләр комитеты рәисе; Россия Федерациясенең Европа төбәкләр палатасында (Европа Советы, Страсбург) вәкиле; Башкортостан Республикасы Дәүләт җыелышы Закон чыгару палатасы депутаты, [[Башкортстан Корылтае|Башкортостан Республикасы Дәүләт җыелышы]] Закон чыгару палатасының Закон чыгару, дәүләт төзелеше һәм суд мәсьәләләре комитеты әгъзасы. 2003 елдан-Башкортстан Республикасы Дәүләт Җыелышы — Корылтаеның җирле үзидарә, милләтләр эшләре, иҗтимагый һәм дини берләшмәләр, мәгълүмати сәясәт мәсьәләләре комитеты рәисе. «Бердәм Россия» партиясе әгъзасы. 2014 елдан ул [[Башкортстан Республикасының Конституция Суды|Башкортостан Республикасы Конституция суды]] рәисе. Гаиләсе: хатыны, ике баласы бар. == Хезмәтләре == Янекеев Зөфәр Иргали улы — 200 дән артык фәнни басма авторы. ** Еникеев Зуфар Иргалиевич. Правовой статус Башкортостана в составе России, ХVI — XXI вв. (История и современность) : Дис. … д-ра юрид. наук : 23.00.02 : Москва, 2003 387 c. РГБ ОД, 71:04-12/12-2 ** Конституционно‑правовое развитие Башкортостана. Уфа, 2008. == Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре == * Башкортостан Республикасының мактаулы юристы (2001) * Салават Юлаев ордены (2011) == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} == Сылтамалар == * Йәнекәев Зөфәр Ирғәли улы // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9</nowiki>.{{Тикшерелгән|2|03|2021}} * http://www.bashkortostan.ru/organizations/8133/personnel/15967.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190513054621/https://www.bashkortostan.ru/organizations/8133/personnel/15967.html|date=2019-05-13}} * http://www.vatandash.ru/index.php?article=1056 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925081418/http://vatandash.ru/index.php?article=1056|date=2020-09-25}} * http://www.gsrb.ru:88/MainLeftMenu/Museum/Deputats/3soziv/enikeevzi.php{{Недоступная ссылка|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * http://law.edu.ru/person/person.asp?persID=1121594 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102425/http://law.edu.ru/person/person.asp?persID=1121594|date=2016-03-04}} * http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956324 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180902155743/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956324|date=2018-09-02}} [[Төркем:БДУ укытучылары]] [[Төркем:Юридик фәннәр докторлары]] [[Төркем:Әлифба буенча галимнәр]] [[Төркем:Башкортстанның атказанган юристлары]] [[Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары]] [[Төркем:Баймак районында туганнар]] [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] [[Төркем:1951 елда туганнар]] [[Төркем:4 март көнне туганнар]] fndwhuetbh2hda40ejj7g3qm5vigme4 5838168 5838108 2026-04-27T18:07:09Z Әмир 15082 {{Фш|}} 5838168 wikitext text/x-wiki {{УК}} {{Фш|Еникиев}} '''Зөфәр Иргали улы Еникеев''' ([[1951 ел|1951 елның]] [[4 март]]ында туган) — {{Lang-ru|Еникеев Зуфар Иргалиевич}} — дәүләт эшлеклесе, юрист, [[Башкортстан Республикасының Конституция Суды|Башкортостан Республикасы Конституция суды]] рәисе [[Башкортстан Фәннәр академиясе|Башкортостан Республикасы Фәннәр академиясенең]] мөхбир әгъзасы (2012), Юридик фәннәр докторы (2004). Башкортостан Республикасының атказанган юристы (2001). [[Салават Юлаев ордены]] лауреаты (2011). [[Файл:Депутаты_Государственного_Собрания_Республики_Башкортостан._2-й_созыв.jpg|мини|[[Башкортстан|Башкортостан Республикасы]] [[Башкортстан Корылтае|Дәүләт җыелышы]] депутатлары. 2 нче чакырылыш. Алгы рәттә сулдан беренче — Зөфәр Еникеев]] [[Файл:Депутаты_Верховного_Совета_БАССР_XII_созыва._.jpg|мини|XII чакырылыш [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы|БАССР]] Югары Советы депутатлары. Зөфәр Еникеев үзе җитәкчелегендәге комиссия әгъзалары белән. Алгы рәттә уңнан икенче]] == Биография == Зөфәр Иргали улы Еникеев 1951 елның 4 мартында [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы|Башкорт АССРның]] [[Баймак районы]] [[1нче Мокач|1нче Мокас]] авылында туган. Мәктәпне тәмамлаганнан соң, ул ике ел Ирендек совхозында эшли. 1973 елда Свердловск юридик институтын тәмамлый. Ул [[Дуван районы|Дуван районында]] (1973—1974), [[Салават (шәһәр)|Салават шәһәренда]] (1974—1976) һәм [[Баймак районы]]нда (1976—1978) прокуратура тикшерүчесе булып эшләй. 1974 елда ул Совет Армиясенә чакырыла. Хәрби хезмәттән кайткач, ул [[Сибай]] ит эшкәртү комбинатында юридик консультант, аннары Сибайда торак-коммуналь хуҗалык бүлеге җитәкчесе урынбасары, гражданнар оборонасы штабы начальнигы ярдәмчесе булып эшләй. [[1975 ел]]да [[Башкорт дәүләт университеты|Башкорт дәүләт университетының]] юридик факультетына аспирантурага керә. «Башкортстанның Россия составындагы хокукый статусы, XVI—XXI гасырлар» темасына кандидатлык, аннары докторлык диссертациясе яклый. Башка вазыйфалары: БДУ юридик факультеты укытучысы; Башкортостан Республикасы Югары Советында: Секретариат секторы мөдире, Халык мәгарифе, фән, мәдәният, милли һәм халыкара гореф-гадәтләрне саклау, тарихи мирас комиссиясе рәисе.{{Уеп кую|Выравнивание=right|Ширина=280px|Содержание=... «Башҡорт халҡының михнәттәр сигеп, инҡилаптарҙа көрәшеп яулаған дәүләте — Башҡортостан Республикаһы — уның именлегенең гаранты булып тора»|Подпись=''З.И. Йәнекәев''}}[[1995 ел]]дан [[2014 ел|2014 елга кадәр]] — Башкортостан Республикасы Дәүләт җыелышы Закон чыгару палатасы депутаты, Закон чыгару палатасының Урындагы җирле хакимият мәсьәләләре, милләтләр эшләре, иҗтимагый һәм дини берләшмәләр комитеты рәисе; Россия Федерациясенең Европа төбәкләр палатасында (Европа Советы, Страсбург) вәкиле; Башкортостан Республикасы Дәүләт җыелышы Закон чыгару палатасы депутаты, [[Башкортстан Корылтае|Башкортостан Республикасы Дәүләт җыелышы]] Закон чыгару палатасының Закон чыгару, дәүләт төзелеше һәм суд мәсьәләләре комитеты әгъзасы. 2003 елдан-Башкортстан Республикасы Дәүләт Җыелышы — Корылтаеның җирле үзидарә, милләтләр эшләре, иҗтимагый һәм дини берләшмәләр, мәгълүмати сәясәт мәсьәләләре комитеты рәисе. «Бердәм Россия» партиясе әгъзасы. 2014 елдан ул [[Башкортстан Республикасының Конституция Суды|Башкортостан Республикасы Конституция суды]] рәисе. Гаиләсе: хатыны, ике баласы бар. == Хезмәтләре == Янекеев Зөфәр Иргали улы — 200 дән артык фәнни басма авторы. ** Еникеев Зуфар Иргалиевич. Правовой статус Башкортостана в составе России, ХVI — XXI вв. (История и современность) : Дис. … д-ра юрид. наук : 23.00.02 : Москва, 2003 387 c. РГБ ОД, 71:04-12/12-2 ** Конституционно‑правовое развитие Башкортостана. Уфа, 2008. == Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре == * Башкортостан Республикасының мактаулы юристы (2001) * Салават Юлаев ордены (2011) == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} == Сылтамалар == * Йәнекәев Зөфәр Ирғәли улы // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9</nowiki>.{{Тикшерелгән|2|03|2021}} * http://www.bashkortostan.ru/organizations/8133/personnel/15967.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190513054621/https://www.bashkortostan.ru/organizations/8133/personnel/15967.html|date=2019-05-13}} * http://www.vatandash.ru/index.php?article=1056 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925081418/http://vatandash.ru/index.php?article=1056|date=2020-09-25}} * http://www.gsrb.ru:88/MainLeftMenu/Museum/Deputats/3soziv/enikeevzi.php{{Недоступная ссылка|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * http://law.edu.ru/person/person.asp?persID=1121594 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102425/http://law.edu.ru/person/person.asp?persID=1121594|date=2016-03-04}} * http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956324 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180902155743/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956324|date=2018-09-02}} [[Төркем:БДУ укытучылары]] [[Төркем:Юридик фәннәр докторлары]] [[Төркем:Әлифба буенча галимнәр]] [[Төркем:Башкортстанның атказанган юристлары]] [[Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары]] [[Төркем:Баймак районында туганнар]] [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] [[Төркем:1951 елда туганнар]] [[Төркем:4 март көнне туганнар]] pzd6cnrc97of9tu4q98a0ed2n5gxvv4 1 1488504 5838110 5838041 2026-04-27T13:52:45Z Таңһылыу 21598 Таңһылыу [[Бәхәс:Еникеев Зөфәр Иргали улы]] битенең исемен үзгәртте. Яңа исеме: [[Бәхәс:Зөфәр Еникеев]] 5838041 wikitext text/x-wiki {{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Таңһылыу}} {{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Таңһылыу| ил = башкортлар| ил2 =Башкортстан | ил3 = | тема= сәясәт| тема2=шәхес | тема3= }} 1mb2zcs4hv4v6ar7wmpmeq73eghu1pq 5838112 5838110 2026-04-27T13:54:34Z Таңһылыу 21598 5838112 wikitext text/x-wiki {{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Таңһылыу| ил = башкортлар| ил2 =Башкортстан | ил3 = | тема= сәясәт| тема2=шәхес | тема3= }} t2yliqqfuxtcgkcafp1tvqqa8vxtpj3 0 1488512 5838109 2026-04-27T13:52:45Z Таңһылыу 21598 Таңһылыу [[Еникеев Зөфәр Иргали улы]] битенең исемен үзгәртте. Яңа исеме: [[Зөфәр Еникеев]] 5838109 wikitext text/x-wiki #ЮНӘЛТҮ [[Зөфәр Еникеев]] n06fjhbwgq1b9xe16s1pabft2e6k6d8 1 1488513 5838111 2026-04-27T13:52:45Z Таңһылыу 21598 Таңһылыу [[Бәхәс:Еникеев Зөфәр Иргали улы]] битенең исемен үзгәртте. Яңа исеме: [[Бәхәс:Зөфәр Еникеев]] 5838111 wikitext text/x-wiki #ЮНӘЛТҮ [[Бәхәс:Зөфәр Еникеев]] fgr3wjvq60hlnga0lproyt6td4p5680 10 1488514 5838122 2026-04-27T14:33:02Z Frhdkazan 3171 Яңа бит: «001 Golden jackal and azureum flowers in Jim Corbett National Park Photo by Giles Laurent.jpg» 5838122 wikitext text/x-wiki 001 Golden jackal and azureum flowers in Jim Corbett National Park Photo by Giles Laurent.jpg 6hdpfqdaydu90t7obx2boqcbgofyyz2 10 1488515 5838125 2026-04-27T14:36:21Z Frhdkazan 3171 Яңа бит: «Quarry Tool Tutorial for Beginners.webm» 5838125 wikitext text/x-wiki Quarry Tool Tutorial for Beginners.webm q5hqvdlkrjb12zrlqwj39ke0ts1mnwq 14 1488516 5838127 2026-04-27T14:42:13Z Frhdkazan 3171 Яңа бит: «[[Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре]]» 5838127 wikitext text/x-wiki [[Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре]] 0s9r25hezo9s6c623dt5lgn7yc7r5du 14 1488517 5838128 2026-04-27T14:43:10Z Frhdkazan 3171 Яңа бит: «[[Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре]]» 5838128 wikitext text/x-wiki [[Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре]] 0s9r25hezo9s6c623dt5lgn7yc7r5du 6 1488518 5838147 2026-04-27T17:17:28Z Әмир 15082 {{Ирексез лицензияле сурәт |тасвир = Резеда Зәйниева фотосы |чыганак = https://vk.com/rezedagubaeva?ysclid=mohgdviue0248187240&z=photo23372079_457240100%2Fphoto_feed23372079 |ясау вакыты = билгесез |автор = билгесез }} {{Ирексез лицензияле сурәт/НКИ |мәкалә = Резеда Зәйниева |максат = сурәтләү өчен |алмаштыру мөмкинлеге = бар |өстәмә мәгълүмат = юк }} [[Төркем:Сурәтләр:Шәхесләр]] 5838147 wikitext text/x-wiki == Тасвирлама == {{Ирексез лицензияле сурәт |тасвир = Резеда Зәйниева фотосы |чыганак = https://vk.com/rezedagubaeva?ysclid=mohgdviue0248187240&z=photo23372079_457240100%2Fphoto_feed23372079 |ясау вакыты = билгесез |автор = билгесез }} {{Ирексез лицензияле сурәт/НКИ |мәкалә = Резеда Зәйниева |максат = сурәтләү өчен |алмаштыру мөмкинлеге = бар |өстәмә мәгълүмат = юк }} [[Төркем:Сурәтләр:Шәхесләр]] 7pme2bd7qnyfg4q7e8ehr8pky6p9r7j 0 1488519 5838148 2026-04-27T17:17:56Z Әмир 15082 яңа бит ясау 5838148 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Резеда Зәйниева | рәсем = Р.Р.Губаева.jpg | рәсем_зурлыгы = 200px | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = Резеда Рифат кызы Зәйниева | һөнәр = шагыйрә, драматург, тәрҗемәче һәм сценарист | туу датасы = 7.08.1988 | туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{туу җире|Балтач районы|Балтач районында}}, [[Арбор]] | гражданлык = {{байрак|СССР}} [[СССР]]<br/> {{байрак|Россия}} [[РФ]] | милләт = татар | үлем датасы = | үлем җире = | әти = | әни = | ир = | хатын = [[Илгиз Зәйниев]] | балалар = Гәүһәр, Хәйдәр | кул кую = | бүләк һәм премияләр = {{Габдулла Тукай исемендәге премия}} | сайт = [https://vk.com/rezedagubaeva Резеда Зайниева] | башка мәгълүмат = }} {{Фш|Зәйниев}} '''Резеда Зәйниева''', Резеда Рифат кызы Зәйниева, ''кыз фамилиясе'' '''Гобәева''' (''[[1988 ел]]ның [[7 август]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Балтач районы]], [[Арбор]]'') ― шагыйрә, драматург, тәрҗемәче һәм сценарист. [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] лауреаты (2026). == Тәрҗемәи хәле == 1988 елның 7 августында<ref>[https://vk.com/rezedagubaeva Резеда Зайниева Вконтакте]</ref> Татарстан АССР [[Балтач районы]] [[Арбор]] авылында туган. [[Казан федераль университеты]]ның татар филологиясе факультетын «филолог, тәнкыйтьче» белгечлеге буенча тәмамлаган. 2011 елдан [[Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]ның реклама бүлегендә һәм китапханәсендә эшләгән<ref>[https://kamalteatr.ru/about-the-theatre/personalities/rezeda-gubaeva/ Резеда Губаева.] kamalteatr.ru</ref>, 2021 елдан ― [[Татарстан — Яңа Гасыр|«Татарстан-24»]] телеканалында «Туган тел» тапшыруының мөхәррире. 2026 елның гыйнварыннан ― Кәрим Тинчурин исемендәге [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры]]ның әдәби бүлек мөдире<ref>[https://news.rambler.ru/community/55961694-rezeda-gubaeva-stala-zaveduyuschey-literaturnoy-chastyu-tinchurinskogo-teatra/ Резеда Губаева стала заведующей литературной частью Тинчуринского театра.] Реальное время, 28.01.2026{{ref-ru}}</ref>. == Иҗаты == Россия һәм чит ил авторларының әсәрләрен [[татар теле]]нә тәрҗемә итү белән актив шөгыльләнә, аның текстлары буенча татар театрларында, шул исәптән Татарстан Республикасыннан читтә дә спектакльләр куела. Моннан тыш, ул [[Алинә Шәрипҗанова]], [[Эльмира Кәлимуллина]], [[Илгиз Мөхетдинов]], [[Айдар Сөләйманов]], [[Артур Исламов]] һәм башкалар репертуарына кергән 70тән артык җыр авторы. Аны еш кына «Җәлил укулары» халыкара әдәби конкурсы, «Казан тавышлары» театральләштерелгән перформансы, Мәскәүдә Татарстан мәдәнияте көннәре кысаларында «Хыял артыннан» музыкаль спектакле, «Татар кызлары» халыкара конкурсы, республика [[Сабан туе]], «Калеб» иҗат берләшмәсенең юбилей концерты кебек республика һәм шәһәр чараларының сценаристы буларак җәлеп итәләр <ref>''Нурия Фатхуллина''. [https://www.business-gazeta.ru/article/631733 Автор спектакля о «необычном» Тукае: «Без конфликта неинтересно что-то делать».] Бизнес-Онлайн, 2.05.2024{{ref-ru}}</ref>. «Гади була алмый ярату», «Ак юл» җыентыкларын, яшь авторлар белән берлектә «Яңа татар поэзиясы антологиясе»н чыгарган. == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == * 2006 ― «Алтын каләм» республика яшьләр һәм яшүсмерләр матбугаты фестивалендә беренче урын ― ''Габдулла Тукай һәм Муса Җәлил иҗаты турындагы мәкаләләре өчен'' * 2010 ― «Шигъри Сабан туе» конкурсы җиңүчесе * [[Саҗидә Сөләйманова премиясе|Саҗидә Сөләйманова исемендәге премиянең]] ике тапкыр стипендиаты * ТАССРның 100 еллыгына багышланган әдәбият һәм сәнгать әсәрләре иҗат итү өчен ТР Хөкүмәте гранты иясе * 2026 ― [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] ― «Казанга Тукай кайткан» спектакле өчен (''иҗади төркем эчендә'') <ref>''[[Гөлнар Гарифуллина]].'' [https://tatar-inform.tatar/news/gabdulla-tukai-tuuynyn-140-ellygynda-daulat-premiyase-laureatlary-bilgele-buldy-5922684 Габдулла Тукайның 140 еллыгында Дәүләт премиясе лауреатлары билгеле булды.] [[Татар-информ]], 26.04.2026</ref> == Шәхси тормышы == Кияүдә. Ире [[Илгиз Зәйниев|Илгиз Газинур улы Зәйниев]] (1987 елда [[Аксубай районы]]нда туган), [[Камал театры]]ның сәнгать җитәкчесе. Балалары Гәүһәр, Хәйдәр<ref>''[[Мөршидә Кыямова]]''. [https://baltaci.ru/news/mәdәniyat/ilgiz-zyniev-rezidne-zem-karatu-avyir-buldyi-l-yaz Илгиз Зәйниев: Резидәне үземә карату авыр булды, үлә яздым.] [[Интертат]], 12.01.2016</ref>. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} {{Тукай премиясе лауреатлары 2020-еллар}} {{DEFAULTSORT:Зәйниева, Резеда}} [[Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Татар шагыйрьләре]] [[Төркем:Татар драматурглары]] [[Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары]] [[Төркем:Шәхесләр:Камал театры]] [[Төркем:Шәхесләр:Тинчурин театры]] [[Төркем:Тәрҗемәчеләр]] lkeeigcmgpvcqnfjujn4bcb602pjs76 5838154 5838148 2026-04-27T17:34:05Z Әмир 15082 сурәтләү 5838154 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Резеда Зәйниева | рәсем = Р.Р.Губаева.jpg | рәсем_зурлыгы = 200px | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = Резеда Рифат кызы Зәйниева | һөнәр = шагыйрә, драматург, тәрҗемәче һәм сценарист | туу датасы = 7.08.1988 | туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{туу җире|Балтач районы|Балтач районында}}, [[Арбор]] | гражданлык = {{байрак|СССР}} [[СССР]]<br/> {{байрак|Россия}} [[РФ]] | милләт = татар | үлем датасы = | үлем җире = | әти = | әни = | ир = | хатын = [[Илгиз Зәйниев]] | балалар = Гәүһәр, Хәйдәр | кул кую = | бүләк һәм премияләр = {{Габдулла Тукай исемендәге премия}} | сайт = [https://vk.com/rezedagubaeva Резеда Зайниева] | башка мәгълүмат = }} {{Фш|Зәйниев}} '''Резеда Зәйниева''', Резеда Рифат кызы Зәйниева, ''кыз фамилиясе'' '''Гобәева''' (''[[1988 ел]]ның [[7 август]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Балтач районы]], [[Арбор]]'') ― шагыйрә, драматург, тәрҗемәче һәм сценарист. [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] лауреаты (2026). == Тәрҗемәи хәле == 1988 елның 7 августында<ref>[https://vk.com/rezedagubaeva Резеда Зайниева Вконтакте]</ref> Татарстан АССР [[Балтач районы]] [[Арбор]] авылында туган. [[Казан федераль университеты]]ның татар филологиясе факультетын «филолог, тәнкыйтьче» белгечлеге буенча тәмамлаган. 2011 елдан [[Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]ның реклама бүлегендә һәм китапханәсендә эшләгән<ref>[https://kamalteatr.ru/about-the-theatre/personalities/rezeda-gubaeva/ Резеда Губаева.] kamalteatr.ru</ref>, 2021 елдан ― [[Татарстан — Яңа Гасыр|«Татарстан-24»]] телеканалында «Туган тел» тапшыруының мөхәррире. 2026 елның гыйнварыннан ― Кәрим Тинчурин исемендәге [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры]]ның әдәби бүлек мөдире<ref>[https://news.rambler.ru/community/55961694-rezeda-gubaeva-stala-zaveduyuschey-literaturnoy-chastyu-tinchurinskogo-teatra/ Резеда Губаева стала заведующей литературной частью Тинчуринского театра.] Реальное время, 28.01.2026{{ref-ru}}</ref>. == Иҗаты == Россия һәм чит ил авторларының әсәрләрен [[татар теле]]нә тәрҗемә итү белән актив шөгыльләнә, аның текстлары буенча татар театрларында, шул исәптән Татарстан Республикасыннан читтә дә спектакльләр куела. Моннан тыш, ул [[Алинә Шәрипҗанова]], [[Эльмира Кәлимуллина]], [[Илгиз Мөхетдинов]], [[Айдар Сөләйманов]], [[Артур Исламов]] һәм башкалар репертуарына кергән 70тән артык җыр авторы. Аны еш кына «Җәлил укулары» халыкара әдәби конкурсы, «Казан тавышлары» театральләштерелгән перформансы, Мәскәүдә Татарстан мәдәнияте көннәре кысаларында «Хыял артыннан» музыкаль спектакле, «Татар кызлары» халыкара конкурсы, республика [[Сабан туе]], «Калеб» иҗат берләшмәсенең юбилей концерты кебек республика һәм шәһәр чараларының сценаристы буларак җәлеп итәләр <ref>''Нурия Фатхуллина''. [https://www.business-gazeta.ru/article/631733 Автор спектакля о «необычном» Тукае: «Без конфликта неинтересно что-то делать».] Бизнес-Онлайн, 2.05.2024{{ref-ru}}</ref>. «Гади була алмый ярату», «Ак юл» җыентыкларын, яшь авторлар белән берлектә «Яңа татар поэзиясы антологиясе»н чыгарган. == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == [[Файл:Laureates of the Gabdulla Tukai State Prize - 2026.jpg|300px|thumb|right|Татарстан Рәисе [[Рөстәм Миңнеханов]] 2026 елгы Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатларын бүләкли: [[Эмиль Талипов]] (''{{comment|с|сулда}}''), Резеда Зәйниева, [[Айдар Җаббаров]] (''{{comment|у|уңда}}''). 26.04.2026, Камал театры]] * 2006 ― «Алтын каләм» республика яшьләр һәм яшүсмерләр матбугаты фестивалендә беренче урын ― ''Габдулла Тукай һәм Муса Җәлил иҗаты турындагы мәкаләләре өчен'' * 2010 ― «Шигъри Сабан туе» конкурсы җиңүчесе * [[Саҗидә Сөләйманова премиясе|Саҗидә Сөләйманова исемендәге премиянең]] ике тапкыр стипендиаты * ТАССРның 100 еллыгына багышланган әдәбият һәм сәнгать әсәрләре иҗат итү өчен ТР Хөкүмәте гранты иясе * 2026 ― [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] ― «Казанга Тукай кайткан» спектакле өчен (''иҗади төркем эчендә'') <ref>''[[Гөлнар Гарифуллина]].'' [https://tatar-inform.tatar/news/gabdulla-tukai-tuuynyn-140-ellygynda-daulat-premiyase-laureatlary-bilgele-buldy-5922684 Габдулла Тукайның 140 еллыгында Дәүләт премиясе лауреатлары билгеле булды.] [[Татар-информ]], 26.04.2026</ref> == Шәхси тормышы == Кияүдә. Ире [[Илгиз Зәйниев|Илгиз Газинур улы Зәйниев]] (1987 елда [[Аксубай районы]]нда туган), [[Камал театры]]ның сәнгать җитәкчесе. Балалары Гәүһәр, Хәйдәр<ref>''[[Мөршидә Кыямова]]''. [https://baltaci.ru/news/mәdәniyat/ilgiz-zyniev-rezidne-zem-karatu-avyir-buldyi-l-yaz Илгиз Зәйниев: Резидәне үземә карату авыр булды, үлә яздым.] [[Интертат]], 12.01.2016</ref>. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} {{Тукай премиясе лауреатлары 2020-еллар}} {{DEFAULTSORT:Зәйниева, Резеда}} [[Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Татар шагыйрьләре]] [[Төркем:Татар драматурглары]] [[Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары]] [[Төркем:Шәхесләр:Камал театры]] [[Төркем:Шәхесләр:Тинчурин театры]] [[Төркем:Тәрҗемәчеләр]] h2ihr7yvz8mv2zx5ytl7uvf2uhn1c27 5838205 5838154 2026-04-27T20:04:49Z Әмир 15082 викиләштерү 5838205 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Резеда Зәйниева | рәсем = Р.Р.Губаева.jpg | рәсем_зурлыгы = 200px | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = Резеда Рифат кызы Зәйниева | һөнәр = шагыйрә, драматург, тәрҗемәче һәм сценарист | туу датасы = 7.08.1988 | туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{туу җире|Балтач районы|Балтач районында}}, [[Арбор]] | гражданлык = {{байрак|СССР}} [[СССР]]<br/> {{байрак|Россия}} [[РФ]] | милләт = татар | үлем датасы = | үлем җире = | әти = | әни = | ир = | хатын = [[Илгиз Зәйниев]] | балалар = Гәүһәр, Хәйдәр | кул кую = | бүләк һәм премияләр = {{Габдулла Тукай исемендәге премия}} | сайт = [https://vk.com/rezedagubaeva Резеда Зайниева] | башка мәгълүмат = }} {{Фш|Зәйниев}} '''Резеда Зәйниева''', Резеда Рифат кызы Зәйниева, ''кыз фамилиясе'' '''Гобәева''' (''[[1988 ел]]ның [[7 август]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Балтач районы (Татарстан)|Балтач районы]], [[Арбор]]'') ― шагыйрә, драматург, тәрҗемәче һәм сценарист. [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] лауреаты (2026). == Тәрҗемәи хәле == 1988 елның 7 августында<ref>[https://vk.com/rezedagubaeva Резеда Зайниева Вконтакте]</ref> Татарстан АССР [[Балтач районы (Татарстан)|Балтач районы]] [[Арбор]] авылында туган. [[Казан федераль университеты]]ның татар филологиясе факультетын «филолог, тәнкыйтьче» белгечлеге буенча тәмамлаган. 2011 елдан [[Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]ның реклама бүлегендә һәм китапханәсендә эшләгән<ref>[https://kamalteatr.ru/about-the-theatre/personalities/rezeda-gubaeva/ Резеда Губаева.] kamalteatr.ru</ref>, 2021 елдан ― [[Татарстан — Яңа Гасыр|«Татарстан-24»]] телеканалында «Туган тел» тапшыруының мөхәррире. 2026 елның гыйнварыннан ― Кәрим Тинчурин исемендәге [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры]]ның әдәби бүлек мөдире<ref>[https://news.rambler.ru/community/55961694-rezeda-gubaeva-stala-zaveduyuschey-literaturnoy-chastyu-tinchurinskogo-teatra/ Резеда Губаева стала заведующей литературной частью Тинчуринского театра.] Реальное время, 28.01.2026{{ref-ru}}</ref>. == Иҗаты == Россия һәм чит ил авторларының әсәрләрен [[татар теле]]нә тәрҗемә итү белән актив шөгыльләнә, аның текстлары буенча татар театрларында, шул исәптән Татарстан Республикасыннан читтә дә спектакльләр куела. Моннан тыш, ул [[Алинә Шәрипҗанова]], [[Эльмира Кәлимуллина]], [[Илгиз Мөхетдинов]], [[Айдар Сөләйманов]], [[Артур Исламов]] һәм башкалар репертуарына кергән 70тән артык җыр авторы. Аны еш кына «Җәлил укулары» халыкара әдәби конкурсы, «Казан тавышлары» театральләштерелгән перформансы, Мәскәүдә Татарстан мәдәнияте көннәре кысаларында «Хыял артыннан» музыкаль спектакле, «Татар кызлары» халыкара конкурсы, республика [[Сабан туе]], «Калеб» иҗат берләшмәсенең юбилей концерты кебек республика һәм шәһәр чараларының сценаристы буларак җәлеп итәләр <ref>''Нурия Фатхуллина''. [https://www.business-gazeta.ru/article/631733 Автор спектакля о «необычном» Тукае: «Без конфликта неинтересно что-то делать».] Бизнес-Онлайн, 2.05.2024{{ref-ru}}</ref>. «Гади була алмый ярату», «Ак юл» җыентыкларын, яшь авторлар белән берлектә «Яңа татар поэзиясы антологиясе»н чыгарган. == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == [[Файл:Laureates of the Gabdulla Tukai State Prize - 2026.jpg|300px|thumb|right|Татарстан Рәисе [[Рөстәм Миңнеханов]] 2026 елгы Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатларын бүләкли: [[Эмиль Талипов]] (''{{comment|с|сулда}}''), Резеда Зәйниева, [[Айдар Җаббаров]] (''{{comment|у|уңда}}''). 26.04.2026, Камал театры]] * 2006 ― «Алтын каләм» республика яшьләр һәм яшүсмерләр матбугаты фестивалендә беренче урын ― ''Габдулла Тукай һәм Муса Җәлил иҗаты турындагы мәкаләләре өчен'' * 2010 ― «Шигъри Сабан туе» конкурсы җиңүчесе * [[Саҗидә Сөләйманова премиясе|Саҗидә Сөләйманова исемендәге премиянең]] ике тапкыр стипендиаты * ТАССРның 100 еллыгына багышланган әдәбият һәм сәнгать әсәрләре иҗат итү өчен ТР Хөкүмәте гранты иясе * 2026 ― [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] ― «Казанга Тукай кайткан» спектакле өчен (''иҗади төркем эчендә'') <ref>''[[Гөлнар Гарифуллина]].'' [https://tatar-inform.tatar/news/gabdulla-tukai-tuuynyn-140-ellygynda-daulat-premiyase-laureatlary-bilgele-buldy-5922684 Габдулла Тукайның 140 еллыгында Дәүләт премиясе лауреатлары билгеле булды.] [[Татар-информ]], 26.04.2026</ref> == Шәхси тормышы == Кияүдә. Ире [[Илгиз Зәйниев|Илгиз Газинур улы Зәйниев]] (1987 елда [[Аксубай районы]]нда туган), [[Камал театры]]ның сәнгать җитәкчесе. Балалары Гәүһәр, Хәйдәр<ref>''[[Мөршидә Кыямова]]''. [https://baltaci.ru/news/mәdәniyat/ilgiz-zyniev-rezidne-zem-karatu-avyir-buldyi-l-yaz Илгиз Зәйниев: Резидәне үземә карату авыр булды, үлә яздым.] [[Интертат]], 12.01.2016</ref>. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} {{Тукай премиясе лауреатлары 2020-еллар}} {{DEFAULTSORT:Зәйниева, Резеда}} [[Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Татар шагыйрьләре]] [[Төркем:Татар драматурглары]] [[Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары]] [[Төркем:Шәхесләр:Камал театры]] [[Төркем:Шәхесләр:Тинчурин театры]] [[Төркем:Тәрҗемәчеләр]] 8fj2udgmyxnsq8qvougptwvscbh3sqh 0 1488520 5838158 2026-04-27T17:41:00Z Әмир 15082 яңа бит ясау 5838158 wikitext text/x-wiki '''Зәйниев''' ― фамилия. * [[Илгиз Зәйниев]] (1987), язучы, драматург, режиссер. ---- ;Зәйниева * [[Резеда Зәйниева]] (''Гобәева''; 1988), шагыйрә, драматург, тәрҗемәче һәм сценарист. == Моны да карагыз == * '''[[Зәйнуллин]]''' {{күп мәгънәле}}[[Төркем:Фамилияләр]] 3aogepvnf5y30nqui05ldlvrh088sl8 0 1488521 5838160 2026-04-27T17:42:59Z Әмир 15082 [[Резеда Зәйниева]] битенә юнәлтү 5838160 wikitext text/x-wiki #юнәлтү[[Резеда Зәйниева]] 444zqrm0or5kyqtxya89228v35grii5 0 1488522 5838174 2026-04-27T18:16:55Z Әмир 15082 Әмир юнәлтү аша [[Сөләйман Янекәев]] сәхифәсен [[Сөләйман Еникиев]] итеп күчерде: Исемендә хата 5838174 wikitext text/x-wiki #ЮНӘЛТҮ [[Сөләйман Еникиев]] 9vvpu14zsse8kd63q23cs7iy1dcgf2n 0 1488523 5838191 2026-04-27T19:12:45Z Әмир 15082 [[Лилия Гыйбадуллина]] битенә юнәлтү 5838191 wikitext text/x-wiki #юнәлтү[[Лилия Гыйбадуллина]] 3g0276lyz1lu1jq2h5novkmg4kdbw1h 0 1488524 5838200 2026-04-27T19:57:52Z Әмир 15082 [[Алабуга Суворов хәрби училищесы]] битенә юнәлтү 5838200 wikitext text/x-wiki #юнәлтү[[Алабуга Суворов хәрби училищесы]] hn1so5dko6xd6jax2habelnku9gc695