Wikipedia ttwiki https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Медиа Махсус Бәхәс Кулланучы Кулланучы бәхәсе Википедия Википедия бәхәсе Файл Файл бәхәсе МедиаВики МедиаВики бәхәсе Калып Калып бәхәсе Ярдәм Ярдәм бәхәсе Төркем Төркем бәхәсе Портал Портал бәхәсе TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Фән 0 11789 5839142 5838253 2026-05-02T22:33:24Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5839142 wikitext text/x-wiki {{мәгънәләр|Фән (мәгънәләр)}} {{УК}} '''Фән''': * [[табигать]] серләренә үтеп керүне, аны объектив рәвештә сурәтләүгә һәм закончалыкларын билгеләүгә һәм яңа [[белем]] тудыруга юнәлдерелгән [[кеше]] алып барган эшчәнлегенең аерым төре, * [[Белем икътисады]]ның нигезе булган [[фәнни тикшеренү]]ләр нәтиҗәсендә билгеле булган белем ([[факт]]лар, аларның [[система]]лаштырылуы, [[гипотеза]]лар һәм [[гөман]]нар). == Фән тарихы == [[Язу]]ның үсеше белән [[борынгы дөнья]] вәкилләрендә табигать, [[җәмгыять]] һәм кеше турында эмпирик белем туплана башлана, [[математика]], [[логика]], [[геометрия]], [[астрономия]], [[медицина]] яралгылары барлыкка килә. Бүгенге көн [[галим]]нәренең элгәрләре булып [[хакыйкать]] эзләү һәм [[уйлану]]лар төп [[шөгыль]]ләре булган [[Борынгы Греция]] һәм [[Борынгы Рим|Рим]] [[фәлсәфәче]]ләре булалар. Борынгы Грециядә белемне төркемләштерү вариантлары килеп чыга. Бугенге рәвештәге фән [[XVI гасыр|XVI]]—[[XVII гасыр]]ларда оеша башлый, [[мәгърифәтчелек чоры]]нда аеруча популярлаша. Үзенең тарихи үсеше барышында ул [[техника]] һәм [[технология]] кысалары тышына чыга. Фән җәмгыятькә һәм мәдәнияткә һәр яктан [[тәэсир]] итүче иҗтимагый һәм гуманитар яктан әһәмиятле [[:Төркем:Иҗтимагый институтлар|иҗтимагый институт]]ка әверелә. == Фән өлкәләре == {{seealso|Төркем:Фәннәр|en:Category:Scientific disciplines|ru:Категория:Научные дисциплины}} {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q2465832} |section= |sort=label |columns=label:исем,description:тасвир,p279,p2578,p527}} {| class='wikitable sortable' ! исем ! тасвир ! нәрсәнең ассыйныфы ! өйрәнелгән тармак ! нәрсәдән тора |- | ''[[:d:Q123224658|Auditory Steady-State Response]]'' | | ''[[:d:Q160289|ишетү]]'' | | |- | ''[[:d:Q116780261|Bedrijfshuishoudkunde]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q832038|Betriebspädagogik]]'' | | [[мәгариф]] | | |- | ''[[:d:Q9191274|Chronofarmakologia]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q2092031|Cultuurhistorie]]'' | | ''[[:d:Q1870019|spatial science]]'' | | |- | ''[[:d:Q114728600|Designgeschichte]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q4167256|Dostoïevistique]]'' | | | [[Фёдор Достоевский|Федор Достоевский]] | |- | ''[[:d:Q12354141|Edition Science]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q137780862|Epistemocriticism]]'' | | ''[[:d:Q208217|әдәбият белеме]]'' | | |- | ''[[:d:Q124429869|Erziehungswissenschaft und Bildungsforschung]]'' | | [[гуманитар фәннәр]] | | ''[[:d:Q7922|педагогика]]''<br/>''[[:d:Q861399|белем бирү өлкәсе тикшеренүләре]]'' |- | ''[[:d:Q122889015|Escola Paulística]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q96378186|Formal linguistics]]'' | | [[Tel beleme|тел белеме]] | | |- | ''[[:d:Q2185393|Gamma sciences]]'' | | фән | | |- | ''[[:d:Q1541210|Gradient-index optics]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q124649606|Hylistics]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q125321110|Landhuishoudkunde]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q12323648|Landinspektørvidenskab]]'' | | ''[[:d:Q619798|геоматика]]'' | | |- | ''[[:d:Q10334603|Mantike]]'' | | | ''[[:d:Q1120735|omen]]'' | |- | ''[[:d:Q1420638|Mathetics]]'' | | | [[белем алу]] | |- | ''[[:d:Q58579971|Medienforschung]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q12772335|Nautika]]'' | | ''[[:d:Q800218|Bahari]]'' | | |- | ''[[:d:Q3347121|Néologie]]'' | | [[лексикология]] | | |- | ''[[:d:Q56297988|Organisationspädagogik]]'' | | ''[[:d:Q7922|педагогика]]''<br/>''[[:d:Q2029930|organizational studies]]'' | | |- | ''[[:d:Q2056311|Pastoral psychology]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q137366993|Politics, Administration & International Relations]]'' | | ''[[:d:Q189533|гыйльми дәрәҗә]]'' | | |- | ''[[:d:Q529618|Polizeiwissenschaft]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q137646870|Santali linguistics]]'' | | [[Tel beleme|тел белеме]] | | |- | ''[[:d:Q12054298|Self-defense]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q1511082|Social Justice Research]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q903491|Studies of literary versions]]'' | | ''[[:d:Q15473066|textual scholarship]]'' | ''[[:d:Q5421766|expurgation]]'' | |- | ''[[:d:Q137613660|Survival epidemiology]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q6868389|Systems_analysis]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q7834112|Transformative research]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q109450440|Verplegingswetenschappen]]'' | | ''[[:d:Q843601|сәламәтлек фәннәре]]'' | ''[[:d:Q31207|сәламәтлекне саклау]]''<br/>''[[:d:Q121176|nursing]]'' | |- | ''[[:d:Q136918332|Weld metallurgy]]'' | | ''[[:d:Q5750455|physical metallurgy]]'' | ''[[:d:Q136905156|Weld metal]]''<br/>''[[:d:Q136905101|welded joint]]''<br/>''[[:d:Q2137729|heat-affected zone]]''<br/>[[металлургия]] | |- | ''[[:d:Q1262192|XX гасыр фәлсәфәсе]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q112612608|ancient science]]'' | | ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]'' | | |- | ''[[:d:Q567558|anomalistics]]'' | | | ''[[:d:Q567555|аномалия]]'' | ''[[:d:Q219611|уфология]]''<br/>[[криптозоология]]<br/>''[[:d:Q179098|парапсихология]]'' |- | ''[[:d:Q102357321|arts]]'' | | | | ''[[:d:Q208217|әдәбият белеме]]'' |- | ''[[:d:Q135920258|asymptotic geometry]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q122966731|attoscience]]'' | | фән | | ''[[:d:Q4119076|attophysics]]''<br/>''[[:d:Q39081418|attochemistry]]'' |- | ''[[:d:Q10859046|audio-psycho-phonology]]'' | | ''[[:d:Q538904|гамәли психология]]'' | | |- | ''[[:d:Q56699723|benign paroxysmal positional vertigo]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q136509644|biological sciences]]'' | | ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]'' | | ''[[:d:Q168091|хайваннар турында фәннәр]]''<br/>''[[:d:Q1587903|human science]]''<br/>''[[:d:Q119387958|үсемлек белеме]]'' |- | ''[[:d:Q13053737|branch of psychotherapy]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q15305550|carbon sequestration]]'' | | ''[[:d:Q41491|углерод газын тоту һәм саклау]]'' | | |- | ''[[:d:Q1741945|childhood studies]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q124850526|creativity studies]]'' | | [[психология]]<br/>[[социология]]<br/>''[[:d:Q2029930|organizational studies]]''<br/>''[[:d:Q2414942|менеджмент фәне]]'' | ''[[:d:Q170658|иҗат]]'' | |- | ''[[:d:Q113801503|cross-cultural marketing]]'' | | [[маркетинг]] | | |- | ''[[:d:Q3005917|cryptogamic botany]]'' | | [[ботаника]] | ''[[:d:Q333458|cryptogam]]'' | |- | ''[[:d:Q1430062|cryptology]]'' | | ''[[:d:Q28797|гамәли фән]]'' | | ''[[:d:Q897511|cryptanalysis]]''<br/>''[[:d:Q8789|криптография]]'' |- | ''[[:d:Q115515170|curriculum research]]'' | | ''[[:d:Q861399|белем бирү өлкәсе тикшеренүләре]]'' | | |- | ''[[:d:Q108552786|digital human sciences]]'' | | ''[[:d:Q1026962|цифрлы гуманитар фәннәр]]'' | | |- | ''[[:d:Q16246050|digital scholarship]]'' | | ''[[:d:Q17079481|scholarly method]]''<br/>''[[:d:Q7432048|scholarly communication]]''<br/>''[[:d:Q199655|китапханәчелек]]'' | | ''[[:d:Q111252364|digital scholarship project]]'' |- | ''[[:d:Q5333231|ecological energetics]]'' | | ''[[:d:Q719597|энергетика]]'' | | |- | ''[[:d:Q1994541|edukinesiologie]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q3076155|ekistics]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q25584060|energy development]]'' | | ''[[:d:Q77590|төзелеш инженериясе]]'' | | |- | ''[[:d:Q17105245|ethnolichenology]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q5769081|experimental science]]'' | | фән | | |- | ''[[:d:Q1202243|exploration geophysics]]'' | | [[геофизика]]<br/>''[[:d:Q853915|файдалы казылмалар геологиясе]]'' | | |- | ''[[:d:Q5421634|exposure science]]'' | | | ''[[:d:Q26897695|impact of the environment]]''<br/>''[[:d:Q2574087|health effect]]'' | |- | ''[[:d:Q108582043|extreme event attribution]]'' | | ''[[:d:Q900584|attribution]]''<br/>[[климатология]] | | |- | ''[[:d:Q1438259|forest botany]]'' | | ''[[:d:Q19924411|урман белеме]]'' | | |- | ''[[:d:Q113976600|galenics]]'' | | ''[[:d:Q614304|фармация]]'' | | |- | ''[[:d:Q4475737|general game playing]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q135415928|genetic sociology of law]]'' | | ''[[:d:Q847034|хокук социологиясе]]'' | [[хокук]] | |- | ''[[:d:Q3107858|gitology]]'' | | [[геология]] | ''[[:d:Q3124531|Gîte minéral]]'' | |- | ''[[:d:Q131557284|gueuzology]]'' | | ''[[:d:Q1925986|зитология]]'' | ''[[:d:Q1520229|гёз]]'' | |- | ''[[:d:Q1030089|gyógypedagógiai gerontológia]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q3123542|géophysique interne]]'' | | [[геофизика]] | | |- | ''[[:d:Q124877263|halieutics]]'' | | | [[балык тоту]] | |- | ''[[:d:Q2801995|handschriftkunde]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q58231032|heavy mineral analysis]]'' | | [[геология]] | | |- | ''[[:d:Q1980817|historical architectural engineering]]'' | | ''[[:d:Q150737|архитектур инженерия]]'' | | |- | ''[[:d:Q65928774|historical science]]'' | | ''[[:d:Q1587903|human science]]''<br/>''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]'' | [[үткән]] | ''[[:d:Q23498|археология]]''<br/>''[[:d:Q338|космология]]''<br/>[[геология]]<br/>''[[:d:Q840400|эволюцион биология]]''<br/>''[[:d:Q7205|палеонтология]]'' |- | ''[[:d:Q138296549|history of Earth's climate]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q125875373|holistic psychology]]'' | | [[психология]] | | |- | ''[[:d:Q1587903|human science]]'' | | ''[[:d:Q33122512|гуманитар һәм социаль фәннәр]]'' | ''[[:d:Q3769299|кешенең үз-үзен тотышы]]''<br/>''[[:d:Q339557|кеше биологиясе]]'' | [[антропология]]<br/>''[[:d:Q6007197|human engineering]]''<br/>''[[:d:Q339557|кеше биологиясе]]''<br/>''[[:d:Q720858|җәмгыять экологиясе]]''<br/>''[[:d:Q5938602|Human systems engineering]]''<br/>''[[:d:Q175002|үсеш психологиясе]]'' |- | ''[[:d:Q3378584|humanitarian pharmacy]]'' | | ''[[:d:Q614304|фармация]]''<br/>''[[:d:Q826745|гуманитар ярдәм]]'' | | |- | ''[[:d:Q124423648|idiobotany]]'' | | [[ботаника]] | | |- | ''[[:d:Q65939664|ketamine in depression]]'' | | ''[[:d:Q2075049|нейропсихофармакология]]'' | ''[[:d:Q243547|(RS)-ketamine]]''<br/>[[депрессия]] | |- | ''[[:d:Q138744894|local government law]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q6723726|machine perception]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q4268034|meadow management]]'' | | ''[[:d:Q113548818|Futterwirtschaft]]'' | [[болын]] | |- | ''[[:d:Q6822342|metabolic flux analysis]]'' | | ''[[:d:Q16335159|флаксомика]]'' | | |- | ''[[:d:Q55653436|methodology of cognition sciences]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q3378585|military pharmacy]]'' | | ''[[:d:Q614304|фармация]]'' | | |- | ''[[:d:Q1941909|model-driven engineering]]'' | | ''[[:d:Q682496|системотехника]]''<br/>''[[:d:Q80993|software engineering]]'' | ''[[:d:Q1925081|meta-modeling]]''<br/>''[[:d:Q258040|model transformation]]'' | |- | ''[[:d:Q129265953|momiology]]'' | | фән | ''[[:d:Q43616|мумия]]'' | |- | ''[[:d:Q12038551|monasteriology]]'' | | ''[[:d:Q1066186|фән тарихы]]'' | ''[[:d:Q44613|кәшишханә]]'' | |- | ''[[:d:Q136228543|mountain hydrology]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q120329833|multiplicity]]'' | | ''[[:d:Q2914894|phenomenological psychology]]'' | | ''[[:d:Q6817504|mental world]]''<br/>''[[:d:Q6935011|plurality]]''<br/>''[[:d:Q18657|кемлекнең диссатсиятив бозылышы]]''<br/>''[[:d:Q2166675|tulpa]]'' |- | ''[[:d:Q1213359|mummy research]]'' | | ''[[:d:Q23498|археология]]'' | ''[[:d:Q43616|мумия]]'' | |- | ''[[:d:Q3053334|nautical science]]'' | | фән | ''[[:d:Q349613|sea shipping]]'' | |- | ''[[:d:Q4316669|necropolis studies]]'' | | ''[[:d:Q1066186|фән тарихы]]''<br/>''[[:d:Q5633897|tourist]]'' | ''[[:d:Q200141|necropolis]]''<br/>[[зират]] | |- | ''[[:d:Q1044094|oligofrenopedagogy]]'' | | ''[[:d:Q7922|педагогика]]'' | | |- | ''[[:d:Q127220291|ombrology]]'' | | [[метеорология]] | [[яңгыр]] | |- | ''[[:d:Q2312402|organopotassium chemistry]]'' | | ''[[:d:Q237200|металлорганик химия]]'' | | |- | ''[[:d:Q126478478|paleocheloniology]]'' | | ''[[:d:Q7205|палеонтология]]''<br/>''[[:d:Q24002214|хелонология]]''<br/>''[[:d:Q106099227|палеогерпетология]]'' | ''[[:d:Q223044|Testudines]]''<br/>''[[:d:Q16114972|Testudinata]]'' | |- | ''[[:d:Q132127029|paléo-généalogie]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q138307594|parliamentary ethnography]]'' | | ''[[:d:Q135271807|сәясәт этнографиясе]]'' | | |- | ''[[:d:Q131844097|permacomputing]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q7180824|pharmacy practice]]'' | | ''[[:d:Q614304|фармация]]'' | | |- | ''[[:d:Q12568274|physical electronics]]'' | | [[электроника]] | | |- | ''[[:d:Q55587445|physical fluid dynamics]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q12397798|pleremática]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q3332138|point mechanics]]'' | | [[классик механика]]<br/>[[теоретик механика]] | ''[[:d:Q1621273|кисәкчек]]'' | ''[[:d:Q188715|статистик механика]]'' |- | ''[[:d:Q1192040|politics of Europe]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q11995981|politisk ledelse]]'' | | [[менеджмент]] | | |- | ''[[:d:Q133897036|predictive science]]'' | | фән | | |- | ''[[:d:Q12046735|premuseology]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q1550689|primary school pedagogy]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q7249400|project engineering]]'' | | [[инженерлык]] | | |- | ''[[:d:Q23582628|provenance]]'' | | [[геология]] | | |- | ''[[:d:Q124371317|public mental health]]'' | | [[Халык сәламәтлелеге|җәмгыять сәламәтлеге]] | | |- | ''[[:d:Q199687|remote sensing]]'' | | ''[[:d:Q29693713|gathering of information]]'' | | |- | ''[[:d:Q115756137|rhinotopy]]'' | | | ''[[:d:Q1054094|olfactory system]]'' | |- | ''[[:d:Q26710929|security science]]'' | | ''[[:d:Q1587903|human science]]''<br/>''[[:d:Q5769133|Factual science]]'' | ''[[:d:Q10566551|куркынычсызлык]]'' | |- | ''[[:d:Q109000697|sensometrics]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q30337832|signalistics]]'' | | [[семиотика]] | ''[[:d:Q1211272|signage]]''<br/>''[[:d:Q7512608|signage system]]''<br/>''[[:d:Q114415167|wayfinding]]'' | |- | ''[[:d:Q124370962|social pharmacy]]'' | | ''[[:d:Q614304|фармация]]''<br/>[[Халык сәламәтлелеге|җәмгыять сәламәтлеге]] | | |- | ''[[:d:Q139582272|socio-environmental science]]'' | | [[социология]]<br/>''[[:d:Q5381367|әйләнә-тирә мохит шартларын тикшерү]]'' | [[җәмгыять]]<br/>[[әйләнә-тирә мохит]] | |- | ''[[:d:Q56320670|source to sink]]'' | | ''[[:d:Q205768|седиментология]]'' | | |- | ''[[:d:Q137918437|spatial information science]]'' | | ''[[:d:Q16387|information science]]''<br/>''[[:d:Q1870019|spatial science]]'' | | |- | ''[[:d:Q1870019|spatial science]]'' | | [[җирне өйрәнүче фәннәр]] | | ''[[:d:Q816425|surveying]]''<br/>''[[:d:Q124468378|geoinformation science]]''<br/>''[[:d:Q182468|гидрография]]''<br/>''[[:d:Q42515|картография]]''<br/>''[[:d:Q918779|геоинформатика]]''<br/>[[геодезия]]<br/>''[[:d:Q619798|геоматика]]''<br/>''[[:d:Q6083625|spatial informatics]]'' |- | ''[[:d:Q7604415|statistical signal processing]]'' | | ''[[:d:Q208163|signal processing]]'' | | |- | ''[[:d:Q2490619|structuuranalyse]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q28666741|study of Jangar]]'' | | ''[[:d:Q4210217|Kalmykology]]'' | [[Җаңһар (эпос)]] | |- | ''[[:d:Q1807978|suicidology]]'' | | | [[үз-үзенә кул салу]] | |- | ''[[:d:Q23001701|technics]]'' | | [[технология]] | | |- | ''[[:d:Q105296981|the study of thermal baths]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q134987139|theobromatology]]'' | | фән<br/>[[үсемлекләр систематикасы]]<br/>''[[:d:Q125975922|ology]]''<br/>''[[:d:Q119387958|үсемлек белеме]]'' | ''[[:d:Q162078|Theobroma]]''<br/>''[[:d:Q42385|какао агачы]]''<br/>[[шоколад]] | |- | ''[[:d:Q637916|universology]]'' | | фән | | |- | ''[[:d:Q7900162|urban science]]'' | | ''[[:d:Q69883|шәһәр төзү]]'' | | |- | ''[[:d:Q999272|variational sociolinguistics]]'' | | [[Tel beleme|тел белеме]] | [[тел вариантлары]]<br/>''[[:d:Q1130761|variation]]'' | |- | ''[[:d:Q123224689|vecto-electronystamography]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q2419912|verkeersregeltechniek]]'' | | ''[[:d:Q1640676|traffic engineering]]'' | | |- | ''[[:d:Q7936208|vision science]]'' | | ''[[:d:Q113129180|офтальмология һәм оптометрия]]'' | | |- | ''[[:d:Q1754430|volkerpsychologie]]'' | | [[психология]]<br/>''[[:d:Q43455|этнология]]'' | | |- | ''[[:d:Q629107|work studies]]'' | | ''[[:d:Q1665984|дисциплинаара фәнни тикшеренү өлкәсе]]'' | | |- | ''[[:d:Q56313174|wound care]]'' | | ''[[:d:Q121176|nursing]]'' | | |- | ''[[:d:Q125851756|Études maurrassiennes]]'' | | | ''[[:d:Q3852964|Maurrassisme]]'' | |- | ''[[:d:Q138987368|Ödematologie]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q1357314|Ай геодезиясе]]'' | | | | |- | [[Европа Берлеге]] | | | | ''[[:d:Q67147037|external border of the European Union]]'' |- | ''[[:d:Q131828209|Костомарознавство]]'' | | [[тарихнамә]] | | |- | ''[[:d:Q112031785|Кояш-Җир бәйләнеше]]'' | | [[геофизика]]<br/>''[[:d:Q37547|астрофизика]]'' | ''[[:d:Q17996169|кояш нурланышы]]''<br/>[[кояш җиле]]<br/>''[[:d:Q11547|космик нурланыш]]'' | |- | ''[[:d:Q56373415|Украина дәүләте һәм хокукы тарихы]]'' | | ''[[:d:Q210701|Төркем:Украина тарихы]]'' | | |- | ''[[:d:Q130236362|авиацион климатология]]'' | | ''[[:d:Q28797|гамәли фән]]''<br/>[[климатология]] | | |- | ''[[:d:Q2555318|автоматик фикерләү]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q132731824|авыл хуҗалыгы икътисады]]'' | | [[Икътисад (фән)|икътисад]]<br/>''[[:d:Q3606845|agricultural science]]'' | [[авыл хуҗалыгы]] | |- | [[агрономия]] | | ''[[:d:Q3606845|agricultural science]]''<br/>''[[:d:Q110252479|crop and pasture production]]'' | [[Яшелчә культуралары|яшелчә]]<br/>[[авыл хуҗалыгы]] | |- | ''[[:d:Q115473241|агротехнология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q12076675|агрофизиология]]'' | авыл хуҗалыгы үсемлекләренең экологик физиологиясе | | | |- | ''[[:d:Q2356802|агымнар теориясе]]'' | | | ''[[:d:Q2356798|агым]]'' | |- | ''[[:d:Q98073976|агынты суларны күзәтү]]'' | | ''[[:d:Q2143522|мониторинг]]''<br/>''[[:d:Q114862363|environmental surveillance]]'' | ''[[:d:Q12438936|poliovirus]]''<br/>''[[:d:Q193447|аденовируслар]]''<br/>''[[:d:Q1907818|Mastadenovirus]]''<br/>''[[:d:Q752185|Astrovirus]]''<br/>''[[:d:Q1026758|Caliciviridae]]''<br/>''[[:d:Q1142751|norovirus]]''<br/>''[[:d:Q7421020|Sapovirus]]''<br/>[[коронавируслар]]<br/>''[[:d:Q15149715|Cryptosporidiidae]]''<br/>''[[:d:Q133078|Cryptosporidium]]''<br/>''[[:d:Q380136|Enterobacteriaceae]]''<br/>''[[:d:Q150839|Salmonella]]''<br/>''[[:d:Q311055|Escherichia]]''<br/>''[[:d:Q46305|Filoviridae]]''<br/>''[[:d:Q5331908|Ebolavirus]]''<br/>''[[:d:Q1331256|Flaviviridae]]''<br/>''[[:d:Q1165479|Flavivirus]]''<br/>''[[:d:Q5731858|Hepeviridae]]''<br/>''[[:d:Q24718671|Orthohepevirus]]''<br/>''[[:d:Q149348|Herpesviridae]]''<br/>''[[:d:Q23044105|Hexamitidae]]''<br/>''[[:d:Q1469628|Giardia]]''<br/>''[[:d:Q69848812|Matonaviridae]]''<br/>''[[:d:Q9055203|Papillomaviridae]]''<br/>''[[:d:Q13210344|Parvoviridae]]''<br/>''[[:d:Q936600|Picornavirus]]''<br/>''[[:d:Q519796|Enterovirus]]''<br/>''[[:d:Q4346377|Parechovirus]]''<br/>''[[:d:Q1943460|Hepatovirus]]''<br/>''[[:d:Q1778010|Kobuvirus]]''<br/>''[[:d:Q18814482|Cosavirus]]''<br/>''[[:d:Q18814698|Salivirus]]''<br/>''[[:d:Q948421|Poxviridae]]''<br/>''[[:d:Q910576|Sedoreoviridae]]''<br/>''[[:d:Q189308|retrovirus]]''<br/>''[[:d:Q1413137|Togaviridae]]'' | |- | ''[[:d:Q2362817|аддиктология]]'' | | ''[[:d:Q843601|сәламәтлек фәннәре]]'' | [[аддикция]]<br/>''[[:d:Q182413|non-controlled substance abuse]]''<br/>''[[:d:Q3378593|substance dependence]]'' | |- | ''[[:d:Q100248755|азык-төлек токсикологиясе]]'' | | ''[[:d:Q1637030|ризык фәне]]'' | ''[[:d:Q184651|токсин]]'' | |- | ''[[:d:Q7498888|акология]]'' | | [[медицина]] | | |- | ''[[:d:Q258731|актинометрия]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q4674725|акустик океанография]]'' | | ''[[:d:Q43518|океанография]]'' | | |- | ''[[:d:Q4674681|акустик экология]]'' | | [[экология]] | | |- | ''[[:d:Q12527947|акустоэлектроника]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q50122569|алгоритмик үтә күренмәлелек]]'' | | ''[[:d:Q2798912|accountability]]''<br/>''[[:d:Q535347|transparency]]'' | | |- | ''[[:d:Q13636890|алгоритмика]]'' | | | [[алгоритм]]<br/>''[[:d:Q175263|бирелмәләр төзелеше]]'' | ''[[:d:Q50122285|algorithmic accountability]]''<br/>''[[:d:Q50122569|алгоритмик үтә күренмәлелек]]''<br/>''[[:d:Q141495|математик оптимизация]]''<br/>''[[:d:Q333464|алгоритмнар анализы]]'' |- | ''[[:d:Q519888|аллометрия]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q115690351|анархизм географиясе]]'' | | [[география]] | [[анархизм]] | |- | ''[[:d:Q29917753|анархизм өйрәнүләре]]'' | | ''[[:d:Q1143546|культурология]]'' | [[анархизм]] | |- | ''[[:d:Q11015354|анемология]]'' | | [[метеорология]] | | |- | ''[[:d:Q2863444|аромакология]]'' | | ''[[:d:Q206202|ароматерапия]]'' | ''[[:d:Q485537|ис]]'' | |- | ''[[:d:Q9160239|аромакология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q106131084|астровирусология]]'' | | [[астрономия]]<br/>[[вирусология]] | | |- | ''[[:d:Q98072944|астрогеофизика]]'' | | ''[[:d:Q14632398|физик фәннәр]]''<br/>[[астрономия]]<br/>[[геофизика]] | | |- | ''[[:d:Q751447|астрогнозия]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q1649253|астрономик география]]'' | | [[география]]<br/>[[астрономия]] | | |- | [[астрономия]] | күк йөзендә урнашкан барлык системаларны өйрәнгән фәнне һәм белем өлкәсен белдергән термин | ''[[:d:Q14632398|физик фәннәр]]''<br/>''[[:d:Q475023|төгәл фәннәр]]''<br/>''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]''<br/>фән | [[Күк җисеме|астрономик җисем]]<br/>''[[:d:Q5223514|кара сыекча]]'' | |- | ''[[:d:Q18746443|атомлы көч микроскопиясенә нигезләнүче инфракызыл спектроскопия]]'' | | ''[[:d:Q1074953|микроскопия]]''<br/>''[[:d:Q70906|инфракызыл спектроскопия]]''<br/>''[[:d:Q2695280|техника]]'' | | |- | ''[[:d:Q4181964|аучылык]]'' | | ''[[:d:Q2465832|фән өлкәсе]]'' | [[Сунар|ау]] | |- | ''[[:d:Q381517|аэрология]]'' | | | [[метеорология]] | |- | ''[[:d:Q8421|аэронавтика]]'' | | ''[[:d:Q2876213|aerospace]]'' | ''[[:d:Q765633|авиация]]'' | ''[[:d:Q1434048|aircraft construction]]''<br/>''[[:d:Q221395|air traffic control]]'' |- | ''[[:d:Q16360|аэрономия]]'' | | | ''[[:d:Q1775058|transient luminous event]]''<br/>[[атмосфера]] | |- | ''[[:d:Q960146|аэростатика]]'' | | ''[[:d:Q6593690|аэромеханика]]''<br/>''[[:d:Q169019|statics]]'' | | |- | ''[[:d:Q116756704|аэротермодинамика]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q861525|белем бирү социологиясе]]'' | | ''[[:d:Q829367|мәгариф социологиясе]]'' | | |- | ''[[:d:Q3478658|белем тәмсиле]]'' | | [[ясалма интеллект]] | ''[[:d:Q109642276|knowledge representation]]'' | |- | ''[[:d:Q12763235|биогения]]'' | | ''[[:d:Q864503|биолог]]'' | ''[[:d:Q7562091|development]]'' | |- | ''[[:d:Q101432870|биогеофәннәр]]'' | | ''[[:d:Q864928|тереклек турында фәннәр]]''<br/>[[җирне өйрәнүче фәннәр]] | | |- | ''[[:d:Q3648891|биогеоценология]]'' | | [[биология]] | [[биогеоценоз]] | |- | ''[[:d:Q13638319|биоимплантология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q1898366|биоклиматология]]'' | | [[климатология]]<br/>[[экология]] | | |- | ''[[:d:Q864512|биологик кибернетика]]'' | | [[биология]]<br/>''[[:d:Q123637|кибернетика]]'' | | |- | [[биология]] | тере тормышны, тереклекне һәм аның табигать белән бәйләнешен өйрәнә торган фән | ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]''<br/>''[[:d:Q864928|тереклек турында фәннәр]]'' | [[тереклек]]<br/>[[организм]] | ''[[:d:Q183252|морфология]]''<br/>[[экология]]<br/>[[ботаника]]<br/>[[зоология]]<br/>''[[:d:Q4785356|археобиология]]''<br/>[[анатомия]]<br/>[[микология]]<br/>[[генетика]]<br/>''[[:d:Q105582462|төс биологиясе]]''<br/>[[цитология]]<br/>''[[:d:Q840400|эволюцион биология]]''<br/>''[[:d:Q177005|хисаплау биологиясе]]''<br/>''[[:d:Q2728012|нейробиология]]''<br/>[[микробиология]]<br/>[[биотехнология]]<br/>[[Биохимия|тереклек химиясе]]<br/>[[биофизика]] |- | ''[[:d:Q746656|биология тарихы]]'' | | ''[[:d:Q56296765|табигый фәннәр тарихы]]'' | | |- | ''[[:d:Q13439429|биомедицина фәннәре]]'' | | ''[[:d:Q864601|биомедицина]]''<br/>''[[:d:Q28598684|биология бүлеге]]'' | | ''[[:d:Q207011|нейрофән]]''<br/>[[иммунология]]<br/>[[микробиология]]<br/>[[фармакология]]<br/>[[цитология]] |- | ''[[:d:Q4915164|биомузыкология]]'' | | [[биология]]<br/>''[[:d:Q164204|музыка белеме]]'' | | |- | ''[[:d:Q864826|биостратиграфия]]'' | | ''[[:d:Q134783|стратиграфия]]''<br/>''[[:d:Q7205|палеонтология]]'' | | |- | ''[[:d:Q18657428|биотрибология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q100489619|биофармацевтик фәннәр]]'' | | ''[[:d:Q7180763|фармацевтик фәннәр]]'' | | |- | ''[[:d:Q803860|биофармация]]'' | | ''[[:d:Q7180763|фармацевтик фәннәр]]''<br/>''[[:d:Q614304|фармация]]'' | | |- | ''[[:d:Q174502|биоэлектроника]]'' | | [[биология]]<br/>[[электроника]] | | |- | ''[[:d:Q864277|биоэлектрохимия]]'' | | ''[[:d:Q7877|электрохимия]]''<br/>''[[:d:Q864661|биофизик химия]]'' | | |- | ''[[:d:Q2374463|бирелмәләр буенча фән]]'' | | фән | [[бирелмәләр]] | |- | [[ботаника]] | | [[биология]] | [[үсемлекләр]] | ''[[:d:Q655362|үсемлекләр морфологиясе]]''<br/>''[[:d:Q2725616|plant reproduction]]''<br/>''[[:d:Q185973|үсемлекләр физиологиясе]]''<br/>''[[:d:Q7201518|үсемлекләр генетикасы]]''<br/>''[[:d:Q591138|Plant evolutionary developmental biology]]''<br/>''[[:d:Q1387972|үсемлекләр экологиясе]]''<br/>''[[:d:Q4021|үсемлекләр анатомиясе]]''<br/>''[[:d:Q1138244|фитоценология]]''<br/>''[[:d:Q771220|үсемлекләр географиясе]]''<br/>''[[:d:Q640068|фитохимия]]''<br/>''[[:d:Q272737|фенология]]''<br/>''[[:d:Q212919|палинология]]''<br/>''[[:d:Q192694|палеоботаника]]'' |- | ''[[:d:Q119851674|буяу технологиясе]]'' | | ''[[:d:Q911772|химик технология]]'' | ''[[:d:Q174219|буяу]]'' | |- | ''[[:d:Q9370062|вакцинология]]'' | | [[медицина]] | ''[[:d:Q134808|вакцина]]'' | |- | ''[[:d:Q4102821|валеология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q131153250|ветеринар биохимия]]'' | | [[ветеринария]]<br/>[[Биохимия|тереклек химиясе]] | | |- | ''[[:d:Q131153253|ветеринар нейроанатомия]]'' | | [[ветеринария]]<br/>''[[:d:Q948647|нейроанатомия]]'' | | |- | ''[[:d:Q30891835|ветеринар психология]]'' | | [[ветеринария]]<br/>[[психология]] | | |- | ''[[:d:Q7189431|вируслар филодинамикасы]]'' | | ''[[:d:Q128570|биоинформатика]]'' | | |- | ''[[:d:Q2066554|вируслар эволюциясе]]'' | эволюцион биология һәм вирусология бүлеге | | | |- | ''[[:d:Q11774920|витикультура]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q4130902|габитоскопия]]'' | | ''[[:d:Q43504|криминалистика]]'' | | |- | ''[[:d:Q1144718|газодинамика]]'' | | ''[[:d:Q95326007|gas flow]]''<br/>''[[:d:Q8424|аэродинамика]]''<br/>''[[:d:Q216320|гидроаэродинамика]]'' | | |- | ''[[:d:Q117742678|гаилә фәне]]'' | | ''[[:d:Q1587903|human science]]''<br/>[[иҗтимагый фәннәр]] | | |- | ''[[:d:Q22719|галәмгизәрчелек]]'' | | ''[[:d:Q2876213|aerospace]]''<br/>''[[:d:Q1195766|космос тикшеренүләре]]'' | | |- | ''[[:d:Q10854323|гамәли геология]]'' | | [[геология]] | | |- | ''[[:d:Q113883996|гамәли гидрология]]'' | | ''[[:d:Q28797|гамәли фән]]''<br/>[[гидрология]] | | |- | ''[[:d:Q130217800|гамәли климатология]]'' | | ''[[:d:Q28797|гамәли фән]]''<br/>[[климатология]] | | |- | ''[[:d:Q321249|гамәли лингвистика]]'' | | [[Tel beleme|тел белеме]]<br/>''[[:d:Q28797|гамәли фән]]'' | ''[[:d:Q1455196|second-language education]]''<br/>''[[:d:Q15879993|тел хатасы]]'' | |- | ''[[:d:Q4781603|гамәли онтология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q4376413|гамәли психология]]'' | | [[психология]] | | |- | ''[[:d:Q3179130|гамәли сәясәт тикшеренүләре]]'' | | ''[[:d:Q36442|сәясәт белеме]]''<br/>[[иҗтимагый фәннәр]] | ''[[:d:Q1156854|policy]]'' | |- | ''[[:d:Q28797|гамәли фән]]'' | | фән | | |- | ''[[:d:Q1493973|гарбология]]'' | | [[Академик дисциплиналар|академик дисциплина]] | ''[[:d:Q45701|waste]]'' | |- | ''[[:d:Q2740627|гелиофизика]]'' | | [[физика]]<br/>[[астрономия]]<br/>''[[:d:Q37547|астрофизика]]'' | | |- | [[география]] | табигый һәм территориаль хуҗалык комплексларын һәм аларның компонентларын өйрәнүче фәннәр тупламасы | [[җирне өйрәнүче фәннәр]]<br/>фән | ''[[:d:Q2221906|географик урынлашу]]'' | ''[[:d:Q135995350|evolutionary geography]]'' |- | ''[[:d:Q152827|геодинамика]]'' | | [[геофизика]]<br/>[[геология]] | | |- | ''[[:d:Q112604796|геологик картография]]'' | | ''[[:d:Q42515|картография]]''<br/>[[геология]] | | |- | [[геология]] | | ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]''<br/>[[җирне өйрәнүче фәннәр]] | [[литосфера]] | |- | ''[[:d:Q5535463|геометаллургия]]'' | | [[металлургия]] | | |- | ''[[:d:Q5535546|геомифология]]'' | | [[геология]]<br/>''[[:d:Q580854|мифография]]'' | | |- | ''[[:d:Q12018182|геоника]]'' | геоинформатика бүлеге, мәгълүмати комплекслар булдыру методологиясен өйрәнә | [[геология]]<br/>''[[:d:Q918779|геоинформатика]]'' | | |- | ''[[:d:Q1440020|геостатистика]]'' | | [[статистика]]<br/>''[[:d:Q64811452|geospatial science]]''<br/>''[[:d:Q1870019|spatial science]]'' | | |- | ''[[:d:Q11772762|геотехник һәм файдалы казылмалар чыгару механикасы]]'' | | | | |- | [[геофизика]] | | [[физика]]<br/>''[[:d:Q104499|планетология]]'' | [[Җир]]<br/>''[[:d:Q10928429|геологик процесс]]''<br/>''[[:d:Q1467769|магматизм]]'' | |- | ''[[:d:Q3123544|геофизиология]]'' | | [[җирне өйрәнүче фәннәр]] | | |- | ''[[:d:Q24885798|гигрология]]'' | | ''[[:d:Q757520|атмосфера турында фәннәр]]'' | | |- | [[гидрология]] | | фән | ''[[:d:Q1148989|су балансы]]'' | ''[[:d:Q2627395|surface-water hydrology]]''<br/>''[[:d:Q182468|гидрография]]''<br/>''[[:d:Q1366172|гидрометрия]]''<br/>''[[:d:Q17455059|hydrological prognosis]]''<br/>''[[:d:Q72358999|hydrologic engineering]]'' |- | ''[[:d:Q1045317|гидрометеорология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q11710371|гидромикология]]'' | | [[микология]]<br/>''[[:d:Q1130698|гидробиология]]'' | ''[[:d:Q2948674|aquatic fungus]]'' | |- | ''[[:d:Q119724213|гликобиология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q741206|гликомика]]'' | | [[Биохимия|тереклек химиясе]]<br/>''[[:d:Q158666|-омика]]'' | ''[[:d:Q3063952|гликом]]'' | |- | ''[[:d:Q10660901|гомуми икътисад]]'' | | [[Икътисад (фән)|икътисад]] | | |- | ''[[:d:Q12097476|гранулометрия]]'' | | ''[[:d:Q7140480|кисәкчекләр зурлыгын анализлау]]'' | ''[[:d:Q7140503|particle size]]''<br/>''[[:d:Q98815202|droplet size]]''<br/>''[[:d:Q466491|grain size]]'' | |- | ''[[:d:Q33122512|гуманитар һәм социаль фәннәр]]'' | | фән | | [[фәлсәфә]]<br/>[[социология]]<br/>''[[:d:Q43455|этнология]]''<br/>[[антропология]]<br/>[[гуманитар фәннәр]]<br/>[[Tel beleme|тел белеме]]<br/>[[тарих]]<br/>[[география]]<br/>[[психология]]<br/>''[[:d:Q164204|музыка белеме]]''<br/>[[Икътисад (фән)|икътисад]]<br/>[[иҗтимагый фәннәр]]<br/>''[[:d:Q382995|хокук белеме]]'' |- | ''[[:d:Q97170172|гөмбәләр таксономиясе һәм систематикасы]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q115102736|дельфинология]]'' | | ''[[:d:Q183904|териология]]'' | ''[[:d:Q7369|дельфин]]'' | |- | ''[[:d:Q73667464|дендрогеоморфология]]'' | | ''[[:d:Q52109|геоморфология]]''<br/>''[[:d:Q80205|дендрохронология]]'' | | |- | ''[[:d:Q103821292|динамик метеорология]]'' | | [[метеорология]] | | |- | ''[[:d:Q3174497|динамик системалар теориясе]]'' | | | ''[[:d:Q638328|үзгәрмәле җөя]]'' | |- | ''[[:d:Q73413371|дискурс тел белеме]]'' | | | ''[[:d:Q190539|дискурс]]'' | |- | ''[[:d:Q1665984|дисциплинаара фәнни тикшеренү өлкәсе]]'' | | фән | | |- | ''[[:d:Q25411523|диффузионизм]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q6764278|диңгезләр ботаникасы]]'' | | [[ботаника]]<br/>''[[:d:Q7173|океан биологиясе]]'' | ''[[:d:Q111240775|диңгез үсемлеге]]'' | |- | ''[[:d:Q1050578|диңгезләр геологиясе]]'' | | [[геология]]<br/>''[[:d:Q3349060|океанология]]''<br/>''[[:d:Q43518|океанография]]'' | | |- | ''[[:d:Q1235196|документлау белеме]]'' | | фән | ''[[:d:Q788790|documentation]]'' | |- | ''[[:d:Q1255706|драма теориясе]]'' | | ''[[:d:Q960543|театр сәнгате белеме]]'' | | |- | ''[[:d:Q2453249|дүртенчел дәвер геологиясе]]'' | | [[геология]] | ''[[:d:Q26185|дүртенчел дәвер]]'' | |- | ''[[:d:Q11602445|дүртенчел дәвер геологиясе]]'' | | [[геология]] | | |- | ''[[:d:Q15841966|дәүләт идарәсе]]'' | белем алу тармагы, специальность | ''[[:d:Q36442|сәясәт белеме]]'' | | |- | ''[[:d:Q2116549|журналистика фәне]]'' | | [[иҗтимагый фәннәр]] | | |- | ''[[:d:Q1925986|зитология]]'' | | [[химия]]<br/>[[биология]]<br/>''[[:d:Q1039642|food technology]]'' | ''[[:d:Q26705422|beermaking]]'' | |- | ''[[:d:Q3328171|зоология тарихы]]'' | | ''[[:d:Q746656|биология тарихы]]'' | | ''[[:d:Q5871123|history of zoology through 1859]]''<br/>''[[:d:Q5871120|History of zoology (1859–present)]]'' |- | ''[[:d:Q7061684|зоопатология]]'' | | [[ветеринария]]<br/>[[патология]] | | |- | ''[[:d:Q1402889|игенчелек]]'' | | [[авыл хуҗалыгы]] | | |- | ''[[:d:Q1268199|идари финанслар]]'' | | ''[[:d:Q2043282|административ бизнес]]'' | | |- | ''[[:d:Q2473359|икътисад фәне методологиясе]]'' | | ''[[:d:Q185698|фәнни методология]]'' | | |- | ''[[:d:Q4530417|икътисади кибернетика]]'' | | ''[[:d:Q123637|кибернетика]]'' | | |- | ''[[:d:Q112209322|иммунобиология]]'' | | [[биология]]<br/>[[иммунология]] | | |- | ''[[:d:Q3149134|иммуногематология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q5867819|инженерия тарихы]]'' | | [[инженерлык]]<br/>''[[:d:Q2183341|history of science and technology]]'' | | |- | ''[[:d:Q4201165|инноватика]]'' | | | [[инновация]] | |- | ''[[:d:Q1063716|интерактомика]]'' | | ''[[:d:Q158666|-омика]]'' | ''[[:d:Q841382|интерактом]]'' | |- | ''[[:d:Q6030442|инфокоммуникацияләр]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q7167016|инфратавышны тою]]'' | | ''[[:d:Q160402|хисләрне тою]]'' | ''[[:d:Q212082|инфратавыш]]'' | |- | ''[[:d:Q3801432|иономика]]'' | | ''[[:d:Q471857|протеомика]]'' | | |- | ''[[:d:Q118711714|итальян ономастикасы]]'' | | ''[[:d:Q175156|ономастика]]'' | ''[[:d:Q56446973|итальян исем]]'' | |- | ''[[:d:Q59484341|иҗтимагый идарә структуралары эволюциясе]]'' | антропологик тикшеренүләр юнәлеше | ''[[:d:Q27778|сәяси антропология]]'' | | |- | [[иҗтимагый фәннәр]] | җәмгыять һәм җәмгыятьтәге аерым шәхесләр арасындагы мөнәсәбәтләрне өйрәнүче академик дисциплиналар | ''[[:d:Q33122512|гуманитар һәм социаль фәннәр]]''<br/>''[[:d:Q97929320|humanities, arts and social sciences]]'' | [[җәмгыять]] | [[Икътисад (фән)|икътисад]]<br/>''[[:d:Q36442|сәясәт белеме]]''<br/>[[антропология]]<br/>[[социология]]<br/>[[психология]]<br/>''[[:d:Q3274962|социаль статистика]]''<br/>''[[:d:Q187084|newspaper studies]]''<br/>''[[:d:Q5001951|бизнес тикшеренүләре]]''<br/>[[география]]<br/>''[[:d:Q161272|социаль психология]]''<br/>''[[:d:Q382995|хокук белеме]]''<br/>[[демография]] |- | ''[[:d:Q6333|йолдызлар динамикасы]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q31836330|калиология]]'' | кош ояларын өйрәнүче орнитология бүлеге | [[орнитология]] | | |- | ''[[:d:Q42515|картография]]'' | | [[җирне өйрәнүче фәннәр]]<br/>[[география]] | [[харита]]<br/>''[[:d:Q60533375|картографик ресурслар]]'' | |- | ''[[:d:Q1734650|картометрия]]'' | | ''[[:d:Q12453|үлчәү]]'' | | |- | ''[[:d:Q1967369|катлаулы системаларны анализлауда математика кулланылышы]]'' | | ''[[:d:Q269699|системалар теориясе]]'' | | |- | ''[[:d:Q471906|квант криптографиясе]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q7269071|квант метрологиясе]]'' | | ''[[:d:Q394|метрология]]'' | | |- | ''[[:d:Q3999|кеше анатомиясе]]'' | | | ''[[:d:Q23852|кеше тәне]]'' | |- | ''[[:d:Q2892439|кеше физиологиясе]]'' | | [[физиология]] | | |- | ''[[:d:Q16526661|кешенең тасвирый, топографик һәм функциональ анатомиясе]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q2501507|кием тарихы]]'' | | [[тарих]] | | |- | ''[[:d:Q27964550|кислоталар–селтеләр химиясе]]'' | | [[химия]] | ''[[:d:Q24855162|кислоталар һәм селтеләр]]'' | |- | ''[[:d:Q12549424|климатография]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q1774688|клиник фармакология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q2868255|клиниметрика]]'' | | [[эпидемиология]]<br/>''[[:d:Q113129019|клиник фәннәр]]'' | | |- | ''[[:d:Q582013|когнитив этология]]'' | | [[этология]] | | |- | ''[[:d:Q56318992|коллапсология]]'' | | [[экология]]<br/>[[Икътисад (фән)|икътисад]]<br/>[[антропология]]<br/>[[социология]]<br/>[[психология]]<br/>[[биофизика]]<br/>''[[:d:Q52106|биогеография]]''<br/>[[демография]]<br/>''[[:d:Q159385|геосәясәт]]''<br/>''[[:d:Q23498|археология]]''<br/>[[тарих]]<br/>''[[:d:Q188867|киләчәкбелем]]'' | ''[[:d:Q3108979|risks of environmental and societal collapses]]''<br/>''[[:d:Q3042783|societal collapse]]'' | |- | [[Коллоид химия|коллоид химиясе]] | | [[химия]] | | ''[[:d:Q5954615|өслекләр химиясе]]'' |- | ''[[:d:Q374535|колориметрия]]'' | | ''[[:d:Q625648|фотометрия]]'' | ''[[:d:Q2561835|color measurement]]'' | |- | ''[[:d:Q20181823|коммуникацион психология]]'' | | [[психология]] | ''[[:d:Q11024|аралашу]]'' | |- | ''[[:d:Q287983|кониология]]'' | | фән | ''[[:d:Q498957|particulates]]''<br/>''[[:d:Q165632|тузан]]'' | |- | ''[[:d:Q474200|кораблар төзелеше]]'' | | ''[[:d:Q4459228|commodity production]]''<br/>''[[:d:Q187939|җитештерү]]''<br/>''[[:d:Q118291|marine engineering]]'' | | |- | ''[[:d:Q1426058|корпоратив коммуникация]]'' | | ''[[:d:Q1937189|оешма коммуникацияләре]]'' | | |- | ''[[:d:Q127676088|корткычларга каршы көрәш]]'' | | фән | ''[[:d:Q2306047|pest control]]'' | |- | ''[[:d:Q10453718|космик астрономия]]'' | космостагы астрономик тикшеренүләр | [[астрономия]] | | |- | ''[[:d:Q584093|космик һава торышы]]'' | | ''[[:d:Q2740627|гелиофизика]]'' | | |- | ''[[:d:Q1195766|космос тикшеренүләре]]'' | | ''[[:d:Q338|космология]]''<br/>фән | ''[[:d:Q180046|space exploration]]''<br/>''[[:d:Q686876|space colonization]]'' | |- | ''[[:d:Q4811463|космос электроникасы]]'' | | [[электроника]] | | |- | ''[[:d:Q113884132|космохронология]]'' | | ''[[:d:Q130788|хронология]]''<br/>''[[:d:Q338|космология]]'' | | |- | ''[[:d:Q129261095|космоэкология]]'' | | фән | | |- | ''[[:d:Q1640995|котып тикшеренүләре]]'' | | ''[[:d:Q6502154|exploration]]''<br/>[[география]] | ''[[:d:Q60670|котып төбәкләре]]'' | |- | ''[[:d:Q114457350|кошларны күзәтүдә тепловизор алымнар]]'' | | ''[[:d:Q624587|термография]]'' | | |- | ''[[:d:Q19605747|кояш активлыгы]]'' | | ''[[:d:Q2740627|гелиофизика]]'' | | |- | ''[[:d:Q192116|криогеника]]'' | | ''[[:d:Q908692|түбән температуралар физикасы]]'' | | |- | ''[[:d:Q3506050|криптовирология]]'' | | ''[[:d:Q8789|криптография]]'' | | |- | [[криптозоология]] | | | ''[[:d:Q772636|криптид]]'' | |- | ''[[:d:Q3578714|куллану икътисады]]'' | | [[микроикътисад]] | ''[[:d:Q192270|куллану]]'' | |- | ''[[:d:Q1143546|культурология]]'' | халыкларның мәдәниятен, аның рухи үсешен, халык тормышындагы ролен өйрәнә торган фән | ''[[:d:Q23010558|area, ethnic, cultural, gender, and group studies]]''<br/>[[гуманитар фәннәр]]<br/>[[антропология]] | [[мәдәният]] | ''[[:d:Q1662673|җенсият тикшеренүләре]]''<br/>''[[:d:Q3621186|Arabic studies]]'' |- | [[культурология]] | | [[иҗтимагый фәннәр]] | | |- | ''[[:d:Q4369615|кыр тел белеме]]'' | | [[Tel beleme|тел белеме]] | | |- | ''[[:d:Q903820|кырлар теориясе]]'' | математика өлкәсе | | ''[[:d:Q190109|кыр]]'' | |- | ''[[:d:Q60198411|күк йөзе картографиясе]]'' | | [[астрономия]]<br/>''[[:d:Q42515|картография]]'' | ''[[:d:Q842617|йолдызлы күк йөзе картасы]]'' | |- | ''[[:d:Q7244973|лазер химиясе]]'' | | [[химия]] | | |- | ''[[:d:Q2644091|лактология]]'' | | [[биология]] | [[күкрәк сөтен имезү]] | |- | ''[[:d:Q20563295|летоника]]'' | | | [[Латвия]] | |- | ''[[:d:Q3044418|лингвистик демография]]'' | | [[демография]]<br/>[[Tel beleme|тел белеме]] | | |- | ''[[:d:Q4261907|лингвокультурология]]'' | | [[Tel beleme|тел белеме]]<br/>[[культурология]] | | |- | ''[[:d:Q6556376|липидомика]]'' | | | ''[[:d:Q6556375|липидом]]'' | |- | ''[[:d:Q193627|логик позитивизм]]'' | | ''[[:d:Q59115|фән фәлсәфәсе]]'' | | |- | ''[[:d:Q121353464|магнитоакустика]]'' | | ''[[:d:Q82811|акустика]]'' | | |- | ''[[:d:Q4275277|макаренковедение]]'' | | ''[[:d:Q7922|педагогика]]'' | | |- | ''[[:d:Q1359035|макросейсмика]]'' | | ''[[:d:Q83371|сейсмология]]'' | | |- | ''[[:d:Q1887105|маледиктология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q4279953|маммология]]'' | | ''[[:d:Q177719|диагноз]]'' | | [[маммография]] |- | ''[[:d:Q1066867|масс-медиа хокукы]]'' | | [[хокук]] | | |- | ''[[:d:Q26885502|матди булмаган тарихи мәдәни феноменнарны туплау]]'' | систематик антропология һәм фольклористика формалашуына кадәрге фәнни эшчәнлек юнәлеше | | | |- | ''[[:d:Q47087057|математик фаразлау]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q228736|материаллар белеме]]'' | | ''[[:d:Q1665984|дисциплинаара фәнни тикшеренү өлкәсе]]''<br/>''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]'' | ''[[:d:Q214609|материал]]''<br/>''[[:d:Q112225193|материал үзлеге]]'' | |- | ''[[:d:Q64836114|махсус фантастика тикшеренүләре]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q12586619|машиналар белеме]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q10379048|медицина технологияләре]]'' | | [[технология]] | | |- | ''[[:d:Q11790210|медицина фәннәре]]'' | | ''[[:d:Q864928|тереклек турында фәннәр]]'' | | |- | ''[[:d:Q2414942|менеджмент фәне]]'' | | ''[[:d:Q5001951|бизнес тикшеренүләре]]'' | [[менеджмент]] | |- | ''[[:d:Q2643081|ментализм]]'' | | [[Tel beleme|тел белеме]] | | |- | ''[[:d:Q12149006|метаболомика]]'' | | ''[[:d:Q177005|хисаплау биологиясе]]''<br/>[[Биохимия|тереклек химиясе]]<br/>''[[:d:Q158666|-омика]]'' | ''[[:d:Q407595|метаболит]]''<br/>''[[:d:Q903667|метаболом]]'' | |- | ''[[:d:Q17282409|металломика]]'' | | | ''[[:d:Q6822890|metallome]]'' | |- | [[металлургия]] | | ''[[:d:Q228736|материаллар белеме]]'' | | |- | ''[[:d:Q30599095|метафән]]'' | | фән<br/>''[[:d:Q1096708|метатеория]]'' | [[фәнни тикшеренү]]<br/>фән | ''[[:d:Q65067163|journalology]]''<br/>''[[:d:Q107015976|scientonomy]]'' |- | [[метеорология]] | | [[җирне өйрәнүче фәннәр]]<br/>''[[:d:Q757520|атмосфера турында фәннәр]]'' | [[һава торышы]]<br/>''[[:d:Q2615451|atmospheric circulation]]'' | ''[[:d:Q130304502|метеорология бүлеге]]'' |- | ''[[:d:Q394|метрология]]'' | | ''[[:d:Q14632398|физик фәннәр]]'' | | ''[[:d:Q55029126|фәнни метрология]]''<br/>''[[:d:Q55033061|гамәли метрология]]''<br/>''[[:d:Q55070421|хокуки метрология]]'' |- | ''[[:d:Q180165|мехатроника]]'' | | ''[[:d:Q4917288|control engineering]]''<br/>[[информатика]]<br/>''[[:d:Q12176496|electromechanical engineering]]''<br/>[[технология]]<br/>''[[:d:Q113104535|control engineering, mechatronics and robotics]]'' | | |- | ''[[:d:Q12553966|микроклиматология]]'' | | [[климатология]] | ''[[:d:Q215108|микроклимат]]'' | |- | ''[[:d:Q1074953|микроскопия]]'' | | ''[[:d:Q2695280|техника]]''<br/>''[[:d:Q217602|анализ]]''<br/>''[[:d:Q3918374|фәнни технология]]'' | | |- | ''[[:d:Q1140541|микротарих]]'' | | ''[[:d:Q1066186|фән тарихы]]'' | | |- | ''[[:d:Q175403|микроэлектроника]]'' | | [[электроника]] | | |- | ''[[:d:Q819115|молекуляр нанотехнология]]'' | | ''[[:d:Q11468|нанотехнология]]'' | | |- | ''[[:d:Q124187184|молекуляр фән һәм технология]]'' | | ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]'' | | |- | ''[[:d:Q62045|морфемика]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q47784598|морфография]]'' | | | ''[[:d:Q186131|terrain]]'' | |- | [[морфонология]] | | | | [[Морфология (тел белеме)|морфология]]<br/>''[[:d:Q40998|фонология]]'' |- | ''[[:d:Q12036434|музейчылыкның гомуми теориясе]]'' | | | ''[[:d:Q460162|музейчылык фәне]]'' | |- | ''[[:d:Q899293|музыка кораллары белеме]]'' | | ''[[:d:Q164204|музыка белеме]]'' | ''[[:d:Q34379|музыка коралы]]''<br/>''[[:d:Q2748242|музыка кораллары классификациясе]]'' | |- | ''[[:d:Q510293|музыкаль акустика]]'' | | ''[[:d:Q82811|акустика]]'' | | |- | [[мәгариф]] | | [[хезмәт]]<br/>''[[:d:Q6423395|белемнәр белән уртаклашу]]''<br/>''[[:d:Q2305441|социаль процесс]]'' | | ''[[:d:Q61788126|белем бирү эшчәнлеге]]''<br/>[[белем алу]]<br/>''[[:d:Q352842|укыту]]''<br/>''[[:d:Q2267590|self-education]]'' |- | ''[[:d:Q131222|мәгълүмат теориясе]]'' | | ''[[:d:Q20026918|математик теория]]'' | | |- | [[мәгълүмат технологияләре]] | | ''[[:d:Q5268834|мәгълүмати-коммуникацион технологияләр]]'' | | |- | ''[[:d:Q1662553|мәгълүмати этика]]'' | | [[этика]] | | |- | ''[[:d:Q1791800|мәдәни материализм]]'' | | [[антропология]] | | |- | ''[[:d:Q2251440|мәктәп педагогикасы]]'' | | ''[[:d:Q7922|педагогика]]'' | | |- | ''[[:d:Q3919817|мөгамәләи фәннәр]]'' | | ''[[:d:Q33122512|гуманитар һәм социаль фәннәр]]'' | [[тотыш]] | ''[[:d:Q1483503|чагыштырма психология]]''<br/>''[[:d:Q147638|когнитивистика]]''<br/>[[психология]]<br/>''[[:d:Q1078351|communication science]]''<br/>''[[:d:Q161733|криминология]]''<br/>''[[:d:Q7922|педагогика]]'' |- | ''[[:d:Q106807182|нанонейрофән]]'' | | ''[[:d:Q11468|нанотехнология]]''<br/>''[[:d:Q207011|нейрофән]]'' | | |- | ''[[:d:Q113957059|нанофармакология]]'' | | [[фармакология]] | ''[[:d:Q261659|наномедицина]]'' | |- | ''[[:d:Q269323|натурфәлсәфә]]'' | табигатьне өйрәнү фәлсәфәсе | [[фәлсәфә]] | | |- | ''[[:d:Q113957515|нейроиммуноэндокринология]]'' | | [[неврология]]<br/>[[иммунология]]<br/>[[эндокринология]] | [[эндокрин система]]<br/>[[иммун системасы]]<br/>[[нерв системасы]] | |- | ''[[:d:Q112417293|нейротоксикология]]'' | | [[токсикология]]<br/>[[неврология]] | | |- | ''[[:d:Q25615885|нуклеоника]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q107366654|океан төбен сейсмик ысуллар белән өйрәнү]]'' | | ''[[:d:Q4674725|акустик океанография]]'' | | |- | ''[[:d:Q43518|океанография]]'' | | [[җирне өйрәнүче фәннәр]]<br/>''[[:d:Q3349060|океанология]]'' | | |- | ''[[:d:Q3349060|океанология]]'' | | [[җирне өйрәнүче фәннәр]] | [[океан]] | |- | ''[[:d:Q2461938|онейрология]]'' | | | [[йокы]] | |- | ''[[:d:Q175156|ономастика]]'' | | [[Tel beleme|тел белеме]] | ''[[:d:Q25488743|naming]]''<br/>[[исем]] | ''[[:d:Q485762|топонимика]]'' |- | ''[[:d:Q193091|оптоэлектроника]]'' | | [[электроника]]<br/>''[[:d:Q467054|фотоника]]'' | | |- | ''[[:d:Q99180876|органик фотохимия]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q7102834|орисмология]]'' | техник терминнарны шәрехләү | фән<br/>''[[:d:Q184524|лексикография]]''<br/>[[лексикология]] | | |- | [[орфография]] | | ''[[:d:Q1759988|тел нормалары]]''<br/>''[[:d:Q1156854|policy]]''<br/>[[Tel beleme|тел белеме]] | | |- | ''[[:d:Q130239031|осфрезиология]]'' | | ''[[:d:Q2728012|нейробиология]]''<br/>[[химия]] | | |- | ''[[:d:Q5459269|очыш динамикасы]]'' | | ''[[:d:Q128030|динамика]]'' | | ''[[:d:Q360475|flight dynamics]]''<br/>''[[:d:Q758207|flight dynamics]]'' |- | ''[[:d:Q52151|палеогеография]]'' | | | ''[[:d:Q55965287|палеогеографик объект]]'' | |- | ''[[:d:Q11393529|палеоихнология]]'' | | ''[[:d:Q2315537|ихнология]]''<br/>''[[:d:Q7205|палеонтология]]'' | | |- | ''[[:d:Q191069|палеоклиматология]]'' | | [[климатология]] | ''[[:d:Q12558212|палеоклимат]]'' | |- | ''[[:d:Q104909997|палеоокеанология]]'' | | [[геология]]<br/>''[[:d:Q7205|палеонтология]]''<br/>''[[:d:Q43518|океанография]]'' | | |- | ''[[:d:Q3361741|палеопалинология]]'' | | ''[[:d:Q7205|палеонтология]]''<br/>''[[:d:Q212919|палинология]]'' | | |- | ''[[:d:Q1501881|палеосейсмология]]'' | | ''[[:d:Q83371|сейсмология]]'' | ''[[:d:Q11410991|палео җир тетрәве]]'' | |- | ''[[:d:Q212919|палинология]]'' | | [[ботаника]] | ''[[:d:Q165632|тузан]]''<br/>[[серкә]]<br/>''[[:d:Q177332|спора]]''<br/>''[[:d:Q138296545|palynomorph]]'' | ''[[:d:Q6018089|аэропалинология]]'' |- | ''[[:d:Q648470|паралогизм]]'' | | ''[[:d:Q1156402|фикерләү]]''<br/>[[фәлсәфә]] | | |- | ''[[:d:Q71102948|патобиохимия]]'' | | [[Биохимия|тереклек химиясе]]<br/>[[патология]]<br/>''[[:d:Q849994|клиник химия]]'' | | |- | ''[[:d:Q17138687|патологик морфология]]'' | | ''[[:d:Q183252|морфология]]'' | | |- | ''[[:d:Q119708298|педагогик психосоциология]]'' | | ''[[:d:Q3410140|психосоциология]]''<br/>''[[:d:Q861641|educational sciences]]'' | | |- | ''[[:d:Q57409595|педагогик фикер тарихы]]'' | | ''[[:d:Q116698620|педагогика тарихы]]''<br/>''[[:d:Q1195695|интеллектуаль тарих]]'' | | |- | ''[[:d:Q7922|педагогика]]'' | | ''[[:d:Q944537|гуманитар фән]]''<br/>[[мәгариф]] | [[мәгариф]] | |- | ''[[:d:Q2120372|педология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q2624576|петрогенезис]]'' | | ''[[:d:Q163082|петрология]]'' | | |- | ''[[:d:Q113957040|плазмодинамика]]'' | | ''[[:d:Q128030|динамика]]'' | [[Plazma|плазма]]<br/>[[физика]] | |- | ''[[:d:Q12140686|плазмохимия]]'' | | | [[Plazma|плазма]] | |- | ''[[:d:Q84497078|планетар геоморфология]]'' | | ''[[:d:Q104499|планетология]]''<br/>''[[:d:Q52109|геоморфология]]'' | | |- | ''[[:d:Q104499|планетология]]'' | | ''[[:d:Q1195766|космос тикшеренүләре]]'' | [[планета]]<br/>[[Астероидлар|астероид]]<br/>''[[:d:Q1022867|кече планета]]''<br/>[[кәрлә планета]]<br/>[[Иярчен|табигый иярчен]]<br/>[[планеталар системасы]] | ''[[:d:Q3770855|discovery and exploration of the Solar System]]''<br/>''[[:d:Q156312|Җир тарихы]]'' |- | ''[[:d:Q113957843|позология]]'' | дару матдәләренең дозаларын өйрәнү | | | |- | ''[[:d:Q1710346|постурография]]'' | | ''[[:d:Q569965|аудиология]]''<br/>''[[:d:Q2854916|оториноларинголог]]'' | | |- | ''[[:d:Q1514380|постурология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q5186700|программалау тел кодларының критик тикшеренүләре]]'' | | [[герменевтика]] | ''[[:d:Q124590|program code]]'' | |- | ''[[:d:Q1204375|психогенетика]]'' | | [[генетика]]<br/>[[психология]] | ''[[:d:Q784237|genetic predisposition]]''<br/>''[[:d:Q1773859|nature versus nurture]]'' | |- | ''[[:d:Q116802462|психологик дидактика]]'' | | [[психология]]<br/>''[[:d:Q7921|дидактика]]'' | | |- | [[психология]] | | ''[[:d:Q1587903|human science]]''<br/>''[[:d:Q843601|сәламәтлек фәннәре]]''<br/>''[[:d:Q3919817|мөгамәләи фәннәр]]'' | ''[[:d:Q3769299|кешенең үз-үзен тотышы]]''<br/>''[[:d:Q3968640|психик халәте]]''<br/>''[[:d:Q10355314|psychism]]''<br/>''[[:d:Q194034|психика]]''<br/>''[[:d:Q12047512|психик күренеш]]''<br/>''[[:d:Q3491351|психик сыйфатлар]]'' | ''[[:d:Q7782373|теоретик психология]]''<br/>''[[:d:Q4376413|гамәли психология]]''<br/>''[[:d:Q538904|гамәли психология]]''<br/>''[[:d:Q1361345|гомуми психология]]''<br/>''[[:d:Q199906|клиник психология]]''<br/>''[[:d:Q624758|психопатология]]''<br/>''[[:d:Q16270338|оешмалар психологиясе]]''<br/>''[[:d:Q490354|инженерлык психологиясе]]''<br/>''[[:d:Q175002|үсеш психологиясе]]''<br/>''[[:d:Q271716|шәхес психологиясе]]''<br/>''[[:d:Q23373|когнитив психология]]''<br/>''[[:d:Q3872|нейропсихология]]''<br/>''[[:d:Q1515727|психофармакология]]''<br/>''[[:d:Q475042|эксперименталь психология]]''<br/>''[[:d:Q1514684|gerontopsychology]]''<br/>''[[:d:Q632190|спорт психологиясе]]''<br/>''[[:d:Q368498|дин психологиясе]]''<br/>''[[:d:Q2479662|хокукый психология]]''<br/>''[[:d:Q1403186|сәламәтлек психологиясе]]''<br/>''[[:d:Q476590|музыкаль психология]]''<br/>''[[:d:Q1064195|сәнгать психологиясе]]''<br/>''[[:d:Q5442885|feminist psychology]]''<br/>''[[:d:Q170912|сексология]]''<br/>''[[:d:Q1727025|chess psychology]]''<br/>''[[:d:Q2905785|cyberpsychology]]''<br/>''[[:d:Q11830699|gender psychology]]''<br/>''[[:d:Q1224394|дифференциаль психология]]''<br/>''[[:d:Q161272|социаль психология]]''<br/>''[[:d:Q1596387|сәяси психология]]''<br/>''[[:d:Q2386890|psychology of money]]''<br/>[[психолингвистика]]<br/>''[[:d:Q7256416|psychology of dance]]''<br/>''[[:d:Q1322052|психодиагностика]]''<br/>''[[:d:Q506132|психометрия]]'' |- | ''[[:d:Q1515727|психофармакология]]'' | | [[фармакология]]<br/>''[[:d:Q2299606|психиатрик соматотерапия]]'' | ''[[:d:Q1572854|психофармакологик дару]]'' | |- | ''[[:d:Q7280359|радиацион материаллар белеме]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q2125423|радиолокацион астрономия]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q3536003|радиотоксикология]]'' | | [[токсикология]] | ''[[:d:Q768105|radiotoxicity]]'' | |- | ''[[:d:Q1446961|ракетотехника]]'' | | ''[[:d:Q3798668|aerospace engineering]]'' | | |- | ''[[:d:Q134476275|регенератив стоматология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q12775185|рекреалогия]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q7310885|релаксометрия]]'' | | ''[[:d:Q3918374|фәнни технология]]'' | | |- | ''[[:d:Q217102|реставрация]]'' | | ''[[:d:Q1479406|объектларны саклау]]''<br/>''[[:d:Q1914636|эшчәнлек]]''<br/>''[[:d:Q2144962|ремонт]]''<br/>''[[:d:Q627436|эшчәнлек өлкәсе]]''<br/>''[[:d:Q104637332|планлаштырылган процесс]]'' | | |- | ''[[:d:Q115583015|ризометрия]]'' | | [[ботаника]] | ''[[:d:Q12453|үлчәү]]'' | |- | ''[[:d:Q9311551|родология]]'' | | [[ботаника]] | [[гөлҗимеш]] | |- | ''[[:d:Q3743777|сазлыклар белеме]]'' | | [[гидрология]]<br/>''[[:d:Q52107|физик география]]'' | ''[[:d:Q170321|су-сазлык җирләре]]'' | |- | ''[[:d:Q1122446|санак этикасы]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q1931606|семасиология]]'' | | [[Tel beleme|тел белеме]] | | |- | ''[[:d:Q1889114|сизгерлек анализы]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q71102585|симерү өлкәсендә тикшеренүләр]]'' | | [[медицина]] | [[симерү]] | |- | ''[[:d:Q442843|синтактика]]'' | семиотикадагы синтаксис | | | |- | ''[[:d:Q1366192|системалар идентификациясе]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q2167061|системология]]'' | | фән<br/>''[[:d:Q30599095|метафән]]''<br/>''[[:d:Q69975710|interdisciplinary studies]]''<br/>''[[:d:Q33521|гамәли математика]]''<br/>''[[:d:Q59115|фән фәлсәфәсе]]''<br/>''[[:d:Q136530578|theoretical sciences]]'' | ''[[:d:Q58778|система]]'' | |- | ''[[:d:Q28792120|славяннар мифологиясе һәм диннәре тикшеренүләре]]'' | | [[тарихнамә]] | | |- | ''[[:d:Q113125728|социомәдәни география]]'' | | ''[[:d:Q524273|социаль география]]''<br/>''[[:d:Q168891|мәдәни география]]'' | | |- | ''[[:d:Q2305217|социоэкология]]'' | | [[социология]]<br/>[[экология]] | | |- | ''[[:d:Q1298380|спорт фәне]]'' | | фән<br/>''[[:d:Q657632|кинезиология]]'' | ''[[:d:Q219067|физик күнегүләр]]''<br/>''[[:d:Q309252|physical fitness]]''<br/>[[спорт]] | ''[[:d:Q193378|биомеханика]]''<br/>''[[:d:Q657632|кинезиология]]''<br/>''[[:d:Q2312561|computer science in sport]]''<br/>''[[:d:Q840545|спорт медицинасы]]''<br/>''[[:d:Q2312917|спорт экологиясе]]'' |- | ''[[:d:Q122739993|су турында фән]]'' | | ''[[:d:Q1665984|дисциплинаара фәнни тикшеренү өлкәсе]]''<br/>[[гидрология]]<br/>''[[:d:Q228736|материаллар белеме]]''<br/>[[Нигез (химия)|нигез]] | [[су]] | |- | ''[[:d:Q126390320|су-сазлык җирләре фәне]]'' | | фән | ''[[:d:Q170321|су-сазлык җирләре]]'' | |- | ''[[:d:Q9179627|сугыш кораллары тикшеренүләре]]'' | | [[тарих]] | | |- | ''[[:d:Q102073785|сыну урыны гидрогеологиясе]]'' | геологик доформацияләр породаларның сыеклыклар агымына тәэсирен өйрәнү аланы | ''[[:d:Q179509|гидрогеология]]'' | | |- | ''[[:d:Q843601|сәламәтлек фәннәре]]'' | | ''[[:d:Q28797|гамәли фән]]''<br/>''[[:d:Q864928|тереклек турында фәннәр]]'' | | |- | ''[[:d:Q2323664|сәнәгый экология]]'' | | [[экология]] | | |- | ''[[:d:Q3500207|сәяси фикер тарихы]]'' | | ''[[:d:Q1147507|сәясәт тарихы]]''<br/>''[[:d:Q179805|сәяси фәлсәфә]]''<br/>''[[:d:Q27654|фәлсәфә тарихы]]''<br/>''[[:d:Q1195695|интеллектуаль тарих]]''<br/>''[[:d:Q36442|сәясәт белеме]]'' | | |- | ''[[:d:Q135271807|сәясәт этнографиясе]]'' | | [[этнография]]<br/>''[[:d:Q36442|сәясәт белеме]]'' | | |- | ''[[:d:Q63766496|сөйләм акустикасы]]'' | | [[фонетика]] | | |- | ''[[:d:Q7186272|сөю фәлсәфәсе]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]'' | табигат күренешләрен тикшерүгә һәм өйрәнүгә җаваплы фән өлкәсе | фән | [[табигать]] | [[Биохимия|тереклек химиясе]]<br/>[[биология]]<br/>[[химия]]<br/>[[җирне өйрәнүче фәннәр]]<br/>''[[:d:Q188847|әйләнә-тирә мохитне саклау]]''<br/>''[[:d:Q864928|тереклек турында фәннәр]]''<br/>[[физика]]<br/>''[[:d:Q1195766|космос тикшеренүләре]]'' |- | ''[[:d:Q113976585|табигый фәннәр]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q2699662|тарихнамә]]'' | | | ''[[:d:Q30277550|историография]]''<br/>''[[:d:Q1145106|язма тарих]]'' | |- | ''[[:d:Q30749341|таулар метеорологиясе]]'' | | [[метеорология]] | | |- | ''[[:d:Q20097165|таучылыкның физик процесслары]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q48258816|текстиль тарихы]]'' | | [[тарих]] | | |- | ''[[:d:Q1206895|текстлар тел белеме]]'' | | [[Tel beleme|тел белеме]] | | |- | ''[[:d:Q130273447|теодизм]]'' | | [[Tel beleme|тел белеме]] | | |- | ''[[:d:Q1655098|теоретик геофизика]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q2419207|теоретик метеорология]]'' | | [[метеорология]] | | |- | ''[[:d:Q864928|тереклек турында фәннәр]]'' | | ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]'' | [[тереклек]]<br/>[[организм]] | [[анатомия]]<br/>[[ботаника]]<br/>[[экология]]<br/>[[физиология]]<br/>[[генетика]]<br/>[[иммунология]]<br/>''[[:d:Q8269924|биологик таксономия]]''<br/>[[зоология]]<br/>[[микробиология]] |- | ''[[:d:Q3661541|термохронология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q112566701|техник керамика]]'' | | ''[[:d:Q228736|материаллар белеме]]'' | ''[[:d:Q45621|керамика]]'' | |- | ''[[:d:Q4380673|технологик иминлек]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q289610|тибрәнешләр теориясе]]'' | | | | |- | [[токсикология]] | | ''[[:d:Q7180763|фармацевтик фәннәр]]''<br/>[[химия]]<br/>[[биология]] | ''[[:d:Q184651|токсин]]'' | ''[[:d:Q115582861|кардиотоксикология]]'' |- | ''[[:d:Q7649562|тотрыклылык тикшеренүләре]]'' | | ''[[:d:Q5381367|әйләнә-тирә мохит шартларын тикшерү]]''<br/>''[[:d:Q36442|сәясәт белеме]]''<br/>''[[:d:Q442321|тотрыклылык фәне]]'' | [[тотрыклылык]] | |- | ''[[:d:Q112633556|трасология фәне]]'' | | ''[[:d:Q495304|forensic science]]''<br/>''[[:d:Q23498|археология]]'' | ''[[:d:Q2657640|трасология]]'' | |- | ''[[:d:Q55636192|триботроника]]'' | | ''[[:d:Q193870|трибология]]'' | | |- | ''[[:d:Q20098721|трибохимия]]'' | | ''[[:d:Q193870|трибология]]''<br/>[[химия]] | | |- | ''[[:d:Q135013268|туфрак климатологиясе]]'' | | [[климатология]]<br/>''[[:d:Q9161265|туфрак турында фән]]'' | | |- | ''[[:d:Q12370533|туфраклар биологиясе]]'' | | [[биология]]<br/>''[[:d:Q9161265|туфрак турында фән]]'' | ''[[:d:Q1282599|soil life]]'' | |- | ''[[:d:Q2138304|төбәк геологиясе]]'' | | [[геология]] | | |- | ''[[:d:Q475023|төгәл фәннәр]]'' | | фән | | |- | ''[[:d:Q811978|төзелеш икътисады]]'' | | [[Икътисад (фән)|икътисад]] | | |- | [[төзелеш фәне]] | | ''[[:d:Q28797|гамәли фән]]''<br/>''[[:d:Q3958441|икътисад секторы]]''<br/>''[[:d:Q206615|төзелеш материаллары]]''<br/>''[[:d:Q2674423|construction engineering]]'' | ''[[:d:Q385378|төзелеш]]'' | |- | ''[[:d:Q105582462|төс биологиясе]]'' | | [[биология]] | ''[[:d:Q105096490|color in nature]]'' | |- | ''[[:d:Q115632614|төсләр белеме]]'' | | [[оптика]]<br/>''[[:d:Q7936208|vision science]]''<br/>''[[:d:Q1520130|color theory]]''<br/>''[[:d:Q374535|колориметрия]]'' | | |- | ''[[:d:Q59950|урбанизм]]'' | | ''[[:d:Q52948|үзара бәйләнеш]]'' | | |- | ''[[:d:Q19924411|урман белеме]]'' | | [[агрономия]]<br/>''[[:d:Q28797|гамәли фән]]''<br/>''[[:d:Q110231626|agricultural, veterinary and food sciences]]''<br/>''[[:d:Q3606845|agricultural science]]''<br/>''[[:d:Q16021386|forestry engineer]]''<br/>''[[:d:Q372561|forest management]]'' | [[урман]]<br/>''[[:d:Q720362|урманчылык]]''<br/>[[Сунар|ау]]<br/>[[агач]] | |- | ''[[:d:Q11790208|урманчылык фәннәре]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q50069695|фантастика теориясе]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q391148|фармацевтика тарихы]]'' | | ''[[:d:Q614304|фармация]]''<br/>[[медицина тарихы]]<br/>''[[:d:Q501353|химия тарихы]]'' | | |- | ''[[:d:Q614304|фармация]]'' | | [[химия]] | | |- | ''[[:d:Q64364597|ферментлар гистохимиясе]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q1337681|физик океанография]]'' | | ''[[:d:Q43518|океанография]]''<br/>[[физика]] | | |- | ''[[:d:Q14632398|физик фәннәр]]'' | | ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]'' | | [[физика]]<br/>[[астрономия]]<br/>[[химия]]<br/>[[җирне өйрәнүче фәннәр]]<br/>''[[:d:Q1195766|космос тикшеренүләре]]''<br/>''[[:d:Q228736|материаллар белеме]]''<br/>''[[:d:Q160398|кристаллография]]''<br/>[[электроника]]<br/>''[[:d:Q394|метрология]]'' |- | [[физика]] | | ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]''<br/>''[[:d:Q14632398|физик фәннәр]]'' | ''[[:d:Q35758|матдә]]''<br/>[[энергия]] | [[Интерференция (физика)|интерференция]] |- | ''[[:d:Q212881|физика тарихы]]'' | | ''[[:d:Q56296765|табигый фәннәр тарихы]]'' | | |- | ''[[:d:Q171184|филогенетика]]'' | | ''[[:d:Q3516404|биологик систематикасы]]''<br/>''[[:d:Q840400|эволюцион биология]]'' | [[филогенез]]<br/>[[эволюция]] | |- | ''[[:d:Q130217803|фитоклиматология]]'' | | ''[[:d:Q1898366|биоклиматология]]'' | | |- | ''[[:d:Q16335159|флаксомика]]'' | | [[Биохимия|тереклек химиясе]] | | |- | ''[[:d:Q816264|формаль фәннәр]]'' | | ''[[:d:Q475023|төгәл фәннәр]]'' | | [[математика]]<br/>[[мантыйк]]<br/>[[статистика]]<br/>''[[:d:Q44455|уен теориясе]]''<br/>''[[:d:Q269699|системалар теориясе]]''<br/>[[информатика]]<br/>фән |- | ''[[:d:Q63443180|фотоакустика]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q908917|фотобиология]]'' | | [[биология]] | | |- | ''[[:d:Q106086850|фотодинамика]]'' | | ''[[:d:Q11372|физик химия]]'' | | |- | ''[[:d:Q88266905|фотофизика]]'' | | [[физика]] | [[яктылык]]<br/>''[[:d:Q35758|матдә]]'' | |- | [[фәлсәфә]] | иң гомуми теория, дөньяга карашның бер төре, кеше эшчәнлегенең бер формасы | ''[[:d:Q105948247|белем системасы]]'' | ''[[:d:Q813912|шарт]]''<br/>''[[:d:Q16722960|күренеш]]''<br/>[[чынбарлык]]<br/>[[белем]] | ''[[:d:Q44325|онтология]]''<br/>''[[:d:Q35277|метафизика]]''<br/>[[эпистемология]]<br/>''[[:d:Q59115|фән фәлсәфәсе]]''<br/>''[[:d:Q16669800|әхлакый фәлсәфә]]''<br/>''[[:d:Q2476757|мантыйк фәлсәфәсе]]''<br/>[[эстетика]]<br/>''[[:d:Q179805|сәяси фәлсәфә]]''<br/>[[этика]]<br/>[[мантыйк]]<br/>''[[:d:Q484761|тел фәлсәфәсе]]''<br/>''[[:d:Q23407|зиһен фәлсәфәсе]]''<br/>''[[:d:Q209295|дин фәлсәфәсе]]''<br/>''[[:d:Q180536|математика фәлсәфәсе]]''<br/>''[[:d:Q190721|тарих фәлсәфәсе]]'' |- | ''[[:d:Q121267483|фәлсәфә историографиясе]]'' | | | ''[[:d:Q27654|фәлсәфә тарихы]]'' | |- | ''[[:d:Q2688000|фән психологиясе]]'' | | [[психология]] | | |- | ''[[:d:Q472342|фән тикшеренүләре]]'' | | ''[[:d:Q603441|библиометрия]]''<br/>''[[:d:Q355654|informetrics]]''<br/>''[[:d:Q30599095|метафән]]''<br/>''[[:d:Q2412849|literature review]]'' | | |- | ''[[:d:Q59115|фән фәлсәфәсе]]'' | | [[фәлсәфә]] | | |- | ''[[:d:Q24550172|фәнни мәдәният]]'' | фәнни җәмгыять эчендәге социаль-иҗтимагый мәгамәлә | [[мәдәният]] | | |- | ''[[:d:Q168091|хайваннар турында фәннәр]]'' | | ''[[:d:Q3606845|agricultural science]]'' | | |- | ''[[:d:Q997006|характерология]]'' | | [[психология]] | ''[[:d:Q366773|характер]]'' | |- | ''[[:d:Q388618|хастаханә фармациясе]]'' | | ''[[:d:Q614304|фармация]]'' | | |- | ''[[:d:Q2729912|хемостратиграфия]]'' | | ''[[:d:Q134783|стратиграфия]]''<br/>[[геохимия]] | | |- | [[химия]] | | ''[[:d:Q14632398|физик фәннәр]]'' | [[Химик кушылмалар|химик кушылма]]<br/>''[[:d:Q17339814|химик тоташмалар төркеме]]''<br/>[[химик элемент]]<br/>''[[:d:Q79529|матдә]]'' | [[органик химия]]<br/>''[[:d:Q11372|физик химия]]''<br/>[[органик булмаган химия]]<br/>''[[:d:Q369472|исәпләү химиясе]]''<br/>[[теоретик химия]]<br/>[[Биохимия|тереклек химиясе]]<br/>[[аналитик химия]]<br/>''[[:d:Q910172|азык-төлек химиясе]]''<br/>''[[:d:Q321355|әйләнә-тирә мохит химиясе]]''<br/>''[[:d:Q750446|полимерлар химиясе]]'' |- | ''[[:d:Q4497764|химмотология]]'' | | [[химия]] | | |- | ''[[:d:Q117801|хисап фәннәре]]'' | | ''[[:d:Q33521|гамәли математика]]''<br/>[[информатика]] | | |- | ''[[:d:Q41767|хорология]]'' | | ''[[:d:Q56604289|precision instruments industry]]'' | | |- | ''[[:d:Q111208040|хронопатология]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q3333936|хәрби метеорология]]'' | | [[метеорология]] | | |- | ''[[:d:Q5058323|целломика]]'' | | ''[[:d:Q3918374|фәнни технология]]'' | | |- | ''[[:d:Q1026962|цифрлы гуманитар фәннәр]]'' | | [[гуманитар фәннәр]] | | |- | ''[[:d:Q19278301|цифрлы дөнья]]'' | | | | ''[[:d:Q28498715|Work 4.0]]''<br/>''[[:d:Q25383637|цифрлы тормыш рәвеше]]''<br/>''[[:d:Q1344862|Entgrenzung der Arbeit]]''<br/>''[[:d:Q1224901|цифрлы инфраструктура]]''<br/>''[[:d:Q97379779|Digitale Wissensgesellschaft]]''<br/>''[[:d:Q26882600|цифрлы эш урыны]]''<br/>''[[:d:Q110636220|Digital Supply Chain Twin]]'' |- | ''[[:d:Q10334763|цифрлы медиалар]]'' | | ''[[:d:Q10481248|цифрлы коммуникация]]''<br/>''[[:d:Q165650|media studies]]'' | ''[[:d:Q202833|социаль медиа]]''<br/>[[мәгълүмат йөртүче]] | |- | ''[[:d:Q1147112|чагыштырма геномика]]'' | | ''[[:d:Q222046|геномика]]'' | | |- | ''[[:d:Q106490057|чирләр биологиясе]]'' | | [[биология]] | | |- | ''[[:d:Q119175782|чүлләр фәне]]'' | | [[җирне өйрәнүче фәннәр]] | | |- | ''[[:d:Q7900104|шәһәр мохите климатологиясе]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q130304428|экоклиматология]]'' | | [[климатология]] | | |- | ''[[:d:Q65214329|экологик геоморфология]]'' | | ''[[:d:Q52109|геоморфология]]'' | | |- | ''[[:d:Q1049066|экологик икътисад]]'' | | [[Икътисад (фән)|икътисад]] | | ''[[:d:Q131362385|экологик икътисад төшенчәсе]]'' |- | ''[[:d:Q3299709|экоморфология]]'' | | [[анатомия]]<br/>[[экология]] | | |- | ''[[:d:Q56374846|экосистемология]]'' | | ''[[:d:Q2167061|системология]]'' | [[экосистема]] | |- | ''[[:d:Q115584206|экотоксикогеномика]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q1412144|экотоксикология]]'' | | ''[[:d:Q3995923|әйләнә-тирә мохит токсикологиясе]]''<br/>[[экология]] | | |- | ''[[:d:Q130262075|эксперименталь метеорология]]'' | | [[метеорология]] | | |- | ''[[:d:Q115452339|экспосомика]]'' | | | ''[[:d:Q1384754|экспосом]]'' | |- | [[Телекоммуникация|электр элемтәсе]] | | ''[[:d:Q1472062|remote communication]]'' | | |- | ''[[:d:Q3632898|электрометаллургия]]'' | | [[металлургия]] | | |- | ''[[:d:Q101247397|электроник җиһазларны булдыру технологиясе]]'' | | | | |- | [[электроника]] | Вакуум көпшә, транзистор, диодлар һәм интеграль микросхемалар белән эш итүче фән һәм технология тармагы | ''[[:d:Q2695280|техника]]'' | | ''[[:d:Q1815901|электрон схема]]'' |- | ''[[:d:Q4531103|электротехнология]]'' | | [[технология]] | | |- | ''[[:d:Q4531599|эмблематика]]'' | | [[тарих]] | ''[[:d:Q112110|эмблема]]'' | |- | ''[[:d:Q719597|энергетика]]'' | | ''[[:d:Q373065|гамәли физика]]'' | ''[[:d:Q2151621|энергетика]]'' | |- | ''[[:d:Q64502477|энзимология]]'' | ферментларны (энзим) өйрәнүче биохимия бүлеге | | | |- | ''[[:d:Q297672|энология]]'' | | ''[[:d:Q110735073|oenology and viticulture]]'' | ''[[:d:Q213376|шәраб ясау]]'' | |- | [[эпидемиология]] | | ''[[:d:Q843601|сәламәтлек фәннәре]]'' | [[эпидемия]]<br/>[[пандемия]] | |- | ''[[:d:Q23688644|эпилептология]]'' | | [[неврология]]<br/>''[[:d:Q660910|нейрофизиология]]'' | [[Эпилепсия|өянәк авыруы]] | |- | ''[[:d:Q5383595|эпистемика]]'' | | | [[мәгълүмат]] | |- | ''[[:d:Q3363772|эстетик формализм]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q133853817|этноклиматология]]'' | | [[климатология]]<br/>''[[:d:Q43455|этнология]]'' | | |- | ''[[:d:Q4533071|этнонимика]]'' | | ''[[:d:Q175156|ономастика]]'' | ''[[:d:Q1137656|этноним]]'' | |- | ''[[:d:Q6096488|эш психологиясе]]'' | кешеләрнең эштәге үз-үзләрен тоту һәм мөгамәләләрен тикшерүче психология бүлеге | ''[[:d:Q2045692|оешма психологиясе]]'' | ''[[:d:Q268378|хезмәт]]'' | |- | ''[[:d:Q62090638|ялган һәм алдау нейробиологиясе]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q110124315|яман шеш күзәнәкләре метаболизмы]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q1421309|яр буйлары географиясе]]'' | | [[география]] | | |- | ''[[:d:Q2464338|ясалма интеллект фәлсәфәсе]]'' | | [[фәлсәфә]]<br/>''[[:d:Q279438|технологияләр фәлсәфәсе]]'' | | |- | ''[[:d:Q263847|ясалма яшәү формалары]]'' | | ''[[:d:Q4671303|специализация]]''<br/>''[[:d:Q862838|синтетик биология]]'' | ''[[:d:Q107307973|ясалма яшәү формасы]]''<br/>''[[:d:Q107307291|artificially intelligent entity]]''<br/>''[[:d:Q862838|синтетик биология]]'' | |- | ''[[:d:Q120411401|яңартыла торган энергия өлкәсе тикшеренүләре]]'' | | ''[[:d:Q5381367|әйләнә-тирә мохит шартларын тикшерү]]''<br/>''[[:d:Q25584060|energy development]]''<br/>''[[:d:Q7649562|тотрыклылык тикшеренүләре]]''<br/>''[[:d:Q442321|тотрыклылык фәне]]'' | ''[[:d:Q12705|яңартыла торган энергия]]'' | |- | [[SETI|Җирдән читтәге акыллы тереклекне эзләү]] | | | [[җирдән читтәге тереклек]] | |- | ''[[:d:Q3143695|җирасты гидравликасы]]'' | | ''[[:d:Q177784|гидравлика]]'' | | |- | [[җирне өйрәнүче фәннәр]] | Җирне һәм аның якын тирәлеген төрле яктан өйрәнүче фәннәрнең уртак атамасы | ''[[:d:Q107287417|earth and planetary science]]''<br/>''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]'' | [[Җир]] | [[геодезия]] |- | ''[[:d:Q720858|җәмгыять экологиясе]]'' | | [[экология]] | | |- | ''[[:d:Q8328350|үсемлекләрне тукландыру]]'' | | ''[[:d:Q397334|агрохимия]]''<br/>''[[:d:Q185973|үсемлекләр физиологиясе]]''<br/>''[[:d:Q17652193|туклану белеме]]'' | ''[[:d:Q98605589|plant nutrient]]'' | |- | ''[[:d:Q135108968|һәлакәтләр өлкәсендә тикшеренүләр]]'' | | [[фәнни тикшеренү]] | ''[[:d:Q3839081|һәлакәт]]'' | |- | ''[[:d:Q107466318|әдәбият ономастикасы]]'' | | ''[[:d:Q175156|ономастика]]'' | [[ялгызлык исем]] | |- | ''[[:d:Q618752|әйләнә-тирә мохит психологиясе]]'' | | [[психология]] | | |- | ''[[:d:Q3995923|әйләнә-тирә мохит токсикологиясе]]'' | | [[токсикология]] | | |- | ''[[:d:Q5381367|әйләнә-тирә мохит шартларын тикшерү]]'' | | [[география]] | | |- | ''[[:d:Q188847|әйләнә-тирә мохитне саклау]]'' | | [[җирне өйрәнүче фәннәр]] | ''[[:d:Q832237|әйләнә-тирә мохитне саклау]]''<br/>[[әйләнә-тирә мохит]] | ''[[:d:Q5381194|әйләнә-тирә мохит антропологиясе]]''<br/>''[[:d:Q321355|әйләнә-тирә мохит химиясе]]''<br/>''[[:d:Q618752|әйләнә-тирә мохит психологиясе]]''<br/>''[[:d:Q3631109|әйләнә-тирә мохит биотехнологиясе]]''<br/>''[[:d:Q10418548|экологик биология]]'' |- | ''[[:d:Q373184|өслекләр физика һәм химиясе]]'' | | ''[[:d:Q228736|материаллар белеме]]'' | ''[[:d:Q4366377|өслекләр күренешләре]]'' | |- | ''[[:d:Q16711674|պլաստիկական անատոմիա]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q135006423|磁性物理学]]'' | | [[физика]] | | |} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == {{тышкы сылтамалар}} == Шулай ук карагыз == {{Портал|Фән}} * [[:en:Outline of science|Фән төзелеше (ингл.)]] * [[Фәнни бүләкләр исемлеге]] {{тәрҗемә|en|Science}}{{тәрҗемә|ru|Наука}}{{Rq|stub|error|image}} [[Төркем:Фән| ]] 81fljxsxz6d1crfoaauwcebag5hoxqr Марс (планета) 0 12855 5839156 5515060 2026-05-03T03:20:56Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839156 wikitext text/x-wiki {{УК}}{{Планета карточкасы | исеме = Марс | башка атамалар = Мәрих, Мәррих, Кызыл планета | төр = планета | символ = [[File:Mars symbol (bold).svg|24px|alt=♂|Марсның астрономик символы]] | фон = #a0ffa0 | рәсем = OSIRIS Mars true color.jpg | киңлек = 275px | имза = Марс, [[2007 ел]]ның [[февраль|февралендә]] планета яныннан ''[[Розетта (космик аппарат)|Розетта]]'' космик аппараты очып үткәндә, аппараттагы OSIRIS инструменты төшереп алган, планетаның асыл төсен күрсәтүче рәсемдә | дәвер = [[J2000]] | беренче ачучы = [[Асаф Һолл]] | Тәртип саны = 4 | Кояштан уртача ераклык = 227,92×10<sup>6</sup> км | Максималь ераклык = 249,23×10<sup>6</sup> км | Минималь ераклык = 206,62×10<sup>6</sup> км | Радиус = 3386,2 км | масса = 6,4185×10<sup>23</sup> кг | уртача тыгызлыгы = 3,9335 г/см³ | Тәүлек озынлыгы = 24 сәг 39 мин 36 с | Ел озынлыгы = 686,971 Җир тәүлеге | иярченнәре = [[Фобос]] һәм [[Деймос]] | Искәрмә = }} '''Марс, Мәрих'''<ref name="XämzinEtAl:1965"/><ref>http://garap-farsy.narod.ru/maar.htm</ref> ([[Борынгы төрки тел|бор. тк.]] ''körüd, suqun, baqïr suqïm''<ref>https://www.google.de/books/edition/A_Dictionary_of_Early_Middle_Turkic/roCjEAAAQBAJ?hl=ru&gbpv=1&dq=A+Dictionary+of+Early+Middle+Turkic+-+Hendrik+Boeschoten+-+2022&printsec=frontcover</ref>(~''күре, сокын''))&nbsp;— [[Кояш системасы]]нда [[Кояш]]тан дүртенче булып урнашкан [[планета]]. Аны [[Җир]]нең тышкы «күршесе» дип тәбабанета ([[Меркурий]]дан гына зуррак). Марс массасы [[Җир]] массасының {{сан|10.7|%}}-тын тәшкил итә. [[Борынгы Рим]] мифологиясендәге сугыш алласы [[Марс (мифология)|Марс]] хөрмәтенә аталган. Өслегендә күп булган [[тимер оксиды]] Марска кызгылт төсмер бирә<ref name="nasa_hematite" />, шунлыктан аны «'''кызыл планета'''» дип тә атыйлар<ref>{{cite web|url=http://kiziltan.ru/calendar/2630-marsta-kl-tabylgan.html|title=Марста күл табылган!|publisher=Кызыл Таң гәҗите|accessdate=July 20, 2017}}{{Deadlink|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Zubrin1997">{{cite book |title=The Case for Mars: The Plan to Settle the Red Planet and Why We Must |publisher=Touchstone |location=New York |first1=Robert |last1=Zubrin |first2=Richard |last2=Wagner |date=1997 |oclc=489144963 |isbn=978-0-684-83550-1}}</ref><ref name="Rees2012">{{cite book |title=Universe: The Definitive Visual Guide |publisher=Dorling Kindersley |location=New York |editor-first=Martin J. |editor-last=Rees |pages=160–161 |date=October 2012 |isbn=978-0-7566-9841-6}}</ref>. Сыек кына [[атмосфера]]сы булган Марс&nbsp;— Җир төркеме планетасы яки [[Җирсыман планеталар|җирсыман планета]]. Аңарда [[Ай (иярчен)|Айдагы]] кебек [[Метеорит кратеры|метеорит кратерлары]] да, Җирдәге кебек [[вулкан]]нар, [[үзән]]лекләр, [[чүл]]ләр һәм [[котып боз бүрекләре]] дә бар. [[Әйләнү периоды|Үз күчәре тирәли әйләнү периоды]], [[ел фасыллары]] алмашыну һәм бу ел фасыллары алмашынуга сәбәпче булган күчәр авышлыгы ягыннан да ул Җиргә охшаган. Марстагы [[Олимп (Марс)|Олимп]] исемле тау ({{lang-lat|Olympus Mons}})&nbsp;22 километр биеклегендә Кояш системасында билгеле булган иң биек [[вулкан]] һәм [[Кояш системасының иң биек таулары исемлеге|икенче иң биек тау]] (планеталарда урнашкан тауларны гына игътибарга алсак, ул иң биеге), ә [[Маринер үзәннәре|Маринер]] исемле [[каньон]] ({{lang-lat|Valles Marineris}})&nbsp;— Кояш системасындагы иң зур каньоннарның берсе. Төньяк ярымшарда урнашкан [[Бореалис бассейны]] планетаның {{сан|40|%}}-ын били һәм гаять зур бер метеорит кратеры була ала<ref name="northcratersn"/><ref name="northcraterguard"/>. Марсның ике [[Иярчен|табигый иярчене]] бар&nbsp;— [[Фобос]] һәм [[Деймос]] ([[Борынгы грек теле|борынгы юнанча]] «паника/курку» һәм «дәһшәт/курку»). Икесе дә кечкенә һәм иррегуляр шәкелле. Алар, [[5261 Эврика]] [[Марс трояны]] кебек үк, Марс гравитацион кырына килеп эләккән [[астероид]]лар булырга мөмкин<ref>{{cite web |url=http://space.about.com/od/mars/a/Mars-Moon-Mystery.htm |accessdate=July 21, 2017 |title=Mars Moon Mystery |series=Space |work=About.com |first=John P. |last=Millis |archivedate=2018-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226060809/http://space.about.com/od/mars/a/Mars-Moon-Mystery.htm%20 }}</ref><ref name=adler>{{cite conference |url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/marsconcepts2012/pdf/4337.pdf |title=Use of MRO Optical Navigation Camera to Prepare for Mars Sample Return |conference=Concepts and Approaches for Mars Exploration. June 12–14, 2012. Houston, Texas. |first1=M. |last1=Adler |first2=W. |last2=Owen |first3=J. |last3=Riedel |issue=1679 |at=4337 |date=June 2012 |bibcode=2012LPICo1679.4337A}}</ref>. Марста [[Планетаның яшәргә яраклылыгы|тереклек]] бармы яисә булганмы дигән сорауга җавап эзләп, фәнни тикшеренүләр алып барыла. Берничә астробиологик миссия планлаштырылган, шул исәптән [[Марс 2020]] һәм [[ЭкзоМарс]] гизәрләре<ref name="curiosity search for life">{{cite web |url=http://www.marsdaily.com/reports/Using_Curiosity_to_Search_for_Life_999.html |title=Using Curiosity to Search for Life |publisher=Mars Daily |date=February 26, 2015 |accessdate=July 22, 2017 |author=Jarell, Elizabeth M}}</ref><ref name="MER Search for Life">{{cite web |url=http://mars.nasa.gov/mer/home/resources/MERLithograph.pdf |title=The Mars Exploration Rover Mission |publisher=NASA |date=November 2013 |accessdate=July 22, 2017 |pages=20 |archivedate=2017-02-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170201175627/http://mars.nasa.gov/mer/home/resources/MERLithograph.pdf }}</ref><ref name="ExoMars's search for life">{{cite web |url=http://www.euronews.com/2015/05/21/mars-mystery-exomars-mission-to-finally-resolve-question-of-life-on-red-planet/ |title=Mars mystery: ExoMars mission to finally resolve question of life on red planet |publisher=EuroNews |date=May 21, 2015 |author=Wilks, Jeremy |accessdate=July 22, 2017}}</ref><ref name="Mars 2020 search for life">{{cite web |url=http://www.csmonitor.com/Science/2015/0105/Life-on-Mars-NASA-s-next-rover-aims-to-find-out |title=Life on Mars? NASA's next rover aims to find out. |publisher=The Christian Science Monitor |date=January 5, 2015 |author=Howell, Elizabeth |accessdate=July 22, 2017}}</ref>. Атмосфера басымының түбән булуы сәбәпле (Җирдәге атмосфера басымының {{сан|1|%}}-ыннан да кимрәк<ref name="nasa.gov">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/msl/news/msl20121102.html |title=NASA – NASA Rover Finds Clues to Changes in Mars' Atmosphere |work=nasa.gov |accessdate=July 23, 2017 |archivedate=2018-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226060801/https://www.nasa.gov/mission_pages/msl/news/msl20121102.html%20 }}</ref>), Марс өслегендә [[Марста су|су]] сыек килеш саклана алмый, мәгәр иң тирән иңкүлекләрдә һәм күпмедер вакыт тора алса гына<ref name="h" /><ref name=jgr110 /> (сыек су булуы исә тереклек булуның бер шарты дип карала). Котып боз бүрекләренең икесе дә башлыча судан торырга охшый<ref name="kostama" /><ref name=sci299 />. Планетаның көньяк котыбындагы бозлар эресә, хасил булган су планета өслеген {{сан|11|метр}} тирәнлектәге су тышчасы белән капларга җитәр иде<ref name=nasa070315 />. [[2016 ел]]ның [[22 ноябрь|22 ноябрендә]] [[НАСА]] Марсның [[Утопия тигезлеге]] дигән өлкәсендә зур күләмдә [[Марста су|җир асты бозлары]] табылуы турында хәбәр итте. Табылган су күләме якынча [[Төньяк Америка]]да урнашкан [[Югары күл]]дәге ({{lang-en|Lake Superior}}) су күләменә тигез дип фаразлана ([[:File:PIA21136-Mars-UtopiaPlanitia-IceFindings-20161122.jpg|рәсем]])<ref>{{cite web|url=http://www.theregister.co.uk/2016/11/22/nasa_finds_ice_under_martian_surface/ |title=Lake of frozen water the size of New Mexico found on Mars – NASA |publisher=The Register|date=November 22, 2016 |accessdate=July 22, 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2016-299 |title=Mars Ice Deposit Holds as Much Water as Lake Superior |publisher=NASA|date=November 22, 2016 |accessdate=July 22, 2017}}</ref><ref name="NASA-20161122">{{cite web |author=Staff |title=Scalloped Terrain Led to Finding of Buried Ice on Mars |url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA21136 |date=November 22, 2016 |work=[[NASA]] |accessdate=July 22, 2017}}</ref>. Бу [[Байкал]]дагы суның яртысы дигән сүз (Байкалдагы су күләме {{сан|23600|км}}<sup>3</sup> булса<ref name="INTAS"/>, Югары күлдә ул {{сан|12100|км}}<sup>3</sup> тәшкил итә<ref name="EPAphysical"/>). Марсны һәм аның кызгылт төсен Җирдән гади күз белән күреп була. Аның [[Йолдызча зурлык|йолдызча зурлыгы]] −2,91-гә җитә<ref Name="nssdc"/>, бу күрсәткеч буенча ул [[Юпитер]], [[Венера]], Ай һәм Кояштан гына калыша. Шулай да Җир өстендә урнашкан оптик [[телескоп]]лар, Җир белән Марс бер-берсенә иң якын чакта да, киңлеге {{сан|300|километр}}дан да ким булмаган үзенчәлекләрне генә аермачык күрсәтә алалар&nbsp;— Җирнең атмосферасы андый күзәтүләрне кыенлаштыра<ref name="usra" />. == Атамалар == Элек [[татар теле]]ндә планета исеме буларак гарәп алынмасы ''Мәррих'' ({{lang-tt3|مريح}}) кулланылган<ref name="XämzinEtAl:1965">Гарәпчә-татарча-русча алынмалар сүзлеге: татар әдәбиятында кулланылган гарәп һәм фарсы сүзләре / К.З. Хәмзин, М.И. Мәхмүтов, Г.Ш. Сәйфуллин. — Казан: Тат. кит. нәшр., 1965. — 792 б. — Б. 320.</ref>, ләкин хәзерге вакытта бу исем бик сирәк кулланыла. == Физик үзенчәлекләре == Марсның диаметры Җир диаметрының якынча яртысы кадәр, өслек мәйданы исә Җирдәге коры җир мәйданыннан бераз гына кимрәк<ref name="nssdc" />. Марсның тыгызлыгы Җирнекеннән түбәнрәк булып, күләме Җир күләменең 15%, ә [[масса]]сы Җир массасының 11% кадәр. Нәтиҗәдә гравитация көче Җир өстендәге гравитация көченең 38% тәшкил итә. Марс өслегенең кызыл/кызгылт-сары күренешенә [[тимер оксиды|тимер (III) оксиды]], ягъни күгәрек сәбәпче<ref name="rust" />. Якыннан караганда исә&nbsp;— иярчендәге яки марсгизәрдәге камералардан&nbsp;— Марсның күп өлеше ирис төсендә булып та күренергә, ә кайбер өлкәләре, нинди [[минерал]]лар булуына карап, алтын төсендә, көрән һәм яшькелт тә булырга мөмкин<ref name=ismars>[http://mars.jpl.nasa.gov/msl/multimedia/videos/index.cfm?v=29&a=2 NASA – ''Mars in a Minute: Is Mars Really Red?''] ([http://mars.jpl.nasa.gov/multimedia/videos/movies/miam20111110/miam20111110.pdf Transcript] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106174558/http://mars.jpl.nasa.gov/multimedia/videos/movies/miam20111110/miam20111110.pdf |date=2015-11-06 }})</ref>. {{Multiple image|direction=horizontal|align=center|image1=Mars, Earth size comparison.jpg|width1=174|caption1=Чагыштыру: [[Җир]] һәм Марс|image2=Mars.ogv|width2=200|caption2=Марсның төп үзенчәлекләрен күрсәтүче [[:File:Mars.ogv|анимация (00:40)]]|image3=GMM-3 Mars Gravity.webm|width3=200|caption3=НАСА'ның өч иярчене Марсның гравитация кырын ничек билгеләгәнен аңлатучы [[:File:GMM-3 Mars Gravity.webm|видео (01:28)]]}} === Эчке төзелеше === Җир кебек үк, Марс тыгыз металлик [[планета төше|төшкә]] һәм ул төш тирәсендәге көпшәгрәк матдәләрдән торучы катламнарга [[гравитацион бүленү|бүленгән]]<ref name="Nimmo 2005" />. Планетаның эчке төзелешенең бүгенге модельләренә күрә, төшенең радиусы 1794±65 км тәшкил итә, ул төш башлыча [[тимер-никель эретмәсе|тимер белән никельдән]] һәм 16–17% тирәсе [[күкерт]]тән тора<ref name=icarus213_2_451 />. Бу [[тимер cульфиды|тимер (II) сульфидлы]] төш җиңел [[элемент]]ларга Җир төшеннән ике тапкыр байрак дип исәпләнә<ref name=jacque03 />. Төш [[силикат]]лардан торучы [[мантия (геология)|мантия]] белән әйләндереп алынган. Бу мантия планетаның күп кенә тектоник һәм вулканик үзенчәлекләрен формалаштырган, әмма хәзер сүнгән булырга охшый. [[Чакматаш]] (кремний) һәм [[кислород]]тан кала, Марс [[кабык (геология)|кабыгында]] иң күп очраучы элементлар булып [[тимер]], [[магний]], [[әлүмин|алюминий]], [[кальций]] һәм [[калий]] торалар. Планета кабыгының уртача калынлыгы 50 км тирәсе, максималь калынлыгы&nbsp;— 125 км<ref name=jacque03 />. [[Җир кабыгы]]ның уртача калынлыгы исә 40 км тәшкил итә. === Өслегенең геологиясе === [[Файл:Viking2 frost enhance.jpg|300px|мини|уңда|Марс өслегендә кырау]] Марс планетасы&nbsp;— [[Җирсыман планеталар|җирсыман планета]]; аның җисемен [[чакматаш]] белән [[кислород]]тан торучы минераллар, [[метал]]лар һәм гадәттә [[тау токымы]] составында була торган башка элементлар тәшкил итә. Марсның өслеге башлыча [[толеитик магма серияләрәре|толеитик]] [[базальт]]тан тора<ref name=science324_5928_736 />, әмма кайбер өлешләре гадәти базальттан [[кремний диоксиды]]на байрак булырга һәм Җирдәге [[андезит]] ташларга һәм кремний пыяласына охшарга мөмкин. Планетаның түбән [[альбедо]]лы өлкәләрендә [[плагиоклаз кыр шпатлары]] бар дип уйларга җирлек бар. Төньяк түбән альбедолы өлкәләр исә табак силикатларның һәм кремнийга бай пыяланың гадәттәгедән күбрәк микъдарына ия. Көньяк калкулыкларның кайбер өлешләрендә барлыгы сизелерлек микъдарда кальцийга бай [[пироксен]] бар. Шулай ук кайбер өлкәләргә генә хас [[гематит]] һәм [[оливин]] тупланмалары да табыла<ref name=jgr107_E6 />. Планета өслегенең күпчелек өлеше вак бөртекле [[тимер оксиды|тимер (III) оксиды]] тузаны белән капланган<ref name=sci300a /><ref name=sci300b />. [[File:USGS-MarsMap-sim3292-20140714-crop.png|thumb|left|Марсның [[Марс геологиясе|геологик картасы]], инглиз телендә ([[USGS]], 2014)<ref name="USGS-20140714">{{cite web |author1=Tanaka, Kenneth L. |author2=Skinner, James A. Jr. |author3=Dohm, James M. |author4=Irwin, Rossman P. III |author5=Kolb, Eric J. |author6=Fortezzo, Corey M. |author7=Platz, Thomas |author8=Michael, Gregory G. |author9=Hare, Trent M. |title=Geologic Map of Mars – 2014 |url=http://pubs.usgs.gov/sim/3292/ |date=July 14, 2014 |work=[[USGS]] |accessdate=19 March 2017}}</ref>]] Марсның структуралашкан глобаль [[магнит кыры]] булуы хакында бернинди дәлилләр булмаса да<ref name="magnetosphere" />, күзәтүләр планета кабыгының кайбер өлешләре магнитлашкан булуын күрсәтә. Бу факт исә элек планетаның диполь кырының котыплары чиратлашканы хакында сөйли. Марстагы магнетизмга хисчән минералларның [[палеомагнетизм]]ы, ягъни үзләрендә ул минераллар формалашкан вакыттагы планетаның магнетик кыры хакында мәгълүмат саклавы, Җирдәге океан төбендә күзәтелгән, инглизчә ''[[:en:Magnetic striping|magnetic striping]]'' дип аталучы бер процесска охшый. [[1999 ел]]да нәшер ителгән һәм [[2005 ел]]ның [[октябрь|октябрендә]] (''[[Марс Глобал Сарвейор]]'' аппараты ярдәмендә) янәдән тикшерелгән бер теория буенча, Марста шундый төрдәге кырлы җир тасмалары булуы планетаның [[литосфера]]сын тәшкил итүче плитәләрнең 4 миллиард ел элек&nbsp;— әле Марсның [[динамо теориясе|динамосы]] сүнгәнче һәм магнетик кыры югалганчы&nbsp;— урын алган [[плитәләрнең тектоникасы|хәрәкәте]] белән бәйле<ref name="plates" />. [[Кояш системасының формалашуы һәм эволюциясе|Кояш системасы формалашкан]] вакытта, Марс Кояш тирәли әйләнгән [[протопланета дискы]]ннан аерылган матдәләрнең бергә җыелуыннан гыйбарәт бер стохастик, ягъни [[очраклы процесс]] нәтиҗәсендә барлыкка килгән дип уйланыла. Марсның аның Кояш системасындагы урыны белән аңлатылучы күп кенә химик үзенчәлекләре бар. [[Хлор]], [[фосфор]], [[күкерт]] кебек чагыштырмача түбән кайнау температуралы элементлар Марста Җиргә караганда күбрәк таралган; бу элементлар шул вакыттагы яшь Кояшның көчле [[кояш җиле|җиле]] тарафыннан тышка этеп чыгарылган булырга тиеш<ref name=ssr96_1_4_197 />. Планеталар формалашкач, аларның барысы да «[[соңгы авыр бомбалау|соң авыр бомбалау]]» дип аталучы бер процесска дучар була. Ул процесс яңа формалашкан планеталарга күпсанлы астероидлар бәрелүдән гыйбарәт. Марс өслегенең якынча 60 процентында шул заманда булып үткән астероидлар белән бәрелү эзләре күренә<ref name=zharkov93 /><ref name=icarus165_1 /><ref name=barlow88 />. Планетаның калган өлешләрендә дә андый кратер-иңкүлекләр бар, алар күмелеп кенә калганнар дип фаразлана. Планетаның төньяк ярымшарында 10600×8500 километрлык бер [[бәрмә кратер]] булуы хакында дәлилләр бар. Бу кратер мәйданы әлегә кадәр билгеле булган иң зур бәрмә кратер&nbsp;— Айдагы [[Көньяк котып/Эткен бассейны]]&nbsp;— мәйданыннан дүрт тапкыр зуррак дигән сүз<ref name=northcratersn /><ref name=northcraterguard />. Бер теория буенча, якынча дүрт миллиард ел элек Марс [[Плутон (кәрлә планета)|Плутон]] зурлыгындагы бер башка җисем белән бәрелешкән. Ул вакыйга нәтиҗәсендә планетаның 40 процентын биләүче [[Бореалис бассейны]] барлыкка килгән, һәм әлеге вакыйга төньяк һәм көньяк ярымшарларның [[Марс ярымшарларың дихотомиясе|дихотомиясенә]], ягъни бер-берсенә охшамаган булуына да сәбәпче дип уйланыла.<ref name=sciam080627 /><ref name=nyt080626 />. [[File:An artist’s impression of Mars four billion years ago.jpg|thumb|Марсның 4 миллиард ел элек нинди булуы турында рәссам күзаллавы<ref>{{cite web |title=Mars: The Planet that Lost an Ocean's Worth of Water |url=http://www.eso.org/public/news/eso1509/ |accessdate=24 February 2017}}</ref>]] Марсның геология тарихы берничә дәвергә бүленә ала, шулай да түбәндәге өч иң эреләре<ref name=jog91 /><ref name=ssr_96_1_4 />: * '''[[Нуһ дәвере|Нух дәвере]]''' (исемен [[Нух җире]]ннән алган ({{lang-lat|Noachis Terra}}) — Марс планетасында шундый исемле бер өлкә бар): 4,5 миллиард ел моннан әүвәлдән 3,5 миллиард ел моннан әүвәлгә кадәр Марсның иң борынгы өслегенең формалашуы. Нух дәверендә формалашкан өслекләр бик күп олы метеорит кратерлары белән уелган. [[Фарсис]] кабарынкылыгы исемле вулканик калкулык бу вакытта формалашкан һәм Нух дәверенең азагында су ташкыннары астында калган булган дип фаразлана. * '''[[Һеспериа дәвере]]''' (исемен [[Һеспериа платосы]]ннан ала ({{lang-lat|Hesperia Planum}})): 3,5 миллиард ел моннан әүвәлдән 2,9-3,3 миллиард ел моннан әүвәлгә кадәр. Бу дәвер зур мәйданлы лава кырлары формалашу белән үзенчәлекле. * '''[[Амазоннар дәвере]]''' (исемен [[Амазоннар тигезлеге]]ннән ала ({{lang-lat|Amazonis Planitia}})): 2,9-3,3 миллиард ел моннан әүвәлдән алып бүгенге көнгә кадәр. Бу дәвердә формалашкан регионнарның [[метеорит бәрелү кратеры|метеорит бәрелү кратерлары]] аз, әмма башка яктан алар төрле-төрле, бер-берсенә охшамаганнар. [[Олимп тавы (Марс)|Олимп тавы]] бу дәвердә формалашкан. Планетаның калган өлешләрендә лава ташкыннары җәелгән булган. Марста әле дә геологик активлыклар бара. [[Athabasca Valles|''Athabasca Valles'']]&nbsp;— якынча 200 миллион ел элек хасил булган лава ташкыннары булган җир. [[Cerberus Fossae|''Cerberus Fossae'']] атлы [[грабен]]нардагы су агымнары 20 миллион элек пәйда булганнар, һәм шул ук замандагы вулкан интрузияләренә (магманың җир кабыгына тулуы) ишарә итәләр<ref name=ag44_4 />. [[2008 ел]]ның [[19 февраль|19 февралендә]] ''[[Mars Reconnaissance орбитеры]]ннан'' килгән сүрәтләр 700 метрлы кыядан төшкән таш ташкыны өчен дәлилләр күрсәтте<ref name=dc080304 />. === Туфрагы === [[File:Spirit Mars Silica April 20 2007.jpg|thumb|''[[Спирит (ровер)|Спирит]]'' [[ровер]]ы тарафыннан ачылган кремнийга бай тузан]] ''[[Феникс (космик аппарат)|Феникс]]'' [[иңүче космик аппарат|җиргә иңүче космик аппараты]] Марс туфрагының бераз [[акбур]]лы булуын һәм аның составында [[магний]], [[натрий]], [[калий]] һәм [[хлор]] кебек элементларның булуын күрсәтүче мәгълүмат кайтарды. Бу элементлар Җир туфрагында да бар, һәм алар үсемлекләр үсеше өчен кирәк<ref name=bbc080627 />. Космик аппарат ярдәмендә үткәрелгән тәҗрибәләр Марс туфрагының [[Нигез (химия)|нигез]] [[pH]] күрсәткече 7,7 икәнен һәм аның составында 0,6% [[тоз перхлораты]] бар икәнен күрсәтте<ref name="marssalt" /><ref name=jpl_soil /><ref>{{cite journal |last1=Kounaves |first1=S. P. |display-authors=etal |year=2010 |title=Wet Chemistry Experiments on the 2007 Phoenix Mars Scout Lander: Data Analysis and Results |url= |journal=J. Geophys. Res. |volume=115 |issue= |page=E00-E10 |doi=10.1029/2008JE003084 |bibcode=2009JGRE..114.0A19K}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kounaves |first1=S. P. |display-authors=etal |year=2010 |title=Soluble Sulfate in the Martian Soil at the Phoenix Landing Site |url= |journal=Icarus |volume=37 |issue= |page=L09201 |doi=10.1029/2010GL042613 |bibcode=2010GeoRL..37.9201K}}</ref>. Марс өслегендә [[:en:dark slope streak|буй-буй сырлар]], ягъни эзләр табыла; кратер, [[трог (геология)|трог]] һәм үзәнлекләрнең текә ярлары өстендә еш кына яңалары да хасил булып тора. Ул эзләр башта [[кара төс]]тә булалар, аннан вакыт кичкәч агаралар. Кайбер сырлар кечкенә мәйданда башланып, йөзләрчә метрга тарала. Аларның кыя ташларны һәм юлларындагы башка киртәләрне урап узулары да күзәтелә. Аларның барлыкка килү сәбәпләре хакында берничә теория бар. Ешрак тәкъдим ителгәннәре арасында ул сырлар ачык төстәге тузан өермәләреннән соң ачылып калган, аңа кадәр тирәндәрәк урнашкан булган кара туфрак икәне турында сөйләүче теория бар<ref name=jpl_dust_devil />. Башка аңлатмалар да бар, шул исәптән су белән һәм хәтта тере организмнар үсеше белән бәйлеләре дә<ref name=gpl29_23_41 /><ref name=oleb33_4_515 />. === Гидрологиясе === {{Төп мәкалә|Марста су}} Атмосфера басымының түбән булуы сәбәпле&nbsp;— Җирдәге атмосфера басымының 1 процентыннан да кимрәк<ref name="nasa.gov"/>&nbsp;— иң тирән иңкүлекләрдәге кыска вакытлардан кала, Марс өстендә су сыек килеш тора алмый<ref name="h" /><ref name=jgr110 />. Котып боз бүрекләренең икесе дә башлыча судан торырга охшаган<ref name="kostama" /><ref name=sci299 />. Көньяк боз бүрегендәге су бозлары эресә, хасил булган су планетаның бар мәйданын 11 м тирәнлегендәге "юрган" белән капларга җитәр иде<ref name=nasa070315 />. [[Мәңгелек туң]] котыптан алып якынча 60° [[киңлек]]кә кадәр җәелә<ref name="kostama" />. Марсның калын [[криосфера]]сында бик зур күләмдә [[Кояш системасының җирсыман планеталарында су|боз хәлендәге су]] саклана дип уйланыла. [[Марс Экспресс]]тан һәм [[Mars Reconnaissance орбитеры|''Mars Reconnaissance'' орбитеры]]ннан килгән радар мәгълүматы ике котыпта да ([[2005 ел]]ның [[июль|июле]])<ref name="specials1" /><ref name=bbc040124 /> һәм урта киңлекләрдә дә ([[2008 ел]]ның [[ноябрь|ноябре]])<ref name="jsg.utexas.edu" /> зур күләмдә су бозы булуын күрсәтте. ''Феникс'' лэндеры исә [[2008 ел]]ның [[31 июль|31 июлендә]] Марс туфрагында табылган су бозы үрнәкләрен китерде<ref name="spacecraft1" />. [[Файл:Nasa mars opportunity rock water 150 eng 02mar04.jpg|thumb|left|«[[Оппортьюнити (ровер)|Оппортьюнити]]» марсгизәре төшергән [[фотомикрограф]]та соры төстәге [[гематит]] [[конкреция]]сен (тимер оксиды) күреп була. Формасы караҗиләккә охшаган булгач, әлеге табылдыкны "караҗиләк" дип тә атыйлар. Әлеге матдә табылу элек планетада сыек хәлдәге су булганына ишарә итә (ул минерал хасил булсын өчен сыек су булуы кирәк).]] Хәзергесе көнне Марс өслегендә күренгән [[геоморфология|шәкелләр-формалар]] заманында планета өслегендә сыек су булган дип уйларга мәҗбүр итә — якынча 25 урында планета өслеге гаять зур ерганаклар белән яргаланган ([[ташып чыгу ерганаклары]] дип аталалар). Бу ерганаклар җир астындагы куышлардан ташып чыккан суның җирне эрозияләве, ягъни ашавы нәтиҗәсендә барлыкка килгән дип уйланыла, әмма кайберләре сыек су ташкыннары түгел, ә бозлык шуып төшү яисә лава ташкыннары аркасында барлыкка килгән, дип тә фаразлана<ref name=Kerr2005 /><ref name=Jaeger2007 />. Ул ерганакларның иң зурларының берсе — ''[[Маадим үзәне]]'' исемлесе ({{lang-lat|Ma'adim Vallis}}) — 700 километр озынлыгында һәм 20 километр киңлеге һәм урыны белән 2 километр тирәнлеге белән Җирдәге [[Бөек каньон]]нан күпкә зуррак. Ул ерганак Марсның бик борынгы тарихында аккан сулар тарафыннан казылган дип уйланыла<ref name=lucchita_rosanova />. Галимнәр бу ерганакларның иң яшьләре моннан “нибары” берничә миллион ел әүвәл формалашкан дигән фикердә<ref name=nature434 />. Башка җирләрдә, аерым алганда Марс өслегенең иң борынгы өлкәләрендә, ландшафтның байтак өлешендә кечерәк, бер-берсе белән тоташкан һәм бер [[үзән челтәрләре (Марс)|челтәр]] хасил итүче үзәннәр җәелгән. Үзәннәрнең сыйфатлары һәм таралышы ул үзәннәр Марсның иртә тарихында явым-төшем нәтиҗәсендә хасил булган су агымнары тарафыннан уелганлыгы хакында сөйли. Кайбер үзән челтәрләрен барлыкка китерүдә җирасты су агымнары һәм [[грунт сулары]]ның туфракны юуы ярдәмче роль уйнаган булырга мөмкин, әмма шулай да явым-төшемнәр барлык очракларда да диярлек төп сәбәп булган шикелле<ref name=CraddockHoward2002 />. Марста шулай ук Җирдәге [[ерым]]нарга охшаш меңләрчә үзенчәлекләр бар. Ул ерымнар күбрәк көньяк ярымшардагы калкулыкларда урнашкан һәм [[экватор]]га карыйлар; күпчелеге 30° һәм аннан да югарырак киңлекләрдә урнашкан. Берничә галим фикеренчә, ул ерымнарның формалашу процессы сыек су белән бәйле (бик ихтимал, боз эрүеннән хасил булган су беләндер)<ref name=sci288 /><ref name=nasa061206 />, әмма башкалары углерод диоксиды бозлары яисә коры тузан хәрәкәте белән бәйле формалашу механизмнарын яклый<ref name=bbc061206 /><ref name=nasa061206b />. Өлешчә ишелгән ерымнар һәм ерымнарга метеорит бәрелү эзләре күзәтелми, ягъни болар барысы да яңа формалашкан үзенчәлекләр, ихтимал формалашулары әле дә бер актив процесс булган үзенчәлекләрдер<ref name=nasa061206 />. [[Елга дельтасы|Елга дельталары]] һәм [[аллювиаль конус]]лар кебек кратерларда сакланган башка геологик үзенчәлекләр иртә Марс тарихындагы бәгъзе инвервал йә интервалларда планетада җылырак һәм дымлырак һава шартлары булганына тагын бер дәлил<ref name=Lewis2006 />. Андый һава шартлары булсын өчен, планета өслегенең гаять зур өлешендә күп санда [[кратер күлләре]] булуы кирәк; ул күлләр өчен дә аерым [[минералогия|минералогик]], [[седиментология|седиментологик]] һәм [[геоморфология|геоморфологик]] дәлилләр бар<ref name=Matsubara2011 />. Заманында Марс өслегендә сыек су булганына өстәмә дәлил — планетада [[гематит]] һәм [[гетит]] кебек су булганда гына формалашучы минераллар табылуы<ref name=nasa040303 />. [[2004 ел]]да ''Оппортьюнити'' аппараты [[ярозит]] исемле тагын бер минерал таба. Ул минерал әчеле су булганда гына хасил була, бу да элек Марста сыек су булын аңлата<ref name=nasa101001 />. Сыек су өчен яңа дәлилләр [[2011 ел]]ның [[декабрь|декабрендә]] НАСА-ның шул ук Оппортьюнити роверы тарафыннан планета өслегендә [[гипс]] минералы табылудан килә<ref name="nasa" /><ref name="nationalgeographic" />. Марсның өске мантиясендә кимендә Җир мантиясендәге хәтле су бар дип уйланыла, төгәлрәк әйткәндә миллион кисәкчәгә 50-300 кисәкчә күләмендә. Моның кадәр су белән бөтен планетаны 200-1000 метр тирәнлегендәге су белән каплап булыр иде. Ул су [[гидроксид ионы|гидроксид ионнары]] формасында Марстагы минераллар эчендә саклана<ref name="nationalgeographic1" />. [[2013 ел]]ның [[18 март]]ында [[НАСА]] [[минералның гидратлашуы|минералларның гидратлашу]] процессы хакында [[Curiosity (ровер)|''Кьюриосити'' роверындагы]] кораллар ярдәмендә табылган мәгълүмат бирде (гидратлашу процессы — минералларның кристал структурасына суның өстәлүеннән гыйбарәт бер процесс). Аерым алганда, [[Тинтина (таш)|"''Tintina''"]], [[Марстагы ташлар исемлеге#Curiosity|"''Sutton Inlier''"]], [[Марстагы ташлар исемлеге#Curiosity|"''Knorr''"]] һәм [[Марстагы ташлар исемлеге#Curiosity|"Wernicke"]] дип исемләнгән таш кисәкләре эчендә гидратлашу эзләре, бик ихтимал гидратлашкан [[кальций сульфаты]] табыла<ref name="NASA-20130318">{{cite web |last1=Webster |first1=Guy |last2=Brown |first2=Dwayne |title=Curiosity Mars Rover Sees Trend In Water Presence |url=http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1446 |date=March 18, 2013 |work=[[NASA]] |accessdate=March 20, 2013 |archivedate=2016-12-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161219002610/http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1446 }}</ref><ref name="BBC-20130319">{{cite web |last=Rincon |first=Paul |title=Curiosity breaks rock to reveal dazzling white interior |url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-21340279 |date=March 19, 2013 |publisher=BBC |accessdate=March 19, 2013}}</ref><ref name="MSN-20130120">{{cite web |author=Staff |title=Red planet coughs up a white rock, and scientists freak out |url=http://now.msn.com/white-mars-rock-called-tintina-found-by-curiosity-rover |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130323164757/http://now.msn.com/white-mars-rock-called-tintina-found-by-curiosity-rover |archivedate=March 23, 2013 |date=March 20, 2013 |work=[[MSN]] |accessdate=March 20, 2013}}</ref>. Ровердагы [[Curiosity (ровер)#Нейтроннарның Динамик Альбедосы (НДА)|нейтроннарның динамик альбедосы (НДА) коралы]] ярдәмендә башкарылган анализ ровер ''[[Брэдбери Лендинг]]'' дигән җирдән ''[[Гленелг (Марс)|Гленелг]]'' дигән җирнең ''Йелоунайф бэй'' исемле өлкәсенә күчкәндә җир астында, 60 сантиметр тирәнлектә, җир асты сулары булуын ачыклады<ref name="NASA-20130318" />. [[2015 ел]]ның [[28 сентябрь|28 сентябрендә]] НАСА, кайбер тау битләренең караңгырак буй-буй сырлар булып күренгән өлешләрен [[спектрометр]] ярдәмендә анализлауга нигезләнеп, ул тау битләрендә [[тозлы су]] агынтылары табылуы турында хәбәр итә<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=bDv4FRHI3J8&ab_channel=NASA.govVideo |title=NASA News Conference: Evidence of Liquid Water on Today’s Mars |date=September 28, 2015 |accessdate=September 28, 2015 |website= |publisher=NASA }}</ref><ref>{{cite web |title=NASA Confirms Evidence That Liquid Water Flows on Today’s Mars |url=http://www.nasa.gov/press-release/nasa-confirms-evidence-that-liquid-water-flows-on-today-s-mars |publisher=NASA |accessdate=September 28, 2015}}</ref><ref name='Ojhaetal2015'>{{cite journal |last=Ojha |first=L. |last2=Wilhelm |first2=M. B. |last3=Murchie |first3=S. L. |last4=McEwen |first4=A. S. |last5=Wray |first5=J. J. |last6=Hanley |first6=J. |last7=Massé |first7=M. |last8=Chojnacki |first8=M. |date=2015 |title=Spectral evidence for hydrated salts in recurring slope lineae on Mars |journal=Nature Geoscience |doi=10.1038/ngeo2546|bibcode = 2015NatGe...8..829O |volume=8 |pages=829–832}}</ref>. Әлеге күзәтүләр әйтеп үтелгән буй-буй сырларның хасил булу сәбәбен җир астында, бик сайда агучы су агымнарында күргән гипотезаның дөрес икәнен аңлата. Андый гипотеза буй-буй сырларның барлыкка килү вакыты — җылы айлар — һәм үсеш тизлегенә нигезләнеп туган була<ref name=SeasonalFlows>{{cite journal |last1=McEwen |first1=Alfred |last2=Lujendra |first2=Ojha |last3=Dundas |first3=Colin |last4=Mattson |first4=Sarah |last5=Bryne |first5=S |last6=Wray |first6=J |last7=Cull |first7=Selby |last8=Murchie |first8=Scott |last9=Thomas |first9=Nicholas|last10=Gulick|first10=Virginia |title=Seasonal Flows On Warm Martian Slopes. |journal=Science |date=August 5, 2011 |volume=333 |issue=6043 |pages=743–743 |doi=10.1126/science.1204816 |pmid=21817049 bibcode = 2011Sci...333..740M }}</ref>. Ул буй-буй сырлар эчендә гидратлашкан тозлар — кристалларында су молекулалары булган перхлоратлар бар<ref>{{cite web |title=NASA Finds 'Definitive' Liquid Water on Mars |url=http://news.nationalgeographic.com/2015/09/150928-mars-liquid-water-confirmed-surface-streaks-space-astronomy/ |website=National Geographic News |accessdate=September 29, 2015 |first=Nadia |last=Drake |first2=National Geographic PUBLISHED September |last2=28}}</ref> Марста җәй һәм температура -23 Цельсий градусыннан югарырак булганда, ул сырлар тауга түбән юнәлештә үсәләр (җир астыннан су агу аркасында), салкынрак һава булганда исә үсүдән туктыйлар<ref>{{cite web |title=Water Flows on Mars Today, NASA Announces |url=http://www.scientificamerican.com/article/water-flows-on-mars-today-nasa-announces/ |accessdate=September 29, 2015 |first=Clara |last=Moskowitz}}</ref>. Марсның төньягындагы уйсулыкларда элек берничә йөз метр тирән океан булган дип уйлаучы галимнәр бар, әмма бу фикер каршылыклы фикер булып кала бирә<ref name=Head1999 />. [[2015 ел]]ның [[март]] аенда ул фаразланган океанның Җирдәге [[Төньяк Боз океаны]] зурлыгында булган булуы мөмкин дигән фикер әйтелә. Бу фикер хәзерге Марс атмосферасындагы суның [[дейтерий]]га чагыштырмасның шул ук матдәләрнең Җирдәге чагыштырмасы белән чагыштыруга нигезләнгән. Марста Җиргә караганда сигез тапкыр күбрәк дейтерий бар, бу элек Марста су күпкә күбрәк булганы хакында сөйли. ''Curiosity'' роверыннан алынган нәтиҗәләр [[Гейл кратеры]]нда дейтерийның өлеше югары булуын ачыклады, әмма шулай да ул кратерда элек океан булган икән дип әйтерлек дәрәҗәдә югары түгел. Башка галимнәр исә бу нәтиҗәләр расланмаган икәнен искәртә, һәм Марс планетасының климат модельләре элек планета сыек сулы сулыклар сакларлык дәрәҗәдә җылы булганын күрсәтмәделәр икәне хакында яза<ref name="NYT-20150305">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2015/03/06/science/mars-had-an-ocean-scientists-say-pointing-to-new-data.html |title=Mars Had an Ocean, Scientists Say, Pointing to New Data |work=[[The New York Times]] |last=Kaufman |first=Marc |date=March 5, 2015 |accessdate=March 5, 2015}}</ref>. ==== Котып бүрекләре ==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 150 | image1 = Martian north polar cap.jpg | caption1 = Төньяк котып боз бүреге, җәй башында (1999) | image2 = South Polar Cap of Mars during Martian South summer 2000.jpg | caption2 = Көньяк котып боз бүреге, җәй уртасы (2000) }} Марсның ике даими котып боз бүреге бар. Котыпта кыш булганда, ул котып, планета өслеген суытып һәм атмосфераның 25-30 процентын тәшкил иткән [[углерод диоксиды]]ның (CO<sub>2</sub>) [[коры боз]] кисәкләренә [[десублимация]]сенә, ягъни газ халәтеннән каты халәткә күчүенә сәбәпче булып, тоташ караңгылыкта ята<ref name=icarus169 />. Котыпларга янәдән кояш нурлары ирешкәч, ул коры бозлар кире газ халәтенә күчәләр, ягъни [[сублимация]]ләнәр. Бу процесс котыплар тирәсендә сәгатенә 400 км тизлек белән исүче җилләр барлыкка килүгә китерә. Ул сезонлы җилләр исә зур микъдарда тузан һәм бу, ягъни су парларын хәрәкәткә китерәләр һәм Җирдәге кебек бәс һәм [[каурыйсыман болыт]]лар хасил булуына сәбәпче булалар. [[2004 ел]]да ''[[Opportunity роверы]]'' шундый су-боз болытларын рәсемгә төшереп алган иде<ref name="clouds" />. Ике котыптагы бүрекләр дә башлыча (70%) боз хәлендәге судан тора. Төньяк ярымшарда, ул ярымшарда кыш булганда, туңган углерод диоксиды якынча 1 метр калынлыгындагы чагыштырмача юка бер катлам булып җыела, көньяк котыпның исә якынча 8 метр калынлыгындагы даими бер коры боз (CO<sub>2</sub> бозы дип аңларга кирәк) катламы бар. Ул көньяк котыпның даими боз катламында сай, тигез төпле, күбрәк түгәрәк, швейцар пәйнир-сырындагы тишекләрне хәтерләтүче бихисап чокырлар күренә. Ул чокырларның һәр ел саен берничә метрга киңәюе күзәтелә; бу факт көньяк котып өстендәге CO<sub>2</sub> катламының вакыт кичкән саен кимүен аңлата<ref name="malin2001">{{cite journal |author1=Malin, M.C. |author2=Caplinger, M.A. |author3=Davis, S.D. |date=2001 |title=Observational evidence for an active surface reservoir of solid carbon dioxide on Mars |journal=Science |volume=294 |pages=2146–8 |doi=10.1126/science.1066416 |url=http://www.mars.asu.edu/christensen/advancedmarsclass/malin_co2_science.pdf |bibcode=2001Sci...294.2146M |issue=5549 |pmid=11768358}}</ref>. Планетаның төньяк ярымшарында җәй булганда төньяк котып боз бүрегенең диаметры якынча 1000 километр була<ref name=mira /> һәм ул боз бүреге якынча 1,6 миллион км<sup>3</sup> боз саклый. Әгәр дә ул боз бүрек өстендә тигез булып җәелсә, аның калынлыгы 2 километр булыр иде<ref name="brown" /> (чагыштыру өчен: [[Гренландия боз калканы]]ндагы боз күләме 2,85 куб километрга тигез). Көньяк котып бүрегенең исә диаметры 350 километр һәм калынлыгы 2 километр<ref name="phillips" />. Көньяк котып бүрегендәге бозның һәм янәшә яткан тупланмаларның гомуми күләме 1,6 миллион куб километр дип бәяләнә<ref name=sci315 />. Котып бүрекләренең икесендә дә спираль [[трог]]лар (U хәрефе яки тагарак формасындагы профильле үзәннәр) бар. Боз эченә үтеп керә алучы ''[[SHARAD]]'' исемле радар ярдәмендә башкарылган анализ ул трогларның [[Кориолис көче]] нәтиҗәсендә исүче [[катабатик җил]] эше булуын күрсәтте<ref name="Onset and migration of spiral troughs on Mars revealed by orbital radar" /><ref name="Mystery Spirals on Mars Finally Explained" />. Көньяк котып боз бүрегенә якын өлкәләрнең сезонлы туңуы җир өстендә 1 метр калынлыгындагы үтә күренмәле коры боз плитәләре хасил булуга сәбәп була. Яз килү белән, кояш нурлары ул боз астындагы җирне җылыта, һәм плитә астында сублимацияләнүче CO<sub>2</sub> газының басымы арта, нәтиҗәдә ул плитә башта кабара, һәм ахырда сына. Бу вакыйга кара базальт комы яки тузан белән буталган CO<sub>2</sub> газының боздан [[Марс гейзеры|гейзер кебек]] бәреп чыгуына китерә. Бу процесс тиз уза һәм берничә көн, атна я ай аралыгында күзәтелә. Плитәнең астыннан гейзер бәреп чыккан җиргә китүче газ боз астында үрмәкүч пәрәвезенә охшаган радиаль каналлар хасил итә. Бу процесс бер тишектән бәреп чыккан су агынтылары тарафыннан формалашкан эрозия процессының кире эквиваленты булып тора<ref name=2006-100 /><ref name=Kieffer2000 /><ref name=Portyankina /><ref name=Hugh2006 />. === Географиясе һәм өслегендәге үзенчәлекләрнең исемнәре === [[File:Mars topography (MOLA dataset) with poles HiRes.jpg|thumb|''Марс Орбитер'' космик аппаратында урнашкан [[Mars Orbiter Laser Altimeter]] дип аталучы җиһаз ярдәмендә төзелгән топографик харита. Планетаның көньяк ярымшарында калкулыклар (кызыл һәм оранж төсләр), төньяк ярымшарында исә уйсулыклар (зәңгәр төс) өстенлек итә. Вулканик платолар төньяк үзәнлекләрне берничә өлкәгә аера, калкулыкларда берничә зур бәрмә кратер күреп була.]] [[File:PIA11176 - A Recent Cluster of Impacts.jpg|thumb|Бу Марстагы яңа бәрмә кратерлар [[2008 ел|2008]] белән [[2014 ел]]лар арасында хасил булган. Орбитадагы иярченнән төшерелгән рәсем]] Беренче чиратта [[Ай]] картасын төзүчеләр буларак билгеле булсалар да, [[Йоһанн Һайнрих Мәдлер]] һәм [[Вилһелм Беер]] беренче "ареограф" булалар һәм Айга кагылышлы гына түгел, Марска кагылышлы хариталар да төзиләр. Эшләрен алар Марс өслегендә күренгән күпчелек үзенчәлекләрнең үзгәрмәс булуын ачыклаудан һәм планетаның әйләнү периодын төгәлрәк билгеләүдән башлый. [[1840 ел]]да Мәдлер унъеллык күзәтүләрне берләштерә һәм Марсның беренче харитасын төзи. Харитадагы өлкәләргә исемнәр бирү урынына, Беер һәм Мәдлер аларны хәрефләр белән генә билгелиләр; әйтик, Меридиан култыгы (''Sinus Meridiani'') "''a''" хәрефен ала<ref name=sheehan_ch04 />. Хәзерге заманда Марстагы үзенчәлекләргә бирелүче исемнәр төрле чыганаклардан алына. [[Марста классик альбедо үзенчәлекләре|Альбедо үзенчәлекләренең]] исемнәре классик мифологиядән килә. 60 чакрымнан зуррак булган кратерлар мәрһүм галим, язучы һәм Марсны өйрәнүгә өлеш керткән башка шәхесләр исемен йөртә. 60 километрдан кечерәк кратерлар исә халык саны 100 меңнән азрак булган шәһәр һәм авыл исемнәре белән атала. Зур үзәннәр төрле телләрдәге "Марс" һәм "йолдыз" сүзләре белән исемләнә; кечкенә үзәннәргә Җирдәге елга исемнәре бирелә<ref name="usgs" />. Зур [[альбедо]] үзенчәлекләренең шактыеның беренчел исемнәре шул килеш кала бирә, әмма еш кына ул исемнәр үзенчәлекләрнең табигате хакында яңа ачылган мәгълүматны чагылдыручы исемнәр белән алыштырыла. Мәсәлән, ''Nix Olympica'' (Олимп карлары) хәзер ''Olympus Mons'' (Олимп тавы) дип атала<ref name=viking_1950_2000 />. Марсның өслеге, Җирдән караганда төрле альбедолы булуына күрә, ике төрле өлкәгә бүленә. Тузан һәм кызыл тимер оксидларына бай ком белән капланган ачыграк төстәге өлкәләр элек Марс "кыйтгалары" дип саналганнар һәм [[Arabia Terra|''Arabia Terra'']] (Гарәпстан җире) һәм [[Amazonis Planitia|''Amazonis Planitia'']] (Амазоннар үзәнлеге) кебек исемнәр алганнар. Марс өслегендәге караңгы өлкәләр элек диңгез дип исәпләнгәннәр, шул сәбәпле алар ''[[Mare Erythraeum]]'' (латинча ''Эритрея диңгезе''), ''[[Mare Sirenum]]'' (латинча ''[[Сирена]]лар диңгезе'') һәм ''[[Aurorae Sinus]]'' (латинча ''Аврора (таң) култыгы'') дип исемләнгән. Җирдән күренгән иң караңгы үзенчәлек — [[Зур Сирт]] платосы ({{lang-lat|Syrtis Major Planum}})<ref name=seds_huygens />. Даими төньяк котып боз бүреге [[Planum Boreum]] дип, көньяк боз бүреге исә [[Planum Australe|''Planum Australe'']] дип атала. Марсның экваторы аның әйләнүенә күрә билгеләнә, әмма аның [[Нуленче меридианы]], Җирдә [[Гринвич]] сайланган кебек, очраклы бер нокта сайлап билгеләнә. Мәдлер һәм Беер [[1830 ел]]да үзләре төзегән Марсның беренче хариталарында шундый бер сызык сайлыйлар. [[Маринер 9]] космик корабы [[1972 ел]]да Марсның күпсанлы сурәтләрен кайтаргач, [[Sinus Meridiani|''Sinus Meridiani'']]'да ("Урта култык" я дә "Меридиан култыгы") урнашкан кечкенә бер кратер (соңрак [[Эйри-0]] кратеры дип атала), Мәдлер һәм Беер сайлаган оригиналь нуленче меридиан белән тәңгәл килсен өчен, 0,0° озынлык билгеләмәсе итеп сайлана<ref name=archinal_caplinger />. Марсның океаны булмаганлыктан (бу сәбәпле аның "[[диңгез өсте тигезлеге]]" дә юк), чагыштыру өчен 0 биеклегендә диелгән бер урын сайларга кирәк була; бу урын — Җирдәге [[геоид]]ка охшаш рәвештә — Марсның ''ареоиды'' дип атала<ref name=NASAMola2007 /> (Җир грекча "Гео" булса, Марс исә "Арес" дип атала). Нуль биеклеге дип атмосфера басымы 610,5 Паскаль (6,105 миллибар) булган биеклек билгеләнгән<ref name=pers66 />. Бу басым суның [[өчлек ноктасына]] туры килә, һәм Җирдәге диңгез өсте тигезлегендә булган басымның якынча 0,6 процентына тигез (0,006 атмосфер)<ref name=lunine99 />. Гамәлдә хәзер бу биеклек иярченнәрдән килгән гравитация көченең үлчәмнәреннән чыгып билгеләнә. ==== Дүртпочмакларының харитасы ==== Харита төзегәндә, [[Америка Кушма Штатларының Геология Хезмәте]] Марс өслеген 30 "[[Дүртпочмак (география)|дүртпочмакка]]" бүлә. Һәркайсының исеме ул дүртпочмакта урнашкан мөһим бер физиографик үзенчәлеккә карап бирелгән<ref name="mapping mars"/><ref>{{cite web |url=http://ralphaeschliman.com/id30.htm |title=Online Atlas of Mars |work=Ralphaeschliman.com |accessdate=December 16, 2012 |archivedate=2013-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130505042300/http://ralphaeschliman.com/id30.htm }}</ref>. Ул дүртпочмакларны түбәндәге интерактив харитада күреп һәм ачып карап булачак. {{clear}} {{Mars Quads - By Name}} {{clear}} ==== Кратерлар топологиясе ==== [[File:PIA15038 Spirit Lander and Bonneville Crater in Color.jpg|thumb|Бонневиль кратеры һәм ''Спирит'' роверының җиргә иңү модуле]] Марс топографиясенең [[Марс дихотомиясе|дихотомиясе]] күзгә бәрелә — лава ташкыннары тарафыннан тигезләнгән төньяк ярымшардагы үзәнлекләр, борынгы кратерлар белән яргаланган һәм батынкылыклары күп булган көньяк калкулыклардан аерылып тора. [[2008 ел]]дагы бер тикшеренү [[1980 ел]]да ук тәкъдим ителгән теориягә дәлилләр китерде, ул теориягә күрә, 4 миллиард ел элек, Марсның төньяк ярымшарына [[Ай]]ның уннан береннән алып өчтән икесенә кадәр зурлыктагы бер җисем килеп бәрелгән. Әгәр дә әлеге теория расланса, Марсның төньяк ярымшары буе 10600 километр һәм иңе 8500 километр булган бер [[бәрмә кратер]] урнашкан җиргә әйләнә дигән сүз. Бу мәйдан якынча Европа, Азия һәм Австралия берлектә ия булган мәйданга тигез, һәм әлегә кадәр Кояш системасында иң зур бәрмә кратер саналган Айдагы [[Көньяк котып–Эйткен бассейны]] мәйданыннан да зуррак<ref name=northcratersn /><ref name=northcraterguard />. [[File:PIA18381-Mars-FreshAsteroidImpact2012-Before27March-After28March.jpg|thumb|left|Марста, {{coord|3.34|N|219.38|E|globe:Mars}} координаталарында, яңа гына хасил булган [[астероид]] бәрелү эзе. Бу бер үк урынның "башта һәм соңыннан" төшерелгән сурәтләре, [[Mars Reconnaissance орбитеры]] тарафыннан [[2012 ел]]ның, ярашлы рәвештә, [[27 март|27]] һәм [[28 март]] көне төшерелгән<ref name="NASA-20140522">{{cite web |last=Webster |first=Guy |last2=Brown |first2=Dwayne |title=NASA Mars Weathercam Helps Find Big New Crater |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-162 |date=May 22, 2014 |work=[[NASA]] |accessdate=May 22, 2014}}</ref>.]] Марс күпсанлы бәрмә кратерлар белән яргаланган: барлыгы диаметры 5 километр я күбрәк булган 43000 кратер табылган<ref name=wright03 />. Расланганнырының иң зурысы — [[Hellas Planitia|Һеллас бәрмә кратеры]]; Җирдән караганда ачык күренүче ачык [[альбедо детале]]<ref name=ucar_geography />. Марсның кечерәк массасына күрә, башка берәр җисемнең Марс белән бәрелү ихтималы Җир белән бәрелү ихтималының якынча яртысын тәшкил итә. Марс [[астероидлар билбавы]]на якынрак урнашкан, шул сәбәпле ул чыганактан килгән материаллар белән бәрелү ихтималы да арта. Марсның кыска периодлы, ягъни Юпитер орбитасы эчендә урнашкан, [[комета]]лар белән бәрелү ихтималы зуррак<ref name=emp9 />. Моңа карамастан, Ай белән чагыштырганда, Марста кратерлар саны әзрәк. Сәбәбе — Марсның атмосферасы кечкенә метеоритларга каршы саклау функциясен үти. Моннан тыш, кайбер кратерлар соңыннан эрозиягә дучар булып югалган. Марс кратерлары ул кратерларны хасил иткән метеор Марска сугылгач Марс туфрагы юешләнгән икәнен күрсәтүче морфологиягә ия була ала<ref name=emp45 />. ==== Вулканнар ==== [[File:Olympus Mons alt.jpg|thumb|[[Olympus Mons|Олимпның]] [[Viking 1]] орбитерыннан күренеше. Вулкан һәм аның тирәсендәге кабарынкылыкның киңлеге якынча 550 км.]] [[Калкан вулканы]] [[Olympus Mons|''Olympus Mons'']] ("Олимп тавы") [[Фарсис]] исемле бер калкулыклар өлкәсендә урнашкан сүнгән бер вулкан. Ул өлкәдә башка янар таулар да бар. Олимп тавы [[Эверест]] тавыннан якынча өч тапкыр биегрәк (чагыштыру өчен — соңгысының биеклеге 8.8 километр)<ref name=scsdes49 />. Ничек үлчәнүенә карап, ул Кояш системасында иң биек я дә икенче иң биек тау. Төрле чыганаклар тауның биеклеге дип 21 километр белән 27 километр арасындагы төрле саннарны атый<ref>{{cite web |url=http://www.mountainprofessor.com/olympus-mons.html |title=Olympus Mons |work=mountainprofessor.com}}</ref><ref name=glenday09 />. ==== Тектоник җирләр ==== [[File:016vallesmarineris reduced0.25.jpg|thumb|left|[[Valles Marineris]] (''[[2001 Mars Odyssey]]'')]] [[Valles Marineris]] исемле зур каньон ([[латинча]] "[[Маринер программасы|Маринер]] үзәннәре" дигән сүз) 4000 чакрым озынлыгында һәм 7 чакрымга кадәр тирәнлектә. Маринер үзәннәренең озынлыгы Европаның озынлыгына я дә планета әйләнәсенең биштән беренә бәрабәр. Чагыштыру өчен, Җирдәге [[Бөек каньон]]ны атап була — аның озынлыгы нибары 446 чакрым һәм тирәнлеге дә якынча 2 чакрым гына. Маринер үзәне [[Фарсис]] өлкәсендәге кабару аркасында формалашкан, ул кабару Маринер өлкәсендәге кабыкның сынуына китергән. [[2012 ел]]да Маринер үзәненең бер [[грабен]] гына түгел, ә ике плитә ялганган урын булуы хакындагы фикер әйтелә. Бу чыннан да шулай булса, Марс ике [[тектоник плитә]]ле корылышка ия дигән сүз<ref name="tectonic">{{cite web |url=http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ucla-scientist-discovers-plate-237303.aspx |title=UCLA scientist discovers plate tectonics on Mars |publisher=UCLA |work= |date=August 9, 2012 |accessdate=August 13, 2012 |author=Wolpert, Stuart |archivedate=2012-08-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120812215548/http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ucla-scientist-discovers-plate-237303.aspx }}</ref><ref name="Lin, An">{{cite journal |last=Lin |first=An |title=Structural analysis of the Valles Marineris fault zone: Possible evidence for large-scale strike-slip faulting on Mars |journal=Lithosphere |volume=4 |issue=4 |pages=286–330 |date=June 4, 2012 |url=http://lithosphere.gsapubs.org/content/4/4/286.abstract |doi=10.1130/L192.1 |accessdate=October 2, 2012 |bibcode=2012Lsphe...4..286Y}}</ref>. ==== Мәгарәләр ==== NASA'ның [[2001 Mars Odyssey|Марс Одиссей]] орбитерындагы [[термаль эмиссияне рәсемгә алу системасы]] (THEMIS) төшергән рәсемнәр [[Arsia Mons|Арсиа тавы]] исемле янар тау сыртларында җиде мәгарә авызы бар икәнен күрсәтте<ref name=cushing_titus_wynn07 />. Ул мәгарәләргә аларны ачучыларның хатыннары исемнәре бирелгән, һәм алар барысы бергә "җиде сеңел" исеме астында билгеле<ref name=nau070328 />. Мәгарә авызлары 100 метрдан алып 252 метрга кадәр киң, тирәнлекләре исә кимендә 73-96 метр дип уйланыла. Яктылык күпчелек мәгарәләрнең төбенә кадәр җитмәгәч, тәгаен әйтеп булмый – аларның тирәнлекләре алдагы җөмләдә китерелгән кыйммәтләрдән зуррак булуы һәм мәгарәләрнең җир астында киңәюләре дә бар. Бу мөмкинлек мәгарәләрнең "Дина" исемлесенә генә кагылмый — аның төбе күренә һәм тирәнлеге 130 метр икәне төгәл билгеле. Бу мәгарәләрнең эче микрометеоритлардан, ультрафиолет радиациядән, [[кояштагы кабыну]]лардан һәм планета өслеген бомбалаучы югары энергияле кисәкчекләрдән сакланган булырга мөмкин — башкача әйткәндә, шушы җиде мәгарә эче Марста тереклекнең гади формалары яши алырлык бердәнбер урын булырга мөмкин<ref name=bbc070317 />. === Атмосферасы === [[File:Mars atmosphere 2.jpg|thumb|upright|Марсның сирәк атмосферасы, офыкта күренгәнчә]] Күпсанлы астероидлар сугылу аркасындамы<ref>{{cite web |url=http://www.wired.com/2011/01/mars-dynamo-death/ |title=Multiple Asteroid Strikes May Have Killed Mars's Magnetic Field |date=January 20, 2011 |work=WIRED|accessdate=18 February 2017}}</ref>, Марс үзенең [[магнитосфера]]сын 4 миллиард ел элек җуйган<ref name="swind" />. Моның нәтиҗәсендә [[кояш җиле]] Марс [[ионосфера]]сына турыдан-туры йогынты ясап, аның тышкы өлешендәге атомнарны кубара һәм атмосфера тыгызлыгын киметә. Һәм [[Mars Global Surveyor|''Mars Global Surveyor'']] аппараты, һәм [[Mars Express|''Mars Express'']] аппараты Марс артыннан космоста бер эз булып калучы ионлашкан атмосфера кисәкчекләрен таптылар<ref name="swind" /><ref name="swind2" />, һәм бу атмосфера югалуын [[MAVEN]] орбиталь аппараты өйрәнә. Җир белән чагыштырганда, Марсның [[атмосфера]]сы бик сыек, ягъни сирәк. Бүгенге көндә Марстагы [[атмосфера басымы]] [[Олимп тавы (Марс)|Олимп тавында]] күзәтелгән 30 [[паскаль]]дан (0.030 [[килопаскаль]]) алып, [[Эллада тигезлеге]]ндә күзәтелгән 1115 паскальга (1,155 килопаскаль) кадәр; планета өслегендәге уртача басым исә 600 паскаль (0,60 килопаскаль)<ref name=bolonkin09 />. Марстагы иң югары атмосфера тыгызлыгы да Җир өстеннән 35 километр биеклектә табылган атмосфера тыгызлыгына гына тигез<ref name=atkinson07 />. Нәтиҗәдә планета өслегендәге уртача атмосфера басымы Җирдәгенең (101,3 килопаскаль) 0,6 проценты гына. Атмосфераның [[шкала биеклеге]]<ref group="и">Шкала биеклеге ({{lang-en|scale height}}) – атмосфера басымы <math>e</math> тапкыр ([[натураль логарифм]] нигезе) үзгәрсен өчен күтәрелергә я төшәргә кирәк булган ераклык.</ref> якынча 10,8 километр<ref name=carr06 />, ягъни Җирнең шкала биеклегеннән зуррак (6 километр). Моның сәбәбе — Марс өслегендәге гравитация көченең Җирдәге гравитация көченең нибары 38 процентын тәшкил итүендә. Бу эффект Марсның түбәнрәк температурасы һәм 50% югарырак уртача молекуляр авырлыгы белән баланслана. Марс атмосферасы якынча 96% [[углерод диоксиды]]ннан, 1,93% [[аргон]]нан, 1,89% [[азот]]тан һәм берникадәр [[кислород]] белән судан тора<ref name="nssdc" /><ref name=Abundance>{{cite web |url=http://www.sciencemag.org/content/341/6143/263.abstract |title=Abundance and Isotopic Composition of Gases in the Martian Atmosphere from the Curiosity Rover |work=Sciencemag.org |date=July 19, 2013 |accessdate=03 March 2017}}</ref>. Атмосферасы бик тузанлы, составындә диаметрлары 1,5 [[микрометр]] булган кисәкчекләр бар. Бу тузан кисәкчекләре аркасында Марс күге Марстан караганда җирән-көрән ({{lang-en|tawny}}) төстә була<ref name="dusty" />. Әмма [[тимер оксиды]] кисәкчекләре күп булса, [[ал]] төскә дә керә ала<ref name="Rees2012" />. [[File:PIA19088-MarsCuriosityRover-MethaneSource-20141216.png|thumb|left|Марстагы [[метан]]ның (CH<sub>4</sub>) ихтимал чыганаклары һәм чыгу юллары.]] Марс атмосферасында бер миллиардта утыз кисәкчә микъдарында [[метан]] табыла<ref name="methane-me" /><ref name="methane" />. Ул озын шлейфлар булып тарала, һәм анализлар аның төрле дискрет, ягъни бер-берсенә күрше булмаган өлкәләрдән чыгуын күрсәтә. Төньяк ярымшарда җәй уртасы булганда, шлейфларның зуррагы 19000 тонна метан саклаганы билгеле, чыганак көче секундына 0,6 килограм дип бәяләнә<ref name=plumes /><ref name=hand08 />. Анализлар ике чыганакка ишарә итәләр, берсенең үзәге {{Coord|30|N|260|W|globe:Mars}} координаталарында, икенчесенеке — {{Coord|0|N|310|W|globe:Mars}} тирәсендә<ref name=plumes />. Марс елына 270 тонна метан "җитештерә" дип фаразлана<ref name=plumes /><ref name="results" />. Марс атмосферасында метан, таркалганчыга кадәр, чикләнгән вакыт кына тора ала&nbsp;— аның "гомер озынлыгы" 0,6 ел белән 4 ел арасында дип бәяләнә<ref name=plumes /><ref name=nature460 />. Метанның шундый кыска гомерле булуына карамастан планетада очравы ул газның даими чыганагы булырга тиеш дигәнне аңлата. [[Вулканизм|Вулканик]] активлык, [[комета]]лар тәэсире һәм [[метаноген]] [[микроорганизм]]нар ихтимал чыганаклар арасында. Метан су, углерод диоксиды һәм Марста күп булган оливин минералы белән бәйле ''[[серпентинит|серпентинлашу]]'' исемле гайре биологик бер процесс нәтиҗәсендә дә барлыкка килә ала<ref name="olivine" />. [[File:PIA18613-MarsMAVEN-Atmosphere-3UV-Views-20141014.jpg|thumb|300px|Марсның галәмгә [[Марс атмосферасы|очып китүче атмосферасы]] ([[углерод]], [[кислород]] һәм [[водород]]) [[MAVEN]] аппараты төшергән [[ультрафиолет-оптик спетроскопия|ультрафиолет сурәттә]]<ref name="NASA-20141014-NJ">{{cite web |last=Jones |first=Nancy |last2=Steigerwald |first2=Bill |last3=Brown |first3=Dwayne |last4=Webster |first4=Guy |title=NASA Mission Provides Its First Look at Martian Upper Atmosphere |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-351 |date=October 14, 2014 |work=[[NASA]] |accessdate=October 15, 2014}}</ref>]] [[2012 ел]]ның [[август]]ында Марска иңгән ''[[Кьюриосити роверы]]'' метанның төрле изотопологлары арасында аера алучы үлчәүләр башкара ала<ref>{{cite web |url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=2765&mode=thread&order=0&thold=0 |title=Making Sense of Mars Methane |accessdate=October 8, 2008 |last=Tenenbaum |first=David |date=June 9, 2008 |work=Astrobiology Magazine |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080923195833/http://astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=2765&mode=thread&order=0&thold=0 |archivedate=September 23, 2008 |deadurl=no}}</ref>, әмма миссиянең максаты Марстагы метанның чыганагы микроорганизмнармы икәнен ачыклау булса да, андый микроорганизмнар булган тәкъдирдә дә, алар тирәндә булырга тиеш — ровер ирешә алмаслык тирәнлектә<ref>{{cite news |first=Bill |last=Steigerwald |title=Martian Methane Reveals the Red Planet is not a Dead Planet |date=January 15, 2009 |publisher=NASA |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/marsmethane.html |work=NASA's Goddard Space Flight Center |pages= |accessdate=January 24, 2009 |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090117141425/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/marsmethane.html |archivedate=January 17, 2009 |deadurl=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117141425/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/marsmethane.html |date=2009-01-17 }}</ref>. [[Көйләнә алучы лазер спектрометры]] ярдәмендә башкарылган беренче үлчәүләр ул үлчәү башкарылган җирдә һәм вакытта метанның микъдары миллиардта биш кисәкчәдән әзрәк икәнен күрсәтте<ref>{{cite web |url=http://www.ustream.tv/nasajpl |title=Mars Curiosity Rover News Telecon |date=November 2, 2012}}</ref><ref name="Science-20121102">{{cite web |last=Kerr |first=Richard A. |title=Curiosity Finds Methane on Mars, or Not |url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/11/curiosity-finds-methane-on-mars-.html |date=November 2, 2012 |publisher=[[Science (journal)]] |accessdate=November 3, 2012}}</ref><ref name="Space-20121102">{{cite web |last=Wall |first=Mike |title=Curiosity Rover Finds No Methane on Mars —Yet |url=http://www.space.com/18333-mars-rover-curiosity-methane-measurements.html |date=November 2, 2012 |publisher=[[Space.com]] |accessdate=November 3, 2012}}</ref><ref name="NYT-20121102">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=Hope of Methane on Mars Fades |url=https://www.nytimes.com/2012/11/03/science/space/hopes-for-methane-on-mars-deflated.html |date=November 2, 2012 |publisher=New York Times |accessdate=November 3, 2012}}</ref>. [[2013 ел]]ның [[19 сентябрь|19 сентябрендә]] НАСА галимнәре, Кьюриосити роверы башкарган соңгырак үлчәүләргә нигезләнеп, [[атмосферик метан]]ның табылмавы турында хәбәр итте<ref name="SJ-20130919">{{cite journal |last1=Webster |first1=Christopher R. |last2=Mahaffy |first2=Paul R. |last3=Atreya |first3=Sushil K. |last4=Flesch |first4=Gregory J. |last5=Farley |first5=Kenneth A. |title=Low Upper Limit to Methane Abundance on Mars |url=http://www.sciencemag.org/content/early/2013/09/18/science.1242902.abstract |date=September 19, 2013 |journal=[[Science (journal)|Science]] |doi=10.1126/science.1242902 |accessdate=September 19, 2013 |bibcode=2013Sci...342..355W |volume=342 |pages=355–357 |pmid=24051245}}</ref><ref name="SCI-20130919">{{cite journal |last=Cho |first=Adrian |title=Mars Rover Finds No Evidence of Burps and Farts |url=http://news.sciencemag.org/space/2013/09/mars-rover-finds-no-evidence-burps-and-farts |date=September 19, 2013 |work=[[Science (journal)|Science]] |accessdate=September 19, 2013}}</ref><ref name="NYT-20130919">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=Mars Rover Comes Up Empty in Search for Methane |url=https://www.nytimes.com/2013/09/20/science/space/mars-rover-comes-up-empty-in-search-for-methane.html |date=September 19, 2013 |work=[[New York Times]] |accessdate=September 19, 2013}}</ref>. [[Һиндстан]] тарафыннан җибәрелгән [[Марс Орбитер миссиясе]] Марс атмосферасында метан эзләү белән мәшгуль<ref name="payload">{{cite web |url=http://isro.org/pslv-c25-mars-orbiter-mission/payloads |title=Mars Orbiter Mission – Payloads |accessdate=December 23, 2014 |date=December 2014 |work=Indian Space Research Organisation (ISRO) |publisher=[[ISRO]] |archivedate=2014-12-23 |archiveurl=https://archive.today/20141223191607/http://isro.org/pslv-c25-mars-orbiter-mission/payloads }}</ref>. [[2016 ел]]да җибәрелергә тиеш булган [[ExoMars Trace Gas орбитеры|''ExoMars Trace Gas'' орбитеры]] да метанны һәм метан таркалгач барлыкка килүче [[формальдегид]] һәм [[метанол]] кебек маддәләрне өйрәнәчәк дип уйланыла<ref name=Mustard>Mustard, Jack (July 9, 2009) [http://www.lpi.usra.edu/pss/july2009/presentations/05MEPAG.pdf MEPAG Report to the Planetary Science Subcommittee]. lpi.usra.edu. p. 3</ref>. [[2014 ел]]ның [[16 декабрь|16 декабрендә]] НАСА, ''Кьюриосити'' роверы [[Марс атмосферасы]]ндагы [[метан]] микдарының "кинәттән 10 тапкыр артуын" ачыклады дип хәбәр итә. "20 ай эчендә алынган дистәләгән" үлчәүләр [[2013 ел]]ның ахырында һәм [[2014 ел]]ның башында атмосферадагы метанның артуын һәм "атмосферада уртача бер миллиард кисәкчәдә 7 кисәкчә метан булуын күрсәтә". Аннан әүвәл һәм аннан соң башкарылган үлчәүләрнең уртача кыйммәте бу санның уннан бере тирәсендә генә була<ref name="NASA-20141216-GW">{{cite web |last=Webster |first=Guy |last2=Neal-Jones |first2=Nancy |last3=Brown |first3=Dwayne |title=NASA Rover Finds Active and Ancient Organic Chemistry on Mars |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-432 |date=December 16, 2014 |work=[[NASA]] |accessdate=December 16, 2014}}</ref><ref name="NYT-20141216-KC">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title='A Great Moment': Rover Finds Clue That Mars May Harbor Life |url=https://www.nytimes.com/2014/12/17/science/a-new-clue-in-the-search-for-life-on-mars.html |date=December 16, 2014 |work=[[New York Times]] |accessdate=December 16, 2014}}</ref>. Марс Экспресс иярчене тарафыннан Марста [[аммиак]] та табыла, әмма ул маддәнең кыска гомере аркасында аның ни сәбәпле барлыкка килүе ачык түгел<ref name="davidw" />. Марс атмосферасында аммиак стабиль түгел һәм берничә сәгать эчендә таркала. Аммиакның чыганагы вулкан эшчәнлеге булырга мөмкин<ref name=davidw />. ==== Котып балкышы ==== [[1994 ел]]да Европа космик агентлыгының [[Марс Экспресс]] аппараты көньяк ярымшардагы "магнит зонтларыннан" чыгучы ультрафиолет балкыш таба. Марсның атмосферага үтеп керүче корылмалы кисәкчекләрне юнәлтүче глобаль магнит кыры юк, әмма, башлыча көньяк ярымшарда, кулчатыр формасындагы берничә магнит кыры бар. Ул кырлар берничә миллиард ел элек юкка чыккан глобаль магнит кырының калдыклары булып торалар. [[2014 ел]]ның [[декабрь]] ахырында НАСАның MAVEN космик аппараты Марсның төньяә ярымшарында киң таралган балкышлар таба, һәм төньяк киңлекнең 20-30 градусына түбән төшә. Балкыш хасил итүче кисәкчәләр Марс атмосферасына үтеп керәләр һәм 100 километрдан түбәнрәк биеклектә балкыш барлыкка китерәләр. Җир өстендәге балкышлар исә 100 километр белән 500 километр арасындагы биеклектә була. Кояш җилендәге магнетик кырлар Марсны бер япма кебек каплап ала, һәм аның "итәкләре" атмосферага салынып тора, һәм корылмалы кисәкчәләр Кояш җиленең магнит кыры сызыклары буенча атмосферага үтеп керә. Нәтиҗәдә авроралар магнетик кулчатырларның тышында да барлыкка килә<ref>{{cite web |title=Auroras on Mars – NASA Science |url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2015/11may_aurorasonmars/ |website=science.nasa.gov |accessdate=May 12, 2015}}</ref>. [[2015 ел]]ның [[18 март]]ында НАСА [[Марс атмосферасы]]нда табигатләре тулысынча аңлашылып җитмәгән бер [[аврора]] һәм бер тузан болыты табылуы хакында хәбәр итә <ref name="NASA-20150318">{{cite web |last1=Brown |first1=Dwayne |last2=Neal-Jones |first2=Nancy |last3=Steigerwald |first3=Bill |last4=Scott |first4=Jim |url=http://www.nasa.gov/press/2015/march/nasa-spacecraft-detects-aurora-and-mysterious-dust-cloud-around-mars |title=NASA Spacecraft Detects Aurora and Mysterious Dust Cloud around Mars |publisher=NASA |id=Release 15-045 |date=March 18, 2015 |accessdate=March 18, 2015}}</ref>. === Климаты === {{multiple image |align=left |direction=vertical |width=150 |image1=PIA16450-MarsDustStorm-20121118.jpg |image2=PIA16454 Regional Dust Storm Weakening, Nov. 25, 2012.jpg |caption1={{center|November 18, 2012}} |caption2={{center|November 25, 2012}} |header=Марста [[тузан штормы]] |footer=[[Opportunity (ровер)|''Opportunity'']] һәм [[Curiosity (ровер)|''Curiosity'']] роверлары тамгаланган.}} Кояш системасындагы бөтен планеталардан, Марстагы ел фасыллары Җир ел фасылларына иң ныкъ охшый. Моның сәбәбе — ике планетаның да күчәрләре бертөрле авыш булуда. Марс ел фасыллары Җир ел фасылларыннан якынча ике тапкыр озынрак, чөнки Марс Кояштан еракграк урнашканга Марстагы бер ел якынча Җирдәге ике ел кадәр. Марс өслегендәге температура кыш көне котып боз бүрекләрендә күзәтелгән -143° Цельсийдан алып<ref name=cold>{{cite web |url=http://www.astronomycafe.net/qadir/q2681.html |title=What is the typical temperature on Mars? |work=Astronomycafe.net |accessdate=28 February 2017}}</ref>, җәй көне экваторда күзәтелгән 35° Цельсийга кадәр<ref name=hot>{{cite web |url=http://marsrover.nasa.gov/spotlight/20070612.html |title=Mars Exploration Rover Mission: Spotlight |work=Marsrover.nasa.gov |date=June 12, 2007 |accessdate=28 February 2017 |archivedate=2013-11-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102112312/http://marsrover.nasa.gov/spotlight/20070612.html }}</ref>. Иң түбән температура белән иң югары температура арасындагы мондый зур аерманың сәбәпләре планетаның атмосферасы нәзек (шунлыктан ул Кояш җылысын күп итеп саклый алмый), атмосфера басымының түбән һәм Марс туфрагының [[күләми җылы сыйдырышлык|күләми җылы сыйдырышлыгы]] ({{lang-en|Volumetric heat capacity}}) түбән булуда<ref name=disc920901 />. Җир белән чагыштырганда, Марс Кояштан 1,52 тапкыр ераграк; нәтиҗәдә Марска Җиргә эләккән кояш нурларының 43 проценты кадәр генә кояш нурлары эләгә<ref name=disc920901 />. Әгәр Марсның орбитасы Җир орбитасына охшаган булса, аның ел фасыллары Җир ел фасыллары кебек булыр иде, чөнки Марсның [[күчәр авышлыгы]] Җирнекенә охшаган. Марс орбитасының чагыштырмача югары [[Орбитаның эксцентриклыгы|эксцентриклыгының]] яки тышмәркәзлегенең әһәмиятле тәэсире бар. Көньяк ярымшарында җәй һәм төньяк ярымшарында кыш булганда Марс [[перигелий]]гә якын, көньяк ярымшарында кыш һәм төньяк ярымшарында җәй булганда исә [[афелий]]гә якын була. Моның нәтиҗәсе буларак, көньяк ярымшарда ел фасыллары көтелгәннән кискенрәк, төньяк ярымшарда исә көтелгәннән йомшаграк булалар. Көньяктагы җәйге температуралар төньяктагы эквивалент җәйге температуралардан 30 [[кельвин]]га (30&nbsp;°C; 54&nbsp;°F) кадәр җылырак була ала<ref name=goodman97 />. Марс — Кояш системасында иң зур [[тузан бураны|тузан бураннарына]] сәхнә булучы планета. Ул бураннар төрле-төрле — кечкенә өлкә өстендә уйнаучы бураннардан алып, бөтен планетаны каплап алучы бураннарга кадәр. Бураннар күбрәк Марс Кояшка якын вакыт була. Аларның глобаль температураны арттырулары да күрсәтелде<ref name=philips01 />. == Орбитасы һәм Кояш тирәли әйләнүе == [[File:Marsorbitsolarsystem.gif|thumb|right|upright|Марс Кояштан якынча 230 миллион километр ераклыкта урнашкан; аның әйләнү периоды 687 (Җирдәге) тәүлек тәшкил итә, кызыл төс белән күрсәтелгән. Җир орбитасы — зәңгәр төстә.]] Марстан Кояшка кадәрге уртача ераклык 230 миллион километр тирәсе, планетаның Кояш тирәли әйләнү периоды 687 Җир тәүлеге тәшкил итә. Марстагы Кояш тәүлеге исә ([[сол]], Марсның бер тапкыр үз күчәре тирәсендә әйләнү вакыты) Җир тәүлегеннән берәз генә озаграк: 24 сәгать, 39 минут һәм 35.244 секунд<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=BnPE37Ms5awC&pg=PA600 |title=Mars: Prospective Energy and Material Resources |edition=illustrated |publisher=Springer Science & Business Media |first1=Viorel |last1=Badescu |page=600 |date=2009 |isbn=978-3-642-03629-3}}</ref>. Бер Марс елы 1,8809 Җир елына тигез, яки 1 ел, 320 көн һәм 18,2 сәгать<ref name="nssdc" />. Марсның күчәр авышлыгы, аның [[орбита яссылыгы]]на карата, 25,19 дәрәҗә тәшкил итә. Бу сан Җирнең күчәр авышлыгына якын<ref name="nssdc" />. Моның нәтиҗәсе буларак, Җирдә булган кебек, Марста да ел фасыллары бар, әмма Марсның Кояш тирәли әйләнү вакыты Җирнекеннән ике тапкыр озынрак булганга, аның ел фасыллары да ике тапкыр озынрак. Хәзерге [[дәвердә]] Марсның [[төньяк котып|төньяк котыбының]] юнәлеше [[Денеб]] йолдызына якын<ref name=barlow08 />. Марс [[афелий|афелиен]] [[2010 ел]]ның мартында<ref name=mars2010 />, [[перигелий|перигелиен]] [[2011 ел]]ның [[март]]ында кичә. Аннан соңгы афелий [[2012 ел]]ның [[февраль|февралендә]]<ref name="Mars2011" /> һәм аннан соңгы перигелий [[2013 ел]]ның [[гыйнвар]]ында була<ref name="Mars2011" />. Марс [[орбитаның эксцентриклыгы|орбитасының эксцентриклыгы (тышмәркәзлеге)]] чагыштырмача зур һәм якынча 0,09га тигез; Кояш системасындагы калган җиде планетадан [[Меркурий]] орбитасы гына зуррак эксцентриклыкка ия. Элек Марс орбитасының түгәрәгрәк, ягъни аның эксцентриклыгының түбәнрәк булганы билгеле. Бер мәлдә, моннан 1,35 миллион Җир елы әүвәл, Марс орбитасының эксцентриклыгы 0,002 гә тигез була — хәзерге көндәге Җир эксцентриклыгыннан күпкә түбәнрәк<ref name=mars_eccentricity />. == Тереклек булу мөмкинлеге һәм тереклек эзләү == === Тереклек эзләү === [[File:Mars Viking 11d128.png|thumb|left|Викинг 1 җиргә иңүче космик аппараты үзенең "кулы" ярдәмендә тестлар өчен туфрак үрнәкләрен ала]] Планетаның яшәргә яраклылыгы хакындагы, ягъни планетада тормыш барлыкка килүгә мөмкинлек бирүче табигать шартлары булуы хакындагы бүгенге күзаллаулар өслегендә сыек су булган планеталарга өстенлек бирә. Күпчелек очракта бу планетаның орбитасы [[яшәргә яраклы планеталар зонасы]] эчендә булуын таләп итә. Кояш системасында ул зона Венерадан алып якынча Марсның [[зур ярымкүчәр]]енә кадәр сузыла<ref name=Nowack /> (Юпитерның һәм Сатурнның яшәргә яраклы яшәү өлкәсе исәпкә алынмыйча). Перигелий вакытында, Марс әлеге зона эчендә була, әмма планетаның сирәк (басымы түбән) атмосферасы суга озак вакыт сыек килеш торырга мөмкинлек бирми. Элекке заманда планетада су агынтылары булуы планетаның тереклек өчен потенциалы булганын күрсәтә, әмма әлеге агынтылар хакындагы яңа ачылган мәгълүмат элек Марс өстендә булган суларның Җирдәге кебек тереклек саклар өчен артык тозлы я әчеле булганы хакында сөйли<ref name=saltlife />. Магнитосфера юклыгы һәм Марсның бик юка атмосферасы тереклек сакламый. Җитмәсә, планетада җылылык агымнары күчми диярлек, Марсның өслеге Кояш җиле кисәкчәләре тарафыннан бомбалана, моннан тыш су җылынганда түбән басым сәбәпле сыек хәлне үтмичә шул ук вакытта [[бу]]га әйләнә. Ләкин [[метан]], оксидлар булуы ниндидер тереклек формасына күрсәтергә мөмкин. Геологик яктан караганда, Марс тулысынча диярлек, бәлки тулысынчадыр да, үле. Вулканик активлыкның бетүе аркасында, күрәсең, планетаның өслеге белән эчке өлешләре арасында химик матдәләрнең һәм минералларның алмашы да тукталган<ref name=hannsson97 />. [[File:PIA19673-Mars-AlgaCrater-ImpactGlassDetected-MRO-20150608.jpg|thumb|Марстагы [[Марстагы кратерлар исемлеге: А-Г|Алга]] кратерындагы [[импактит]] тупланмалары (яшел төсле өлкәләр) — борынгы тереклек калдыклары сакланган булырга мөмкин урын<ref name="NASA-20150608">{{cite web |author=Staff |title=PIA19673: Spectral Signals Indicating Impact Glass on Mars |url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA19673 |date=June 8, 2015 |work=[[NASA]] |accessdate=June 8, 2015}}</ref>]] Марс өстендәге тикшеренүләр [[Викинг (лэндер)|''Викинг'']] белән [[Феникс (космик аппарат)|''Феникс'']] лэндерлары (ягъни планета өстенә иңеп, күчемсез торучы космик аппаратлар) һәм [[Спирит (ровер)|''Спирит'']], ''Оппортьюнити'' һәм ''Кьюриосити'' исемле марсгизәрләр тарафыннан башкарыла. Ул аппаратлар китергән мәгълүмат Марсның заманында тереклек өчен күпкә уңайрак урын булганы хакында сөйли, әмма планета өстендә кайчан да булса тере [[организмнарның]] булу-булмавы җавапсыз сорау булып кала бирә. [[1970-еллар]] уртасындагы [[Викинг программасы|"Викинг"]] исемле Марсны өйрәнү программасы кысаларында Марс туфрагында микроорганизмнар бармы-юкмы икәнен ачыклар өчен "Викинг" космик аппараты төшкән урында экспериментлар үткәрелә. Ул экспериментлар уңай нәтиҗә бирә, шул исәптән, туфракка су һәм туклыклы матдәлар керткәч, CO<sub>2</sub> барлыкка килү вакытлыча күбәя. Тереклекнең барлыгын мондый ысул белән билгеләү соңрак галимнәр арасында бәхәсләр уята, ул бәхәсләр әлегә кадәр тынмый. [[Гилберт Левин]] исемле НАСА галиме Викинг космик аппараты Марста тереклеккә юлыккан булырга мөмкин дип саный. Викинг китергән мәгълүматларны, [[экстремофил]] тереклек формалары хакындагы бүгенге белемнәргә таянып, яңадан анализлау Викинг башкарган экспериментлар тереклекнең бу формаларын билгели алырлык дәрәҗәдә камил түгел дигән фикер тудыра. Викинг аппараты башкарган тестлар (фараз ителгән) тереклек формаларын үтергән булулары да мөмкин<ref name=physorg070107 />. ''Феникс Марс'' иңмә космик аппараты Марс туфрагының [[селте]]ле [[pH]]ка ия булуын һәм аның составындә магний, натрий, калий һәм хлор бар икәнен күрсәтте<ref name=nutrient />. Бу матдәләр тереклек булсын өчен җитәрлек була ала, әмма тереклек булган очракта да организмнар исән калсын өчен аларның Марста кискен булган ультрафиолет нурланыштан сакланган булулары кирәк<ref name="UV" />. EETA79001 исемле Марс метероитына күптән түгел ясалган анализ миллионда 0,6 кисәкчә ClO<sub>4</sub><sup>−</sup>, миллионда 1,4 кисәкчә ClO<sub>3</sub><sup>−</sup> һәм миллионда 16 кисәкчә күләмендә NO<sub>3</sub><sup>−</sup> тапты. Барысының да чыганагы Марс булырга тиеш. ClO<sub>3</sub><sup>−</sup> матдәсе табылу ClO<sub>2</sub><sup>−</sup> яки ClO кебек хлорның ультрафиолет нурлар тәэсирендә оксидлашуы һәм ClO<sub>4</sub><sup>−</sup>ның рентген нурлары тәэсирендә радиолизлануы нәтиҗәсендә хасил булучы, югары дәрәҗәдә оксидлашучы оксихлоринларга ишарә итә. Бәс, Марста бик чыдам һәм/яки яхшы сакланган (җир асты) организмнарының гына исән калуы мөмкин<ref>{{cite journal | last1 = Kounaves | first1 = S. P. | display-authors = etal | year = 2014 | title = Evidence of martian perchlorate, chlorate, and nitrate in Mars meteorite EETA79001: implications for oxidants and organics | url = | journal = Icarus | volume = 229 | issue = | pages = 206–213 | doi = 10.1016/j.icarus.2013.11.012 | bibcode=2014Icar..229..206K}}</ref>. Phoenix лэндерындагы ''Wet chemistry lab'' исемле (якынча: "су белән бәйле химия лабораториясе") җиһаз ярдәмендә [[2014 ел]]да башкарылган анализ Марс туфрагындагы Ca(ClO<sub>4</sub>)<sub>2</sub> матдәсенең сыек су белән бернинди бәйләнешкә кермәгәнлеген күрсәтте (моның 600 миллион ел буена шулай булганлыгы мөмкин). Әгәр дә әлеге матдә су белән бәйләнешкә кергән булса иде, суда бик яхшы эрүчән Ca(ClO<sub>4</sub>)<sub>2</sub> нибары CaSO4 матдәсен хасил итәр иде (ә андый матдә табылмый). Димәк, Марста тирәлек бик коры булырга тиеш, ул тирәлектә су я бөтенләй юк, я бик аз күләмдә<ref>{{cite journal |last1=Kounaves |first1=S. P. |display-authors=etal |year=2014 |title=, Identification of the perchlorate parent salts at the Phoenix Mars landing site and implications |url= |journal=Icarus |volume=232 |issue= |pages=226–231 |doi=10.1016/j.icarus.2014.01.016 |bibcode=2014Icar..232..226K}}</ref>. Кайбер галимнәр тарафыннан, [[Allan Hills 84001|ALH84001]] [[метеорит]]ында (ул метеоритның чыганагы Марс дип уйланыла) табылган углерод глобулалары әлеге метеорит Марска 15 миллион ел элек башка метеорлар сугылу аркасында Марстан аерылган вакыттан калган, хәзер күмергә әйләнгән микроб калдыклары дигән гипотеза тәкъдим ителә. Әмма бу гипотезага шикләнеп караучы галимнәр дә күп, һәм метеориттагы формаларның чыганагы тулысынча гайре органик табигатьле диюче икенче бер фикер тәкъдим ителә<ref name=am89 />. Марс [[орбитер]]лары тарафыннан [[формальдегид]] һәм [[метан]]ның кечкенә микъдары табылу "Марста тереклек бар" дигән тезис өчен аргумент буларак кулланыла. Сәбәбе — даими чыганаклары булмаса, ул ике [[кушма матдә]] Марс атмосферасында бик тиз таркалыр иде<ref name=icarus172 /><ref name="form" />. Шулай да, әлеге матдәләр вулкан эшчәнлеге я [[серпентинлашу]] кебек башка геологик процесслар нәтиҗәсендә дә хасил була ала<ref name="olivine" />. Марстагы бәрмә кратерлар өстендә [[импактит]]лар табыла (планетага метеор бәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килүче таш төре). Җир өстендәге импактитларның тереклек эзләрен саклаулары күзәтелә<ref name="brown20140418">{{cite news |url=https://news.brown.edu/articles/2014/04/impactglass |title=Impact glass stores biodata for millions of years |publisher=Brown University |first=Mark |last=Nickel |date=April 18, 2014 |accessdate=June 9, 2015}}</ref><ref name="Schultz2014">{{cite journal |title=Preserved flora and organics in impact melt breccias |journal=[[Geology (journal)|Geology]] |first1=P. H. |last1=Schultz |first2=R. Scott |last2=Harris |first3=S. J. |last3=Clemett |first4=K. L. |last4=Thomas-Keprta |first5=M. |last5=Zárate |volume=42 |issue=6 |pages=515–518 |date=June 2014 |doi=10.1130/G35343.1 |bibcode=2014Geo....42..515S}}</ref>. Җирдәге кебек, Марстагы бәрмә кратерлардагы импактит пыяланың да тереклек эзләрен саклавы мөмкин (әгәр дә ул өлкәдә тереклек гомумән булган булса, билгеле)<ref name="nasapr20150608">{{cite press release |url=http://www.nasa.gov/press-release/nasa-spacecraft-detects-impact-glass-on-surface-of-mars |title=NASA Spacecraft Detects Impact Glass on Surface of Mars |publisher=NASA |first1=Dwayne |last1=Brown |first2=Guy |last2=Webster |first3=Kevin |last3=Stacey |date=June 8, 2015 |accessdate=June 9, 2015}}</ref><ref name="brown20150608">{{cite news |url=https://news.brown.edu/articles/2015/06/marsglass |title=Martian glass: Window into possible past life? |publisher=Brown University |first=Kevin |last=Stacey |date=June 8, 2015 |accessdate=June 9, 2015}}</ref><ref name="sciam20150612">{{cite news |url=http://www.scientificamerican.com/article/exotic-glass-could-help-unravel-mysteries-of-mars/ |title=Exotic Glass Could Help Unravel Mysteries of Mars |work=Scientific American |first=Maria |last=Temming |date=June 12, 2015 |accessdate=June 15, 2015}}</ref>. [[2017 ел]]ның [[май]] аенда [[Көнбатыш Австралия]]нең [[Пилбара кратоны]] исемле өлкәсендә 3,48 миллиард еллык [[гейзерит]] ташы һәм аңа бәйле ташлар табыла (бу төр ташлар еш кына [[кайнар чыганак]]лар һәм [[гейзер]]лар тирәсендә очрый). Әлеге табылган ташлар эчендә Җир планетасының [[Тереклекнең эволюция тарихы#Коры җирнең колонизацияләнүе|коры җирендәге]] билгеле булган [[билгеле булган иң тәүге тереклек формалары|иң тәүге тереклек формалары]] саклана дигән фараз бар. Шулай була калса, әлеге табылдыклар Марста да тәүге тереклек галәмәтләрен кайдан эзләргә кирәк икәне хакында файдалы мәгълүмат бирә ала<ref name="PO-20170509">{{cite news |url=https://phys.org/news/2017-05-oldest-evidence-life-billion-year-old-australian.html |title=Oldest evidence of life on land found in 3.48-billion-year-old Australian rocks |work=[[Phys.org]] |date=May 9, 2017 |accessdate=May 13, 2017 }}</ref><ref name="NC-20170509">{{cite journal |last1=Djokic |first1=Tara |last2=Van Kranendonk |first2=Martin J. |last3=Campbell |first3=Kathleen A. |last4=Walter |first4=Malcolm R. |last5=Ward |first5=Colin R. |title=Earliest signs of life on land preserved in ca. 3.5 Ga hot spring deposits |journal=[[Nature Communications]] |volume=8 |at=15263 |date=May 9, 2017 |doi=10.1038/ncomms15263}}</ref>. == Табигый иярченнәре == Марсның ике, чагыштырмача кечкенә, табигый иярчене бар: [[Фобос]] (диаметры якынча 22 км) һәм [[Деймос]] (диаметры якынча 12 км). Икесенең дә [[орбита]]лары Марска якын. Күпчелек галимнәр "ул иярченнәр — планетага якынаеп, аның тартылу көченә килеп эләккән астероидлар" диюче теорияне хуплый, әмма аларның килеп чыгышы билгесез булып кала бирә <ref name=esa31031 />. Иярченнең икесе дә [[1877 ел]]да америкалы астроном [[Асаф Холл]] тарафыннан ачылган; исемнәрен [[грек мифологиясе]]ндәге затлардан алалар — аталары сугыш алласы [[Арес]]ка көрәш кырында юлдаш булучы [[Фобос (мифология)|Фобос]] (паника/курку) һәм [[Деймос (мифология)|Деймостан]] (дәһшәт/курку). Рим мифологиясендәге Марс грек мифологиясендәге Ареска туры килә<ref name=theoi /><ref name=qjras19 />. Хәзерге заман [[грек теле]]ндә планета бүген дә ''Арес'' дип атала (Aris: ''Άρης'')<ref name="Greek Names of the Planets" />. Марс өстеннән караганда, Фобос һәм Деймосның хәрәкәте [[Ай]]ның хәрәкәтеннән үзгә булып күренә. Фобос көнбатышта калкып, көнчыгышта бата, һәм нибары 11 сәгать соңрак инде ул янәдән калка. Деймос, тышкы [[синхрон орбита]]да булу сәбәпле — синхрон орбитадагы иярченнең әйләнү вакыты планетаның әйләнү вакытына тигез — көтелгәнчә көнчыгышта күтәрелә, әмма (Фобостан) әкренрәк. [[File:Orbits of Phobos and Deimos.gif|frame|left|Фобос һәм Деймосның орбиталары (пропорцияләр сакланган)]] Ике иярченнең дә чыганагы ачык түгел. Аларның түбән альбедолы һәм [[углеродлы кодрит]]тән тәшкил ителгән булулары аларны астероидларга охшата. Бу факт исә "тотылу теориясенә" җирлек бирә — әлеге теория буенча, Фобос та, Деймос та Марска якынлашып, аның тарафыннан "тотылган" астероидлар. Фобосның стабиль булмаган орбитасы аның чагыштырмача күптән түгел тотылган булуын аңлатырга мөмкин. Әмма икесенең дә экваторга якын [[әйләнә орбита]]лары бар, тотылган объектлар өчен бу гадәти булмаган күренеш, һәм катлаулы тотылу динамикаларын таләп итә. Иярченнәр Марсның иртә тарихында, Марс үзе кебек үк кисәкчәләрнең бергә туплануыннан гыйбарәт процесс нәтиҗәсендә хасил булган булырга мөмкин, әмма бу чыннан да шулай булган булса, иярченнәрнең составы сораулар тудыра — әйтелгәнчә, тәркипләре ягыннан иярченнәр астероидларны хәтерләтә, Марсны түгел. Өченче мөмкинлек — өченче җисемнең катнашы булуы я Марска башка бер җисем бәрелеп, аннан матдә кубуы<ref name=ellis07 />. Фобос хакындагы иң соңгы мәгълүмат — аның югары дәрәҗәдә тишекле интерьергә ия булуы<ref name="Andert" /> һәм башлыча [[филосиликат]]лардан һәм Марста очраучы башка минераллардан тәшкил ителгән булуы<ref name="Giuranna" /> — иярчен Марска метеор бәрелү нәтиҗәсендә Марстан купкан һәм соңыннан Марс орбитасында янәдән бергә тупланган матдәләрдән хасил булган дип уйларга нигез бирә<ref name="Blast" />. Әлеге гипотеза Айның хасил булуы хакындагы [[Зур импакт гипотезасы|төп теориягә]] охшаш. Марс иярченнәренең [[күренгән һәм якын-инфракызыл]] спектрумы тышкы зонадагы астероидларга охшаса да, Фобосның [[термаль инфракызыл]] спектрумы бер сыйныф [[хондрит]]лар спектрумы белән дә тәңгәл түгел<ref name="Giuranna" />. Марсның диаметрлары 50-100 метрдан кечерәк булган башка иярченнәре булырга мөмкин. Фобос белән Деймос арасында тузаннан тәшкил ителгән боҗра бар дип фараз ителә<ref name=adler />. == Космик аппаратлар ярдәмендә өйрәнү == [[File:Sol454 Marte spirit.jpg|thumb|[[Гусев (Марс кратеры)|Гусев кратерының]] панорамасы. Әлеге кратерда ''Спирит'' марсгизәре вулканик базальт ташларын тикшерде]] [[File:HiRISE image of MSL during EDL (refined).png|thumb|''Марс фәнни лабораториясе'', парашют астында Марс атмосферасына кергәндә]] Марсның өслеген, климатын, геологиясен өйрәнер өчен [[Советлар Берлеге]], [[Америка Кушма Штатлары]], [[Европа]] һәм [[Һиндстан]] тарафыннан Марска дистәләгән [[космик аппарат]] җибәрелде. Ул аппаратның берсе дә кеше йөретмәде. [[2016 ел]] мәгълүматларына күрә, Марста сигез функциональ космик аппарат бар иде. Шуның алтысы Марс өстендә түгел, ә аның тирәли әйләнә иделәр (болар [[2001 Mars Odyssey|''2001 Mars Odyssey'']], [[Mars Express|''Mars Express'']], [[Mars Reconnaisance Orbiter|''Mars Reconnaisance Orbiter'']], ''[[MAVEN]]'', [[Mars Orbier Mission|''Mars Orbier Mission'']] һәм [[ExoMars Trace Gas Orbiter|''ExoMars Trace Gas Orbiter'']] исемле аппаратлар) һәм икесе Марсның нәкъ өслегендә иделәр ([[Mars Exploration Laboratory|''Mars Exploration Laboratory'']] һәм [[Mars Science Laboratory ''Curiosity''|''Mars Science Laboratory <nowiki>''Curiosity''</nowiki>'']] исемлеләр). ''[[Mars Reconnaissance орбитеры]]'' ясаган күзәтүләр Марста иң җылы айларда агымсулар булуы мөмкин икәнен ачыклады<ref name="NASA&nbsp;– NASA Spacecraft Data Suggest Water Flowing on Mars" />. [[2013 ел]]да NASA-ның ''Curiosity'' роверы Марс туфрагында масса өлеше буенча 1.5 проценттан алып 3 процентка кадәр су булуын ачыклады (әмма ул су башка, катнаш матдәләр эчендә һәм бу сәбәпле җиңел генә ирешүле түгел)<ref name="Guardian" />. ''[[Mars Reconnaissance орбитеры]]ның'' [[HiWish программа]]сы аша теләгән кеше Марс сүрәтләрен таләп итә ала. NASA'ның [[Марс фәнни лабораториясе]] программасы кысаларында [[2011 ел]]ның [[26 ноябрь|26 ноябрендә]] Марска ''Кьюриосити'' ({{lang-en|Curiosity}}, ''кызыксынучанлык'') исемле марсгизәр җибәрелә, һәм ул планетага Гринвич вакыты буенча [[2012 ел]]ның [[6 август]]ында барып җитә. Әлеге марсгизәр Mars Exploration Rovers исемле башка марсгизәрдән зуррак һәм камилрәк була һәм сәгатенә 90 метр тизлек белән хәрәкәт итә ала<ref name="home">{{cite web |url=http://marsprogram.jpl.nasa.gov/msl/overview/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090730122143/http://marsprogram.jpl.nasa.gov/msl/overview/ |archivedate=July 30, 2009 |title=Mars Science Laboratory&nbsp;— Homepage |publisher=NASA}}</ref>. Өстенә 7 метр ераклыктан да ташларның составын анализларга мөмкинлек бирүче бер лазер җиһаз куелган була<ref name="laser">{{cite web |url=http://mars.jpl.nasa.gov/msl/mission/instruments/spectrometers/chemcam/ |title=Chemistry and Cam (ChemCam) |publisher=NASA}}</ref>. [[2013 ел]]ның [[10 февраль]] көнне ''Curiosity'' үзенең боравы ярдәмендә тирәнрәктән таш мисалларын казып алуга ирешә — Җирдән башка бер планетадан алынган тәүге ташларны<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-21399857 |title=Curiosity Mars rover takes historic drill sample |publisher=BBC |date=February 10, 2013 |accessdate=February 10, 2013}}</ref>. [[2014 ел]]ның [[24 сентябрь|24 сентябрендә]] [[Һиндстан Космосны Өйрәнү Оешмасы]] тарафыннан җибәрелгән [[Марс Орбитер Миссиясе]] Марс орбитасына барып җитә. Һиндстан Космосны Өйрәнү Оешмасы әлеге космик аппаратны [[2013 ел]]ның [[5 ноябрь|5 ноябрендә]], Марс атмосферасын һәм топографиясен анализлау максаты белән җибәргән була. Җирнең гравитация тәэсиреннән аерылу һәм тугыз айлык сәяхәткә кузгалыр өчен Марс Орбитер Миссиясе [[Һоһманн траекториясе]]ннән файдалана. Бу миссия Азия тарихында беренче планетаара миссия иде<ref>{{cite web|url=http://www.isro.gov.in/mars/home.aspx |title=ISRO: Mars Orbiter Mission |work=isro.gov.in |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109013110/http://isro.gov.in/mars/home.aspx |archivedate=November 9, 2013 |df= }}</ref>. [[2016 ел]]ның [[14 март]]ында, [[Европа космик агентлыгы]], [[Роскосмос дәүләт корпороциясе|Роскосмос]] белән берлектә, Марска [[ExoMars Trace Gas Orbiter|''ExoMars Trace Gas Orbiter'']] һәм [[Schiaparelli EDM lander|''Schiaparelli'']] исемле космик аппаратлар җибәрде<ref name="bbcnews20160314">{{cite news |url=http://www.bbc.com/news/science-environment-35799792 |title=Mars TGO probe despatched on methane investigation |work=BBC News |first=Jonathan |last=Amos |date=March 14, 2016 |accessdate=October 11, 2016}}</ref> Трейс Газ орбитеры [[2016 ел]]ның [[19 октябрь|19 октябрендә]] уңышлы гына Марс орбитасына керсә дә, ''Скиапарелли'' Марска төшү барышында һәлакәткә очрый.<ref>{{cite news |url=http://www.sciencemag.org/news/2016/10/update-rip-schiaparelli-crash-site-spotted-european-mars-lander |title=Update: R.I.P. Schiaparelli: Crash site spotted for European Mars lander |work=[[Science (magazine)|Science]] |last=Clery |first=Daniel |date=October 21, 2016}}</ref>. === Киләчәк миссияләр === [[Европа космик агентлыгы]] [[2020 ел]]ның [[июль|июлендә]] Марска, планета өслегендә тикшеренүләр үткәрү өчен, ''[[ExoMars]]'' гизәрен һәм [[ExoMars 2020|''ExoMars 2020'']] платформасын җибәрәчәк<ref name="LaunchMoved2020">{{cite press release |url=http://www.esa.int/For_Media/Press_Releases/Second_ExoMars_mission_moves_to_next_launch_opportunity_in_2020 |title=Second ExoMars mission moves to next launch opportunity in 2020 |publisher=European Space Agency |date=2 May 2016 |accessdate=2 May 2016}}</ref>. [[Берләшкән Гарәп Әмирлекләре]]нең ''[[Mars Hope]]'' орбитерын, ягъни планета тирәли әйләнәчәк иярченен җибәрү шулай ук [[2020 ел]]га тәгаенләнгән. Ул иярчен Марска [[2021 ел]]да барып җитәчәк һәм Марсның атмосферасын өйрәнер өчен кулланылачак дип көтелә<ref>{{cite news |url=http://apnews.excite.com/article/20150506/ml--emirates-mars_mission-a48c414829.html |title=UAE to explore Mars' atmosphere with probe named 'Hope' |work=Excite News |agency=Associated Press |first=Adam |last=Schreck |date=May 6, 2015 |accessdate=May 31, 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509000206/http://apnews.excite.com/article/20150506/ml--emirates-mars_mission-a48c414829.html |date=2015-05-09 }}</ref>. [[XX гасыр]] дәвамында һәм [[XXI гасыр]] башында [[Марска кеше җибәрү]] хакында берничә план тәкъдим ителә, әмма аларда [[2020 ел]]га кадәр кешенең Марска аяк басуы каралмаган. ''[[SpaceX]]'' ширкәтенә нигез салучы [[Элон Маск]] [[2016 ел]]ның [[сентябрь|сентябрендә]] якынча 10 миллиард доллар чыгымнар таләп итүче бер планы хакында игълан итте, ул планга күрә, иң тизе, [[2024 ел]]да Марска космик туристлар бара алачак<ref name="nyt20160927">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2016/09/28/science/elon-musk-spacex-mars-exploration.html |title=Elon Musk’s Plan: Get Humans to Mars, and Beyond |work=[[The New York Times]] |first=Kenneth |last=Chang |date=September 27, 2016 |accessdate=October 11, 2016}}</ref> [[2016 ел]]ның [[октябрь|октябрендә]] [[Америка Кушма Штатлары]] президенты [[Барак Обама]] [[2030-еллар]]да Марска кеше җибәрүне максат итеп куйган АКШ программасын янәдән раслады. Әлеге программа кысаларында [[халыкара космик станция]]не технологияләр инкубаторы буларак куллануны дәвам итү каралган<ref name="CNN-20161011">{{cite news |url=http://www.cnn.com/2016/10/11/opinions/america-will-take-giant-leap-to-mars-barack-obama/index.html |title=Barack Obama: America will take the giant leap to Mars |work=[[CNN]] |last=Obama |first=Barack |authorlink=Barack Obama |date=October 11, 2016 |accessdate=October 11, 2016}}</ref><ref name="NYT-20161011">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2016/10/12/science/president-obama-nasa-mars.html |title=Obama Gives New Details About Sending People to Mars |work=[[The New York Times]] |last=Victor |first=Daniel |date=October 11, 2016 |accessdate=October 11, 2016}}</ref>. == Марста астрономия == Төрле-төрле [[орбитер]]ларның, [[иңмә космик аппарат]]ларның һәм [[марсгизәр]]ләрнең булуы Марс өслегеннән астрономик күзәтүләр үткәрергә мөмкинлек бирә. Марсның табигый иярчене булган [[Фобос (табигый иярчен)|Фобосның]] [[почмак диаметры]] Җирдән күренгән тулы Айның якынча өчтән беренә тигез, [[Деймос (табигый иярчен)|Деймос]] азмы-күпме йолдызга охшый, һәм ул [[Чулпан йолдызы]]н Җирдән күзәткәндәгедән бераз гына яктырак булып күренә<ref name=pl_org_deimos />. Җир планетасыннан күренгән төрле феноменнар Марстан да күзәтелә, әйтик [[метеор]]лар һәм [[котып балкышы|котып балкышлары]]<ref name="aurora">{{cite journal |last=Bertaux |first=Jean-Loup |display-authors=etal |doi=10.1038/nature03603 |title=Discovery of an aurora on Mars |pmid=15944698 |journal=Nature |volume=435 |issue=7043 |pages=790–4 |date=2005 |bibcode=2005Natur.435..790B}}</ref>. Фобос һәм Деймосның [[почмак диаметры|күренмәле үлчәмнәре]] Кояшныкыннан шактый кечерәк; бәс, алар тарафыннан Кояшның өлешчә "тотылуын" [[транзит (астрономия)|транзитлар]] дип карау кирәк <ref name=nature436 /><ref name=sd040317 />. Марстан [[Меркурийның Марсны кичүе|Меркурийның]] һәм [[Венераның транзиты|Венераның]] транзитлары күзәтелә. [[Җирнең Марсны кичүе|Җирнең транзиты]] [[2084 ел]]ның [[10 ноябрь|10 ноябрендә]] урын алачак<ref name=jbaa93 />. [[2014 ел]]ның [[19 октябрь|19 октябрендә]] Марска ифрат якын арада ''[[C/2013 A1|Сайдинг Спринг]]'' ({{lang-en|Siding Spring}}) кометасы узып үтте. Комета Марска шулкадәр якын булды ки, кометаның [[кома (комета)|комасы]] Марсны бөтенләй уратып алган булырга мөмкин<ref name="NASA-20141019">{{cite web |last=Webster |first=Guy |last2=Brown |first2=Dwayne |last3=Jones |first3=Nancy |last4=Steigerwald |first4=Bill |title=All Three NASA Mars Orbiters Healthy After Comet Flyby |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=4347 |date=October 19, 2014 |work=[[NASA]] |accessdate=October 20, 2014}}</ref><ref name="NYT-20141019">{{cite news |author=Agence France-Presse |title=A Comet's Brush With Mars |url=https://www.nytimes.com/2014/10/19/science/a-comets-brush-with-mars.html |date=October 19, 2014 |work=[[New York Times]] |accessdate=October 20, 2014}}</ref><ref name="ESA-20141020">{{cite web |last=Denis |first=Michel |title=Spacecraft in great shape – our mission continues |url=http://blogs.esa.int/mex/category/comet-siding-spring/ |date=October 20, 2014 |work=[[European Space Agency]] |accessdate=October 21, 2014}}</ref><ref name="ISRO MOM safe after Mars comet flyby">{{cite news |author=Staff |title=I'm safe and sound, tweets MOM after comet sighting |url=http://www.thehindu.com/sci-tech/science/im-safe-and-sound-tweets-mom-after-comet-sighting/article6520803.ece |date=October 21, 2014 |work=[[The Hindu]] |accessdate=October 21, 2014}}</ref><ref name="SD-20131201">{{cite journal |date=December 1, 2013 |last1=Moorhead |first1=Althea |last2=Wiegert |first2=Paul A. |last3=Cooke |first3=William J. |title=The meteoroid fluence at Mars due to comet C/2013 A1 (Siding Spring) |journal=[[Icarus (journal)|Icarus]] |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103513005022 |doi=10.1016/j.icarus.2013.11.028 |accessdate=December 7, 2013 |bibcode=2014Icar..231...13M |volume=231 |pages=13–21}}</ref><ref name="NS-20131206">{{cite web |date=December 6, 2013 |work=[[New Scientist]] |last=Grossman |first=Lisa |title=Fiercest meteor shower on record to hit Mars via comet |url=http://www.newscientist.com/article/dn24715-fiercest-meteor-shower-on-record-to-hit-mars-via-comet.html |accessdate=December 7, 2013}}</ref>. {{Multiple image |direction=horizontal |align=center |image1=PIA21260 - Earth and Its Moon, as Seen From Mars.jpg |width1=210 |caption1=Җир һәм Ай (''[[Mars Reconnaissance Orbiter|MRO]]'' [[HiRISE]], ноябрь 2016)<ref name="NYT-20170109">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Looking at Your Home Planet from Mars |url=https://www.nytimes.com/2017/01/09/science/earth-from-mars-photo.html |date=January 9, 2017 |work=[[New York Times]] |accessdate=January 9, 2017 }}</ref> |image2=15-ml-06-phobos2-A067R1.jpg |width2=114 |caption2=[[Фобос (иярчен)|Фобос]] Кояшны [[Фобосның Марстан транзиты|кичә]] (''[[Оппортьюнити (ровер)|Оппортьюнити]]'', 10 март 2004) |image3=PIA19801-TrackingSunspotsOnTheSunFromMars-20150708.gif |width3=205 |caption3=Марстан күзәтеп, [[Кояш таплары]]н эзләү}} == Күренеше == [[File:Apparent retrograde motion of Mars in 2003.gif|thumb|Марсның ретроград хәрәкетенең анимациясе, [[2003 ел]]ны Җирдән күренгәнчә]] Марсның орбитасы эксцентрик булганлыктан, аның [[йолдызча зурлык|йолдызча зурлыгы]] Марс Кояшка каршы торган вакытта -3,0 нән -1,4 кә кадәр үзгәрә ала. Марс гадәттә сары, әфлисун төсендә я кызыл була. Марсның асыл төсе [[ирис]] төсенә якын, ә безгә күренгән кызыллык планета атмосферасындагы тузаннан гына килә. [[НАСА]]ның ''Спирит'' роверы зәңгәр-соры кыялар һәм ачык кызыл ком "таплары" күренгән яшел-көрән, балчык төсендәге ландшафт рәсемнәрен төшергән иде<ref name=lloyd06 />. Марс Җирдән иң ерак булганда иң якын чагыннан җиде тапкыр ерак була. Күзәтергә иң кыен җирдә урнашканда, Марс Кояш нурларында айларча юк була ала. Күзәтергә иң кулай вакытларда — 15 я 17 еллык интервалларда һәм һәрвакыт [[июль]] ахыры белән [[сентябрь]] башы арасында — [[телескоп]] белән Марс өслегенең шактый детальләрен карап була. Телескопта бик якынайтмыйча караганда да иң нык күзгә бәрелгәне ул [[котып боз бүреге|котып боз бүрекләре]]<ref name=shallowsky />. Марс Кояшка каршы торуга якынлашканда Марсның [[күренмәле ретроград хәрәкәт|ретроград хәрәкәт]] периоды башлана. Бу да түбәндәгене аңлата: Марс арткы фондагы йолдызларга карата элмәк кебек траектория буенча кирегә таба хәрәкәт итә. Бу ретроград рәвештә хәрәкәт итү якынча 72 көн дәвам итә, һәм бу период уртасында Марс үзенең иң югары парлаклыгына, ягъни яктылыгына ирешә<ref name=zeilik02 />. === Җиргә иң якын килү вакыты === ==== Нисби ==== Марсның геоцентрик озынлыгы Кояшныкыннан 180° аермалы булган нокта [[каршы тору]] дип атала. Бу нокта Марсның Җиргә иң якын булган вакытына якын. Каршы тору вакыты Марсның Җиргә иң якын килү вакытыннан 8,5 көнгә кадәр аерыла ала. Планеталарның [[эллипс|эллиптик]] орбиталары аркасында якынлашу вакытында алар арасындагы ераклык 54<ref name="Laskar2003" /> миллион километрдан алып 103 миллион километрга кадәр була ала, бу исә [[почмак үлчәвендә]] дә бәрабәр вариациягә китерә<ref name=nasa051103 />. Соңгы тапкыр Марс каршы торуы [[2016 ел]]ның [[22 май|22 маенда]], якынча 76 миллион километр ераклыкта, урын алды<ref name=sheehan970202 />. Киләчәк Марс каршы торуы [[2018 ел]]ның [[27 июль|27 июлендә]], якынча 58 миллион километр ераклыкта булачак<ref name=sheehan970202 />. Марсның бер-бер артлы ике каршы торуы арасындагы уртача вакыт — Марсның [[синодик период]]ы — 780 көн тәшкил итә; әмма әлеге вакыт 764 көннән алып 812 көнгә кадәр сузыла ала<ref name="astropro" />. ==== Абсолют, соңгы елларда ==== [[File:Mars oppositions 2003-2018.png|thumb|[[2003 ел]]дан алып [[2018 ел]]га кадәр Марсның Җиргә каршы торулары. Җир үзәктә күрсәтелгән]] [[2003 ел]]ның [[27 август]]ында, [[бөтендөнья килештерелгән вакыт]] буенча сәгать 9:51:13-тә, якынча соңгы 60000 ел эчендә Марс Җиргә иң якын арага килде (55 758 006 километр) һәм шул еллар эчендә иң югары йолдызча зурлыкка иреште (−2.88-гә). Бу вакыйга Марс каршы тору ноктасыннан бер көн ара булганда һәм аның [[перигелий|перигелиеннан]] якынча өч көнлек арада булганда була, нәтиҗәдә Марсны Җирдән җиңел күреп була. Соңгы тапкыр Марс Җиргә ул кадәр якын [[урта палеолит|б.э.к. 57617 елның]] [[12 сентябрь|12 сентябрендә]] килгән булган, һәм икенче тапкыр [[2287 ел]]да килүе көтелә<ref name=rao030822 />. Бу рекордлы кыска арага якынлашу соңгы вакытта булып узган якын килүләрдән бераз гына якынрак. Мисал өчен, [[1924 ел]]ның [[22 август]]ындагы минималь ераклык 0,37285 [[астрономик берәмлек]]кә тигез була, [[2208 ел]]ның [[24 август]]ындагы минималь ераклык исә 0,37279 [[астрономик берәмлек]] булачак дип көтелә<ref name=Meeus2003 />. == Күзәтүләр тарихы == [[2005 ел]]да, радардан килгән мәгълүмат ике котыпта да<ref name="specials1" /> һәм урта киңлекләрдә дә <ref name="jsg.utexas.edu" /><ref name="esa050221" /> зур күләмдә су бозы бар икәнен күрсәтте. [[2007 ел]]ның [[март]] аенда ''[[Спирит роверы|Спирит]]'' роверы тәркибләрендә су булган химик кушылма мисалларын тапты. [[2008 ел]]ның [[31 июль|31 июлендә]] ''[[Фениск (космик аппарат)|Феникс]]'' иңмә космик аппараты Марс туфрагында су бозының үзен тапты<ref name="spacecraft1" />. [[2015 ел]]ның [[28 сентябрь|28 сентябрендә]] НАСА Марс өслегендә тозлы су агынтылары табылу турында хәбәр итте<ref>{{cite press release |url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-confirms-evidence-that-liquid-water-flows-on-today-s-mars/ |title=NASA Confirms Evidence That Liquid Water Flows on Today’s Mars |publisher=NASA |editor-first=Gina |editor-last=Anderson |date=September 28, 2015}}</ref>. Марсны күзәтү тарихы Марсның [[каршы тору]]лары белән бәйле. Бу вакыт Марс Җиргә иң якын була һәм нәтиҗәдә иң яхшы күренә. Мондый каршы торулар берничә ел саен булып тора. Марсның [[перигелик]] каршы торулары тагын да зуррак игътибарга лаек. Перигелик каршы торулар һәр 15 я 17 ел саен булып тора һәм Марсның [[перигелий]]гә якын булуы белән үзенчәлекле. Нәтиҗәдә ул Җиргә тагын да якынрак килә. === Борынгы замандагы һәм урта гасырлардагы күзәтүләр === Беренче булып Марс планетасын, төнге күк гөмбәзендә күчеп йөрүче бер җисем итеп, борынгы [[Мисыр астрономиясе|Мисыр астрономнары]] терки. Безнең эрага кадәр [[1534 ел]]га инде алар планетаның [[ретроград хәрәкәт|ретроград]] (ягъни күк йөзендәге башка җисемнәрнең хәрәкәтенә кире якка) хәрәкәте белән таныш була<ref name=paob85 />. [[Яңа Бабил империясе]] чорында, [[Бабил астрономнары]] планеталарның торышын даими рәвештә теркәп бара һәм аларның хәрәкәте хакында системалы күзәтүләр ясый. Марс хакында алар планета 79 ел саен 37 [[синодик әйләнү]], яки 42 [[зодиак]] буенча әйләнү ясый икәнен белә. Бабил астрономнары шулай ук планеталарның фаразланган вәзгыятенә кирәкле кечкенә төзәтмәләр кертүнең арифметик ысулларын уйлап таба<ref name=north08 /><ref name=swerdlow98 />. Безнең эрага кадәр дүртенче гасырда, [[Аристотель]] [[каплану]] процессы вакытында Марсның Ай артында юк булуына игътибар итә, һәм бу факт планетаның ерактарак урнашуы хакында сөйли дип яза.<ref name=poor08 />. [[Искәндәрия]] шәһәрендә яшәгән грек галиме [[Птолемей]]<ref name="google" /> Марсның орбиталь хәрәкәте мәсьәләсенә ачыклык кертергә тырыша. Птолемей үз моделен һәм астрономия хакындагы хезмәтләрен берничә томлы ''[[Әлмагест]]'' исемле китабында тасвирлый. Бу китап [[Астрономия тарихы#Урта гасырлардагы Европа астрономиясе|астрономиядә]] 14 гасыр буена әһәмиятен югалтмаган хезмәткә әйләнә<ref name="google7" />. Борынгы Кытай чыганаклары Марсның иң соңы безнең эрага кадәр дүртенче гасырда [[Кытай астрономиясе|Кытай астрономнарына]] билгеле булганы хакында сөйли<ref name=needham_ronan85 />. [[Һиндстан астрономиясе]]ннән, безнең эраның бишенче гасырында язылган ''[[Сурья сиддханта]]'' исемле бер текстта Марсның диаметры бәяләнә<ref name=jse97 />. [[Көнчыгыш Азия]] мәдәниятләрендә Марс, [[Биш элемент (Кытай фәлсәфәсе)|биш элемент]] хакындагы күзаллауларга нигезләнеп, традицион рәвештә "ут йолдызы" ({{lang-zh|火星}}) дип атала<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 |chapter=Fung Shui |title=Religion in China – Universism: A Key to the Study of Taoism and Confucianism |publisher=G. P. Putnam's Sons |series=American Lectures on the History of Religions, volume 10 |first=Jan Jakob Maria |last=de Groot |page=300 |date=1912 |oclc=491180}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=mk3vxD3Ib_sC&lpg=PT169&pg=PT43 |title=The Japanese Numbers Game: The Use and Understanding of Numbers in Modern Japan |publisher=Routledge |series=Nissan Institute/Routledge Japanese Studies Series |first=Thomas |last=Crump |pages=39–40 |date=1992 |isbn=0-415-05609-8}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=fxwpAAAAYAAJ&pg=PA426 |title=The Passing of Korea |publisher=Doubleday, Page & Company |first=Homer Bezaleel |last=Hulbert |page=426 |date=1909 |orig-year=1906 |oclc=26986808}}</ref>. Унҗиденче гасырда, [[Тихо Браге]] Марсның [[көнлек параллакс]]ын үлчи. Ул санны [[Иоһанн Кеплер|Йоһаннес Кеплер]] Җирдән Марска кадәрге араны якынча исәпләү өчен куллана<ref name=taton03 />. Телескоп пәйда булгач, Марсның көнлек параллаксы, Җир-Марс арасын билгеләр өчен, янәдән үлчәнә. Моны беренче булып [[1672 ел]]да [[Джованни Доменико Кассини]] башкара. Башта [[параллакс]]ны үлчәү җиһазларның начар сыйфаты аркасында кыен була<ref name=hirschfeld01 />. Марсның Венера тарафыннан бердәнбер [[томалануы]] [[1590 ел]]ның [[13 октябрь|13 октябрендә]] [[Михаэль Мәстлин]] тарафыннан [[Һайделбергта]] күзәтелә<ref name=sat57 />. [[1610 ел]]да [[Галилео Галилей]], беренче булып, Марсны телескоп аша карый ала<ref name=jha15 />. Марсның беренче рельеф үзенчәлекләрен күрсәтүче харитасын төзүче кеше Нидерланд астрономы [[Кристиан Гюйгенс]] була<ref name="arizona" />. === Марс "каналлары" === {{Multiple image|direction=vertical|width=200|image1=Karte Mars Schiaparelli MKL1888.png|image2=Lowell Mars channels.jpg|image3=Mars HST Mollweide map 1999.png|caption1=Джованни Скиапарелли төзегән Марс харитасы|caption2=Марс, аны 1914 елда Персиваль Лоуэлл күргәнчә (көньяк өстә)|caption3=Марсның ''[[Хабл телескобы]]ннан'' 1999 елгы каршы торуга якын вакытта күренгәнчә харитасы (төньяк өстә)}} [[XIX гасыр]]га, телескопларның көче Марс өслегендәге үзенчәлекләрне аермачык күрсәтерлек дәрәҗәгә җитешә. Марсның перигелик каршы торуы [[1877 ел]]ның [[5 сентябрь]] көнне була. Ул елны итальян астрономы [[Джованни Скиапарелли]], Марсның беренче детальле харитасын төзер өчен, Миланда 22 сантиметрлы телескоптан файдалана. Ул хариталарда Скиапарелли ''canali'' (үзәннәр) дип атаган үзенчәлекләр күрсәтелгән була. Соңрак ул үзәннәрнең [[оптик иллюзия]] булганлыгы ачыклана. Ул ''каналар'' фаразан Марс өслегендәге озын, туры сызыклар була, һәм Скиапарелли аларга Җирдәге атаклы елга исемнәрен бирә. Итальян телендә "canal" сүзе "үзән" (елга үзәне) дигән мәгънәгә ия. Ягъни сүз кешеләр тарафыннан төзелгән ясалма каналлар турында бармый. Шулай да ''canali'' сүзе инглиз теленә башта ялгыш "''canals''" ("каналлар") дип тәрҗемә ителә<ref name=snyder01 /><ref name=sagan80 />. Бу күзәтүләрдән тәэсирләнгән ориенталист-галим [[Персивал Лоуэл]] үлчәмнәре 30 сантиметр һәм 40 сантиметр булган телескопларга ия [[Лоуэлл обсерваториясе|обсерваториягә]] нигез сала. Обсерватория Марсны тикшерү өчен [[1894 ел]]дагы иң яхшы форсат вакытында һәм дә аңардан соңгы отышсызрак каршы торулар вакытында кулланыла. Лоуэлл Марс һәм аңардагы тормыш хакында җәмгыятькә зур тәэсире булган берничә китап нәшер итә<ref name=basalla06 /><ref name="NYT-20151001">{{cite news |last=Dunlap |first=David W. |title=Life on Mars? You Read It Here First. |url=https://www.nytimes.com/2015/09/30/insider/life-on-mars-you-read-it-here-first.html |date=October 1, 2015 |work=[[New York Times]] |accessdate=October 1, 2015}}</ref>. Каналлар (''canali''), мөстәкыйль рәвештә, башка астрономнар тарафыннан да табыла, мәсәлән [[Ницце]]дагы ул замандагы иң зур телескоптан файдаланган [[Һенри Джозеф Перротин]] һәм [[Луи Толлон]] тарафыннан<ref name=maria_lane05 /><ref name=ba3 />. Марстагы сезонлы үзгәрешләр (әйтик, котып бүрекләренең кечерәюе һәм буй-буй кара сырлар хасил булуы) һәм инде телгә алынган каналлар табылуы Марста тормыш булуы хакындагы фаразлар тудыра, озак вакыт дәвамында Марста зур диңгезләр һәм үсемлекләр бар дип уйланыла. Телескоплар һичбер заман төрле имеш-мимешләргә дәлил китерерлек күрсәтү көченә ирешми. Зуррак телескоплар кулланылган саен, әзрәк санда озын, туры ''каналлар'' күзәтелә. [[1909 ел]]да [[Камил Фламарион]] тарафыннан 84 сантиметрлык телескоп ярдәмендә башкарылган күзәтү барышында иррегуляр шәкелле формалар күзәтелә, әмма ''каналлар'' күренми<ref name=zahnle01 />. Хәтта [[1960-еллар]]да Марс биологиясе хакындагы мәкаләләр нәшер ителә, һәм әлеге мәкаләләрдә Марстагы сезонлы үзгәрешләрне аңлатканда тереклектән башка сәбәпләр бөтенләй игътибарга алынмый. Функциональ экосистема өчен химик цикллар һәм метаболизмның детальле сценарийлары нәшер ителә<ref name=science136_3510 />. === Космик корабларның сәяхәте === [[1960-еллар|60]] һәм [[1970-еллар|70 елларда]] НАСА-ның [[Маринер программасы]] кысаларында планетага космик кораблар ирешкәч, Марстагы тереклек хакындагы әлеге күзаллаулар чәлпәрәмә килә. ''Викинг'' миссиясе кысаларындагы экспериментлар нәтиҗәсендә Марсның кискен шартлы, үле планета булуы хакындагы гипотеза гомум кабул ителә<ref name=ward_brownlee00 />. ''Маринер 9'' һәм ''Викинг'' бу миссияләрдә тупланган мәгълүматларга нигезләнеп Марсның яхшырак хариталарын төзергә ярдәм итте. Тикшеренүләрдә алга таба икенче зур адым ул [[Mars Global Surveyor|''Mars Global Surveyor'']] миссиясе иде. Әлеге проект [[1996 ел]]да башлый һәм [[2006 ел]]га кадәр дәвам итә, аның кысаларында Марс топографиясе, магнетик кыры һәм аның өслегендәге минералларның тулы һәм гаять детальле хариталары төзелә<ref name="Distant worlds: milestones in planetary exploration" />. Әлеге хариталарны Интернетта карап була, мәсәлән, [[Google Mars|''Google Mars'']] сәхифәсендә. [[Mars Reconnaissance Orbiter|''Mars Reconnaissance Orbiter'']] һәм [[Mars Express|''Mars Express'']] Марсны яңа җиһазлар ярдәмендә өйрәнүне һәм җиргә иңүче космик аппаратларга ярдәм күрсәтүне дәвам итте. НАСА ике онлайн кулланма тәкъдим итә — болар 50 еллык тикшеренүләрдән килгән мәгълүматка нигезләнгән визуализацияләр күрсәтүче [[Mars Trek|''Mars Trek'']] һәм 3D режимында Кьюриосити марсгизәрендә сәяхәт итүне симуляцияләүче [[Experience Curiosity|''Experience Curiosity'']] сайтлары. == Мәдәнияттә == [[File:Mars symbol.svg|50px|right]] Марс [[Борынгы Рим]] мифологиясендәге [[Марс (мифология)|сугыш алласы]] исемен йөртә. Төрле мәдәниятләрдә Марс ирлек һәм яшьлек символы булып тора. Марсның [[җенес символлары|символы]] исә — өске уң чатка күрсәтүче бер угы булган әйләнә — ир җенесе символы. Марска космик аппарат җибәрүдәге уңышсызлыклар бу уңышсызлыкларның сәбәбен Җир-Марс "[[Бермуда өчпочмагы]]на", "Марс ләгънәтенә" һәм космик кораблар ашаучы "Зур галактик аждаһа"га сылтаучы сатирик искә алулар тудырды<ref name=dinerman04 />. === Акыллы "марсианнар" === Марста акылга ия [[марсиан]]нар яшәве хакындагы фикер [[XIX гасыр]] ахырында зур популярлык казана. [[Джованни Скиапарелли|Скиапареллинең]] Марстагы "каналларны" ачуы һәм [[Персиваль Лоуэлл]] китаплары бу планета хакында, ул коры, бушап калган, җансыз, борынгы цивилизацияләр төзегән ирригация каналлары сакланган бер урын, дигән күзаллау тудыра<ref name=prion />. [[File:Kirks Soap Yerkes Mars.jpg|thumb|left|upright|Марста кешеләр бар дигән популяр фикергә нигезләнеп корылган [[1893 ел]]гы сабын рекламасы (язуның татарчасы: "Марста (чынлап та) кешеләр бар һәм алар Kirk's American Family сабынын сорыйлар.")]] Мәшһүр шәхесләр тарафыннан әйтелгән фикерләр һәм ачыкламалар соңрак "Марс бизгәге" исемен алган вәзгыятькә тагын да "утын өсти"<ref name=fergus04 />. [[1899 ел]]да, ''Колорадо Спрингс'' лабораториясендә үз радиоалгычлары ярдәмендә атмосферадан килгән радио шаулауны өйрәнүче [[Никола Тесла]] кабатланучы сигналларга юлыга. Соңрак ул, бу сигналларның башка планетадан, бәлки дә Марстан килгән радио хәбәрләр булган булуы мөмкин дигән фикер әйтә. [[1901 ел]]гы бер интервьюсында Тесла болай ди: <blockquote> Бераз вакыт кичкәч минем акылыма кинәттән шундый фикер килде — мин күзәткән шаулаулар акыллы идарә нәтиҗәсендә барлыкка килгән булырга мөмкин. Аларның мәгънәсен ачыклый алмасам да, аларның бөтенләй очраклы рәвештә генә барлыкка килүенә ышана алмыйм. Торган саен миндә "мин бер планетаның икенче бер планетаны сәламләвен ишеткән беренче кеше" дигән хис ныграк үсә<ref name=tesla01 />. </blockquote> Тесланың теорияләре [[Вильям Кельвин]] тарафыннан да яклау таба. "Кельвин, [[1902 ел]]да [[Америка Кушма Штатлары]]нда сәяхәт иткән вакытында, Тесла хакында "Тесла Марстан Америкага җибәрелгән сигналларны кабул итте дип уйлыйм" дип әйтте" диюче чыганаклар бар<ref name=cheney81 />. Америкадан китәр алдыннан Кельвин бу сүзләрне "катгый рәвештә" кире кага: "Чынлыкта минем әйткәнем бу иде: Марста яшәүчеләр, әгәр андыйлар булса, шөбһәсез Нью-Йоркны, аеруча электр утларын күрә алыр иде"<ref name=nyt020511 />. [[1901 ел]]гы ''[[New York Times]]'' мәкаләсендә [[Һарвард колледжы обсерваториясе]]нең директоры [[Эдвард Чарьз Пикеринг]] аларга [[Аризона]]дагы [[Лоуэлл обсерваториясе]]ннән Марсның Җир белән элемтәгә керергә тырышуын расларга охшаган телеграмма килүе хакында яза<ref name="nyt2" />. <blockquote> [[1900 ел]]ның [[декабрь|декабре]] башында без Аризонадагы Лоуэлл обсерваториясеннән 70 минут дәвамында Марстан чыккан яктылык угы хакында хәбәр итүче бер телеграм кабул иттек (Лоуэлл Обсерваториясе Марста специальләшә). Мин бу фактлар хакында Европага телеграмма җибәрдем һәм ил эчендә дә копияләр җибәрдем. Андагы күзәтүче игътибарлы, ышанычлы кеше, һәм бу яктылыкның чыннан да булганлыгына шикләнергә сәбәп юк. Марстагы яхшы беленгән географик ноктадан чыкканлыгы хәбәр ителә. Барысы да шушы иде. Инде бу хикәя дөньяны әйләнеп чыкты. Европада мин Марс белән элемтәдә булганмын диелә һәм һәртөрле күпертеп сөйләүләр таралган. Әлеге яктылык ни булганлыгын белергә безнең мөмкинлегебез юк. Аның “акылы” булганмы, юкмы, моны беркем дә әйтә алмый. Моны һич аңлатып булмый<ref name="nyt2" />. </blockquote> Пикеринг соңрак марслыларга сигнал бирү өчен [[Техас]]та көзге комплексы урнаштырырга тәкъдим итә<ref name=fradin99 />. Соңгы унъеллыкларда, Марсның өслеген югары сыйфатлы хариталарга төшерү барышында, аерым алганда [[Mars Global Surveyor|''Mars Global Surveyor'']] программасы кысаларында, "акыллы" тереклекнең бернинди эзләре дә табылмый. Моңа карамастан, [[Ричард Хогленд]] кебек комментаторлар тарафыннан Марста акыллы тереклек формалары булуы хакындагы ялган-фәнни фаразлаулар дәвам итә. Әлеге фаразлаулар космик кораблар төшергән рәсемнәрдәге кечкенә зурлыктагы үзенчәлекләрне "пирамидалар" һәм "[[Марстагы йөз]]" дип интерпретацияләүгә нигезләнгән һәм "каналлар" хакындагы бәхәсне хәтерләтә. [[Карл Саган]] исемле планетар астроном түбәндәгене яза: <blockquote>Марс безнең Җир белән бәйле өметләребезнең һәм куркуларыбызның шәүләсе белән капланган бер мифик арена төренә әйләнде<ref name=sagan80 />.</blockquote> [[File:War-of-the-worlds-tripod.jpg|thumb|upright|[[Һерберт Уэллс]]ның ''Галәмнәр сугышы'' романының [[1906 ел]]гы французчага тәрҗемәсеннән Марс [[трипод]]ы рәсеме]] Марсның җете кызыл төсе һәм [[XIX гасыр]] фәненең планета өслегендә тереклек кенә түгел, ә хәтта акылга ия тереклек булуы хакындагы спекуляцияләре аның нәфис әдәбиятта ничек тасвирлануына йогынты ясый<ref name=lightman97 />. Марс турында хикәяләүче бихисап [[фәнни фантастика]] әсәрләре языла, шулар арасында [[Һерберт Уэллс]]ның [[1898 ел]]да дөнья күргән ''[[Галәмнәр сугышы]]'' романы ({{lang-en|The War of the Worlds}}; татар теленә безгә мәгълүм тәрҗемә — [[Фәрвәз Миңнуллин]] тәрҗемәсе, [[1987 ел]]<ref>http://matbugat.ru/enc/minullin-frvaz-776/</ref>). Бу романда марслыларның үзләренең үлеп баручы планеталарыннан күченер өчен Җирне яулап алырга тырышулары тасвирлана. Моннан тыш [[Рей Брэдбери]]ның ''[[Марс хроникалары]]'', [[Эдгар Райс Борроуз]]ның ''[[Барсум]]'', [[Клайв Льюис]]ның ''[[Out of the Silent Planet]]'' исемле әсәрләрен<ref name=sanford09 /> һәм [[Роберт Һайнлайн]]ның [[1960-еллар]] уртасына кадәр язылган хикәяләрен атап үтәргә була<ref name=buker02 />. [[Джонатан Свифт]] үзенең ''[[Гулливер сәяхәтләре]]'' романының 19-нчы бүлегендә Марс иярченнәрен искәртә — ул иярченнәр [[Асаф Һолл]] тарафыннан ачылудан 150 ел әүвәл — һәм аларның орбиталары хакында шактый төгәл мәгълүмат бирә<ref name="jonathan_swift">{{cite web |title=Swift, Jonathan and the moons of Mars |first=David |last=Darling |url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/Swift.html |accessdate=March 1, 2007}}</ref>. [[Уорнер Бразерс]] ({{lang-en|Warner Brothers}}) ширкәте чыгарган ''[[Луни Тюнс]]'' ({{lang-en|Looney Tunes}}) мультфильмындагы акыллы марслының — [[Марслы Марвин]]ның — көлкеле образы экраннарга [[1948 ел]]да чыга һәм әле хәзер дә билгеле образ булып кала бирә<ref name=rabkin05 />. ''[[Маринер программасы|Маринер]]'' һәм ''[[Викинг программасы|Викинг]]'' космик кораблары Марсның җансыз һәм каналларсыз дөнья икәнен күрсәтүче рәсемнәр җибәргәч, Марс хакындагы әлеге күзаллаулардан ваз кичелә һәм алар урынына Марска күченеп, анда үз колонияләрен булдырган кешеләр турындагы төгәлрәк, реалистиграк әсәрләр пәйда була башлый. Алар арасында иң киң танылу алганы — ул [[Ким Стенли Робинсон]]ның [[Марс трилогиясе|''Марс'' трилогиясе]]. [[Марстагы йөз]] һәм [[планетаара космик станция]]ләр тарафыннан рәсемгә алынган башка серле күренешләр хакындагы псевдо-фәнни сөйләшүләр борынгы цивилизацияләрнең фәнни фантастикада, бигрәк тә кинематографта популяр булып калуын аңлата<ref name=miles_peters />. {{clear}} == Искәрмәләр == <div class="references-small"> <references group=и/> </div> == Чыганаклар == {{Тәрҗемә ителгән мәкалә|en|Mars}} {{reflist|colwidth=30em|refs= <ref name="northcratersn">{{cite web |date=July 19, 2008 |title=Impact May Have Transformed Mars |publisher=ScienceNews.org |first=Ashley |last=Yeager |url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_ |accessdate=July 21, 2017 |archivedate=2012-09-14 |archiveurl=https://archive.is/20120914153420/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_ }}</ref> <ref name="northcraterguard">{{cite news |date=June 26, 2008 |title=Cataclysmic impact created north-south divide on Mars |publisher=Science @ guardian.co.uk |first=Ian |last=Sample |url=https://www.theguardian.com/science/2008/jun/26/mars.asteroid?gusrc=rss&feed=science |location=London |accessdate=July 21, 2017}}</ref> <ref name="nssdc">{{cite web |author=Williams, David R. |title=Mars Fact Sheet |work=National Space Science Data Center |publisher=NASA |date=September 1, 2004 |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html |accessdate=July 22, 2017}}</ref> <ref name="nasa_hematite">{{cite web |title=The Lure of Hematite |work=Science@NASA |publisher=NASA |date=March 28, 2001 |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast28mar_1 |accessdate=July 20, 2017 |lang=en |archivedate=2017-04-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170402193438/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast28mar_1 }}</ref> <ref name="jgr110">{{cite journal |journal=[[Journal of Geophysical Research]] |date=May 7, 2005 |last=Heldmann |first=Jennifer L. |title=Formation of Martian gullies by the action of liquid water flowing under current Martian environmental conditions |url=http://daleandersen.seti.org/Dale_Andersen/Science_articles_files/Heldmann%20et%20al.2005.pdf |format=PDF |volume=110 |issue=E5 |page=Eo5004 |doi=10.1029/2004JE002261 |accessdate=September 17, 2008 |bibcode=2005JGRE..11005004H |display-authors=etal }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001162643/http://daleandersen.seti.org/Dale_Andersen/Science_articles_files/Heldmann%20et%20al.2005.pdf |date=2008-10-01 }} 'conditions such as now occur on Mars, outside of the temperature-pressure stability regime of liquid water'… 'Liquid water is typically stable at the lowest elevations and at low latitudes on the planet because the atmospheric pressure is greater than the [[vapor pressure]] of water and surface temperatures in equatorial regions can reach 273 K for parts of the day [Haberle ''et al''., 2001]'</ref> <ref name="h">{{cite web |url=http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts |title=NASA, Mars: Facts & Figures |accessdate=February 7, 2017 |archivedate=2010-05-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100528121225/http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts }}</ref> <ref name="kostama">{{cite journal |journal=Geophysical Research Letters |volume=33 |issue=11 |page=L11201 |date=June 3, 2006 |author1=Kostama, V.-P. |author2=Kreslavsky, M. A. |author3=Head, J. W. |title=Recent high-latitude icy mantle in the northern plains of Mars: Characteristics and ages of emplacement |url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml |doi=10.1029/2006GL025946 |accessdate=August 12, 2007 |bibcode=2006GeoRL..3311201K }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318010946/http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml |date=2009-03-18 }} 'Martian high-latitude zones are covered with a smooth, layered ice-rich mantle'.</ref> <ref name="sci299">{{cite journal |author1=Byrne, Shane |author2=Ingersoll, Andrew P. |title=A Sublimation Model for Martian South Polar Ice Features |journal=Science |volume=299 |issue=5609 |pages=1051–1053 |date=2003 |pmid=12586939 |doi=10.1126/science.1080148 |bibcode=2003Sci...299.1051B}}</ref> <ref name="nasa070315">{{cite web |publisher=NASA |date=March 15, 2007 |title=Mars' South Pole Ice Deep and Wide |url=http://jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2007-030 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090420204127/http://jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2007-030 |archivedate=April 20, 2009 |accessdate=7 February, 2017}}</ref> <ref name="rust">{{cite web |last=Peplow |first=Mark |title=How Mars got its rust |work= |publisher=Nature |url=http://www.nature.com/news/2004/040503/full/news040503-6.html |doi=10.1038/news040503-6 |accessdate=July 23, 2017}}</ref> <ref name="Nimmo 2005">{{cite journal |last1=Nimmo |first1=Francis |last2=Tanaka |first2=Ken |doi=10.1146/annurev.earth.33.092203.122637 |title=Early Crustal Evolution Of Mars |date=2005 |pages=133–161 |issue=1 |volume=33 |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |bibcode=2005AREPS..33..133N}}</ref> <ref name="icarus213_2_451">{{cite journal |last1=Rivoldini |first1=A. |last2=Van Hoolst |first2=T. |last3=Verhoeven |first3=O. |last4=Mocquet |first4=A. |last5=Dehant |first5=V. |title=Geodesy constraints on the interior structure and composition of Mars |journal=Icarus |volume=213 |issue=2 |pages=451–472 |date=June 2011 |doi=10.1016/j.icarus.2011.03.024 |bibcode=2011Icar..213..451R}}</ref> <ref name="jacque03">{{cite web |last1=Jacqué |first1=Dave |url=http://cars9.uchicago.edu/gsecars/LVP/publication/News/X-rays%20reveal%20secrets%20of%20Mars%27%20core.htm |title=APS X-rays reveal secrets of Mars' core |publisher=Argonne National Laboratory |date=September 26, 2003 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151215051637/http://cars9.uchicago.edu/gsecars/LVP/publication/News/X-rays%20reveal%20secrets%20of%20Mars%27%20core.htm |archivedate=2015-12-15 |accessdate=8 February, 2017 }}</ref> <ref name="INTAS">[http://users.ugent.be/~mdbatist/intas/morphometry.htm A new bathymetric map of Lake Baikal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225085935/http://users.ugent.be/~mdbatist/intas/morphometry.htm |date=2018-12-25 }} INTAS Project 99-1669. Ghent University, Ghent, Belgium; Consolidated Research Group on Marine Geosciences (CRG-MG), University of Barcelona, Spain; Limnological Institute of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences, Irkutsk, Russian Federation; State Science Research Navigation-Hydrographic Institute of the Ministry of Defense, St. Petersburg, Russian Federation. Morphometric data.</ref> <ref name="EPAphysical">{{cite web|url=http://www.epa.gov/glnpo/physfacts.html |title=Great Lakes: Basic Information: Physical Facts |last= |first= |date=May 25, 2011 |work= |publisher=U.S. Government |quote= |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101029215637/http://www.epa.gov/glnpo/physfacts.html |archivedate=October 29, 2010 | accessdate=8 February 2017}}</ref> <ref name="usra">[http://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/redplanet2/slide_2.html] THE RED PLANET: A SURVEY OF MARS Slide 2 Earth Telescope View of Mars [http://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/redplanet2/index.shtml index]</ref> <ref name="science324_5928_736">{{cite journal |last1=McSween |first1=Harry Y. |last2=Taylor |first2=G. Jeffrey |last3=Wyatt |first3=Michael B. |title=Elemental Composition of the Martian Crust |journal=Science |volume=324 |issue=5928 |pages=736–739 |date=May 2009 |doi=10.1126/science.1165871 |pmid=19423810 |bibcode=2009Sci...324..736M}}</ref> <ref name="bbc080627">{{cite news |title=Martian soil 'could support life' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7477310.stm |publisher=BBC News |date=June 27, 2008 |accessdate=July 26, 2017}}</ref> <ref name="marssalt">{{cite news |url=http://www.usatoday.com/tech/science/space/2008-08-04-mars-soil_N.htm |title=Scientists: Salt in Mars soil not bad for life |last=Chang |first=Alicia |agency=Associated Press |accessdate=July 26, 2017 |date=August 5, 2008 |work=USA Today}}</ref> <ref name="jpl_soil">{{cite web |title=NASA Spacecraft Analyzing Martian Soil Data |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/phoenix/release.php?ArticleID=1816 |publisher=JPL |accessdate=July 26, 2017 |archivedate=2017-05-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170522063940/https://www.jpl.nasa.gov/news/phoenix/release.php?ArticleID=1816 }}</ref> <ref name="esa31031">{{cite web |url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=31031 |title=Close Inspection for Phobos |work=ESA website |accessdate=12 February 2017}}</ref> <ref name="theoi">{{cite web |url=http://www.theoi.com/Olympios/AresAttendants.html |title=Ares Attendants: Deimos & Phobos |work=Greek Mythology |accessdate=12 February 2017}}</ref> <ref name="qjras19">{{cite journal |author1=Hunt, G. E. |author2=Michael, W. H. |author3=Pascu, D. |author4=Veverka, J. |author5=Wilkins, G. A. |author6=Woolfson, M. |title=The Martian satellites—100 years on |journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society |volume=19 |date=1978 |pages=90–109 |bibcode=1978QJRAS..19...90H}}</ref> <ref name="Greek Names of the Planets">{{cite web |url=http://www.greek-names.info/greek-names-of-the-planets/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100509164917/http://www.greek-names.info/greek-names-of-the-planets/ |archivedate=May 9, 2010 |title=Greek Names of the Planets |accessdate=12 February 2017 |quote=Aris is the Greek name of the planet Mars, the fourth planet from the sun, also known as the Red planet. Aris or Ares was the Greek god of War.}} Планета турындагы Грек википедиясендәге [[:el:Άρης (πλανήτης)|мәкаләне]] дә карагыз.</ref> <ref name="jog91">{{cite journal |last=Tanaka |first=K. L. |date=1986 |title=The Stratigraphy of Mars |journal=[[Journal of Geophysical Research]] |volume=91 |issue=B13 |pages=E139–E158 |doi=10.1029/JB091iB13p0E139 |bibcode=1986JGR....91..139T}}</ref> <ref name="ssr_96_1_4">{{cite journal |doi=10.1023/A:1011945222010 |title=Cratering Chronology and the Evolution of Mars |author1=Hartmann, William K. |author2=Neukum, Gerhard |journal=Space Science Reviews |volume=96 |issue=1/4 |pages=165–194 |date=2001 |bibcode=2001SSRv...96..165H}}</ref> <ref name="ag44_4">{{cite journal |author1=Mitchell, Karl L. |author2=Wilson, Lionel |title=Mars: recent geological activity : Mars: a geologically active planet |journal=[[Astronomy & Geophysics]] |volume=44 |issue=4 |pages=4.16–4.20 |date=2003 |doi=10.1046/j.1468-4004.2003.44416.x |bibcode=2003A&G....44d..16M}}</ref> <ref name="dc080304">{{cite web |url=http://dsc.discovery.com/news/2008/03/04/mars-avalanche.html |title=Mars avalanche caught on camera |date=March 4, 2008 |work=Discovery Channel |publisher=Discovery Communications |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080306110204/http://dsc.discovery.com/news/2008/03/04/mars-avalanche.html| archivedate=10 June 2008| accessdate=17 February 2017}}</ref> <ref name="magnetosphere">{{cite web |date=November 9, 2006 |title=Magnetic Fields and Mars |publisher=Mars Global Surveyor @ NASA |author1=Valentine, Theresa |author2=Amde, Lishan |url=http://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/Kids/magfield.html |accessdate=July 24, 2017}}</ref> <ref name="swind">{{cite web |last=Philips |first=Tony |title=The Solar Wind at Mars |publisher=Science@NASA |date=2001 |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast31jan_1 |accessdate=18 February 2017 |archivedate=2010-04-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100430123220/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast31jan_1/ }}</ref> <ref name="swind2">{{cite journal |author=Lundin, R |title=Solar Wind-Induced Atmospheric Erosion at Mars: First Results from ASPERA-3 on Mars Express |journal=Science |date=2004 |volume=305 |pages=1933–1936 |doi=10.1126/science.1101860 |pmid=15448263 |issue=5692 |bibcode=2004Sci...305.1933L |display-authors=etal}}</ref> <ref name="bolonkin09">{{cite book |first=Alexander A. |last=Bolonkin |date=2009 |title=Artificial Environments on Mars |publisher=Springer |place=Berlin Heidelberg |pages=599–625 |isbn=978-3-642-03629-3}}</ref> <ref name="atkinson07">{{cite web |url=http://www.universetoday.com/7024/the-mars-landing-approach-getting-large-payloads-to-the-surface-of-the-red-planet/ |title=The Mars Landing Approach: Getting Large Payloads to the Surface of the Red Planet |accessdate=19 February 2017 |author=Atkinson, Nancy |date=July 17, 2007}}</ref> <ref name="jpl_dust_devil">{{cite web |url=http://hirise.lpl.arizona.edu/ESP_013751_1115 |title=Dust Devil Etch-A-Sketch (ESP_013751_1115) |publisher=NASA/JPL/University of Arizona |date=July 2, 2009 |accessdate=July 26,2017}}</ref> <ref name="gpl29_23_41">{{cite journal |author1=Schorghofer, Norbert |author2=Aharonson, Oded |author3=Khatiwala, Samar |title=Slope streaks on Mars: Correlations with surface properties and the potential role of water |journal=Geophysical Research Letters |volume=29 |issue=23 |pages=41–1 |date=2002 |doi=10.1029/2002GL015889 |bibcode=2002GeoRL..29w..41S}}</ref> <ref name="oleb33_4_515">{{cite journal |author=Gánti, Tibor |title=Dark Dune Spots: Possible Biomarkers on Mars? |journal=Origins of Life and Evolution of the Biosphere |volume=33 |issue=4 |pages=515–557 |date=2003 |bibcode=2003OLEB...33..515G |doi=10.1023/A:1025705828948 |display-authors=etal}}</ref> <ref name="jgr107_E6">{{cite journal |last1=Bandfield |first1=Joshua L. |title=Global mineral distributions on Mars |journal=Journal of Geophysical Research: Planets |volume=107 |issue=E6 |pages=9–1 |date=June 2002 |doi=10.1029/2001JE001510 |bibcode=2002JGRE..107.5042B}}</ref> <ref name="sci300a">{{cite journal |last=Christensen |first=Philip R. |date=June 27, 2003 |title=Morphology and Composition of the Surface of Mars: Mars Odyssey THEMIS Results |journal=Science |volume=300 |issue=5628 |pages=2056–2061 |doi=10.1126/science.1080885 |pmid=12791998 |bibcode=2003Sci...300.2056C |display-authors=etal}}</ref> <ref name="sci300b">{{cite journal |last=Golombek |first=Matthew P. |date=June 27, 2003 |title=The Surface of Mars: Not Just Dust and Rocks |journal=Science |volume=300 |issue=5628 |pages=2043–2044 |doi=10.1126/science.1082927 |pmid=12829771}}</ref> <ref name="dinerman04">{{cite web |last=Dinerman |first=Taylor |url=http://www.thespacereview.com/article/232/1 |title=Is the Great Galactic Ghoul losing his appetite? |work=The space review |date=September 27, 2004 |accessdate=28 February 2017}}</ref> <ref name="disc920901">{{cite web |first=Jeffrey |last=Kluger |date=September 1, 1992 |publisher=Discover Magazine |title=Mars, in Earth's Image |url=http://discovermagazine.com/1992/sep/marsinearthsimag105 |accessdate=28 February 2017}}</ref> <ref name="goodman97">{{cite web |last=Goodman |first=Jason C |date=September 22, 1997 |url=http://www.mit.edu/people/goodmanj/terraforming/terraforming.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101110051940/http://www.mit.edu/people/goodmanj/terraforming/terraforming.html |archivedate=November 10, 2010 |title=The Past, Present, and Possible Future of Martian Climate |publisher=[[MIT]] |accessdate=02 March 2017}}</ref> <ref name="dusty">{{cite journal |last=Lemmon |first=M. T. |title=Atmospheric Imaging Results from Mars Rovers |journal=Science |volume=306 |pages=1753–1756 |date=2004 |doi=10.1126/science.1104474 |pmid=15576613 |issue=5702 |bibcode=2004Sci...306.1753L |display-authors=etal}}</ref> <ref name="methane-me">{{cite journal |author1=Formisano, V. |author2=Atreya, S. |author3=Encrenaz, T. |author4=Ignatiev, N. |author5=Giuranna, M. |title=Detection of Methane in the Atmosphere of Mars |journal=[[Science (journal)|Science]] |date=2004 |volume=306 |issue=5702 |pages=1758–1761 |doi=10.1126/science.1101732 |pmid=15514118 |bibcode=2004Sci...306.1758F}}</ref> <ref name="methane">{{cite news |date=March 30, 2004 |title=Mars Express confirms methane in the Martian atmosphere |publisher=[[ESA]] |url=http://www.esa.int/esaMI/Mars_Express/SEMZ0B57ESD_0.html |accessdate=03 March 2017}}</ref> <ref name="plumes">{{cite journal |title=Strong Release of Methane on Mars in Northern Summer 2003 |journal=Science |date=February 20, 2009 |first=Michael J. |last=Mumma |volume=323 |issue=5917 |pages=1041–1045 |doi=10.1126/science.1165243 |url=http://images.spaceref.com/news/2009/Mumma_et_al_Methane_Mars_wSOM_accepted2.pdf |pmid=19150811 |bibcode=2009Sci...323.1041M |display-authors=etal}}</ref> <ref name="results">{{cite journal |title=Some problems related to the origin of methane on Mars |author=Krasnopolsky, Vladimir A. |journal=Icarus |volume=180 |issue=2 |pages=359–367 |date=February 2005 |doi=10.1016/j.icarus.2005.10.015 |bibcode=2006Icar..180..359K}}</ref> <ref name="ssr96_1_4_197">{{cite journal |doi=10.1023/A:1011997206080 |author1=Halliday, A. N. |author2=Wänke, H. |author3=Birck, J.-L. |author4=Clayton, R. N. |date=2001 |title=The Accretion, Composition and Early Differentiation of Mars |journal=Space Science Reviews |volume=96 |issue=1/4 |pages=197–230 |bibcode=2001SSRv...96..197H}}</ref> <ref name="zharkov93">{{cite book |last=Zharkov |first=V. N. |date=1993 |title=The role of Jupiter in the formation of planets |booktitle=Evolution of the Earth and planets |pages=7–17 |bibcode=1993GMS....74....7Z}}</ref> <ref name="icarus165_1">{{cite journal |author1=Lunine, Jonathan I. |author2=Chambers, John |author3=Morbidelli, Alessandro |author4=Leshin, Laurie A. |title=The origin of water on Mars |journal=Icarus |volume=165 |issue=1 |pages=1–8 |date=2003 |doi=10.1016/S0019-1035(03)00172-6 |bibcode=2003Icar..165....1L}}</ref> <ref name="barlow88">{{cite conference |author=Barlow, N. G. |date= October 5–7, 1988 |title=Conditions on Early Mars: Constraints from the Cratering Record |work=MEVTV Workshop on Early Tectonic and Volcanic Evolution of Mars. LPI Technical Report 89-04 |page=15 |publisher=Lunar and Planetary Institute |location=Easton, Maryland |editors=H. Frey |bibcode=1989eamd.work...15B}}</ref> <ref name="sciam080627">{{cite web |url=http://www.sciam.com/article.cfm?id=giant-asteroid-flattened |title=Giant Asteroid Flattened Half of Mars, Studies Suggest |publisher=Scientific American |accessdate=July 25, 2017}}</ref> <ref name="nyt080626">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/06/26/science/space/26mars.html?em&ex=1214712000&en=bd0be05a87523855&ei=5087%0A |title=Huge Meteor Strike Explains Mars's Shape, Reports Say |publisher=New York Times |accessdate=July 25, 2017 |first=Kenneth |last=Chang |date=8 March 2017}}</ref> <ref name="nasa040303">{{cite press release |publisher=NASA |date=March 3, 2004 |title=Mineral in Mars 'Berries' Adds to Water Story |url=http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071109185031/http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm |archivedate=November 9, 2007 |accessdate=June 13, 2006}}</ref> <ref name="nasa101001">{{cite web |title=Mars Exploration Rover Mission: Science |publisher=NASA |date=July 12, 2007 |url=http://marsrover.nasa.gov/science/goal1-results.html |accessdate=January 10, 2010 |archivedate=2010-05-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100528175553/http://marsrover.nasa.gov/science/goal1-results.html }}</ref> <ref name="Head1999">{{cite journal |author=Head, J.W. |title=Possible Ancient Oceans on Mars: Evidence from Mars Orbiter Laser Altimeter Data |journal=Science |volume=286 |issue=5447 |date=1999 |doi=10.1126/science.286.5447.2134 |bibcode=1999Sci...286.2134H |pages=2134–7 |pmid=10591640 |display-authors=etal}}</ref> <ref name="spacecraft1">{{cite web |date=July 31, 2008 |title=NASA Spacecraft Confirms Martian Water, Mission Extended |publisher=Science @ NASA |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080731.html |accessdate=July 29, 2017 |archivedate=2012-04-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418005710/http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080731.html }}</ref> <ref name="specials1">{{cite web |title=Water ice in crater at Martian north pole |date=July 28, 2005 |publisher=ESA |url=http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMGKA808BE_0.html |accessdate=July 27, 2017}}</ref> <ref name="jsg.utexas.edu">{{cite web |title=Scientists Discover Concealed Glaciers on Mars at Mid-Latitudes |date=November 20, 2008 |publisher=University of Texas at Austin |url=http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725200229/http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html |archivedate=July 25, 2011 |accessdate=July 27, 2017}}</ref> <ref name="bbc040124">{{cite news |first=David |last=Whitehouse |date=January 24, 2004 |title=Long history of water and Mars |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3426539.stm |accessdate=July 27, 2017}}</ref> <ref name="icarus169">{{cite journal |author1=Mellon, J. T. |author2=Feldman, W. C. |author3=Prettyman, T. H. |title=The presence and stability of ground ice in the southern hemisphere of Mars |journal=Icarus |date=2003 |volume=169 |issue=2 |pages=324–340 |bibcode=2004Icar..169..324M |doi=10.1016/j.icarus.2003.10.022}}</ref> <ref name="Kerr2005">{{cite journal |last=Kerr |first=Richard A. |title=Ice or Lava Sea on Mars? A Transatlantic Debate Erupts |journal=Science |volume=307 |issue=5714 |pages=1390–1391 |date=March 4, 2005 |doi=10.1126/science.307.5714.1390a |pmid=15746395}}</ref> <ref name="Jaeger2007">{{cite journal |last=Jaeger |first=W. L. |title=Athabasca Valles, Mars: A Lava-Draped Channel System |journal=Science |volume=317 |pages=1709–1711 |date=September 21, 2007 |doi=10.1126/science.1143315 |pmid=17885126 |issue=5845 |bibcode=2007Sci...317.1709J |display-authors=etal}}</ref> <ref name="lucchita_rosanova">{{cite web |author1=Lucchitta, B. K. |author2=Rosanova, C. E. |date=August 26, 2003 |url=http://astrogeology.usgs.gov/Projects/VallesMarineris/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110611053821/http://astrogeology.usgs.gov/Projects/VallesMarineris/ |archivedate=June 11, 2011 |title=Valles Marineris; The Grand Canyon of Mars |publisher=USGS |accessdate=July 29, 2017}}</ref> <ref name="nature434">{{cite journal |last=Murray |first=John B. |title=Evidence from the Mars Express High Resolution Stereo Camera for a frozen sea close to Mars' equator |journal=Nature |volume=434 |pages=352–356 |date=March 17, 2005 |doi=10.1038/nature03379 |pmid=15772653 |issue=703 |bibcode=2005Natur.434..352M |display-authors=etal}}</ref> <ref name="NASA&nbsp;– NASA Spacecraft Data Suggest Water Flowing on Mars">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/MRO/news/mro20110804.html |title=NASA&nbsp;– NASA Spacecraft Data Suggest Water Flowing on Mars |publisher=Nasa.gov |date=August 4, 2011 |accessdate=September 19, 2011 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304075750/http://www.nasa.gov/mission_pages/MRO/news/mro20110804.html }}</ref> <ref name="Guardian">{{cite web |author=Jha, Alok. |title=Nasa's Curiosity rover finds water in Martian soil |url=https://www.theguardian.com/science/2013/sep/26/nasa-curiosity-rover-mars-soil-water |publisher=theguardian.com |accessdate=November 6, 2013}}</ref> <ref name="CraddockHoward2002">{{cite journal |author1=Craddock, R.A. |author2=Howard, A.D. |title=The case for rainfall on a warm, wet early Mars |journal=Journal of Geophysical Research |volume=107 |issue=E11 |pages=21–1 |date=2002 |doi=10.1029/2001JE001505 |bibcode=2002JGRE..107.5111C}}</ref> <ref name="sci288">{{cite journal |last=Malin |first=Michael C. |last2=Edgett |first2=KS |title=Evidence for Recent Groundwater Seepage and Surface Runoff on Mars |journal=Science |volume=288 |issue=5475 |pages=2330–2335 |date=June 30, 2000 |pmid=10875910 |doi=10.1126/science.288.5475.2330 |bibcode=2000Sci...288.2330M}}</ref> <ref name="nasa061206">{{cite web |title=NASA Images Suggest Water Still Flows in Brief Spurts on Mars |publisher=NASA |date=December 6, 2006 |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html |accessdate=August 01, 2017 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807005557/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html }}</ref> <ref name="bbc061206">{{cite news |title=Water flowed recently on Mars |publisher=BBC |date=December 6, 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6214834.stm |accessdate=August 01, 2017}}</ref> <ref name="nasa061206b">{{cite news |publisher=NASA |date=December 6, 2006 |title=Water May Still Flow on Mars, NASA Photo Suggests |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6587226 |accessdate=August 01, 2017}}</ref> <ref name="Lewis2006">{{cite journal |author1=Lewis, K.W. |author2=Aharonson, O. |title=Stratigraphic analysis of the distributary fan in Eberswalde crater using stereo imagery |journal=Journal of Geophysical Research |volume=111 |issue=E06001 |date=2006 |doi=10.1029/2005JE002558 |bibcode=2006JGRE..11106001L}}</ref> <ref name="Matsubara2011">{{cite journal |author1=Matsubara, Y. |author2=Howard, A.D. |author3=Drummond, S.A. |title=Hydrology of early Mars: Lake basins |journal=Journal of Geophysical Research |volume=116 |issue=E04001 |date=2011 |doi=10.1029/2010JE003739 |bibcode=2011JGRE..11604001M}}</ref> <ref name="nasa">{{cite news |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20111207.html |title=NASA – NASA Mars Rover Finds Mineral Vein Deposited by Water |work=Nasa.gov |date=December 7, 2011 |accessdate=August 14, 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170615235154/https://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20111207.html |date=2017-06-15 }}</ref> <ref name="nationalgeographic">{{cite news |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2011/12/111208-mars-water-nasa-rover-opportunity-gypsum-life-space-science/ |title=Rover Finds "Bulletproof" Evidence of Water on Early Mars |work=News.nationalgeographic.com |date=December 8, 2011 |accessdate=August 14, 2012}}</ref> <ref name="nationalgeographic1">{{cite news |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2012/06/120626-mars-water-mantle-oceans-meteorites-space-science/ |title=Mars Has "Oceans" of Water Inside? |work=News.nationalgeographic.com |date=June 26, 2012 |accessdate=August 14, 2012}}</ref> <ref name="clouds">{{cite news |date=December 13, 2004 |title=Mars Rovers Spot Water-Clue Mineral, Frost, Clouds |url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/gallery/press/opportunity/20041213a.html |publisher=NASA |accessdate=March 17, 2006}}</ref> <ref name="mira">{{cite web |title=MIRA's Field Trips to the Stars Internet Education Program |publisher=Mira.or |url=http://www.mira.org/fts0/planets/097/text/txt002x.htm |accessdate=February 26, 2007}}</ref> <ref name="brown">{{cite journal |last=Carr |first=Michael H. |title=Oceans on Mars: An assessment of the observational evidence and possible fate |journal=Journal of Geophysical Research |date=2003 |volume=108 |issue=5042 |page=24 |bibcode=2003JGRE..108.5042C |doi=10.1029/2002JE001963}}</ref> <ref name="phillips">{{cite web |last=Phillips |first=Tony |title=Mars is Melting, Science at NASA |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2003/07aug_southpole.htm |accessdate=February 26, 2007 |archivedate=2007-02-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070224153145/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/07aug_southpole.htm }}</ref> <ref name="glenday09">{{cite book |first=Craig |last=Glenday |date=2009 |page=12 |title=Guinness World Records |publisher=Random House, Inc. |isbn=0-553-59256-4}}</ref> <ref name="scsdes49">{{cite journal |first=Junyong |last=Chen |title=Progress in technology for the 2005 height determination of Qomolangma Feng (Mt. Everest) |journal=Science in China Series D: Earth Sciences |volume=49 |issue=5 |date=2006 |pages=531–538 |doi=10.1007/s11430-006-0531-1 |display-authors=etal}}</ref> <ref name="cushing_titus_wynn07">{{cite web |url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2007/pdf/1371.pdf |format=PDF |title=Themis Observes Possible Cave Skylights on Mars |author1=Cushing, G. E. |author2=Titus, T. N. |author3=Wynne, J. J. |author4=Christensen, P. R. |publisher=Lunar and Planetary Science XXXVIII |date=2007 |accessdate=August 2, 2007}}</ref> <ref name="nau070328">{{cite news |url=http://www4.nau.edu/insidenau/bumps/2007/3_28_07/mars.htm |title=NAU researchers find possible caves on Mars |work=Inside NAU |publisher=[[Northern Arizona University]] |volume=4 |issue=12 |date=March 28, 2007 |accessdate=May 28, 2007}}</ref> <ref name="bbc070317">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6461201.stm |title=Researchers find possible caves on Mars |work=Paul Rincon of [[BBC News]] |accessdate=30 March 2017 |date=March 17, 2007}}</ref> <ref name="plumes"/> <ref name="nature460">{{cite journal |title=Observed variations of methane on Mars unexplained by known atmospheric chemistry and physics |journal=Nature |date=August 6, 2009 |first=Lefèvre |last=Franck |author2=Forget, François |volume=460 |pages=720–723 |doi=10.1038/nature08228 |pmid=19661912 |issue=7256 |bibcode=2009Natur.460..720L}}</ref> <ref name="carr06">{{cite book |first=Michael H. |last=Carr |date=2006 |title=The surface of Mars |page=16 |volume=6 |work=Cambridge planetary science series |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-87201-4}}</ref> <ref name="olivine">{{cite journal |author1=Oze, C. |author2=Sharma, M. |title=Have olivine, will gas: Serpentinization and the abiogenic production of methane on Mars |journal=Geophysical Research Letters |date=2005 |volume=32 |issue=10 |page=L10203 |doi=10.1029/2005GL022691 |bibcode=2005GeoRL..3210203O}}</ref> <ref name="paob85">{{cite journal |last=Novakovic |first=B. |date=2008 |title=Senenmut: An Ancient Egyptian Astronomer |journal=Publications of the Astronomical Observatory of Belgrade |volume=85 |pages=19–23 |bibcode=2008POBeo..85...19N |arxiv=0801.1331}}</ref> <ref name="north08">{{cite book |first=John David |last=North |date=2008 |title=Cosmos: an illustrated history of astronomy and cosmology |publisher=University of Chicago Press |pages=48–52 |isbn=0-226-59441-6}}</ref> <ref name="swerdlow98">{{cite book |first=Noel M. |last=Swerdlow |date=1998 |pages=34–72 |title=The Babylonian theory of the planets |publisher=Princeton University Press |isbn=0-691-01196-6 |chapter=Periodicity and Variability of Synodic Phenomenon}}</ref> <ref name="poor08">{{cite book |first=Charles Lane |last=Poor |date=1908 |title=The solar system: a study of recent observations |page=193 |volume=17 |work=Science series |publisher=G. P. Putnam's sons}}</ref> <ref name="google">Harland, David Michael (2007). "''[https://books.google.com/books?id=ScORNbV0E8wC&pg=PA1 Cassini at Saturn: Huygens results]''". p. 1. ISBN 0-387-26129-X</ref> <ref name="google7">Hummel, Charles E. (1986). ''[https://books.google.com/books?id=2b3ab2ErEtUC&pg=PA38 The Galileo connection: resolving conflicts between science & the Bible].'' InterVarsity Press. pp. 35–38. ISBN 0-87784-500-X.</ref> <ref name="needham_ronan85">{{cite book |author1=Needham, Joseph |author2=Ronan, Colin A. |date=1985 |title=The Shorter Science and Civilisation in China: An Abridgement of Joseph Needham's Original Text |work=The shorter science and civilisation in China |page=187 |publisher=Cambridge University Press |volume=2 |edition=3rd |isbn=0-521-31536-0}}</ref> <ref name="jse97">{{cite journal |title=Planetary Diameters in the Surya-Siddhanta |first=Richard |last=Thompson |journal=[[Journal of Scientific Exploration]] |volume=11 |issue=2 |pages=193–200 [193–6] |date=1997 |url=http://www.scientificexploration.org/journal/jse_11_2_thompson.pdf |accessdate=March 13, 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107161952/http://www.scientificexploration.org/journal/jse_11_2_thompson.pdf |date=2010-01-07 }}</ref> <ref name="taton03">{{cite book |first=Reni |last=Taton |date=2003 |title=Planetary Astronomy from the Renaissance to the Rise of Astrophysics, Part A, Tycho Brahe to Newton |editors=Reni Taton, Curtis Wilson and Michael Hoskin |page=109 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-54205-7}}</ref> <ref name="hirschfeld01">{{cite book |first=Alan |last=Hirshfeld |date=2001 |title=Parallax: the race to measure the cosmos |pages=60–61 |publisher=Macmillan |isbn=0-7167-3711-6}}</ref> <ref name="sat57">{{cite journal |last=Breyer |first=Stephen |date=1979 |title=Mutual Occultation of Planets |journal=Sky and Telescope |volume=57 |issue=3 |page=220 |bibcode=1979S&T....57..220A}}</ref> <ref name="jha15">{{cite journal |last=Peters |first=W. T. |date=1984 |title=The Appearance of Venus and Mars in 1610 |journal=Journal of the History of Astronomy |volume=15 |issue=3 |pages=211–214 |bibcode=1984JHA....15..211P}}</ref> <ref name="arizona">{{cite book |last=Sheehan |first=William |date=1996 |url=http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap02.htm |chapter=2: Pioneers |work=uapress.arizona.edu |title=The Planet Mars: A History of Observation and Discovery |place=Tucson |publisher=University of Arizona |accessdate=January 16, 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426163500/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/MARS/CHAP02.HTM |date=2012-04-26 }}</ref> <ref name="basalla06">{{cite book |first=George |last=Basalla |date=2006 |title=Civilized Life in the Universe: Scientists on Intelligent Extraterrestrials |pages=67–88 |publisher=Oxford University Press US |isbn=0-19-517181-0 |chapter=Percival Lowell: Champion of Canals}}</ref> <ref name="maria_lane05">{{cite journal |author1=Maria, K. |author2=Lane, D. |date=2005 |title=Geographers of Mars |journal=Isis |volume=96 |pages=477–506 |doi=10.1086/498590 |pmid=16536152 |issue=4}}</ref> <ref name="ba3">{{cite journal |last=Perrotin |first=M. |date=1886 |title=Observations des canaux de Mars |journal=Bulletin Astronomique, Serie I |volume=3 |pages=324–329 |bibcode=1886BuAsI...3..324P |language=French}}</ref> <ref name="plates">{{cite web |first1=Nancy |last1=Neal-Jones |first2=Cynthia |last2=O'Carroll |publisher=NASA/Goddard Space Flight Center |title=New Map Provides More Evidence Mars Once Like Earth |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html |accessdate=December 4, 2011 |archivedate=2012-09-14 |archiveurl=https://archive.today/20120914153601/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html }}</ref> <ref name="sci315">{{cite journal |title=Subsurface Radar Sounding of the South Polar Layered Deposits of Mars |author=Plaut, J. J |journal=Science |volume= 316|date=2007 |issue=5821 |pages=92–5 |doi=10.1126/science.1139672 |pmid=17363628 |bibcode=2007Sci...316...92P |display-authors=etal}}</ref> <ref name="Onset and migration of spiral troughs on Mars revealed by orbital radar">{{cite journal |title=Onset and migration of spiral troughs on Mars revealed by orbital radar |author1=Smith, Isaac B. |author2=Holt, J. W. |journal=Nature |volume=465 |date=2010 |pages=450–453 |doi=10.1038/nature09049 |bibcode= 2010Natur.465..450S|issue=4 |pmid=20505722}}</ref> <ref name="Mystery Spirals on Mars Finally Explained">{{cite web |url=http://www.space.com/8494-mystery-spirals-mars-finally-explained.html |publisher=Space.com |title=Mystery Spirals on Mars Finally Explained |date=May 26, 2010 |accessdate=May 26, 2010}}</ref> <ref name="sheehan_ch04">{{cite web |last=Sheehan |first=William |url=http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap04.htm |title=Areographers |work=The Planet Mars: A History of Observation and Discovery |accessdate=June 13, 2006 |archivedate=2017-07-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170701062415/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/MARS/CHAP04.HTM }}</ref> <ref name="usgs">[http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Categories Planetary Names: Categories for Naming Features on Planets and Satellites]. Planetarynames.wr.usgs.gov. Retrieved on December 1, 2011.</ref> <ref name="viking_1950_2000">{{cite web |url=http://history.nasa.gov/monograph21/Chapter%206.pdf |format=PDF |title=Viking and the Resources of Mars |work=Humans to Mars: Fifty Years of Mission Planning, 1950–2000 |accessdate=March 10, 2007}}</ref> <ref name="2006-100">{{cite news |title=NASA Findings Suggest Jets Bursting From Martian Ice Cap |date=August 16, 2006 |publisher=NASA |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2006-100 |work=Jet Propulsion Laboratory |accessdate=August 11, 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091010164741/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2006-100 |date=2009-10-10 }}</ref> <ref name="Kieffer2000">{{cite web |first=H. H. |last=Kieffer |date=2000 |title=Mars Polar Science 2000 |url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/polar2000/pdf/4095.pdf |format=PDF |accessdate=September 6, 2009}}</ref> <ref name="Portyankina">{{cite web |title=Fourth Mars Polar Science Conference |editor=Portyankina, G. |date=2006 |url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/polar2006/pdf/8040.pdf |format=PDF |accessdate=August 11, 2009}}</ref> <ref name="Hugh2006">{{cite journal |title=CO2 jets formed by sublimation beneath translucent slab ice in Mars' seasonal south polar ice cap |journal=Nature |first=Hugh H. |last=Kieffer |author2=Christensen, Philip R. |author3=Titus, Timothy N. |date=May 30, 2006 |volume=442 |issue=7104 |pmid=16915284 |pages=793–796 |doi=10.1038/nature04945 |bibcode=2006Natur.442..793K}}</ref> <ref name="seds_huygens">{{cite web |author1=Frommert, H. |author2=Kronberg, C. |title=Christiaan Huygens |url=http://messier.seds.org/xtra/Bios/huygens.html |publisher=SEDS/Lunar and Planetary Lab |accessdate=March 10, 2007}}</ref> <ref name="archinal_caplinger">{{cite journal |author1=Archinal, B. A. |author2=Caplinger, M. |title=Mars, the Meridian, and Mert: The Quest for Martian Longitude |journal=Abstract #P22D-06 |date=Fall 2002 |publisher=American Geophysical Union |bibcode=2002AGUFM.P22D..06A |volume=22 |page=06}}</ref> <ref name="NASAMola2007">{{cite web |date=April 19, 2007 |title=Mars Global Surveyor: MOLA MEGDRs |publisher=geo.pds.nasa.gov |author=NASA |url=http://geo.pds.nasa.gov/missions/mgs/megdr.html |accessdate=June 24, 2011 |archivedate=2011-11-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111113104943/http://geo.pds.nasa.gov/missions/mgs/megdr.html }} [http://geo.pds.nasa.gov/missions/mgs/megdr.html Mars Global Surveyor: MOLA MEGDRs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113104943/http://geo.pds.nasa.gov/missions/mgs/megdr.html |date=2011-11-13 }}</ref> <ref name="pers66">{{cite journal |author1=Zeitler, W. |author2=Ohlhof, T. |author3=Ebner, H. |date=2000 |title=Recomputation of the global Mars control-point network |journal=Photogrammetric Engineering & Remote Sensing |volume=66 |issue=2 |pages=155–161 |url=http://www.asprs.org/a/publications/pers/2000journal/february/2000_feb_155-161.pdf |accessdate=December 26, 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113102454/http://www.asprs.org/a/publications/pers/2000journal/february/2000_feb_155-161.pdf |date=2011-11-13 }}</ref> <ref name="lunine99">{{cite book |first=Cynthia J. |last=Lunine |date=1999 |title=Earth: evolution of a habitable world |page=183 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-64423-2}}</ref> <ref name="wright03">{{cite web |last=Wright |first=Shawn |date=April 4, 2003 |url=http://ivis.eps.pitt.edu/projects/MC/ |title=Infrared Analyses of Small Impact Craters on Earth and Mars |publisher=University of Pittsburgh |accessdate=February 26, 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070612190405/http://ivis.eps.pitt.edu/projects/MC/ |archivedate=June 12, 2007 |deadurl=yes}}</ref> <ref name="ucar_geography">{{cite web |url=http://www.windows.ucar.edu/tour/link=/mars/interior/Martian_global_geology.html |title=Mars Global Geography |work=Windows to the Universe |publisher=University Corporation for Atmospheric Research |date=April 27, 2001 |accessdate=June 13, 2006 |archivedate=2006-06-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060615161453/http://www.windows.ucar.edu/tour/link=/mars/interior/Martian_global_geology.html }}</ref> <ref name="emp9">{{cite journal |last=Wetherill |first=G. W. |title=Problems Associated with Estimating the Relative Impact Rates on Mars and the Moon |journal=Earth, Moon, and Planets |date=1999 |volume=9 |issue=1–2 |pages=227–231 |bibcode=1974Moon....9..227W |doi=10.1007/BF00565406}}</ref> <ref name="emp45">{{cite journal |last=Costard |first=Francois M. |date=1989 |title=The spatial distribution of volatiles in the Martian hydrolithosphere |bibcode=1989EM&P...45..265C |journal=Earth, Moon, and Planets |volume=45 |issue=3 |pages=265–290 |doi=10.1007/BF00057747}}</ref> <ref name="hand08">{{cite news |first=Eric |last=Hand |title=Plumes of methane identified on Mars |date=October 21, 2008 |publisher=Nature News |url=http://esse.engin.umich.edu/psl/PRESS/Mars/NatureNews_2008.pdf |accessdate=August 2, 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307183317/http://esse.engin.umich.edu/psl/PRESS/Mars/NatureNews_2008.pdf |date=2012-03-07 }}</ref> <ref name="davidw">{{cite news |last=Whitehouse |first=David |date=July 15, 2004 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/3896335.stm |title=Dr. David Whitehouse – Ammonia on Mars could mean life |work=news.bbc.co.uk |publisher=BBC News |accessdate=August 14, 2012}}</ref> <ref name="tesla01">{{cite web |url=http://earlyradiohistory.us/1901talk.htm |title=Talking with the Planets |accessdate=May 4, 2007 |last=Tesla |first=Nikola |date=February 19, 1901 |publisher=Collier's Weekly}}</ref> <ref name="prion">{{cite web |title=Percivel Lowell's Canals |url=http://prion.bchs.uh.edu/Mars/Percival_Lowell.htm |accessdate=March 1, 2007 |archivedate=2007-02-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070219093537/http://prion.bchs.uh.edu/Mars/Percival_Lowell.htm }}</ref> <ref name="fergus04">{{cite journal |url=http://www.rps.psu.edu/0305/mars.html |title=Mars Fever |first=Charles |last=Fergus |journal=Research/Penn State |date=2004 |volume=24 |issue=2 |accessdate=August 2, 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030831084133/http://www.rps.psu.edu/0305/mars.html |date=2003-08-31 }}</ref> <ref name="philips01">{{cite web |last=Philips |first=Tony |date=July 16, 2001 |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast16jul_1.htm |title=Planet Gobbling Dust Storms |work=Science @ NASA |accessdate=June 7, 2006 |archivedate=2006-06-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060613062647/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast16jul_1.htm }}</ref> <ref name="barlow08">{{cite book |first=Nadine G. |last=Barlow |date=2008 |title=Mars: an introduction to its interior, surface and atmosphere |series=Cambridge planetary science |page=21 |volume=8 |isbn=0-521-85226-9 |publisher=Cambridge University Press}}</ref> <ref name="mars2010">{{cite web |date=May 6, 2009 |title=Mars 2009/2010 |publisher=Students for the Exploration and Development of Space (SEDS) |url=http://spider.seds.org/spider/Mars/mars2010.html |accessdate=December 28, 2007}}</ref> <ref name="Mars2011">{{cite web |url=http://home.surewest.net/kheider/astro/Mars2011.txt |title=Mars distance from the Sun from January 2011 to January 2015 |accessdate=January 27, 2012 |archivedate=2013-01-12 |archiveurl=https://archive.today/20130112013835/http://home.surewest.net/kheider/astro/Mars2011.txt }}</ref> <ref name="mars_eccentricity">{{cite web |first=Aldo |last=Vitagliano |url=http://main.chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/MarsDist.html |title=Mars' Orbital eccentricity over time |work=Solex |publisher=Universita' degli Studi di Napoli Federico II |date=2003 |accessdate=July 20, 2007 |archivedate=2007-09-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070907013516/http://main.chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/MarsDist.html }}</ref> <ref name="Nowack">{{cite web |title=Estimated Habitable Zone for the Solar System |publisher=Department of Earth and Atmospheric Sciences at Purdue University |first=Robert L. |last=Nowack |url=http://web.ics.purdue.edu/~nowack/geos105/lect14-dir/lecture14_files/image022.jpg |accessdate=April 10, 2009}}</ref> <ref name="saltlife">{{cite news |date=February 15, 2008 |title=Early Mars 'too salty' for life |publisher=BBC News |first=Helen |last=Briggs |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7248062.stm |accessdate=February 16, 2008}}</ref> <ref name="hannsson97">{{cite book |last=Hannsson |first=Anders |title=Mars and the Development of Life |publisher=Wiley |date=1997 |isbn=0-471-96606-1}}</ref> <ref name="physorg070107">{{cite news |title=New Analysis of Viking Mission Results Indicates Presence of Life on Mars |publisher=Physorg.com |date=January 7, 2007 |url=http://phys.org/news87401064.html |accessdate=March 2, 2007}}</ref> <ref name="nutrient">{{cite web |title=Phoenix Returns Treasure Trove for Science |date=June 6, 2008 |publisher=NASA/JPL |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080626.html |accessdate=June 27, 2008 |archivedate=2011-11-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111113100938/http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080626.html }}</ref> <ref name="UV">{{cite web |first=John |last=Bluck |date=July 5, 2005 |title=NASA Field-Tests the First System Designed to Drill for Subsurface Martian Life |publisher=NASA |url=http://www.nasa.gov/centers/ames/research/exploringtheuniverse/marsdrill_prt.htm |accessdate=January 2, 2010 |archivedate=2011-06-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629122238/http://www.nasa.gov/centers/ames/research/exploringtheuniverse/marsdrill_prt.htm }}</ref> <ref name="icarus172">{{cite journal |author1=Krasnopolsky, Vladimir A. |author2=Maillard, Jean-Pierre |author3=Owen, Tobias C. |title=Detection of methane in the Martian atmosphere: evidence for life? |journal=[[Icarus (journal)|Icarus]] |date=2004 |volume=172 |issue=2 |pages=537–547 |doi=10.1016/j.icarus.2004.07.004 |bibcode=2004Icar..172..537K}}</ref> <ref name="form">{{cite journal |title=Formaldehyde claim inflames Martian debate |journal=Nature |first=Mark |last=Peplow |date=February 25, 2005 |doi=10.1038/news050221-15}}</ref> <ref name="zahnle01">{{cite journal |title=Decline and fall of the Martian empire |last=Zahnle |first=K. |journal=Nature |volume=412 |date=2001 |issue=6843 |pmid=11449281 |doi=10.1038/35084148 |pages=209–213}}</ref> <ref name="science136_3510">{{cite journal |title=Martian Biology |last=Salisbury |first=F. B. |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=136 |issue=3510 |date=1962 |pages=17–26 |jstor=1708777 |bibcode=1962Sci...136...17S |doi=10.1126/science.136.3510.17 |pmid=17779780}}</ref> <ref name="am89">{{cite journal|first=D. C. |last=Golden |title=Evidence for exclusively inorganic formation of magnetite in Martian meteorite ALH84001 |journal=American Mineralogist |date=2004 |volume=89 |issue=5–6 |pages=681–695 |url=http://epswww.unm.edu/facstaff/brearley/Golden_p681-695_04%5B1%5D.pdf |accessdate=December 25, 2010 |display-authors=etal |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512155638/http://epswww.unm.edu/facstaff/brearley/Golden_p681-695_04%5B1%5D.pdf |archivedate=May 12, 2011 |bibcode=2004AmMin..89..681G |doi=10.2138/am-2004-5-602 }}</ref> <ref name="esa050221">{{cite news |title=Mars pictures reveal frozen sea |publisher=ESA |author=Staff |date=February 21, 2005 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4285119.stm |accessdate=March 19, 2010}}</ref> <ref name="ward_brownlee00">{{cite book |author1=Ward, Peter Douglas |author2=Brownlee, Donald |title=Rare earth: why complex life is uncommon in the universe |work=Copernicus Series |page=253 |edition=2nd |publisher=Springer |date=2000 |isbn=0-387-95289-6}}</ref> <ref name="Distant worlds: milestones in planetary exploration">{{cite book |first=Peter |last=Bond |date=2007 |title=Distant worlds: milestones in planetary exploration |work=Copernicus Series |page=119 |publisher=Springer |isbn=0-387-40212-8}}</ref> <ref name="ellis07">{{cite web |url=http://calspace.ucsd.edu/Mars99/docs/library/science/geological_history/moons1.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070517181817/http://calspace.ucsd.edu/Mars99/docs/library/science/geological_history/moons1.html |archivedate=May 17, 2007 |title=Geological History: Moons of Mars |publisher=CalSpace |first=Scott |last=Ellis |accessdate=August 2, 2007}}</ref> <ref name="Andert">{{cite journal |last=Andert |first=T. P. |author2=Rosenblatt, P. |author3=Pätzold, M. |author4=Häusler, B. |author5=Dehant, V. |author6=Tyler, G. L. |author7=Marty, J. C. |title=Precise mass determination and the nature of Phobos |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=37 |issue=L09202 |pages=L09202 |date=May 7, 2010 |doi=10.1029/2009GL041829 |bibcode=2010GeoRL..3709202A}}</ref> <ref name="Blast">{{cite web |title=Mars Moon Phobos Likely Forged by Catastrophic Blast |work=Space.com |date=September 27, 2010 |url=http://www.space.com/scienceastronomy/martian-moon-forged-by-catastrophic-blast-100927.html |accessdate=October 1, 2010}}</ref> <ref name="Giuranna">{{cite conference |first=M. |last=Giuranna |author2=Roush, T. L. |author3=Duxbury, T. |author4=Hogan, R. C. |author5=Geminale, A. |author6=Formisano, V. |title=Compositional Interpretation of PFS/MEx and TES/MGS Thermal Infrared Spectra of Phobos |work=European Planetary Science Congress Abstracts, Vol. 5 |date=2010 |url=http://meetingorganizer.copernicus.org/EPSC2010/EPSC2010-211.pdf |accessdate=October 1, 2010}}</ref> <ref name="Andert"/> <ref name="Blast"/> <ref name="Giuranna"/> <ref name="pl_org_deimos">{{cite web |url=http://www.planetary.org/explore/topics/mars/deimos.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110605084317/http://www.planetary.org/explore/topics/mars/deimos.html |archivedate=June 5, 2011 |title=Deimos |work=Planetary Societies's Explore the Cosmos |accessdate=June 13, 2006}}</ref> <ref name="nature436">{{cite journal |first=J. F., III |last=Bell |title=Solar eclipses of Phobos and Deimos observed from the surface of Mars |journal=Nature |volume=436 |issue=7047 |pages=55–57 |date=July 7, 2005 |pmid=16001060 |doi=10.1038/nature03437 |bibcode=2005Natur.436...55B |display-authors=etal}}</ref> <ref name="sd040317">{{cite web |author=Staff |date=March 17, 2004 |work=SpaceDaily |title=Martian Moons Block Sun In Unique Eclipse Images From Another Planet |url=http://www.spacedaily.com/news/mars-mers-04zzzd.html |accessdate=February 13, 2010 |archivedate=2011-11-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111123164841/http://www.spacedaily.com/news/mars-mers-04zzzd.html }}</ref> <ref name="jbaa93">{{cite journal |author1=Meeus, J. |author2=Goffin, E. |date=1983 |title=Transits of Earth as seen from Mars |journal=Journal of the British Astronomical Association |volume=93 |issue=3 |pages=120–123 |bibcode=1983JBAA...93..120M}}</ref> <ref name="lloyd06">{{cite book |title=The QI Book of General Ignorance |last=Lloyd |first=John |authorlink=John Lloyd (writer) |author2=John Mitchinson |date=2006 |pages=102, 299 |publisher=Faber and Faber Limited |location=Britain |isbn=978-0-571-24139-2}}</ref> <ref name="shallowsky">{{cite web |first=Akkana |last=Peck |url=http://www.shallowsky.com/mars.html |title=Mars Observing FAQ |work=Shallow Sky |accessdate=June 15, 2006}}</ref> <ref name="zeilik02">{{cite book |first=Michael |last=Zeilik |date=2002 |title=Astronomy: the Evolving Universe |page=14 |edition=9th |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-80090-0}}</ref> <ref name="Laskar2003">{{cite web |date=August 14, 2003 |title=Primer on Mars oppositions |publisher=IMCCE, Paris Observatory |author=Jacques Laskar |url=http://www.imcce.fr/Equipes/ASD/mars/oppo_en.html |accessdate=October 1, 2010 }} [http://home.surewest.net/kheider/astro/SolexMars.txt (Solex results)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120809014619/http://home.surewest.net/kheider/astro/SolexMars.txt |date=2012-08-09 }}</ref> <ref name="sheehan970202">{{cite web |first=William |last=Sheehan |date=February 2, 1997 |title=Appendix 1: Oppositions of Mars, 1901–2035 |work=The Planet Mars: A History of Observation and Discovery |publisher=University of Arizona Press |url=http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/MARS/APPENDS.HTM |accessdate=January 30, 2010 |archivedate=2010-06-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100625043926/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/appends.htm }}</ref> <ref name="nasa051103">{{cite news |date=November 3, 2005 |publisher=NASA |title=Close Encounter: Mars at Opposition |url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2005/34/image/l |accessdate=March 19, 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515212352/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2005/34/image/l/ |date=2012-05-15 }}</ref> <ref name="astropro">The opposition of February 12, 1995 was followed by one on March 17, 1997. The opposition of July 13, 2065 will be followed by one on October 2, 2067. [http://www.astropro.com/features/tables/geo/su-ma/su-180-ma/SU180MA6.html Astropro 3000-year Sun-Mars Opposition Tables]</ref> <ref name="rao030822">{{cite web |date=August 22, 2003 |last=Rao |first=Joe |url=http://www.space.com/spacewatch/mars_10_closest_030822.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090520075032/http://www.space.com/spacewatch/mars_10_closest_030822.html |archivedate=May 20, 2009 |title=NightSky Friday—Mars and Earth: The Top 10 Close Passes Since 3000 B.C. |work=Space.com |accessdate=June 13, 2006}}</ref> <ref name="Meeus2003">{{cite web |date=March 2003 |title=When Was Mars Last This Close? |publisher=International Planetarium Society |first=Jean |last=Meeus |url=http://www.ips-planetarium.org/planetarian/articles/whenmars.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110516013312/http://www.ips-planetarium.org/planetarian/articles/whenmars.html |archivedate=May 16, 2011 |accessdate=January 18, 2008}}</ref> <ref name="snyder01">{{cite web |last=Snyder |first=Dave |date=May 2001 |title=An Observational History of Mars |url=http://www.umich.edu/~lowbrows/reflections/2001/dsnyder.7.html |accessdate=February 26, 2007}}</ref> <ref name="sagan80">{{cite book |last=Sagan |first=Carl |title=Cosmos |publisher=Random House |date=1980 |location=New York City |page=107 |isbn=0-394-50294-9}}</ref> <ref name="cheney81">{{cite book |last=Cheney |first=Margaret |title=Tesla, man out of time |publisher=Prentice-Hall |date=1981 |location=Englewood Cliffs, New Jersey |page=162 |isbn=978-0-13-906859-1 |oclc=7672251}}</ref> <ref name="nyt2">{{cite news |first=Edward Charles |last=Pickering |title=The Light Flash From Mars |publisher=The New York Times |date=January 16, 1901 |url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10D15FE3F5E137A8EDDAF0994D9405B818CF1D3 |accessdate=May 20, 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070605105717/http://nbgoku23.googlepages.com/marslight.pdf |format=PDF |archivedate=June 5, 2007}}</ref> <ref name="nyt020511">{{cite news |title=Departure of Lord Kelvin |work=The New York Times |date=May 11, 1902 |page=29}}</ref> <ref name="fradin99">{{cite book |first=Dennis Brindell |last=Fradin |date=1999 |title=Is There Life on Mars? |page=62 |publisher=McElderry Books |isbn=0-689-82048-8}}</ref> <ref name="lightman97">{{cite book |first=Bernard V. |last=Lightman |date=1997 |title=Victorian Science in Context |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-48111-5 |pages=268–273}}</ref> <ref name="buker02">{{cite book |first=Derek M. |last=Buker |date=2002 |title=The science fiction and fantasy readers' advisory: the librarian's guide to cyborgs, aliens, and sorcerers |series=ALA readers' advisory series |page=26 |publisher=ALA Editions |isbn=0-8389-0831-4}}</ref> <ref name="nyt020511"/> <ref name="sanford09">{{cite book |first=Sanford |last=Schwartz |date=2009 |title=C. S. Lewis on the Final Frontier: Science and the Supernatural in the Space Trilogy |pages=19–20 |publisher=Oxford University Press US |isbn=0-19-537472-X}}</ref> <ref name="rabkin05">{{cite book |first=Eric S. |last=Rabkin |date=2005 |title=Mars: a tour of the human imagination |pages=141–142 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-275-98719-1}}</ref> <ref name="miles_peters">{{cite web|title=Unmasking the Face |author1=Miles, Kathy |author2=Peters II, Charles F. |publisher=StarrySkies.com |url=http://starryskies.com/Artshtml/dln/5-98/mars.html |accessdate=March 1, 2007 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926225222/http://starryskies.com/Artshtml/dln/5-98/mars.html |archivedate=September 26, 2007 |df= }}</ref> }} {{Кояш системасы}} {{Сайланган мәкалә}} [[Төркем:Марс| ]] [[Төркем:Җирдән читтәге тереклек эзләү]] 3ule293ppj6vr4h133d63kw4s62w11x 2009 ел 0 13995 5839080 4643773 2026-05-02T15:22:08Z ~2026-20951-15 60255 == Туулар == {{Шулай ук карагыз|:Төркем:2009 елда туганнар}} * [[17 апрель]] — [[Динә Хөснетдинова]], спортчы (фигуралы шуу). 5839080 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|2009}} {{Ел өчен навигация|2009}} {{Гасыр өчен навигация|21}} {{Ел башка тәкъвимнәрдә|2009|КТ=26&nbsp;гыйнвар|ҺТ=18&nbsp;декабрь}} {{Башлана торган ел|2009}} * [[Азатлык радиосы]] тәкъвимендә — «Пәрәвез» елы. * [[БМО]] игълан иткән Халыкара [[астрономия]] елы. * [[Татарстан]]да һәм [[Россия]]дә Яшьләр елы. == Вакыйгалар == * [[1 гыйнвар]] — [[Словакия]] [[евро]]га күчә. * [[20 гыйнвар]] — [[Барак Обама]] [[АКШ президенты]] вазифасына керешә<ref>[http://www.azatliq.org/content/article/1372507.html Обама “җаваплылык чорын” игълан итте]</ref>. * [[22 февраль]] — [[Лос-Анджелес]]та [[Оскар, 2009|81-нче «Оскар» премиясен тапшыру тантанасы]] үтә<ref>[http://www.azatliq.org/content/article/1498016.html Оскар ярышында һинд киносы җиңде]</ref>. * [[1 апрель]] — [[Албания]] һәм [[Хорватия]] [[НАТО]]-га кушылдылар. * [[2 апрель]] — [[G-20]] Лондон саммиты<ref>[http://www.azatliq.org/archive/news/20090402/570/570.html?id=1568096 Лондонда G20 саммиты бара]{{Deadlink|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[16 май]] — [[Евровидение 2009]] бәйгесендә җиңүне [[Норвегия]] вәкиле [[Александр Рыбак]] яулый<ref>[http://www.azatliq.org/content/article/1733288.html Евровидение 2009: "Әкият" җиңде]</ref>. * [[12 июнь]] — [[Иран]]да президент сайлаулары<ref>[http://www.azatliq.org/content/article/1753038.html Иранда президент сайлау]</ref>. [[Рәсем:Татнет Йолдызлары 2009.jpg|200px|thumb|right|«[[Татнет йолдызлары]]» конкурсының «Туган тел» номинациясендә [[Татар Википедиясе]] беренче урына ала]] * [[15 июль]] — [[Чечня]]да журналист [[Наталья Эстемирова]] үтерелә. * [[22 июль]] — Тулы [[кояш тотылу]] күренеше. * [[24 сентябрь]] — [[Россия Федерациясе]] президенты [[Дмитрий Медведев]] үз карьерада беренче тапкыр [[БМО]]-да чыгыш ясады. * [[28 сентябрь]] — [[Һиндстан]] космик аппараты [[Ай (юлдаш)|айда]] су таба. * [[3 октябрь]] — [[Бөркетләр фильмы]]ның премьерасы. * [[9 октябрь]] — [[АКШ президенты]] [[Барак Обама]] [[Тынычлык өчен Нобель премиясе]]нә лаек була<ref>[http://www.azatliq.org/archive/news/20091009/570/570.html?id=1847487 Нобель тынычлык бүләге Барак Обамага тәкъдим ителде]{{Deadlink|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[29 ноябрь]] — [[Швейцария]]дә узган референдум нәтиҗәсендә илдә мәчет манараларын төзү тыелды. * [[1 декабрь]] — [[Лиссабон килешүе]] үз көченә керә. * [[28 декабрь]] — [[Татар Википедиясе]]ндә мәкаләләр саны 5 мең мәкалә чиген узды. == Туулар == {{Шулай ук карагыз|:Төркем:2009 елда туганнар}} * [[17 апрель]] — [[Динә Хөснетдинова]], спортчы (фигуралы шуу). == Вафатлар == [[Рәсем:Флүн Мусин.jpg|right|100px|thumb|[[Флүн Мусин]]]] {{Шулай ук карагыз|:Төркем:2009 елда вафатлар}} * [[2 март]] — [[Энҗе Мөэминова]], шагыйрә. * [[6 март]] — [[Габделхак Саматов]], күренекле [[Ислам]] эшлеклесе. * [[6 апрель]] — [[Мирсәет Яруллин]], татар композиторы. * [[23 апрель]] — [[Әдип Маликов]], татар шагыйре, прозаик. * [[27 апрель]] — [[Шәех Зәбиров]], күренекле татар журналисты, җәмәгать эшлеклесе. * [[12 май]] — [[Эрот Зарипов]] (70), татар рәссамы. * [[8 июнь]] — [[Харис Йосыпов]], атаклы көрәшче. * [[25 июнь]] — [[Майкл Джексон]], [[АКШ]] поп-җырчысы. * [[1 июль]] — [[Людмила Зыкина]], рус җырчысы. * [[28 июль]] — [[Файл:Sickle and Hammer.jpg|20px|Социалистик Хезмәт Каһарманы]] [[Зәки Рахмангулов]], металлург, [[Социалистик Хезмәт Каһарманы]] (1966). * [[29 июль]] — [[Гакыйль Сәгыйров]], татар шагыйре, рәссам. * [[11 август]] — [[Рәмзи Илялов]], татар язучысы, публицист. * [[16 август]] — [[Рафаил Насибуллов]], [[классик көрәш]] буенча Европа чемпионы, дөнья чемпионатында икенче урын алучы. * [[20 август]] — [[Илбарис Надиров]], фольклорчы, Татарстанның Г.&nbsp;Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты. * [[23 сентябрь]] — [[Флүн Мусин]], татар галиме, әдәбият белгече. * [[9 ноябрь]] — [[Һидаят Солтанов]], ТАССР-ның халык артисты, театр актеры. * [[30 ноябрь]] — [[Суфиян Сафуанов]] (78), татар галиме, әдәби тәнкыйтьче (Уфа). * [[14 ноябрь]] — [[Риф Гайнанов]], [[грек-рим көрәше]] буенча Халыкара класслы спорт остасы, Русиянең атказанган тренеры. [[1985 ел|1985]]—[[1992 ел]]ларда ССРБ җыелма командасы өлкән тренеры. == Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары<ref>[http://gabdullatukay.ru/tat/index.php?option=com_content&task=view&id=157&Itemid=52 Тукай туган көнендә Тукай премиясе лауреатлары билгеле булды]</ref> == * [[Зиннур Мансуров]], шагыйрь. * [[Камил Муллашев]], рәссам. * «[[Телсез күке]]» театраль романы буенча спектакльне сәхнәләштерү һәм төп рольне башкарулары өчен [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]] иҗат төркеме — язучы-драматург [[Зөлфәт Хәким]], рәссам-куючы Сергей Скоморохов, композитор [[Рим Хәсәнов]], төп рольне башкаручы [[Рамил Төхвәтуллин]]. * [[Антон Чехов]] пьесасы буенча «Вишневый сад» спектаклендә Раневская һәм Гаев образларын югары дәрәҗәдә башкарулары өчен В.&nbsp;И.&nbsp;Качалов исемендәге Казан Зур дәүләт академия драма театры иҗат төркеме — Светлана Романова (Славутская) һәм Геннадий Прытков. == [[Нобель премиясе]] лауреатлары == * [[Физика өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Чарльз Као]] ([[КХҖ]], [[АКШ]]), [[Уиллард Бойл]] ([[АКШ]]), [[Джордж Смит]] ([[АКШ]]). * [[Химия өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Венкатраман Рамакришнан]] ([[Бөекбритания]]), [[Томас Стейц]] ([[АКШ]]), [[Ада Йонат]] ([[Исраил]]). * [[Медицина һәм физиология өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Элизабет Блэкберн]] ([[Австралия]], [[АКШ]]), [[Кэрол Грейдер]] ([[АКШ]]), [[Джек Шостак]] ([[АКШ]]). * [[Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Герта Мюллер]] ([[Румыния]], [[Алмания]]). * [[Тынычлык өчен Нобель премиясе]] — [[Барак Обама]] ([[АКШ]]). == Шулай&nbsp;ук карагыз == {{Навигация |Викиҗыентык = 2009 }} == Искәрмәләр == {{Reflist}} == Сылтамалар == * [http://tatarblog.com/?p=122 Татар блоггеры — Ел нәтиҗәләре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129154705/http://tatarblog.com/?p=122 |date=2010-11-29 }} [[Төркем:2009 ел|*]] [[Төркем:Еллар]] j2febjmf2f2ua8r74hjxq6l7lym6y8z 2008 ел 0 14180 5839081 4451811 2026-05-02T15:22:46Z ~2026-20951-15 60255 /* Вафатлар */ 5839081 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|2008}} {{Ел өчен навигация|2008}} {{Гасыр өчен навигация|21}} {{Ел башка тәкъвимнәрдә|2008|КТ=7&nbsp;февраль|ҺТ=29&nbsp;декабрь}} {{Башлана торган ел|2008}} * [[Халыкара телләр елы]]. * Халыкара Җир планетасы елы. * [[Татарстан]]да һәм [[Россия]]дә гаилә елы. == Вакыйгалар == * [[2 март]] — [[Россия]]дә [[Дмитрий Медведев|өченче президентны]] сайлыйлар. * [[11 апрель]] — тарихта беренче тапкыр [[хоккей]] буенча [[Россия]] чемпионы исемен [[Салават Юлаев (хоккей)|Салават Юлаев]] такымы ала. * [[7 май]] — Өченче [[Россия]] президенты [[Дмитрий Медведев]] [[инаугурация]]се<ref>[http://www.azatliq.org/content/article/1109891.html Президентлар килә-китә, әйткән сүзләре нинди?]</ref>. * [[10 май]] — [[Аурупа]]ның иң зур [[вулкан]]ы — Этна активлашты. * [[24 май]] — [[Россия]] җырчысы [[Дмитрий Билан]] [[Евровидение 2008]] җыр бәйгесендә җиңү яулый. * [[1 август]] — тулы [[кояш тотылу]] күренеше. * [[8 август]] — [[Пекин]]да [[Олимпия уеннары]] ачыла<ref>[http://www.azatliq.org/content/olimpia_pekin_2008/1189549.html Пекиндә Олимпия купшы башланды]</ref>. * [[8 август]] — [[Грузия]] гаскәрләре [[Көньяк Осетия]]нең [[Цхинвал]] шәһәрен утка тоталар. [[Көньяк Осетия низагы (2008)|Көньяк Осетия низагы]] башлана<ref>[http://www.azatliq.org/content/article/1189609.html Көньяк Осетия белән Грузиядә Россиянең ни эше бар?]</ref>. * [[5 сентябрь]] — [[Никарагуа]] хөкүмәте [[Абхазия]] һәм [[Көньяк Осетия]] бәйсезлеген таный. * [[12 сентябрь]] — [[Ирек Мортазин]] үз блогында [[Минтимер Шәймиев]]нең үлеме турында хәбәр урнаштыра. * [[4 ноябрь]] — [[АКШ]] президенты сайлауларында [[Барак Обама]] җиңү яулый<ref>[http://www.azatliq.org/content/article/1338684.html Барак Обама — Американың яңа юлбашчысы]</ref>. * [[20 ноябрь]] — [[Швеция]] парламенты Лиссабон килешүен ратификацияли. * [[14 декабрь]] – 29 яшьлек «Әл-Багдадия» каналы журналисты [[Мунтазар әл-Зәйди]] [[Джордж Буш]]ка башмак ыргытты. * [[27 декабрь]] – Газ секторы [[Хамас]]ка каршы [[Исраил]] антитеррористик операциясе башланды. == Туулар == {{Шулай ук карагыз|:Төркем:2008 елда туганнар}} == Вафатлар == [[Рәсем:Tschingis Ajtmatow.jpg|right|90px|thumb|[[Чыңгыз Айтматов]]]] [[Рәсем:Р.Һ.Такташ.jpg|right|90px|thumb|[[Рафаил Такташ]]]] {{Шулай ук карагыз|:Төркем:2008 елда вафатлар}} * [[22 гыйнвар]] — [[Хит Леджер]], [[АКШ]] актеры. * [[4 февраль]] — [[Флүс Газизов]], химик-технолог, фән докторы (''[[Стәрлетамак]]''). * [[17 февраль]] — [[Зәки Мәхмүтов]], җырчы, БАССР халык, РСФСР атказанган артисты. * [[19 февраль]] — [[Рафаил Такташ]], рәссам, фән докторы. * [[21 февраль]] — [[Марс Шабаев]], татар шагыйре, язучы, [[Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе]] лауреаты. * [[11 март]] — [[Хәмит Сәмихов]] (80), татар язучысы, журналист. * [[25 март]] — [[Каба Атабеков]], кыргыз «манасчысы». * [[14 апрель]] — [[Кави Латыйп]], татар язучысы, фронтовик шагыйрь. * [[29 апрель]] — [[Альберт Хофманн]], швейцар химигы. * [[10 июнь]] — [[Чыңгыз Айтматов]], кыргыз язучысы. * [[18 июнь]] — [[Наил Әюпов]], татар актеры, танылгын сәхнә остасы. * [[23 июль]] — [[Алмаз Монасыйпов]], татар композиторы. * [[3 август]] — [[Александр Солженицын]], язучы. * [[26 август]] — [[Рәшит Ягъфәров]], татар галиме, [[шагыйрь]], җәмәгать эшлеклесе. * [[24 ноябрь]] — [[Идрис Мәсгутов]], Татарстан Республикасының халык артисты. == Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары<ref>http://www.intertat.ru/clauses/22/3669/{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == * М. Җәлил театрында куелган «Шагыйрь мәхәббәте» операсы өчен — композитор [[Резеда Әхиярова]], төп партияне башкаручы Санкт-Петербург Мария театры солисты [[Әхмәт Әхәди|Әхмәт Әһәди]], [[оркестр]] белән дирижерлык иткән [[Виктор Соболев]] һәм әсәрне сәхнәләштерүче [[Мәскәүнең Зур театры|Мәскәүнең Зур Дәүләт театры]] режиссеры [[Михаил Панджавидзе]]. * «Мин яратам сине, Татарстан» җыры өчен җырчы [[Салават Фәтхетдинов]], җыр авторлары — [[Роберт Андреев]] һәм [[Роберт Рәкыйпов]]. * «Тукайны укыганда» һәм [[Муса Җәлил]]нең «Моабит дәфтәрләре» шигырьләре буенча «Соңгы җыр» дип аталган графика әсәрләре сериясе өчен рәссам [[Виктор Аршинов]]. * «Газәлләр» һәм «Мәңгелек сусау» китаплары өчен шагыйрь [[Рәдиф Гаташ]]. == [[Нобель премиясе]] лауреатлары == * [[Физика өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Еитиро Намбу]], [[Макото Кобаяси]] һәм [[Тосихидэ Маскава]]. * [[Химия өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Осаму Симомура]], [[Мартин Чалфи]], [[Роджер Тсьен]]. * [[Медицина һәм физиология өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Харальд цур Хаузен]], [[Франсуаза Барре-Синусси]], [[Люк Монтанье]]. * [[Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Пол Кругман]]. * [[Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Жан-Мари Гюстав Леклезио]]. * [[Тынычлык өчен Нобель премиясе]] — [[Мартти Ахтисаари]]. == Шулай&nbsp;ук карагыз == {{Навигация |Викиҗыентык = 2008 }} <categorytree>2008 ел</categorytree> == Искәрмәләр == {{Reflist}} == Сылтамалар == * [http://www.azatliq.org/content/article/1365226.html Россия өчен 2008 ел нәтиҗәләре] [[Төркем:2008 ел|*]] [[Төркем:Еллар]] 4tk23v5bf6tv9o44zd0pw6m7wihpubl 2006 ел 0 14259 5839062 4247856 2026-05-02T13:14:46Z ~2026-20951-15 60255 /* Вафатлар */ 5839062 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|2006}} {{Ел өчен навигация|2006}} {{Гасыр өчен навигация|21}} {{Ел башка тәкъвимнәрдә|2006|КТ=29&nbsp;гыйнвар}} {{Башлана торган ел|2006}} * Халыкара чүлләр елы ([[БМО]]). == Вакыйгалар == * [[5 февраль]] — [[Иран]] президенты [[уран]]ны баету эшен дәвам итәргә дигән әмер чыгара. * [[10 февраль]] — [[Яр Чаллы картиналар галереясы]] филиал булудан туктап, мөстәкыйль (''муниципаль'') оешмага әверелә. * [[26 февраль]] — [[Турин]]дагы [[XX кышкы Олимпия уеннары]] тәмамлана. * [[19 март]] — өченче [[Беларус]] президентын сайлауларда [[Александр Лукашенко]] җиңү яулый. * [[26 март]] — [[Украина]]да [[Югары Рада]]га сайлаулар үтә. * [[26 апрель]] — [[Казан]]да беренче тапкыр «[[Мин татарча сөйләшәм]]» акциясе уза. * [[3 июнь]] — [[Монтенегро]] үз бәйсезлеген игълан итә. * [[5 июнь]] — [[Сербия]] үз бәйсезлеген игълан итә (''Сербия һәм Черногория дәүләт берлегеннән''). * [[9 июнь]] — [[Алмания]]дә [[футбол]] буенча дөнья беренчелеге ачыла. * [[22 июнь]] — [[Австралия]] зообакчасында 175-яшьлек [[Гариетта ташбакасы]] үлә. * [[12 июль]] — [[Израиль—Ливан сугышы (2006)|Израиль—Ливан сугышы]] башлана. * [[24 август]] — [[Плутон (планета)|Плутон]] [[Кояш системасы]]ның планетасы буларак саналудан туктый. * [[9 октябрь]] — [[Төньяк Корея]] атом коралының беренче сынавы. * [[10 октябрь]] — [[Вконтакте]] социаль челтәре эшли башлый. * [[12 декабрь]] — [[Казакъстан]]ның [[Җаек (шәһәр)|Җаек]] шәһәрендә '''[[Габдулла Тукай музее (Җаек)|Габдулла Тукай музее]]''' ачыла. * [[30 декабрь]] — [[Сәддам Хөсәен]] җәзалап үтерелә. * [[7 сентябрь]] — [[Али Ильясов]], спортчы ([[грек-рим көрәше]]). == Вафатлар == {{Шулай ук карагыз|:Төркем:2006 елда вафатлар}} * [[21 февраль]] — [[Геннадий Айги]], чуаш шагыйре. * [[28 февраль]] — [[Оуэн Чемберлен]] ({{lang-en|Owen Chamberlain}}), [[АКШ|Америка]] физигы, атом коралын эшләүче. * [[27 март]] — [[Станислав Лем]], поляк язучысы, сатирик, фәлсәфәче. * [[2 сентябрь]] — [[Равил Әмирхан]], татар галиме, тарихчы, тарих фәннәре докторы. * [[7 октябрь]] — [[Анна Политковская]], рус журналисты, хокук яклаучы. * [[11 октябрь]] — [[Азат Аббасов]], [[Татарлар|татар]] опера җырчысы (тенор). * [[4 ноябрь]] — [[Даян Әхмәт]], театр һәм кино режиссеры ([[Эстония]]). * [[26 декабрь]] — [[Джеральд Форд]], [[АКШ]]-ның [[АКШ президентлары|38-нче президенты]]. * [[30 декабрь]] — [[Сәддам Хөсәен]], элекке [[Гыйрак]] президенты, (җәзалап үтерелде) ([[1937 ел]]да туган). == Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары == * [[Рафаэль Мостафин]], татар язучысы, галим («Өзелгән җыр эзеннән» китабы өчен). * [[Марсель Галиев]], татар язучысы, шагыйрь («Гомер бизмәне», «Кайту», «Догалы еллар» китаплары өчен). * [[Равил Бохараев]], татар язучысы, шагыйрь («Очсыз-кырыйсыз поезд», «Казан карлары» китаплары өчен). * [[Рабит Батулла]], татар язучысы («Сөембикә» әсәре, «Кылдан нечкә, кылычтан үткен», «Яралы бүре» китаплары өчен). == [[Нобель премиясе]] лауреатлары == * [[Физика өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Джон Мазер]], [[Джордж Смут]] ([[АКШ]]). * [[Химия өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Роджер Корнберг]] ([[АКШ]]). * [[Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Эндрю Файер]], [[Крейг Мелло]] ([[АКШ]]). * [[Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Орхан Памук]] ([[Төркия]]). * [[Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Эдмунд Фелпс]] ([[АКШ]]). * [[Тынычлык өчен Нобель премиясе]] — [[Мөхәммәт Юныс]] ([[Бангладеш]]), [[Grameen Bank]]. == Шулай&nbsp;ук карагыз == {{Навигация |Викиҗыентык = 2006 }} <categorytree>2006 ел</categorytree> [[Төркем:2006 ел|*]] [[Төркем:Еллар]] bckg8cwlisuef93gitfol6iwukg3vj5 5839065 5839062 2026-05-02T13:18:03Z ~2026-20951-15 60255 /* Вакыйгалар */ 5839065 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|2006}} {{Ел өчен навигация|2006}} {{Гасыр өчен навигация|21}} {{Ел башка тәкъвимнәрдә|2006|КТ=29&nbsp;гыйнвар}} {{Башлана торган ел|2006}} * Халыкара чүлләр елы ([[БМО]]). == Вакыйгалар == * [[5 февраль]] — [[Иран]] президенты [[уран]]ны баету эшен дәвам итәргә дигән әмер чыгара. * [[10 февраль]] — [[Яр Чаллы картиналар галереясы]] филиал булудан туктап, мөстәкыйль (''муниципаль'') оешмага әверелә. * [[26 февраль]] — [[Турин]]дагы [[XX кышкы Олимпия уеннары]] тәмамлана. * [[19 март]] — өченче [[Беларус]] президентын сайлауларда [[Александр Лукашенко]] җиңү яулый. * [[26 март]] — [[Украина]]да [[Югары Рада]]га сайлаулар үтә. * [[26 апрель]] — [[Казан]]да беренче тапкыр «[[Мин татарча сөйләшәм]]» акциясе уза. * [[3 июнь]] — [[Монтенегро]] үз бәйсезлеген игълан итә. * [[5 июнь]] — [[Сербия]] үз бәйсезлеген игълан итә (''Сербия һәм Черногория дәүләт берлегеннән''). * [[9 июнь]] — [[Алмания]]дә [[футбол]] буенча дөнья беренчелеге ачыла. * [[22 июнь]] — [[Австралия]] зообакчасында 175-яшьлек [[Гариетта ташбакасы]] үлә. * [[12 июль]] — [[Израиль—Ливан сугышы (2006)|Израиль—Ливан сугышы]] башлана. * [[24 август]] — [[Плутон (планета)|Плутон]] [[Кояш системасы]]ның планетасы буларак саналудан туктый. * [[9 октябрь]] — [[Төньяк Корея]] атом коралының беренче сынавы. * [[10 октябрь]] — [[Вконтакте]] социаль челтәре эшли башлый. * [[12 декабрь]] — [[Казакъстан]]ның [[Җаек (шәһәр)|Җаек]] шәһәрендә '''[[Габдулла Тукай музее (Җаек)|Габдулла Тукай музее]]''' ачыла. * [[30 декабрь]] — [[Сәддам Хөсәен]] җәзалап үтерелә. == Туулар == {{Шулай ук карагыз|:Төркем:2006 елда туганнар}} * [[7 сентябрь]] — [[Али Ильясов]], спортчы ([[грек-рим көрәше]]). == Вафатлар == {{Шулай ук карагыз|:Төркем:2006 елда вафатлар}} * [[21 февраль]] — [[Геннадий Айги]], чуаш шагыйре. * [[28 февраль]] — [[Оуэн Чемберлен]] ({{lang-en|Owen Chamberlain}}), [[АКШ|Америка]] физигы, атом коралын эшләүче. * [[27 март]] — [[Станислав Лем]], поляк язучысы, сатирик, фәлсәфәче. * [[2 сентябрь]] — [[Равил Әмирхан]], татар галиме, тарихчы, тарих фәннәре докторы. * [[7 октябрь]] — [[Анна Политковская]], рус журналисты, хокук яклаучы. * [[11 октябрь]] — [[Азат Аббасов]], [[Татарлар|татар]] опера җырчысы (тенор). * [[4 ноябрь]] — [[Даян Әхмәт]], театр һәм кино режиссеры ([[Эстония]]). * [[26 декабрь]] — [[Джеральд Форд]], [[АКШ]]-ның [[АКШ президентлары|38-нче президенты]]. * [[30 декабрь]] — [[Сәддам Хөсәен]], элекке [[Гыйрак]] президенты, (җәзалап үтерелде) ([[1937 ел]]да туган). == Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары == * [[Рафаэль Мостафин]], татар язучысы, галим («Өзелгән җыр эзеннән» китабы өчен). * [[Марсель Галиев]], татар язучысы, шагыйрь («Гомер бизмәне», «Кайту», «Догалы еллар» китаплары өчен). * [[Равил Бохараев]], татар язучысы, шагыйрь («Очсыз-кырыйсыз поезд», «Казан карлары» китаплары өчен). * [[Рабит Батулла]], татар язучысы («Сөембикә» әсәре, «Кылдан нечкә, кылычтан үткен», «Яралы бүре» китаплары өчен). == [[Нобель премиясе]] лауреатлары == * [[Физика өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Джон Мазер]], [[Джордж Смут]] ([[АКШ]]). * [[Химия өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Роджер Корнберг]] ([[АКШ]]). * [[Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Эндрю Файер]], [[Крейг Мелло]] ([[АКШ]]). * [[Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Орхан Памук]] ([[Төркия]]). * [[Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Эдмунд Фелпс]] ([[АКШ]]). * [[Тынычлык өчен Нобель премиясе]] — [[Мөхәммәт Юныс]] ([[Бангладеш]]), [[Grameen Bank]]. == Шулай&nbsp;ук карагыз == {{Навигация |Викиҗыентык = 2006 }} <categorytree>2006 ел</categorytree> [[Төркем:2006 ел|*]] [[Төркем:Еллар]] 6u580os2iyvh0ser8ij6kc6hfw1gp8f 5839066 5839065 2026-05-02T13:20:36Z ~2026-20951-15 60255 /* Туулар */ 5839066 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|2006}} {{Ел өчен навигация|2006}} {{Гасыр өчен навигация|21}} {{Ел башка тәкъвимнәрдә|2006|КТ=29&nbsp;гыйнвар}} {{Башлана торган ел|2006}} * Халыкара чүлләр елы ([[БМО]]). == Вакыйгалар == * [[5 февраль]] — [[Иран]] президенты [[уран]]ны баету эшен дәвам итәргә дигән әмер чыгара. * [[10 февраль]] — [[Яр Чаллы картиналар галереясы]] филиал булудан туктап, мөстәкыйль (''муниципаль'') оешмага әверелә. * [[26 февраль]] — [[Турин]]дагы [[XX кышкы Олимпия уеннары]] тәмамлана. * [[19 март]] — өченче [[Беларус]] президентын сайлауларда [[Александр Лукашенко]] җиңү яулый. * [[26 март]] — [[Украина]]да [[Югары Рада]]га сайлаулар үтә. * [[26 апрель]] — [[Казан]]да беренче тапкыр «[[Мин татарча сөйләшәм]]» акциясе уза. * [[3 июнь]] — [[Монтенегро]] үз бәйсезлеген игълан итә. * [[5 июнь]] — [[Сербия]] үз бәйсезлеген игълан итә (''Сербия һәм Черногория дәүләт берлегеннән''). * [[9 июнь]] — [[Алмания]]дә [[футбол]] буенча дөнья беренчелеге ачыла. * [[22 июнь]] — [[Австралия]] зообакчасында 175-яшьлек [[Гариетта ташбакасы]] үлә. * [[12 июль]] — [[Израиль—Ливан сугышы (2006)|Израиль—Ливан сугышы]] башлана. * [[24 август]] — [[Плутон (планета)|Плутон]] [[Кояш системасы]]ның планетасы буларак саналудан туктый. * [[9 октябрь]] — [[Төньяк Корея]] атом коралының беренче сынавы. * [[10 октябрь]] — [[Вконтакте]] социаль челтәре эшли башлый. * [[12 декабрь]] — [[Казакъстан]]ның [[Җаек (шәһәр)|Җаек]] шәһәрендә '''[[Габдулла Тукай музее (Җаек)|Габдулла Тукай музее]]''' ачыла. * [[30 декабрь]] — [[Сәддам Хөсәен]] җәзалап үтерелә. == Туулар == {{Шулай ук карагыз|:Төркем:2006 елда туганнар}} * [[26 апрель]] — [[Камилә Вәлиева]], спортчы (тимераякта фигуралы шуу), Олимпия чемпионы (2022, команда ярышы), Европа чемпионы (2022). * [[7 сентябрь]] — [[Али Ильясов]], спортчы ([[грек-рим көрәше]]). == Вафатлар == {{Шулай ук карагыз|:Төркем:2006 елда вафатлар}} * [[21 февраль]] — [[Геннадий Айги]], чуаш шагыйре. * [[28 февраль]] — [[Оуэн Чемберлен]] ({{lang-en|Owen Chamberlain}}), [[АКШ|Америка]] физигы, атом коралын эшләүче. * [[27 март]] — [[Станислав Лем]], поляк язучысы, сатирик, фәлсәфәче. * [[2 сентябрь]] — [[Равил Әмирхан]], татар галиме, тарихчы, тарих фәннәре докторы. * [[7 октябрь]] — [[Анна Политковская]], рус журналисты, хокук яклаучы. * [[11 октябрь]] — [[Азат Аббасов]], [[Татарлар|татар]] опера җырчысы (тенор). * [[4 ноябрь]] — [[Даян Әхмәт]], театр һәм кино режиссеры ([[Эстония]]). * [[26 декабрь]] — [[Джеральд Форд]], [[АКШ]]-ның [[АКШ президентлары|38-нче президенты]]. * [[30 декабрь]] — [[Сәддам Хөсәен]], элекке [[Гыйрак]] президенты, (җәзалап үтерелде) ([[1937 ел]]да туган). == Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары == * [[Рафаэль Мостафин]], татар язучысы, галим («Өзелгән җыр эзеннән» китабы өчен). * [[Марсель Галиев]], татар язучысы, шагыйрь («Гомер бизмәне», «Кайту», «Догалы еллар» китаплары өчен). * [[Равил Бохараев]], татар язучысы, шагыйрь («Очсыз-кырыйсыз поезд», «Казан карлары» китаплары өчен). * [[Рабит Батулла]], татар язучысы («Сөембикә» әсәре, «Кылдан нечкә, кылычтан үткен», «Яралы бүре» китаплары өчен). == [[Нобель премиясе]] лауреатлары == * [[Физика өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Джон Мазер]], [[Джордж Смут]] ([[АКШ]]). * [[Химия өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Роджер Корнберг]] ([[АКШ]]). * [[Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Эндрю Файер]], [[Крейг Мелло]] ([[АКШ]]). * [[Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Орхан Памук]] ([[Төркия]]). * [[Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Эдмунд Фелпс]] ([[АКШ]]). * [[Тынычлык өчен Нобель премиясе]] — [[Мөхәммәт Юныс]] ([[Бангладеш]]), [[Grameen Bank]]. == Шулай&nbsp;ук карагыз == {{Навигация |Викиҗыентык = 2006 }} <categorytree>2006 ел</categorytree> [[Төркем:2006 ел|*]] [[Төркем:Еллар]] 66h7za6nkr7vy8d3hkgdp6gn2npll5j Мәхмүт Галәү 0 14866 5839172 4157571 2026-05-03T07:56:30Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839172 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Мәхмүт Галәү | рәсем = | рәсем_зурлыгы = | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = Мәхмүт Галәветдин улы Мәрҗани | һөнәр = язучы, драматург, публицист, <br/>тәрҗемәче, журналист | туу датасы = 8.11.1886 | туу җире = | гражданлык = | милләт = татар | үлем датасы = 4.11.1937 | үлем җире = Мәскәү | әти = | әни = | ир = | хатын = | балалар = | бүләк һәм премияләр = | сайт = | башка мәгълүмат = }}{{Викиханә}} '''Мәхмүт Галәү''', чын исеме '''Мәхмүт Галәветдин улы Мәрҗани''' — күренекле [[татар]] [[язучы]]сы, [[драматург]], [[журналист]], публицист, тәрҗемәче, [[татар әдәбияты]]нда тарихи роман жанрына нигез салучыларның берсе, [[СССР Язучылар берлеге]] әгъзасы ([[1934 ел]]дан). == Тормыш юлы== Язучы хәзерге [[Татарстан]]ның [[Арча районы]] [[Ташкичү (Арча районы)|Ташкичү]] авылында мөгаллим-хәлфә гаиләсендә туа. Башлангыч белемне әтисеннән укып алгач, Казандагы [[Мәрҗания мәдрәсәсе]]ндә<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=https://fictionbook.ru/author/mahmut_galyau/bolganchyik_ellar_mohazh_irl_r_zh_yientyik/read_online.html |access-date=2018-12-19 |archive-date=2020-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201025225840/https://fictionbook.ru/author/mahmut_galyau/bolganchyik_ellar_mohazh_irl_r_zh_yientyik/read_online.html |dead-url=yes }}</ref> укый башлый. [[1904 ел]]да [[Әстерхан]] татар мәктәбенә мөгаллим булып урнаша. Шунда шәһәр татар яшьләренең мәдәни-сәнгать эшләрендә актив катнаша, [[Баку]]да чыга торган газеталарында мәкаләләрен, язмаларын, фельетоннарын бастыра, ә [[1907 ел]]да Әстерханда [[татар теле]]ндә чыга башлаган рәсемле көлке журналы [[Туп (журнал)|«Туп»ны]] оештыручылардан берсе булып, журналның кыска гомерендә (өч саны гына чыга) анда сәркатип вазифасын башкара. [[1907 ел]]да Мәхмүт Галәүне, балалар арасында атеистик пропаганда алып бара дип, мәктәптәге мөгаллимлек эшеннән чыгаралар. [[1907 ел]]ның ахырында ул [[Ырымбур]]гка барып, [[Фатих Кәрими басмаханәсе|«Кәримов-Хөсәеновлар» ширкәтенең типографиясенә]] хәреф җыючы һәм корректор булып эшкә керә. [[1909 ел|1909]]—[[1913 ел|1913]] елларда шул ук ширкәтнең китап кибетендә сатучы булып эшли, ә [[1914 ел]]да «Белек» исемендә кечкенә генә үз нәшриятын ачып, [[1918 ел]]га кадәр аның эше белән җитәкчелек итә. [[1911 ел]]да Мәхмүт Галәү беренче сыйныф балалары өчен «Төрки уку китабы» исеме белән табигать, тәрбия, хезмәт, төрле һәнәрләр турындагы хикәяләрдән төзелгән ике кисәкле хрестоматия китабы бастыра. [[1912 ел]]да Мәхмүт Галәүнең шигъри тәрҗемәләр һәм авторның үз шигырьләре бергә тупланып аерым китап булып басылып чыга. [[1915 ел]]ның [[гыйнвар]]ыннан [[1917 ел]]ның [[сентябрь|сентябренә]] кадәр айга 2 мәртәбә [[татар теле]]ндә сатирик [[Кармак (журнал)|«Кармак»]] журналы чыгарган. [[Октябрь инкыйлабы]]н Мәхмүт Галәү [[Ырынбур]]да каршылый һәм беренче көннәрдән үк Совет хөкүмәтенә хезмәткә күчә. [[1919 ел]]да ул — [[Башкортстан]] Халык Мәгарифенең кантун бүлегендә мәктәпләр секторы мөдире, [[1920 ел]]да — Ырынбур губернасының мәгариф бүлегендә нәшрият эшләрен җитәкли, [[1921 ел]]да — Мәскәүгә чакырылып, анда «Шәрык» бүлегенә әдәбият бастыру эшләре нәчәлниге итеп билгеләнә. Мәскәүдә яшәгән елларында Мәхмүт Галәү [[Мәскәү]] комитеты әгъзасы, ревизия комиссиясе әгъзасы, Үзәк әдәби кабинетта консультант, әдәби тел түгәрәгенең җитәкчесе була. Гомеренең соңгы елларында ул [[СССР Язучылар берлеге]] каршындагы тәнкыйть-библиография бүлегендә эшли. Мәхмүт Галәү 1937 дә милләтчелектә гаепләнеп кулга алына; романнарның кулъязмалары конфискацияләнә һәм соңыннан югала. 1937 елның 4 ноябрендә Мәхмүт Галәү атып үтерелә<ref name=":0">http://lists.memo.ru/d8/f70.htm{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Москва, расстрельные списки - Донской крематорий</ref>, соңыннан аклана. Истәлекләренә караганда, Мәхмүт Галәүне Мәскәүдәге фатирында кулга алып, хөкем итәр алдыннан Казанга китерәләр. НКВД биргән белешмә буенча, Мәхмүт Галәүнең атып үтерелүе 1938 елның 12 ноябрендә дип фараз ителә (чынлыкта, 1937 елның 4 ноябрендә <ref name=":0" />). == Иҗаты == Мәхмүт Галәүнең әдәбият өлкәсендәге актив эшчәнлеге [[1920-еллар|1920нче еллардан]] башлана. Бу чорда язылган күп санлы очеркларында, хикәяләрендә язучы илдә барган үзгәрешләрне, шуңа бәйле рәвештә кешеләр аңындагы, психологиясендәге каршылыклы яңарыш процессларын күрсәтергә омтыла. Аларда яңа кеше проблемасы, искелек белән яңалык көрәше, шәһәр белән авыл мөнәсәбәте кебек әһәмиятле мәсьәләләр күтәрелә («Каяу», «Күкеле сәгать», «Күпләрнең берсе» (1931), «Төеннәр» (1928), «Искедән калган мирас», "Әйткән идем бит мин сиңа", "Күкеле сәгать", "Мөселман ите", һ.б. хикәяләр). Язучы үзенең каләмен [[драматургия]] жанрында да сынап карый: «Салам — торханнар», «Курчак туе», «Пугач явы» исемле пьесалар иҗат итә. Колхоз - совхозлар тормышы белән танышу нәтиҗәсе буларак 1933 нче елда "Кабулсай" романы языла. Мәхмүт Галәү үзенең күңеле түрендә йөрткән күптәнге иҗади хыялын — [[Татарлар|татар халкының]] зур бер чор эчендәге тарихи тормышын иңләп алган эпопея язу турындагы ниятен эшкә ашырырга керешә. Беренче китап инкыйлабка кадәрге татар авылының, авыл һәм шәһәр халкының [[1877 ел]]гы ачлык фаҗигасен кичерү вакыйгаларын тасвирлый һәм «Ил тыныч чакта» дип исемләнә. Икенче китап [[1897 ел]]гы халык исәбен алу, авыл халкының бунт күтәрүе һәм Төркиягә күчеп китүе вакыйгаларына багышлана. Кызганычка каршы, өченче һәм дүртенче кисәкләрен язарга автор өлгерми кала. «Болганчык еллар» («Ил тыныч чакта»), «Мөһаҗирләр» («Ил өреккәндә») романнары бүгенге көндә татар әдәбияты хәзинәсенең иң күркәм, иң мөһим казанышларыннан саналалар. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [http://adiplar.narod.ru/galau.html Тулы биографиясе]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://kitap.net.ru/galiau.php Татар элекрон китапханәсе]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://tatar-inform.ru/news/2006/11/14/18945/ Тукай музеенда язучы Мәхмүт Галәүнең тууына 120 ел тулу уңаеннан кичә уза] * [http://forum.belem.ru/index.php?s=b0a3bdf2e511f7bdce621f0acf35e8c8&act=calendar&cal_id=1&code=showevent&event_id=161 Белем.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311202334/http://forum.belem.ru/index.php?s=b0a3bdf2e511f7bdce621f0acf35e8c8&act=calendar&cal_id=1&code=showevent&event_id=161 |date=2016-03-11 }} * {{Татарстан китап нәшрияты аудиосы| автор = [[Мәхмүт Галәү]] | башлык = Мөһаҗирләр | серия = аудиоязма | файл = mohazhirler }} * {{Татарстан китап нәшрияты аудиосы| автор = [[Мәхмүт Галәү]] | башлык = Болганчык еллар | серия = аудиоязма | файл = galay }} {{Шиһабетдин Мәрҗани}} {{DEFAULTSORT:Галәү, Мәхмүт}} [[Төркем:Татар язучылары]] [[Төркем:Татар драматурглары]] [[Төркем:Татар тәрҗемәчеләре]] [[Төркем:Репрессияләнгән татарлар]] [[Төркем:Тарихи романнар авторлары]] n1i89gf6skqyw251kqrfbs3m5l4ue4e 2007 ел 0 15601 5839082 5539526 2026-05-02T15:23:48Z ~2026-20951-15 60255 /* Вафатлар */ == Туулар == {{Шулай ук карагыз|:Төркем:2007 елда туганнар}} 5839082 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|2007}} {{Ел өчен навигация|2007}} {{Гасыр өчен навигация|21}} {{Ел башка тәкъвимнәрдә|2007|КТ=18&nbsp;февраль}} {{Башлана торган ел|2007}} * Халыкара дельфин елы ([[БМО]]). == Вакыйгалар == * [[1 гыйнвар]] — [[Русия]]нең [[Красноярск крае]]на 2 автоном округ кушыла. * [[1 гыйнвар]] — [[Болгария]] һәм [[Румыния]] [[Европа берлеге]]нә кушылдылар<ref>[http://www.azatliq.org/archive/news/20070101/570/570.html?id=744020 Romaniä belän Bolğarstan Yevropa Berlegenä quşıldı]{{Deadlink|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[30 гыйнвар]] — [[Windows Vista]] операцион системасы сатуга чыга. * [[25 февраль]] — [[Лос-Анджелес]]та [[Оскар, 2007|79-нчы «Оскар» премиясен тапшыру тантанасы]] уза<ref>[http://www.azatliq.org/archive/news/20070225/570/570.html?id=745089 Los Angelesta 79. Oscar büläge tapşırıla]{{Deadlink|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[3 апрель]] — [[Поезд]]лар өчен тизлек рекорды куелган ({{сан|574.8|км}}/сәгатькә). * [[22 апрель]] — Казанның [[Татнефть-Арена]] сараенда татар җырының II «[[Җиде йолдыз]]» Халыкара фестивале концерты узган. * [[26 июнь]] — [[Татарстан]] һәм [[Русия]] хакимиятләре арасында вәкаләтләр чикләрен билгеләү шартнамәсе имзалана<ref>[http://www.azatliq.org/content/article/24629353.html Шартнамәгә биш ел: киләчәге бармы?]</ref>. * [[10 октябрь]] — [[АКШ]] әрмәннәр геноцидын таный. * [[2 декабрь]] — [[Россия Дәүләт думасы]]на сайлаулар үтә <ref>[http://www.azatliq.org/content/article/752867.html Беренчел нәтиҗәләр: Думада янә дүрт партия булырга охшаган]</ref>. * [[22 декабрь]] — Ariane 5 исемле француз ракетасы тарихта беренче [[Африка]] иярченең чыгара. * [[28 декабрь]] — [[Непал]] Федератив Демократик Җөмһүрият буларак игълан ителде. == Туулар == {{Шулай ук карагыз|:Төркем:2007 елда туганнар}} == Вафатлар == {{Шулай ук карагыз|:Төркем:2007 елда вафатлар}} * [[12 гыйнвар]] — [[Разия Мөэминова]], тарихчы галим (''[[Ташкәнт]]''). * [[15 гыйнвар]] — [[Лалә Оралоглу]], Төркия кино актрисасы, режиссер. * [[19 гыйнвар]] — [[Риф Хәйретдинов]], татар тарихчы-галим. * [[3 март]] — [[Альфред Сәйдәшев]], юрист, казый. * [[25 март]] — [[Тамара Носова]], РФ кино актрисасы, РФ халык артисты. * [[7 апрель]] — [[Дефак Рәхмәти]], нәкышьче, монументалист, декоратив‑гамәли сәнгать рәссамы, публицист. * [[16 апрель]] — [[Зөлфәт]] (''Зөлфәт Маликов''), татар шагыйре. * [[17 апрель]] — [[Ренат Суфиев]] (Роман Солнцев), язучы. * [[20 апрель]] — [[Наил Биккенин]], фәлсәфәче, [[КПСС ҮК]] аппаратында бердәнбер татар. * [[23 апрель]] — [[Борис Ельцин]], беренче [[Россия Федерациясе президенты]] ([[1991 ел|1991]]—[[1999 ел]]ларда). * [[4 май]] — [[Фәния Гайнанова]], [[татар]] тәрҗемәчесе, РСФСР-ның атказанган мәдәният эшлеклесе, [[ССРБ Язучылар берлеге]] әгъзасы. * [[28 май]] — [[Тавил Хаҗиәхмәтов]], рәссам, Татарстан Республикасы Дәүләт флагының сурәте авторы, Тукай бүләге иясе. * [[27 июнь]] — [[Рифкать Закиров]], татар шагыйре. * [[23 июль]] — [[Мөхәммәт Заһир Шаһ]], {{байрак|Әфганстан}} [[Әфганстан]] короле. * [[24 июль]] — [[Клара Зинәтуллина]], татар тел галиме. * [[9 август]] — [[Сәидә Арифова]], дөнья тәкъвасы. * [[28 август]] — [[Рәис Даутов]], язучы, әдәби тәрҗемәче һәм мөхәррир. * [[15 октябрь]] — [[Геннадий Паушкин]], язучы. * [[23 октябрь]] — [[Ринат Галиев (1939)|Ринат Галиев]], «Татнефть» АҖ генераль директоры (1990―1999). * [[3 ноябрь]] — [[Александр Дедюшко]], рус актёры. * [[3 ноябрь]] — [[Илшат Йомагулов]], РСФСР атказанган артисты. * [[25 декабрь]] — [[Шамил Шәрифуллин]], композитор. * [[27 декабрь]] — [[Беназир Бхутто]], [[Пакистан]] премьер-министры. * [[27 декабрь]] — [[Фәрит Хәбибуллин]], [[Татарстан Республикасының Атказанган сәнгать эшлеклесе|Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе]], милли хәрәкәт эшлеклесе. == Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары == * [[Разил Вәлиев]], татар язучысы, шагыйрь («Иске сәгать дөрес йөри» һәм «Ядкарь» китаплары өчен). == [[Нобель премиясе]] лауреатлары == * [[Физика өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Альбер Фер]] һәм [[Петер Грюнберг]]. * [[Химия өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Герхард Эртль]]. * [[Медицина һәм физиология өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Марио Капеччи]], [[Мартин Эванс]], [[Оливер Смитис]]. * [[Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Дорис Лессинг]], инглиз язучысы. * [[Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Леонид Гурвич]], [[Эрик Мэскин]], [[Роджер Майерсон]]. * [[Тынычлык өчен Нобель премиясе]] — [[Альберт Гор]], [[IPCC]]. == Шулай&nbsp;ук карагыз == {{Навигация |Викиҗыентык = 2007 }} <categorytree>2007 ел</categorytree> == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} [[Төркем:2007 ел|*]] [[Төркем:Еллар]] m3lcmymyfdsqa8g2wj0ixeu3w4gwawz 2005 ел 0 18259 5839064 4411068 2026-05-02T13:17:29Z ~2026-20951-15 60255 /* Вафатлар */ == Туулар == {{Шулай ук карагыз|:Төркем:2005 елда туганнар}} 5839064 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|2005}} {{Ел өчен навигация|2005}} {{Гасыр өчен навигация|21}} {{Ел башка тәкъвимнәрдә|2005|КТ=9&nbsp;февраль}} {{Башлана торган ел|2005}} * Халыкара физика елы ([[БМО]]). * [[Казан]] меңьеллыгы елы. == Вакыйгалар == * [[20 гыйнвар]] — [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] икенче тапкыр [[АКШ президенты]] вазифаларына керешә. * [[23 гыйнвар]] — [[Виктор Ющенко]], ант биреп, [[Украина]] президенты эшен башлый. * [[16 февраль]] — [[Киот килешүе]] үз көченә керә. * [[24 март]] — «Тюльпан инкыйлабы» нәтиҗәсендә [[Кыргызстан]] президенты [[Әсгар Акаев]] вазифасыннан куыла. * [[17 апрель]] — [[Красноярск крае]] һәм [[Эвенк автоном округы]]н берләштерү буенча референдум уза. * [[19 апрель]] — [[Ватикан]]да 265-нчы [[Рим папасы]] [[Бенедикт XVI]] сайлана. * [[19 апрель]] — [[Сарански]] шәһәрендә Мордовия татарларының [[Юлдаш (Саранск)|«Юлдаш»]] гәзитенең беренче саны чыга. * [[25 апрель]] — [[Болгария]] һәм [[Румыния]] [[Европа Берлеге]]нә керү турындагы килешүне имзалый. * [[5 май]] — [[Бөекбритания]] парламентына узган сайлауларда [[Бөекбританиянең Лейбористлар фиркасе|лейбористлар]] җиңү яулый. * [[1 июнь]] — Референдумда [[Нидерландлар]] халкы [[Европа Конституциясе]] проектын кире кага. * [[7 июль]] — [[Лондон]]да террористик актлар сериясе. 50-дән артык кеше вафат. * [[11 июль]] — [[Татарстан хөкүмәте]] карары белән [[Татар дәүләт гуманитар институты]] һәм [[Татар-Америка төбәк институты]] юк ителә. * [[26 июль]] — «Колумбия» һәлакәтеннән соң беренче шаттлны җибәрү: STS-114 очуына «Дискавери» китә. * [[27 август]] — [[Казан метросы]] ачыла. * [[30 август]] — [[Казан]] үз [[меңьеллык|меңьеллыгын]] билгели. * [[26 сентябрь]] — [[Пентагон]] күпләп [[биологик корал]]ны сатып ала башлый. * [[23 октябрь]] — [[Польша]]да президен сайлауларның икенче тур нәтиҗәсендә [[Лех Качиньский]] җиңү яулый. == Туулар == {{Шулай ук карагыз|:Төркем:2005 елда туганнар}} == Вафатлар == [[Рәсем:Mustai Karim 2004.jpg|right|120px|thumb|[[Мостай Кәрим]]]] {{Шулай ук карагыз|:Төркем:2005 елда вафатлар}} * [[3 гыйнвар]] — [[Сөләйман Еникиев]], физиолог, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы. * [[17 гыйнвар]] — [[Абдулла Кротов]], сукыр җырчы һәм музыкант, борынгы татар-мишәр халык җырларын саклаучы һәм башкаручы. * [[22 гыйнвар]] — [[Консуэло Веласкес]], композитор. * [[10 февраль]] — [[Артур Миллер]], [[АКШ]] драматургы. * [[4 март]] — [[Люция Фарсина]], татар актрисасы. * [[7 март]] — [[Равил Үтәбай-Кәрими]], шәркыять һәм исламият белгече. * [[22 март]] — [[Кэндзо Тангэ]], [[японнар|япон]] архитекторы. * [[26 март]] — [[Джеймс Каллаган]], британ сәясәтчесе, [[Бөекбритания]] премьер-министры. * [[26 март]] — [[Клара Лучко]], ССРБ халык артисты. * [[2 апрель]] — [[Камил Фасиев]], дәүләт эшлеклесе, галим. * [[2 апрель]] — [[Иоанн Павел II]], [[Рим папасы]]. * [[4 май]] — [[Наис Гамбәр]], шагыйрь. * [[6 май]] — [[Радик Сибәгатов]] (70), күренекле тел галиме, филология фәннәре докторы, [[Башкортстан татарлары]]ның милли–мәдәни хәрәкәтенә нигез салучыларның берсе. * [[15 май]] — [[Наталья Гундарева]], РСФСР халык артисты. * [[18 май]] — [[Шамил Яһүдин (1932)|Шамил Яһүдин]], балет артисты, педагог, [[РСФСР халык артисты]]. * [[20 июнь]] — [[Джек Килби]], [[АКШ]] физигы. * [[9 июль]] — [[Ибраһим Абдуллин]] (84), татар язучысы, драматург. * [[10 июль]] — [[Хәлиф Курбатов]] (78), тел галиме, фән докторы. * [[17 июль]] — [[Эдвард Хит]], британ сәясәтчесе, [[Бөекбритания]] премьер-министры. * [[20 июль]] — [[Роза Хафизова]], татар язучысы. * [[15 август]] — [[Фәтислам Абилов]], [[Советлар Берлеге Каһарманы]], полковник. * [[3 сентябрь]] — [[Кыям Миңлебаев]], татар журналисты, тәрҗемәче. * [[9 сентябрь]] — [[Ибраһим Канапацкий]], [[Липка татарлары|Беларусь татарларының]] иҗтимагый һәм дини җитәкчесе. * [[21 сентябрь]] — [[Вагыйз Фәтхуллин]], татар галиме. * [[25 сентябрь]] — [[Мостай Кәрим]], татар-башкорт язучысы, шагыйрь, драматург. * [[5 октябрь]] — [[Сәләй Вәгыйзов]] (96), педагог, татар балалары өчен «Әлифба» китабы авторы. * [[14 октябрь]] — [[Олег Лундстрем]] (89), композитор, эстрада дирижеры. * [[24 октябрь]] — [[Шамил Анак]], татар, башкорт һәм рус телләрендә иҗат иткән шагыйрь, тәрҗемәче. * [[25 октябрь]] — [[Маргарита Назарова]], [[цирк]]та [[юлбарыс]]лар буйсындыручы, РСФСР халык артисты. *[[12 декабрь]] — [[Рәүвәл Ишкәев]], нефтьче. == Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары == * [[Рөстәм Мингалим]], татар шагыйре («Дәрт күлмәге» китабы өчен). == [[Нобель премиясе]] лауреатлары == [[Рәсем:Elfriede jelinek 2004 small.jpg|right|140px|thumb|[[Эльфрида Елинек]]]] * [[Физика өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Рой Глаубер]], [[Джонн Холл]] һәм [[Теодор Хенш]]. * [[Химия өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Роберт Граббс]], [[Ричард Шрок]] һәм [[Ив Шовен]]. * [[Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Ричард Аксель]] һәм [[Линда Бак]]. * [[Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Эльфрида Елинек]]. * [[Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Финн Кюдланд]] һәм [[Эдвард Прескотт]]. * [[Тынычлык өчен Нобель премиясе]] — [[МАГАТЭ]]. == 10 иң бай кеше ([[Forbes]] журналы буенча) == {| class=wide |- ! <small>№ ! <small>Исем ! <small>Яшь ! <small>Байлык, млрд.$ ! <small>Ватандашлык ! <small>Рейтинг үзгәрүе |- | align=center | 1 | {{Байрак/АКШ}} [[Билл Гейтс]] | align=center | 49 | align=center | 46,9 | align=center | [[АКШ]] | align=center | 0 |- | align=center | 2 | {{Байрак/АКШ}} [[Уоррен Баффет]] | align=center | 74 | align=center | 44 | align=center | АКШ | align=center | 0 |- | align=center | 3 | {{Байрак/Һиндстан}} [[Лакшми Миттал]] | align=center | 65 | align=center | 24 | align=center | [[Һиндстан]] | align=center | +59 |- | align=center | 4 | {{Байрак/Мексика}} [[Карлос Слим Элу]] | align=center | 65 | align=center | 23,8 | align=center | [[Мексика]] | align=center | +13 |- | align=center | 5 | {{Байрак/Согуд Гарәбстаны}} [[әл-Вәлид ибн Талал әс-Сәүд]] шаехзадә | align=center | 48 | align=center | 23,7 | align=center | [[Согуд Гарәбстаны]] | align=center | −1 |- | align=center | 6 | {{Байрак/Швеция}} [[Ингвар Кампрад]] | align=center | 78 | align=center | 23 | align=center | [[Швеция]] | align=center | +7 |- | align=center | 7 | {{Байрак/АКШ}} [[Пол Аллен]] | align=center | 52 | align=center | 21 | align=center | АКШ | align=center | −2 |- | align=center | 8 | {{Байрак/Алмания}} [[Карл Альбрехт]] | align=center | 85 | align=center | 18,5 | align=center | [[Алмания]] | align=center | −5 |- | align=center | 9 | {{Байрак/АКШ}} [[Лоуренс Элисон]] | align=center | 60 | align=center | 18,4 | align=center | АКШ | align=center | +3 |- | align=center | 10 | {{Байрак/АКШ}} [[Сэмюэл Робсон Уолтон]] | align=center | 61 | align=center | 18,3 | align=center | АКШ | align=center | 0 |} == Шулай&nbsp;ук карагыз == {{Навигация |Викиҗыентык = 2005 }} <categorytree>2005 ел</categorytree> [[Төркем:2005 ел|*]] [[Төркем:Еллар]] 9dny7n8f7t7vq2bfrlzd3igo48cvz3e 2004 ел 0 18266 5839063 4140413 2026-05-02T13:16:30Z ~2026-20951-15 60255 == Туулар == {{Шулай ук карагыз|:Төркем:2004 елда туганнар}} 5839063 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|2004}} {{Ел өчен навигация|2004}} {{Гасыр өчен навигация|21}} {{Ел башка тәкъвимнәрдә|2004|КТ=22&nbsp;гыйнвар}} {{Башлана торган ел|2004}} * Халыкара [[дөге]] елы ([[БМО]]). * Халыкара коллык белән көрәшү елы ([[БМО]]). == Вакыйгалар == * [[4 гыйнвар]] — [[Грузия]]нең президент сайлауларында [[Михаил Саакашвили]] җиңү яулый. * [[4 февраль]] — [[Facebook]] сайты эшли башлый. * [[9 февраль]] — [[Санкт-Петербург]]та рус шовинистлары 9 яшьлек таҗик кызы Хөршидә Солтанованы үтерә. * [[11 март]] — [[Мадрид]] тимер юлында терактлар сериясе. 191 кеше вафат. * [[14 март]] — [[Русия Федерациясе]] президенты сайлаулары нәтиҗәсендә [[Владимир Путин]] җиңү яулый. * [[29 март]] — [[Балтыйк буе илләре]] [[НАТО]]-га кабул ителә. * [[4 апрель]] — [[Гыйрак]]та [[шигыйчылык|шигыйлар]] окупацион көчләргә каршы көрәш башлый. * [[1 май]] — [[Европа Берлеге]]нә [[Маҗарстан]], [[Кипр]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Мальта]], [[Польша]], [[Словакия]], [[Словения]], [[Чехия]] һәм [[Эстония]] дәүләтләрен кабул итәләр. * [[16 май]] — «[[Евровидение 2004]]» җыр бәйгесендә [[Украина]] вәкиле [[Руслана Лыжичко]] җиңә. * [[31 май]] — беренче тапкыр [[Притцкер премиясе]]н тапшыру тантанасы [[Россия]]дә уза. * [[1 июнь]] — [[русия]]ле фриланс һөнәри [[тәрҗемә]]челәре үзләренең [[Илкүләм тәрҗемәчеләр лигасы (Россия)|илкүләм табышсыз оешмаларын]] булдыра. * [[4 июнь]] — [[Тинчурин театры]] сәхнәсендә татар җырының беренче [[Ваһапов фестивале]] ачыла. * [[25 июль]] — [[Лэнс Армстронг]] алтынчы тапкыр рәттән [[Тур-де-Франс]] ярышында җиңү яулый. * [[1 сентябрь]] — [[Беслан]] мәктәбендә [[Бесландагы террор акты|теракт]]. * [[2 ноябрь]] — [[АКШ]]та президент сайлаулары. Җиңүне [[Джордж Буш]] яулый. * [[16 ноябрь]] — [[Русия Конституция мәхкәмәсе]] [[татар теле]]нең латин графикасына күчүен тыя. * [[22 ноябрь]] — [[Украина]]да «[[Кызгылт сары инкыйлаб]]» башлана. * [[2 декабрь]] — Инглиз [[Викихәбәрләр]]е эшли башлый. * [[10 декабрь]] — [[Благовещен]]да (Башкортстан) «[[Благовещен вакыйгалары]]ның» беренче көне. == Туулар == {{Шулай ук карагыз|:Төркем:2004 елда туганнар}} == Вафатлар == [[Рәсем:Нурихан Фәттах.jpg|right|120px|thumb|[[Нурихан Фәттах]]]] [[Рәсем:Р.Ф.Абдуллин.jpg|right|120px|thumb|[[Рәшит Абдуллин]]]] {{Шулай ук карагыз|:Төркем:2004 елда вафатлар}} * [[Сафа Сабиров]], [[Татар]]лар [[язучы]]сы. * [[30 гыйнвар]] — [[Рахмай Хисмәтуллин]], татар язучысы, шагыйрь, драматург, журналист. * [[15 февраль]] — [[Мәдинә Рәхимкулова]], төбәк тарихчысы. * [[18 февраль]] — [[Нурихан Фәттах]], татар әдәбиятында тарихи жанрда әсәрләр язуны башлап җибәргән күренекле [[язучы]], тәрҗемәче, тарихчы. * [[19 февраль]] — [[Рәшит Абдуллин]], җырчы (''бас''), композитор. * [[28 март]] — [[Питер Устинов]], [[Бөек Британия]] актеры, кинорежиссеры, [[драматург]]ы, сценаристы, [[язучы]]сы, продюсеры һәм теле- һәм радио алып баручысы. * [[20 апрель]] — [[Булат Габитов]], кинематографист, режиссер. * [[24 апрель]] — [[Михаил Симонов (1913)|Михаил Симонов]], очучы, [[Файл:Hero of the USSR.png|15px]] [[Советлар Берлеге каһарманы]]. * [[9 май]] — [[Әхмәт Кадыйров]], беренче {{байрак|Чечня}} [[Чичәнстан]] президенты. * [[5 июнь]] — [[Рональд Рейган]], 40-нчы [[АКШ президенты]]. * [[22 июнь]] — [[Нур Гыйззәтуллин]], әдәбият галиме һәм тәнкыйтьче. * [[11 июль]] — [[Әдһәм Тенишев]], дөньякүләм танылган тюрколог-галим. * [[14 август]] — [[Чеслав Милош]], поляк шагыйре. * [[11 ноябрь]] — [[Ясир Арафат]], [[Фәлистин]] автономиясе башлыгы. *[[13 декабрь]] — [[Тимерхан Борһанов]], административ-хуҗалык эшлеклесе. * [[21 декабрь]] — [[Илдар Юзеев]], күренекле [[татар]]лар [[шагыйрь|шагыйре]]. == Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары == * [[Миргазиян Юныс]], татар язучысы («Альбатрос язмышы» китабы өчен). == [[Нобель премиясе]] лауреатлары == * [[Физика өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Дэвид Гросс]], [[Дэвид Политцер]], [[Фрәңк Вильчек]]. * [[Химия өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Аарон Чехановер]], [[Аврам Гершко]], [[Ирвин Роуз]]. * [[Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Ричард Эксел]], [[Линда Бак]]. * [[Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Эльфрида Елинек]]. * [[Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе]] — [[Финн Кидланд]], [[Эдвард Прескотт]]. * [[Тынычлык өчен Нобель премиясе]] — [[Вангари Маатаи]]. == Шулай&nbsp;ук карагыз == {{Навигация |Викиҗыентык = 2004 }} <categorytree>2004 ел</categorytree> [[Төркем:2004 ел|*]] [[Төркем:Еллар]] gm4uzqhgzn7u846c6t4pfcoo1gy3jtb Мөхәммәт Садри 0 18790 5839175 5546807 2026-05-03T08:23:33Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839175 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Мөхәммәт Садри | image = [[Файл:Мөхәммәт Садри 1956 ел.jpg|мини]] | рәсем_зурлыгы = | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> Мөхәммәт Садри | рәсем язуы = Мөхәммәт Садринең 1956 елда бастырылган фотосурәте | тулы исем =Мөхәммәт Хәбибулла улы Садретдинов | һөнәр = язучы | туу датасы = | туу җире = [[Казан]] | гражданлык = | милләт = татар | үлем датасы = 27.3.1999 | үлем җире = Казан | әти = | әни = | ир = | хатын = | балалар = | бүләк һәм премияләр = | сайт = | башка мәгълүмат = }} '''Мәхәммәт Садри''' (''Мөхәммәт Хәбибулла улы Садретдинов'', [[1913 ел]]ның [[20 май|20 мае]], [[Казан]] — [[1999 ел]]ның [[27 март]]ы, Казан) — татар шагыйре, җырлар авторы, очерклар һәм хикәяләр остасы, тәрҗемәче. [[Бөек Ватан сугышы]] катнашучысы. РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре. ==Тәрҗемәи хәле== === Балачак һәм яшьлек === Мөхәммәт Садретдинов [[1913 ел]]ның [[20 май|20 маенда]]<ref>Иске стильдә 20 май, күп кенә чыганакларда яңа григориан стиле белән туган көне ялгыш 1913 елның 31 мае дип күрсәтелә. Чынлыкта яңа стильдә 2 июньгә туры килә.</ref> [[Казан]]да эшчеләр гаиләсендә туа. Бер яшендә үк яшьтән ятим кала һәм әүвәл әбисе, унике бала анасы Миңсылу Шакировада тәрбияләнә. Күпмедер вакыт бала Миңсылу Шакированың уллары һәм кызларында да тәрбиядә була. 1921 елда Миңсылу ятим Мөхәммәтне балалар йортына илтеп тапшыра. Ләкин күпмедер вакыттан соң кызганып, оныгын кире алып кайта. Бу елларда Мөхәммәтнең үзенә дә эшли башларга, сәүдәгәрләрдә ишек алларын чистарту, йомышка йөрү, сөяк-чүпрәк җыеп тапшыру эшләрендә катнашырга туры килә. 1926 елның октябрендә Мөхәммәт тәмам тәрбиячесез кала һәм балалар колониясенә тапшырыла. Монда ул педагог Шәйхулла Низаметдинов карамагына эләгә. Берничә елдан соң ул Низаметдинов аны татар балалар шәһәрчегенә күчерә. Биредә тәрбияләнгәндә булачак шагыйрь [[Мулланур Вахитов исемендәге сабын кайнату заводы]] янындагы ФЗӨ<ref>фабрика-завод өйрәнчеклеге</ref> мәктәбенә керә. ФЗӨ мәктәбен тәмамлагач, заводта слесарь булып эшли. [[1930 ел]]да эшчеләр тормышыннан шигырьләр һәм җырлар язып, аларны завод газетасында бастыра башлый. 1932 елда Казанда беренче китабы басылып чыга. 1935 елда [[Мәскәү]]дә Луначарский исемендәге дәүләт театр институтының әдәби факультетында югары белем ала башлый. Бу вакытта ул [[Муса Җәлил]] эшләгән «Коммунист» газетасында үзенең шигырьләре, мәкаләләре белән актив катнаша. Гомумән, Мәскәүдә яшәп иҗат иткән татар әдипләре Муса Җәлил, [[Мәхмүд Максуд]], [[Мансур Крыймов]], [[Шәйхи Маннур]], [[Хатип Госман]] һәм башкалар белән аралаша. === Фольклор кабинеты === 1936 елда Татарстан Язучылар берлегендә инструктор, бер елдан соң [[Татарстан китап нәшрияты]]ның яшьләр-балалар әдәбияты секторы мөдире булып эшли. 1938 елдан 1941 елның июненә кадәр [[ТАССР]] Сәнгать эшләре идарәсенең музыкаль фольклор кабинетында фәнни эш белән шөгыльләнә. Бу елларда аңа композиторлар [[Александр Ключарев]] һәм [[Василий Виноградов]]лар белән эшләргә туры килә. Ул татар халык иҗаты әсәрләрен җыю буенча оештырылган беренче зур фольклор экспедицияләрендә катнаша. [[Актаныш]] һәм [[Минзәлә]] районнарында, [[Агыйдел]], [[Иртеш]] буйларында, [[Тобол]], [[Омск]], [[Томск]], [[Төмән]] төбәкләрендәге авылларда йөреп, күпләгән татар халык җырларын һәм әкиятләрен язып кайта. Соңыннан бу материаллар фольклор буенча чыгарылган җыентыкларга һәм фәнни басмаларга кертелә, 1989 елда исә авторның үз исеме белән чыккан «Иртешкә сәяхәт. Себердәге халкыбыз арасыннан җыйган әкиятләр, җырлар» дигән китабында бергә тупланып биреләләр<ref>[https://matbugat.ru/enc/sadri-mhmmt-679/ Мөхәммәт Садри // Әдипләребез: биобиблиографик белешмәлек. 2 томда. Төзүчеләре Р.Н.Даутов һәм Р.Ф.Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияте, 2009.]</ref>. === Сугыш еллары === [[Бөек Ватан сугышы]] башлангач, шагыйрь М.Садри фронтка китә. Сугышта Мөхәммәт Садри артиллерист-техник буларак хезмәт итә: автомашиналар белән снарядлар ташый, гвардия минометлары дивизионында артиллерия тәэминаты җитәкчесе була. Смоленск өлкәсендәге хәрәкәтләрдә, Ельня шәһәре өчен барган бәрелешләрдә, Наро-Фоминск шәһәрен һәм Мәскәүне саклау сугышларында катнаша. Каты контузия алып, берничә ай госпитальдә ята. 1943 елның октябрендә госпитальдә дәваланып чыкканнан соң, [[Беренче Украина фронты]]нда татар солдатлары өчен чыга торган «Ватан намусы өчен» газетасына хәрби хәбәрче-оештыручы итеп билгеләнә. Монда ул татар язучылары [[Риза Ишморат]], [[Гали Хуҗи]] һәм [[Госман Бакиров]]лар белән берлектә Украинаны һәм Польшаны азат итүдә, Алманиядәге сугышларда, Берлинны алуда һәм Праганы азат итүдә катнаша. Берлинга барып җитә һәм Рейхстаг диварында татарча язу калдыра<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-UzAZfSdQFE ТНВ-Татарстан телеканалында «Әдәби хәзинә» тапшыруының Мөхәммәт Садри турында чыгарылышы]</ref>. Батырлыгы өчен [[Кызыл Йолдыз ордены]], «Мәскәүне саклаган өчен», «Берлинны алган өчен», «Праганы азат иткән өчен» медальләре белән бүләкләнә. === Сугыштан соң === Хәрби хезмәттән кайткач, Мөхәммәт Садри башта ике ел [[Татарстан Язучылар берлеге]] идарәсенең җаваплы сәркатибе булып эшли. Аннары «[[Совет Татарстаны]]» газетасы редакциясендә башта хәбәрче булып эшли, аннары әдәбият-сәнгать бүлеген җитәкли. [[1956 ел]]дан башлап М. Садри һөнәри язучылыкка күчә һәм бары әдәби иҗат белән генә шөгыльләнә. [[1983 ел]]да РСФСРның атказанган мәдәният эшлеклесе дигән мактаулы исемгә лаек була. Мөхәммәт Садри [[1999 ел]]ның [[27 март]]ында Казан шәһәрендә вафат була. == Иҗат == [[Файл:Мөхәммәт Садри, Йөрәк тибүе. Инскрипт. 20.01.1957.jpg|сулда|мини|Мөхәммәт Садринең «Йөрәк тибүе» китабы. Титул битендә авторның яшь галим Зөфәр Рәмиевкә язылган автографы. 1957 елның 20 гыйнвары. Инскриптлы китап [[Татар китабы йорты]] китапханәсендә саклана]] Мөхәммәт Садри ФЗӨ мәктәбендә укыган елларда яза башлый. Беренче шигъри җыентыгы булган «Җыр башлана» исемле китабы [[1932 ел]]да дөнья күрә. Бу кечкенә җыентыкны 19 яшьлек шагыйрьнең шигырьләрен сайлап алып һәм эшкәртеп, [[Хәсән Туфан]] үзе төзи. Сүз башын исә [[Гомәр Гали]] яза. Шуннан соң Мөхәммәт Садриның «Җыр дәвам итә», «Совет Ватаны өчен», «Волга турында җыр», «Коммунарлар турында җыр», «Без җырлыйбыз», «Гүзәл яшьлек», «Көчлеләр җыры», «Җырлар», «Тантана», «Йөрәк тибүе» һәм башка күп санлы җыентыклары басылып чыга. Аның барысы 40 китабы дөнья күрә, җиде китабы рус теленә тәрҗемә ителеп басыла. Шагыйрь очерклар, аерым язучылар иҗаты турында тәнкыйть мәкаләләре дә яза, рус һәм башка халыклар әдәбияты вәкилләренең шигырьләрен татар теленә тәрҗемә итә. Бөек Ватан сугышы елларында сугышчан шигырьләр һәм җырлар иҗат итә. Бу елларда ул үзен очерклар остасы һәм хикәяче итеп тә таныта. Аның татар композиторлары тарафыннан көйгә салынган шигырьләре аеруча күп. Аның белән тандемда [[Салих Сәйдәшев]], [[Җәүдәт Фәйзи]], [[Нәҗип Җиһанов]], [[Александр Ключарев]], [[Шакир Мәҗитов]], [[Әнвәр Бакиров]], [[Мансур Мозаффаров]], [[Ренат Еникеев]] һәм башка композиторлар иҗат итә. Халыкта аның «Яз җыры», «Иделгә карап», «Син теләсәң», «Сайра, сандугач», «Гармунчы моңы», «Сабан туе җыры» кебек җырлары танылу ала. Мөхәммәт Садри әдәби тәрҗемә өлкәсендә уңышлы хезмәт итә. П.Ершовның ул тәрҗемә иткән «Канатлы ат» («Конек-Горбунок») поэма-әкияте берничә басмада дөнья күрә һәм татар балалары арасында киң популярлык казана. [[Александр Пушкин]], [[Владимир Маяковский]], [[Александр Твардовский]], [[Алексей Сурков]], [[Михаил Исаковский]] кебек рус шагыйрьләренең шигырьләрен татарчага тәрҗемә итә. == Хәтер == 2019 елның 20 маенда Казанда [[Себер тракты]] урамының Мөхәммәт Садри яшәгән 9/5 йорты диварына истәлек тактасы куелган <ref>[https://www.tatar-inform.ru/news/v-kazani-ustanovili-memorialnuyu-dosku-tatarskomu-poetu-frontoviku-muhamedu-sadri В Казани установили мемориальную доску татарскому поэту-фронтовику Мухамеду Садри] {{ref-ru}}</ref>. == Чыганаклар == * {{Китап|ел=1956|автор=Мөхәммәт Садри|исеме=Йөрәк тибүе|шәһәр=Казан|нәшрият=Таткнигоиздат. Матур әдәбият редакциясе|битләр ничек бар=351}} * {{Мәкалә|автор=Рифә Рахман|ссылка=https://kazanutlary.ru/news/tukaj-hem-tatar-edebiyaty/mkhmmt-sadri-minem-serlr-achyk-alar-sin-tylasa|башлык=Мөхәммәт Садри: «Минем серләр ачык алар, син тыңласаң|издание=Казан утлары}} == Искәрмәләр == {{reflist}} == Сылтамалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=-UzAZfSdQFE ТНВ-Татарстан телеканалында «Әдәби хәзинә» тапшыруының Мөхәммәт Садри турында чыгарылышы] * [https://shigriyat.ru/authors/mohammat-sadri/page1 Шигърият.ру порталында Мөхәммәт Садри шигырьләре]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://erlar.ru/taxonomy/term/119 «Татар җырлары» порталында М.Садри сүзләренә язылган җырлар] * [https://tatarica.org/tat/razdely/kultura/literatura/personalii/sadri-muhammed-habibullovich Tatarica.org татар энциклопедиясендә М. Садри турында мәкалә] {{DEFAULTSORT:Садри, Мөхәммәт}} [[Төркем:Татар шагыйрьләре]] [[Төркем:Фронтовик язучылар]] [[Төркем:Татар журналистлары]] 4z0dw1foj0x7kmi1hkmjmmq0bko3vy6 7 сентябрь 0 20213 5839061 5607127 2026-05-02T13:14:00Z ~2026-20951-15 60255 /* {{Туулар}} */ 5839061 wikitext text/x-wiki '''7 сентябрь''' — [[Милади тәкъвиме]]ндә тугызынчы айның җиденче көне. Ел ахырына кадәр 115 көн кала. {{Сентябрь тәкъвиме}} {{Шулай ук карагыз/Көн}} {{Тарихта бу көн}} =={{Бәйрәмнәр һәм вакыйгалар}}== ==={{Халыкара истәлекле период}}=== * Халыкара хәрби уенчыкны юк итү көне <small>({{lang-ru|[[:ru:Всемирный день уничтожения военной игрушки|Всемирный день уничтожения военной игрушки]]}})</small>. ==={{Илләр буенча бәйрәмнәр}}=== * {{AUS}} — юкка чыгу куркынычы янаган [[үсемлек]] һәм [[хайван]]нар [[төр (биология)|төрләре]] көне <small>({{lang-en|[[:en:Thylacine#.22Benjamin.22 and searches|National Threatened Species Day]]}})</small>. * {{Байрак/Бразилия}} [[Бразилия]] — [[бәйсезлек көне]] <small>({{lang-pt|[[:pt:Dia da Pátria|Dia da Pátria]]}}, [[1822 ел]])</small>. * {{Байрак/Мозамбик}} [[Мозамбик]] — [[җиңү бәйрәме|җиңү көне]] <small>({{lang-pt|[[:pt:Moçambique#Feriados|Dia da Vitória]]}})</small>. * {{PAK}} — [[Һава]] [[хәрби көчләр]]е көне <small>({{lang-en|[[:en:Air Force Day (Pakistan)|Pakistan Air Force Day]]}}, [[1971 ел]]дан бирле)</small>. ==={{Һөнәри һәм җәмгыяви бәйрәмнәр}}=== * {{ARG}}<ref>http://es.wikipedia.org/wiki/7_de_septiembre#Celebraciones</ref>: ** [[металлургия|металлург]] көне <small>({{lang-es|[http://www.dia-de.com/metarlugico/ Día del Metalúrgico]}})</small>, ** [[ботаника]] көне <small>({{lang-es|[http://www.alihuen.org.ar/efemerides/7-de-septiembre-dia-nacional-de-la-botanica.html Día de la Botánica]}})</small>. * {{UKR}} — хәрби разведка көне <small>({{lang-uk|[http://archive.is/SnTD7 День воєнної розвідки України]}}/{{lang-ru|[http://www.work.ua/holidays/169/ День военного разведчика]}})</small>.<ref name="ru.wikipedia.org">http://ru.wikipedia.org/wiki/7_сентября#.D0.9F.D1.80.D0.B0.D0.B7.D0.B4.D0.BD.D0.B8.D0.BA.D0.B8</ref>,<ref name="uk.wikipedia.org">http://uk.wikipedia.org/wiki/7_вересня#.D0.9D.D0.B0.D1.86.D1.96.D0.BE.D0.BD.D0.B0.D0.BB.D1.8C.D0.BD.D1.96</ref> ==== Өлкә ==== * {{BRA}}ның {{Минас-Жерайс штаты байрагы}} [[File:Brasaoitabirito.png|20px]] [[Итабирито]] ''<small>([[:pt:Itabirito|pt]])</small>'' муниципалитеты көне <small>({{lang-pt|[http://www.itabirito.mg.gov.br/nossaCidade-historia Feriado Municipal]}})</small> * {{ITA}}ның {{Тоскана регионы байрагы}} административ үзәге һәм {{Флоренция провинциясе байрагы}} [[башкала]]сы булган {{Флоренция гербы}} [[шәһәр]]ендә ''Рификолона (Rificolona)'' җирле [[фольклор]] [[бәйрәм]]е <small>({{lang-it|[[:it:Festa della Rificolona|Festa della Rificolona]]}})</small>. * {{PRT}}ның<ref>http://pt.wikipedia.org/wiki/7_de_setembro#Portugal</ref>: ** ''Үзәк регионы''ның ''Коимбра округы''на кергән {{Арганил гербы}} шәһәре көне (1114 ел). ** ''Алентежу регионы''ның ''Эвора округы''на кергән {{Вендаш-Новаш гербы}} шәһәре көне (1962 ел). ** ''Алгарве регионы''ның ''Фару округы'' үзәге булган {{Фару гербы}} шәһәре көне (1266 ел). == {{Вакыйгалар}} == * [[1812 ел|1812]] — Мәшһүр [[Бородино сугышы]] башлана. * [[1822 ел|1822]] — {{BRA}} {{PRT}}дән бәйсезлеген игълан итә. * [[1926 ел|1926]] — {{ESP}} [[Милләтләр Лигасы]]ннан чыга. * [[1940 ел|1940]] — 50 төн дәвам иткән {{Лондон гербы}} бомбардировкасы башлана. == {{Туулар}} == {{Шулай ук карагыз|:Төркем:7 сентябрь көнне туганнар}} * [[1533 ел|1533]] — [[Елизавета I патшабикә|Елизавета I]], {{ENG}} һәм {{IRL}} патшабикәсе. * [[1707 ел|1707]] — [[Бюффон]], [[французлар|француз]] натуралисты, биолог, язучы. * [[1742 ел|1742]] — [[Александр Аблесимов]], [[рус теле|рус]] язучысы. * [[1870 ел|1870]] — [[Александр Куприн]], рус язучысы, драматург. * [[1915 ел|1915]] — [[Кийоси Ито]], япон математигы. * [[1918 ел|1918]] — [[Якуп Колмый]], башкорт язучысы, журналист. * [[1920 ел|1920]] — [[Шәмил Рәхмәтуллин]], совет сугышчысы, [[Советлар Берлеге каһарманы]]. * [[1936 ел|1936]] — [[Әлфия Заһидуллина]], җырчы (сопрано), педагог. * [[1950 ел|1950]] — [[Фәрхәт Мостафин]], [[Грек-рим көрәше]] буенча дөнья чемпионы. * [[1951 ел|1951]] — [[Фирдәвис Ханов]], архитектор. * [[1958 ел|1958]] — [[Рәфига Усманова]], шагыйрә һәм журналист. * [[1959 ел|1959]] — [[Салават Исхаков (1959)|Салават Исхаков]], тарихчы. * [[1968 ел|1968]] — [[Фәрид Мифтахов]], эшмәкәр, иганәче һәм җәмәгать эшлеклесе. * [[1971 ел|1971]] — [[Оскар Усманов]], композитор һәм аранжировкачы. * [[1980 ел|1980]] — [[Нигәр Җамал]], [[Азәрбайҗан]] җырчысы. * [[2006 ел|2006]] — [[Али Ильясов]], спортчы ([[грек-рим көрәше]]). == {{Вафатлар}} == {{Шулай ук карагыз|:Төркем:7 сентябрь көнне вафатлар}} * [[1907 ел|1907]] — [[Франсуа Арман Сюлли-Прюдом]], француз шагыйре, [[әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе]]нең беренче лауреаты. * [[1956 ел|1956]] — [[Отто Шмидт]], математика, астрономия һәм геофизика галиме, [[Памир]]ны һәм [[Арктика]]ны тикшерүче. * [[1983 ел|1983]] — [[Тимербәк Дәүләтшин]], татар тарихчысы, юрист. * [[1985 ел|1985]] — [[Абдрахман Кумысников]], балет артисты, балетмейстер, педагог. * [[2014 ел|2014]] — [[Наил Заһиров]], [[инженер]]-[[геология|геолог]] (тау эше), профессор. =={{Дини бәйрәмнәр}}== ===={{Исем бәйрәмнәре}}==== == Шулай ук карагыз == {{commonscat|7 September}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Тәкъвим}} [[Төркем:Ел көннәре]] [[Төркем:7 сентябрь]] fk2e9ficr5znovb4lopahp1m0u4pdjy Мәүла Колый 0 22873 5839174 4111177 2026-05-03T08:05:07Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839174 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Мәүла Колый | рәсем = | рәсем_зурлыгы = | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = | һөнәр = шагыйрь | туу датасы = | туу җире = | гражданлык = | милләт = | үлем датасы = | үлем җире = | әти = | әни = | ир = | хатын = | балалар = | бүләк һәм премияләр = | сайт = | башка мәгълүмат = }} '''Мәүла Колый''' (''Меллагол'') — күренекле [[татарлар|татар]] әдибе, [[XVII гасыр|XVII йөзнең]] икенче яртысында иҗат иткән. Урта гасырның күп кенә әдипләре кебек үк, Мәүла Колыйның да яшәгән еллары төгәл билгеле түгел. Бер шигырендә үзе әйткәнчә, ул [[XVII йөз]]нең 70 елларында [[Болгар]] тирәләрендә яшәгән булып чыга. «Мәүла Колый» — әдипнең кушаматы. Бер кулъязмадагы шигырендә автор үзен «Меллагол» дип тә атый. Шагыйрь [[мәрсия]] эчтәлегендәге бер хикмәтен остазы Мелла Мамайга багышлый. Шигырьдә авторның бу олуг затка карата хөрмәт хисләре белдерелә, мәрхүмнең кылган кайбер эш-гамәлләре мактала. Әсәрдән Мелла Мамайның гаять диндар, укымышлы булуы («Гыйлем, хикмәт мәктүпханә»ләр, астанәләр, ягъни гыйбадәтханәләр төзетүе) аңлашыла. «Аның — туган йире шәһре Казан мәкам ирде»,— ди автор. Мелла Мамай — үз дәверенең күренекле суфие, күп дәрвишләрнең, шул исәптән Мәүла Колыйның да рухи җитәкчесе булган. Автор бу хөрмәтле затның хаҗга баруын, кайтышлый вафат булуын искәртә. Мелла Мамайның мөхтәрәм кеше булуы башка чыганаклар белән дә раслана. [[Степан Разин]] Казан [[татарлар]]ына мөрәҗәгатендә аның исемен дә телгә ала. Димәк, әле [[1670 ел]]ларда Мелла Мамай исән булган. Бу факт та Мәүла Колыйның XVII йөзнең икенче яртысында иҗат итүен раслый. Аерым исбатлаулар буенча, Мәүла Колыйның чын исеме — '''Бәйрәмгали Колыев''' (''Бимкә суфи''). Ул тумышы белән хәзерге Питрәч районындагы Чыты авылыннан. Казан төбәгендә укый. 70 нче елларда шагыйрь бер төркем татар крестьяннары белән [[Биләр]] тирәләренә күчеп утыра. Әмма [[Петр I]] фәрманы белән [[1699 ел]]да аларны яшәгән җирләреннән куып җибәрәләр. Бирегә рус стрелецлары китереп утыртыла. Мәүла Колый исә [[Шушма]] буендагы [[Иске Иштирәк]] авылына (хәзерге [[Лениногорск районы]]) күченеп килә. Димәк, шагыйрь [[XVII гасыр]] азакларында — [[XVIII гасыр|XVIII йөз]] башларында исән була. == Чыганаклар == * Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. [[Хатыйп Миңнегулов|Х. Миңнегулов]], Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов. == Сылтамалар == * [http://kitaphane.tatar.ru/rus/file/pub/pub_26789.doc Мәүла Колый шигырьләрен йөкләп уку]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://shigriyat.ru/authors/maulya_kolyi/page1 «Рәхман изем остаз капугын ачмыш иркән...»]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://adiplar.narod.ru/kolij2.htm Мәүла Колый турында Раиф Мәрданов]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Колый, Мәүла}} [[Төркем:Татар шагыйрьләре]] eswtns0sur1hhfs0m63x48rgemzga58 АКШ президенты 0 25425 5839087 5523801 2026-05-02T15:40:10Z Boja02 26369 /* */ 5839087 wikitext text/x-wiki [[Файл:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|right|200px|thumb|АКШ президенты мөһере]] '''Америка Кушма Штатлары президенты''' ({{lang-en|President of the United States}}) — [[АКШ]] башлыгы, илнең иң югары сәясәт хезмәткәре, АКШ Армиясе һәм Флоты җитәкчесе. [[АКШ Конгрессы]] кабул иткән кануннарга вето хокукына ия. Вазифа [[1787 ел]]да кабул ителгән [[АКШ Конституциясе]] белән кертелә. АКШның беренче президенты — [[Джордж Вашингтон]]. Ул әлеге вазифага [[1789 ел]]да керешә. Илнең гамәлдәге президенты — [[Дональд Трамп]]. * [[1862 ел]]ның [[22 сентябрь|22 сентябрендә]] — '''АКШ президенты''' [[Авраам Линкольн]] [[негр]]-колларны азат итү турында игълан итә. == Намзәтләргә таләпләр == Президентка намзәт булып фәкать 35 яшьтән өлкәнрәк булган, [[АКШ]]та кимендә 14 ел яшәгән [[АКШ]] ватандашы була ала. Сайлау вакытына иң яшь президент [[Рональд Рейган]] була (ул 69 яшендә сайлана). Иң яше исә [[Теодор Рузвельт]] була (42 яшь). [[1951 ел]]да Конституциягә кабул ителгән төзәтмәләр буенча бер үк кеше иң күбе 2 тапкыр президент була ала. == Фотосурәтләр == <gallery> Image:Washington (3).jpg|[[Джордж Вашингтон]] Image:John Singer Sargent - Theodore Roosevelt - Google Art Project.jpg|[[Теодор Рузвельт]] Image:John F. Kennedy, White House color photo portrait.jpg|[[Джон Кеннеди]] Image:Official portrait of Barack Obama.jpg|[[Барак Обама]] </gallery> == Шулай ук карагыз == * [[АКШ президентлары исемлеге]] == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр }} == Сылтамалар == * [http://www.whitehouse.gov/administration/president-obama/ АКШ президенты рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621233700/http://www.whitehouse.gov/administration/president-obama |date=2013-06-21 }} {{ref-en}} [[Төркем:АКШ президентлары|*]] [[Төркем:АКШ дәүләт төзелеше]] [[co:Presidenti di i Stati Uniti d'America]] [[da:Amerikanske præsidenter]] [[gl:Presidentes dos Estados Unidos de América]] [[id:Daftar Presiden Amerika Serikat]] [[ml:അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളുടെ പ്രസിഡണ്ടുമാരുടെ പട്ടിക]] [[nrm:Président d's Êtats Unnis]] [[scn:Prisidenti dî Stati Uniti]] itvafu6mi17xghsa6dqjw5arsyowdoh Мәрсиннәр 0 28161 5839170 4402897 2026-05-03T07:36:54Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839170 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Мәрсиннәр | image file = Acipenser_oxyrhynchus.jpg | regnum = Хайваннар | phylum = [[Хордалылар]] | subphylum = [[Умырткалылар]] | superdivisio = [[Балыклар]] | classis = [[Сөякле балыклар]] | ordo = [[Мәрсинсыманнар]] | familia = [[Мәрсин балыклар]] | genus = '''Мәрсиннәр''' | latin = {{btname|Acipenser| ([[Карл Линней|Linnaeus]], [[1758 ел|1758]])}} | itis = 161065 | ncbi = 7901 | wikispecies = Acipenser | commons = Acipenser | range legend = }} {{Портал|Балыклар|Зоология}} '''Мәрсиннәр''' ({{lang-la|Acipenser}}, {{lang-ru|Осетры́}}) — мәрсинсыманнар отрядының [[мәрсинлеләр|мәрсин балыклар]] семьялыгыннан булган ыру. озынча, тукмактай гәүдәле узгынчы, ярымузгынчы балыклар; ау объекты. Татар диалектларында шулай ук '''әситерләр''', '''әчтерләр''', '''әчүтрәләр''', '''катыргак''' (вак балыклар), '''тогы''', '''үчүтер''' дигән атамалар да очрый.<ref>Балык атамаларының татарча-русча-латинча аңлатмалы сүзлеге, 2019</ref> == Гомуми мәгълүмат == [[Төче су]]да яшиләр. Тән озынлыгы — 6 метрга (Атлантика мәрсине һәм ак мәрсин), авырлыгы 816 килограммга кадәр (ак мәрсин). Барлыгы 17 төр бар<ref name="FishBase">{{Cite web |url=http://www.fishbase.org/identification/SpeciesList.php?genus=Acipenser |title=FishBase: ''Acipenser'' |access-date=2022-10-28|archive-date=2013-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130902011707/http://www.fishbase.org/identification/SpeciesList.php?genus=Acipenser |deadlink=no }}</ref>. Бу төрләрнең күпчелеге — узгынчы балыклар: язын диңгезләрдән елгаларга уылдык чәчәр өчен йөзеп килә. Кайбер төрләре елгаларда кышлый. Кайберләре төче суда гына яши: я елгаларда йөзә, я күлләрдә йөзеп, уылдык чәчәр өчен генә елгаларга йөзеп чыга. Мәрсиннәрне күбесенчә [[Каспий диңгезе|Каспий]], [[Азак диңгезе|Азак]], [[Кара диңгез]]ләреннән һәм алар белән тоташкан елгалардан тоталар. Шул ук ыругка караган [[Чөгә балыгы|чөгә балыгы]] ({{lang-ru|стерлядь}}) Балтыйк, Ак, Баренц, Карск, Каспий, Кара һәм Азов диңгезләре бассейннарында таралган (Идел һәм Камада аеруча күп). Мәрсиннәр гадәттә су төбендә йөзә, башка балыклар, моллюсклар, чуалчаннар белән туклана. Бер үрчемдә берничә миллион уылдык чыга. Уылдыкның авырлыгы балык авырлыгының 25% кадәр җитәргә мөмкин. Уылдыкның күп булуына карамастан, балык тоту касебе контрольдән чыкканга күрә, мәрсиннәрнең күп кенә төрләренең юкка чыгу ихтималлыгы зур. == Балык тоту касебе == Балыкчылык өлкәсендә әлеге балыклар аеруча кыйммәтле. Тәмле һәм шактый кыйммәтле иттән тыш, мәрсиннәрдән күп уылдык, йөзү куыгы (куыктан балык җилеме ясыйлар) һәм сырт пластинкасы (хорда) чыгарыла. Мәрсиннәрнең күпчелек төре Россия елгаларында һәм сулыкларында яши. XX гасыр башында дөньдагы бар мәрсиннәрнең 90 % Россия империясендә (башлыча Каспий диңгезендә) тотылган. XXI гасыр башыннан бирле Россиядә мәрсиннәрнең теләсә нинди төрләрен тоту тыела. Кайбер төрләре [[Кызыл китап]]ка, шул исәптән Татарстан Республикасының Кызыл китабына, кертелгән. == Төрләре == Мәрсиннәр ({{lang-la|Acipenser}}) ыругы 17 заманча төрдән<ref name="FishBase2">{{Cite web|url=http://www.fishbase.org/identification/SpeciesList.php?genus=Acipenser|title=FishBase: ''Acipenser''|access-date=2022-10-28|archive-date=2013-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130902011707/http://www.fishbase.org/identification/SpeciesList.php?genus=Acipenser|deadlink=no}}</ref> һәм берничә казылма төрдән тора. ==== Заманча төрләре: ==== * {{bt-latrus|Acipenser baerii|Себер мәрсине|aut=[[Brandt]], 1869}} * {{bt-latrus|Acipenser brevirostrum|Җәенке борынлы мәрсин|aut=[[Lesueur]], 1818}} * {{bt-latrus|Acipenser dabryanus|Корея мәрсине|aut=}} * {{bt-latrus|Acipenser fulvescens|күл мәрсине|aut=}} * {{bt-latrus|Acipenser gueldenstaedtii|рус мәрсине|aut=}} * {{bt-latrus|Acipenser medirostris|Яшел мәрсин|aut=}} * {{bt-latrus|Acipenser mikadoi|Сахалин мәрсине|aut=}} * {{bt-latrus|Acipenser naccarii|Әдрән мәрсине|aut=}} * {{bt-latrus|Acipenser nudiventris|Укборын ({{lang-ru|шип}})}} * {{bt-latrus|Acipenser oxyrinchus|Америка атлантик мәрсине|aut=[[Mitchill]], 1815}} * {{bt-latrus|Acipenser persicus|Фарсы мәрсине|aut=}} * {{bt-latrus|Acipenser ruthenus|Чөгә балыгы ({{lang-ru|стерлядь}})|aut=[[Linnaeus]], 1758}} * {{bt-latrus|Acipenser schrenckii|Амур мәрсине|aut=}} * {{bt-latrus|Acipenser sinensis|Кытай мәрсине|aut=}} * {{bt-latrus|Acipenser stellatus|Орчыкбалык ({{lang-ru|севрюга}})|aut=}} * {{bt-latrus|Acipenser sturio|Атлантика мәрсине|aut=[[Linnaeus]], 1758}} * {{bt-latrus|Acipenser transmontanus|Ак мәрсин|aut=}} ==== Казылма төрләре: ==== * ''[[:ru:Acipenser_albertensis|Acipenser albertensis]]'' {{вымер}} — 83,5—61,7 млн ел элек яшәгән<ref>[http://paleodb.org/cgi-bin/bridge.pl?a=checkTaxonInfo&taxon_no=67749&is_real_user=1 The Paleobiology Database: ''Acipenser albertensis'']{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''[[:ru:Acipenser_amnisinferos|Acipenser amnisinferos]]'' {{вымер}} — Төньяк Америкада акбур чоры ахырында яшәгән<ref name="Hilton2022">{{статья|автор=Hilton E. J., Grande L.|заглавие=Late Cretaceous sturgeons (Acipenseridae) from North America, with two new species from the Tanis site in the Hell Creek Formation of North Dakota|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/late-cretaceous-sturgeons-acipenseridae-from-north-america-with-two-new-species-from-the-tanis-site-in-the-hell-creek-formation-of-north-dakota/0D5838149405C8798B8F3164CEBD3650|издание=Journal of Paleontology|год=2022|том=First View|выпуск=|страницы=1—29|doi=10.1017/jpa.2022.81|язык=en|archivedate=2022-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221015015417/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/late-cretaceous-sturgeons-acipenseridae-from-north-america-with-two-new-species-from-the-tanis-site-in-the-hell-creek-formation-of-north-dakota/0D5838149405C8798B8F3164CEBD3650}}</ref> * ''[[:ru:Acipenser_eruciferus|Acipenser eruciferus]]'' {{вымер}} — 83,5—65,5 млн ел элек яшәгән<ref>[http://paleodb.org/cgi-bin/bridge.pl?a=checkTaxonInfo&taxon_no=67748&is_real_user=1 The Paleobiology Database: ''Acipenser eruciferus'']{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''[[:ru:Acipenser_molassicus|Acipenser molassicus]]'' {{вымер}} * ''[[:ru:Acipenser_ornatus|Acipenser ornatus]]'' {{вымер}}<ref>[http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=550552 ''Acipenser ornatus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017151152/http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=550552 |date=2011-10-17 }} на сайте [[ITIS]]{{ref-en}}</ref> * ''[[:ru:Acipenser_praeparatorum|Acipenser praeparatorum]]'' {{вымер}} — Төньяк Америкада акбур чоры ахырында яшәгән<ref name="Hilton20222">{{статья|автор=Hilton E. J., Grande L.|заглавие=Late Cretaceous sturgeons (Acipenseridae) from North America, with two new species from the Tanis site in the Hell Creek Formation of North Dakota|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/late-cretaceous-sturgeons-acipenseridae-from-north-america-with-two-new-species-from-the-tanis-site-in-the-hell-creek-formation-of-north-dakota/0D5838149405C8798B8F3164CEBD3650|издание=Journal of Paleontology|год=2022|том=First View|выпуск=|страницы=1—29|doi=10.1017/jpa.2022.81|язык=en|archivedate=2022-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221015015417/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/late-cretaceous-sturgeons-acipenseridae-from-north-america-with-two-new-species-from-the-tanis-site-in-the-hell-creek-formation-of-north-dakota/0D5838149405C8798B8F3164CEBD3650}}</ref> * ''[[:ru:Acipenser_toliapicus|Acipenser toliapicus]]'' {{вымер}} — Европада һәм Азиянең төньягында<ref>[http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=550556 ''Acipenser toliapicus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017151129/http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=550556 |date=2011-10-17 }} на сайте [[ITIS]]{{ref-en}}</ref> 48,6—40,4 млн ел элек яшәгән<ref>[http://paleodb.org/cgi-bin/bridge.pl?a=checkTaxonInfo&taxon_no=93694&is_real_user=1 The Paleobiology Database: ''Acipenser toliapicus'']{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''[[:ru:Acipenser_tuberculosus|Acipenser tuberculosus]]'' {{вымер}} == Шулай ук карагыз == {{Навигация|Викиҗыентык=Acipenser}} * [[Мәрсинсыманнар]] {{Rq|stub}} [[Төркем:Мәрсиннәр]] [[Төркем:Балыклар]] [[de:Störe]] ldmctn2qx4j632yi5sqju39z3l1odet Джозеф Байден 0 36854 5839085 4451985 2026-05-02T15:37:29Z Boja02 26369 /* */ 5839085 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт эшлеклесе | исем = Джо Байден | тулы исем = {{lang-en|Joseph Robinette Biden, Jr.}} | рәсем = Joe Biden presidential portrait.jpg | киңлек = 200px | титул = [[АКШ]] президенты | байрак = Seal Of The President Of The United States Of America.svg | чорбаш1 = [[2021 ел]]ның [[20 гыйнвар]]ы | чоразак1 =[[2025 ел]]ның [[20 гыйнвар]]ы | аңа кадәр1 = [[Дональд Трамп]] | дәвамчысы1 =[[Дональд Трамп]] | титул2 = АКШ вице-президенты | байрак2 = | тәртип2 = 47нче | чорбаш2 = [[2009 ел]] | чоразак2 = [[2017 ел]] | президент_2 = [[Барак Обама]] | аңа кадәр2 = [[Дик Чейни]] | дәвамчысы2 = [[Майк Пенс]] | титул3 = АКШ Сенатының тышкы сәясәт комитеты рәисе | тәртип3 = | байрак3 = | президент_3 = | чорбаш3 = [[2007 ел]] | чоразак3 = [[2009 ел]] | аңа кадәр3 = [[Ричард Лугар]] | дәвамчысы3 = [[Джон Керри]] | хезмәт еллары = | иялек = {{АКШ}} | дин = [[Католиклык]] | фирка = [[АКШның Демократик фиркасе|АКШ Демократик партиясе]] | белем = [[Делавэр университеты]]<br>[[Сиракуз университеты]] | туу датасы = 20.11.1942 | туу урыны = {{туу урыны|АКШ|АКШта}}, [[Пенсильвания]], [[Скрентон (Пенсильвания)|Скрантон]] | үлем датасы = | үлем урыны = | әти = Джозеф Робинетт өлкән-Байден | әни = Кэтрин Юджиния Финнеган | ир = | хатын = [[Нелия Хантер]]<small>(1966—1972; вафат)</small><br>[[Джилл Джейкобс]] <small>(1977 елдан)</small> | балалары = '''уллары''': Джозеф һәм Роберт Хантер <br />'''кызлары''': Наоми Кристина һәм Эшли Блэйзер | сайт = | Commons = |signature=Joe Biden Presidential Signature.svg}} '''Джо́зеф Робине́тт Ба́йден''' яки '''Джо Байден''' ({{lang-en|Joseph Robinette (Joe) Biden, Jr.}}) — [[АКШ]] сәясәтчесе, [[АКШның Демократик фиркасе|Демократик фирка]] әгъзасы, {{байрак|АКШ}} илнең [[АКШ президентлары исемлеге|46-нчы президенты]] (2021 елның 20 гыйнварыннан – 2021 елның 20 гыйнварыннан), [[АКШ вице-президентлары|47 нче вице-президенты]]. Вице-президент вазифасына ул [[Барак Обама]] белән бергә [[2009 ел]]ның [[20 гыйнвар]]ына керешә<ref>[http://www.azatliq.org/content/article/1372507.html Обама “җаваплылык чорын” игълан итте]</ref>. Моңа кадәр ул [[АКШ Конгрессы]] сенаторы иде. == Тормыш юлы == [[1942 ел]]ның [[20 ноябрь|20 ноябрендә]] [[Пенсильвания]] штатының [[Скрантон]] шәһәрендә туа. Католик гаиләдә дүрт баланың берсе була. Балачакта тотлыгудан интегә, "сыйныфта барысы алдында укырга кирәк булса, яки кызны очрашуга чакырганда мин моны эшли алмый идем", дип искә ала ул <ref>[https://www.azatliq.org/a/30940908.html Джо Байден турында җиде факт]</ref>. Соңыннан тотлыгуны җиңеп чыга, аерым алганда, ул көзге алдыннан шигърият укый. Балачактан хәмергә тискәре карый, үзе сөйләгәнчә, аның гаиләсендә эчүчеләр күп булган <ref>[https://www.nytimes.com/2008/10/24/us/politics/24biden.html Father’s Tough Life an Inspiration for Biden]</ref>. Делавэр университетында укый, 1965 елда тарих һәм сәясәт белеменнән бакалавр дәрәҗәсен ала. Аннан соң Сиракьюс университетында хокук буенча белем ала, [[1968 ел]]да хокук белеме буенча докторлык диссертациясен яклый. 30 яшендә, [[1973 ел]]да сенатор булып сайлана, ил тарихында иң яшь сенаторларның берсе була. Конгресста ул [[2009 ел]]га кадәр даими рәвештә эшли. 1987-1995 елларда Сенатта хөкем итү комитетын җитәкли, соңыннан өч тапкыр Сенатның халыкара элемтәләр комитеты башлыгы була. 1979 һәм 1988 елларда Совет хакимияте чакыруы белән ике тапкыр Мәскәүгә бара. [[2008 ел]]да демократлар праймеризында АКШ президенты вазифасы өчен көрәшеп карый, ләкин сайлау алды узыштан тиз чыга, [[Барак Обама]] җиңгәч, ул аңа вице-президент урынын тәкъдим итә. [[2009 ел]]ның [[20 гыйнвар]]ына вице-президент буларак ант китерә. Вице-президентлык вазифасында актив рәвештә тышкы сәясәт белән шөгыльләнә<ref>[http://www.azatliq.org/content/news/1978779.html АКШ вице-президенты якын көнчыгышта]</ref><ref>[http://www.azatliq.org/content/news/1937625.html АКШ вице-президенты сайлау алды низагын чишү өчен Гыйракка барды]</ref><ref>[http://www.azatliq.org/content/article/1862660.html Байден Европаны тынычландыра алдымы?]</ref><ref>[http://www.azatliq.org/content/article/1857691.html АКШ тарафдар илләрен тынычландыра]</ref><ref>[http://www.azatliq.org/content/Biden/1736737.html Байденның Косовога тарихи сәфәре ]</ref>. [[2011 ел]]ның мартында, [[Россия]]гә сәфәре вакытында, [[Равил Гайнетдин]] белән очрашты<ref>[http://www.azatliq.org/content/article/2334013.html Равил Гайнетдин Джозеф Байден белән очрашты]</ref>. [[2020]] елда Демократик фирканең алдан сайлауларында (праймеризда) җиңеп, АКШ президенты постына нәмзәт итеп тәкъдим ителә (''сайлау кампаниясендә вице-президент постына нәмзәт [[АКШ сенаты|сенатор]] [[Камала Харрис]] белән тандем ясый''), аның төп көндәше Республика фиркасенең вәкиле гамәлдәге президент [[Дональд Трамп]] (''сайлау кампаниясендә вице-президент постына нәмзәт гамәлдәге АКШ вице-президенты [[Майк Пенс]] белән тандем ясый'') була. [[2020]] елның президент сайлауларында [[Donald Tramp|Дональд Трампны]] җиңә, АКШның 46нчы президенты булып сайлана. Сайлауда ул АКШ тарихында иң күп сайлаучы тавышын казана (81,2 млн тавыш). 2021 елның 20 гыйнварында президент вазифасына ант итә, тарихка ул илнең иң өлкән президенты буларак керә. == Шәхси тормышы == [[1966 ел]]да Байден көллияттә бергән укыган Нелия Һантерга өйләнә, аларның өч баласы туа: Бо һәм Һантер исемле уллары һәм Наоми исемле кызы. [[1972 ел]]да Байден гаиләсе юл казасына эләгә, аның тормыш иптәше һәм 13 айлык Наоми һәлак була.Ул чакта сенатор булып сайланган гына Байден улларын күрер өчен көн саен Вашингтоннан Уилмингтон шәһәренә поезд белән кайтып йөри, бу якынча 180 чакрым озынлыктагы юл. [[1975 ел]]да Байден инглиз теле укытучысы [[Джилл Трейси Якобс]] белән таныша һәм ике елдан соң аңа өйләнә. [[1981 ел]]да аларның Эшли исемле кызлары туа. [[2015 ел]]да аның улы Бо баш миендәге [[яман шеш]]тән үлә. == Искәрмәләр == <small>{{Искәрмәләр}}</small> == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} * [http://biden.senate.gov/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090305003040/http://biden.senate.gov/ |date=2009-03-05 }} {{ref-en}} * [https://www.azatliq.org/a/30940908.html Джо Байден турында җиде факт] Азатлык радиосы. 20 ноябрь 2020 == Шулай ук карагыз == {{Гамәлдәге хөкүмәт башлыклары}} {{start box}} {{succession box|title=[[АКШ президенты]]|before=[[Дональд Трамп]]|after=|years=[[2021 ел]]ның [[20 гыйнвар]]ыннан}} {{end box}} {{АКШ президентлары}} {{G7 лидерлары}}{{Зур егермелек илләре башлыклары}} {{DEFAULTSORT:Байден, Джозеф}} [[Төркем:АКШ демократлары]] [[Төркем:АКШ сенаторлары]] [[Төркем:АКШ вице-президентлары]] [[Төркем:Барак Обама кабинеты]] [[Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре]] [[Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре]] [[Төркем:АКШ президентлары]] dp3i4yaf4442gw04erlkgebqw0tmzrt Выгороженный Ключ 0 39186 5839060 4861064 2026-05-02T13:11:09Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5839060 wikitext text/x-wiki {{ТП |халәт = авыл |татар исеме = Выгороженный Ключ |чын исем = Выгороженный Ключ |ил = Россия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(17800)_region:RU |CoordScale = 250000 |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы =300 |төбәк харитасы зурлыгы =300 |район харитасы зурлыгы =250 |төбәк төре = Республика |төбәк = Татарстан |төбәк җәдвәлдә = Татарстан |район төре = муниципаль район |район = Түбән Кама районы |район җәдвәлдә= |җәмгыять төре= |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = 1920-еллар |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = dfb — дымлы континенталь |рәсми тел = |халык саны = 10 |исәп елы = 2002 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать кушагы = +3 |DST = |телефон коды = |почта индексы = 423587 |почта индекслары = |автомобиль коды = 16, 116 |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле2 = |сайт теле3 = |сайт теле4 = |сайт теле5 = |add1n = |add1 = |add2n = Русча [[топоним]]ы |add2 = Выгороженный Ключ |add3n = |add3 = | add3n = ОКАТО | add3 = 92244000027 | add4n = ОКТМО | add4 = 92644423106 }} '''Выгороженный Ключ''' — [[Татарстан Республикасы]]ның [[Түбән Кама районы]]ндагы авыл. == Географиясе == Выгороженный Ключ Татарстанның башкаласы [[Казан]]нан көньяк-көнчыгышка таба 162 чакрым, ә район үзәге Түбән Камадан көньяк-көнбатышка таба 29 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Тарих == [[1920-еллар]]да нигезләнгән. == Демография == {| class='standard' style='text-align: center;' width=60% | colspan=8 | Халык саны |- class='shadow' |[[1926 ел|1926]] |[[1949 ел|1949]] |[[1958 ел|1958]] |[[1970 ел|1970]] |[[1979 ел|1979]] |[[1989 ел|1989]] |[[2002 ел|2002]] |[[2010 ел|2010]] |- |99 |130 |106 |56 |27 |4 |10 | |} Төп милләтләр ([[1989 ел]]гы җанисәп буенча): [[руслар]]. 2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 14 кеше яши<ref name=16t>[https://16.rosstat.gov.ru/vpn2020 Дәүләт статистикасы Федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча территориаль органы.]</ref>, шул исәптән: [[татарлар]] — 71,43%, шул исәптән [[керәшен татарлары]] — 21,43%, [[урыслар]] — 21,43%, [[чуашлар]] — 7,14%<ref name=16t />. == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q4128795. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Климат == {{temperatura12-y-cyrillic|-11.1|-10.9|-5.7|4.4|13.4|18.7|20.4|17.7|12.1|4.3|-4.9|-10.3|4.0}} Климат уртача континенталь. [[Кёппен климатлар классификация|Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе]] буенча климатның коды: Dfb<ref>[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/present.htm#data World Map of the Köppen-Geiger climate classification, Institute for Veterinary Public Health, University of Veterinary Medicine Vienna]</ref>. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.<ref>[http://www.retscreen.net NASA Surface meteorology and Solar Energy Data Set, RETScreen International]</ref> == Искәрмәләр == {{Reflist}} == Чыганаклар == * Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ. {{Түбән Кама районы}} lpwj5dsy2j7n0zwpxkw9ojp0k0eob0a Уфа дәүләт нефть техника университеты 0 43273 5839109 5516986 2026-05-02T17:14:30Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5839109 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''{{Label|Q4479105|lang=tt}}''' ({{lang-ru|{{Label|Q4479105|lang=ru}}}}, {{lang-en|{{Label|Q4479105|lang=en}}}}) — [[Уфа]]дагы дәрәҗәле техник [[югары уку йорты]], Россиянең төбәк терәк университеты. ==Тарихи мәгълүмат== Университетның тарихы 1941 елда [[Мәскәү]]дән И. Губкин исемендәге нефть институтының Уфага эвакуацияләнеп, 1943 елда аның Башкортстандагы филиалы ачылудан башлана. 1948 елдан аерым уку йорты буларак эшли башлый.<br/> 1994 елда институт университет статусына ия була. Традицион белем бирү алымнары баетыла, укыту-лаборатор корпус мәйданнары зурая. <br/> Бүген УДНТУда Русиянең 46 төбәгеннән һәм 28 илдән барлыгы 16 меңнән күбрәк студент һәм аспирант белем ала. Диплом алган белгечләрнең 90 проценты эшкә юллама буенча урнаша. ==Факультетлар== * тау-нефть факультеты * җитештерү процессларын автоматлаштыру факультеты * механика факультеты * үткәргеч торбалар факультеты * гуманитар факультет * технология факультеты * архитектура-төзелеш факультеты * читтән торып уку факультеты * икътисад факультеты [[Октябрьски]]да, [[Стәрлетамак]]та, [[Салават (Башкортстан)|Салаватта]] университетның филиаллары эшли. ==Шәкертләр== УДНТУ үзенең элекке студентлары белән хаклы рәвештә горурлана. СССРның элекке нефть эшкәртү сәнәгате министры Николай Лемаев, шушы ук тармакның элекке министры урынбасары Георгий Ивановский, Яңа Уфа нефть эшкәртү заводының элекке директоры Александр Махов, СССР Дәүләт нефть продуктлары комитетының элекке рәисе Тәлгать Хурамшин, хуҗалык һәм партия әһелләре [[Равмер Хәбибуллин]], [[Фәрит Мөхәммәтшин]], [[Мөхәммәт Сабиров]], [[Мортаза Рәхимов]], [[Рәлиф Сафин]], башка бик күпләр биредә укыган. ==Музей== 2011 елда, югары уку йортының 70 еллык юбилеена “УДНТУ тарихы музее” белем бирү үзәге ачылды. Биредә 60 еллык тарих, галимнәрнең дөнья күләмендә танылу алган фәнни-хезмәт үрнәкләре, коллективның фәндәге, иҗаттагы казанышлары тупланган. Үзәкнең гомум мәйданы — 1040, ә экспозиция залларыныкы 800 квадрат метр тәшкил итә. == Шәхесләр == === Ректорлар === * ????-???? — ??? * [[1971 ел|1971]]-[[1976 ел|1976]] — [[Заһидулла Сюняев]] * ????-[[2014 ел|2014]] — [[Айрат Шаммазов]] * [[2014 ел|2014]]-[[2019 ел|2019]] — [[Рамил Бәхтизин]] * [[2019 ел|2019]]-[[{{CURRENTYEAR}} ел|{{CURRENTYEAR}}]] — [[Олег Баулин]] === Укытучылар === {{seealso|Төркем:Уфа дәүләт нефть техник университеты укытучылары}} {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P108 wd:Q4479105. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p108/Q4479105/p580:башлау,p108/Q4479105/p582:тәмамлау,label:Исем,p569,p19,p69,p106,p570,p20}} {| class='wikitable sortable' ! башлау ! тәмамлау ! Исем ! туу датасы ! туу урыны ! әлма-матер ! һөнәр төре ! үлем датасы ! үлем урыны |- | | | [[Всеволод Яблонский|Всеволод Яблонски]] | 1901-11-07 | [[Ырынбур]] | ''[[:d:Q4483556|Мәскәү университетының физика-математика факультеты]]'' | [[галим]] | 1963-05-02 | [[Уфа]] |- | | | [[Барый Кәлимуллин]] | 1907-04-10 | [[Дуван-Мәчетле|Дыван-Мәчетле]] | ''[[:d:Q1296887|Новосибирск дәүләт архитектура һәм төзелеш университеты]]'' | ''[[:d:Q42973|архитектор]]'' | 1989-07-21 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q77385024|Клименок Борис Васильевич]]'' | 1911-05-02 | [[Минск губернасы|Минск губернасы]] | [[Mäskäw däwlät universitetı|Мәскәү дәүләт университеты]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | 1986-12-22 | |- | | | [[Алексей Полак]] | 1911-06-04 | [[Tbilisi|Тбилиси]] | ''[[:d:Q689400|Вена техника университеты]]'' | [[галим]] | 1990-07-31 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q49240110|Дәүләтшин Хәмзә Ғәббәс улы]]'' | 1912-09-09 | [[Олы Глушица районы]] | | [[галим]] | | [[Алматы]] |- | | | [[Дмитрий Варфоломеев|Дмитри Варфоломеев]] | 1918-09-24 | ''[[:d:Q4182608|Заболотье]]'' | ''[[:d:Q1938341|Урал дәүләт техника университеты]]'' | ''[[:d:Q593644|химик]]'' | 1992-05-07 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q56581124|Viktor Gubin]]'' | 1919-03-17 | [[Белогорск (Амур өлкәсе)|Белогорск]] | [[Россия дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендә Россия дәүләт нефть һәм газ университеты]] | ''[[:d:Q1906857|инженер-механик]]''<br/>[[профессор]] | 1996-09-03 | [[Уфа]] |- | | | [[Илья Мархасин]] | 1919-04-27 | [[Киев]] | [[Бакы дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q169470|физик]]'' | 1988-04-21 | [[Уфа]] |- | | | [[Борис Марушкин]] | 1921-04-28 | ''[[:d:Q18792881|Новая Кутля]]'' | [[Россия дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендә Россия дәүләт нефть һәм газ университеты]] | [[галим]] | 1994-08-15 | [[Уфа]] |- | 1951 | 1956 | [[Әхтәм Кинҗәкәев]] | 1922-01-01 | [[Иске Бүздәк]] | [[Россия дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендә Россия дәүләт нефть һәм газ университеты]] | [[галим]] | 2017-01-18 | [[Уфа]] |- | | | [[Суфия Китапова]] | 1922-11-12 | [[Иске Сабай]] | [[К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт педагогия институты|К.А. Тимирязев исемендәге Башкорт педагогия институты]]<br/>''[[:d:Q4059245|СБКФ ҮК каршындагы иҗтимагый фәннәр академиясе]]'' | ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]'' | 1997-12-24 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q23654940|Shaukat Ahatov]]'' | 1922-11-14 | [[Базытамак]] | [[Россия дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендә Россия дәүләт нефть һәм газ университеты]] | [[инженер]]<br/>''[[:d:Q114009157|хуҗалык эшлеклесе]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | 2020-12-07 | [[Уфа]] |- | 1954 | 1987 | [[Владимир Дәүләкәмев]] | 1923-07-28 | [[Воскресенское (Мәләвез районы)|Воскресенски]] | [[Россия дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендә Россия дәүләт нефть һәм газ университеты]] | [[галим]] | 1987-03-08 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q21856976|Vasily Ionov]]'' | 1923-08-02 | ''[[:d:Q19638539|Ахлебинино]]'' | [[Ишембай нефть көллияте]] | ''[[:d:Q196721|кырдыручы]]''<br/>[[инженер]] | 2010 | [[Октябрьски]] |- | | | [[Александр Спивак]] | 1923-11-17 | [[Михайловка (Бүздәк районы)|Михайлау]] | [[Россия дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендә Россия дәүләт нефть һәм газ университеты]] | [[галим]] | 2007-01-20 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q111695198|Йосопов Ислам Йосоп улы]]'' | 1924-09-01 | [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы]]<br/>[[Буралы (Илеш районы)|Буралы]] | | [[инженер]] | 1991-04-16 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q17426672|Брюгеман Альберт Фридрихович]]'' | 1925-09-12 | | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]'' | 2010-07-12 | |- | 1960 | 1983 | ''[[:d:Q114621980|Віктар Елісеевіч Цішчанка]]'' | 1927-03-15 | [[Бярозки (Хоцимский районы)|Бярозки]] | ''[[:d:Q1817355|«Львов политехникасы» илкүләм университеты]]''<br/>[[Россия дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендә Россия дәүләт нефть һәм газ университеты]] | | | |- | | | [[Мидхәт Мәүлетев]] | 1928-02-16 | [[Шланлыкүл]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | [[галим]] | 2000-12-08 | [[Уфа]] |- | | | [[Миңнеәхмәт Моталов|Миңнеәхмәт Моталыв]] | 1928-03-19 | ''[[:d:Q4538297|Янтыш]]'' | [[Башкорт дәүләт университеты]] | [[галим]] | 2012-04-05 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q42296133|German Grigorevitsj Lobodin]]'' | 1928-11-20 | [[Архангелски (Архангель районы)|Архангел]] | ''[[:d:Q4314989|П. Ф. Лесгафт исемендәге Милли дәүләт физик тәрбия, спорт һәм сәламәтлек университеты]]'' | [[укытучы]]<br/>''[[:d:Q11338576|боксчы]]'' | 1978-06-04 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q77235276|Новосёлов Виктор Фёдорович]]'' | 1929-03-02 | [[Урал өлкәсе]] | [[Россия дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендә Россия дәүләт нефть һәм газ университеты]] | ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q1906857|инженер-механик]]'' | | |- | | | [[Заһидулла Сюняев]] | 1929-12-10 | [[Татар Виләзмәсе]] | [[Россия дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендә Россия дәүләт нефть һәм газ университеты]] | [[галим]] | 2001-01-07 | [[Мәскәү]] |- | 1961 | 1963 | ''[[:d:Q4132498|Заһидулла Галиуллин]]'' | 1929-12-26 | [[Яңа Урсай (Бакалы районы)|Яңа Урсай]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | [[галим]] | 2016-03-28 | ''[[:d:Q4388265|Razvilka]]'' |- | 1953 | 1999 | [[Алексей Кондратьев]] | 1930-05-18 | [[Дүртөйле (Шаран районы)|Дүртөйле]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | ''[[:d:Q1595570|өлкәне өйрәнүче]]'' | 2012-01-17 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q89575461|Elita Aleksandrovna Mukhacheva]]'' | 1930-06-09 | [[Түбән Новгород]] | [[К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт педагогия институты|К.А. Тимирязев исемендәге Башкорт педагогия институты]] | ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>[[математик]] | 2011-04-15 | [[Уфа]] |- | | | [[Павел Тугунов]] | 1930-10-28 | [[Волгоград]] | ''[[:d:Q4122969|Волгоград дәүләт техник университеты]]'' | ''[[:d:Q1906857|инженер-механик]]'' | 1993-02-04 | [[Уфа]] |- | | | [[Юрий Малышев (1931)|Юри Малышев]] | 1931-04-11 | ''[[:d:Q4326264|Novoscherbinovskaya]]'' | ''[[:d:Q4408459|Сарытау дәүләт социаль-икътисад университеты]]'' | ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]'' | 2015-03-07 | [[Уфа]] |- | 1967 | 1978 | ''[[:d:Q97571149|Алкснэ Арнольд Эдуардович]]'' | 1932-07-10 | [[Уфа]] | [[Н. Г. Чернышевский исемендәге Сарытау дәүләт университеты|Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q520549|геолог]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | 1998-11-21 | [[Кривой Рог]] |- | | | ''[[:d:Q15065208|Vil Galejev]]'' | 1932-09-01 | [[Ахун (Учалы районы)|Ахун]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | [[галим]] | 2015-03-04 | [[Уфа]] |- | 1965 | 2003 | ''[[:d:Q4445709|Bayrak Sultanov]]'' | 1933-09-21 | [[Бөре (шәһәр)|Бөре]] | [[Урал дәүләт тау университеты|Урал дәүләт тау эше университеты]] | [[галим]] | 2012-10-24 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q120278480|Каримов, Зуфар Фазылович]]'' | 1933-10-15 | [[Түбән Каргавылы]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | | | |- | | | ''[[:d:Q65334131|Абузова Фатиха Фиттәх ҡыҙы]]'' | 1934-06-19 | [[Төмән (Мордовия)|Төмән]] | [[Россия дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендә Россия дәүләт нефть һәм газ университеты]] | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q111668784|Ғүмәров Хәйҙәр Сәғит улы]]'' | 1936-02-10 | [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы]]<br/>[[Зиянчура районы]]<br/>[[Күгәрчен (Зиянчура районы)|Күгәрчен]] | [[Уфа дәүләт авиация техник университеты]] | ''[[:d:Q1906857|инженер-механик]]''<br/>''[[:d:Q1569495|мөгаллим]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q23673954|Ишмырҙин Әбүбәкер Әхмәҙулла улы]]'' | 1936-12-03 | [[Гафури районы]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | [[галим]] | | |- | | | [[Рәбис Фазлыев]] | 1937-04-19 | [[Бөгелмә]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]'' | 2012-04-19 | |- | | | [[Рамил Әхтәмов|Рамил Әхтәмев]] | 1937-09-14 | [[Борай (Башкортстан)|Борай]] | [[Уфа дәүләт авиация техник университеты]] | ''[[:d:Q41583|тренер]]'' | 2007-06-30 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q108821961|Таңатаров Марат Әхсән улы]]'' | 1937-12-26 | [[Симәй]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | ''[[:d:Q12376667|технолог]]'' | 1997-03-17 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q109492679|Валявин Геннадий Георгиевич]]'' | 1938-12-25 | [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы]]<br/>[[Зилаер|Җылаер]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | ''[[:d:Q688603|инженер-технолог]]'' | 2017-10-16 | [[Уфа]] |- | | | [[Рудольф Кирайдт]] | 1939-01-01 | [[Опочка]] | ''[[:d:Q4304042|Мәскәү архитектура институты]]'' | ''[[:d:Q42973|архитектор]]''<br/>''[[:d:Q1028181|рәссам]]''<br/>[[укытучы]] | 2020-04-13 | [[Уфа]] |- | | | [[Эрнст Юлбарисов]] | 1939-01-22 | [[Архангель районы (Башкортстан)|Архангель районы]] | [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] | | | |- | | | [[Юрий Антипин|Юри Антипин]] | 1939-06-30 | [[Уфа]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | [[галим]] | 2014-07-06 | [[Уфа]] |- | | | [[Евгений Ишемгужин]] | 1939-07-19 | [[Пугачев (шәһәр)|Пугачев]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>[[галим]]<br/>''[[:d:Q205375|уйлап табучы]]'' | 2014-10-04 | [[Уфа]] |- | | | [[Дилүс Рахманколов|Дилүс Рахманколыв]] | 1939-08-15<br/>1939-08-20 | [[Яңа Муса (Ырынбур өлкәсе)|Яңа Муса]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | [[галим]] | 2008-08-09 | [[Уфа]] |- | | | [[Юнир Абызгилдин]] | 1939-11-20 | ''[[:d:Q4275453|Макар]]'' | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | ''[[:d:Q205375|уйлап табучы]]'' | 2007-10-23 | [[Уфа]] |- | | | [[Илгиз Абдуллин]] | 1940-07-14 | [[Уфа]] | [[Уфа дәүләт авиация техник университеты]] | [[галим]] | 2008-07-18 | [[Уфа]] |- | | | [[Игорь Бикбулатов]] | 1941-10-19 | [[Бүребай]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | ''[[:d:Q593644|химик]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q109802730|Самойлов Наум Александрович]]'' | 1941-12-09 | [[Ташкент]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | | | |- | | | ''[[:d:Q75233577|Иҙрисов Роберт Хәбиб улы]]'' | 1944-04-13 | ''[[:d:Q4165777|Dombarovsky]]'' | [[Уфа дәүләт авиация техник университеты]] | ''[[:d:Q1906857|инженер-механик]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q4200142|Ural Imashev]]'' | 1945-01-17 | [[Учалы]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | [[галим]] | 2018-02-03 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q111621241|Йәғәфәрова Гүзәл Ғабдулла ҡыҙы]]'' | 1945-04-01 | [[Авыргазы районы]]<br/>[[Талбазы (Авыргазы районы)|Толбазы]] | ''[[:d:Q110946531|Бөре дәүләт педагогика институты]]'' | ''[[:d:Q864835|biotechnologist]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q108869910|Зарипов Рәил Моталлап улы]]'' | 1946-01-01 | [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы]]<br/>[[Таштимер]] | | [[математик]] | | |- | | | ''[[:d:Q17865597|Anatoliy Ivanovitsj Kobjakov]]'' | 1946-06-02 | [[Ишембай]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q4054271|Aleksey Abakumov]]'' | 1946-09-20 | [[Ишембай]] | ''[[:d:Q4460386|Томск дәүләт идарә итү системалары һәм радиоэлектроника университеты]]'' | [[галим]] | 2021-11-14 | |- | | | [[Айрат Шаммазов]] | 1947-08-31 | [[Уфа]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | [[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q4475367|Talgat Umergalin]]'' | 1948-01-24 | ''[[:d:Q4075420|Bayguzino]]'' | ''[[:d:Q1637997|Новосибирск дәүләт университеты]]'' | [[галим]] | | |- | | | [[Эльдар Мовсумзаде]] | 1948-09-08 | [[Бакы]] | ''[[:d:Q724207|Азәрбайҗан дәүләт нефть һәм сәнәгать академиясе]]'' | ''[[:d:Q593644|химик]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q4073114|Arslan Akhmetov]]'' | 1948-12-11 | [[Львов]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q77223154|Клявлин Марс Сәлих улы]]'' | 1949-04-27 | [[Красноусол]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | ''[[:d:Q688603|инженер-технолог]]'' | | |- | | | [[Искәндәр Кузеев]] | 1950-03-14 | [[Уфа]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | ''[[:d:Q1906857|инженер-механик]]''<br/>[[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q22045835|Boris Mastobayev]]'' | 1950-06-13 | [[Vilnius|Вилнүс]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | [[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | [[Леонард Хәлилов]] | 1951-01-01 | [[Малаяз]] | [[Башкорт дәүләт университеты]]<br/>''[[:d:Q4201644|Ufa Institute of Chemistry]]'' | ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>''[[:d:Q169470|физик]]''<br/>''[[:d:Q593644|химик]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q112143785|Сабитов Илдар Нариман улы]]'' | 1953-10-15 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q4304042|Мәскәү архитектура институты]]'' | ''[[:d:Q42973|архитектор]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q21636990|Вилданов Рәүф Ғибаҙулла улы]]'' | 1953-10-24 | [[Ишембай]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | [[галим]]<br/>''[[:d:Q205375|уйлап табучы]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | [[Усман Гайсин]] | 1954-01-12 | | [[Башкорт дәүләт университеты]] | [[галим]] | | |- | | | [[Рифмир Мәрдәмшин]] | 1954-02-09 | [[Рәтамак]] | [[Башкорт дәүләт университеты]] | [[укытучы]]<br/>''[[:d:Q201788|тарихчы]]''<br/>''[[:d:Q47064|хәрби хезмәткәр]]''<br/>''[[:d:Q1162163|директор]]'' | | |- | | | [[Михаил Доломатов]] | 1954-11-01 | [[Уфа]] | [[Башкорт дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q16744668|физико-химик]]'' | | |- | | | [[Ирина Оськина]] | 1954-12-10 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q4201516|И. Е. Репин исемендәге Санкт-Петербург сынлы сәнгать, скульптура һәм архитектура институты]]'' | ''[[:d:Q483501|сәнгатькәр]]'' | | |- | | | [[Рамил Бәхтизин]] | 1955-03-30 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q4284716|Питырбур дәүләт университетының математика-механика институты]]'' | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q4255050|Латипов Валерий Мәркәз улы]]'' | 1956-02-16 | [[Ишембай]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q111728612|Әбдиев Ринат Ғәзизйән улы]]'' | 1956-08-28 | [[Бозаяз]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | ''[[:d:Q1906857|инженер-механик]]'' | | |- | | | [[Илшат Теләшев]] | 1956-11-21 | [[Уфа]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q110408486|Хафизов Айрат Рим улы]]'' | 1957-01-05 | [[Югары Манчар]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | [[инженер]] | | |- | | | ''[[:d:Q20604556|Ибраһимов Илдус Ғамир улы]]'' | 1957-10-17 | [[Куергазы районы]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | [[галим]] | | |- | | | [[Рөстәм Исмаков]] | 1958-03-04 | [[Уфа]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | ''[[:d:Q4318144|Neftyanik stadionu]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q57768037|Георгий Сидоров]]'' | 1961-01-21 | [[Таштамак]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q76971657|Зәйнуллин Радик Әнүәр улы]]'' | 1961-04-02 | [[Красноусол]] | [[Башкорт дәүләт университеты]] | ''[[:d:Q593644|химик]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q26255545|Гыйниятулла Ишбаев]]'' | 1961-07-20 | [[Учалы районы]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q111686683|Ғәбитов Азат Исмәғил улы]]'' | 1962-05-03 | [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы]]<br/>[[Иске Собхангол (Бөрҗән районы)|Иске Собхангол]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | [[инженер]] | | |- | | | ''[[:d:Q77316644|Евтушенко Евгений Викторович]]'' | 1962-07-29 | [[Ташлы районы]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q108824204|Хәлимов Айрат Андалис улы]]'' | 1970-05-12 | [[Салават (шәһәр)|Салават]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | [[инженер]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q59670903|Rustem Vakhitov]]'' | 1970-10-16 | [[Уфа]] | [[Башкорт дәүләт университеты]]<br/>''[[:d:Q323681|А. И. Герцен исемендәге Россия дәүләт педагогика университеты]]'' | ''[[:d:Q24265174|фәлсәфә тарихчысы]]''<br/>''[[:d:Q60148888|грамадазнавец]]''<br/>''[[:d:Q15958642|political writer]]''<br/>[[язучы]]<br/>[[фәлсәфәче]]<br/>''[[:d:Q6051619|публицист]]''<br/>''[[:d:Q18543182|social philosopher]]'' | | |- | | | [[Владислав Бугера]] | 1971-01-24 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q84151|Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты]]'' | [[фәлсәфәче]]<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 1998 | | ''[[:d:Q94593250|Naum Samoylov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |} {{Wikidata list end}} === Тәмамлаучылар === {{seealso|Төркем:Уфа нефть институтын тәмамлаучылар}} {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P69 wd:Q4479105. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p69/Q4479105/p580:башлау,p69/Q4479105/p582:тәмамлау,label:Исем,p569,p19,p106,p108,p570,p20}} {| class='wikitable sortable' ! башлау ! тәмамлау ! Исем ! туу датасы ! туу урыны ! һөнәр төре ! эш урыны ! үлем датасы ! үлем урыны |- | | | ''[[:d:Q4337829|Leonid Iokinfovitsj Osipenko]]'' | 1918-03-17 | [[Харбин]] | [[галим]] | | 1989-05-24 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q4196628|Georgy Ivanovsky]]'' | 1919-12-13 | | | | 1998-08-07 | [[Мәскәү]] |- | | | [[Җәүдәт Мостаев]] | 1920-09-03 | [[Стәрлетамак]] | [[галим]] | | 1999-09-18 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q65334823|Ғәниева Роза Шәрип ҡыҙы]]'' | 1921-07-30 | [[Салават районы]] | ''[[:d:Q21002343|petroleum engineer]]'' | | | |- | | | [[Евгений Столяров|Евгени Столәров]] | 1922-02-22 | [[Бөгелмә]] | ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]'' | | 1985-03-22 | [[Уфа]] |- | | | [[Виктор Мищевич]] | 1924 | | | | 2011 | |- | | | ''[[:d:Q65333868|Шәмсетдинов Яҡуп Мөхәммәт улы]]'' | 1924-03-14 | [[Карагол|Карагул]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q17426672|Брюгеман Альберт Фридрихович]]'' | 1925-09-12 | | ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]'' | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | 2010-07-12 | |- | | 1956 | ''[[:d:Q4454230|Телков, Александр Прокофьевич]]'' | 1926-03-05 | [[Молоканово]] | [[галим]] | ''[[:d:Q4467498|Төмән индустриаль университеты]]'' | 2010-12-23 | |- | | | ''[[:d:Q4420866|Mikhail Sisin]]'' | 1926-11-17 | [[Башкортстан]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | 2009-08-17 | |- | | | [[Әгъзам Вәлиханов|Әгъзам Вәлиханыв]] | 1927-02-27 | [[Бабай (Мишкә районы)|Бабай]] | | | 2006-10-06 | [[Мәскәү]] |- | | 1951 | [[Әкъдәс Бикколов]] | 1927-03-02 | [[Бөгелмә]] | | | 2013-12-05 | [[Уфа]] |- | | 1962 | [[Любовь Волкова|Лүбовь Волкова]] | 1927-07-17 | [[Тутаев]] | | | 2014-10-31 | [[Уфа]] |- | | | [[Лев Пелевин]] | 1927-11-01 | ''[[:d:Q4076459|Balasheyka]]'' | [[инженер]] | | 1978-12-16 | [[Уфа]] |- | | | [[Григорий Лазарев|Лазарев Григорий Александрович]] | 1927-12-17 | [[Коногоровка]] | ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]'' | | 1983-06-28 | [[Нягань]] |- | | | [[Нурулла Каһарманов|Нурулла Каһарманыв]] | 1928-02-10 | [[Ыслак (Әлшәй районы)|Слак]] | [[галим]] | | 1996-10-09 | [[Уфа]] |- | | 1950 | [[Мидхәт Мәүлетев]] | 1928-02-16 | [[Шланлыкүл]] | [[галим]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | 2000-12-08 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q15965969|Avzametdin Gizatoellovitsj Isjangoelov]]'' | 1928-09-14 | [[Стәрлебаш районы]] | | | 2004-05-25 | [[Төмән]] |- | | | [[Гадел Вахитов]] | 1928-12-31 | [[Стәрлетамак]] | [[галим]] | | 2014-08-08 | [[Мәскәү]] |- | | | [[Рафаэль Тукаев]] | 1929-05-01 | [[Стәрлетамак]] | [[инженер]] | [[Җәлилнефть]]<br/>[[Татнефть]]<br/>''[[:d:Q1890217|Mangghystaumunaigas]]''<br/>''[[:d:Q1431601|Krasnoyarsk International Airport]]'' | 1995-06-05 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q77419909|Ризуанов Наил Мәсәлим улы]]'' | 1929-09-15 | [[Усман (Авыргазы районы)|Усман]] | | | 2012-04-06 | [[Уфа]] |- | | | [[Николай Лемаев]] | 1929-11-14 | ''[[:d:Q18782317|Красный Яр]]'' | | | 2000-12-24 | [[Түбән Кама]] |- | | | ''[[:d:Q22045852|Minigaffan Hayroellovitsj Moenasipov]]'' | 1929-12-01 | | ''[[:d:Q4455875|Тирмән-Елга]]'' | ''[[:d:Q24930596|Ишембай быраулау эштәре идаралығы]]'' | 1997-10-21 | |- | | 1961 | ''[[:d:Q4132498|Заһидулла Галиуллин]]'' | 1929-12-26 | [[Яңа Урсай (Бакалы районы)|Яңа Урсай]] | [[галим]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты<br/>''[[:d:Q4131780|Gazprom VNIIGAZ]]'' | 2016-03-28 | ''[[:d:Q4388265|Razvilka]]'' |- | | 1953 | [[Алексей Кондратьев]] | 1930-05-18 | [[Дүртөйле (Шаран районы)|Дүртөйле]] | ''[[:d:Q1595570|өлкәне өйрәнүче]]'' | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | 2012-01-17 | [[Уфа]] |- | | 1954 | [[Алексей Блинов]] | 1930-10-12 | [[Байкы (Караидел районы)|Байкы]] | | | | |- | | 1956 | [[Габделхак Халиков|Габделхак Халикыв]] | 1931-02-09 | [[Кормантау]] | [[галим]] | [[Башкорт дәүләт университеты]] | 2007-09-30 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q12570136|Davlet Sheikh-Ali]]'' | 1931-02-10 | [[Алматы]] | [[галим]] | ''[[:d:Q1734762|Kazakh-British Technical University]]'' | 2024-12-04 | [[Палм-Бич-Гарденс]] |- | | | [[Рәис Нугаев]] | 1931-05-15 | [[Уфа]] | [[галим]] | | | |- | | | [[Рөстәм Ибәтуллин]] | 1931-12-06 | [[Иске Баграж|Елхово]] | ''[[:d:Q4188067|Honoured Worker of the Oil and Gas Industry of the Russian Federation]]'' | | 2016-03-23 | |- | | | [[Мөхәммәт Сабиров]] | 1932-03-29 | [[Кушнаренко районы|Кушнарин районы]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>[[инженер]] | | 2015-03-09 | [[Казан]] |- | | 1964 | [[Тәлгать Хөрәмшин]] | 1932-05-01 | [[Ибраһим (Чишмә районы)|Ибраһим]] | ''[[:d:Q1072363|chief officer]]'' | | 2019-03-03 | [[Мәскәү]] |- | | 1952 | ''[[:d:Q15065208|Vil Galejev]]'' | 1932-09-01 | [[Ахун (Учалы районы)|Ахун]] | [[галим]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты<br/>''[[:d:Q4467498|Төмән индустриаль университеты]]'' | 2015-03-04 | [[Уфа]] |- | | 1955 | [[Тәлгать Бикчурин]] | 1932-09-20 | [[Иткенә]] | ''[[:d:Q520549|геолог]]'' | [[Әлмәтнефть]] | 2013 | [[Татарстан]] |- | | 1961 | [[Равмер Хәбибуллин|Равмир Хәбибуллин]] | 1933-07-10 | [[Чакмагыш (авыл)|Чакмагыш]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | 2011-08-31 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q4425182|Aleksandr Alekseevitsj Smorodin]]'' | 1933-09-23 | [[Кемерово өлкәсе]] | [[инженер]]<br/>''[[:d:Q1162163|директор]]'' | | 2009-12-22 | [[Салават (шәһәр)|Салават]] |- | | | ''[[:d:Q4064312|Әминов Лерон Хәлит улы]]'' | 1933-10-03 | [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]] | | | | |- | | 1956 | ''[[:d:Q120278480|Каримов, Зуфар Фазылович]]'' | 1933-10-15 | [[Түбән Каргавылы]] | | [[Россия халыклар дуслыгы университеты]]<br/>[[Башкорт дәүләт университеты]]<br/>Уфа дәүләт нефть-техника университеты<br/>''[[:d:Q4412476|Төньяк-Көнбатыш дәүләт читтән торып укулы техника университеты]]''<br/>[[Санкт-Петербург дәүләт тау эше университеты|Санкт-Петербург дәүләт тау университеты]] | | |- | | | [[Нәфисә Ляпина]] | 1933-12-15 | | [[галим]] | | | |- | | | [[Мортаза Рәхимов]] | 1934-02-07 | [[Күгәрчен районы]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | | 2023-01-11 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q99960929|Максимов Владимир Павлович]]'' | 1934-10-04 | [[Дәүләкән]] | ''[[:d:Q2887387|geological engineer]]'' | | 1982-11-12 | |- | | | ''[[:d:Q28525409|Виктор Сахаров]]'' | 1934-11-09 | [[Мичуринск]] | [[галим]] | [[Россия дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендә Россия дәүләт нефть һәм газ университеты]] | | |- | | | ''[[:d:Q31750830|Абдуллин Рәүеф Әхәт улы]]'' | 1935-05-21 | [[Башкорт Үргене]] | ''[[:d:Q4455875|Тирмән-Елга]]''<br/>[[галим]] | | | |- | | | ''[[:d:Q4483905|Leonid Filimonov]]'' | 1935-07-22 | [[Вишневка (Бишбүләк районы)|Вишневка]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | | 2022-02-08 | [[Мәскәү]] |- | | | ''[[:d:Q76612870|Вәхитов Раян Йәләй улы]]'' | 1936 | [[Бишәүләр]] | ''[[:d:Q4455875|Тирмән-Елга]]''<br/>[[язучы]] | | | |- | | | ''[[:d:Q50694793|Вәлитов Нәжип Хатмулла улы]]'' | 1936-02-15 | [[Карача-Елга]] | ''[[:d:Q593644|химик]]'' | | 2008-10-03 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q112117685|Дәүләтбаев Мөхәмәтйән Ғәлимйән улы]]'' | 1936-02-20 | [[Акъяр (Хәйбулла районы)|Акъяр]] | [[инженер]] | | 2014-05-02 | [[Уфа]] |- | 1955 | 1960 | ''[[:d:Q106328089|Сыртланов Ампир Шәйбәк улы]]'' | 1936-03-04 | [[Сыртлан (Бүздәк районы)|Сыртлан]] | ''[[:d:Q4318144|Neftyanik stadionu]]'' | [[Башнефть]] | 2016-06-29 | [[Уфа]] |- | | 1965 | ''[[:d:Q115490962|Mikhail Golub]]'' | 1936-06-21 | [[Бялавичы (Ивацэвицкий районы)|Бялавичы]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | ''[[:d:Q1790193|Brest State Technical University]]'' | 2016-12-24 | |- | | | ''[[:d:Q99063475|Борзенко Валентин Иванович]]'' | 1936-08-12 | [[Златоустовка (Федоровка районы)|Златоустовка]] | ''[[:d:Q1162163|директор]]'' | | | |- | | | [[Сөмбәт Закиров|Сөмбәт Закирыв]] | 1936-10-09 | [[Уфа]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q23673954|Ишмырҙин Әбүбәкер Әхмәҙулла улы]]'' | 1936-12-03 | [[Гафури районы]] | [[галим]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | | |- | 1954 | 1959 | ''[[:d:Q111541381|Черняев Валерий Давыдович]]'' | 1937-03-09 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]'' | | | |- | | | [[Шәһит Таипов]] | 1937-04-15 | [[Туймазы районы]] | ''[[:d:Q2066131|спортчы]]'' | | | |- | | | [[Рәбис Фазлыев]] | 1937-04-19 | [[Бөгелмә]] | ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]'' | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | 2012-04-19 | |- | | | [[Игорь Мищенко|Игорь Мичченко]] | 1937-07-30 | [[Уфа]] | [[галим]] | [[Россия дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендә Россия дәүләт нефть һәм газ университеты]] | 2020-06-21 | |- | | 1958 | ''[[:d:Q4152077|Asgat Gumerov]]'' | 1937-08-15 | [[Иске Баеш]] | [[галим]] | | 2025-12-23 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q4184321|Engel Zaynetdinov]]'' | 1937-11-22 | [[Аркавыл (Салават районы)|Аркавыл]] | ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q108821961|Таңатаров Марат Әхсән улы]]'' | 1937-12-26 | [[Симәй]] | ''[[:d:Q12376667|технолог]]'' | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | 1997-03-17 | [[Уфа]] |- | | 1961 | ''[[:d:Q4475474|Vil Umetbayev]]'' | 1938-02-18 | [[Аскар (Әбҗәлил районы)|Аскар]] | [[инженер]] | | 2020-12-12 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q99395846|Гәрәев Риф Рәхим улы]]'' | 1938-02-24 | [[Архангелски (Архангель районы)|Архангел]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q77395577|Низамов Камил Разетдин улы]]'' | 1938-11-13 | [[Приют (Башкортстан)|Приют]] | | | | |- | | | [[Вәгыйз Хәмәев]] | 1938-11-24 | [[Көнтүгеш]] | | | 2003-04-25 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q109492679|Валявин Геннадий Георгиевич]]'' | 1938-12-25 | [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы]]<br/>[[Зилаер|Җылаер]] | ''[[:d:Q688603|инженер-технолог]]'' | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | 2017-10-16 | [[Уфа]] |- | | | [[Әхмәт Бакыев]] | 1939-01-15 | [[Чишмә (Кырмыскалы районы)|Чишмә]] | [[галим]] | | 2016-08-13 | [[Уфа]] |- | | | [[Юрий Уткин]] | 1939-04-06 | [[Ишембай]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q15839134|эколог]]'' | | | |- | | | [[Юрий Антипин|Юри Антипин]] | 1939-06-30 | [[Уфа]] | [[галим]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | 2014-07-06 | [[Уфа]] |- | | | [[Евгений Ишемгужин]] | 1939-07-19 | [[Пугачев (шәһәр)|Пугачев]] | ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''<br/>[[галим]]<br/>''[[:d:Q205375|уйлап табучы]]'' | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | 2014-10-04 | [[Уфа]] |- | | 1962 | [[Дилүс Рахманколов|Дилүс Рахманколыв]] | 1939-08-15<br/>1939-08-20 | [[Яңа Муса (Ырынбур өлкәсе)|Яңа Муса]] | [[галим]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | 2008-08-09 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q100200804|Журин Николай Семенович]]'' | 1939-10-25 | [[Раевка (Стәрлебаш районы)|Раевка]] | | | | |- | | | [[Юнир Абызгилдин]] | 1939-11-20 | ''[[:d:Q4275453|Макар]]'' | ''[[:d:Q205375|уйлап табучы]]'' | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | 2007-10-23 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q99903576|Шибин Александр Васильевич]]'' | 1940-01-02 | ''[[:d:Q16680627|Nizhniy Gumbet]]'' | | | | |- | | | [[Рәкыйть Бәширов]] | 1940-01-10 | [[Иске Мораптал]] | | | | |- | | | [[Раил Вәлитов]] | 1940-01-18 | [[Бохара]] | [[галим]] | | 2023-03-18 | |- | | | ''[[:d:Q99903703|Ғәлиев Сөләймән Әхмәтдин улы]]'' | 1940-09-03 | [[Югары Сардык]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q100194554|Егоров Игорь Владимирович]]'' | 1940-09-10 | [[Уфа]] | | | | |- | | | [[Евгений Жеребцов]] | 1941-01-14 | [[Никул]] | | | | |- | 1959 | 1964 | ''[[:d:Q106806187|Хәтмуллин Флүр Хәким улы]]'' | 1941-03-11 | [[Ябалак (Илеш районы)|Ябалак]] | ''[[:d:Q4318144|Neftyanik stadionu]]''<br/>''[[:d:Q1500610|җәмгыять лидеры]]'' | [[Башнефть]] | | |- | | | ''[[:d:Q100249857|Каракуц Владимир Никитович]]'' | 1941-05-28 | [[Бәләбәй]] | | | | |- | | 1965 | ''[[:d:Q15065489|Igor Gorbunov]]'' | 1941-07-12 | [[Ырынбур]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | 2022-09-22 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q99394441|Васильев Петр Клавдиевич]]'' | 1941-08-26 | [[Канаш (Бәләбәй районы)|Канаш]] | | | | |- | | | [[Шамил Хаҗиәхмәтов|Шамил Хаҗиәхмәтев]] | 1941-09-08 | [[Алексеевка (Уфа районы)|Әләкси]] | ''[[:d:Q12144794|прозачы]]'' | | 2012-12-22 | [[Уфа]] |- | | | [[Игорь Бикбулатов]] | 1941-10-19 | [[Бүребай]] | ''[[:d:Q593644|химик]]'' | [[Стәрлетамак]]<br/>Уфа дәүләт нефть-техника университеты | | |- | | | [[Андалис Хәлимов]] | 1941-10-26 | [[Чакмагыш районы]]<br/>[[Яңа Балак]] | ''[[:d:Q1906857|инженер-механик]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q109802730|Самойлов Наум Александрович]]'' | 1941-12-09 | [[Ташкент]] | | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | | |- | | | ''[[:d:Q108810757|Ғәбдрәхимов Мәүлитйән Сәғитйән улы]]'' | 1941-12-31 | [[Туймазы районы]]<br/>[[Иске Туймазы]] | ''[[:d:Q327029|механик]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q110458632|Хәсәнов Илмир Йосоп улы]]'' | 1942-01-08 | [[Олы Кәркәле|Зур Кәркәле]] | ''[[:d:Q1906857|инженер-механик]]''<br/>[[галим]] | ''[[:d:Q4405618|Уфа дәүләт нефть-техника университетының Салават бүлекчәсе]]''<br/>[[Кутерем]]<br/>''[[:d:Q4069501|Arlan Neft Yatağı]]''<br/>[[Уфа фән һәм технологияләр университетының Стәрлетамак филиалы]] | | |- | | | ''[[:d:Q12542308|Eset Rovatovich Azerbaev]]'' | 1942-01-14 | [[Башкортстан]] | ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''<br/>[[галим]]<br/>''[[:d:Q2462658|менеджер]]'' | | 2017-07-14 | [[Җаек (шәһәр)|Җаек]] |- | | | [[Марат Миргазямов]] | 1942-02-26 | [[Караидел (авыл)|Караидел]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q100233968|Зюрин Виктор Григорьевич]]'' | 1942-03-10 | [[Стәрлетамак районы]] | | | | |- | | 1968 | ''[[:d:Q4200142|Ural Imashev]]'' | 1945-01-17 | [[Учалы]] | [[галим]] | [[Башкортстан Фәннәр академиясе]]<br/>Уфа дәүләт нефть-техника университеты | 2018-02-03 | [[Уфа]] |- | | | [[Рифкать Шакиров|Рифхәт Шакирыв]] | 1945-05-03 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | [[Зарема Әхмәтҗанова]] | 1945-05-28 | [[Шаран районы|Шаран райуны]] | [[шагыйрь]] | | | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q17865597|Anatoliy Ivanovitsj Kobjakov]]'' | 1946-06-02 | [[Ишембай]] | [[галим]] | ''[[:d:Q4304096|Мәскәү дәүләт инженер экологиясе университеты]]''<br/>Уфа дәүләт нефть-техника университеты | | |- | | | ''[[:d:Q76871996|Абдуллин Рәфил Сәйфулла улы]]'' | 1946-09-12 | [[Карлы (Гафури районы)|Карлы]] | ''[[:d:Q1906857|инженер-механик]]'' | [[Газпром нефтехим Салават]] | | |- | | | ''[[:d:Q4192497|Semen Solomonovitsj Zlotskiy]]'' | 1946-11-10 | [[Одесса]] | [[галим]] | | | |- | | | ''[[:d:Q100324005|Миронов Валерий Гавриилович]]'' | 1946-12-24 | [[Чита]] | | | | |- | | 1970 | ''[[:d:Q4210631|Viktor Kalyuzhny]]'' | 1947-04-18 | [[Бөре (шәһәр)|Бөре]] | ''[[:d:Q193391|дипломат]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q4418553|Nikolay Ivanovitsj Sigakov]]'' | 1947-04-22 | | | | | |- | | | [[Фәрит Мөхәммәтшин]] | 1947-05-22 | [[Әлмәт]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | [[Федерация Советы]] | | |- | | | ''[[:d:Q112635153|Әбдрәзәков Эльверт Рөстәмхан улы]]'' | 1947-06-20 | [[Шланлыкүл]] | ''[[:d:Q6606110|сәнәгатьче]]''<br/>''[[:d:Q1162163|директор]]'' | ''[[:d:Q4081750|Автонормаль заводы]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q99979164|Горбань Виталий Иванович]]'' | 1947-07-12 | [[Ырынбур]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q99062848|Бобер Николай Васильевич]]'' | 1947-08-01 | [[Яблуновка]] | | | | |- | | | [[Айрат Шаммазов]] | 1947-08-31 | [[Уфа]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | | |- | | | ''[[:d:Q113827498|Исачкин Николай Фёдорович]]'' | 1947-09-06 | ''[[:d:Q4474927|Ulkar]]'' | ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]'' | [[Федераль салым хезмәте]] | | |- | | | ''[[:d:Q4153755|Vladimir Davydov]]'' | 1948-04-01 | [[Ишембай]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q4078301|Барков, Анатолий Александрович]]'' | 1948-05-19 | [[Кировград]] | [[галим]] | | | |- | | | [[Бактыкожа Измөхәмбәтов]] | 1948-09-01 | ''[[:d:Q2737276|Kurmangazy District]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q29883665|Vasily Tarasyuk]]'' | 1948-10-10 | ''[[:d:Q4266133|Lomachyntsi]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | 2017-05-06 | [[Исраил]] |- | | | ''[[:d:Q77397065|Ғарифуллин Флорит Сәғит улы]]'' | 1948-10-19 | [[Рәтамак]] | | | 2010-05-23 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q4073114|Arslan Akhmetov]]'' | 1948-12-11 | [[Львов]] | [[галим]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | | |- | | | ''[[:d:Q99903853|Ғәлиев Әсҡәт Тәлғәт улы]]'' | 1949-01-03 | [[Кече Кәркәле]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q4409175|Aleksandr Saushin]]'' | 1949-04-20 | [[Ишембай]] | ''[[:d:Q205375|уйлап табучы]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q77223154|Клявлин Марс Сәлих улы]]'' | 1949-04-27 | [[Красноусол]] | ''[[:d:Q688603|инженер-технолог]]'' | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | | |- | | | ''[[:d:Q26255680|Aleksandr Vasilevitsj Koetsjin]]'' | 1949-05-31 | [[Бакы]] | ''[[:d:Q593644|химик]]'' | | | |- | | | [[Спартак Әхмәтов]] | 1949-06-08 | [[Стәрлебаш]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q104439593|Старков, Анатолий Михайлович]]'' | 1949-06-27 | [[Стәрлетамак]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | 2011-02-19 | |- | | | [[Юрий Морозов (1949)]] | 1949-08-05 | [[Стәрлетамак]] | ''[[:d:Q43845|эшмәкәр]]''<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | [[Салават Таймасов]] | 1949-10-23 | [[Стәрлетамак]] | [[галим]] | [[Башкорт дәүләт университеты]] | | |- | | | ''[[:d:Q20606802|Әбдрәшитов Йәғәфәр Мөхәррәм улы]]'' | 1949-11-30 | [[Мәләвез районы]] | [[галим]] | [[Башкорт дәүләт университеты]] | | |- | | | [[Олег Ермилов]] | 1949-12-12 | [[Уфа]] | [[галим]] | [[Россия дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендә Россия дәүләт нефть һәм газ университеты]] | | |- | | | [[Искәндәр Кузеев]] | 1950-03-14 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q1906857|инженер-механик]]''<br/>[[галим]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | | |- | | | ''[[:d:Q97278827|Boris Khokhryakov]]'' | 1950-05-11 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | ''[[:d:Q4170550|Хант-Манси — Югра автономияле округы думасы]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q22045835|Boris Mastobayev]]'' | 1950-06-13 | [[Vilnius|Вилнүс]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | | |- | | | ''[[:d:Q60240907|Мирсаев Рәмил Нурый улы]]'' | 1950-06-21 | [[Абдулла (Мәчетле районы)|Абдулла]] | ''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | | | |- | | 1974 | ''[[:d:Q9370517|Валерий Кокорев]]'' | 1950-06-25 | [[Бөгелмә]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>[[инженер]]<br/>''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | ''[[:d:Q4082693|Belorusneft]]''<br/>''[[:d:Q997640|Беларусь республикасы министрлар советы]]''<br/>''[[:d:Q329347|Lukoil]]'' | 2020-10 | |- | | | ''[[:d:Q20606558|Ҡолмөхәмәтов Энгельс Вәрис улы]]'' | 1951-10-01 | [[Салават районы]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q100332912|Сәғиҙуллин Рәмил Шәйҙулла улы]]'' | 1952-02-24 | [[Кандра]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q28500162|Ниғмәтуллин Ришат Ғаяз улы]]'' | 1952-04-20 | [[Күмертау]] | ''[[:d:Q593644|химик]]'' | [[Уфа дәүләт авиация техник университеты]] | | |- | | | ''[[:d:Q13056778|Әсфәтуллин Салауат Ғәзим улы]]'' | 1952-06-21 | [[Талбазы (Авыргазы районы)|Толбазы]] | [[шагыйрь]] | | | |- | | | [[Любовь Ванчухина]] | 1952-09-01 | [[Уфа]] | [[галим]] | | | |- | | | ''[[:d:Q114087878|Aleksandr Grigoriev]]'' | 1952-09-09 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q1906857|инженер-механик]]''<br/>''[[:d:Q212238|дәүләт хезмәткәре]]'' | ''[[:d:Q15640476|Council of Ministers of the Bashkir ASSR]]''<br/>[[Башкортстан хөкүмәте|Башкортстан Хөкүмәте]] | | |- | | | ''[[:d:Q111061625|Йәғәфәров Юлай Нурғәли улы]]'' | 1953-01-02 | | ''[[:d:Q11130536|water burial]]'' | | | |- | | | [[Владимир Зорин]] | 1953-01-26 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q593644|химик]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q100234676|Исламов Рәшит Тараки улы]]'' | 1953-08-14 | [[Иске Балтач (Балтач районы)]] | | | | |- | | 1986 | [[Рәфкать Кантүкев]] | 1953-08-23 | [[Кантүк]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | [[Газпром трансгаз Казан]] | | |- | | | ''[[:d:Q100255569|Кулагин Евгений Анатольевич]]'' | 1953-10-07 | [[Уфа]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q21636990|Вилданов Рәүф Ғибаҙулла улы]]'' | 1953-10-24 | [[Ишембай]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q205375|уйлап табучы]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | | |- | | 1975 | [[Ралиф Сафин]] | 1954-01-06 | [[Уяндык]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>[[эшкуар]]<br/>''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | [[Федерация Советы]] | | |- | | | ''[[:d:Q65333297|Бикмөхәмәтов Хәлит Абдулсамат улы]]'' | 1954-04-17 | [[Стәрлетамак]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q100324833|Мельников Анатолий Иванович (директор АО БИД)]]'' | 1954-09-16 | [[Покровка (Уфа районы)|Покрау]] | | | | |- | | | [[Зиннур Зыякаев]] | 1954-10-02 | [[Баулы]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q108908416|Бәширов Мусса Ғүмәр улы]]'' | 1954-10-16 | [[Стәрлетамак районы]] | ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q65333336|Вилданов Салауат Ғәли улы]]'' | 1954-10-24 | | | | | |- | | | ''[[:d:Q20604846|Кускилдин Рәйес Әхмәтша улы]]'' | 1954-12-12 | [[Гафури районы]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q65333941|Ғибәҙуллин Рафаил Вәһит улы]]'' | 1954-12-13 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q4318144|Neftyanik stadionu]]''<br/>''[[:d:Q1326886|инженер-электрик]]''<br/>[[инженер]] | | | |- | | | [[Ринат Сәгыйтев]] | 1955-03-27 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | 2017-08-24 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q4107645|Sergey Veremeenko]]'' | 1955-09-26 | [[Переславль-Залесский]] | ''[[:d:Q43845|эшмәкәр]]''<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | 1978 | ''[[:d:Q85858406|Ramil Bignov]]'' | 1956-02-13 | [[Югары Аташ]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q4255050|Латипов Валерий Мәркәз улы]]'' | 1956-02-16 | [[Ишембай]] | [[галим]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | | |- | | | ''[[:d:Q111107353|Биккинин Хәйҙәр Ғилман улы]]'' | 1956-03-26 | [[Галиәкбәр (Бөрҗән районы)|Галиәкбәр]] | ''[[:d:Q4318144|Neftyanik stadionu]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q60827970|Имангулов, Айдар Адгамович]]'' | 1956-06-15 | | | | | |- | | | ''[[:d:Q111728612|Әбдиев Ринат Ғәзизйән улы]]'' | 1956-08-28 | [[Бозаяз]] | ''[[:d:Q1906857|инженер-механик]]'' | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | | |- | | | ''[[:d:Q18235736|Igor Andreyev]]'' | 1956-09-28 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q2066131|спортчы]]'' | | | |- | | | [[Илшат Теләшев]] | 1956-11-21 | [[Уфа]] | [[галим]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | | |- | | | ''[[:d:Q110408486|Хафизов Айрат Рим улы]]'' | 1957-01-05 | [[Югары Манчар]] | [[инженер]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | | |- | | | ''[[:d:Q4346300|Паршиков Геннадий Петрович]]'' | 1957-06-30 | [[Салават (шәһәр)|Салават]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q20604556|Ибраһимов Илдус Ғамир улы]]'' | 1957-10-17 | [[Куергазы районы]] | [[галим]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | | |- | | | [[Рөстәм Исмаков]] | 1958-03-04 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q4318144|Neftyanik stadionu]]'' | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | | |- | | | ''[[:d:Q4100473|Бохәрмәтов Радик Мазһар улы]]'' | 1958-04-12 | [[Стәрлетамак районы]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | 2021-10-20 | |- | | | ''[[:d:Q4439052|Mikhail Stavsky]]'' | 1961-01-12 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q2462658|менеджер]]''<br/>[[инженер]] | | | |- | | | ''[[:d:Q30346534|Mikhail Bugera]]'' | 1961-01-14 | [[Киев]] | ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q57768037|Георгий Сидоров]]'' | 1961-01-21 | [[Таштамак]] | [[галим]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | | |- | | | [[Ирек Җәлалов|Ирек Җәлалыв]] | 1961-01-27 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | [[Федерация Советы]] | | |- | | | ''[[:d:Q4391087|Xälil Räximef]]'' | 1961-05-02 | [[Стәрлебаш районы]] | | | | |- | | 1983 | ''[[:d:Q26255545|Гыйниятулла Ишбаев]]'' | 1961-07-20 | [[Учалы районы]] | [[галим]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | | |- | | | [[Урал Рәхимов|Урал Рәхимев]] | 1961-12-13 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q43845|эшмәкәр]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q100950602|Исаев, Эрнст Фаритович]]'' | 1962-05-01 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q111686683|Ғәбитов Азат Исмәғил улы]]'' | 1962-05-03 | [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы]]<br/>[[Иске Собхангол (Бөрҗән районы)|Иске Собхангол]] | [[инженер]] | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | | |- | | | [[Альберт Кадыйров|Әлбирт Кадыйров]] | 1962-06-03 | [[Бөгелмә]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q77316644|Евтушенко Евгений Викторович]]'' | 1962-07-29 | [[Ташлы районы]] | ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | Уфа дәүләт нефть-техника университеты<br/>''[[:d:Q4201837|Institute of Economics of the Urals Branch of the Russian Academy of Sciences]]''<br/>[[Башкортстан Республикаcы Башлыгы каршындагы Башкортстан дәүләт хезмәте һәм идарә итү академиясе]]<br/>''[[:d:Q16676573|Ministry of Economic Development]]'' | | |- | | | [[Рамил Гатиятуллин]] | 1962-11-08 | [[Бөгелмә]] | | | | |- | | | [[Рәшит Абашев (1963)|Рәшит Абашев]] | 1963-03-21 | [[Факел (футбол клубы, Воронеж)|Факел]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q4236837|Sergey Kochkurov]]'' | 1963-10-25 | [[Ишембай]] | ''[[:d:Q4455875|Тирмән-Елга]]''<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | ''[[:d:Q329347|Lukoil]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q100255552|Латипов Наил Миңнеәхмәт улы]]'' | 1963-10-28 | [[Иске Собхангол (Бөрҗән районы)|Иске Собхангол]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q49239998|Мәүлийәров Хәмит Дәүләтйәр улы]]'' | 1964-05-01 | [[Әлшәй районы]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q39082507|Vladimir Kulikov]]'' | 1966-03-28 | [[Стәрлетамак]] | | | 2021-11-04 | [[Уфа]] |- | | | ''[[:d:Q4123161|Rinat Voligamsi]]'' | 1968-03-06 | [[Ермолаево (Куергазы районы)|Ярмалай]] | ''[[:d:Q1028181|рәссам]]'' | | | |- | | 1992 | ''[[:d:Q56309130|Флүр Галләмев]]'' | 1968-12-01 | [[Бакалы]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | [[Светлана Туразянова]] | 1969-05-25 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q188094|икътисадчы]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q108824204|Хәлимов Айрат Андалис улы]]'' | 1970-05-12 | [[Салават (шәһәр)|Салават]] | [[инженер]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | Уфа дәүләт нефть-техника университеты | | |- | | | ''[[:d:Q130711605|Суфияров, Ильдар Филоретович]]'' | 1971-11-15 | [[Уфа]] | [[офицер]]<br/>[[инженер]] | | 2024-04-12 | ''[[:d:Q97495635|Siverskodonetsk Raion]]'' |- | | | ''[[:d:Q60827579|Yuri Fedorov]]'' | 1972-01-01 | [[Сак районы]] | ''[[:d:Q43845|эшмәкәр]]''<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | [[Федерация Советы]] | | |- | | | ''[[:d:Q97257635|Дәминев Рөстәм Риф улы]]'' | 1972-06-02 | [[Стәрлетамак]] | [[галим]]<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | | |- | | | [[Владимир Владимиров (1975)|Владимир Владимиров]] | 1975-10-14 | [[Георгиевск]] | [[губернатор]] | [[Xökümät|хөкүмәт]] | | |- | | | ''[[:d:Q109585931|Абдуллин Ленар Рәфил улы]]'' | 1976-08-17 | [[Салават (шәһәр)|Салават]] | ''[[:d:Q2918463|engineering technician]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q111663166|Олег Баулин]]'' | 1981-07-15 | | | | | |- | | | [[Инга Юмашева]] | 1985-03-11 | [[Уфа]] | [[Jurnalist|журналист]]<br/>''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q947873|телеалыпбаручы]]''<br/>''[[:d:Q2722764|радиотапшырулар алып баручысы]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q4215526|Elmira Karnaukhova]]'' | 1985-07-10 | | ''[[:d:Q10873124|шахматчы]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q16662979|Maria Frolova]]'' | 1986-11-01 | [[Яңа Троицк]] | ''[[:d:Q15117302|воллейболчы]]'' | | | |- | | | [[Булат Вәлиуллин]] | 1987-01-10 | [[Уфа]] | ''[[:d:Q2066131|спортчы]]'' | | | |- | | 2014 | ''[[:d:Q60830398|Артур Робертович Кабиров]]'' | 1992-04-01 | [[Авдон|Абдун]] | ''[[:d:Q2066131|спортчы]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q50420546|Yuliana Abroskina]]'' | 1993-09-14 | [[Нефтекама|Нифтикам]] | ''[[:d:Q2066131|спортчы]]'' | | | |- | 2000 | 2005 | ''[[:d:Q88973043|Inna Ermilova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q836805|Чалмер технология институты]]''<br/>''[[:d:Q977781|Malmö University]]''<br/>''[[:d:Q221645|Стокгольм университеты]]'' | | |- | 2010-09-01 | 2014-06-30 | ''[[:d:Q93164110|Aidar Gilvanov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | | |} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} * [http://ktrb.ru/print/tub18-2959.html Андрей Тихоновка багышланды]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Моны да карагыз == {{Портал|Мәгариф|Башкортстан|Россия Федерациясе}} * [[Россия югары уку йортлары исемлеге]] {{Башкортстан мәгарифе}} [[Төркем:Әлифба буенча университетлар]] [[Төркем:1948 елда нигезләнгән уку йортлары]] [[Төркем:Техник югары уку йортлары]] [[Төркем:Нефть һәм газ юнәлешле югары уку йортлары]] [[Төркем:Россия университетлары]] [[Төркем:Уфа уку йортлары]] dhejccwowsxh7q4awoafldp2vw0x0g1 Балтика (Иглин районы) 0 46389 5839075 5282519 2026-05-02T14:45:35Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5839075 wikitext text/x-wiki {{мәгънәләр|Балтика (мәгънәләр)}} {{ТП-Россия |халәт = Авыл |татар исеме = Балтика |чын исем = |чын исем = |герб = |байрак = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк = Башкортстан |төбәк җәдвәлдә = Башкортстан |район төре = |район = Иглин районы{{!}}Башкортстанның Иглин районы |район җәдвәлдә = Иглин районы |җирлек төре = Авыл җирлеге |җирлек = |җирлек җәдвәлдә = |эчке бүленеш = |башлык = |нигезләнү елы = |беренче язма искә алу = |элекке исемнәр = |бирле = |мәйдан = |ТП үзәге биеклеге = |халык саны = 719 |исәп елы = 2010 |тыгызлык = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |почта индексы = 452415 |сәгать кушагы = +6 |почта индекслары = |телефон коды = |санлы идентификатор = 80228810001 |Commons та төркем = |сайт = }} '''Балтика''' — [[Башкортстан]]ның [[Иглин районы]]нда урнашкан авыл. == Демография == Халык саны динамикасы: {| class="wikitable" style="text-align: center; width:200px;" class=bright; |--- class='bright' ! [[2002]]<ref name='белешмә'>Башкортостан Республикасының муниципаль районнары турындагы бердәм электрон белешмәсе — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Excel форматындагы кушымта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref> !! [[2009]]<ref name='белешмә'/> !! [[Җанисәп 2010|2010]]<ref name='башстат'>{{Citation |title=Башкортстан Республикасы торак нокталары буенча халык саны |url=http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/2f055a804e303140ba45fe3bf8d20d64/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD.pdf |access-date=2013-04-17 |archive-date=2014-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Rxi3K6iw?url=http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/2f055a804e303140ba45fe3bf8d20d64/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81 |dead-url=yes }}</ref> |--- class='bright' | 722 ||798|| 719 |} [[Бөтенроссия халык санын алу, 2010|2010 ел җанисәбен алу]] буенча биредә 719 кешенең яшәве мәгълүм.<ref name="башстат"/> == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q1063203. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {| class='wikitable sortable' ! туу ! Исем ! әлма-матер ! һөнәр төре ! эш урыны ! үлем датасы ! үлем урыны |- | 1927-12-19 | ''[[:d:Q97662215|Морданов, Евгений Петрович]]'' | | | | 1998-02-21 | [[Иваново]] |} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [http://www.asmo-rb.ru Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы]. {{Иглин районы}} [[Төркем:Башкортстан авыллары]] 8g800zehidkwzw3k9dozij908fat1w4 Калып:Булырга тиешле мәкалә 10000 10 102008 5839091 5516724 2026-05-02T16:01:36Z Frhdkazan 3171 5839091 wikitext text/x-wiki {{tmbox | image = [[Файл:Círculos Concéntricos.svg|40px]] | text = '''«{{PAGENAME}}»''' мәкаләсе [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|20px]] [[Википедия]]дагы һәрбер тел бүлегенең уңышлы үсеше өчен [[Википедия:Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле мәкаләләр/Киңәйтелгән|'''булырга тиешле төп 10 000 мәкалә''']] исемлегенә керә. Аны [[Википедия:Яхшы мәкаләләр|яхшы мәкалә]] статусына җиткерү — [[Татар Википедиясе]]нең мөһим бурычларының берсе. | text-small = Өлге [[Википедия:Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле мәкаләләр/Киңәйтелгән|Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле 10 000 мәкалә]] исемлегендә булган бөтен мәкаләләрнең бәхәс битләрендә урнаштырыла. }}<includeonly></includeonly><noinclude>[[Төркем:Википедия:Калыплар]] {{doc}} </noinclude> ef4633exzknj963bzawtcfpdmuzs3xj Мәрьям Вәлиева 0 125470 5839171 4076671 2026-05-03T07:38:19Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839171 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Мәрьям Вәлиева | рәсем = Valieva Mariam.jpg | рәсем_зурлыгы = | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = Мәрьям Вәлимехәммәт кызы Вәлиева | һөнәр = тракторчы | туу датасы = 15.12.1917 | туу җире = [[Татарстан Республикасы]], [[Балык Бистәсе районы]], [[Биектау (Балык Бистәсе районы)|Биектау]] авылы. | гражданлык = {{ССРБ байрагы}}<br/>{{Байрак/Татарстан}} | милләт = татар | үлем датасы = 17.4.1998 | үлем җире = [[Татарстан Республикасы]], [[Биектау районы]], [[Константиновка]] бистәсе. | әти = Хуҗагарипов Вәлимехәммәт. | әни = Гәндәлиб. | ир = Гали Нуруллин (Хәйруллин), тумышы белән [[Зур Мәшләк]] авылыннан. | хатын = | балалар = [[Ринат Нуруллин]] | бүләк һәм премияләр = | сайт = | башка мәгълүмат = }} {{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Вәлиева}} '''Мәрьям Вәлимехәммәт кызы Вәлиева''' – [[Балык Бистәсе районы]]нда беренче тракторчы-кыз. == Тормыш юлы == 1917 елда [[Татарстан Республикасы]]ның [[Балык Бистәсе районы]] [[Биектау (Балык Бистәсе районы)|Биектау]] авылында Хуҗагарипов Вәлимехәммәт мулла гаиләсендә дөньяга килә. Әтисе Хуҗагарипов Вәлимехәммәт Хуҗагариф улы, мулла буларак репрессиягә дучар була, 1931 елның 4 апрелендә ул кулга алына һәм биш елга концлагерьга җибәрелә <ref>http://lists.memo.ru/d35/f152.htm{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Әнисе Гәндәлиб Мирхайдарҗан кызы ([[Хәсән Фәтхетдинов]]ның сеңеле) алты баласы белән кыен шартларда кала. Авылга 1934 елда «Фордзон» маркалы беренче [[трактор]] кайта һәм күрше [[Котлы Бөкәш]] авылында [[машина-трактор станциясе]] (МТС) ачыла <ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/agriculture/1800/%D0%9C%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D%D0%9D%D0%9E Машинно-тракторные станции]</ref><ref>{{Citation |title=Кутлу-Букаш: богатое прошлое, уверенное будущее |url=http://www.rt-online.ru/aticles/rubric-72/kutlu-bukash-rich-past-confident-future/ |access-date=2014-01-31 |archive-date=2013-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928065549/http://rt-online.ru/aticles/rubric-72/kutlu-bukash-rich-past-confident-future/ |dead-url=yes }}</ref>. Моның белән бәйле тракторчылар курсларын ачалар. Гаиләгә терәк булыр дип, Вәлимехәммәтнең өлкән кызы Мәрьям хатын-кызлар арасыннан беренчеләрдән булын шул курсларга йөри һәм чорына карата катлаулы да, абруйлы да булган тракторчы һөнәрен үзләштерә. Паша Ангелина кебек Мәрьям Вәлиева да Балык Бистәсе районында беренче тракторчы-кыз була, «Универсал У-2» һәм СТЗ-15/30 тракторларында эшли. Ул 1934 елдан алып 1958 елга кадәр тракторчылар бригадасын җитәкли, бригада һәрвакыт алдынгылар рәтендә була. Мәрьям Вәлиева күп мәртәбә коммунистлар партиясе үткәргән чараларда делегат буларак катнаша. Билгеле ки, алдынгы рәтләрдә булу җиңел бирелми. Сугыш алды, сугыш һәм сугыш арты елларына туры килә аның хезмәте. Язгы карларны ярып агучы гөрләвекләрне чабата кигән килеш ерып чыгып, ул иптәш кызлары белән Кама аша урнашкан [[Чистай]]дан җилкәсенә салынган биштәрләргә төяп запас частьләр алып кайта торган була. Трактор кабызганда, двигатель кирегә әйләнеп китеп аның кулын сындыра, кул сөякләре дөрес ялганмыйча кала. Шуннан соң Мәрьям Вәлиева тракторда эшли алмый һәм башка эшкә күчә. Яшьли кичергән авырлыклар эзсез калмый, гомеренең азагында Мәрьям Вәлиеваның күзләре күрми башлый. 1998 елның 17 апрелендә вафат. [[Биектау районы]] [[Константиновка (Биектау районы)|Константиновка]] зиратында җирләнгән. == Бүләкләнү == Мәрьям Вәлиева «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында фидакяр хезмәт өчен», «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында җиңү», «Хезмәт ветераны» һәм башка медальләр белән бүләкләнә. == Мәңгеләштерү == Мәрьям Вәлиева турында материаллар [[Котлы Бөкәш]] <ref>http://lit.convdocs.org/docs/280/index-9289.html{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> һәм [[Биектау (Балык Бистәсе районы)|Биектау]] җирлеге музейларында тупланган. Мәрьям Вәлиева «Канлы гасыр» <ref>{{Citation |title=Канлы гасыр |url=http://www.kitap.net.ru/nurullin/13.php |access-date=2014-01-31 |archive-date=2014-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140404121623/http://kitap.net.ru/nurullin/13.php |dead-url=yes }}</ref> исемле поэмада искә алына. <gallery widths=180 heights=150 caption="Фотографияләр"> Файл:Женщины-трактористки у трактора Интернационал (1929).jpg|Тракторчы-кызлар Файл:Трактор СХТЗ 15-30.jpg|СТЗ-15/30 тракторы </gallery> == Искәрмәләр == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Вәлиева, Мәрьям}} [[Төркем:Механизаторлар]] [[Төркем:Шәхесләр:Балык Бистәсе районы]] rmqs1rn5vjks1k7idm94p956nxiakgt Николай Гумилёв 0 126386 5839186 3538213 2026-05-03T10:15:26Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839186 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Николай Гумилёв | рәсем = Ngumil.jpg | рәсем_зурлыгы = | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = Николай Степанович Гумилёв | һөнәр = шагыйрь, тәрҗемәче, әдәби тәнкыйтьче, сәяхәтче | туу датасы = 3.4.1886 | туу җире = Кронштадт, Россия империясе | гражданлык = {{Россия империясе байрагы}} | милләт = | үлем датасы = 26.08.1921 | үлем җире = билгесез | әти = | әни = | ир = | хатын = | балалар = | бүләк һәм премияләр = Геогий хачы (3), Георгий хачы (4) | сайт = | башка мәгълүмат = }} '''Николай Степан улы Гумилёв''' (1886-1921) - [[Көмеш гасыр]]ның рус шагыйре, акмеизм шигъри мәктәбен нигезләүче, тәрҗемәче, әдәби тәнкыйтьче, сәяхәтче, әфисәр. Шагыйрә [[Анна Ахматова]]ның ире, бөек тарихчы [[Лев Гумилёв]]ның әтисе. == Тормыш юлы == [[Файл:Ахматова Н.Гумилев Л.Гумилев.jpg|250px|мини|уңда|Николай Гумилёв белән хатыны Анна Ахматова һәм улы Лев Гумилёв]] Абиссиниягә берничә сәфәр ясаган һәм Африкага күп әсәрләр багышлаган. [[1914]] елда үз теләге белән Беренче Бөтендөнья сугышына бара. 1915 елда Георгий хачы орденына лаек булган. Аның хатыны Анна Ахматова бәләкәй улы Левка яза: <blockquote> Долетают редко вести<br /> К нашему крыльцу.<br /> Подарили белый крестик<br /> Твоему отцу. </blockquote> 6 июльдә Гумилёв дошман һөҗүмен кире кайтару операциясендә катнаша, берничә пулемётны коткара, шуның өчен янә Георгий хачы белән бүләкләнә. 1916 елда каһарман буларак Ватанга кайта. [[1921]] елда Гумилёв бәлшәвикләр хакимияте тарафыннан кулга алына. Шагыйрь фетнә оештыруда гаепләнгән һәм 24 августта атып үтерелгән. Максим Горький аны коткара алмаган. Үтерү һәм кабер урыны әлегә билгесез. [[Анна Ахматова]] ире истәлегенә болай язган: <blockquote> Муж в могиле, сын в тюрьме, Помолитесь обо мне. </blockquote> Николай Гумилёв 1992 елда гына акланган (реабилитацияләнгән). ==Әсәрләр== Николай Гумилёвның иң танылган әсәрләре: * Горы и ущелья (рукописный) (Тифлис, 1901) * Путь конквистадоров (1905) * Романтические цветы (Париж, 1908) * Жемчуга (1910) * Чужое небо (СПб, 1912) * Колчан (1916) * Костёр (1918) * Фарфоровый павильон (1918) * Шатёр (1921) * Огненный столп (1921) * К синей звезде (1923) <blockquote> ЖИРАФ Сегодня, я вижу, особенно грустен твой взгляд,<br /> И руки особенно тонки, колени обняв.<br /> Послушай: далеко, далеко, на озере Чад<br /> Изысканный бродит жираф.<br /> Ему грациозная стройность и нега дана,<br /> И шкуру его украшает волшебный узор,<br /> С которым равняться осмелится только луна,<br /> Дробясь и качаясь на влаге широких озер.<br /> Вдали он подобен цветным парусам корабля,<br /> И бег его плавен, как радостный птичий полет.<br /> Я знаю, что много чудесного видит земля,<br /> Когда на закате он прячется в мраморный грот.<br /> Я знаю веселые сказки таинственных стран<br /> Про черную деву, про страсть молодого вождя,<br /> Но ты слишком долго вдыхала тяжелый туман,<br /> Ты верить не хочешь во что-нибудь, кроме дождя.<br /> И как я тебе расскажу про тропический сад,<br /> Про стройные пальмы, про запах немыслимых трав...<br /> - Ты плачешь? Послушай... далеко, на озере Чад<br /> Изысканный бродит жираф. ПЯТЬ БЫКОВ Я служил пять лет у богача,<br /> Я стерег в полях его коней,<br /> И за то мне подарил богач<br /> Пять быков, приученных к ярму.<br /> Одного из них зарезал лев,<br /> Я нашел в траве его следы,<br /> Надо лучше охранять крааль,<br /> Надо на ночь зажигать костер.<br /> А второй взбесился и бежал,<br /> Звонкою ужаленный осой,<br /> Я блуждал по зарослям пять дней,<br /> Но нигде не мог его найти.<br /> Двум другим подсыпал мой сосед<br /> В пойло ядовитой белены,<br /> И они валялись на земле<br /> С высунутым синим языком.<br /> Заколол последнего я сам,<br /> Чтобы было, чем попировать<br /> В час, когда пылал соседский дом<br /> И вопил в нем связанный сосед.<br /> </blockquote> == Хәтер == * [[Яр Чаллы]]да [[Николай Гумилев урамы (Яр Чаллы)|урамга]] исеме бирелгән. ==Шулай ук карагыз== {{Портал|Шәхесләр|Шигърият}} == Әдәбият == * [http://gumilev.ru/ Электронное собрание сочинений] * [http://stroki.net/content/blogcategory/30/31/ Гумилёв Н. С. Сборник стихотворений] на stroki.net * [http://www.litera.ru/stixiya/authors/gumilev.html Николай Гумилёв на Стихии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060404034430/http://www.litera.ru/stixiya/authors/gumilev.html |date=2006-04-04 }} * [http://www.stihi-rus.ru/1/gumilev/ Стихи в Антологии русской поэзии] * [http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&pa=showbook&pid=197 Гумилёв Николай Степанович. Канцона. Читает автор: запись сделана на фонограф в петроградском «Институте живого слова» 11 февраля 1920 г.] * [http://www.memorial-nic.org/iofe/29.html Первая кровь: Петроград, 1918—1921] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090619105839/http://memorial-nic.org/iofe/29.html |date=2009-06-19 }} * [http://gumilev.ru/voices/ Стихотворения Гумилёва] — в том числе в исполнении автора. [[Төркем:Рус шагыйрьләре]] [[Төркем:Рус язучылары]] [[Төркем:Россия империясе шагыйрьләре]] [[Төркем:XX гасыр шагыйрьләре]] [[Төркем:Николай Гумилев]] kxguo17hu6822du2t1nwctfjnyhtqj0 Кулланучы:Il Nur 2 127411 5839181 5517470 2026-05-03T09:22:59Z Frhdkazan 3171 + {{Татар дөньясы вики-марафоны катнашучысы|чыгарылыш=I}} 5839181 wikitext text/x-wiki {{#babel:tt|ru-4|en-1}} [[Файл:BoNM - Tatarstan Hires Gold.png|60px|left|I дәрәҗә Татарстан ордены|link=Википедия:Проект:Татарстан/Бүләкләр#I дәрәҗә Татарстан ордены]] {{Кулланучы стажы|13|5|2011}} {{Кулланучы-кайчан да булсачы}} {{Кулланучы-инклюзионист}} {{Вики-ялкау}} {{Вики-Кайбыч кулланучысы}} {{Userbox/Мәкаләләр исәбе|3806}} {{Төмән катнашучысы}} {{Ябык блок башы|Бәйгеләр}} {| |+ |- | {{«WikiGap 2021 Russia» бәйгесе катнашучысы}} || {{«Безнең университетлар» бәйгесе катнашучысы}} || {{Россия чыгарылышлары һәм остазлары 2020 катнашучысы}} |- | {{«Россия белән таныш.Новгород җирләре» бәйгесе катнашучысы}}|| {{«Вики-яз» проекты катнашучысы (2021)}} || {{«Минем Татарстан» бәйгесе катнашучысы}}|| |- | {{«Татар 4.0» проекты катнашучысы (2021)}} || {{Татар 4.0-2020 катнашучысы}}|| {{«WikiGap Challenge» бәйгесе катнашучысы}} |- |{{Сау-сәламәт әйләнә-тирә мохиткә хокук 2021 катнашучысы}} || {{2021 Африка вики-бәйгесе катнашучысы}} || {{Төрки марафон 2021 катнашучысы}} |- |{{Татар җирләре җәмгыяте бәйгесе катнашучысы (2021)}} || {{Россия чыгарылышлары һәм остазлары 2021 бәйгесе катнашучысы}} || {{Вики Кавказны ярата 2021 бәйгесе катнашучысы}} |- |{{ФГОС.wiki бәйгесе катнашучысы (2021)}}|| {{Вики-Татарстан илчесе}}|| {{Вики-татарлар илчесе}} |- | {{Азия ае 2021 бәйгесе катнашучысы}}|| {{Минем Татарстан 2021-2022 марафоны катнашучысы}}|| {{Акыллы Казан катнашучысы}} |- | {{Халык мәдәнияте һәм хатын-кыз 2022 марафоны катнашучысы}} || {{Украин мәдәни дипломатиясе айлыгы катнашучысы|ел=2022|илче=}} || {{Татар 4.0 марафоны катнашучысы (2022)}} |- | {{Вики-яз катнашучысы|ел=2022|илче=}} || {{Белем җәүһәрләре катнашучысы|ел=2022|призёр=[[File:Silver medal icon.svg|20px|link=Википедия:Белем җәүһәрләре/Дан аллеясе]]}} || {{Африка вики-бәйгесе катнашучысы|ел=2022|илче=Мозамбик|илче2=Танзания}} |- | {{Төрки марафон катнашучысы|ел=2022|илче=}} || {{ФГОС.wiki катнашучысы|ел=2022|финалист=[[File:Silver medal icon.svg|20px|link=Википедия:Бәйгеләр/ФГОС.wiki/Дан аллеясе]]|илче=[[:Төркем:ММЧ|ММЧ]]}} || {{Вики моданы ярата 2022 катнашучысы}} |- | {{Вики Кавказны ярата марафоны катнашучысы|ел=2022}} | {{Азия ае катнашучысы | ел=2022 }} | {{МинБезТатар катнашучысы | ел=2022-2023 | финалист= 3 | призёр= [[File:Bronze medal icon.svg|20px|link=Википедия:Бәйгеләр/МинБезТатар#Дан аллеясе]]}} |- |{{Минем Татарстан катнашучысы | ел=2022-2023| призёр= [[File:Silver medal icon.svg|20px|link=Википедия:Бәйгеләр/Минем Татарстан#Дан аллеясе]]| илче= }} |{{Халык мәдәнияте һәм хатын-кыз бәйгесенең катнашучысы|ел=2023}} |{{Татар 4.0 марафоны катнашучысы|ел=2023 | финалист= 1 | призёр= [[File:Gold medal icon.svg|20px|link=Википедия:Бәйгеләр/Татар 4.0#Дан аллеясе]]| илче= [[:Төркем:Татар мәдәнияте|Татар мәдәнияте]]}} |- |{{Башкортстан татарлары марафоны катнашучысы|ел=2023| призёр= [[File:Gold medal icon.svg|20px|link=Википедия:Бәйгеләр/Партнёрларныкы/Башкортстан татарлары#Дан аллеясе]]}} |{{Украина мәдәнияте марафоны катнашучысы|ел=2023| призёр= [[File:Silver medal icon.svg|20px|link=Википедия:Бәйгеләр/Украин мәдәни дипломатиясе айлыгы#Дан аллеясе]]}} |[[File:2023 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|120px|left|2023 елгы Азия аен оештыручы|link=Википедия:Бәйгеләр/Азия ае/2023]] |- |{{Төбәк тематик атналык проекты катнашучысы}} |{{Үзәк һәм Көнчыгыш Европа хатын-кызлар чарасы катнашучысы}} |{{Татар дөньясы вики-марафоны катнашучысы|чыгарылыш=I}} |} {{Ябык блок ахыры}} {{DIV-өлеше |исем = Кирәкле материаллар |image = HSArchive.svg |эчтәлек = [[Кулланучы:Il Nur/Лаборатория|Лаборатория]] |сылтама = |id = }} ioek9fmv060sp5vssnbj92jtzg08yo8 Ырынбур дәүләт университеты 0 134341 5839088 5838208 2026-05-02T15:53:30Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5839088 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''{{Label|Q2151478|lang=tt}}''' ({{lang-ru|{{Label|Q2151478|lang=ru}}}}, {{lang-en|{{Label|Q2151478|lang=en}}}}) — [[Ырынбур]]да урнашкан иң эре югары уку йорты. [[1955 ел]]да В. В. Куйбышев исемендәге Куйбышев политехник институты филиалы буларак оеша.<br/> [[1971 ел]]дан — Ырынбур политехник институты.<br/> [[1994]] елдан — Ырынбур дәүләт техник университеты.<br/> [[1996]] елдан — Ырынбур дәүләт университеты. 2013-14 уку елында студентлар саны – 30 000 тәшкил итә. ==Тарих== 1971 елның 1 гыйнварында Куйбышев политехник институтының (хәзерге Самар дәүләт техник университеты) Ырынбур филиалы Ырынбур политехник институты дип үзгәртелә. Беренче ректоры итеп Александр Адольфович Бурба тәгаенләнә. 25 октябрь 1994 — Ырынбур политехник институты Ырынбур дәүләт техник университеты дип үзгәртелә. 25 гыйнвар 1996 — Ырынбур дәүләт техник университеты Ырынбур дәүләт университеты дип үзгәртелә. 2015 елда университетка 1991 елдан эшләгән Ырынбур дәүләт менеджмент институты тора (реорганизация процессы башланды). Университетны Ырынбур өлкәсе губернаторлары Елагин Владимир василий улы һәм Берг Юрий Александрович, Станкин — Мәскәү Дәүләт Технологик Университеты Ректоры, Григорьев Сергей Николаевич һ.б. искәрмәләр тамамлады. Университет өлкәдә генә түгел, ә күрше төбәкләрдә филиал челтәрен үстерә. Шул исәптә Башкортстан Республикасында (Күмертауда) филиал бар. ==Факультетлар== #Архитектура-Төзелеш факультеты #Аэрокосмос институты #Геология һәм география факультеты #Математика һәм информацион технологияләр факультеты #Транспорт факультеты #Гуманитар һәм социаль фәннәр факультеты #Кулланма биотехнология һәм инженерия факультеты #Филология һәм журналистика факультеты #Икътисад һәм идарә итү факультеты #Физика факультеты #Акча һәм икътисад факультеты #Химия һәм биология факультеты #Электроэнергетика факультеты #Юридик факультеты ==Филиаллар== Филиаллар [[Күмертау]]да, [[Бугуруслан]]да, [[Бозаулык]]та, [[Орск]]та бар. [[File: Orenburg_univercity_2013.jpg|thumb|center|350px| Ырынбур дәүләт университеты китапханәсе (2013)]] == Танылган шәхесләр == === Ректорлар === # Бурба Александр Адольфович ([[1971]]-1983) # Әбдрәшитов Рамзес Тәлгать улы ([[1983]]-1987) # Козаченко Анатолий Борисович ([[1987]]-1989) # Бондаренко Виктор Анатольевич ([[1989]]-2006) # Ковалевский Владимир Петрович ([[2006]]-2015) # Ермакова Жанна Анатольевна ([[2015 ел]]дан) === Укытучылар === {{seealso|Төркем:Ырынбур дәүләт университеты укытучылары}} {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P108 wd:Q2151478. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p108/Q2151478/p580:башлау,p108/Q2151478/p582:тәмамлау,label:Исем,p569,p19,p69,p106,p570,p20}} {| class='wikitable sortable' ! башлау ! тәмамлау ! Исем ! туу датасы ! туу урыны ! әлма-матер ! һөнәр төре ! үлем датасы ! үлем урыны |- | 1971 | 1984 | ''[[:d:Q4099391|Aleksander Burba]]'' | 1918-08-06 | [[Енакиеве]] | ''[[:d:Q4398500|Ростов дәүләт университеты]]'' | ''[[:d:Q205375|уйлап табучы]]''<br/>''[[:d:Q18576582|металлург]]''<br/>''[[:d:Q593644|химик]]''<br/>[[инженер]] | 1984-10-05 | [[Ырынбур]] |- | 2001 | 2011 | ''[[:d:Q4152915|Antonina Guskova]]'' | 1932-12-08 | [[Улан-Удэ]] | ''[[:d:Q427677|Казакъстан милли университеты]]'' | [[хокук белгече]]<br/>''[[:d:Q63677188|хокук укытучысы]]'' | 2018-05-18 | [[Ырынбур]] |- | 1995 | 1999 | ''[[:d:Q114352392|Анатоль Іванавіч Бабылёў]]'' | 1939-04-04 | [[Куандык]] | ''[[:d:Q4408431|Сарытау дәүләт юридик академиясе]]'' | | 2010-01-24 | |- | | | ''[[:d:Q112041954|Әбдрәшитов Рәмзис Тәлғәт улы]]'' | 1940-09-05 | [[Мәскәү]] | ''[[:d:Q4336188|Ырынбур дәүләт аграр университеты]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q29865447|Vladimir Semyonov]]'' | 1960-07-15 | ''[[:d:Q24200507|Staraya Teplovka]]'' | [[Ырынбур дәүләт педагогия университеты]] | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q29358899|Жанна Ермакова]]'' | 1967-03-10 | [[Орски|Ыр]] | [[Урал дәүләт икътисад университеты]] | ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''<br/>''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q65143299|Сергей Мирошников]]'' | 1967-10-10 | [[Ырынбур]] | ''[[:d:Q4336188|Ырынбур дәүләт аграр университеты]]'' | [[галим]] | | |- | | | ''[[:d:Q39033919|Alexandr A. Nikonorov]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''<br/>''[[:d:Q15401884|медицина галиме]]'' | | |- | 2009 | | ''[[:d:Q58035423|Ulyana Letuta]]'' | | | Ырынбур дәүләт университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q79272703|Gennadij Igorevich Kobzev]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q81308601|Dmitry Deryabin]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2005-09-01 | | ''[[:d:Q83323685|Elena Sizova]]'' | | | ''[[:d:Q4336188|Ырынбур дәүләт аграр университеты]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2008-08-25 | | ''[[:d:Q84072880|Ilshat Karimov]]'' | | | Ырынбур дәүләт университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q86138896|Rustam Zakirullin]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q87596509|Irina P Bolodurina]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2003 | | ''[[:d:Q87945435|Yelena Barysheva]]'' | | | ''[[:d:Q4336165|Ырынбур дәүләт медицина академиясе]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | 2007 | 2018-06 | ''[[:d:Q87994486|Valeriya S Maryakhina]]'' | | | ''[[:d:Q976613|Obninsk Institute for Nuclear Power Engineering]]'' | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q88260404|Sergey Letuta]]'' | | | Ырынбур дәүләт университеты | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q96284549|Olga K Davydova]]'' | | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | | |} {{Wikidata list end}} === Тәмамлаучылар === {{seealso|Төркем:Ырынбур дәүләт университетын тәмамлаучылар}} {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P69 wd:Q2151478. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p69/Q2151478/p580:башлау,p69/Q2151478/p582:тәмамлау,label:Исем,p569,p19,p106,p108,p570,p20}} {| class='wikitable sortable' ! башлау ! тәмамлау ! Исем ! туу датасы ! туу урыны ! һөнәр төре ! эш урыны ! үлем датасы ! үлем урыны |- | | | ''[[:d:Q107723973|Шәфиев Гәрәй Гәрәй улы]]'' | 1920-06-10 | ''[[:d:Q18795543|1-се Иманғол]]'' | ''[[:d:Q2251335|мәктәп укытучысы]]''<br/>''[[:d:Q1056391|мәктәп директоры]]'' | | 1996 | [[Морак (Күгәрчен районы)|Морак]] |- | | | ''[[:d:Q60172267|Yuri Mischeryakov]]'' | 1945-01-01 | [[Агадыр]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q266569|рәссам-мультипликатор]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q21101152|Vladimir Kovalevsky]]'' | 1949-08-14 | [[Ырынбур]] | ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]'' | | | |- | | 2003 | ''[[:d:Q4083973|Yuri Berg]]'' | 1953-08-03 | ''[[:d:Q2395995|Nyrob]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q101097189|Viktor Nefyodov]]'' | 1959-05-02 | ''[[:d:Q26831293|Yashkino]]'' | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''<br/>''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]'' | [[Федерация Советы]] | | |- | | | ''[[:d:Q105161289|Vasily Nikolaevich Kozupitsa]]'' | 1961-09-15 | [[Яңа Троицк]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | | ''[[:d:Q41573578|Alexander Kogan]]'' | 1969-02-26 | [[Орски|Ыр]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | | 1995 | ''[[:d:Q139604681|Садыков, Аскар Аманбайулы]]'' | 1969-05-04 | [[Актүбә өлкәсе]] | | | | |- | | | ''[[:d:Q89184267|Maksim Schepinov]]'' | 1974-09-11 | [[Ырынбур]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | | | |- | 2000 | 2005 | ''[[:d:Q124845996|Olga Lesnova]]'' | 1982-08-12 | [[Яңа Троицк]] | ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]'' | ''[[:d:Q136417347|АО «Специализированный застройщик „Сургутстройтрест“»]]'' | | |- | | | ''[[:d:Q106084283|Karen Adamyan]]'' | 1992-06-27 | [[Гөмре]] | ''[[:d:Q947873|телеалыпбаручы]]''<br/>''[[:d:Q11313148|sports journalist]]''<br/>''[[:d:Q17125263|ютубчы]]'' | ''[[:d:Q20854272|Match TV]]'' | | |- | 2004 | 2009 | ''[[:d:Q58035423|Ulyana Letuta]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Ырынбур дәүләт университеты | | |- | 2008-09-01 | 2013-07-01 | ''[[:d:Q58841838|Elena A Gerasimova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q13419624|Төмән дәүләт университеты]]'' | | |- | 2000-09 | 2005-06 | ''[[:d:Q84072880|Ilshat Karimov]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Ырынбур дәүләт университеты | | |- | | | ''[[:d:Q88260404|Sergey Letuta]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | Ырынбур дәүләт университеты | | |- | 2011-09-01 | | ''[[:d:Q89433494|Irina Zdvizhkova]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q30281906|Institute of Cellular and Intracellular Symbiosis]]'' | | |- | 2008-01-09 | 2013-06-13 | ''[[:d:Q90381229|Anton Seleznev]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q4304094|«Станкин» Мәскәү дәүләт технология университеты]]'' | | |- | 2017-09-01 | 2019-06-01 | ''[[:d:Q99549444|Vladimir Kataev]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q30281906|Institute of Cellular and Intracellular Symbiosis]]'' | | |- | 2001-09 | 2006-06 | ''[[:d:Q104559802|Sergey Kovalchuk]]'' | | | ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]'' | ''[[:d:Q1342013|ИТМО университеты]]'' | | |} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} * [http://www.osu.ru/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140605094855/http://www.osu.ru/ |date=2014-06-05 }} == Шулай ук карагыз == {{Портал|Мәгариф|Россия Федерациясе}} * [[Россия югары уку йортлары исемлеге]] [[Төркем:Әлифба буенча университетлар]] [[Төркем:Россия университетлары]] [[Төркем:Ырынбур]] [[Төркем:1955 елда нигезләнгән уку йортлары]] a9ged0a8nlzatlal296so8wowkxr9tl Николай Провоторов 0 156974 5839191 4139769 2026-05-03T10:37:49Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839191 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Николай Провоторов | рәсем = | рәсем_зурлыгы = | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = Николай Сергеевич Провоторов | һөнәр = театр актёры | туу датасы = 17.12.1918 | туу җире = | милләт = | үлем датасы = | үлем җире = | әти = | әни = | ир = | хатын = | балалар = | бүләк һәм премияләр = {{Тукай бүләге}} ([[1957]]) | сайт = | башка мәгълүмат = }} '''Николай Провоторов''' (Николай Сергеевич Провоторов) – театр актеры, Тукай бүләге иясе. == Тәрҗемәи хәле == [[1918]] елның 17 декабрендә туган. [[1975]] елда вафат. [[Мәскәү]]дә Моссовет исемендәге драма театрында 2 ел эшли. [[1954]]-[[1963]] елларда В.И. Качалов исемендәге [[Качалов исемендәге Зур драма театры|Казан Зур драма театры]]нда эшли. [[1970]] елларда М. Горький исемендәге [[Краснодар крае]]ның дәүләт драма театрында. [[Ростов өлкәсе]]нең дәүләт драма театрының әйдәп баручы актеры. == Бүләкләре, мактаулы исемнәре. == [[РСФСР]]ның халык артисты ([[1971]]). [[РСФСР]]ның атказанган артисты ([[1957]]). [[Татарстан АССР]]ның атказанган артисты ([[1954]]). [[РСФСР]]ның К.С. Станиславский исемендәге дәүләт премиясе ([[1971]]) – Н.Ф. Погодинның трилогиясе буенча эшләнгән «Онытылмас еллар» спектаклендә В.И. Ленин образын иҗат иткән өчен һәм В.В. Лаврентьевның «Кеше һәм глобус» спектаклендә Бармин ролендә уйнаган өчен (М. Горький исемендәге [[Краснодар крае]]ның академия драма театры сәхнәсендә). [[Татарстан]]ның [[Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] ([[1957]]) – [[Казан]]да В. И. Качалов исемендәге театрда куелган «Өченче патетик» ("Третья патетическая") спектаклендә Ленин образын иҗат иткән өчен.<ref>http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3441&Itemid=80{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Тышкы сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} # http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3441&Itemid=80{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # http://www.kzntm.ru/narodnye-artisty/230-khajrutdinova-klara-akramovna {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160429110746/http://www.kzntm.ru/narodnye-artisty/230-khajrutdinova-klara-akramovna |date=2016-04-29 }} # [http://kitaphane.tatarstan.ru/tuk_11.htm Резеда Даутова. За что дают Тукаевскую премию? "Восточный экспресс"- 2002.- 12 апр.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819125456/http://kitaphane.tatarstan.ru/tuk_11.htm |date=2014-08-19 }} == Моны да карагыз == {{Татарстан Республикасының Атказанган артистлары}} {{Тукай премиясе лауреатлары 1950-1960}} [[Төркем:Станиславский исемендәге Дәүләт премиясе лауреатлары]] [[Төркем:Тукай премиясе лауреатлары]] [[Төркем:РСФСР халык артистлары]] [[Төркем:ТАССР атказанган артистлары]] {{DEFAULTSORT:Провоторов, Николай}} on8s29iqmuon3iw6x6qgvdshgepxum1 Николай Ежов 0 158667 5839187 5389320 2026-05-03T10:18:41Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839187 wikitext text/x-wiki {{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Ежов}}{{Дәүләт эшлеклесе |исем = Николай Ежов |оригинал имени = |рәсем = |титул = ССРБ эчке эшләре халык комиссары |байрак = Flag of USSR.svg |чорбаш = [[26 сентябрь]] [[1936]] |чоразак = [[25 ноябрь]] [[1938]] |аңа кадәр = [[Генрих Ягода]] |дәвамчысы = [[Лаврентий Берия]] |премьер = |титул2 = ССРБ су транспорты халык комиссары |байрак2 = Flag of USSR.svg |чорбаш2 = [[8 апрель]] [[1938]] |чоразак2 = [[9 апрель]] [[1939]] |аңа кадәр2 = [[Пахомов, Николай Иванович|Николай Пахомов]] |дәвамчысы2 = юк (вазифа юкка чыгарылган) |титул3 = ВКП(б) ҮК карамагындагы фирка контроле комиссиясе рәисе |байрак3 = Symbol-hammer-and-sickle.svg |чорбаш3 = [[1935]] |чоразак3 = [[1939]] |аңа кадәр3 = [[Лазарь Каганович]] |дәвамчысы3 = [[Андрей Андреев]] |фирка = [[ВКП(б)]] (с 1917) |туу датасы = 1.5.1895 |туу урыны = {{Туу җире|Санкт-Петербург|Санкт-Петербургда}}, [[Русия империсе]] |үлем датасы = 4.2.1940 |үлем урыны =ССРБ Югары мәхкәмәсенең хәрби коллегиясе бинасы, {{Үлем җире|Мәскәү|Мәскәүдә}}, [[СССР|ССРБ]] | хезмәт итү еллары = [[1913]]—[[1917]], [[1919]]—[[1921]] | гаскәр төре = җәяүле гаскәр | дәрәҗә = рядовой<br />{{СССР, Дәүләт иминлегенең генераль комиссары}} | командовал = | сугышлар һәм бәрелешләр = [[Беренче бөтендөнья сугышы]] |в браке = 1) Антонина Титова <br />2) Евгения Ежова |балалар = юк <br />''тәрбиягә алынган кыз:'' Наталья |күмелгән = Дон зираты (төгәл урын билгеле түгел) |вероисповедание = |отец = |мать = |автограф = Nikolai Yezhov Signature 1938.png |бүләкләр = {{{!}}style="background: transparent" {{!}}{{Ленин ордены}}{{!!}}{{Кызыл Байрак ордены (Монголия)}} {{!}}} {{{!}}style="background: transparent" {{!}}{{Дәүләт иминлегенең шәрәфле хезмәткәре}}{{!!}} {{!}}} ;1941 елда бөтен ССРБ бүләкләреннән мәхрүм ителгән<ref>http://books.google.ru/books?id=kRzzCejvwBUC&pg=PA314=false#v=onepage&q&f=false</ref> }} '''Никола́й Ива́н улы Ежо́в''' ({{ИС2|1|май|1895|19|апрель}} — [[4 февраль]] [[1940]]<ref>Ежов, Николай Иванович. Официальная справка члена ЦК // «Известия ЦК КПСС» — июнь 1990. — № 7 (306). — цит. по [http://www.hrono.info/biograf/ezhov.html Исторический проект «Хронос. Всемирная история в интернете» (www.hrono.info){{v|19|12|2013}}]</ref>) — совет [[ВКП(б)|фирка]] һәм дәүләт эшлеклесе, дәүләт иминлегенең генераль комиссары ([[1937 ел]]ның [[28 гыйнвар]]ыннан<ref>{{Cite web |url=http://memo.ru/history/nkvd/kto/biogr/ |title=Ежов Николай Иванович. |accessdate=2014-10-02 |archivedate=2014-07-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140727160236/http://memo.ru/history/nkvd/kto/biogr/ }}</ref>, 1941 елның 24 гыйнварыннан дәрәҗәсеннән мәрхүм ителгән<ref>[Зенькович Н. А. «Самые закрытые люди. Энциклопедия биографий» — М., ОЛМА-ПРЕСС Звездный мир, 2004, с. 143.]</ref>). ВКП(б) ҮК карамагындагы фирка контроле комиссиясе рәисе (1935−1939), ВКП(б) ҮК Оргбүросы әгъзасы (1934—1939), ВКП(б) ҮК сәркатибе (1935−1939), ВКП(б) ҮК Сәяси бүросы әгъзалыгына нәмзат (1937−1939). ССРБ эчке эшләре халык комиссары ([[1936]]−[[1938]]), ССРБ су транспорты халык комиссары (1938−1939). [[СССР|ССРБ]] эчке эшләре халык комиссары вазифасында Ежов 1937—1938 еллардагы [[Зур террор|массакүләм репрессияләрнең]] баш оештыручы һәм башкаручы булган. [[1937 ел]], ЭЭХКны Ежов җитәкләгән чагы, массакүләм репрессияләрнең символик билгесе булып киткән, [[1937]]—[[1938]] еллар, репрессияләрнең иң кызган вакытына карата, халык тарафыннан «ежовщина» дигән исеме тагылган. [[1939]] елда [[Лаврентий Берия|Берия]] катнашында [[Георгий Маленков|Маленков]] бүлмәсендә Ежов кулга алына. Берия үзе җинаять эшен алып бара, нәтиҗәдә ике атнадан Ежов үз һомосексуаль дәрте турында язуны калдыра.<ref>{{Citation |title=ЦА ФСБ. Ф. 3-ос. Оп. 6. Д. 3. Л. . Копия. |url=http://allin777.livejournal.com/293482.html |access-date=2014-10-02 |archive-date=2015-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150628235625/http://allin777.livejournal.com/293482.html |dead-url=yes }}</ref> 1940 елда Ежов хөкем карары буенча: "терорлык актларны әзерләү һәм лутыйлык (һомосексуализм) өчен" үтерелгән. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Мари АССР җитәкчеләре}} [[Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары]] gjyufi47p2kom7l65ul3sylbxexfo4o Кәрлә планета 0 159170 5839077 2696734 2026-05-02T15:09:01Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839077 wikitext text/x-wiki [[Файл:Transneptunians-size-albedo-color-ru.svg|300px|мини|уңда|Транснептун кәрлә планеталары]] [[Файл:2005FY9art.jpg|300px|мини|уңда|[[Макемаке (кәрлә планета)|Макемаке]] кәрлә планетасы]] [[Файл:Массы карликовых планет по сравнению с Луной.svg|300px|мини|уңда|Ай массасы белән чагыштырганда кәрлә планеталар массалары]] '''Кәрлә планета''' - [[Астрономия]] халыкара берлегенең билгеләмәсе буенча күктәге җисем түбәндәгечә үзлекләргә хас: * [[Кояш]] тирәсендәге орбитада әйләнә * [[гидростатик тигезлек]]не (тартылу көче газ-нурланыш басымына тигез) тотып алырлык гравитацион массага ия була * [[планета]] [[иярчен]]е булмый * үз [[орбита]]сында өстенлек итми (кәрлә планета үз юлын тазарта алмый) "Кәрлә планета" [[истилах]]ы [[2006]] елда кертелгән. [[Планета]]лар тирәсендәге [[киңлек]]не тазарта алалар, ә кече җисемнәр һәм [[астероид]]лар хәтта гидростатик тигезлекне тота алмыйлар, кәрлә планета - арадагы объект. Астрономия халыкара берлеге [[Церера (кәрлә планета)|Церера]], [[Плутон (кәрлә планета)|Плутон]], [[Хаумеа (кәрлә планета)|Хаумеа]], [[Макемаке (кәрлә планета)|Макемаке]], [[Эрида (кәрлә планета)|Эрида]] 5 кәрлә планета булып таный, [[Койпер билбавы]]нда 200 кәрлә планета булырга мөмкин. == Сылтамалар == * [http://astronet.ru/db/msg/1219032 Как разложить планеты по полочкам или Астрономии требуются Линнеи] * [http://www.lassy.ru/news/karlikovye_planety/2011-08-23-159 Официальные карликовые планеты]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://ria.ru/space/20140326/1001202292.html Астрономы нашли самую далекую карликовую планету Солнечной системы] [[Төркем:Кәрлә планеталар|*]] 9dmnjqmap5y4da0fk4pxtoselepcpew Мәхмүт Урматов 0 166930 5839173 4114789 2026-05-03T07:57:26Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839173 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Мәхмүт Урматов | рәсем = Makhmut Urmatov.jpg | рәсем_зурлыгы = | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = Мәхмүт Вәлимехәммәт улы Урматов | һөнәр = мөгаллим | туу датасы = 20.09.1926 | туу җире = [[Татарстан Республикасы]], [[Балык Бистәсе районы]], [[Биектау (Балык Бистәсе районы)|Биектау]] авылы. | гражданлык = {{ССРБ байрагы}}<br/>{{Байрак/Татарстан}} | милләт = татар | үлем датасы = 2.12.1993 | үлем җире = [[Татарстан Республикасы]], [[Балык Бистәсе районы]], [[Котлы Бөкәш]] авылы. | әти = Хуҗагарипов Вәлимехәммәт. | әни = Гәндәлиб. | ир = | хатын = Хайдарова Гөлнур Хөсәен кызы. | балалар = | бүләк һәм премияләр = Медаль «За взятие Берлина» (1946), «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.» һәм башкалар. | сайт = | башка мәгълүмат = }} '''Мәхмүт Вәлимехәммәт улы Урматов''' ([[1926]] - [[1993]]) – Мамадыш һәм Балык Бистәсе районнарында танылган мәгърифәтче, укытучы-методист. == Тормыш юлы == [[1926 ел]]ның 20 сентябрендә [[Татарстан Республикасы]]ның [[Балык Бистәсе районы]] [[Биектау (Балык Бистәсе районы)|Биектау]] авылында Хуҗагарипов Вәлимехәммәт мулла гаиләсендә дөньяга килә. Әтисе Хуҗагарипов Вәлимехәммәт Хуҗагариф улы, мулла буларак репрессиягә дучар ителә, 1931 елның 4 апрелендә ул кулга алына һәм биш елга концлагерьга җибәрелә <ref>http://lists.memo.ru/d35/f152.htm{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Әнисе Гәндәлиб Мирхайдарҗан кызы ([[Хәсән Фәтхетдинов]]ның сеңеле) алты баласы белән кыен шартларда кала. Мәхмүтнең [[Рәис Даутов]]ның балачак дусты була (Мәхмүт Рәистән ике яшькә олырак), алар арасында туганлык җепләре дә бар. Мәхмүт Урматов Балтыйк флотында хезмәт итә. 1943 елда сугышка китә. Сугыштан соң хәрби хезмәтен тәмамлап 1950 елның 2 мартында [[Котлы Бөкәш]] авылына кайта. 1952 елның 20 августыннан алып ул [[Мамадыш районы]] [[Түбән Сон]] авылында физика һәм математика укытучысы булып эшли, 1960 елдан [[Балык Бистәсе районы]] [[Тәберде Чаллысы]] авылында мәктәп директоры була. Гомуми алганда ул укытучы булып 51 ел эшли, дәүләт бүләкләренә ия була. Шушы төбәктә Мәхмүт Урматов политехник музей һәм тарихи музей оештыра. Үзенең эш тәҗрибәсе белән Бөтенроссия конференцияләрендә чыгышлар ясый (шул исәптән [[Пятигорск]], [[Уфа]] шәһәрләрендә үткәрелгән Бөтенроссия конференцияләрдә политехник белемнең нәтиҗәлелеген исбатлап докладлар ясый). Туган ягының тарихын өйрәнә, галимнәрнең игътибарын [[Борынгы Чаллы]] шәһәренә җәлеп итә. Мәхмүт Урматов [[1993 ел]]ның 2 декабрендә вафат. [[Балык Бистәсе районы]] [[Биектау (Балык Бистәсе районы)|Биектау]] авылы зиратында җирләнгән. == Мәңгеләштерү == 1. [[Нурулла Гариф]]ның китапларында искә алына. 2. [[Тукай районы]] [[Әҗмәкәй]] авылындагы бер урамга Мәхмүт Урматов исеме бирелә (2023 елда). == Сылтамалар == * [http://rsloboda-rt.ru/ru/component/k2/item/592-priznan-veteranom.html Признан ветераном]{{Deadlink|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Файл:Kazan Khanate map Tatar.svg|300px|thumb|right|Борынгы Чаллы [[Казан ханлыгы]] картасында (Чаллы дип бирелгән)]] {{DEFAULTSORT:Урматов, Мәхмүт}} [[Төркем:Татар мәгърифәтчеләре]] [[Төркем:Шәхесләр:Балык Бистәсе районы]] ggapa9wwr033uw47ofx891ievzai1rx Кәшшаф Мохтаров 0 170926 5839078 4408760 2026-05-02T15:12:05Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839078 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Кәшшаф Мохтаров | рәсем = К.Г.Мохтаров.jpg | рәсем_зурлыгы = 200 | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = К.Г. Мохтаров | тулы исем = Кәшшаф Гыйльфан улы Мохтаров | һөнәр = инкыйлабчы, сәясәтче, [[футбол]]чы<ref>https://vk.com/wall-69796944_2</ref> | туу датасы = 14.07.1896 | туу җире = Казан губернасы {{Туу җире|Мамадыш өязе|Мамадыш районында}} [[Тау Иле (Мамадыш районы)|Тауиле]] авылы | гражданлык = {{Байраклаштыру|Русия империясе}}→<br/>{{байраклаштыру|РСФСР}}→<br/>{{байраклаштыру|ССРБ }} | милләт = [[татар]] | үлем датасы = 27.10.1937 | үлем җире = {{үлем җире|Карелия|Карелиядә}}, [[Сандармох]] | әти = | әни = | ир = | хатын = I Серафима Игнат кызы<br/> II Л.А. Соколова-Миллер<ref name="Кайтарылган исемнәр">{{Citation |title=Кайтарылган исемнәр |url=http://visz.nlr.ru/searchword.php?qs=%F0%E0%F1%F1%F2%F0%E5%EB%F3&rpp=20&p=298&razdel=1 |access-date=2015-09-26 |archive-date=2014-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141103084056/http://visz.nlr.ru/searchword.php?qs=%F0%E0%F1%F1%F2%F0%E5%EB%F3&rpp=20&p=298&razdel=1 |dead-url=yes }}</ref> (''?-[[1937]]'') | балалар = ''улы'' Чыңгыз (''[[1926]]'') | бүләк һәм премияләр = | сайт = | башка мәгълүмат = }} {{Дәүләт эшлеклесе | исем = Кәшшаф Мохтаров | чын исем = | рәсем = | автограф = | тәртип = | титул = [[Файл:Flag of Tatar ASSR (1954).svg|25px]] 2 нче [[ТАССР]] ХКШ рәисе | байрак = | байрак2 = | чорбаш = [[1921 ел]] | чоразак = 1924 ел | вице-президент = | аңа кадәр = [[Сәхибгәрәй Сәетгалиев]] | дәвамчысы = [[Хаҗи Габидуллин]] | тәртип2 = | титул2 = | байрак2 = | байрак2_2 = | чорбаш2 = | чоразак2 = | аңа кадәр2 = | дәвамчысы2 = | хезмәт еллары = | иялек = | дәрәҗә = | гаскәр төре = | фирка = | белем = | туу датасы = | туу урыны = | үлем датасы = | үлем урыны = | дин = | сайт = | Commons = }} <small>{{мәгънәләр|Мохтаров}}</small> '''Кәшшаф Мохтаров''', Кәшшаф Гыйльфан улы Мохтаров, {{lang-ru|Мухтаров Кашаф Гильфанович (вариант<ref name="Кайтарылган исемнәр">{{Citation |title=Кайтарылган исемнәр |url=http://visz.nlr.ru/searchword.php?qs=%F0%E0%F1%F1%F2%F0%E5%EB%F3&rpp=20&p=298&razdel=1 |access-date=2015-09-26 |archive-date=2014-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141103084056/http://visz.nlr.ru/searchword.php?qs=%F0%E0%F1%F1%F2%F0%E5%EB%F3&rpp=20&p=298&razdel=1 |dead-url=yes }}</ref>: Гильванович)}} (''[[1896]]-[[1937]]'') — ТАССР халык комиссарлары шурасы рәисе (''[[1921]]–[[1924]]''). [[КПСС|ВКП(б)]] әгъзасы (''[[1918]]-[[1929]]''). == Тәрҗемәи хәле == [[1896 ел]]ның [[14 июль|14 июлендә]] [[Казан губернасы]] [[Мамадыш өязе]] (''хәзерге'' [[Мамадыш районы]]) [[Тау Иле (Мамадыш районы)|Тауиле]] [[авыл]]ында туган. Аз җирле крестьян гаиләсе булганга, әтисе белән әнисе һәр елны [[кыш]] көне читкә китеп эшли торган була. [[1902 ел]]да [[гаилә]] Пермь шәһәренә күчеп китә. Кәшшафны 6 яшьтә [[мәдрәсә]]гә бирәләр, анда ул 8 ел укый. [[1910 ел]]да Пермь шәһәренең 4 еллык укуханәсенә укырга керә. [[1914 ел]]да Пермь гимназиясенең 6- классына турыдан-туры имтихан бирә. Укының соңгы елында 3 ай өзеклек булып ала, аны гимназиядән чыгаралар: югары сыйныфларда укучы гимназистлар хәрби әзерлек үтәргә, махсус погоннар тагып йөрергә тиеш була – Кәшшаф погоннарын алып ташлый, офицерга честь бирүдән баш тарта. Җирле [[мөселман]] җәмгыяте үтенече белән генә гимназиягә кире алына һәм аны [[1916 ел]]да [[алтын]] медаль белән тәмамлый. Шул ук 1916 елда Пермь университетының [[медицина]] факультетына укырга керә. == Октябрь инкыйлабы == [[1917 ел]]да [[Пермь]]дә [[татар теле]]ндә «''Безнең көннәр''» журналы оештырыла, аның мөхәррире Кәшшаф Мохтаров була. 1918 елның [[апрель|апрелендә]] узган [[Пермь губернасы]] шураларының I корылтаенда милләтләр эше комиссары итеп сайлана, татар телендә чыгучы [[Кызыл Урал (гәҗит)|«''Кызыл Урал''»]] газетасы мөхәррире итеп билгеләнә. == Ватандашлар сугышы == [[1918 ел]]ның [[25 декабрь|25 декабрендә]] генерал Пепеляев гаскәре Пермьне ала. Кәшшаф Мохтаров Мрачковский җитәкчелегендәге дивизия белән [[Глазов]] [[шәһәр]]енә чигенә. РКП(б)ның [[Вятка губернасы|Вятка]] губерна комитеты аңа [[Вятка губернасы|губерна]] башкарма комитетының [[татар]]-[[башкорт]] бүлеге белән җитәкчелек итүне, татар телендә «''Коммунист''» [[газета]]сы оештыруны һәм мөхәррирлек итүне тапшыра. [[1919 ел]]ның [[яз]]ында, [[Александр Колчак|Колчак]] гаскәре [[Урал]]дан [[Идел]]гә кадәр сузылган киң фронт белән һөҗүмгә күчкәндә, [[Кызыл Армия]]нең [[Василий Блюхер|Блюхер]] җитәкчелегендәге 51- дивизиясе 21- мөселман полкы сәяси җитәкчесе (''политрук'') була. [[Нократ|Вятка]]дан [[Екатиринбур]]га кадәр юл үтә. [[1920 ел]]ның [[җәй|җәендә]] [[БАССР]]ның [[Аргаяш кантоны]]нда кулаклар фетнәсен бастыруда катнаша. == ТАССР төзелү == 1920 елда РКП(б) үзәк комитеты тәкъдиме белән К. Мохтаровны ТАССР ревкомына әгъза итәләр, [[Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгы|сәламәтлек саклау халык комиссары]] итеп билгелиләр. 1921-1924 елларда [[Татарстан АССР]] халык комиссарлары шурасы рәисе була. [[Татарстан]] бу елларда [[сугыш]] чорындагы бөлгенлек, корылык, [[1921]]-[[1922 ел]]лардагы [[ачлык]] белән бәйле рәвештә чиктән тыш зур кыенлыклар кичерә. К. Мохтаров [[Татарстан]]да ачлыкка каршы көрәштә, барыннан да элек ачыгучы халык өчен җәмәгать туклануын оештыруда зур тырышлык куя. Берничә тапкыр Мәскәүгә, [[Петроград]]ка барып, [[башкала]]дан 3 санитария-туклану поезды оештырып җибәрү турында килешә. Бу поездларның һәркайсы [[тимер юл]] буенда урнашкан торак пунктларда көн сен 1 800 ачыгучы һәм авыручы кешегә ярдәм күрсәтә. {{цитата|К.Г. Мохтаров, фирка һәм шура хезмәткәре буларак, һичшиксез күренекле кеше. Аның милли сәясәтне үткәрүдә сизгерлек-игътибарлылык күрсәтү зарур булган милли җөмһүрият шартларындагы хезмәте бик тә җаваплы. Иптәш Мохтаров карабларны куркынычлы җимереклекләр аркылы, РКП(б) ҮК билгеләгән юлдан алып барырга алынган кешеләрнең берсе һәм ул үз эшен уңышлы башкарып килә<ref>1923 елның 5 ноябрендә язылган характеристикадан</ref>}}. == Солтангалиев «эше» == [[1923 ел]]ның [[июнь|июнендә]] Мәскәүдә узган милли [[җөмһүрият]]ләр һәм өлкәләрнең җаваплы хезмәткәрләре киңәшмәсе, киңәшмәгә кадәр үк кулга алынган [[Мирсәет Солтангалиев|М.Г. Солтангалиев]] турындагы мәсьәләне карый, аны «буржуаз милләтчелек»тә гаепли һәм фиркадән чыгара. [[ТАССР]] җитәкчеләре (К.Г. Мохтаров, [[Ариф Енбаев|А. Енбаев]], [[Гасыйм Мансуров|Г. Мансуров]], [[Рәүф Сабиров|Р. Сабиров]] һ.б.) фирка үзәк комитетына үзләренең аның гаепсезлегенә ышануларын, фиркагә бирелгән, намуслы коммунист булуын әйтеп, Солтангалиевне ябылудан чыгаруны һәм аны порукага алырга рөхсәт итүне үтенеп [[Унбиш җитәкче хаты|мөрәҗәгать итәләр]]. Ләкин бу хаттагы үтенечләр канәгатьләндерелми, хатка имзаларын куйган барлык җитәкчеләр, шул исәптән К. Мохтаров та, «солтангалиевчелек»тә гаепләнеп, эшләреннән алына. Аларны Мәскәүгә чакыртып алалар, төрле җаваплы эшләргә урнаштыралар, шул ук вакытта алар ОГПУның яшерен күзәтүе астына куела. [[1924 ел]]да К. Мохтаровны да [[Мәскәү]]гә чакыртып алалар, [[РСФСР]] сәламәтлек саклау халык комиссариатына дәвалау бүлеге мөдире итеп билгелиләр. [[1927 ел]]дан хатын-кызларның көнкүрешен яхшырту буенча [[Бөтенрусия Үзәк Башкарма Комитеты|БҮБК]] комиссиясе әгъзасы<ref>{{Citation |title=Edu.rt.ru белем бирү порталында |url=http://www.edurt.ru/index.php?rubrika=235&type=1&lang=1 |access-date=2015-09-26 |archive-date=2020-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200202205205/http://www.edurt.ru/index.php?rubrika=235&type=1&lang=1 |dead-url=yes }}</ref>. == Сәяси репрессия корбаны == [[1929 ел]]ның [[23 август]]ында ВКП(б) үзәк назәри комиссиясе карары белән фиркадән чыгарыла. «Буржуаз милләтчелек»тә гаепләнеп, [[1931 ел]]ның [[13 гыйнвар]]ында үлем җәзасына хөкем ителә, җәза 10 ел концлагерь белән алыштырыла, җәза срогын Соловкида, Анзер күлендә тире хуҗалыгының төлке тиресе бүлеге башлыгы буларак үтә. [[1937 ел]]ның [[27 октябрь|27 октябренда]] [[НКВД]] махсус киңәшмәсе («өчлек») карары белән атарга хөкем ителә. [[Карелия]]дә [[Сандармох]]та атып үтерелә.<ref>http://lists.memo.ru/d24/f4.htm{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Әдәбият == # Хаклык аклаган исемнәр. Казан: ТКН, 1991 ISBN 5-298-00652-3 == Сылтамалар == * [http://www.edurt.ru/index.php?rubrika=235&type=1&lang=1 Мохтаров Кәшшаф Гыйльфан улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200202205205/http://www.edurt.ru/index.php?rubrika=235&type=1&lang=1 |date=2020-02-02 }} {{ref-ru}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{ТАССР җитәкчеләре}} {{ТАССР министрлары}} {{DEFAULTSORT:Мохтаров, Кәшшаф}} [[Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары]] [[Төркем:Татарстан хөкүмәте рәисләре]] 460oju6too4q7hazb5yfob0fxr2adc6 Муса Йосыпов 0 171360 5839168 4114215 2026-05-03T07:01:54Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839168 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Муса Йосыпов | рәсем = | рәсем_зурлыгы = 250px | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = М.Р. Йосыпов (1896-1937) | тулы исем = Муса Рахман улы Йосыпов | һөнәр = сәясәтче | туу датасы = 18.12.1896 | туу җире = [[Уфа губернасы]] {{туу җире|Стәрлетамак өязе|Авыргазы районында}} [[Иске Әпсәләм|Әпсәләм]] [[авыл]]ы | гражданлык = {{байраклаштыру|Россия империясе}}→<br/>{{байраклаштыру|РСФСР}}→<br/> {{байраклаштыру|ССРБ}} | милләт = [[татар]] | үлем датасы = 03.08.1937 | үлем җире = [[Мәскәү]] | әти = | әни = | ир = | хатын = Кәримә Гайсина, ''табиб'' | балалар = ''уллары'' Рамин, Оскар, Рөстәм (''[[1937]]'') | бүләк һәм премияләр = | сайт = | башка мәгълүмат = }} <small>{{мәгънәләр|Йосыпов}}</small> '''Муса Йосыпов''', Муса Рахман улы Йосыпов, {{lang-ru|Юсупов Муса Рахманович}} — сәясәтче, журналист, [[Казан дәүләт педагогия институты|Татар педагогия институты]] директоры (''[[1933]]-[[1934]]''), [[Камал театры|Татар дәүләт академия театры]] директоры (''[[1934]]-[[1937]]''). Сул эсерлар фиркасе (''[[1917]]-[[1919]]''), [[КПСС|РКП (б)]] әгъзасы (''[[1919 ел]]дан''). == Тәрҗемәи хәле == [[1896 ел]]ның [[18 декабрь|18 декабрендә]] [[Уфа губернасы]] [[Стәрлетамак өязе]] (''хәзерге'' БР [[Авыргазы районы]]) [[Иске Әпсәләм|Әпсәләм]] [[авыл]]ында туган. [[Авыл]] [[мәдрәсә]]сен тәмамлагач, [[Ырынбур]]дагы [[Хөсәения]] [[мәдрәсә]]сенә укырга керә ([[1911]]). [[Кыш]]ка уку өчен [[җәй]] көне эшләп, акча туплый: бер сезон буе сал агызуда, ике җәй дәвамында [[Ырынбур]] сабын кайнату заводында эшли. [[1915 ел]]да [[әрме|хәрби хезмәткә]] алына, 103 нче запас пехота полкында бүлекчә командиры булып хезмәт итә. == Инкыйлаб == * [[Уфа губернасы]] эшче һәм солдат депутатлары исеменнән V Бөтенроссия корылтаенда катнаша, [[РСФСР]]ның беренче конституциясен кабул итү өчен тавыш бирә. * [[1917 ел]]ның [[июнь|июненнән]] [[сентябрь|сентябренә]] кадәр [[Уфа]]да [[татар теле]]ндә чыга башлаган [[Авыл халкы (газета)|«''Авыл халкы»'']] крестьян [[газета]]сы эшендә катнаша. == Ватандашлар сугышы == [[Уфа]]ны [[ак чехлар]]дан азат итүче 5 нче армиянең ([[5-нче армия (ЭККА)]]) сәяси бүлеге мөселман бүлекчәсендә эшли: үгетләү-оештыру секциясе мөдире була. [[1920 ел]]ның [[март]]ыннан [[1922 ел]]ның [[октябрь|октябренә]] кадәр [[КПСС|РКП (б)]] [[Омск губернасы|Омск губерна]] комитетының [[татар]] һәм [[кыргыз]] (''[[казакъ]]'') коммунистлары секциясе бюросы җаваплы сәркатибе (''рәисе'') итеп сайлана. [[«Азат Себер» газетасы]]ның мөхәррире итеп билгеләнә. Муса Йосыпов ике ел ярым җитәкчелек итү дәверендә “Азат Себер”не ил күләмендә билгеле татар матбугат басмасына, Себер өлкә гәзитенә әверелдерә. Аның бу юнәлештәге эшчәнлеге [[Галимҗан Ибраһимов]] мәкаләләрендә дә чагылыш тапкан. == Уфада == [[1922 ел]]ның [[октябрь|октябрендә]] [[Уфа]]га килгәч, өч елдан артык [[Башкортстан (гәҗит)|«''Башкортстан''»]] һәм «''[[Яңа авыл]]''» республика [[газета]]ларының мөхәррире була. Соңрак мәгариф эшчеләре һөнәри берлегенең өлкә комитеты рәисе, һөнәри берлекләрнең Башкортстан өлкә шурасы ({{lang-ru|Башсовпроф}}) рәисе урынбасары булып эшли. [[1929 ел]]да [[Мәскәү]]дә [[Яков Свердлов|Я. М. Свердлов]] исемендәге Коммунистик университетның мөхәррирләр әзерләү бүлегенә укырга керә. Ике елдан [[КПСС|ВКП (б)]] Башкортстан өлкә комитетының матбугат эшләре секторын җитәкли. == Казанда == [[1932 ел]]ның [[декабрь|декабреннән]] [[КПСС|ВКП (б)]] [[КПССның Татарстан өлкә комитеты|Татарстан өлкә комитетының]] матбугат эшләре секторын җитәкли. [[Владимир Ленин|В.И. Ленинның]] 6 томлыгын [[татар теле]]нә тәрҗемә итү һәм бастырып чыгару эше белән җитәкчелек итә. [[1933 ел]]ның [[ноябрь|ноябрендә]] М.Н. Покровский исемендәге [[Казан дәүләт педагогия институты|Татар педагогия институты]] директоры итеп билгеләнә. Тарихчы-профессор [[Николай Эльвов|Н.Н. Эльвовны]] (''[[1901]]-[[1937]]'') сәяси эзәрлекләүләрнең шаукымы М. Йосыповка да эләгә: аны директор вазифасыннан азат итәләр. [[ТАССР]] мәгариф халык комиссариатының эксперименталь педагогия лабораториясе җитәкчесе, [[1935 ел]]ның [[октябрь|октябрендә]] [[Камал театры|Татар дәүләт академия театры]] директоры итеп билгелиләр. == [[Сталин репрессияләре|Репрессия]] == [[1937 ел]]ның [[10 февраль|10 февралендә]] [[Казан]] [[шәһәр]]е Молотов район комитеты М. Йосыповны «''коралсызланмаган эсер һәм буржуаз милләтче''» буларак, фиркадән чыгара. [[1937 ел]]ның [[12 февраль|12 февралендә]] аны кулга алып, Мәскәү төрмәсенә озаталар. [[1937 ел]]ның [[3 август]]ында ССРБ югары суды хәрби коллегиясе «''Казандагы милләтче оешманың әгъзасы булуда һәм идеология фронтында Шуралар хакимиятенә каршы эшчәнлек алып баруда''» гаепләп, иң югары җәзага хөкем итә<ref>[http://www.sakharov-center.ru/asfcd/martirolog/?id=26074&t=page Сахаров-үзәк сайтында]</ref>. [[1957 ел]]да исеме аклана. == Чыганаклар == # Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998. # Возвращенные имена. Документальные очерки. – Казань, 1990. # Хаклык аклаган исемнәр. Казан: [[Татарстан китап нәшрияты|ТКН]], 1991. ISBN 5-298-00652-3 # Г.Р. Кәримова. К вопросу о реализации суверенных прав ТАССР (20-е годы ХХ века). Казан, Ученые записки КФУ, том 153, кн.3, 2011. # Фәрит Фаткуллин. [http://ktrb.ru/tat/news/tormish/25140.html Кызыл таң, 30.10.2013 — Мөхәррирне нигә үтергәннәр?]. == Сылтамалар == * [http://lists.memo.ru/index29.htm ССРБда сәяси золым корбаннары исемлеге]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{DEFAULTSORT:Йосыпов, Муса}} [[Төркем:Татар журналистлары]] [[Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары]] [[Төркем:Ректорлар]] [[Төркем:Казан оешмалары җитәкчеләре]] [[Төркем:Театр директорлары]] [[Төркем:Мәдрәсә тәмамлаучылар]] kwaso7j6p1bdrvacyt1ert8ocggutje Кылыраш 0 172062 5839069 4075858 2026-05-02T14:14:09Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839069 wikitext text/x-wiki {{ТП |татар исеме = Кылыраш |чын исем = {{lang-ro|Călărași}} |ил = Румыния |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Жудец{{!}}Өяз (жудец) |төбәк = Кылыраш өязе |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = 1534 ел{{!}}1534 елдан |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =65181 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = Кардәш шәһәрләр |add1 = {{wikidata|p190}} |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Кылыраш''' ({{lang-ro|Călărași}}) — [[Румыния]]нең [[Кылыраш өязе]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 65181 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Кылыраш Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Шәһәр статусын [[1534 ел]]дан йөртә. == Халык == {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1912'''<ref name="pop-stat.mashke.org">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/romania-cities.htm |title=архив күчермәсе |accessdate=2015-11-19 |archivedate=2013-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131204142939/http://pop-stat.mashke.org/romania-cities.htm }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1930'''<ref name="pop-stat.mashke.org"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1948'''<ref name="colectaredate.insse.ro">{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://colectaredate.insse.ro/phc/aggregatedData.htm |access-date=2015-11-19 |archive-date=2015-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151101043840/http://colectaredate.insse.ro/phc/aggregatedData.htm |dead-url=yes }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1956'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1966'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1977'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1992'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''2002'''<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |access-date=2012-09-18 |archive-date=2012-09-18 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AlRufuWF?url=http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |dead-url=no }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''2011'''<ref name="colectaredate.insse.ro"/> |- |12995||18053||24448||25555||35684||49727||76952||70039||65181 |} Милләтләр (2002): румыннар — 95,9%, чегәннәр — 3,5%.<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |access-date=2015-11-19 |archive-date=2013-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014005851/http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erd2002/etnii2002.zip |dead-url=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Кылыраш өязе шәһәрләре]] c3t3how85jzx5l0gpe9may1rwrmoh3g Нитра 0 172191 5839195 3819324 2026-05-03T10:58:36Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839195 wikitext text/x-wiki {{ТП |татар исеме = Нитра |чын исем = {{lang-sk|Nitra}} |ил = Словакия |герб = |байрак = |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(0)_region:PL |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы = |төбәк харитасы зурлыгы = |район харитасы зурлыгы = |төбәк төре = Төбәк |төбәк = Нитра төбәге |төбәк җәдвәлдә = |район төре = |район җәдвәлдә = |җәмгыять төре = |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |район харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = |башлык = |нигезләү датасы = |беренче телгә алу = 828 |элеккеге исемнәр = |халәт = шәһәр |халәт бирле = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = |рәсми тел = |халык саны =85129 |исәп елы = 2011 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = |дини состав = |этнохороним = |сәгать поясы = +1 |DST = бар |телефон коды = |почта индексы = |почта индекслары = |автомобиль коды = |Commons-та төркем = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Нитра''' ({{lang-sk|Nitra}}, {{lang-hu|Nyitra}}, {{lang-de|Neutra}}) — [[Словакия]]нең [[Нитра төбәге]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 85129 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Нитра Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Беренче мәртәбә [[828 ел]]да телгә алынган. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1970'''<ref name="pop-stat">http://pop-stat.mashke.org/slovakia-cities.htm{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1980'''<ref name="pop-stat" /> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1991'''<ref name="pop-stat" /> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''2001'''<ref name="pop-stat" /> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''2011'''<ref name="pop-stat" /> |- |52518||68852||85471||87285||85129 |} </div> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Нитра төбәге шәһәрләре]] fc20bt74vwumexvce3w81tacl563dvb Мартин (шәһәр) 0 172195 5839159 3820540 2026-05-03T03:28:32Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839159 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ}} '''Мартин''' ({{lang-sk|Martin}}, {{lang-hu|Turócszentmárton}}, {{lang-de|Turz-Sankt Martin}}) — [[Словакия]]нең [[Жилина төбәге]]ндә урнашкан шәһәр. Халык саны — 57987 кеше (2011). == Сәгать поясы == [[Файл:Time zones of Europe.svg|40px|сулда]] Халыкара стандарт буенча Мартин Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез. ==Тарих== Беренче мәртәбә [[1281 ел]]да телгә алынган. == Халык == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1970'''<ref name="pop-stat">http://pop-stat.mashke.org/slovakia-cities.htm{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1980'''<ref name="pop-stat" /> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1991'''<ref name="pop-stat" /> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''2001'''<ref name="pop-stat" /> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''2011'''<ref name="pop-stat" /> |- |37415||47475||58393||60133||57987 |} </div> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Жилина төбәге шәһәрләре]] [[en:Martin]] [[sk:Martin]] 10s1392bi6rsqwjujlmbe3i8ny572so Маһинур Фәйзуллина 0 198412 5839163 5497410 2026-05-03T04:02:35Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839163 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Маһинур Фәйзуллина | рәсем = Fayzullina_M.G._1.jpg | рәсем_зурлыгы = 200px | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = Маһинур Гайнулла кызы Фәйзуллина | һөнәр = укытучы, әдәбият галиме | туу датасы = 13.06.1901 | туу җире = [[Русия империясе|РИ]], {{туу җире|Акмола өлкәсе|Казакъстанда}}, [[Атбасар]] | гражданлык = {{байрак|Россия империясе}} [[Россия империясе]]→<br/>{{байраклаштыру|РСФСР}}→<br/>{{байрак|СССР}} [[СССР]] | милләт = [[татар]] | үлем датасы = 1983 | үлем җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{үлем җире|Алабуга|Алабугада}} | әти = | әни = | ир = [[Хәбиб Вәлиев]] | хатын = | балалар = ''уллары'' Ук, Өмет,<br/> ''кызы'' Ария | кул кую = | бүләк һәм премияләр = | сайт = | башка мәгълүмат = }} {{фш|Фәйзуллина}} '''Маһинур Фәйзуллина''', Маһинур Гайнулла кызы Фәйзуллина (''[[1901 ел]]ның [[13 июнь|13 июне]], Атбасар — [[1983 ел|1983]], [[Алабуга]]'') — әдәбият галиме, тәнкыйтьче, [[тәрҗемә]]че, [[Казан дәүләт педагогия институты|Казан пединституты]] һәм [[Алабуга дәүләт педагогия институты|Алабуга укытучылар институты]] укытучысы, доцент, филология фәннәре кандидаты, [[Алабуга дәүләт педагогия институты|АДПИ]]ның әдәбият кафедрасының беренче мөдире. Кандидатлык диссертациясе яклап, гыйльми дәрәҗә алган беренче [[татар]] [[хатын-кыз]]ы. [[Алабуга]] шәһәренең шәрәфле ватандашы (''[[194 ел|1994]], вафатыннан соң'')<ref>[http://городелабуга.рф/fayzullina-maginur-gaynullovna-posmertno.html Решение Президиума Елабужского городского Совета народных депутатов №87 от 23 декабря 1994 г.]{{Deadlink|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[1927 ел|1927]]-[[1939 ел]]ларда [[ВКП (б)]] әгъзасы. [[Муса Җәлил]] иҗаты турында шагыйрь үзе исән чагында басылып чыккан бердәнбер {{comment|монография|фәнни мәкалә}} авторы. == Тәрҗемәи хәле == [[Файл:Fayzullina_M.G..jpg|150px|thumb|right|М. Фәйзуллина лаеклы ялга чыккач]] [[1901 ел]]ның [[13 июнь|13 июнендә]] [[Акмола өлкәсе (Русия империясе)|Акмола өлкәсе]] Атбасар өязе Атбасар өяз шәһәрендә (''[[1879 ел]]га кадәр станица, чик буе кирмәне'') туган. Башлангыч белемне Атбасарга килгән [[Иж-Бубый мәдрәсәсе]]нең [[җәдитчелек|җәдитче]] укытучылары Әфләтүновлардан ала. Биш яшендә укырга һәм язарга өйрәнә. 13 яшендә [[Троицк (Чиләбе өлкәсе)|Троицк]] хатын-кыз укытучылар семинариясенә укырга керә, әлеге уку йортын (''барысы 16 предмет'') «бишле» билгеләренә генә тәмамлый. [[1917 ел]]да туган шәһәре Атбасарда, [[1920 ел]]ларда [[Себер]]дә (''[[Тара (шәһәр)|Тара]], [[Омск]], [[Новосибирск|Новониколаевск]], [[Славгород (Русия)|Славгород]]'') укытучы булып эшли, [[«Азат Себер» газетасы]]н чыгаруда катнаша. «Азат Себер» газетасының мөхәррире [[Хәбиб Вәлиев]]ка (''[[1896 ел|1896]]-[[1937 ел|1937]]'') кияүгә чыга. [[1924 ел]]да Х. В. Вәлиевны [[Мәскәү]]гә {{comment|БҮБК|Бөтенсоюз Үзәк Башкарма комитеты}} карамагына эшкә җибәрәләр. Маһинур Фәйзуллина [[Мәскәү]]дә Нариманов исемендәге 27нче санлы татар мәктәбендә [[татар теле]] һәм әдәбиятыннан укыта, бер-бер артлы балалар өчен язган ике китабы чыга: «Октябрь балалары» (''[[1925 ел|1925]]''), «Гали белән Вәли». Аның укучылары арасында булачак язучы [[Габдрахман Әпсәләмов]] та (''[[1911 ел|1911]]-[[1979 ел|1979]]'') була. [[1926 ел]]да М. Г. Фәйзуллина [[Мәскәү]]нең {{comment|Мәскәү елгасы аръягы|Замоскворечье}} районы шурасына депутат итеп сайлана. [[1927 ел]]да Мәскәүдә узган активист хатын-кызларның Бөтенсоюз киңәшмәсендә [[Көнчыгыш]] (''[[үзбәк]], [[төрекмән]]'') хатын-кызлары делегациясен җитәкли, [[Анатолий Луначарский|А. В. Луначарский]], [[Александра Коллонтай|А. Коллонтай]], [[Клара Цеткин|К. Цеткин]] белән якыннан таныша. [[1928 ел]]да, Х. В. Вәлиевны [[ВКП (б)|фирка]] [[Татарстан өлкә комитеты]]на эшкә күчерү сәбәпле, гаилә [[Казан]]га кайта. М. Фәйзуллина [[Казан]]да [[Казан дәүләт педагогия институты|пединститут]] тәмамлый һәм профессор [[Галимҗан Нигъмәти]] кул астында аспирантурада укый. [[1936 ел]]да 4нче һәм 7нче сыйныфлар өчен «Уку китабы» дәреслек-хрестоматиясе бастырып чыгара, анда үзенең [[тәрҗемә]] әсәрләрен дә кертә. [[1937 ел]]да [[Татарстан Республикасы Авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгы|ТАССР җир эшләре халык комиссары]] урынбасары булып эшләгән ире Х. Вәлиевны корткычлыкта гаепләп, кулга алалар һәм тиздән атып үтерәләр. [[Казан дәүләт педагогия институты|Казан пединтитутында]] декан урынбасары булып эшләгән М. Фәйзуллина фиркадән чыгарыла, эшеннән куыла, фатирлары тартып алына. Казан кирпеч заводына эшкә урнаша. [[1939 ел]]да «''советка каршы эшчәнлек''»тә гаепләнеп, кулга алына. [[1957 ел]]да аклана<ref>[http://lists.memo.ru/d33/f377.htm Списки жертв]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[1941 ел]]да [[Бөек Ватан сугышы|сугыш]] башлангач, үзәктән читкә, [[Алабуга дәүләт педагогия институты|Алабуга укытучылар институтына]] җибәрелә. Биредә татар шагыйре [[Габдулла Тукай]] иҗатына багышланган диссертациясен тәмамлый, Казанга барып, диссертациясен яклый. Озак еллар [[Алабуга дәүләт педагогия институты|пединститут]] студентларына татар әдәбиятыннан лекцияләр укый. == Муса Җәлил == {{төп мәкалә|Муса Җәлил}} М. Фәйзуллина [[Муса Җәлил|М. Җәлилнең]] үзе һәм аның иҗаты белән [[Мәскәү]]дә татар мәктәбендә укытканда ук таныш була. [[1939 ел]]да укытучы [[Ырынбур]] педагогия институтының татар бүлеге студентларына совет әдәбияты курсы буенча лекцияләр укырга чакыру ала. Программада Муса Җәлил иҗаты да була. Шагыйрь турында язма чыганаклар булмаса да, М. Фәйзуллина аның шигырьләрен анализлап, лекциялек материал туплый. Чыгыш студентларга охшый. Шуннан соң Муса Җәлил турында мәкалә язу уе туа һәм бу турыда «[[Казан утлары|Совет әдәбияты]]» (хәзерге «[[Казан утлары]]») журналы мөхәррире Имаметдиновка әйтеп куя. [[Казан]]га кайткач, аны Муса Җәлил үзе эзләп таба һәм: «''Сез минем турыда мәкалә язарга уйлагансыз икән. Материалларны мин сезгә үзем бирермен''», дип әйтә. Бер атнадан шагыйрь бер кочак кулъязмасын китереп тә бирә. Әзер мәкаләне М. Фәйзуллина [[Гадел Кутуй]] янында шагыйрнең үзенә кычкырып укый. Шагыйрьнең үзеннән уңай бәя ишеткәч, «''Муса Җәлил иҗаты турында''» дигән мәкалә [[1940 ел]]ның [[март]] аенда «Совет әдәбияты» журналында басылып чыга. Бу — шагыйрь үзе исән чагында басылып чыккан, аның иҗатын яктырткан бердәнбер монография була. Берничә айдан Муса Җәлилнең «Хат ташучы» поэмасы аерым китап булып басылып чыга. Автор, култамгасын куеп, китабын М. Фәйзуллинага бүләк итә. Муса Җәлилгә багышланган икенче мәкаләсе [[1948 ел]]да (''шагыйрьнең исеме тыелган заманда'') дөнья күрә<ref>''Ария Валеева''. [http://rt-online.ru/p-rubr-obsh-37191/ Она успела сказать Джалилю, что он – большой поэт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704072840/http://rt-online.ru/p-rubr-obsh-37191/ |date=2017-07-04 }}. «[[Республика Татарстан (газета)|Республика Татарстан]]», 21.07.2001</ref><ref>''Ландыш Мингазова''. [https://nsportal.ru/ap/library/drugoe/2015/03/09/nauchno-issledovatelskaya-rabota-po-teme-kaderle-istleklr Кадерле истәлекләр]</ref>. == Гаиләсе == Өлкән улы Ук Вәлиев [[1942 ел]]ның [[көз]]ендә [[Бөек Ватан сугышы|сугышка]] китә, пулеметчы буларак [[Сталинград сугышы]]нда катнаша, [[1943 ел]]ның [[гыйнвар]]ында һәлак була.<br/> Кече улы лейтенант Өмет (''Эмик'') Вәлиев [[1944 ел]]ның [[август]]ында [[Бөек Ватан сугышы|сугышта]] һәлак була. [[Брест өлкәсе]] Знаменка авылы янындагы туганнар каберлегенә җирләнгән. Вафатыннан соң «Батырлык өчен» медале белән бүләкләнгән.<br/> Кызы Ария [[Хәбиб Вәлиев|Хәбиб]] кызы Вәлиева (ире буенча фамилиясе Шабашвили) Казанда туа, гомер буе [[Алабуга дәүләт педагогия институты|Алабуга пединститутының]] рус һәм чит ил әдәбияты кафедрасы доценты булып эшли, филология фәннәре кандидаты. Улы Әмир Евгений улы Шабашвили (''[[АКШ]]''; http://emirco.net/; http://amirko.livejournal.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180119094522/http://amirko.livejournal.com/ |date=2018-01-19 }}) == Кызыклы факт == [[Габдрахман Әпсәләмов]] «Яшел яр» романын (''[[1968 ел|1968]]'') үзен Мәскәү татар мәктәбендә укыткан укытучыларга, шул исәптән [[татар теле]] укытучысы Маһинур Фәйзуллинага, багышлаган<ref>[https://izi.travel/ru/446e-shkola/ru Школа. izi.travel]</ref><ref>[http://www.rulit.me/author/absalyamov-abdurahman-safievich/zelenyj-bereg-download-free-379078.html Книга «Зеленый берег» — автор Абсалямов Абдурахман Сафиевич]</ref>. == Хәтер == * Алабуганың 2нче татар гимназиясенә исеме бирелгән. * Алабуганың элекке шәһәр училищесы бинасында (''[[1888 ел|1888]], Тугаров урамы белән Казан урамы киселешендә'') урнашкан Патриотик тәрбия үзәгенә Маһинур Фәйзуллина исеме бирелгән: Маһинур Фәйзуллина исемендәге патриотик тәрбия үзәге ({{lang-ru|Центр патриотического воспитания имени М.Г.Файзуллиной}})<ref>[https://dzen.ru/a/aCWZbmdgawmrep9Y Прогулка по городу Махеевъ. Или Елабуге?] Дзен, 6.05.2025{{ref-ru}}</ref>. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Әдәбият == # [[Рәхим Гайсин|Р. Гайсин]]. Память и пламя Победы. UNIвести (Газета Елабужского инстиута КФУ), 2014 год, апрель. # Слово об учителе. Вестник ЕГПУ, 2008 год, № 1. # [[Сания Исмәгыйлева (укытучы)|Исмәгыйлева С.]] Истәлекләргә бай тормыш юлы. «[[Алабуга нуры (газета)|Алабуга нуры]]», 2001 ел, 7 июнь. # Әхмәтова Г. Укытучым Маһинур апага. «Алабуга нуры», 2001 ел, 7 июнь. == Сылтамалар == * ''Ария Валеев''а. [http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/1999_1_2/10/10_2/ Бережно хранила автограф Мусы Джалиля]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''[[Гасырлар авазы (журнал)|Гасырлар авазы]]'', 1999 ел, 1-2. * ''Алина Исламова''. [http://www.zavuch.ru/methodlib/20/94418/ Алабуга тарихында минем якташым.] {{Муса Җәлил}} {{DEFAULTSORT:Фәйзуллина, Маһинур}} [[Төркем:Филология фәннәре кандидатлары]] [[Төркем:Әдәбият галимнәре]] [[Төркем:Вуз укытучылары]] [[Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Репрессияләнгән татарлар]] [[Төркем:Муса Җәлил]] g7q9mbcadpl79osyjoe427dp8a01m2m Мөхәммәтрәхим Үзбәков 0 211042 5839176 5555577 2026-05-03T08:29:22Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839176 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=март 2026}} {{Шәхес}}'''Мөхәммәтрәхим Үзбәкев''' (Мөхәммәтрәхим (Рәхим) Галим (Алим)<ref>[http://www.info-islam.ru/publ/tatary_i_islam/tatarskie_mecheti/tatarskie_mecheti_kharkovskaja_sobornaja_mechet_ukraina/40-1-0-30709 1]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:_IdnNy6d06gJ:https://nakipelo.ua/neskolko-istorij-o-musulmanskoj-obshhine-dorevolyutsionnogo-harkova/+&cd=3&hl=tt&ct=clnk&gl=ru 2]</ref> улы Үзбәкев, {{ТД}}, {{ТУ}} — {{ҮД}}, {{ҮУ}}) — [[мөселман]] дин эшлеклесе, ахун (1906), Киев хәрби округы мулласы (1900-1910-елларда), [[Украина]] имам-мөхтәсибе (?-?), [[Харковь]] [[Харьков җәмигъ мәчете|җәмигъ мәчете]] имамы (1906-193?). == Искәрмәләр == <small>{{искәрмәләр}}</small> [[Төркем:Имамнар]] [[Төркем:Репрессияләнгән татарлар]] 38j0k7j2ymrgwj33mndjbxywebjezbt Бөрнаби 0 214667 5839152 5556028 2026-05-03T03:01:16Z Каюм Хордай 59574 Британия Колумбиясенә сылтама өйтәлде. 5839152 wikitext text/x-wiki {{ТП/ВМ}}'''Бөрнаби''' ({{lang-en|Burnaby}}) — [[Канада]]ның [[Британия Колумбиясе]] правинсәсендә урнашкан шәһәр. == [[Тарих]] == 1859 да нигезләнә. == Халык == {{ХСВМ||Таблица}} == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} == Рәсми сайт == * {{wikidata|p856}} [[Төркем:Канада шәһәрләре]] {{stub}} kyyn0g7y7cyu750l6fqn6pwj624v4qq Айгиз Баймөхәммәтов 0 215816 5839119 4565952 2026-05-02T18:23:19Z Әмир 15082 /* Иҗаты */ өстәмә 5839119 wikitext text/x-wiki {{Язучы |Исем = Айгиз Баймөхәммәтов |Оригинал телендә = |Фото = А.Г.Баймөхәммәтов.jpg |Киңлек = |Рәсем язуы = |Тугач бирелгән исеме = {{lang-ba|Айгиз Ғиззәт улы Баймөхәмәтов}} |Псевдонимнар = |Туу датасы = 27.10.1988 |Туу урыны = [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[БАССР]], {{Туу урыны|Белорет районы|Белорет районында}}, [[Абзак (Белорет районы)|Абзак]] |Үлем датасы = |Үлем урыны = |Милләт = |Ватандашлык = |Эшчәнлек төре = язучы, журналист |Иҗат итү еллары = {{байрак|СССР}} [[СССР]]→<br/>{{байрак|Россия}} [[РФ]] |Юнәлеш = проза, публицистика |Жанр = повесть, хикәя |Иҗат итү теле = [[башкорт теле|башкорт]] |Дебют = ''«Калдырма, әнкәй!»'', [[2013 ел|2013]]. |Премияләр = {{Салават Юлаев премиясе}}[[Файл:Shajhzada Babych prize badge.png|20px|Шәехзадә Бабич премиясе - 2015]][[Файл:С.Юлаев ордены.jpg|30px|С. Юлаев ордены ― 2024]] |Бүләкләр = [[Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре]] |Имза = |Сайт = [https://vk.com/aigiz1988 aigiz1988] |Башка мәгълүмат = }} {{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Баймөхәммәтов}} '''Айгиз Баймөхәммәтов''', Айгиз Гыйззәт улы Баймөхәммәтов ({{lang-ba|Айгиз Ғиззәт улы Баймөхәмәтов}}, ''[[1988 ел]]ның [[27 октябрь|27 октябре]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Белорет районы]], Абзак'') — язучы, журналист, [[РФ]] һәм [[БР]] язучылар (''[[2014 ел|2014]]'')<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/634901/ Башкортстан язучылар берлеге яшь авторлар белән тулыланды]. «Башинформ» МА, 30.05.2014{{ref-ba}}</ref> һәм журналистлар (''[[2008 ел|2008]]'') берлекләре әгъзасы, [[Шәехзадә Бабич премиясе]] лауреаты (''[[2015 ел|2015]]''). Милли телдә иң күп сатылган китаплары буенча «бестселлер авторы» буларак танылган<ref>''Рузилә Мөхәммәтова''. [https://tatar-inform.tatar/news/2018/07/19/168171/ Айгиз Баймөхәммәтовның яңа китабы геройлары арасында Татарстан язучылары да бар]{{Deadlink|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. «[[Татар-информ]]» МА, 19.07.2018</ref>. [[Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре]] (2020). [[Башкортстан Язучылар берлеге]] рәисе (2022 елдан). Россия Язучылар {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Россия Язучылар берлеге|берлеге|d|Q3920305}} идарәсе әгъзасы (2025 елдан)<ref>''[[Ләйлә Аралбаева|Лейла Аралбаева.]]'' [https://www.bashinform.ru/news/culture/2025-02-28/aygiz-baymuhametov-voshel-v-sostav-pravleniya-soyuza-pisateley-rossii-4139857 Айгиз Баймухаметов вошел в состав правления Союза писателей России.] [[Башинформ]], 28.02.2025</ref>. [[Салават Юлаев премиясе|Башкортстан Республикасының Салават Юлаев исемендәге дәүләт премиясе]] лауреаты (2025). == Тәрҗемәи хәле == [[1988 ел]]ның [[27 октябрь|27 октябрендә]] [[Башкортстан АССР]] [[Белорет районы]] [[Абзак (Белорет районы)|Абзак]] авылында җиде балалы гаиләдә алтынчы бала булып туган. Кырык яшендә әнисе Гөлнур Нургали кызы Баемова (1957―1997), өч елдан әтисе Гыйззәт Мөхәррәм улы (1950―2001) вафат булалар (икесе дә яман шештән). [[Сәрмән]] балалар йортында тәрбияләнә. [[Башкорт дәүләт университеты]]ның башкорт филологиясе һәм журналистика факультетын тамамлаган (''[[2012 ел|2012]]''). Бишенче курстан [[Башкортстан (гәҗит)|«Башкортстан»]] гәҗитенең әдәбият һәм мәдәният бүлегендә эшли башлый, [[2011 ел|2011]]—[[2016 ел]]ларда әлеге гәҗитнең хәбәрчесе. [[2020 ел]]ның [[14 февраль|14 февраленнән]] — [[Шоңҡар (журнал)|«Шоңҡар»]] журналының баш мөхәррире<ref>[https://www.azatliq.org/a/30434614.html Башкорт телендә чыгучы өч журналда баш мөхәррирләр алышына.] [[Азатлык радиосы]], 14.02.2020</ref>. 2022 елның 16 декабрендә, 5 еллык срокка [[Башкортстан Язучылар берлеге]]нең XIX съездында күпчелек тавыш белән берлек рәисе итеп сайлана (әлеге вазифага язучылар [[Ринат Камал]], Флюр Галимов (''үз кандидатурасын тавыш бирүдән төшерә'') тәкъдим ителгән).<ref>[https://tatar-inform.tatar/news/aigiz-baimoxammatov-baskortstan-yazucylar-berlege-raise-itep-sailandy-5864384 Айгиз Баймөхәммәтов Башкортстан Язучылар берлеге рәисе итеп сайланды.] [[Татар-информ]], 16.12.2022</ref><ref>''[[Ләйлә Аралбаева|Лейла Аралбаева]].'' [https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-12-16/predsedatelem-soyuza-pisateley-bashkortostana-izbran-aygiz-baymuhametov-3076027 Председателем Союза писателей Башкортостана избран Айгиз Баймухаметов.] ИА «Башинформ», 16.12.2022</ref>. 2025 елның 3 июлендә узган корылтайда икенче мәртәбә [[Башкортстан Республикасы Язучылар берлеге]] (Россия Язучылар берлеге составындагы «Башкортстан Республикасы Язучылар берлеге» төбәк иҗтимагый оешмасы)<ref>''Азат Гиззатуллин.'' [https://www.bashinform.ru/news/culture/2025-07-03/radiy-habirov-rasskazal-o-sisteme-podderzhki-pisateley-bashkirii-4300433 Радий Хабиров рассказал о системе поддержки писателей Башкирии.] [[Башинформ]], 3.07.2025</ref> рәисе итеп сайланган. == Иҗаты == [[Файл:А.Г.Баймөхәммәтов_1.jpg|200px|thumb|right|«Калдырма, әнкәй!» китабы]] Дөнья күргән әсәрләре — балалар йортында булган көндәлек хәлләр сурәтләнгән «Калдырма, әнкәй!»<ref>[http://www.kitap-ufa.ru/catalog/golosa_molodykh/ne_ostavlyay_mama_baymukhametov_a_g/ Не оставляй, мама. Баймухаметов А. Г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190917151151/http://kitap-ufa.ru/catalog/golosa_molodykh/ne_ostavlyay_mama_baymukhametov_a_g/ |date=2019-09-17 }} [[Китап (нәшрият)|Китап нәшрияты]]</ref>, «Урам балалары», «Алдакчы» (''повестьлар''), «Әкиятсез балачак» (''хикәяләр {{comment|шәлкеме|циклы}}''), «Кызык бу тормыш...» (''мәзәкләр җыентыгы''). 2019 елга төрле телләрдә ун китабы: [[башкорт теле|башкортча]] — дүрт, [[рус теле]]ндә — өч, [[татар теле]]ндә — ике (''«Калдырма мине, әнкәй!», 2018; «Әкиятсез балачак», 2019'') һәм [[казакъ теле|казакъча]] — ике, [[чуаш теле|чуашча]] — бер китабы чыккан. 2021 елның җәендә [[Казан]]да язучының татар телендә өченче ― «Нахак» китабы басылып чыга («Казан утлары» китапханәсе» сериясендә алтынчы китап буларак).<ref>''Рузилә Мөхәммәтова.'' [https://tatar-inform.tatar/news/aygiz-baym-h-mm-tovny-tatar-telend-ge-chenche-kitaby-basylyp-chykty Айгиз Баймөхәммәтовның татар телендәге өченче китабы басылып чыкты.] [[Татар-информ]], 3.09.2021</ref> 2026 елда [[Татарстан китап нәшрияты]]нда татар телендә «Урам балалары» дигән повестьлар җыентыгы дөнья күргән (мөхәррире [[Галимҗан Гыйльманов]]). Тиражы ― 1200 данә<ref>''[[Ләйлә Аралбаева|Лейла Аралбаева.]]'' [https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-04-30/v-ufe-na-yarmarke-kitap-bayram-prezentuyut-knigu-aygiza-baymuhametova-4653534 В Уфе на ярмарке «Китап-Байрам» презентуют книгу Айгиза Баймухаметова.][[Башинформ]], 30.04.2026</ref>. {{цитата|автор=[[Роберт Миңнуллин]], «Калдырма, әнкәй!» китабына (''[[Уфа]]: «Инеш», 2018'') кереш сүздән.|Талантлы прозаик Айгиз Баймөхәммәтов үзе һәм замандашлары турында шаккатмалы повесть язган. Бу матур һәм кыю, киләчәге өметле башлам. Беренче китабы белән үк укучыларында теләктәшлек тапкан Айгиз җәмгыятьнең игътибарын үзенә тарта алды — бу бик сирәк очраучы иҗади бәхет. Айгизнең киләчәктә төрле кеше язмышлары турында яңа талантлы әсәрләр иҗат итәчәгенә ышанам<ref>''[[Ләйлә Аралбаева|Л. Аралбаева]]''. [http://www.bashinform.ru/news/1128783-avtobiograficheskuyu-knigu-bashkirskogo-pisatelya-priznali-bestsellerom/?sphrase_id=4725670. Автобиографическую книгу башкирского писателя признали бестселлером]. ИА «Башинформ», 15.03.2018{{ref-ru}}</ref>}} == Әсәрләре сәхнәдә == [[2016 ел]]да «Калдырма, әнкәй!» әсәре буенча М. Гафури исемендәге [[Башкорт дәүләт академия драма театры]]нда «Хыялга каршы» спектакле куела (''инсценировка авторы — Әнгизә Ишбулдина, режиссеры — Илсур Казакбаев''). Х. Намсараев исемендәге Бурят дәүләт академия драма театры «Калдырма, әнкәй!» әсәре буенча «Әти һәм әнинең умырзаясы» исемле спектакль куя (''чакырылган режиссер — Илсур Казакбаев''). [[2019 ел]]да [[Казакъстан]]ның [[Күкчәтау]] яшьләр театры «Калдырма, әнкәй!» әсәре нигезендә куелган «Изге хыял» спектакле премьерасы белән ачыла. [[2022 ел]]да [[Уфа дәүләт «Нур» татар театры]] авторның беренче драматургия әсәре булган «Кредитка алынган хатын» пьесасы буенча спектакль әзерли. Премьерасы 3-4 ноябрьләрдә<ref>''[[Ләйлә Аралбаева|Лейла Аралбаева]].'' [https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-10-17/ufimskiy-teatr-nur-stavit-komediyu-aygiza-baymuhametova-zhena-v-kredit-2992449 Уфимский театр «Нур» ставит комедию Айгиза Баймухаметова «Жена в кредит».] ИА «Башинформ», 17.10.2022</ref>. == Әсәрләре экранда == [[2023 ел]]ның гыйнварыннан Башкортстан Мәдәният министрлыгы ярдәме белән [[Әмир Абдразаков]] исемендәге «Башкортстан» киностудиясе «Калдырма, әнкәй!» тулы метражлы нәфис фильмын төшерә башлый. Фильмның режиссеры — Вилүрә Исәндәүләтова.<ref>''[[Ләйлә Аралбаева]].'' [https://bash.bashinform.ru/news/culture/2022-12-28/f-l-aldyrma-s-y-n-fis-filmyn-t-sh-r-s-n-kasting-i-lan-itelde-3088561 Өфөлә «Ҡалдырма, әсәй!» нәфис фильмын төшөрөү өсөн кастинг иғлан ителде.] «Башинформ» МА, 28.12.2022{{ref-ba}}</ref> == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == * [[2015 ел|2015]] — [[Шәехзадә Бабич премиясе]] - ''«Ҡалдырма, әсәй!» китабы өчен''<ref>''[[Ләйлә Аралбаева]]''. [http://www.bashinform.ru/bash/764870/ Уфада Шәехзадә Бабич премиясе лауреатлары билгеле булды]. «Башинформ» МА, 18.09.2015{{ref-ba}}</ref>. * [[2018 ел|2018]] — М. Шолохов исемендәге халыкара медаль — ''«халыкара әдәби элемтәләрне ныгытуы өчен»'' <ref>''[[Ләйлә Аралбаева|Л. Аралбаева]]''. [http://www.bashinform.ru/news/1125539-bashkirskogo-pisatelya-nagradili-mezhdunarodnoy-medalyu-imeni-mikhaila-sholokhova/ Башкирского писателя наградили международной медалью имени Михаила Шолохова]. ИА «Башинформ», 6.03.2018{{ref-ru}}</ref>. * [[2020 ел|2020]] — [[Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре]] — «''башкорт әдәбиятын халыкара мәйданда танытуга керткән өлеше өчен''»<ref>''Рәмилә Мусина.'' [https://bash.rbsmi.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/Aygiz-Baym-h-m-tov-a--d-l-t-nagrada-i-341915/ Айгиз Баймөхәммәтовка – дәүләт бүләге!]{{Deadlink|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Башкортстан (гәҗит)|«Башкортстан»]], 27.06.2020{{ref-ba}}</ref><ref>''[[Мөнир Вафин]].'' [https://www.azatliq.org/a/30817613.html Башкортстанның үз униформасы бар.] [[Азатлык радиосы]], 3.09.2020</ref> * [[2024 ел|2024]] — [[Салават Юлаев ордены]]<ref>''[[Ләйлә Аралбаева]].'' [https://www.bashinform.ru/news/culture/2024-05-27/pisateli-bashkortostana-na-yarmarke-kitap-bayram-poluchili-nagrady-3787776 Писатели Башкортостана на ярмарке «Китап-байрам» получили награды.] [[Башинформ]], 27.05.2024</ref> * [[2025 ел|2025]] ― Казакъстанның хөрмәтле язучысы ({{lang-kk|Қазақстанның құрметті жазушысы}}) ― ''казакъ әдәбиятының үсешенә керткән зур өлеше өчен''<ref>''Ләйлә Аралбаева.'' [https://bash.bashinform.ru/news/culture/2025-01-22/aygiz-baym-h-m-tov-a-a-standy-h-rm-tle-ya-yusy-y-4092956 Айгиз Баймөхәмәтов — Ҡаҙағстандың хөрмәтле яҙыусыһы.] Башинформ, 22.01.2025{{ref-ba}}</ref>. * [[2025 ел|2025]] ― [[Салават Юлаев премиясе|Башкортстан Республикасының Салават Юлаев исемендәге дәүләт премиясе]] ― ''«Мин кошка әйләнәм» повестьлар җыентыгы өчен''<ref>''[[Ләйлә Аралбаева|Лейла Аралбаева]].'' [https://www.bashinform.ru/news/culture/2025-10-09/v-bashkirii-stali-izvestny-laureaty-premii-imeni-salavata-yulaeva-za-2025-god-4421709 В Башкирии стали известны лауреаты премии имени Салавата Юлаева за 2025 год.] [[Башинформ]], 9.10.2025</ref> == Гаилә хәле == Өйләнгән. Хатыны Айгөл, улы Аяз (2022).<ref>[https://vk.com/id25835987?w=wall25835987_13758 Ур-ра! Минең улым тыуҙы!] ВКонтакте, 5.12.2022</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [[Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханә|БР Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханәсе]]нең электрон бүлегендә *: [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3642 рус телендәге әсәрләре] * ''[[Мөнир Вафин]]''. [https://www.azatliq.org/a/29772663.html Айгиз Баймөхәммәтов: «Кеше укый торган әсәрләр язарга кирәк»]. [[Азатлык радиосы]], 17.02.2019 * [https://vk.com/aigiz1988 Айгиз Баймухаметов//Айгиз Баймөхәмәтов.] Вконтакте сәхифәсе {{start box}} {{succession box|before=[[Зәки Әлибаев]]<br/>2017—2022|after=??|years=[[2022]]—{{х.в.}}|title= [[Башкортстан Язучылар берлеге]]<br/> рәисе}} {{end box}} {{DEFAULTSORT:Баймөхәммәтов, Айгиз}} [[Төркем:Әлифба буенча язучылар]] [[Төркем:Әлифба буенча журналистлар]] [[Төркем:Башкортстан журналистлары]] [[Төркем:Башкортстан язучылары]] [[Төркем:XXI гасыр язучылары]] [[Төркем:Башкорт язучылары]] [[Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Шәехзадә Бабич премиясе лауреатлары]] [[Төркем:Мөхәррирләр]] [[Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре]] [[Төркем:Язучылар берлеге рәисләре]] [[Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары]] [[Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары]] d1nam1tng49v6pp2zgohj1iey91vpu4 Любляна мәчете 0 232874 5839147 5516922 2026-05-03T00:50:01Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839147 wikitext text/x-wiki {{Гыйбадәтханә |Гыйбадәтханә төре = Мәчет |Татар атамасы = Любляна мәчете |Үз атамасы = {{lang-sl|Ljubljanska mošeja}} |Рәсем = Džamija Ljubljana 3.jpg |Рәсем язуы = |Рәсем зурлыгы = |Хәзерге халәте = |Ил = Словения |Урнашу урыны статусы = [[шәһәр]] |Урнашу урыны = [[Любляна]], Kurilniška 18 |lat_dir =N |lat_deg = 46|lat_min =03 |lat_sec =36 |lon_dir =E |lon_deg =14 |lon_min =30|lon_sec =06 |CoordScale = 2000 |Статус = |Дин = [[Ислам]] |Мәхәллә = |Кайсы дини агымга карый = сөнни |Бина төре = манаралы мәчет |Архитектура стиле = |Проект авторы = |Төзүче = |Нигезләүче = [[Катар]] |Беренче телгә алу = |Нигезләү = |Төп даталар = [[2013 ел|2013]] (''төзелеш башланган'') |Юк ителгән = |Төзелешнең башлануы = |Төзелешнең тәмамлануы = |Янкормалары = |Ядкәрләре = |Халәте = гамәлдә |Сайт = |Commons = }} {{Портал|Ислам}} '''Любляна мәчете''' ({{lang-sl|Ljubljanska mošeja}}), Ислам дини-мәдәни үзәге ({{lang-sl|Islamski versko-kulturni center}}) — [[Словения]] башкаласы [[Любляна]] шәһәренең Бежиград районында урнашкан [[ислам]] гыйбадәтханәсе, [[мәчет]], шулай ук мәдәни үзәк комплексы. Словения ислам җәмгыятенең, мәчет төзелешенә каршы көчләрне җиңеп, күп еллык тырышлыгы нәтиҗәсендә төзелгән мәчет. == Тарих == {{төп мәкалә|Словениядә ислам}} [[Словения]]нең 2 миллион халкының якынча 2,5% ын [[мөселманнар]] тәшкил итә. Тарафдарлары саны буенча [[ислам]] [[католицизм]]нан соң икенче дин саналса да, ил территориясендә бер генә [[мәчет]] тә булмый. Илдә бердәнбер кечкенә мәчетне [[1916 ел]]да Лог шәһәрчегендә [[Босния һәм Герцеговина|Босния]] [[мөселманнар]]ы төзегән булган. [[Беренче бөтендөнья сугышы]] тәмамланганнан соң, мәчетне җимергәннәр <ref>[http://www.islamisemya.com/v-lyublyanakh-budet-postroena-pervaya-mechet-slovenii.html Люблянада Словениянең беренче мәчете төзеләчәк.] islamisemya.com, 8.05.2015{{ref-ru}}</ref>. Словениядә мөселманнар саны [[1960-еллар|1960]] һәм [[1970-еллар]]да [[Югославия]]нең башка республикаларыннан күченгән эчке мигрантлар исәбенә кисәк арта. == Мәчет төзелешенә каршылык == Словения ислам җәмгыяте беренче тапкыр мәчет төзергә рөхсәтне [[1969 ел]]да сорый, әмма рөхсәт бирелми. [[1990-еллар]]да мәчет төзелеше мәсьәләсе яңадан күтәрелә. Әлеге тәкъдим ультрамилләтчел көчләрнең мәчет төзелешенә каршы берләшүенә китерә. [[2003 ел]] ахырында Любляна шәһәр шурасы мәчет төзүне тыю турында муниципаль референдум үткәрергә омтылыш ясый. [[2004 ел]]ның [[июль|июлендә]], «Референдум дини азчылыкның хокукларын кыса», дигән нәтиҗә белән<ref>[http://slo-bulletin.blogspot.com/2004/07/finally-mosque-for-ljubljana.html Slovenia Bulletin, 24 July 2004]</ref> илнең Конституция суды тарафыннан референдум уздыру омтылышы кире кагылган<ref>{{Citation |title=Statement by mayor of Ljubljana, 12 July 2004 |url=http://www.ljubljana.si/si/mol/novice/1193/detail.html |access-date=2020-01-22 |archive-date=2009-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091110161328/http://www.ljubljana.si/si/mol/novice/1193/detail.html |dead-url=yes }}</ref>. [[2004 ел]]да 350 000 [[евро]]га 2 800 м2 мәйданлы җир участогы сатып алу планлаштырыла, ләкин [[2008 ел]] ахырында төзелеш икенче урынга күчерелә. [[2008 ел]]ның [[декабрь|декабрендә]] мәчет төзелешенә каршы көчләр мәчетнең төзелеше проектында каралган биеклеге 40 метр булачак [[манара]]сын төзетмәү турында икенче референдум оештырырга омтыла. [[Любляна]] [[мэр]]ы {{Тәрҗемә ителмәгән 3|Зоран Янкович|Зоран Янкович|en|Zoran Janković (politician)}} референдум үткәрүгә кискен каршы булуына карамастан<ref>{{Cite web |url=http://www.finance.si/231411/Jankovi%E6_D%BEamija_bo_in_pika?src=pj031208 |title=Finance.si |accessdate=2020-01-22 |archivedate=2015-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924013037/http://www.finance.si/231411/Jankovi%E6_D%BEamija_bo_in_pika?src=pj031208 }}</ref>, илнең Конституция суды башлап йөрүчеләргә референдум өчен кирәкле имза җыюны тыймый. Илнең сәяси фиркаләре мәчет төзелешенә төрле карашта була: Словения либерель демократлары, Зарес фиркасе мәчет төзү яклы, Словения социаль демократлары, Словения пенсионерларының демократик фиркасе, Словения демократик фиркасе битараф булсалар, Словения милли фиркасе кискен каршы тора. == Мәчетне төзү == [[Төркия]] дин эшләре вакыфы (Diyanet) мәчет төзү өчен биш миллион [[евро]] торган җир участогы сатып алуда ярдәм күрсәткән. [[2013 ел]]ның [[сентябрь|сентябрендә]] булачак комплекс урынында беренче нигез ташын салу тантанасы уза. Тантанада Словения премьер-министры {{Тәрҗемә ителмәгән 3|Аленка Братушек|Аленка Братушек|en|Alenka Bratušek}}, [[Катар]] хөкүмәте министры катнаша<ref>[http://www.ansar.ru/world/stroitelstvo-pervoj-mecheti-nachalos-v-slovenii Строительство первой мечети началось в Словении.] ansar.ru, 16.09.2013{{ref-ru}}</ref>. Төзелеш [[ноябрь]] аенда башлана һәм өч елга якын дәвам итәр дип уйланыла<ref name=laying>{{cite news|title=Ceremony held for Slovenia mosque after 40 yrs of wait|url=http://www.worldbulletin.net/?aType=haber&ArticleID=117944|accessdate=14 September 2013|newspaper=World Bulletin|date=14 September 2013}}</ref>. Ислам дини-мәдәни үзәге дизайны берничә тапкыр үзгәртелә, шул ук вакытта корылманың максималь күләме һәм манара биеклеге бәхәсләшү предметы булып кала. Төзелеш бәясе 12 миллион [[евро]] тәшкил итә. Әлеге сумманың 70% ын [[Катар]] әмиренең ислам фонды каплый<ref>{{cite news |url=http://www.thesundaily.my/news/829777 |title=Slovenia PM lays stone on country's first mosque |date=15 September 2013 |work=The Sun Daily }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042245/http://www.thesundaily.my/news/829777 |date=2016-03-04 }} {{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.thesundaily.my/news/829777 |access-date=2020-01-22 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304042245/http://www.thesundaily.my/news/829777 |dead-url=yes }}</ref><ref>''Ваня Бркич''. [https://www.dnevnik.si/1042488930/lokalno/ljubljana/1042488930 Denar za džamijo obljubil katarski emir.]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} dnevnik.si, 19.10.2011</ref>. == Тасвирлама == Мәчетнең үз мәйданы 4 000 [[квадрат метр]]. Комплекска китапханә, сыйныф бүлмәләре ([[мәдрәсә]]), госеллханә, шулай ук кабинетлар һәм [[имам]] бүлмәләре керә. Мәчет [[гөмбәз]]енең биеклеге — 18 [[метр]], манара биеклеге — 40 метр, гыйбадәт бүлмәсе түшәменең биеклеге — 11 метр. Үзәк җитәкчесе — [[мөфти]] Нәҗәд Грабус (Nedžad Grabus). Мәчет берьюлы 2 000 кешене сыйдыра, ишегалдында өстәмә рәвештә 600 кешегә урын бар<ref>[https://www.radiosarajevo.ba/vijesti/regija/u-toku-zavrsni-radovi-dzamija-u-ljubljani-zablistat-ce-naredne-godine/290696 Соңгы эшләр бара: Люблянадагы мәчет киләсе елда ачылачак.] radiosarajevo.ba, 10.02.2018</ref>. == Сылтамалар == * [https://www.islamska-skupnost.si/o-islamski-skupnosti-v-sloveniji/ Islamski skupnost v Sloveniji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021100150/https://www.islamska-skupnost.si/o-islamski-skupnosti-v-sloveniji/ |date=2019-10-21 }} * [http://extrabeam.ru/ljubljana-mosque.html Любляна мәчете.]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} extrabeam.ru == Моны да карагыз == * [[Файл:YouTube 2024.svg|60px]] [https://www.youtube.com/watch?v=6dI7LE7-wPU Мәчет төзелеше барышы.] 10.12.2016 (''[[YouTube]] видео, 8:10'') == Искәрмәләр == <small>{{искәрмәләр|2}}</small> [[Төркем:Әлифба буенча мәчетләр]] [[Төркем:Словения мәчетләре]] [[Төркем:2019 елда төзелгән мәчетләр]] 9admi3lu0kjicyxpwkge9smg6sat4j4 Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 0 235098 5839105 5838545 2026-05-02T17:04:48Z Әмир 15082 /* 2020-еллар */ сурәтләү 5839105 wikitext text/x-wiki {{Хәзерге вакыйгалар}} {{Double image|left|Badge prize Tukay (old).png|120|Badge prize Tukay (new).png|120|Билгесе: 2004 елгача һәм 2004 елдан}} {{TOC right}} '''Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары''' — [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] белән бүләкләнгән шәхесләр. Исемлектә хронологик тәртиптә бөтен [[Габдулла Тукай]] исемендәге дәүләт премиясе ияләре тәкъдим ителгән (237). {| class="wikitable sortable static-row-numbers" ! Декада !! Бүләкләнүчеләр !! Σ |- | 1950-еллар || 22 || 22 |- | 1960-еллар || 15 || 37 |- | 1970-еллар || 26 || 63 |- | 1980-еллар || 34 || 97 |- | 1990-еллар || 31 || 128 |- | 2000-еллар || 48 || 176 |- | 2010-еллар || 56 || 232 |- | 2020-еллар || 8 || 240 |} == [[1950-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="11"| [[1958 ел|1958]] | [[Файл: Yarullin.gif|90px|Фәрит Яруллин]] | [[Фәрит Яруллин]] | [[«Шүрәле» балеты]] өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=783&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл: Нәҗип Җиһанов.jpg|90px|Нәҗип Җиһанов]] | [[Нәҗип Җиһанов]] | [[Җәлил (опера)|«Җәлил» операсы]] өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=784&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл: Faizi.jpg|90px|Әхмәт Фәйзи]] | [[Әхмәт Фәйзи]] | «Тукай» романы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=813&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл: N 17a R.jpg|90px|Ширияздан Сарымсаков]] | [[Ширияздан Сарымсаков]] | [[Камал театры|Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры]]нда [[Кәрим Тинчурин]]ның «[[Җилкәнсезләр]]» пьесасын куйган өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=812&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Әнәс Тумашев. Автопортрет.jpg|90px|Әнәс Тумашев]] | [[Әнәс Тумашев]] | [[Камал театры|Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Кәрим Тинчурин]]ның «[[Җилкәнсезләр]]» спектаклен бизәгәне өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=811&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Khalil Abzhalilov-1.jpg|119x119пкс|Хәлил Әбҗәлилов]] | [[Хәлил Әбҗәлилов]] | [[Камал театры|Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Кәрим Тинчурин]]ның «[[Җилкәнсезләр]]» спектаклендә Мисбах ролен уңышлы башкарганы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=810&Itemid=81 Габдулла Тукай сайты]</ref> |- | [[Файл: Kolbarisov Fatih.jpg|90px|Фатыйх Колбарисов]] | [[Фатыйх Колбарисов]] | [[Камал театры|Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында]] [[Кәрим Тинчурин]]ның «[[Җилкәнсезләр]]» спектаклендә Батырхан роле өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=809&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Асия Хәйруллина.jpg|90px|Асия Хәйруллина]] | [[Асия Хәйруллина]] | [[Камал театры|Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында]] [[Кәрим Тинчурин]]ның «[[Җилкәнсезләр]]» спектаклендә Рокыя ролен уйнаганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=808&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Лотфулла Фәттахов.jpg|90px|Лотфулла Фәттахов]] | [[Лотфулла Фәттахов]] | «Татар халык әкиятләре» китабына (русча) ясаган иллюстрацияләре өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=807&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Haris Yakupov.jpg|112x112пкс|Харис Якупов]] | [[Харис Якупов]] | «Татар халык әкиятләре» китабына ясаган иллюстрацияләре өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=806&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл: Dautov.jpg|90px|Нияз Даутов Сильва музыкаль фильмында, 1944 ел]] | [[Нияз Даутов]] | [[М. Җәлил исемеңдәге Татар дәүләт опера һәм балет театры]]нда «[[Алтынчәч]]» һәм «[[Евгений Онегин (опера)|Евгений Онегин]]» операларын сәхнәгә куйган өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=805&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="5"| [[1959 ел|1959]] | | [[Габдрахман Әпсәләмов]] | «Сүнмәс утлар» романы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=822&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Николай Провоторов]] | [[Казан]]да В.И.Качалов исемендәге [[Казан дәүләт академия рус Зур драма театры]]нда куелган «Третья патетическая» спектаклендә [[Ленин]] образын иҗат иткән өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=818&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Р.М-Х.Яхин (1948).jpg|90px|Рөстәм Яхин]] | [[Рөстәм Яхин]] | «Дулкыннар, дулкыннар», «Күңелем өзгәләнгән минутларда» һ. б. җырлары, романслары өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=900&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Muzafarov M.A.jpg|90px|композитор Мансур Мозаффаров]] | [[Мансур Мозаффаров]] | Г.Тукай һәм М.Вахитов истәлекләренә багышланган симфоник поэмалары өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=819&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Фәхри Насретдинов]] | актив концерт эшчәнлеге һәм совет композиторлары әсәрләрен пропагандалаганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=901&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="6"| [[1960 ел|1960]] | [[Файл:Сибгат Хәким.jpg|90px|Сибгат Хәким]] | [[Сибгат Хәким]] | «По зову Ленина» (русча), «Җил исми, яфрак селкенми» исемле шигырь җыентыклары өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=921&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Алексей Бурлай]] | «Беренче нефть» картинасы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=919&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Xai vaxit.jpg|90px|Хәй Вахит]] | [[Хәй Вахит]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган «[[Беренче мәхәббәт (драма)|Беренче мәхәббәт]]» драмасы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=918&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Bikchantaev rafkat.jpg|90px|]] | [[Рәфкать Бикчәнтәев]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда «[[Беренче мәхәббәт (драма)|Беренче мәхәббәт]]» драмасын сәхнәгә куйганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=916&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:С.Өметбаев 1.JPG|90px|Сабир Өметбаев]] | [[Сабир Өметбаев]] | Татарстанның [[Минзәлә татар дәүләт драма театры]]нда «Язылмаган законнар» һәм «Тамырлар» спектакльләрен сәхнәгә куйганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=914&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Җыр-бию ансамбле.jpg|90px|]] | [[Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле]] | татар хор культурасын һәм СССР халыкларының музыкаль иҗатын актив пропагандалаганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=902&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |} == [[1960-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="2"| [[1966 ел|1966]] | [[Файл:Tufan 03.jpg|90px|link=Хәсән Туфан]] | [[Хәсән Туфан]] | «Сайланма әсәрләр» китабы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1033&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл: Fayzi.jpg|90px|]] | [[Җәүдәт Фәйзи]] | яңа җырлар циклы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1034&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="7"| [[1967 ел|1967]] | [[Файл: Бакый Урманче.jpg|90px|Бакый Урманче]] | [[Бакый Урманче]] | татар мәдәнияте эшлеклеләре: [[Г. Тукай]], [[М. Җәлил]], [[Ф. Әмирхан]], [[Г. Кариев]], [[Г. Ибраһимов]] һ. б. ның скульптур портретлары өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1035&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Ташхуҗа Хуҗаев]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Чыңгыз Айтматов]]ның «Гүзәлем Әсәл» спектаклен сәхнәгә куйганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1636&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Гельмс.jpg|90px|link=Эрнст Гельмс]] | [[Эрнст Гельмс]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Чыңгыз Айтматов]]ның «Гүзәлем Әсәл» спектаклен бизәгәне өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1637&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Шәхсәнәм Әсфәндиярова.jpg|90px|link=Шәхсәнәм Әсфәндиярова]] | [[Шәхсәнәм Әсфәндиярова]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Чыңгыз Айтматов]]ның «Гүзәлем Әсәл» спектаклендә Хәдичә ролен башкарганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1640&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Shaukat Biktemirov.jpg|103x103пкс|Шәүкәт Биктимеров]] | [[Шәүкәт Биктимеров]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Чыңгыз Айтматов]]ның «Гүзәлем Әсәл» спектаклендә уйнаган Байтимер роле өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1639&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Наилә Гәрәева.jpg|90px|Наилә Гәрәева]] | [[Наилә Гәрәева]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Чыңгыз Айтматов]]ның «Гүзәлем Әсәл» спектаклендә уйнаган Әсәл роле өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1638&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Rinat Tazetdinov 2020-03-02 (1).jpg|120x120пкс|Ринат Таҗетдинов]] | [[Ринат Таҗетдинов]] | [[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Чыңгыз Айтматов]]ның «Гүзәлем Әсәл» спектаклендә уйнаган Ильяс роле өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1641&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1968 ел|1968]] | [[Файл:Исанбет.png|ссылка=link=Нәкый Исәнбәт|131x131пкс]] | [[Нәкый Исәнбәт]] | «Татар халык мәкальләре» дигән өч томлы хезмәте өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1121&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Habibullin Z.jpg|90px|Заһид Хәбибуллин]] | [[Заһид Хәбибуллин]] | «Казах кызы сөйгәнем», «Солдат җыры», «Бормалы су» һ. б. җырлар циклы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1644&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1969 ел|1969]] | | [[Ибраһим Гази]] | «Онытылмас еллар» исемле трилогия өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1122&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Ayrat arslanov.jpg|90px|Айрат Арсланов]] | [[Айрат Арсланов (артист)|Айрат Арсланов]] | «Туган ягым — Татарстан» һәм башка әдәби концерт программалары өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1645&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1970 ел|1970]] | [[Файл:Klyucharev.jpg|90px|Александр Ключарев]] | [[Александр Ключарев]] | «Канатлы яшьлек» исемле җырлар җыентыгы һәм татар халык музыкаль иҗатын җыюы һәм пропагандалавы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1647&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Ilham Shakirov.gif|90px|Илһам Шакиров]] | [[Илһам Шакиров]] | [[1968]]—[[1969]] еллардагы «Татар халык җырлары» концерт программасы, татар халык җырларын һәм композиторларының әсәрләрен пропагандалавы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1646&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |} == [[1970-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="2"| [[1971 ел|1971]] | [[Файл:Marsel Salimzhanov (tatarstan.ru).jpg|90x90пкс|Марсель Сәлимҗанов]] | [[Марсель Сәлимҗанов]] | [[Камал театры|Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда [[Кәрим Тинчурин]]ның «Американ», «Сүнгән йолдызлар», [[Галимҗан Ибраһимов]] әсәре буенча «Тирән тамырлар» спектакльләрен уңышлы куйганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1648&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Николай Кузнецов (1923)|Николай Кузнецов]] | индустриаль пейзаж рәсемнәре өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1649&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1972 ел|1972]] | [[Файл:Shaukat Galiev.jpg|140x140пкс|Шәүкәт Галиев]] | [[Шәүкәт Галиев]] | «Гаҗәп хәлләр, мәзәк хәлләр», «Котбетдин мәргән», «Шәвәли», «Тәмле йорт», «Кызык» һ.б. китаплары өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=885&Itemid=81 Габдулла Тукай сайтында]</ref> |- | [[File:Fatih Husni.jpg|90px|Фатих Хөсни]] | [[Фатих Хөсни]] | «Гыйльмениса һәм аның күршеләре» дигән китабы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1123&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="6"| [[1973 ел|1973]] | [[Файл: Achunov.gif|90px|Гариф Ахунов]] | [[Гариф Ахунов]] | «Чикләвек төше» повесте, «Хәзинә» романы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1124&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Әнвәр Бакиров выпускник консерватории.jpg|90px|Әнвәр Бакиров]] | [[Әнвәр Бакиров (1920)|Әнвәр Бакиров]] | [[Су анасы (балет)|«Су анасы»]] балеты өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1650&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Хәсби Фазлуллин]] | [[Әнвәр Бакиров (1920)|Әнвәр Бакиров]]ның [[Су анасы (балет)|«Су анасы»]] балетын куюда музыкаль җитәкчелеге өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3040&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Игорь Смирнов]] | [[М.Җәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театры]]нда куелган [[Су анасы (балет)|«Су анасы»]] балеты һәм либреттосы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1651&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Ревдар Садыйков]] | [[М.Җәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театры]]нда куелган [[Су анасы (балет)|«Су анасы»]] балетында Алмай роле өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3105&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Борис Кноблок]] | [[М.Җәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театры]]нда куелган [[Су анасы (балет)|«Су анасы»]] балеты декорация рәсемнәре өчен | {{sfn|Нуруллина|1977|с=148}}<ref>{{cite web|url=https://tatarica.org/ru/razdely/kultura/iskusstvo/izobrazitelnoe-iskusstvo-i-dpi/personalii/knoblok-boris-georgievich|title=Кноблок Борис Георгиевич|publisher=[[Татарская энциклопедия]]|date=|accessdate=24 марта 2021}}</ref><ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3105&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1974 ел|1974]] | | [[Мирсәй Әмир]] | «Агыйдел» пьесасы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1125&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Нил Юзиев]] | «Шигырь гармониясе», «Хәзерге татар поэтикасы» хезмәтләре өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1126&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="3"| [[1976 ел|1976]] | [[Файл: Диас Вәлиев.jpg|90px|Диас Вәлиев]] | [[Диас Вәлиев]] | «Дарю тебе жизнь» («Гомер бүләк итәм сиңа») пьесасы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1127&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | [[Файл:Shabaev.jpg|90px|Марс Шабаев]] | [[Марс Шабаев]] | «Җикән камыш», «Онытма», «Сине эзлим» дигән китаплары өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1128&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | | [[Равил Тумашев]] | [[Татар дәүләт күчмә театры]]нда [[Илдар Юзеев]] пьесасы буенча «Сандугачлар килгән безгә», [[Туфан Миңнуллин]] пьесасы буенча «Үзебез сайлаган язмыш», [[Аяз Гыйләҗев]] пьесасы буенча «Көнбагышлар» спектакльләрен куйганы өчен | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3213&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="3"| [[1977 ел|1977]] |[[Файл:Гамил Афзал.jpg|90px|]] |[[Гамил Әфзал]] | «Айлы кичләр» шигырьләр җыентыгы, «Борылам да карыйм» дигән шигырьләр циклы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1129&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Виктор Беспалов]] |Телевидение өчен «Кырлай», «Татар гармуннары», «Н.Җиһанов музыкасы» дигән музыкаль фильмнар төшергән өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3214&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Ирина Хәкимова]] |[[Шүрәле (балет)|«Шүрәле» балетында]] — Сөембикә, [[Су анасы (балет)|«Су анасы»]] балетында — Сәрви, [[Аккош күле (балет)|«Аккош күле»]] балетында Одетта-Одиллия партияләрен башкарганы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3215&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1978 ел|1978]] |[[Файл:Faizullin.jpg|90px|Равил Фәйзуллин]] |[[Равил Фәйзуллин]] | «Шигырьләр һәм поэмалар» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1130&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Сергей Лывин]] |[[Владимир Ленин]]га һәм [[Габдулла Тукай]]га багышланган картиналар сериясе өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3216&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="4"| [[1979 ел|1979]] |[[Файл:Tufan minnullin.jpg|90px|Туфан Миңнуллин]] |[[Туфан Миңнуллин]] | «Ай булмаса, йолдыз бар» драмасы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1131&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Гали Хөсәенов.jpg|90px|link=Гали Хөсәенов]] |[[Гали Хөсәенов]] |Татарстанның [[Әлмәт драма театры]]нда драматург [[Туфан Миңнуллин]]ның «Ай булмаса, йолдыз бар» спектаклен куйганы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3364&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Damira Kuzayeva.jpg|90px|link=Дамирә Кузаева]] |[[Дамирә Кузаева]] |Татарстанның [[Әлмәт татар дәүләт театры]]нда драматург [[Туфан Миңнуллин]]ның «Ай булмаса, йолдыз бар» пьесасы буенча куелган спектакльдә Мәдинә ролен уйнаган өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3365&Itemid=81 Тукай сайтында]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |[[Файл: Renat Ibrahimov.jpg|90px|Ренат Ибраһимов]] |[[Ренат Ибраһимов]] |[[1976]]—[[1978]] еллардагы концерт программалары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3366&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1980 ел|1980]] |[[Файл:Ildar Yuzeev.jpg|118x118пкс|Илдар Юзеев]] |[[Илдар Юзеев]] |«Таш диварлар авазы», «Өзелмәс кыллар» поэмалары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1132&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Васил Маликов]] |«Чекист Голубятников», «Соңгысы», «[[М.Җәлил]]» дигән скульптуралары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4595&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |} == [[1980-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="8"| [[1981 ел|1981]] |[[Файл:Rasix.jpg|90px|Атилла Расих]] |[[Атилла Расих]] |«Язгы авазлар», «Ике буйдак», «Сынау» һәм «[[Ямашев]]» романнары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1133&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Кузин.jpg|90px|link=Евгений Кузин]] |[[Евгений Кузин]] |В.И.Качалов исемендәге [[Казан дәүләт академия рус Зур драма театры]] артисты, Михаил Шатровның «Большевики», Александр Штейнның «Астория” кунакханәсе» һ.б. спектакльләрдә башкарган төп рольләре өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4597&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Юрий Федотов.jpg|90px|link=Юрий Федотов]] |[[Юрий Федотов]] |В.И.Качалов исемендәге [[Казан дәүләт академия рус Зур драма театры]] артисты, Михаил Шатровның «Большевики», Александр Штейнның «Астория” кунакханәсе» һ.б. спектакльләрдә башкарган төп рольләре өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4598&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Герман Бакулин]] | Казанда Татарстан Рәссамнар берлегенең Күргәзмә залын проектлаган һәм төзегән өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4599&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Ә.Зәкиев.JPG|90px|link=Әүфәр Зәкиев]] |[[Әүфәр Зәкиев]] | Казанда Татарстан Рәссамнар берлегенең Күргәзмә залын төзегән өчен |<ref name="Тукай сайтында лауреатлар исемлеге">[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3441&Itemid=80 Тукай сайтында лауреатлар исемлеге]</ref> |- | |[[Игорь Парамонов]] | Казанда Татарстан Рәссамнар берлегенең Күргәзмә залын төзегән өчен |<ref name="Тукай сайтында лауреатлар исемлеге"/> |- | |[[Әнәс Фәйзуллин]] | Казанда Татарстан Рәссамнар берлегенең Күргәзмә залын төзегән өчен |<ref name="Тукай сайтында лауреатлар исемлеге"/> |- | |[[Сания Хисаметдинова]] | Казанда Татарстан Рәссамнар берлегенең Күргәзмә залын төзегән өчен |<ref name="Тукай сайтында лауреатлар исемлеге"/> |- |rowspan="1"| [[1982 ел|1982]] | |[[Ибраһим Нуруллин]] |«Тукай» («Атаклы кешеләр тормышы» сериясеннән) һәм «Габдулла Тукай» дигән китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1134&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1983 ел|1983]] |[[Файл:Gilyazov.jpg|90px|Аяз Гыйләҗев]] |[[Аяз Гыйләҗев]] |«[[Җомга көн кич белән]]», «[[Әтәч менгән киртәгә]]» повестьлары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1135&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Enikeev R.A..jpg|90px|Ренат Еникеев]] |[[Ренат Еникиев]] | «[[Муса Җәлил истәлегенә]]» дигән вокаль-симфоник поэмасы һәм соңгы еллардагы әсәрләре өчен |<ref name="Тукай сайтында лауреатлар исемлеге"/> |- |rowspan="6"| [[1984 ел|1984]] |[[Файл:Eniki.jpg|90px|]] |[[Әмирхан Еники]] |повестьлары һәм хикәяләре өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1136&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Mulyukov B.G.jpg|90px|Бату Мулюков]] |[[Бату Мулюков]] | [[Мәҗит Гафури]]ның «[[Кара йөзләр]]» повесте буенча иҗат ителгән «[[Каһәрләнгән мәхәббәт]]» операсы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4601&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[File:Garay Rahim (2019-07-05).jpg|90px|link=Гәрәй Рәхим]] |[[Гәрәй Рәхим]] |[[Мәҗит Гафури]]ның «[[Кара йөзләр]]» повесте буенча иҗат ителгән «[[Каһәрләнгән мәхәббәт]]» операсының либреттосы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1137&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Зилә Сөнгатуллина.jpg|90px|Зилә Сөнгатуллина]] |[[Зилә Сөнгатуллина]] |[[Мәҗит Гафури]]ның «[[Кара йөзләр]]» повесте буенча иҗат ителгән «[[Каһәрләнгән мәхәббәт]]» операсында Галимә партиясен башкарган өчен |<ref name="Тукай сайтында исемлек">[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3441&Itemid=80 Тукай сайтында исемлек]</ref> |- |[[Файл:Heyder bigichev.jpg|90px|Хәйдәр Бигичев]] |[[Хәйдәр Бигичев]] |[[Мәҗит Гафури]]ның «[[Кара йөзләр]]» повесте буенча иҗат ителгән «[[Каһәрләнгән мәхәббәт]]» операсында Закир партиясен башкарган өчен |<ref name="Тукай сайтында">[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3441&Itemid=80 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Вл.Васильев.jpg |90px|Владимир Васильев]] |[[Владимир Васильев (дирижер)|Владимир Васильев]] |[[Мәҗит Гафури]]ның «[[Кара йөзләр]]» повесте буенча иҗат ителгән «[[Каһәрләнгән мәхәббәт]]» операсын куйганда дирижерлык иткәне өчен |<ref name="Тукай сайтында"/> |- |rowspan="2"| [[1985 ел|1985]] |[[Файл:Nuri arslanov.jpg|90px|Нури Арсланов]] |[[Нури Арсланов]] |«Иделем – илем» исемле шигырьләр һәм поэмалар китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1138&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[File:Мәхмүт Нигмәтҗанов.png|90px|link=Мәхмүт Нигъмәтҗанов]] |[[Мәхмүт Нигъмәтҗанов]] |«Татар халык җырлары» һәм «Идел буе татарларының халык җырлары» һ. б. хезмәтләре өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3342&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1986 ел|1986]] | |[[Хисам Камалов]] | «Һәркемнең гомере бер генә», «Безне өйдә көтәләр» исемле китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1212&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Виктор Куделькин]] | Татарстанның хезмәт алдынгыларына, мәдәният эшлеклеләренә багышланган күп сандагы картиналары өчен |<ref name="Тукай сайтында исемлек"/> |- |rowspan="2"| [[1987 ел|1987]] |[[Файл:М.Х.Зарипов.gif|90px|link=Марсель Зарипов]] |[[Марсель Зарипов]] | «Поступь моей республики» һәм «Выгодный оборот» дигән русча очерклары, матур әдәбият теле белән язылган публицистик китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1213&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Тавил Хаҗиәхмәтов]] |1981—1985 елларда басылган китапларны нәфис-график бизәгән өчен | |- |rowspan="2"| [[1988 ел|1988]] |[[Файл:Mahmut Hasanov.jpg|90px|Мәхмүт Хәсәнов]] |[[Мәхмүт Хәсәнов]] | «Язгы аҗаган» романы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1214&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Ahmetov F.A..jpg|90px|Фасил Әхмәтов]] |[[Фасил Әхмәтов]] |соңгы еллардагы әсәрләре, симфониясе һәм «Мин гармун булыр идем» дигән җырлар җыентыгы өчен | |- |rowspan="6"| [[1989 ел|1989]] |[[Файл:Nadirov.jpg|90px|Илбарис Надиров]] |[[Илбарис Надиров]] |«Татар халык иҗаты» дип исемләнгән унике томлык фәнни хезмәт өчен, авторлар коллективы җитәкчесе |<ref name="Тукай сайтында исемлек"/> |- |[[Файл:Флора Әхмәтова.jpg|90px|Флора Әхмәтова]] |[[Флора Әхмәтова-Урманче|Флора Әхмәтова]] |«Татар халык иҗаты» дип исемләнгән унике томлык фәнни хезмәт өчен, коллектив әгъзасы |<ref name="Тукай сайтында исемлек"/> |- | |[[Ленар Җамалетдинов]] |«Татар халык иҗаты» дип исемләнгән унике томлык фәнни хезмәт өчен, коллектив әгъзасы |<ref name="Тукай сайтында исемлек"/> |- | |[[Хуҗи Мәхмүтов]] |«Татар халык иҗаты» дип исемләнгән унике томлык фәнни хезмәт өчен, коллектив әгъзасы |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1215&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Х.Х.Ярми.jpg|90px|link=Хәмит Ярми]] |[[Хәмит Ярми]] |«Татар халык иҗаты» дип исемләнгән унике томлык фәнни хезмәт өчен, коллектив әгъзасы (үлгәннән соң) |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1217&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Хөснулла Вәлиуллин]] | «[[Самат (опера)|Самат]]» операсы, соңгы еллардагы җырлары тупланган «Ел артыннан ел» дигән җыентыгы өчен |<ref name="Тукай сайтында исемлек"/> |- |rowspan="3"| [[1990 ел|1990]] |[[Файл:Мәһдиев.jpg|90px|Мөхәммәт Мәһдиев]] |[[Мөхәммәт Мәһдиев]] |«[[Кеше китә — җыры кала]]» ([[1979]]), «Торналар төшкән җирдә» ([[1983]]), «Бәхилләшү» ([[1989]]) повестьлары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1216&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Ibrahim Salahov.jpg|90px|Ибраһим Сәлахов]] |[[Ибраһим Сәлахов]] |[[Колыма хикәяләре|«Колыма хикәяләре»]] романы өчен |<ref name="ReferenceA">[ Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл: Sara Sadíqova Mäskäw konservatoriäsendä uqığan çaqta 1924.jpg|90px|Сара Садыйкова]] |[[Сара Садыйкова]] | җырлары өчен (үлгәннән соң) | |- |} == [[1990-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="3"| [[1991 ел|1991]] |[[Файл:Karimullin.jpg|90px|Әбрар Кәримуллин]] |[[Әбрар Кәримуллин]] | «У истоков татарской книги» («От начало возникновения до 60-х годов XIX века»), «Татарская книга пореформенной России», «Татарская книга XX века» дигән фәнни хезмәтләре өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1218&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Гульшат Зайнашева.jpg|90px|Гөлшат Зәйнашева]] |[[Гөлшат Зәйнашева]] |«Илле җыр» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1221&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Алмаз Монасыйпов.jpg|90px|Алмаз Монасыйпов]] |[[Алмаз Монасыйпов]] | «[[Муса Җәлил (симфония-поэма)|Муса Җәлил]]» дигән симфония-поэма, «[[Тукай аһәңнәре]]» исемле вокаль-симфоник поэма, [[Салих Сәйдәшев]]кә багышланган симфония-поэма өчен | |- |rowspan="4"| [[1992 ел|1992]] |[[Файл:Alfiya Avzalova.jpg|90px|Әлфия Авзалова]] |[[Әлфия Авзалова]] |1989—1991 елларындагы концерт программасы өчен |<ref name="Тукай сайтында исемлек"/> |- |[[Файл:M. Agljam 1991.jpg|90px|link=Мөдәррис Әгъләмов]] |[[Мөдәррис Әгъләмов]] |«Киләчәккә кайту», «Мин әйттем» дигән китаплары өчен |<ref name="gabdullatukay.ru">[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3441&Itemid=80 Тукай сайтында исемлек]</ref> |- | |[[Семен Липкин]] |татар халык эпосы «[[Идегәй (дастан)|Идегәй]]»нең һәм татар поэзиясе классиклары әсәрләренең тәрҗемәсе өчен |<ref name="Тукай сайтында исемлек"/> |- |[[Файл:Ravil Sharafeev (2023-02-10).JPG|90px|Равил Шәрәфиев]] |[[Равил Шәрәфиев]] |[[Камал театры|Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда иҗат иткән күп кенә образлар (Хуҗа Насретдин, Кочкорбаев, Робинзон, доктор Ламбарди, Ислам) өчен |<ref name="gabdullatukay.ru"/> |- |rowspan="2"| [[1993 ел|1993]] |[[Файл:Мөхәммәдиев.jpg|90px|Ринат Мөхәммәдиев]] |[[Ринат Мөхәммәдиев]] |«Сират күпере» романы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1222&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Әхсән Фәтхетдинов]] |«Ияләр» дигән художество әсәрләре циклы өчен | |- |rowspan="3"| [[1994 ел|1994]] |[[Файл:Илдар Зарипов.jpg|90px|Илдар Зарипов]] |[[Илдар Зарипов (1939)|Илдар Зарипов]] |«Буяуларда — халык моңнары» дигән сериядәге картиналары өчен |<ref>{{Citation |title=Минем йортым сәхифәсендә |url=http://rinfom.ru/zhivopis/zaripov |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502082610/http://rinfom.ru/zhivopis/zaripov |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:Mansurov.jpg|90px|Фуат Мансуров]] |[[Фуат Мансуров]] |[[Татарстан Республикасы Дәүләт симфоник оркестры]]ның [[1991]]—[[1993]] еллардагы концерт программасы өчен | |- |[[Файл:Нурихан Фәттах.jpg|90px|Нурихан Фәттах]] |[[Нурихан Фәттах]] |«[[Сызгыра торган уклар]]» роман-трилогиясе өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1223&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="1"| [[1995 ел|1995]] |[[Файл:Yarullin.jpg|90px|Фәнис Яруллин]] |[[Фәнис Яруллин]] |«Җан авазы» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1224&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1996 ел|1996]] |[[Файл:G.Bashir.jpg|90px|link=Гомәр Бәширов]] |[[Гомәр Бәширов]] |«И язмыш, язмыш» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1225&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Фәридә Кудашева.jpg|90px|Фәридә Кудашева]] |[[Фәридә Кудашева]] |Татар халык җырларын һәм [[Г. Тукай]] шигырьләренә иҗат ителгән җырларны башкарганы өчен | |- |rowspan="3"| [[1997 ел|1997]] |[[Файл:Abrek Abzgildin.jpg|90x90пкс]] |[[Абрек Абзгилдин]] |«[[Г. Тукай]]», «[[Дәрдмәнд]]», «[[Урманче]]» триптихы әсәрләре сериясе өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1406&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Казань (журнал).jpg|90px|link=Венера Ганиева]] |[[Венера Ганиева]] |[[Джузеппе Верди]]ның «[[Риголетто]]» операсында Джильда, [[Джоаккино Россини]]ның «[[Сивилья чәчтарашы]]» операсында Розина, [[Нәҗип Җиһанов]]ның «[[Алтынчәч]]» операсында Алтынчәч партияләрен башкарганы өчен | |- |[[File:Renat Haris 2020-03-02 (1).jpg|90px|link=Ренат Харис]] |[[Ренат Харис]] |«Хисемнең җисеме» дигән шигырьләр һәм поэмалар җыентыгы өчен |<ref name="ReferenceA"/> |- |rowspan="5"| [[1998 ел|1998]] |[[Файл:Minullin.jpg|90px|Роберт Миңнуллин]] |[[Роберт Миңнуллин]] |«Күчтәнәч» дигән балалар китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Фәрит Бикчәнтәев.jpg|90px|Фәрит Бикчәнтәев]] |[[Фәрит Бикчәнтәев]] |[[Туфан Миңнуллин]] пьесасы буенча [[Камал театры|Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда «Хушыгыз!» спектаклен сәхнәләштергән өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3435&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:N.Ikhsanova.jpg|90px|link=Нәҗибә Ихсанова]] |[[Нәҗибә Ихсанова]] |[[Туфан Миңнуллин]] пьесасы буенча [[Камал театры|Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган «Хушыгыз!» спектаклендә Миләүшә ролен уйнаган өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4612&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Наил Дунаев.jpg|90px|Наил Дунаев]] |[[Наил Дунаев]] |[[Туфан Миңнуллин]] пьесасы буенча [[Камал театры|Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган «Хушыгыз!» спектаклендә Нурислам роле өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3425&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Әзһәр Шакиров.jpg|90px|Әзһәр Шакиров]] |[[Әзһәр Шакиров]] |[[Туфан Миңнуллин]] пьесасы буенча [[Камал театры|Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган «Хушыгыз!» спектаклендә Галимулла ролен уйнаган өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4613&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="2"| [[1999 ел|1999]] |[[Файл:Anatoly Luppov.jpg|115x115пкс|Анатолий Луппов]] |[[Анатолий Луппов]] | «Тапшырылмаган хатлар» монооперасы, кыллы оркестр өчен язылган «Кара урман» исемле җиденче симфониясе өчен | |- |[[Файл:Әхсән Баян.jpg|90px|Әхсән Баян]] |[[Әхсән Баян]] |«Урланган ай» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1228&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="6"| [[2000 ел|2000]] |[[Файл:А.Славутский.jpg|90px|Александр Славутский]] |[[Александр Славутский]] |[[В. Качалов исемендәге Казан Зур драма театры|В.И. Качалов исемендәге Казан дәүләт рус Зур драма академия театры]]нда «Түбәдәге скрипкачы» спектаклен куйган өчен | |- |[[Файл:А.Патраков.jpg|90px|Александр Патраков]] |[[Александр Патраков]] |[[В. Качалов исемендәге Казан Зур драма театры|В.И. Качалов исемендәге Казан дәүләт рус Зур драма академия театры]]нда «Түбәдәге скрипкачы» спектаклен бизәгән өчен | |- |[[Файл:М.Галицкий.jpg|90px|Михаил Галицкий]] |[[Михаил Галицкий]] |[[В. Качалов исемендәге Казан Зур драма театры|В.И. Качалов исемендәге Казан дәүләт рус Зур драма академия театры]]нда «Түбәдәге скрипкачы» спектаклендә төп рольне башкарганы өчен | |- |[[Файл:Илдус Әхмәтҗанов.jpg|90px|Илдус Әхмәтҗанов]] |[[Илдус Әхмәтҗанов]] |[[Г. Тукай]] әсәрләреннән төзелгән «Сөй гомерне, сөй халыкны» һәм «Өзелгән өмет» концерт программасы өчен | |- |[[Файл:Zolfet.jpg|90px|Зөлфәт]] |[[Зөлфәт]] |«Ике урман арасы» һәм «Йөрәгемне былбыл чакты» шигырь китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1229&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Ш.М.Шәйдуллин.jpg|90px|Шамил Шәйдуллин]] |[[Шамил Шәйдуллин (рәссам)|Шамил Шәйдуллин]] |«Яңа Сабан туе» картиналар циклы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4614&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |} == [[2000-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="2"| [[2001 ел|2001]] |[[Файл:Ahmatjan.jpg|90px|Роберт Әхмәтҗанов]] |[[Роберт Әхмәтҗанов]] |«Тургай тәрәзәсе», «Кичке кошлар» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1230&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Anatoliy Shutikov.jpg|100x100пкс|Анатолий Шутиков]] |[[Анатолий Шутиков]] |[[Татарстан Республикасы халык уен кораллары дәүләт оркестры]]ның [[1995]] – [[1999]] ел концерт программалары өчен | |- |rowspan="6"| [[2002 ел|2002]] |[[Файл:Ш.Монасыйпов.jpg|90px|Шамил Монасыйпов]] |[[Шамил Монасыйпов]] |[[Татарстан Республикасы Дәүләт кыллы квартеты]]ның «Квартетная музыка Татарстана», «Татарские старинные мелодии», «Мировая квартетная классика» концерт программалары өчен | |- |[[Файл:К.Монасыйпов.jpg|90px|Камил Монасыйпов]] |[[Камил Монасыйпов]] |[[Татарстан Республикасы Дәүләт кыллы квартеты]]ның «Квартетная музыка Татарстана», «Татарские старинные мелодии», «Мировая квартетная классика» концерт программалары өчен | |- |[[Файл:М.Зарипов.jpg|90px|Марат Зарипов]] |[[Марат Зарипов (1956)|Марат Зарипов]] |[[Татарстан Республикасы Дәүләт кыллы квартеты]]ның «Квартетная музыка Татарстана», «Татарские старинные мелодии», «Мировая квартетная классика» концерт программалары өчен | |- |[[Файл:А.Әсәдуллин.jpg|90px|Альберт Әсәдуллин]] |[[Альберт Әсәдуллин (виолончелист)|Альберт Әсәдуллин]] |[[Татарстан Республикасы Дәүләт кыллы квартеты]]ның «Квартетная музыка Татарстана», «Татарские старинные мелодии», «Мировая квартетная классика» концерт программалары өчен | |- | |[[Якуб Зәнкиев]] |«[[Иртеш таңнары]]» романы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1164&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Iskender Refikov.jpg|90px|Искәндәр Рәфыйков]] |[[Искәндәр Рәфыйков]] |Картиналарда татар хатын-кыз образлары сериясен тудырган өчен | |- |rowspan="2"| [[2003 ел|2003]] |[[Файл:Р.Абязов.jpg|90px|Рөстәм Абязов]] |[[Рөстәм Абязов]] |[[Салих Сәйдәшев]]кә, [[Нәҗип Җиһанов]]ка, [[Рөстәм Яхин]]га, [[Габдулла Тукай]]га багышланган концертлары һәм «Җырчы - Рөстәм Абязов», «Юбилей циклы», «La Primavera премьера-лары», «Күңел моңы» концерт программалары өчен | <ref>[http://1997-2011.tatarstan.ru/?node_id=3920&id=41572 ТР Президенты Указы № УП-293, 25.04.2003]</ref> |- | |[[Мөсәгыйть Хәбибуллин]] |«[[Кубрат хан]]» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1231&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="1"| [[2004 ел|2004]] |[[Файл:Миргазыян Юныс (карт).jpg|90px|Миргазиян Юныс]] |[[Миргазиян Юныс]] |«Альбатрос язмышы» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1232&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="3"| [[2005 ел|2005]] |[[Файл:З.Гыймаев.jpg|90px|Зөфәр Гыймаев]] |[[Зөфәр Гыймаев]] |Татарстанның әдәбият һәм сәнгать эшлеклеләре портретлары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3895&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Rustem Mingalim.jpg|90px|Рөстәм Мингалим]] |[[Рөстәм Мингалим]] | «Дәрт күлмәге» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1233&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Ш.К.Шәрифуллин.jpg|90px|Шамил Шәрифуллин]] |[[Шамил Шәрифуллин]] | «[[Мөнәҗәт]]ләр», «Авыл көйләре» хор концертлары өчен |<ref>[http://1997-2011.tatarstan.ru/?node_id=3920&id=42561 ТР Президенты Указы № УП-129, 26.04.2005]</ref> |- |rowspan="7"| [[2006 ел|2006]] |[[Файл:Батулла.jpg|90px|Рабит Батулла]] |[[Рабит Батулла]] | «Сөембикә» әсәре, «Кылдан нечкә, кылычтан үткен», «Яралы бүре» китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1250&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Marsel Galiev.jpg|90px|Марсель Галиев]] |[[Марсель Галиев]] | «Гомер бизмәне», «Кайту», «Догалы еллар» китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1252&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Mustafin.jpg|90px|Рафаэль Мостафин]] |[[Рафаэль Мостафин]] | «Өзелгән җыр эзеннән» («По следам оборванной песни») китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1253&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Равил Бохараев.jpg|90px|Равил Бохараев]] |[[Равил Бохараев]] |«Очсыз-кырыйсыз поезд» («Бесконечный поезд»), «Казан карлары» («Казанские снега») китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1251&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Батыркаева Луиза Миннигалеевна.jpg|90px|link=Луиза Батыр-Болгари]] |[[Луиза Батыр-Болгари]] | патриотик һәм гражданлык лирикасы белән сугарылган югары художестволы җырлар циклы, тарихи тематикадагы җырлар циклы өчен («Кайту», «Су буеннан әнкәй кайтып килә», «Мин сине шундый сагындым», «Ак яулыклы әнием»...) |<ref name="1997-2011.tatarstan.ru">[http://1997-2011.tatarstan.ru/?node_id=3920&id=43226 ТР Президенты Указы № ПУ-159, 26.04.2006]</ref> |- | |[[Николай Индюхов]] |Татарстан Республикасының лирик пейзажлар сериясе өчен («Каенкай» («Березка»), «Кибән» («Стожок»), «Ындыр табагында» («На току»), «Соңгы кар» («Последний снег»), «Җылы көн» («Теплый день»), «Тузганаклар» («Одуванчики»), «Зәңгәр март» («Синий март»), «Шаян март» («Веселый март»), «Болытлы көн» («Облачный день»), «Кыр чәчәкләре» («Полевые цветы»), «Сукмак» («Тропинка»), «Апрель», «Буранда» («Снегопад») |<ref name="1997-2011.tatarstan.ru"/> |- | |[[Фиринат Халиков]] |«Мәңгелек Казан» тарихи картиналар сериясе өчен ([[1995]] – [[2003 ел]]лар) |<ref name="1997-2011.tatarstan.ru"/> |- |rowspan="5"| [[2007 ел|2007]] |[[Файл:Разил Вәлиев.jpg|90px|Разил Вәлиев]] |[[Разил Вәлиев]] | «Иске сәгать дөрес йөри» дигән проза әсәрләре җыентыгы һәм «Ядкарь» җырлар китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1254&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Р.Ф.Калимуллин.JPG|90px|Рәшит Кәлимуллин]] |[[Рәшит Кәлимуллин]] |«Тукай моңнары», «Казанны сагыну» концерт-поэмасы һәм соңгы еллардагы симфоник иҗаты өчен |<ref name="ReferenceB">[http://1997-2011.tatarstan.ru/?node_id=3920&id=43651 ТР Президенты Указы № ПУ-210, 24.04.2007]</ref> |- | |[[Рада Нигъмәтуллина]] | «Тукайга мәхәббәт белән» дигән скульптор эшләр сериясе өчен, авторлар төркеме составында |<ref name="ReferenceB"/> |- | |[[Изабелла Рогожина]] |«Тукайга мәхәббәт белән» дигән скульптор эшләр сериясе өчен, авторлар төркеме составында | <ref name="ReferenceB"/> |- | |[[Марина Нигъмәтуллина]] |«Тукайга мәхәббәт белән» дигән скульптор эшләр сериясе өчен, авторлар төркеме составында |<ref name="ReferenceB"/> |- |rowspan="9"| [[2008 ел|2008]] |[[Файл:Gataw1.jpg|90px|Рәдиф Гаташ]] |[[Рәдиф Гаташ]] |«Газәлләр», «Мәңгелек сусау» китаплары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1255&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Salawat Fathetdinov.png|90px|Салават Фәтхетдинов]] |[[Салават Фәтхетдинов]] |соңгы еллардагы концерт программалары һәм «Мин яратам сине, Татарстан» җырын башкаруы өчен | <ref name="ReferenceC">[http://1997-2011.tatarstan.ru/?node_id=3920&id=44298 ТР Президенты Указы № ПУ-167, 25.04.2008]</ref> |- | |[[Роберт Андреев]] | «Мин яратам сине, Татарстан» җыры өчен (автор) | <ref name="ReferenceC"/> |- | |[[Роберт Рәкыйпов]] |«Мин яратам сине, Татарстан» җыры өчен (автор) |<ref name="ReferenceC"/><ref>үлгәннән соң</ref> |- |[[Файл:В.Аршинов.jpg|90px|Виктор Аршинов]] |[[Виктор Аршинов]] | «Тукайны укыганда» һәм [[М.Җәлил]]нең «[[Моабит дәфтәрләре]]»ндәге шигырьләр буенча эшләнгән «Соңгы җыр» графика серияләре өчен | <ref name="ReferenceC"/> |- |[[Файл:Ahiyarova3.jpg|90px|link=Резеда Әхиярова]] |[[Резеда Әхиярова]] |[[М.Җәлил исемендәге татар дәүләт академия опера һәм балет театры]]нда куелган «[[Шагыйрь мәхәббәте]]» операсын язган өчен (иҗат төркеме составында) | <ref name="ReferenceC"/> |- |[[File:Ahmed Agadi.jpg|90px|link=Әхмәт Әхәди]] |[[Әхмәт Әхәди]] |[[М.Җәлил исемендәге татар дәүләт академия опера һәм балет театры]]нда куелган «[[Шагыйрь мәхәббәте]]» операсында баш партияне башкаруы өчен (иҗат төркеме составында) | <ref name="ReferenceC"/> |- | |[[Виктор Соболев]] |[[М.Җәлил исемендәге татар дәүләт академия опера һәм балет театры]]нда «[[Шагыйрь мәхәббәте]]» операсын куйганда дирижерлык иткәне өчен (иҗат төркеме составында) |<ref name="ReferenceC"/> |- | |[[Михаил Панджавидзе]] |[[М.Җәлил исемендәге татар дәүләт академия опера һәм балет театры]]нда «[[Шагыйрь мәхәббәте]]» операсын куйган өчен (иҗат төркеме составында) |<ref name="ReferenceC"/> |- |rowspan="8"| [[2009 ел|2009]] |[[File:Zinnur Mansurov (2021-08-25).JPG|90px|link=Зиннур Мансуров]] |[[Зиннур Мансуров]] |«Җәрәхәтле йөрәк җылырак» шигырьләр һәм поэмалар җыентыгы һәм «Күңелдә фидаи яшәсә» китабы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1256&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Камил Муллашев]] |«Сөембикә-ханбикә», «Евразия яки Кыпчак кызы», «Сабантуй», «Ватан турында уйланулар», «Итил башлангычында» циклы һәм «Ханбикә Сөембикә» скульптурасы проекты эскизы өчен | <ref name="ReferenceD">[http://1997-2011.tatarstan.ru/?DNSID=69051a127f1b0f9d5d16f64f8e6c7486&node_id=3920&id=45463]</ref> |- |[[Файл:Зөлфәт Хәким.jpg|90px|link=Зөлфәт Хәким]] |[[Зөлфәт Хәким]] |[[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган«Телсез күке» спектакле өчен, иҗат төркеме составында |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1257&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[File:С.Г.Скоморохов.jpg|90px|link=Сергей Скоморохов]] |[[Сергей Скоморохов]] |[[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган«Телсез күке» спектакле өчен, иҗат төркеме составында | <ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3316&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- | |[[Рим Хәсәнов]] |[[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган«Телсез күке» спектакле өчен, иҗат төркеме составында |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4473&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Рамил_Төхфәтуллин.jpg‎|90px|Рамил Төхфәтуллин]] |[[Рамил Төхфәтуллин]] |[[Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]нда куелган«Телсез күке» спектакле өчен, иҗат төркеме составында |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4474&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:С.Романова.jpg|90px|Светлана Романова (Славутская)]] |[[Светлана Романова (Славутская)]] | [[В.И.Качалов исемендәге Казан Зур дәүләт академия драма театры]]нда куелган «Чия бакчасы» (''Вишневый сад'') спектаклендә Раневская роле өчен, иҗат төркеме составында |<ref name="ReferenceD"/> |- |[[Файл:Farewell ceremony for Nailya Garaeva (2023-11-29) 42.jpg|120x120пкс|Геннадий Прытков]] |[[Геннадий Прытков]] |[[В.И.Качалов исемендәге Казан Зур дәүләт академия драма театры]]нда куелган «Чия бакчасы» (''Вишневый сад'') спектаклендә Гаев роле өчен, иҗат төркеме составында | <ref name="ReferenceD"/> |- |rowspan="5"| [[2010 ел|2010]] |[[Файл:Rqail.jpg|90px|Ркаил Зәйдулла]] |[[Ркаил Зәйдулла]] |«Мәгарә: Шигырьләр, поэмалар» шигъри җыентыгы һәм «Ташка ордым башны: Хикәяләр, эсселар» проза әсәрләре җыентыгы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4710&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Фоат Садриев.jpg|90px|Фоат Садриев]] |[[Фоат Садриев]] |«Бәхетсезләр бәхете» трилогиясе өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4711&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:В.Федотов.jpg|90px|Владимир Федотов]] |[[Владимир Федотов]] | төрле еллар ([[1995]]-[[2009]] еллар) концерт программалары, шул исәптән «Дустыма», «Чарующие звуки баяна» («Баянның сихерле аһәңе»), төзегән һәм югары сәнгатьчел башкарган өчен | <ref name="ReferenceE">[http://1997-2011.tatarstan.ru/?DNSID=69051a127f1b0f9d5d16f64f8e6c7486&node_id=3920&id=47746 2010 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләкләрен бирү турында]</ref> |- |[[Файл:А.Миңнуллина.JPG|90px|Асия Миңнуллина]] |[[Асия Миңнуллина]] | «В.Качаловка һәйкәл» һәм «Хәйриячегә һәйкәл» скульптураларын иҗат иткән өчен | <ref name="ReferenceE"/> |- | |[[Илдар Ханов (1940)|Илдар Ханов]] | Татарстан Республикасы шәһәрләрендә һәм районнарында скульптура һәм монументаль-декоратив композицияләр сериясе, шул исәптән, «Ату» («Расстрел») рельефы (Казан шәһәре), «Ватан ана» һәйкәле, «Тормыш агачы» («Древо жизни» скульптурасы (Чаллы шәһәре), «Шигърият агачы» («Древо поэзии») скульптурасы (Тукай-Кырлай авылы, Арча районы) | <ref name="ReferenceE"/> |- |} == [[2010-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="5"| [[2011 ел|2011]] |[[Файл:А.Шаһиморатова.jpg|90px|Альбина Шаһиморатова]] |[[Альбина Шаһиморатова]] |[[Көнбатыш Европа]] һәм рус композиторларының вокал партияләрен, татар композиторлары җырларын һәм романсларын, [[татар халык җырлары]]н югары дәрәҗәдә башкаруы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2199&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[File:Lena Shagyirzhan (2011-08-30) 02.jpg|90px|link=Лена Шагыйрьҗан]] |[[Лена Шагыйрьҗан]] |«Боҗра вә Хөҗрә: Шигырьләр, поэмалар» (2002) һәм «Сагынмалык: Истәлекләр, багышланмалар» (2005) җыентыклары өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2197&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Р.Килдебәков.jpg|90px|Рөстәм Килдебәков]] |[[Рөстәм Килдебәков]] |Татарстан Республикасының җәмәгать биналары интерьеры һәм экстерьеры өчен бергәләп иҗат иткән монументаль һәм декоратив-гамәли сәнгать әсәрләре һәм полотнолар сериясе: «Идел», «Татарстан» кунакханә комплексларында, Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында һәм башкаларда «мозаика» һәм «сграфитто» монументаль әсәрләре; «Сәйяр труппасы» гобеленнары, «Су анасы», «Сак-Сок», «Шүрәле» халык әкиятләре мотивлары буенча» триптихы; татар халкы мәдәниятенә һәм тарихына багышланган «Кукмара итекләре», «Шагыйрәләр», «Хаҗилар», «Кайту», «Биюче дәрвиш» һәм башка картиналар сериясе өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2200&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:М.С.Килдебәкова.jpg|90px|Мария Килдебәкова]] |[[Мария Килдебәкова]] |Татарстан Республикасының җәмәгать биналары интерьеры һәм экстерьеры өчен бергәләп иҗат иткән монументаль һәм декоратив-гамәли сәнгать әсәрләре һәм полотнолар сериясе: «Идел», «Татарстан» кунакханә комплексларында, Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында һәм башкаларда «мозаика» һәм «сграфитто» монументаль әсәрләре; «Сәйяр труппасы» гобеленнары, «Су анасы», «Сак-Сок», «Шүрәле» халык әкиятләре мотивлары буенча» триптихы; татар халкы мәдәниятенә һәм тарихына багышланган «Кукмара итекләре», «Шагыйрәләр», «Хаҗилар», «Кайту», «Биюче дәрвиш» һәм башка картиналар сериясе өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2200&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Muhammat Mirza (2022-04-15).JPG|110x110пкс|Мөхәммәт Мирза]] |[[Мөхәммәт Мирза]] |«Киек каз юлында» ([[2003]]), «Тере су» ([[2007]]) китаплары һәм «Адәм баласы» шигырьләр циклы («Адәм баласы» китабында, [[2009]]) өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2198&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |rowspan="8"| [[2012 ел|2012]] |[[Файл:З.Ш.Галиуллин.jpg|80px|Зөфәр Галиуллин]] |[[Зөфәр Галиуллин]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- | |[[Андрей Головин]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- | |[[Альбина Даишева]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:Р.М.Зәбиров.jpg|90px|link=Рөстәм Зәбиров (1961)]] |[[Рөстәм Зәбиров (1961)|Рөстәм Зәбиров]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- | |[[Зөфәр Садыйков]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:Iskander Sayfullin.JPG|90px|Искәндәр Сәйфуллин]] |[[Искәндәр Сәйфуллин (1955)| Искәндәр Сәйфуллин]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:Aivar Sattarov (2021-05-20).JPG|90px|Айвар Саттаров]] |[[Айвар Саттаров]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:С.П.Шәкүров.jpg|90px|Сергей Шәкүров]] |[[Сергей Шәкүров (1957)|Сергей Шәкүров]] |[[Казан Кремле]]ндә төзелгән [[Кол Шәриф мәчете]]н төзегән архитекторлар иҗат төркеме |<ref>{{Citation |title=2012 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230431/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_56143.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |rowspan="5"| [[2013 ел|2013]] |[[Файл:И.Айдаров.jpg|90px|Ильяс Айдаров]] |[[Ильяс Айдаров]] |[[2005]]–[[2012]] елларда [[Габдулла Тукай]]га багышланган сынлы сәнгать әсәрләре циклын иҗат иткәне һәм Г.Тукайның [[Уральски]]дагы, [[Казан]]дагы музейларында тематик күргәзмәләр оештырганы өчен |<ref name="ReferenceF">{{Citation |title=2013 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләкләрен бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_60723.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313085452/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_60723.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:.jpg|90px|Нәбирә Гыйматдинова]] |[[Нәбирә Гыйматдинова]] |«Парлы ялгыз», «Мәхәббәттә гөнаһ бар» китаплары, «Хатыннар сагышы» повесте өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4709&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:Alsu Gainullina (2013-08-30).jpg|140x140пкс|Алсу Гайнуллина]] |[[Алсу Гайнуллина]] |сәхнә образлары иҗат итүе өчен: Г.Хугаевның «Кара чикмән» әсәрендә Буретта, [[Мансур Гыйләҗев]], [[Ризван Хәмит]]нең «Курчак туе»нда Наташа, [[Зәки Зәйнуллин]]ның «Арбалы хатыннары»нда Сөяксез Гайшә. |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4712&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[Файл:С.Д.Кузьминых.jpg|90px|Софья Кузьминых]] |[[Софья Кузьминых]] |[[Габдулла Тукай|Г. Тукай]] истәлегенә багышланган, күн мозаикасы техникасында башкарылган әсәрләр циклы өчен | <ref name="ReferenceF"/> |- |[[Файл:Ш.Тимербулатов.jpg|90px|Шамил Тимербулатов]] |[[Шамил Тимербулатов]] | «[[Җиңүнең хатын-кыз йөзе]]» Бишенче симфониясе өчен | <ref name="ReferenceF"/> |- |rowspan="2"| [[2014 ел|2014]] |[[Файл:VImamov.jpg|90px|Вахит Имамов]] |[[Вахит Имамов]] | «Утлы дала» исемле ике томлы тарихи романы өчен |<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4708&Itemid=81 Тукай сайтында]</ref> |- |[[File:Vladimir Popov (2014-08-30).jpg|90px|link=Владимир Попов]] |[[Владимир Попов]] |каллиграфик серияләр композициясе өчен | <ref>{{Citation |title=2014 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләген бирү турында |url=http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_65643.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304221120/http://1997-2011.tatarstan.ru/files/laws/laws_65643.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |rowspan="6"| [[2015 ел|2015]] |[[Файл:К.Булатова.jpg|90px|Клара Булатова]] |[[Клара Булатова]] | «Келәү», «Сәяхәтнамәләр», «Кояшка йөз белән» китаплары өчен. |<ref>{{Citation |title=Татарстанда Туган тел көне |url=http://intertat.ru/tt/society-tt/item/43848-tatarstanda-tugan-tel-k%D3%A9ne.html |access-date=2021-08-11 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305064221/http://intertat.ru/tt/society-tt/item/43848-tatarstanda-tugan-tel-k%D3%A9ne.html |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:И.К.Колмогорцева.jpg|90px|Ирина Колмогорцева]] |[[Ирина Колмогорцева]] |«Казан һәм Габдулла Тукай» сериясеннән рәсемнәре өчен. |<ref name="azatliq.org">[http://www.azatliq.org/media/video/26978166.html Татарстан президенты вазифаларын башкаручы Рөстәм Миңнеханов Тукай бүләкләрен тапшырды]{{Deadlink|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |[[Файл:Р.С.Мөхәммәтҗанов.jpg|90px|Рәүфәл Мөхәммәтҗанов]] |[[Рәүфәл Мөхәммәтҗанов]] |«[[Алтын Урда (балет)|Алтын Урда]]» балеты өчен (идея авторы, сәнгать җитәкчесе). [[Татар Дәүләт Опера һәм Балет театры|Опера һәм балет театры]] иҗат төркеме составында. |<ref name="azatliq.org"/> |- |[[Файл:К.Андреева.jpg|90px|Кристина Андреева]] |[[Кристина Андреева]] |«[[Алтын Урда (балет)|Алтын Урда]]» балеты өчен (төп партияне башкаручы). [[Татар Дәүләт Опера һәм Балет театры|Опера һәм балет театры]] иҗат төркеме составында. |<ref name="azatliq.org"/> |- |[[Файл:Г.А.Ковтун.jpg|90px|Георгий Ковтун]] |[[Георгий Ковтун]] |«[[Алтын Урда (балет)|Алтын Урда]]» балеты өчен (куючы режиссёр). [[Татар Дәүләт Опера һәм Балет театры|Опера һәм балет театры]] иҗат төркеме составында. |<ref name="azatliq.org"/> |- |[[Файл:М.Тимаев.jpg|90px|Михаил Тимаев]] |[[Михаил Тимаев]] ||«[[Алтын Урда (балет)|Алтын Урда]]» балеты өчен (төп партияне башкаручы). [[Татар Дәүләт Опера һәм Балет театры|Опера һәм балет театры]] иҗат төркеме составында. |<ref>[http://www.azatliq.org/media/video/26978103.html Казанда Тукай бүләкләрен тапшырдылар]{{Deadlink|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |rowspan="10"| [[2016 ел|2016]] |[[Файл:Н.Нәккаш.jpg|90px|Нәҗип Нәккаш]] |[[Нәҗип Исмәгыйлев|Нәҗип Нәккаш]] |Шамаилләр {{коммент|шәлкеме|циклы}}, [[Казан]]ның «Ярдәм» һәм [[Түбән Кама районы]]ның [[Шәңгәлче]] мәчетләрен бизәгән өчен. |<ref name="ReferenceG">[http://www.azatliq.org/a/27697737.html Тукай бүләге Нәҗип Нәккаш, Газинур Морат һәм "Болгар цивилизациясе"н әзерләүче төркемгә бирелә]</ref> |- |[[Файл:Г.Морат.jpg|90px|Газинур Морат]] |[[Газинур Морат]] |«Кош хокукы: шигырьләр һәм поэмалар» китабы өчен. |<ref name="ReferenceG"/> |- |[[Файл:И.Н.Артамонов.jpg|90px|Илья Артамонов]] |[[Илья Артамонов]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати экспозицияне әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru">{{Citation |title=ТР президенты указы № ПУ-375 22.04.2016 |url=http://tatarstan.ru/file/laws/laws/laws_74894.pdf |access-date=2020-05-04 |archive-date=2021-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425074956/https://tatarstan.ru/file/laws/laws/laws_74894.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:.jpg|90px|Александр Леухин]] |[[Александр Леухин]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати-пространство экспозициясен әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru"/> |- |[[Файл:Ф.Р.Вәлиуллин.jpg|90px|Фәрит Вәлиуллин]] |[[Фәрит Вәлиуллин]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати-пространство экспозициясен әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru"/> |- |[[Файл:.jpg|90px|Рәшит Шиһабетдинов]] |[[Рәшит Шиһабетдинов]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати-пространство экспозициясен әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru"/> |- |[[Файл:И.В.Щетинин 1.jpg|90px|Игорь Щетинин]] |[[Игорь Щетинин]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати-пространство экспозициясен әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru"/> |- |[[Файл:А.Г.Ситдыйков 1.jpg|90px|Айрат Ситдыйков]] |[[Айрат Ситдыйков]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати-пространство экспозициясен әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru"/> |- |[[Файл:Р.Р.Хәйретдинов.jpg|90px|Рамил Хәйретдинов]] |[[Рамил Хәйретдинов]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати-пространство экспозициясен әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru"/> |- |[[Файл:Д.Г.Бугров.jpg|90px|Дмитрий Бугров]] |[[Дмитрий Бугров]] |«Болгар цивилизациясе. Мең елга сузылган юл» дип аталган сәнгати-пространство экспозициясен әзерләгән өчен. |<ref name="tatarstan.ru"/> |- |rowspan="3"| [[2017 ел|2017]] |[[Файл:.jpg|90px|Мәдинә Маликова]] |[[Мәдинә Маликова]] | «Арыш тәме» китабы (''Казан: «Ихлас», 2014'') өчен . |<ref name="tatar-inform.tatar">{{Citation |title=Рөстәм Миңнеханов Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләкләрен тапшырды. Татар-информ, 26.04.2017 |url=http://tatar-inform.tatar/news/2017/04/26/139470/ |access-date=2020-05-04 |archive-date=2017-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170428124341/http://tatar-inform.tatar/news/2017/04/26/139470/ |dead-url=yes }}</ref> |- |[[File:Haris Salihov, 2017.jpg|90px|link=Харис Салихҗан]] |[[Харис Салихҗан]] |«А. Пушкин, Г. Тукай иҗатында дөньяви һәм дини мотивлар һәм бүгенге көндә әхлакый тәрбия бирү проблемалары» (''Казан: «Идел-Пресс», 2008''); «Дин һәм фән (дөньядагы дини һәм дөньяви мәдәният нигезләре)» (''Казан: «Идел-Пресс», 2012'') китаплары өчен. |<ref>[http://www.tatar-inform.ru/news/2017/04/26/550387/ Татар-информ, 26.04.2017]</ref> |- |[[Файл:Р.Г.Шаһиева.jpg|90px|Розалина Шаһиева]] |[[Розалина Шаһиева]] |«Мәңгелек гөлчәчәкләре» китабы (''татар һәм рус телендәге мәкаләләр җыелмасы'') өчен (''Казан: «Заман», 2015'') өчен. |<ref name="tatar-inform.tatar"/> |- |rowspan="4"| [[2018 ел|2018]] |[[Файл:KKarimov.jpg|90px|Камил Кәримов]] |[[Камил Кәримов]] |«Карурманда кара песи», «Игезәкләр йолдызлыгы» китаплары өчен |<ref>{{Citation |title=Рөстәм Миңнеханов Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләкләрен тапшырды. Татар-информ, 26.04.2018 |url=http://tatar-inform.tatar/news/2018/04/26/162833/ |access-date=2020-05-04 |archive-date=2018-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180530094659/http://tatar-inform.tatar/news/2018/04/26/162833/ |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:М.И.Кузнецов.jpg|90px|Михаил Кузнецов]] |[[Михаил Кузнецов]] |«Ак киндерләр. Идел буе халыклары» ({{lang-ru|Белые холсты. Народы Поволжья}}) эшләре сериясе өчен |<ref>[http://www.tatar-inform.ru/news/2018/04/26/609056/ Рустам Минниханов наградил лауреатов Госпремии им. Тукая. Татар-информ, 26.04.2018]</ref> |- |[[Файл:Л.Н.Шәфигуллин.jpg|90px|Лотфулла Шәфигуллин]] |[[Лотфулла Шәфигуллин]] (''«Таттелеком» {{comment|АҖ|акционерлык җәмгыяте}}'') |«''Татарстанда яшәүче халыкларның милли байлыкларын һәм тарихи мирасын, мәдәниятен үстерүгә һәм саклап калуга керткән өлешләре өчен''». |<ref>{{Citation |title=Татар-информ, 26.04.2018 |url=http://tatar-inform.tatar/news/2018/04/26/162833/ |access-date=2020-05-04 |archive-date=2018-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180530094659/http://tatar-inform.tatar/news/2018/04/26/162833/ |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:Р.Закуанов.jpg|90px|Рөстәм Зәкуанов]] |[[Рөстәм Зәкуанов]] (''«Таттелеком» {{comment|АҖ|акционерлык җәмгыяте}}'') |«''Татарстанда яшәүче халыкларның милли байлыкларын һәм тарихи мирасын, мәдәниятен үстерүгә һәм саклап калуга керткән өлешләре өчен''». |<ref>[http://www.tatar-inform.ru/news/2018/04/26/609056/ Татар-информ, 26.04.2018]</ref> |- |rowspan="6"| [[2019 ел|2019]] |[[Файл:Nadir Almeev (2016-06-13).jpg|90px|Надир Әлмиев]] |[[Надир Әлмиев]] |«''«Колокола Хиросимы» циклы, Дәрдмәнд, Г.Тукай, С.Хәким, Р.Фәйзуллин, Р.Кутуй, Р.Бохараев һ.б. татар шагыйрьләре җыентыгына иллюстрацияләр, «Татарстан, Алтай» пейзажлар сериясе өчен''» |<ref>{{Citation |title=Тукай премиясе лауреатлары. &#91;&#91;Интертат&#93;&#93;, 26.04.2019 |url=https://intertat.tatar//society/tugan-tel-k-ne-tukay-premiyase-laureatlary-il-am-shakirov-isemend-ge-kontsertlar-zaly-shigyr-b-yr-me/ |access-date=2020-05-04 |archive-date=2019-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190426175220/https://intertat.tatar/society/tugan-tel-k-ne-tukay-premiyase-laureatlary-il-am-shakirov-isemend-ge-kontsertlar-zaly-shigyr-b-yr-me/ |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:A.Fayzrahmanov.jpg|90px|Айдар Фәйзрахманов]] |[[Айдар Фәйзрахманов]] |«''татар фольклор мирасына керткән өлеше өчен, «Олы юл» әдәби-музыкаль кичәләр циклы өчен, «Онытырга мөмкин түгел» һәм «Яшәү барыбер кызык», «Олы юл», «Борчылма» җыентыклары өчен''» |<ref name="Интертат, 26.04.2019">{{Citation |title=Интертат, 26.04.2019 |url=https://intertat.tatar//society/tugan-tel-k-ne-tukay-premiyase-laureatlary-il-am-shakirov-isemend-ge-kontsertlar-zaly-shigyr-b-yr-me/ |access-date=2020-05-04 |archive-date=2019-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190426175220/https://intertat.tatar/society/tugan-tel-k-ne-tukay-premiyase-laureatlary-il-am-shakirov-isemend-ge-kontsertlar-zaly-shigyr-b-yr-me/ |dead-url=yes }}</ref> |- | |[[Люция Хәмитова]] |[[Камал театры]] артистлары төркеме: «''татар сәнгате үсешенә керткән өлеше һәм татар театры үсешендә зур роль уйнаган «Гөлҗамал», «Җирән чичән белән Карачәч сылу», «Кара чикмән», «Три сестры», «Дон Жуан» спектакльләрендә сәхнә образларын тудырган өчен''» |<ref name="Интертат, 26.04.2019"/> |- | |[[Радик Зөфәр улы Бариев|Радик Бариев]] |[[Камал театры]] артистлары төркеме: «''татар сәнгате үсешенә керткән өлеше һәм татар театры үсешендә зур роль уйнаган «Гөлҗамал», «Җирән чичән белән Карачәч сылу», «Кара чикмән», «Три сестры», «Дон Жуан» спектакльләрендә сәхнә образларын тудырган өчен''» |<ref name="Интертат, 26.04.2019"/> |- | |[[Искәндәр Хәйруллин]] |[[Камал театры]] артистлары төркеме: «''татар сәнгате үсешенә керткән өлеше һәм татар театры үсешендә зур роль уйнаган «Гөлҗамал», «Җирән чичән белән Карачәч сылу», «Кара чикмән», «Три сестры», «Дон Жуан» спектакльләрендә сәхнә образларын тудырган өчен''» |<ref name="Интертат, 26.04.2019"/> |- |[[Файл:Т.Н._Галиуллин.jpg|90px|Тәлгать Галиуллин]] |[[Тәлгать Галиуллин]] |«''«Мөхәммәт Мәһдиев Йолдызлыгы» роман-эссесы; «Китек көзге» китабы, «Мы – потомки страны Тартария» әдәби-тәнкыйди басмасы өчен''» |<ref name="Интертат, 26.04.2019"/> |- |rowspan="7"| [[2020 ел|2020]] |[[Файл:Liron hamidullin.jpg|90px|Лирон Хәмидуллин]] |[[Лирон Хәмидуллин]] |«''«Дәрдмәнд», «Буранлы төндә», «Офыктагы аҗаган» китаплары өчен''» |<ref name="business-gazeta.ru">''Айрат Нигматуллин, Гульназ Бадретдин, Эльвира Самигуллина''. [https://www.business-gazeta.ru/article/466383 Тукаевская премия – 2020: среди лауреатов – авторы «Сююмбике» и писатель Осокин. БИЗНЕС Online, 25.04.2020{{ref-ru}}]</ref> |- |[[Файл:Denis Osokin.JPG|90px|Денис Осокин]] |[[Денис Осокин]] |«''«Огородные пугала с ноября по март» әсәрләр җыентыгы өчен''» |<ref name="business-gazeta.ru"/> |- |[[Файл:Idris Gaziyev.jpg|90px|Идрис Газиев]] |[[Идрис Газиев]] |«''татар композиторлары әсәрләрен һәм халык җырларын башкаруы өчен''» |<ref name="ReferenceH">[https://www.azatliq.org/a/30576432.html Медиа: Быелгы Тукай бүләкләре ияләренең исемнәре мәгълүм булды.] [[Азатлык радиосы]], 25.04.20202</ref> |- | |[[Юрий Александров]] |«''[[Резеда Ахиярова]]ның [[Сөембикә (опера, 2018)|«Сөембикә»]] операсын сәхнәләштерү өчен''» |<ref name="ReferenceH"/> |- |[[Файл:Г.Гатина.jpg|90px|Гөлнара Гатина]] |[[Гөлнара Гатина]] |«''[[Резеда Ахиярова]]ның [[Сөембикә (опера, 2018)|«Сөембикә»]] операсын сәхнәләштерү өчен''» |<ref name="ReferenceH"/> |- | |[[Виктор Герасименко (1949)|Виктор Герасименко]] |«''[[Резеда Ахиярова]]ның [[Сөембикә (опера, 2018)|«Сөембикә»]] операсын сәхнәләштерү өчен''» |<ref name="ReferenceH"/> |- | |[[Ренат Салаватов]] |«''[[Резеда Ахиярова]]ның [[Сөембикә (опера, 2018)|«Сөембикә»]] операсын сәхнәләштерү өчен''» |<ref name="ReferenceH"/> |- |} == [[2020-еллар]] == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-num wide" !Ел !width=90px|Портрет !width=30%|Бүләкләнүче !width=55%|Бүләкләүнең сәбәбе !width=20px|# |- |rowspan="3"| [[2021 ел|2021]] |[[Файл:Fakil Safin (2017-04-12).jpg|90px|Факил Сафин]] |[[Факил Сафин]] |"Саташып аткан таң" роман-трилогиясе һәм "Гөлҗиһан" повесте өчен |<ref name=":0">[https://www.azatliq.org/a/31216565.html Тукай бүләге комиссиясе быелгы лауретлар исемен атаган]</ref> |- |[[Файл:Daniya Nurullina (2024-03-21).JPG|117x117пкс|Дания Нуруллина]] |[[Дания Нуруллина]] |татар театры сәнгатенә керткән өлеше өчен |<ref name=":0" /> |- |[[Файл:Г.Л.Эйдинов.jpg|90px|Григорий Эйдинов]] |[[Григорий Эйдинов (1946)|Григорий Эйдинов]] |графика сәнгатенә керткән өлеше өчен |<ref name=":0" /> |- |rowspan="2"| [[2022 ел|2022]] |[[Файл:Ләбиб Лерон.jpg|90px|[[Ләбиб Лерон]]]] |[[Ләбиб Лерон]] |балалар өчен «Җил көймәсе», «Әкиятче малай» китаплары өчен |<ref name=":1">[https://www.tatar-inform.ru/news/rustam-minnixanov-tvorcestvo-tukaya-obedinyaet-lyudei-raznogo-pokoleniya-i-professii-5864051 Рустам Минниханов: Творчество Тукая — путеводная звезда для татарского народа.] [[Татар-информ]], 26.04.2022{{ref-ru}}</ref> |- |[[Файл:Anatoliy Egorov (2022-04-26).JPG|90px|[[Анатолий Егоров (1948)|Анатолий Егоров]]]] |[[Анатолий Егоров (1948)|Анатолий Егоров]] |«Казан өстендә ай» гобеленнар циклы өчен |<ref name=":1" /> |- |rowspan="3"| [[2023 ел|2023]] |[[Файл:Ф.Г.Ханов.jpg|90px|Фирдәвис Ханов]] |[[Фирдәвис Ханов]] |Шәһәр төзелеше һәм архитектура өлкәсендә ватан һәм татар милли мәдәниятен үстерүгә керткән өлеше өчен (Түбән Кама шәһәренең милли архитектурасы - Җәмигъ мәчете һәм шәһәр парклары) |<ref name=":2023">''Рузилә Мөхәммәтова.'' [https://intertat.tatar/news/tukai-premiyasenen-kemga-tieslegen-tozucelar-bela-a-yazucylar-berni-belmi-5858875 Тукай премиясен тапшырдылар, ул җитми калганнарга халык шагыйре исемен өләш... бирделәр!] [[Интертат]], 26.04.2023</ref> |- |[[Файл:Ш.Гаделша.jpg|90px|Шәүкәт Гаделша]] |[[Шәүкәт Гаделша]]<br/> (Шәүкәт Сибгатуллин) |«Аучы җыры»; «Чоңгыл»; «Иман капка ачканда»; «Себерем-үз җирем» шигырь җыентыклары өчен |<ref name=":2023" /> |- |[[Файл:Nailya Kumysnikova (2023-03-29).JPG|90px|Наилә Кумысникова]] |[[Наилә Кумысникова]] |Рәсем сәнгате өлкәсендә милли темага багышланган һәм күн мозаикасы техникасында башкарылган декоратив паннолар сериясе өчен |<ref name=":2023" /> |- |rowspan="4"| [[2024 ел|2024]] |[[Файл:.jpg|90px|Ләис Зөлкарнәев]] |[[Ләис Зөлкарнәев]] |«Узганны кабатлау» китабы өчен |<ref name=":2024">[https://www.business-gazeta.ru/news/631235?ysclid=lvflrivmzk914830256 Стали известны лауреаты Тукаевской премии – 2024.] Бизнес-Онлайн, 25.04.2024</ref> |- |[[Файл:.jpg|90px|Кадим Җәмитов]] |[[Кадим Җәмитов]]<br/> |татар мәдәниятенең күренекле тарихи эшлеклеләренә багышланган скульптура портретлары һәм фигуралар сериясен булдырган өчен |<ref name=":2024" /> |- |[[Файл:М.Таминдарова.jpg|90px|Миләүшә Таминдарова]] |[[Миләүшә Таминдарова]] |Татарстанның татар хор мәдәниятен үстергән, алга җибәргән һәм саклаган өчен, атап әйткәндә, «Татар хор музыкасы антологиясе» эше өчен |<ref name=":2024" /> |- |[[Файл:Boris Wainer (2015-05-14).jpg|90px|Борис Вайнер]] |[[Борис Вайнер]] |балалар шигърияте, проза һәм драматургиягә, яшь укучыларны әхлакый-эстетик тәрбияләүгә, балалар өчен татар әдәбияты һәм фольклорының иң яхшы әсәрләрен тәрҗемә итүгә һәм популярлаштыруга, Татарстанның яшь талантларына иҗади ярдәм күрсәтүгә керткән күпьеллык өлеше өчен |<ref>[https://m.business-gazeta.ru/news/631289?ysclid=lviho6toub28266376 Официально названы лауреаты премии им. Тукая за 2024 год – их четверо.] Бизнес-Онлайн, 26.04.2024</ref> |- |rowspan="6"| [[2025 ел|2025]] |[[Файл:Kashaev.jpg|90px|Айрат Кашаев]] |[[Айрат Кашаев]] |[[Иакинф (балет)|«Иакинф»]] балетын куйган өчен |<ref name=":2025">{{Citation |title=Указ Раиса Республики Татарстан О присуждении Государственных премий Республики Татарстан имени Габдуллы Тукая в 2025 году |url=https://rais.tatarstan.ru/file/laws/laws/laws_538481.pdf |access-date=2025-04-26 |archive-date=2025-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430050015/https://rais.tatarstan.ru/file/laws/laws/laws_538481.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:А.М.Полубенцев.jpg|90px|Александр Полубенцев]] |[[Александр Полубенцев]]<br/> |[[Иакинф (балет)|«Иакинф»]] балетын куйган өчен |<ref name=":2025" /> |- |[[Файл:И.Ю.Гайфуллин.jpg|90px|Илнур Гайфуллин]] |[[Илнур Гайфуллин]] |[[Иакинф (балет)|«Иакинф»]] балетын куйган өчен |<ref name=":2025" /> |- |[[Файл:М.А.Гыйләҗев.jpg|90px|Мансур Гыйләҗев]] |[[Мансур Гыйләҗев]]<br/> |«Мәхәббәт сүзлеге» пьесалар җыентыгы өчен («Бичура», «Баскетболчы», «Игезәк» пьесалары һ.б.) |<ref name=":2025" /> |- |[[Файл:.jpg|90px|Рәниф Шәрипов]] |[[Рәниф Шәрипов]] |«Җомга», «Бөртек бөртек яктылык» китаплары өчен |<ref name=":2025" /> |- |[[Файл:Rifhat Yakupov (2022-03-31).JPG|90px|Рифхәт Якупов]] |[[Рифхәт Якупов]] |Татарстанның фото сәнгатен үстерүе һәм үз иҗатында татар халкының рухи һәм мәдәни тормышын чагылдыруы, аның мәдәни мирасын саклауга зур өлеш кертүе һәм «Сабантуй»фотоальбомы өчен. |<ref name=":2025" /> |- |rowspan="8"| [[2026 ел|2026]] |[[Файл:Aydar Zabbarov (2023-03-27).JPG|90px|Айдар Җаббаров]] |[[Айдар Җаббаров]] |«Казанга Тукай кайткан» спектаклен куйган өчен |<ref name=":2026">{{Citation |title=Источник: стали известны лауреаты Тукаевской премии за 2026 год |url=https://m.business-gazeta.ru/news/700677?ysclid=moerkssmx0734905945 |access-date=2026-04-25 |archive-date=2026-04-25 |archive-url=|dead-url=yes }}</ref> |- |[[Файл:Э.М.Талипов.jpg|90px|Эмиль Талипов]] |[[Эмиль Талипов]]<br/> |«Казанга Тукай кайткан» спектаклендә Тукай роле өчен |<ref name=":2026" /> |- |[[Файл:Р.Р.Губаева.jpg|90px|Резеда Зәйниева]] |[[Резеда Зәйниева]] |«Казанга Тукай кайткан» спектакле өчен |<ref name=":2026" /> |- |[[Файл:Liliya Gibadullina (2023-08-30).JPG|90px|Лилия Гыйбадуллина]] |[[Лилия Гыйбадуллина]]<br/> |«Дәвамы бар» җыентыгы өчен |<ref name=":2026" /> |- |[[Файл:Наиль Маганов.jpg|90px|Наил Мәганов]] |[[Наил Мәганов]] |төрки музыка коралларын булдыру проектын гамәлгә ашырган өчен |<ref name=":2026" /> |- |[[Файл:П.Д.Корчагин.jpg|90px|Павел Корчагин]] |[[Павел Корчагин]] |төрки музыка коралларын булдыру проектын гамәлгә ашырган өчен |<ref name=":2026" /> |- |[[Файл:Э.З.Чавлинов.jpg|90px|Эрдни Чавлинов]] |[[Эрдни Чавлинов]]<br/> |төрки музыка коралларын булдыру проектын гамәлгә ашырган өчен |<ref name=":2026" /> |- |[[Файл:С.Ю.Вертелецкий.jpg|90px|Сергей Вертелецкий]] |[[Сергей Вертелецкий]] |төрки музыка коралларын булдыру проектын гамәлгә ашырган өчен |<ref name=":2026" /> |} == Искәрмәләр == {{Reflist|2}} == Чыганаклар == * [http://kitaphane.tatar.ru/tuk_12.htm Тукай премиясе лауреатлары (1958—1981)]{{Deadlink|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Сылтамалар == {{Тукай премиясе лауреатлары 1950-1960}} {{Тукай премиясе лауреатлары 1970-1980}} {{Тукай премиясе лауреатлары 1990-2000}} {{Тукай премиясе лауреатлары 2010-еллар}} {{Тукай премиясе лауреатлары 2020-еллар}} == Моны да карагыз == {{Татарстан премияләре лауреатлары}} {{Сайланган исемлек}} [[Төркем:Габдулла Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясе]] avpbmguhrt1evt7rr74g898ipxyeawm Максим Березовский 0 271664 5839149 4168663 2026-05-03T01:44:49Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839149 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Максим Созонтович Березовский''' ( [[1745 ел|1745]] - [[1777 ел|1777]] ) - [[Италия]]дә эшләгән [[Россия империясе|рус]] [[композитор]]ы . Д.С. Бортнянский белән бергә рус классик хор концертын тудыручы дип санала. == Биографиясе == Максим Березовский 1745 елның 16 (27) октябрендә туган. Тикшерүчеләр әйтүенчә, композиторның әтисе Сас гербы дворяны булган. Березовскийның туган урыны билгеле түгел. Балачагы гетман К. Разумовский резиденциясендә Сумщинадагы Глуховта узган дип фаразлана. Анда кечкенә Максим гетман Д. Апостол инициативасы буенча оештырылган танылган җыр мәктәбендә укый алган. Укучылар җыр, нота грамотасын, цимбал һәм бандурада уйнауга өйрәнгәннәр. Мәктәпкә яшьләрне дә, олыларны да кабул иткәннәр. Ике ел уку вакытында алар мәктәп хорында һәм Глуховның Николай чиркәвендә җырлыйлар; гетман резиденциясендә опера, балет һәм драма спектакльләрендә, хор һәм симфоник концертларда булганнар. Күрәсең, ул Киев дини академиядә укыган. 13 яшьтән (1758), Бөек кенәз Питер, булачак император [[Пётр III|Питер III]] Федорович кортындагы чиркәүдә җырчы була, Я.Штелин Березовский исемен 1759 һәм 1769 елларда [[Ломоносов (шәһәр)|Ораниенбаумдагы]] Италия операларында спектакльдә җырчы буларак искә ала <ref>[https://bigenc.ru/music/text/1859942 Березовский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105145433/https://bigenc.ru/music/text/1859942 |date=2019-01-05 }} // Большая российская энциклопедия. Т. 3. М., 2005, с. 357.</ref> . 1763 елда сарай яны  оркестры валторна уйынчысының кызы, Ораниенбаум театр мәктәбен тәмамлаган, театр биючесе Францина Юбершерга өйләнә 1760 нчы елларда камера-музыкант булып хезмәт иткән Березовский берничә хор концертлары һәм җырлары иҗат итә. Аның композиторлык осталыгы замандашларының күп кенә хуплау сүзләре алган — композитор әсәрләрнең зәвыгы һәм көйлелеге өчен мактаган. Россия музыкасы тарихы М.Березовскийның классик типтагы хор концерты рус чиркәвенең " капелла " җырлау традицияләрен (инструменталь озатмыйча) Италия хор мәктәпләре җырлавы белән берләштергәнен яза. Ул 1760-нчы елларда Россиядә эшләгән италиялеләрнең әсәрләре, шулай ук Березовскийның бу жанрдагы беренче авторның хор кантатлары ярдәмендә оешкан. 1769 елның язында Березовский [[Болонья|Болон]] филармониясе академиясенә җибәрелә, һәм ул 1771 елга кадәр укый. Бу иң абруйлы институт XVII гасырдан алып бөтен Европа өчен музыкантлар әзерли. Академияне тәмамлаучыларның осталыгына ышаныч аның башлыгы, танылган композитор [[Мартини, Джованни Баттиста|Мартининың]] югары фәнни һәм педагогик абруйына нигезләнгән, замандашлары аны "музыка алласы" дип атаганнар. Ул Березовскийның укытучысы була. Академик исемен алу өчен, өч дәрәҗә белем алу гына түгел, имтиханнар тапшыру да кирәк була- музыка әсәре язу өчен, бик яхшы укырга кирәк була (чөнки ул вакытта белемсез кешеләр хәерче саналган). Березовскийга билгеле бер стильдә полифоник (полифоник) композиция ясарга туры килә. Ул Болон филармония академиясендә <ref>Музыкальная энциклопедия. [http://enc-dic.com/enc_music/Bolonskaja-Filarmonicheskaja-Akademija-989.html Болонская филармоническая академия]</ref> академик-композитор ( [[1771 ел|1771]] ) исеме өчен имтихан тапшыра - шул ук көнне Чехия композиторы Иосиф Мысливекнан да имтихан алалар, һәм бер ел элек яшь [[Вольфганг Амадей Моцарт|Вольфганг Амадеус Моцарт]] та имтихан биргән була, ул да академик исемен ала. 1771 елда Березовский Болон академиясенең чит ил әгъзасы статусын ала. Бу исем чит ил кешесенә капельмейстер булып эшләргә хокук бирә. «Massimo Berezovsky» дип кул куйган Березовскийның антифонының протокол әле дә академия архивында саклана. Березовскийның Италиядә булуы [[Болонья]] белән генә чикләнмәде, композитор [[Венеция]]дә була, анда ул стипендия ала, һәм Россия диңгез отряды урнашкан [[Ливорно]]да була. Ливорнодагы традицион кышкы карнавал өчен Березовский Демофонт операсын яза ( П. Метастасио либретто, [[1773 ел]]да [[Ливорно]]да куелган). Риваять ул моны Россия флотилиясе командующие Орлов теләге буенча эшләгән дип әйтә. Италиядә дүрт елдан артык яшәгән Березовский башка шәһәрләрдә дә булдыа. Аның «Сонаты для скрипки и чембало» китабында язу урыны — Пиза билгеләнгән. Италия архивларында «Симфония» һәм өч клавир соната ачыкланган. Әлегә кадәр төрле чыганаклардан билгеле булган кантатлар һәм концертның партитуралары табылмаган. 1773 елның октябрендә композитор [[Санкт-Петербург]]ка кире кайта һәм империя театрлары коллективына билгеләнә, һәм сигез айдан соң - сарай яны капелласы капельмейстеры була. Березовский тормышының соңгы еллары турында дәлилләр капма-каршы. Композиторның беренче биографы Евгений (Болховитинов) әйтүенчә, ул "гипохондриягә төшкән" һәм "үзен пычаклаган". Кайбер биографлар бу үз-үзен үтерү Березовскийның хурланган принцесса Тараканова белән танышуы белән бәйлиләр. Композиторның хәзерге биографы М. Г. Рыцарева композитор тормышының соңгы елларының бу версиясен кире кага. Ул Березовскийның Тараканова кулга алынганчы ике ел элек Россиягә кайтканын һәм үз-үзенә кул салу версиясе Евгений китапларында XIX гасырның икенче декадасында гына күренгәнен яза; Рыцарева сүзләре буенча, Березовский [[1777 ел]]ның мартында кызышыу белән авырып китә, бу аның кинәт үлеменә сәбәп була. == Иҗаты == Д.С. Бортнянский белән бергә Березовский классик хор концертын (инструменталь озатмыйча) ясаучы булып санала. Аның хор өчен музыкасы арасындаизге Иоанн Златоуст Литургиясе (иң танылган өлеше - "Ышанам"), хор концертлары ("Господь, воцарися", "Отрыгну сердце", "Милость и суд", "Слава в вышних Богу", "Не имамы иныя помощи"), катнаш шигырьләр (" Знаменася на нас "," В память вечную ","Хвалите господа с небес "һ.б.). Рухи музыка өлкәсендә Березовский иҗатының иң югары ноктасы - "Картайган вакытта мине кире какмагыз" хор концерты ( 70 нче Мәдхиянең аерым шигырьләренә). Шул ук вакытта композиторның иҗатына Көнбатыш Европа барокко музыкасы зур йогынты ясады. Италиядә Березовский, нигездә, классик музыка иҗат итә; «көнбатыш» стилистикасында — «Демофонт» опера-сериалында зур әсәрләр арасында (Ливорно, 1773) һәм скрипка һәм клавесин өчен сонат (1772) саклана. Березовскийның кайбер әсәрләре әлегә кадәр басылып чыкмаган. Бүгенге көндә композиторның иҗади мирасы күп Европа хор төркемнәренең репертуарына кертелгән. Бортнянский һәм Ведель белән Березовский - XVIII гасырның иң талантлы рус композиторларының берсе. Максим Созонтович Березовскийның хор әсәрләре исемлегендә атрибутикасы булган 46 пьеса бар {{Sfn|Рыцарева|2013}} . == Искәрмәләр == {{Reflist}} == Әдәбият == * ''Воротников П.М.'' Березовский и Галуппи // Библиотека для чтений. Журнал словесности <...> т.105 (1851), с.40-55. * ''[[Лебедев, Николай Афанасьевич (писатель)|Лебедев Н. А.]]'' Березовский и Бортнянский как композиторы церковного пения.&nbsp;— СПб., 1882. * {{Книга:Рыцарева М. Г.: Композитор М. С. Березовский}} * Рыцарева М. Г. Максим Березовский: жизнь и творчество композитора. — 2-е. — СПб.: Композитор СПб, 2013. — С. 182—206. — 228 с. — (Русская музыкальная классика). — <nowiki>ISBN 978-5-7379-0504-0</nowiki>. * ''Герасимова-Персидская Н.'' Партесный концерт в истории музыкальной культуры. М., 1983. * ''Рыцарева М.'' Было ли самоубийство // Искусство Ленинграда. 1990, № 2. * Березовский М.С. // Большая российская энциклопедия. Т.3. М.. 2005, с.357. == Сылтамалар == * [http://www.kkovalev.ru/Berezovsky.htm Максим Березовский — о жизни и творчестве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130930054318/http://kkovalev.ru/Berezovsky.htm |date=2013-09-30 }} * [http://bookworm-e-library.blogspot.com/search/label/Kukolnik%20Berezovsky Нестор Васильевич Кукольник «Максим Созонтович Березовский»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160223170228/http://bookworm-e-library.blogspot.com/search/label/Kukolnik%20Berezovsky |date=2016-02-23 }} Исторический рассказ / Предания веков. В 2-х томах. Русская историческая повесть XIX — начала XX столетия. * {{ВТ-ЭСБЕ|Березовский, Максим Созонтович}} * {{ВТ-РБС|Березовский, Максим Созонтович|[[Храневич, Константин Иерофеевич|Храневич К. И.]]}} * [https://ludmilamironova.wordpress.com/2017/01/15/русский-моцарт/ Русский Моцарт // Официальный сайт Людмила Мироновой] * [https://www.playbuzz.com/ludmila11/a-a-3-1-2017-12-56-43-pm Викторина «Десять фактов биографии композитора Максима Березовского»]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * [http://imti.sias.ru/upload/iblock/132/imti_2017_17_3_78_lebedeva_emelina.pdf Лебедева-Емелина А. В. Биографика композиторов екатерининской эпохи: соотношение документов, легенд и мифов] * [http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/opac/search.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/Muzmyst%5F2013%5F13%5F20%2Epdf О. А. Шумилина ВЕНСКАЯ РУКОПИСЬ М. БЕРЕЗОВСКОГО] * [http://molodyvcheny.in.ua/files/journal/2018/2/131.pdf ХОРОВИЙ КОНЦЕРТ МАКСИМА БЕРЕЗОВСЬКОГО «ПРИІДІТЕ І ВИДІТЕ ДІЛА БОЖИЇ»: ВИКОНАВСЬКИЙ АНАЛІЗ Юрченко М.С.] * Березовский М. С. Хоровые произведения / Сост., ред. и вступ. ст.: М. Юрченко. К., 1989; То же. 1995 (укр. яз.) * Миницикл как композиционная модель раннеклассического хорового концерта (на примере творчества М. Березовского) // Музыка и время. М., 2013. № 1. С. 15-19 * [http://www.pravenc.ru/text/2057176.html] * Сафарова Т. Духовные концерты Максима Березовского. Проблема русской гармонии // Musica Theorica-1. МГК, 1994; * [https://scholar.google.com.ua/citations?user=ywoWMdIAAAAJ&hl=uk Шумилина] {{Тышкы сылтамалар}} [[Төркем:Классик чор композиторлары]] [[Төркем:Тенорлар]] [[Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр]] [[Төркем:Әлифба буенча җырчылар]] [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] [[Төркем:Россия империясе композиторлары]] [[Төркем:Әлифба буенча композиторлар]] [[Төркем:Әлифба буенча музыкантлар]] [[Төркем:Питырбурда вафатлар]] [[Төркем:1777 елда вафатлар]] [[Төркем:2 апрель көнне вафатлар]] [[Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр]] [[Төркем:1745 елда туганнар]] [[Төркем:27 октябрь көнне туганнар]] 8vk5u7m8e7ya7asasqb22qbdwpp2jfv Камала Харрис 0 388626 5839086 4407890 2026-05-02T15:38:21Z Boja02 26369 /* */ 5839086 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт эшлеклесе | исем = Камала Харрис | тулы исем = | рәсем = Kamala Harris Vice Presidential Portrait.jpg | киңлек = 200px | титул = | байрак = | чорбаш = | титул2 = [[АКШ]] вице-президенты | байрак2 = | тәртип2 = | чорбаш2 = [[2021 ел]]ның [[20 гыйнвар]]ы | чоразак2 = | президент2 = [[Джо Байден]] | аңа кадәр2 = [[Майк Пенс]] | дәвамчысы2 = | титул3 = | тәртип3 = | байрак3 = | президент_3 = | чорбаш3 = | чоразак3 = | аңа кадәр3 = | дәвамчысы3 = | хезмәт еллары = | иялек = {{АКШ}} | дин = [[баптизм]] | фирка = [[АКШ демократик фиркасе|АДФ]] | белем = Говард университеты;<br/>Гастингс юридик көллияте (Калифорния университеты) | туу датасы = 20.10.1964 | туу урыны = {{байрак|АКШ}}, [[АКШ]], {{туу урыны|Калифорния|Калифорниядә}}, [[Оукленд]] | үлем датасы = | үлем урыны = | әти = Дональд Харрис | әни = Шамала Гопалан | ир = Дуглас Эмхофф | хатын = | балалары = | сайт = | Commons = }} '''Камала Харрис''', Ка́мала Де́ви Ха́ррис ({{lang-en|Kamala Harris}}, ''Kamala Devi Harris, 1964 елның 20 октябре, [[АКШ]], [[Калифорния]], [[Оукленд]]'') — АКШ сәясәтчесе, юрист, дәүләт эшлеклесе, 2020 елның 20 гыйнварыннан — {{байрак|АКШ}} [[АКШ]]ның 49нчы вице-президенты<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4654207?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop Джо Байден вступил в должность президента США.] kommersant.ru, 20.01.2021{{ref-ru}}</ref>, 2017 елдан АКШның [[Калифорния (штат)|Калифорния штатыннан]] сенаторы, 2011—2017 елларда [[Калифорния (штат)|Калифорния штаты]] генераль прокуроры. Америка тарихында вице-президент югары вазифасына сайланган беренче хатын-кыз (Азия чыгышлы һәм кара тәнле). 2024 елның 5 ноябрендә АКШта үтәргә тиешле {{Тәрҗемә ителмәгән 5 |АКШта Президент сайлаулары 2024|Президент сайлауларында|d|Q101110072}} [[АКШның Демократик фиркасе|Демократлардан]] кандидат итеп гамәлдәге президент [[Джозеф Байден]] Камала Харрисны тәкъдим иткән<ref name=":rbc" />. == Тәрҗемәи хәле == Әнисе Шамала Гопалан — [[Һиндстан]]нан, гыйльми хезмәткәр; әтисе Дональд Һаррис — [[Ямайка]]дан, икътисад профессоры — Америкага күчеп килгән [[мөһаҗир]]ләр («Камала» [[санскрит|санскрит теленнән]] «лотос чәчәге» дип тәрҗемә ителә). Ата-анасы [[Беркли (Калифорния)|Берклидагы]] {{Тәрҗемә ителмәгән 3|Берклидагы Калифорния университеты|Калифорния университетына|ru|Калифорнийский университет в Беркли}} укырга кергәч, танышкан<ref>{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2020/09/13/us/kamala-harris-parents.html| title= How Kamala Harris’s Immigrant Parents Found a Home, and Each Other, in a Black Study Group|author = Ellen Barry |date =2020-09-13 |work= |publisher= The New York Times|accessdate= 2020-11-07|lang= en|archiveurl= |archivedate= }}</ref>. Сеңлесе Майя ({{lang-en|Maya Harris}}) – юрист, сәясәтче. Гаилә [[Беркли (Калифорния)|Берклида]] бай булмаган афроамерикан районында яши. Камалага 5 яшь чагында, әти-әнисе аерылышкан<ref>{{cite web|url= http://www.latimes.com/local/politics/la-me-pol-ca-harris-senate-20150930-story.html| title= How race helped shape the politics of Senate candidate Kamala Harris|author = Michael Finnegan|date = 2015-09-30|work= |publisher=Los Angeles Times|accessdate= 2016-11-11|lang= en|archiveurl= |archivedate= }}</ref>. Камала азчылык раса кешеләрен «интеграцияләү» программасы буенча престижлы мәктәпкә («Мең имән») кабул ителә<ref>{{Cite web|url=https://www.berkeleyside.com/2019/01/24/did-kamala-harris-berkeley-childhood-shape-the-presidential-hopeful|title=From the archives: Did Kamala Harris’ Berkeley childhood shape the presidential hopeful?|lang=en|author=Natalie Orenstein|date=2019-01-24|publisher=Berkeleyside|accessdate=2020-11-08}}</ref>. [[Вашингтон (башкала)|Вашингтонда]] {{Тәрҗемә ителмәгән 3|Говард университеты|Говард университетында|ru|Говардский университет}} политологка укый һәм [[Беркли (Калифорния)|Берклидагы]] Калифорния университетында юриспруденция буенча магистрлык диссертациясе яклый. Хокук докторы гыйльми дәрәҗәсенә ия. == Хезмәт юлы == Хезмәт карьерасын [[Калифорния (штат)|Калифорния штатында]] [[Аламида (округ, Калифорния)|Аламида округ]] прокуратурасында башлый, анда җенси җинаятьләр белән бәйле эшләрне алып бара<ref>{{cite web|url= http://www.nbcnews.com/storyline/2016-election-day/meet-kamala-harris-second-black-woman-elected-u-s-senate-n680726| title= Meet Kamala Harris, the Second Black Woman Elected to the U.S. Senate|author = Donna Owens|date = 2016-11-08|work= |publisher=NBC News|accessdate= 2016-11-11|lang= en|archiveurl= |archivedate= }}</ref>. [[Сан-Франциско (округ, Калифорния)|Сан-Франциско округ]] прокуроры вазифасында яшүсмерләр җинаятьчелегенә каршы көрәшә. 2011 елдан [[Калифорния (штат)|Калифорниянең]] генераль прокуроры вазифасын били. Әлеге вазифага сайланган беренче хатын-кыз (Азия чыгышлы һәм кара тәнле). Штат генераль прокуроры вазифасында катгый һәм радикаль карарлары белән истә кала. Мәсәлән, ике тапкыр штатта [[үлем җәзасы]]н тыю турындагы канун проектына каршы чыга. Моның өчен хокук яклаучыларның каты тәнкыйтенә дучар була. Шулай ук Харрис дәрес калдыручы балаларның ата-аналарын, үз балалары артыннан күзәтмәгән өчен, штрафка тартырга тәкъдим итә. == Сәяси карьерасы == 2017 елдан Калифорния штатыннан [[АКШ сенаты|АКШ сенаторы]]<ref>{{cite web|url= http://www.latimes.com/politics/la-pol-ca-senate-race-kamala-harris-wins-20161108-story.html| title= Kamala Harris breaks a color barrier with her U.S. Senate win|author = Phil Willon|date = 2016-11-08|work= |publisher= Los Angeles Times|accessdate= 2016-11-11|lang= en|archiveurl= |archivedate= }}</ref>. Дебатлар барышында элекке (2009—2017) вице-президент [[Джо Байден]]ны һәм ул кабул иткән карарларны каты тәнкыйтьли. 2020 елның мартында, күпләрне гаҗәпкә калдырып, Харрис [[Джо Байден|Байден]] кандидатурасын яклап чыга. «Байден илне берләштерә алучы лидер булачак», дип белдерә. Харрис — демократик карашлы кеше, социаль дөреслек, тигез хокуклар өчен, теләсә нинди билге буенча дискриминациягә каршы көрәшә. Сайлау алды чыгышларында байлар өчен салымны зурайту һәм [[АКШ Кораллы көчләре|Кораллы көчләрне]] финанслауны киметү тәкъдимнәре белән чыгыш ясый. [[Дональд Трамп]] сайлау алды компаниясе барышында Харрис кандидатурасын каты тәнкыйтьли. Ул аны «{{comment|иң чиркангыч|русча: самый мерзкий}}» кеше дип атый. [[АКШ сенаты]]ндагы «иң дорфа, иң хөрмәткә лаек булмаган, иң либераль» сенатор дип санавын, Джо Байденның Харрисны сайлау алды кампаниясендә үзенә партнер итеп сайлавына нык гаҗәпләнүен, ышанмавын белдерә<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/features-53751338|title=Дочь иммигрантов, прокурор, любительница кедов Converse: Кто такая Камала Харрис?|lang=|author=Кирилл Белянинов|date=2020-08-13|publisher=Русская служба Би-би-си|accessdate=2020-08-12}}</ref>. 2024 елның 21 июлендә шул ук елның 5 ноябрендә АКШта үтәргә тиешле {{Тәрҗемә ителмәгән 5 |АКШта Президент сайлаулары 2024|Президент сайлауларында|d|Q101110072}} гамәлдәге президент [[Джозеф Байден]] яңадан сайлану өчен көрәшүдән баш тарткан һәм [[АКШның Демократик фиркасе|Демократлардан]] кандидат итеп Харрисны тәкъдим иткән<ref name=":rbc">[https://www.rbc.ru/politics/23/07/2024/669f9ce19a79478333b0a3ff Как Камала Харрис за 32 часа обеспечила себе выдвижение в президенты.] РБК, 23.07.2024{{ref-ru}}</ref>. Рәсми рәвештә [[АКШның Демократик фиркасе|Демократик партия]] август ахырында узучы съездда Президентлыкка үз кандидатын тәкъдим итәргә тиеш<ref name=":rbc" />. [[Чикаго]]да 19-22 августта узган АКШ Демократик фиркасенең корылтаенда фирка рәсми рәвештә Камала Харрисны президентка намзәт итеп раслаган<ref>''Иван Пильщиков.'' [https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21649955 Делегаты съезда Демпартии США утвердили Харрис кандидатом в президенты.] ТАСС, 21.08.2024{{ref-ru}}</ref>. 2024 елның 5 ноябрендә АКШта үткән Президент сайлауларында Республика фиркасе кандидаты [[Дональд Трамп]]ка оттырган<ref>{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/elections/2024/president/|title=Presidential election results 2024 data {{!}} CBS News|lang=en-US|website=www.cbsnews.com|access-date=2024-11-06}}</ref>. [[АКШ Конгрессы|АКШның Конгрессы]] Доналд Трампның президент сайлауларында җиңүен рәсми игълан иткәч, Трампта ― '''312''' тавыш, Камала Һарриста ― '''226''' тавыш<ref>''Иван Пильщиков.'' [https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22830239 Конгресс утвердил победу Трампа на выборах президента США.] ТАСС, 6.01.2025{{ref-ru}}</ref>. == Гаилә хәле == 2014 елның 22 августында юридик бюро буенча партнеры Дуглас Эмхоффка ({{lang-en|Douglas Emhoff}}) кияүгә чыга. Уртак балалары юк. Дугласның беренче никахыннан ике баласы бар. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * {{cite web|url= http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=H001075| title= HARRIS, Kamala Devi, (1964 - )|author = |date =|work= |publisher= Biographical Directory of the United States Congress |accessdate= 2019-06-27|lang= en|archiveurl= |archivedate=}} * {{cite web|url= https://www.britannica.com/biography/Kamala-Harris| title= Kamala Harris|author = Gregory Lewis McNamee |date =2020-08-12|work= |publisher= Encyclopædia Britannica |accessdate= 2020-10-04|lang= en|archiveurl= |archivedate=}} * {{cite web|url= https://edition.cnn.com/videos/politics/2020/08/19/kamala-harris-dnc-2020-speech-full-video-vpx.cnn| title= Выступление Камалы Харрис на конвенте Демократической партии 19 августа 2020 года|author = |date =2020-08-19|work= |publisher= CNN |accessdate= 2020-10-04|lang= en|archiveurl= |archivedate=}} * {{cite web|url= https://www.forbes.ru/forbes-woman/407623-proizoshlo-istoricheskoe-sobytie-kto-takaya-kamala-harris-kotoraya-mozhet-stat| title=«Произошло историческое событие»: кто такая Камала Харрис, которая может стать первой женщиной вице-президентом США|author = Дарья Шипачева |date =2020-08-25|work= |publisher= Forbes |accessdate= 2020-10-04|lang= |archiveurl= |archivedate=}} * {{cite web|url= https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6031161| title=Знакомьтесь: Камала Харрис — самая опасная соперница Трампа на выборах-2020|author = Артур Громов |date =2019-01-23|work= |publisher= ТАСС |accessdate= 2020-10-04|lang= |archiveurl= |archivedate=}} * [https://pulse.mail.ru/article/chto-izvestno-o-kamale-harris-novom-vice-prezidente-ssha-7305450441716354131-8459248748368627559/?utm_campaign=main&utm_referrer=https%3A%2F%2Fpulse.mail.ru&utm_source=pulse_mail_ru&utm_content=lenta_main_mail_ru Что известно о Камале Харрис — новом вице-президенте США?]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} {{start box}} {{succession box|title=[[АКШ вице-президенты]]|before=[[Майк Пенс]]|after=|years=[[2021 ел]]ның [[20 гыйнвар]]ыннан}} {{end box}} {{АКШ вице-президентлары}} {{DEFAULTSORT:Харрис, Камала}} [[Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр]] [[Төркем:АКШ сәясәтчеләре]] [[Төркем:АКШ сенаторлары]] [[Төркем:АКШ вице-президентлары]] [[Төркем:Говард университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре]] [[Төркем:Политологлар]] [[Төркем:АКШ демократлары]] 1nioafy75j1iitnvupuowiwfdbmj4aa 5839111 5839086 2026-05-02T17:27:22Z Әмир 15082 яңарту 5839111 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт эшлеклесе | исем = Камала Харрис | тулы исем = | рәсем = Kamala Harris Vice Presidential Portrait.jpg | киңлек = 200px | титул = | байрак = | чорбаш = | титул2 = [[АКШ]] вице-президенты | байрак2 = | тәртип2 = | чорбаш2 = [[2021 ел]]ның [[20 гыйнвар]]ы | чоразак2 = [[2025 ел]]ның [[20 гыйнвар]]ы | президент2 = [[Джо Байден]] | аңа кадәр2 = [[Майк Пенс]] | дәвамчысы2 = [[Джеймс Дэвид Вэнс]] | титул3 = | тәртип3 = | байрак3 = | президент_3 = | чорбаш3 = | чоразак3 = | аңа кадәр3 = | дәвамчысы3 = | хезмәт еллары = | иялек = {{АКШ}} | дин = [[баптизм]] | фирка = [[АКШ демократик фиркасе|АДФ]] | белем = Говард университеты;<br/>Гастингс юридик көллияте (Калифорния университеты) | туу датасы = 20.10.1964 | туу урыны = {{байрак|АКШ}}, [[АКШ]], {{туу урыны|Калифорния|Калифорниядә}}, [[Оукленд]] | үлем датасы = | үлем урыны = | әти = Дональд Харрис | әни = Шамала Гопалан | ир = Дуглас Эмхофф | хатын = | балалары = | сайт = | Commons = }} '''Камала Харрис''', Ка́мала Де́ви Ха́ррис ({{lang-en|Kamala Harris}}, ''Kamala Devi Harris, 1964 елның 20 октябре, [[АКШ]], [[Калифорния]], [[Оукленд]]'') — АКШ сәясәтчесе, юрист, дәүләт эшлеклесе, 2020 елның 20 гыйнварыннан 2025 елның 20 гыйнварына кадәр — {{байрак|АКШ}} [[АКШ]]ның 49нчы вице-президенты<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4654207?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop Джо Байден вступил в должность президента США.] kommersant.ru, 20.01.2021{{ref-ru}}</ref>, 2017 елдан АКШның [[Калифорния (штат)|Калифорния штатыннан]] сенаторы, 2011—2017 елларда [[Калифорния (штат)|Калифорния штаты]] генераль прокуроры. Америка тарихында вице-президент югары вазифасына сайланган беренче хатын-кыз (Азия чыгышлы һәм кара тәнле). 2024 елның 5 ноябрендә АКШта үтәргә тиешле {{Тәрҗемә ителмәгән 5 |АКШта Президент сайлаулары 2024|Президент сайлауларында|d|Q101110072}} [[АКШның Демократик фиркасе|Демократлардан]] кандидат итеп гамәлдәге президент [[Джозеф Байден]] Камала Харрисны тәкъдим иткән<ref name=":rbc" />. == Тәрҗемәи хәле == Әнисе Шамала Гопалан — [[Һиндстан]]нан, гыйльми хезмәткәр; әтисе Дональд Һаррис — [[Ямайка]]дан, икътисад профессоры — Америкага күчеп килгән [[мөһаҗир]]ләр («Камала» [[санскрит|санскрит теленнән]] «лотос чәчәге» дип тәрҗемә ителә). Ата-анасы [[Беркли (Калифорния)|Берклидагы]] {{Тәрҗемә ителмәгән 3|Берклидагы Калифорния университеты|Калифорния университетына|ru|Калифорнийский университет в Беркли}} укырга кергәч, танышкан<ref>{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2020/09/13/us/kamala-harris-parents.html| title= How Kamala Harris’s Immigrant Parents Found a Home, and Each Other, in a Black Study Group|author = Ellen Barry |date =2020-09-13 |work= |publisher= The New York Times|accessdate= 2020-11-07|lang= en|archiveurl= |archivedate= }}</ref>. Сеңлесе Майя ({{lang-en|Maya Harris}}) – юрист, сәясәтче. Гаилә [[Беркли (Калифорния)|Берклида]] бай булмаган афроамерикан районында яши. Камалага 5 яшь чагында, әти-әнисе аерылышкан<ref>{{cite web|url= http://www.latimes.com/local/politics/la-me-pol-ca-harris-senate-20150930-story.html| title= How race helped shape the politics of Senate candidate Kamala Harris|author = Michael Finnegan|date = 2015-09-30|work= |publisher=Los Angeles Times|accessdate= 2016-11-11|lang= en|archiveurl= |archivedate= }}</ref>. Камала азчылык раса кешеләрен «интеграцияләү» программасы буенча престижлы мәктәпкә («Мең имән») кабул ителә<ref>{{Cite web|url=https://www.berkeleyside.com/2019/01/24/did-kamala-harris-berkeley-childhood-shape-the-presidential-hopeful|title=From the archives: Did Kamala Harris’ Berkeley childhood shape the presidential hopeful?|lang=en|author=Natalie Orenstein|date=2019-01-24|publisher=Berkeleyside|accessdate=2020-11-08}}</ref>. [[Вашингтон (башкала)|Вашингтонда]] {{Тәрҗемә ителмәгән 3|Говард университеты|Говард университетында|ru|Говардский университет}} политологка укый һәм [[Беркли (Калифорния)|Берклидагы]] Калифорния университетында юриспруденция буенча магистрлык диссертациясе яклый. Хокук докторы гыйльми дәрәҗәсенә ия. == Хезмәт юлы == Хезмәт карьерасын [[Калифорния (штат)|Калифорния штатында]] [[Аламида (округ, Калифорния)|Аламида округ]] прокуратурасында башлый, анда җенси җинаятьләр белән бәйле эшләрне алып бара<ref>{{cite web|url= http://www.nbcnews.com/storyline/2016-election-day/meet-kamala-harris-second-black-woman-elected-u-s-senate-n680726| title= Meet Kamala Harris, the Second Black Woman Elected to the U.S. Senate|author = Donna Owens|date = 2016-11-08|work= |publisher=NBC News|accessdate= 2016-11-11|lang= en|archiveurl= |archivedate= }}</ref>. [[Сан-Франциско (округ, Калифорния)|Сан-Франциско округ]] прокуроры вазифасында яшүсмерләр җинаятьчелегенә каршы көрәшә. 2011 елдан [[Калифорния (штат)|Калифорниянең]] генераль прокуроры вазифасын били. Әлеге вазифага сайланган беренче хатын-кыз (Азия чыгышлы һәм кара тәнле). Штат генераль прокуроры вазифасында катгый һәм радикаль карарлары белән истә кала. Мәсәлән, ике тапкыр штатта [[үлем җәзасы]]н тыю турындагы канун проектына каршы чыга. Моның өчен хокук яклаучыларның каты тәнкыйтенә дучар була. Шулай ук Харрис дәрес калдыручы балаларның ата-аналарын, үз балалары артыннан күзәтмәгән өчен, штрафка тартырга тәкъдим итә. == Сәяси карьерасы == 2017 елдан Калифорния штатыннан [[АКШ сенаты|АКШ сенаторы]]<ref>{{cite web|url= http://www.latimes.com/politics/la-pol-ca-senate-race-kamala-harris-wins-20161108-story.html| title= Kamala Harris breaks a color barrier with her U.S. Senate win|author = Phil Willon|date = 2016-11-08|work= |publisher= Los Angeles Times|accessdate= 2016-11-11|lang= en|archiveurl= |archivedate= }}</ref>. Дебатлар барышында элекке (2009—2017) вице-президент [[Джо Байден]]ны һәм ул кабул иткән карарларны каты тәнкыйтьли. 2020 елның мартында, күпләрне гаҗәпкә калдырып, Харрис [[Джо Байден|Байден]] кандидатурасын яклап чыга. «Байден илне берләштерә алучы лидер булачак», дип белдерә. Харрис — демократик карашлы кеше, социаль дөреслек, тигез хокуклар өчен, теләсә нинди билге буенча дискриминациягә каршы көрәшә. Сайлау алды чыгышларында байлар өчен салымны зурайту һәм [[АКШ Кораллы көчләре|Кораллы көчләрне]] финанслауны киметү тәкъдимнәре белән чыгыш ясый. [[Дональд Трамп]] сайлау алды компаниясе барышында Харрис кандидатурасын каты тәнкыйтьли. Ул аны «{{comment|иң чиркангыч|русча: самый мерзкий}}» кеше дип атый. [[АКШ сенаты]]ндагы «иң дорфа, иң хөрмәткә лаек булмаган, иң либераль» сенатор дип санавын, Джо Байденның Харрисны сайлау алды кампаниясендә үзенә партнер итеп сайлавына нык гаҗәпләнүен, ышанмавын белдерә<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/features-53751338|title=Дочь иммигрантов, прокурор, любительница кедов Converse: Кто такая Камала Харрис?|lang=|author=Кирилл Белянинов|date=2020-08-13|publisher=Русская служба Би-би-си|accessdate=2020-08-12}}</ref>. 2024 елның 21 июлендә шул ук елның 5 ноябрендә АКШта үтәргә тиешле {{Тәрҗемә ителмәгән 5 |АКШта Президент сайлаулары 2024|Президент сайлауларында|d|Q101110072}} гамәлдәге президент [[Джозеф Байден]] яңадан сайлану өчен көрәшүдән баш тарткан һәм [[АКШның Демократик фиркасе|Демократлардан]] кандидат итеп Харрисны тәкъдим иткән<ref name=":rbc">[https://www.rbc.ru/politics/23/07/2024/669f9ce19a79478333b0a3ff Как Камала Харрис за 32 часа обеспечила себе выдвижение в президенты.] РБК, 23.07.2024{{ref-ru}}</ref>. Рәсми рәвештә [[АКШның Демократик фиркасе|Демократик партия]] август ахырында узучы съездда Президентлыкка үз кандидатын тәкъдим итәргә тиеш<ref name=":rbc" />. [[Чикаго]]да 19-22 августта узган АКШ Демократик фиркасенең корылтаенда фирка рәсми рәвештә Камала Харрисны президентка намзәт итеп раслаган<ref>''Иван Пильщиков.'' [https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21649955 Делегаты съезда Демпартии США утвердили Харрис кандидатом в президенты.] ТАСС, 21.08.2024{{ref-ru}}</ref>. 2024 елның 5 ноябрендә АКШта үткән Президент сайлауларында Республика фиркасе кандидаты [[Дональд Трамп]]ка оттырган<ref>{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/elections/2024/president/|title=Presidential election results 2024 data {{!}} CBS News|lang=en-US|website=www.cbsnews.com|access-date=2024-11-06}}</ref>. [[АКШ Конгрессы|АКШның Конгрессы]] Доналд Трампның президент сайлауларында җиңүен рәсми игълан иткәч, Трампта ― '''312''' тавыш, Камала Һарриста ― '''226''' тавыш<ref>''Иван Пильщиков.'' [https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22830239 Конгресс утвердил победу Трампа на выборах президента США.] ТАСС, 6.01.2025{{ref-ru}}</ref>. == Гаилә хәле == 2014 елның 22 августында юридик бюро буенча партнеры Дуглас Эмхоффка ({{lang-en|Douglas Emhoff}}) кияүгә чыга. Уртак балалары юк. Дугласның беренче никахыннан ике баласы бар. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * {{cite web|url= http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=H001075| title= HARRIS, Kamala Devi, (1964 - )|author = |date =|work= |publisher= Biographical Directory of the United States Congress |accessdate= 2019-06-27|lang= en|archiveurl= |archivedate=}} * {{cite web|url= https://www.britannica.com/biography/Kamala-Harris| title= Kamala Harris|author = Gregory Lewis McNamee |date =2020-08-12|work= |publisher= Encyclopædia Britannica |accessdate= 2020-10-04|lang= en|archiveurl= |archivedate=}} * {{cite web|url= https://edition.cnn.com/videos/politics/2020/08/19/kamala-harris-dnc-2020-speech-full-video-vpx.cnn| title= Выступление Камалы Харрис на конвенте Демократической партии 19 августа 2020 года|author = |date =2020-08-19|work= |publisher= CNN |accessdate= 2020-10-04|lang= en|archiveurl= |archivedate=}} * {{cite web|url= https://www.forbes.ru/forbes-woman/407623-proizoshlo-istoricheskoe-sobytie-kto-takaya-kamala-harris-kotoraya-mozhet-stat| title=«Произошло историческое событие»: кто такая Камала Харрис, которая может стать первой женщиной вице-президентом США|author = Дарья Шипачева |date =2020-08-25|work= |publisher= Forbes |accessdate= 2020-10-04|lang= |archiveurl= |archivedate=}} * {{cite web|url= https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6031161| title=Знакомьтесь: Камала Харрис — самая опасная соперница Трампа на выборах-2020|author = Артур Громов |date =2019-01-23|work= |publisher= ТАСС |accessdate= 2020-10-04|lang= |archiveurl= |archivedate=}} * [https://pulse.mail.ru/article/chto-izvestno-o-kamale-harris-novom-vice-prezidente-ssha-7305450441716354131-8459248748368627559/?utm_campaign=main&utm_referrer=https%3A%2F%2Fpulse.mail.ru&utm_source=pulse_mail_ru&utm_content=lenta_main_mail_ru Что известно о Камале Харрис — новом вице-президенте США?]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} {{start box}} {{succession box|title=[[АКШ вице-президенты]]|before=[[Майк Пенс]]|after=[[Джеймс Дэвид Вэнс]]|years=2021―2025}} {{end box}} {{АКШ вице-президентлары}} {{DEFAULTSORT:Харрис, Камала}} [[Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр]] [[Төркем:АКШ сәясәтчеләре]] [[Төркем:АКШ сенаторлары]] [[Төркем:АКШ вице-президентлары]] [[Төркем:Говард университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре]] [[Төркем:Политологлар]] [[Төркем:АКШ демократлары]] 2a3lhhpb9x7zehgu9mxhvmbcbuo3jad Барак батыр авылы 0 409148 5839131 4679805 2026-05-02T20:45:43Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5839131 wikitext text/x-wiki {{ТП-Казакъстан | АТОК = 635259400 }} '''Барак батыр авылы''' ({{lang-kk|Барақ батыр ауылы}}) — [[Казакъстан]]ның [[Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе‎]]ндә урнашкан авыл.<ref>{{Citation |title=2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том |url=http://stat.gov.kz/census/national/2009/region |access-date=2021-02-09 |archive-date=2019-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |dead-url=yes }}</ref> == Климаты == Биредә [[климат]] континенталь. [[Гыйнвар]]ның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. [[Җилләр розасы]]нда төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) [[җил]]ләр өстенлек итә. Тотрыклы [[кар]] катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.<ref>Бейсенова А., Карпеков К. Физическая география Казахстана. Учебник для 8 класса. — Алматы: Атамура, 2004. — 256 с.</ref> == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} 2021 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 609 кеше яши<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 елда Казакъстан Республикасында халык санын алу нәтиҗәләре. Астана. 2011. 1 том.]</ref>, шул исәптән: [[казакълар]] — 92,94 %, [[урыслар]] — 5,42 %, башка халыклар — 1,64 %<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/#:~:text=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%2C%20%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B Этнослар, торак пунктлар һәм яшь буенча Казахстан Республикасы халкының саны.]</ref>. == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q18400184. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {| class='wikitable sortable' ! туу ! Исем ! әлма-матер ! һөнәр төре ! эш урыны ! үлем датасы ! үлем урыны |- | 1916-03-06 | ''[[:d:Q12558070|Журба Павел Павлович]]'' | | | | 1989-01-30 | [[Үскәмән]] |} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Чыганаклар == * «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9. == Әдәбият == * Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с. * Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3. [[Төркем:Казакъстан торак пунктлары]] [[Төркем:Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе‎ торак пунктлары]] {{Kazakhstan-geo-stub}} 4nkfe1p8a6uv3l265xsgkmshp7ne2vy Мишәрләр мәдәнияте 0 423880 5839165 2999989 2026-05-03T05:41:58Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839165 wikitext text/x-wiki [[Мишәрләр|Татар мишәрләре]] мәдәнияте — татар субэтносы культурасы, [[Казан татарлары|Казан]] һәм [[Себер татарлары|Себер]] татарлары белән беррәттән, [[Татарлар|татар халкы]] мәдәниятен барлыкка китерә. == Мишәрләрнең таралуы == [[Мишәрләр|Мишәрләрнең]] борынгы бабалары, [[Алтын Урда]] чорына кадәр [[Идел|Иделнең]] ике яры буйлап (якынча хәзерге [[Сызран|Сызраннан]] алып [[Волгоград|Волгоградка]] кадәр) яшәгәннәр ([[бортаслар]]). [[XI гасыр|XI гасырда]] алар соңгы [[күчмә халыклар]] (половецлар) басымы астында, төньяктарак җирләргә дә ([[Сыры|Сүрә]] бассейны, [[Цна (Ука кушылдыгы)|Цна]] һәм [[Мукшы (елга)|Мукшы]] елгалары арасына) күчкәннәр. [[Алтын Урда]] чорында Мещер юрты, Улус Мәхши, Укәк һ.б. барлыкка килгән. [[Алтын Урда|Җучи улусы]] таркалганнан соң, мишәрләр җирләрендә [[Казан ханлыгы]] составына кермәгән берничә мөстәкыйль кенәз (Темниково кенәзлеге, Наровчат кенәзлеге һ. б.) барлыкка килгән. [[XV гасыр]] ахырыннан алар рус милкенә күчә башлыйлар. [[XIV гасыр|XIV]]-[[XV гасыр|XV]] гасырлар документларында мишәрләр «мещеряк» дип, ә [[XVI гасыр|XVI]]-[[XVII гасыр|XVII]] гасырларда «татар» дип аталганнар. Бу территорияне [[Бөек Мәскәү кенәзлеге|Мәскәү дәүләте]] составына керткәннән соң, мишәрләрнең төрле җирләр буенча таралышы засека линияләрә төзү белән бәйле: * [[1578 ел|1578 елда]] [[Алатыр (елга)|Алатыр]] елгасы буенда засека линиясе төзелә, шунда ук Алатырь-Арзамас-Темников сакчылар хезмәте төзелә. Линия буйлап хөкүмәт мишәрләргә алпавыт җирләрен бирә башлый. Әмма хәзерге вакытта элеккеге [[Арзамас өязе|Арзамас өязенең]] территориясендә татар-мишәр авыл җирлекләре бөтенләй юк диярлек. [[XVIII гасыр|XVIII гасырда]] көчәеп киткән христианлаштыру, мишәрләр поместьеларын ташлап көнчыгышка күченә башлау сәбәбе була (аерым алганда, [[Алатыр өязе|Алатыр өязенә]]). * [[XVII гасыр]] башында, Карсун бистәсен төзегәндә, мишәрләр [[Сембер губернасы|Сембер губернасында]] җир ала. *[[XVII гасыр]] уртасында мишәрләр көньяк юнәлешкә күченәләр. Шулай итеп мишәрләр Югары Ломов, Түбән Ломов һәм [[Инсар (елга)|Инсар]] елгалары яр буйларында урнашалар. Засека сызыкларыннан көньяк-көнчыгышка таба "Кыргый басу" урнашкан. Аны контрольдә тоту өчен [[Пенза]] (соңрак шәһәр) зинданы төзелгән һәм мишәрләр белән тулган. Соңыннан [[Сыры|Сүрә]] елгасы буендагы җирдәр мишәрләргә тапшырыла. * [[XVII гасыр|XVII гасырның]] 80 нче елларында хөкүмәт Саратов өлкәсе җирләрен мишәрләргә тарата. Бигрәк тә Уза елгасы буендагы авыллар (Искеево, Усть-Уза һ.б.) иң борынгылардан санала. Бу төбәктә җирләр бирү [[XVIII гасыр]] ахырына кадәр дәвам итә. * [[1652 ел|1652]]-[[1657 ел|1657]] елларда [[Ерыклы (Сембер өлкәсе)|Ерыклы]] - Тиинск - [[Биләр]] - [[Яңа Чишмә]] - [[Кичү (авыл)|Кичү зинданы]] - [[Зәй шәһәре|Зәй]] - [[Минзәлә]] линиясе буенча Кама аръягында ныгытылган чик сызыгы төзелә. [[XVIII гасыр|XVIII гасырда]] бу сызыктан көньяктарак икенче сызык үткәрелә: [[Алексеевское|Алексеевск]] - Красноярск - Сергиевск - Кондурчинская - Чирмешән - Кичуйская. [[XIV гасыр|XIV]]-[[XV гасыр|XV]] гасырлар азагына кадәр ташландык сугышлар һәм һөҗүмнәр нәтиҗәсендә аз халык яшәгән Кама аръягы чикләренә башка халыклар белән бергә мишәрләр дә күченеп утырган. * [[Урал буе|Урал буйларын]] халык белән утырту [[XVI гасыр]] башында башлана. Бу ирекле колонизация белән дә, йомышлы татарларның күпмедер өлешен күчерү белән дә бәйле. * [[XVIII гасыр]] башында мишәрләр [[Тирескә (елга)|Терешка елгасы]] буйлап утарлар алалар. Ләкин мишәрләрнең таралуы, Урта [[Идел буе|Идел буен]] Рус дәүләтенә кушканнан соң, җирләрне ирекле колонизацияләү белән дә шулай ук бәйләнгән. Шулай итеп, [[Идел]] һәм [[Сыры|Сүрә]] елгалары көньяк арасында, шулай ук Саратов өлкәсендә халык урнашкан. Көнчыгышка күчү бик нык барган. [[XVI гасыр|XVI]]-[[XVII гасыр|XVII]] гасырларда ук Кыргый басуда инде татарлар-мишәрләр яшәгән һәм гамәлдә булган авыллардан чыгып (Лаки, Лауш, Чиуш һ. б.) һәм засека сызыклары төзелгән була, җирле халык йомышлы сословие составына кертелгән. == Хуҗалык == Мишәрләрнең яшәү территориясе ([[урман]] һәм [[дала]] зоналары кушылган урын) табигый уңай шартларга ия булуы (чагыштырмача тигез рельеф, уртача континенталь климат, уңдырышлы [[туфрак]], елгалар муллыгы, үсемлекләргә бай үсемлек һәм хайваннар дөньясы) хуҗалыкның төрле тармакларын һәм аеруча [[Игенчелек|игенчелекне]] үстерү өчен уңай булган. Б. э. [[II меңьеллык|II меңъеллыгы]] башына биредә яшәгән төрки телле халык хуҗалыгында игенчелекнең чагыштырма күләме сизелерлек арта. Авыл хуҗалыгының кискен начараюы [[Пётр I|Петр I]] патшалыгына туры килә. Мишәрләрнең барлык өстенлекләре гамәлдән чыгарылып, алар үзләре дәүләт крестьяннары разрядына күчерелгән. Күпләр корабль урманын әзерләүгә (лашманга) җәлеп ителә. Шул ук вакытта мишәрләрнең җирләрен алу һәм аларны алпавыт җирләренә тапшыру бара. Бу процесс генераль межалау ([[XVIII гасыр|XVIII]]-[[XIX гасыр|XIX]] гасырларда) вакытында көчәя. [[XIX гасыр|XIX]]-[[XX гасыр|XX]] гасырларда техниканың үсеше белән игенчелекне гомуми машиналаштыру бара. Безнең заманда крестьян-фермер хуҗалыклары үсә. [[Игенчелек]] белән беррәттән, мишәр хуҗалыгында [[терлекчелек]] тә зур урын алып тора. [[XVI гасыр|XVI]]-[[XVII гасыр|XVII]] гасырларда аның күләме зур була, ләкин соңыннан, башка халыкларныкы кебек үк, ул [[Игенчелек|игенчелеккә]] хезмәт күрсәтүче характерын ала башлый. Азыкта [[ит]]-[[сөт]] продукциясе булу дәрәҗәсе кимемәгән. Күпчелек [[мишәрләр]] тоткан [[Сарык|сарыклар]] зур әһәмияткә ия булган. Сөт терлекчелеге һәм сарык үрчетү, тукучылык кебек үк хуҗалыкның борынгы тармаклары булып торганнар. [[Умартачылык|Умартачылыкның]] шулай ук борынгы тамырлары булган, [[Бал|балны]] йолаларда һәм ритуалларда кулланганнар. == Җирлекләр һәм тораклар == Урта [[Идел буе]] районнарында 300 дән артык мишәр җирлекләре бар. Аларның төп өлеше елганың яр буйларында урнашкан. Эре авылларда квартал төзелеш тибы булган. Бөтен авыллар да койма беләп биләп алынган булган. [[XIX гасыр|XIX гасырга]] кадәр эчке планировкада асылмалы һәм сыланган казанлы мичләр өстенлек иткән. Мич янында киң сәкеләр, ә стена буйлап тар сәкеләр ясаганнар. Өйнең ерак очында да шулай ук сәке булган һәм «путмар» дип аталган. Соңыннан «ак мичләр» киң тарала, бу исә киң сәкеләр бетүгә һәм агач караватлар барлыкка килүгә китерә. Нәтиҗәдә торакны планлаштыру руслар планлаштыруы белән охшаш була. Ике-өч камералы йортларның бер өлеше чиста өй функциясен үтәгән һәм гүренчә дип аталган. Мишәрләрнең башка халыкларның торакларыннан аермалы үзенчәлекләре - декоратив бизәкләр - чебелдек, чаршау (йокы урыннары янындагы пәрдәләр), тәрәзә араларында бизәкле сөлге-кашага эленгән. == Милли кием == Мишәрләрнең киемнәре бик үзенчәлекле булган һәм аларны төбәкнең башка халыкларыннан гына түгел, бәлки [[Татарлар|татарларның]] башка этнографик төркемнәреннән дә аерып торган. Милли кием мишәрләр тарихын өйрәнү өчен кыйммәтле материал бирә. [[XIX гасыр]] уртасына кадәр кием тегү өчен төп материал - [[киндер]] яки үз җитештерүле алача булган; авыр тукыма сыйфатында соры һәм кара төстәге тукыма (тула) кулланганнар. Фабрик тукымалар чикләнеп (нашивкалар өчен) кулланылганнар. Соңрак, тукыманы сайлау кешенең мөлкәт торышына (ситсы һәм сатиннан алып ефәккә һәм йонга кадәр) бәйле булган. Кышкы киемнәрне тегү һәм эшкәртү өчен [[сарык]], [[Гади төлке|төлке]] һәм выдра мехын кулланылган. Кием ясаганда төрле төстәге ленталар, тасмалар, шнурлар, позумент кулланылган. Аяк киеме өйдәге эшләнмә күненнән, сарык йоныннан һәм юкә кабыгыннан ясалган. === Ир-ат киеме === * Кәпәч - ярымсфера [[түбәтәй]]. * Кулмәк - тезгә кадәр булган киң һәм озын кием. * Ыштан - киң адымлы ыштаннар. * Зыбын - аста басып торган тәбәнәк якалы киемнең постау төре. * Бишмет - бишмәт аналогы. * Тун (кызыл имән тиресеннән тегелгән) * Туры Тун - кара сукно белән капланган тун, аның басып торган капкасына кондыз яисә сусар тиресе тегелгән. * Чапан - өй сукносыннан теккән толып кебек киенгән. === Хатын-кыз киеме === * Юле күлмәк — җитен (куе зәңгәр) күлмәк, өстенә кызыл һәм яшел ефәк тасмалар таккан, буй-буй комач кисәге. * Алача күлмәк — җитен (читлеккә) волан белән күлмәк. * Кыска күлмәк — кисеп алынган билле күлмәк. * Бустырык * [[Чабата]] * Бабеч — биек үкчәле түфлиләр. * Башмак — чигелгән туфли. * Тастар * Чачкап * Башкигеч * Капшау * Колакча — асылмалар. * Тамакча * Тайка — вак тәңкәләр белән капланган вак кызлар бүреге. * [[Калфак]] — озын (40-50 см га кадәр) ак бәрхет колпак.. * Чачбау * Өрфәк — зур юка йон шәл. * Бөркәнчек — йөз өчен япма (ритуаль туй элементы). Мишәрләр костюмының аерылгысыз өлеше күкрәкчә булып тора, ул кулмәк астына киелә һәм муенга лямка ярдәмендә ябыша, киселештә хатын-кызның күкрәген каплый. Амулет дип санала. == Кухня == * [[Казылык|Казы]] — ат казылыгы. * Чимай — әчегән сөттән май. * Бал-май * Элбә — он нигезендәге хәлвә. * Сөзмә — эремчекнең үзенчәлекле төре. * [[Катык]] * [[Корт (ризык)|Корт]] * Үрә — [[ит]], [[бәрәңге]] һәм ярма салынган [[аш]]. * Сыванаш — күп санлы яшел тәмләткечләр салынган ит [[Аш|ашы]]. * Салма — бик каты катнашкан камыр кисәкләре белән [[аш]]. * [[Тары]] боткасы * Талкан - солы оныннан ботка. * Чигелдек * Күмәч — төче кабартма * Юача * [[Чәкчәк]] — эрбет яки урман чикләвеге зурлыгында кисәклеп, кайнап торган майда пешерелә һәм кайнар [[бал]] белән катырылган ризык. * Катлама * Кимак * Чөчели кимак — рецепт коймакларга тиңдәш (булачак кияүгә ритуаль ашамлык буларак бирелгән). * Бәлеш — иттән, бәрәңгедән һәм кәбестәдән салынган яки бары тик җиләк-җимештән ясалган пирог (кыскартылган конус формасы). * Пәрәмәч — кыздырылган пирожкилар * Какланган каз * Кагыт — юка кәгазь рәвешендәге җиләк-җимеш (ешрак алма) боламык азыгы, шуның өчен ул үз исемен алган да (кагыт - кәгазь). * Буза * Айран == Тел == [[Мишәрләр]] [[Татар теле|татар теленең]] [[Мишәр диалекты|мишәр диалектында]] сөйләшәләр. == Гаилә == Мишәрләрнең гаиләләре ешрак зур. Элегрәк берничә буын бер ишегалдында яши алган һәм шул ук вакытта уртак хуҗалык алып барган. == Дини мәдәният == [[Мишәрләр|Мишәрләрдә]] төп дин [[ислам]] булып тора. Мәгълүм булганча, исламның Урта [[Идел буе|Идел буена]] үтеп керүе б. э. X гасырына карый. Исламның берникадәр охшашлыгы һәм гомуммәгълүм булуы өчен, мишәрләрнең һәм аларның ышануларының йола культурасы үзенчәлекләрен билгеләп үтәргә мөмкин: * ''Кот'' — җан. Канатлы кош-корт яки күбәләк рәвешендә күз алдына килгән. * ''Койгорыш'' — бәхет кошы. * ''Акбузат'' — канатлы ак ат рәвешендә мифик зат. * ''Адждаха'' (Азьдакы) — дошман җан. Утлы елан рәвешендә күз алдына килә, кешегә әйләнергә һәм ялгыз хатын-кызлар белән аларның ире образында бергә яшәргә мөмкин (аналоглары - иран Заххак, башкорт Аждахы, славян Ут еланы). * ''Өрәк'' — чиста булмаган җан ияләре. * ''Өлөшен бирү'' — кеше үлгәннән соң бер ел дәвамында, аның риык өлешен күп балалы гаиләләргә яки ялгыз картларга биргәннәр. * ''Нәзер Корбан'' — изге эшләрдә уңышлар өчен ата-бабаларыбызга корбан китерү вәгъдәсе. * ''Джир Иясе'' — уңдырышлылык өчен корбан китерә торган җир җаны. Ул җирне нәҗесләгән өчен кешеләрне җәзалый алган. * ''Су Иясе'' — сулыкларда тереклек итүче су явыз рухы * ''[[Йорт иясе|Йорт Иясе]]'' * ''Имче — өшкерүче.'' * ''Багучы'' — күрәзәче. Һәр авыруның да үз рухы булырга мөмкин булган: * Чәчәк иясе - [[чәчәк авыруы]] (оспа) рухы. == Бәйрәмнәр == * [[Нәүрүз]] - язгы көн белән төн тигезлеге бәйрәме, яңа ел килүен күрсәтә. Чип-чип йоласы белән бәйләнгән. * [[Нардуган]] - кышкы кояш торышының борынгы мәҗүси бәйрәме .<ref name="qwerty">Мухамедова Р. Г. Татары-мишари. Историко-этнографическое исследование. — М.: Наука, 1972. Стр. 197</ref> * [[Ураза гаете]]. * [[Корбан гаете]] - корбан чалу бәйрәме. * Йомырка-Бәйрәм - "йомырка бәйрәме", Пасха традициясе белән охшаш.<ref name="vbn">Бессонов И. А. Фольклор и обряды галичскиx татар // Живая старина. 2015, № 1. C. 40-43.</ref> == Фольклор == Халык иҗатының иң борынгы жанрлары булып Койгорыш (бәхет кошы) һәм Акбузат (ак ат) турында әкиятләр тора. [[Әкият]] җәнлекләренең барысы да Урта Идел буеның фаунасына карый. Бу, барыннан да бигрәк, [[бүре]], [[Гади төлке|төлке]], [[Аюлар|аю]], [[Куянсыманнар|куян]]. Төрле авыл хуҗалыгы культуралары да еш искә алына ([[арыш]], [[арпа]] һәм, бигрәк тә, [[тары]]). Халык яки аерым кеше тормышында гадәттән тыш, фаҗигале вакыйга уңаеннан иҗат ителгән эпик, лирик жанрларының үзенчәлекле әсәрләре - [[Риваять|риваятьләр]], [[Табышмак|табышмаклар]] һәм [[Мәкаль|мәкальләр]], шулай ук [[Бәет|Бәетләр]] да шактый урын алып тора. Алар өчен үзенчәлекле көй һәм сөйләм формасында башкару хас. Ааб, абвб тибындагы рифмнар белән берләшәләр. [[Сугыш]] турындагы бәетләр киң таралган, мәсәлән, [[рус-япон сугышы]] турында («Япон сугышы бәете»), Лашманнар («Лашман бәете»), фаҗигале үлем турында һ.б. Бәетләргә үзенчәлекле көй һәм сөйләм формасында башкару хас. ''Кыска джырлар'' (дүрт төзелешле куплетлар) җырлары да шулай ук очрый. Солдат, рекрут җырлары киң таралган. [[Шигърият|Шигърияттә]] зур урынны мәхәббәт лирикасы һәм йола шигърияте алып торалар. == Шулай ук карагыз == * [[Мишәрләр]] * [[Мишәр диалекты]] * [[Казан татарлары]] * [[Себер татарлары]] == Сылтамалар == * [https://travelask.ru/articles/mishari-mescheryaki-tatary-na-sluzhbe-russkogo-naroda Мишари (мещеряки) - происхождение народа, где и как живут, фото] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220516184114/https://travelask.ru/articles/mishari-mescheryaki-tatary-na-sluzhbe-russkogo-naroda |date=2022-05-16 }} == Чыганаклар == # Мухамедова Р. Г. Татары-мишари. Историко-этнографическое исследование. — М.: Наука, 1972. # Брасос — Веш. — <abbr>М.</abbr>: Советская энциклопедия, 1971. — 600 с. — (Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 4). # М. Акчурин, М. Ишеев // Татарские князья и их княжества: сб-к статей и материалов / под ред. М. Ишеева. — Н. Новгород: Медина, 2008. # Р. Г. Мухамедова "Татары-мишари. Историко-этнографическое исследование. — М.: Наука, 1972. == Искәрмәләр == <references /> {{Татарлар}} {{Tatar 4.0-2021}} [[Төркем:Татар мәдәнияте]] [[Төркем:Мишәрләр]] ro1ybavtq28vspoe4h8h0z58w75y38u Надежда Гринфельд 0 425987 5839178 5752470 2026-05-03T08:41:45Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839178 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} '''Надежда Евгеньевна Гранфельд''' (кыз фамилиясе ''Кенигшац''; [[1887 ел|1887]], [[Кишинёв]] — [[1918 ел|1918]]) — Бессарабия сәясәтчесе, «Сфатул Цэрий» (1917—1918) ике хатын-кыз-депутатларының берсе. == Биографиясе == Надежда Евгеньевна Гринфельд присяжный вәкиле Евген Семенович Кенигшац (1861, Бельцы — 1939, Кишинев)<ref>В записях о рождении кишинёвского городского раввина записан как Израиль-Евгений Самойлович Кенигшац.</ref> һәм табиплар династиясеннән булган Ольга Вильгельмовна (Васильевна) Бернштейн гаиләсендә туган; бабасы — Самуил Исаакович Кенигшац — Бель шәһәре табибы; икенче бабасы — Вильгельм Викентьевич Бернштейн — Кишиневта табиб һәм коллежский советник була).<ref>[http://www.jewishgen.org/bessarabia/files/projects/30AnnualBooks/BessarabiaCalendarAsOfOctober2013.htm Jews involved in public life of Bessarabia, from Annual books of 1862, 1872, 1875 and 1893]: Доктор медицины Самуил Исаакович Кенигшац был также действительным членом Бессарабского статистического комитета.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.belousenko.com/books/urusov/urusov_zapiski_gub.htm |title=Князь Сергей Урусов «Записки губернатора» |accessdate=2021-04-26 |archivedate=2018-07-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180702014757/http://www.belousenko.com/books/urusov/urusov_zapiski_gub.htm }}</ref><ref>[http://search.archives.jdc.org/multimedia/Documents/NY_AR2132/00027/NY_AR2132_02637.pdf Letter from S. Ghelman to Mr. M. Meyerson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420161604/http://search.archives.jdc.org/multimedia/Documents/NY_AR2132/00027/NY_AR2132_02637.pdf |date=2021-04-20 }}</ref>. Әбисе — Мария Григорьевна Кенигшац (кыз фамилиясе Коган) — язучы һәм «Недельная хроника „Восход“» (1882—1883) газетасы хезмәткәре була; шулай ук «Рассвет» газетасында дә басылып чыга<ref>[http://feb-web.ru/feb/masanov/man/04/man07547.htm Словарь псевдонимов русских писателей, учёных и общественных деятелей]</ref><ref>[http://feb-web.ru/feb/masanov/map/09/map17712.htm Мария Кенигшац]</ref><ref>[http://aksakov.do.am/letopis/isa/1880-1884.pdf Летопись 10. Выпуск 6. В 2 частях. Часть 1. 1880—1884] Сохранилась её переписка с [[Аксаков, Иван Сергеевич|И. С. Аксаковым]].</ref>. [[1903 ел]]да Кишинев Бунд бүлекчәсе әгъзасы, соңрак РСДРП әгъзасы була<ref>[https://books.google.com/books?id=D_vR3SVGMgAC&pg=PA48&lpg=PA48&dq= The Tribe of Dina]</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=bab2I_4-5UYC&pg=PA55&lpg=PA55&dq= Rebekka Denz «Bundistinnen»]</ref> . [[Одесса]]да, [[Киев]]та һәм [[Санкт-Петербург]]та (соңыннан [[Санкт-Петербург|Петроград]] һәм [[Кронштадт]]) меньшевиклар оешмасында актив катнаша<ref>[http://www.moldovenii.md/ru/section/635/content/4312/ Василе Стати «Поруганная свобода»]</ref><ref>{{Cite web |url=http://socialist.memo.ru/lists/bio/l5.htm#n1900 |title=Гринфельд Надежда Евгеньевна |accessdate=2021-04-26 |archivedate=2013-05-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130529112324/http://socialist.memo.ru/lists/bio/l5.htm#n1900 }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=Ls7GE9UMeQIC&pg=PA84&lpg=PA84&dq= Modern Jewish History: Bundist Counterculture In Interwar Poland]</ref> «Сфатул Цэрий» әгъзасы буларак Елена Алистларга капма-каршы сәяси позицияне били (бу органда икенче хатын-кыз-депутат)<ref>{{Cite web|url=https://collaborate.education.purdue.edu/edci/rapoport/Docs/Publications/Judaica_Institute.pdf|title=Владимир Аникин «Февраль 17-го года и бессарабское еврейство»|accessdate=2014-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304104644/https://collaborate.education.purdue.edu/edci/rapoport/Docs/Publications/Judaica_Institute.pdf|archivedate=2016-03-04}}</ref><ref>În Basarabia {{Wayback|url=http://www.bibmet.ro/Uploads/Duiliu_Basarabia.pdf}}</ref> . Бессарабиянең алга таба Русиягә кушылу күчеше чорында Румын корольлегеннән азат булуы өчен чыгыш ясый<ref>Прогулки по Кишинёву {{Wayback|url=http://www.dorledor.info/node/7850}}</ref><ref>[http://comunist.md/?p=9167 Так начиналась «униря»]</ref> . 1917 елның 2 декабрендә «Сфатул Цэрий» Молдаван Халык Республикасы оештырылуын игълан итә . Бессарабияне Румын басып алуыннан соң, 1918 елның гыйнварында [[Днестр]] аша чыгырга маташуында Надежда Гринфельдны румын жандармнары атып үтерә («Сфатул Цэрий» оешмасының 6 башка ағзалары — Василий Рудьев, Федор Котарос, Дмитрий Прахницкий, Панцырь Иван, Петр Чумаченко һәм Николая Ковсан да үтерелә).<ref>{{Citation |title=Евреи Бессарабии |url=http://www.soroki.com/discussion/viewtopic.php?f=19&t=396 |access-date=2021-04-26 |archive-date=2018-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180517223532/http://www.soroki.com/discussion/viewtopic.php?f=19&t=396 |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://uchebniki-besplatno.com/stran-evropyi-istoriya/porugannaya-svoboda-ill-syezd-19109.html Василе Стати «Поруганная свобода»]</ref><ref>[http://vox.publika.md/chisinau-2/scurta-analiza-cine-vrea-si-cine-nu-vrea-unirea-republicii-moldova-cu-romania-378201.html/comment-page-24 Marius Dorin Lulea «Scurtă analiză — Cine vrea și cine Nu vrea Unirea Republicii Moldova cu România»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402124700/http://vox.publika.md/chisinau-2/scurta-analiza-cine-vrea-si-cine-nu-vrea-unirea-republicii-moldova-cu-romania-378201.html/comment-page-24 |date=2015-04-02 }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=TRXUAAAAMAAJ&pg=PA619&lpg=PA619&dq= Arkady Joseph Sack «Struggling Russia» (1919)]</ref><ref>[http://edingagauz.com/content/view/3155/143/ 27 марта (9 апреля) 1918 г.]</ref> Надежда Грифель (әтисе кебек) Семен Резникның «Кровавая карусель» романы һәм пьесаларының төп персонажларның (Фрида Кенигшац исеме астында, курсистка, 25 яшь) берсе булып тора .<ref>[http://berkovich-zametki.com/2008/Starina/Nomer2/SReznik1.htm С. Е. Резник «Кровавая карусель»]</ref> == Гаиләсе == Аның әтисе, Е.С. Кенигшац, 1917—1918 елларда Кишинёв кала думасының гласные, «Сфатул Цэрий» әгъзасы, шәһәрдә Вакытлы хөкүмәтнең комисар ярдәмчесе була.<ref>{{Citation |title=Из протокола допроса свидетеля Евгения Кенигшаца, 45 лет, кандидата права |url=http://kommersant.md/node/15619 |access-date=2021-04-26 |archive-date=2019-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329113031/http://kommersant.md/node/15619 |dead-url=yes }}</ref> Әнисе О. В. Кенигшац, балалар өчен көндезге приют белән идарә итә<ref>Королевское сокровище{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. * Ире — присяжный вәкиле Гринфельд Петр Исаакович (1877 — 1939 елдан соң), социал-демократ, 1900—1907 елларда Кишинёвта, Одессада, Киевта Бунд эшмәкәрлегендә катнаша, 1904 елда Бундның Берн конференциясенә делегат итеп җибәрелә, 1917 елда РСДРП исемлеге буенча Оештыру җыелышы депутатына кандидатлыкка итеп күрсәтелә.<ref>{{Cite web |url=http://socialist.memo.ru/lists/slovnik/l5.htm |title=Российские социалисты и анархисты |accessdate=2021-04-26 |archivedate=2019-03-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190328102133/http://socialist.memo.ru/lists/slovnik/l5.htm }}</ref> ** Улы — Гринфельд Лев Петрович (1908—?). == Искәрмәләр == {{Reflist|2}} [[Төркем:Сәясәтче хатын-кызлар]] [[Төркем:Молдавиядә туганнар]] [[Төркем:1887 елда туганнар]] [[Төркем:1918 елда вафатлар]] ihe5er34lvc1qgtuod10hm5s4fhe8v3 Милла Йовович 0 426998 5839164 5752486 2026-05-03T04:52:48Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839164 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} '''Милица Богдановна Йовович''' ({{Lang-en|Milica Bogdanovna Jovovich}}; {{Lang-sh|Милица Јововић, Milica Jovović}}), '''Милла Йовович''' кебек билгеле '''<ref>[http://www.forvo.com/word/milica_nataša_jovović#sr Milica Nataša Jovović pronunciation: How to pronounce Milica Nataša Jovović in Serbian, Russian]</ref>''' ({{Lang-en|Milla Jovovich}}; [[17 декабрь]] [[1975 ел]], [[Киев]]) — [[Америка Кушма Штатлары|Америка]] актрисасы, музыкант, фотомодель һәм модельер. == Биографиясе һәм карьерасы == Милла Йовович 1975 елның 17 декабрендә Киев шәһәрендә туган. Милланың бабасы һәм бабасының туганнары — Бранко һәм Богдан [[Йосип Броз Тито]]ны колатуда маташа. туганнар Богдан һәм Бранко дустлары Милита Йовович белән 1960 елларда Албаниядан Одессага совет пароходында турислар рәвешендә Иосип Броз Титоны ачуыннан качып Киевка килә<ref>[http://bulvar.com.ua/gazeta/archive/s18_65389/7477.html Семья голливудской звезды Миллы Йовович из Киева подалась в Штаты, после того как провалился заговор против некоронованного монарха Югославии Иосипа Броз Тито, в котором участ…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724072905/https://bulvar.com.ua/gazeta/archive/s18_65389/7477.html |date=2021-07-24 }}</ref>. Әтисе — Богич (Богдан) Йовович, [[Монтенегро]]дан табиб<ref>[http://www.millaj.com/raq.shtml Recently Asked Questions на официальном сайте актрисы]</ref>; әние — Логинова Галина — [[Руслар|рус]]; ССРБ һәм Америка актрисасы. Әнисе ягыннан ата-бабалары [[Тула]] кешеләре<ref>[http://www.eg.ru/daily/cadr/8574 Милла Йовович вернулась к режиссёру Андерсену (интервью с Галиной Логиновой). Экспресс газета Online. 2006]</ref>. Балачагында Милла [[Днипро|Днепропетровск]] балалар бакчасына йөргән<ref>Милла Йовович впервые поцеловалась в Днепропетровске | Новости. Новости дня на сайте Подробности {{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.podrobnosti.com.ua/print/kaleidoscope/2005/09/02/240111.html |access-date=2021-05-07 |archive-date=2006-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060509095753/http://www.podrobnosti.com.ua/print/kaleidoscope/2005/09/02/240111.html |dead-url=yes }}</ref>. Әнисе Киевтан күченгәч, башлыча [[Мәскәү]]дә үскән<ref name="Purple2009">[http://purple.fr/magazine/fw-2009-issue-12/milla-jovovich Милла Йовович. Интервью журналу Purple. F/W 2009, issue 12]</ref>. Милла сүзләре буенча, ул Украинада «очраклы» туган. 1980 елда<ref>{{Cite web|title=Милла Йовович мечтает сыграть в фильме об Анне Ахматовой и пожить с семьей в Москве|url=http://tass.ru/moskva/601673|date=2012-09-06|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2015-11-19}}</ref> гаилә [[Лондон]]га, аннары [[Америка Кушма Штатлары|АКШ]]-ка Сакраментога күченә, ә аннары җиде ай үткәч, гаилә [[Лос-Анджелес]]ка күченә. Анда әнисе Галина актриса карьерасын дәвам итәргә тырыша, ләкин тел белмәве аркасында уңышка өлгәшми, шуңа күрә ире белән күпмедер вакыт алар хезмәтче булып эшли. Башлыча алар Брайан де Пальма йортында җыештыручы һәм пешекче булып эшлиләр. ТиздәнЛос-Анджелеска күчкәннән соң Богич һәм Галина аерылыша. Богичның берничә елдан соң аргентиналы хатын белән романы башлана һәм бу мөнәсәбәтләр аркасында Милланың энесе Марко була (1988 ел), ләкин әти-әнисе аерылышуы аркасында алар сирәк очраша. Лос-Анджелеста җәмәгать мәктәпләренә йөреп, Милла бик тиз, өч ай эчендә, инглиз телен өйрәнә, әммә мәктәпләрдә әти-әнисе Советлар Союзыннан булганга күрә аңа барсыда начар карашта булалар ([[салкын сугыш]] белән бәйле)<ref>{{ref-en}} {{Citation|last=Cushing|first=Colin|title=Just Milla, please|year=1996|url=http://www.millaj.com/art/eol96eng1.shtml|access-date=2021-05-07|archive-date=2011-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714094751/http://www.millaj.com/art/eol96eng1.shtml|dead-url=yes}}</ref>. 1994 елда Богич медицина страховкалары белән финанс махинацияләрендә гаепләнеп кулга алына һәм 20 елга хөкем ителә<ref>Morton, Roger,''«The Real Life of Angels»''</ref>, ләкин 1999 елда, биш ел утырып, төрмәдән чыгарыла (Милла сүзе буенча, төрмә аны яхшы якка үзгәртеп файдага була)<ref>Paperny, Vladimir,''«Honest Milla»''</ref>. Милланың тәрбиясе һәм башлангыч этапта шоу-бизнеста алга китүе белән Галина шөгыльләнә, ары үзе дә кинога кайта. Модель бизнесында 9 яшеннән, беренче тапкыр «Lei» итальян журналының тышлыгында барлыкка килә. Соңрак билгеле Америка фотографы Ричард Аведон аңа «Mademoiselle» журналы өчен фотосессия тәкъдим итә. Журнал редакторы модельнең яшен белеп калганнан соң, ул Йововичның фотосүрәтен алырга ашыга. Тик Аведон искәрткәч кенә фотосүрәтләр торгызыла. Бәлиг булмаганнарны шоу-бизнеска җәлеп итү проблемасы берничә ай Америка ток-шоу сөйләшүләренең предметы була. Җиденче сыйныф укучысы буларак, ун ике яшьлек Милла модель эше белән тулысынча шөгелләнер өчен, мәктәпне ташлый. 1994 елда 19 яшендә ул АКШ гражданы була. Милла Йовович «Дөньяда иң онытылмас хатын-кыз» Revlon реклама кампаниясендә катнаша. Ул Hugo Boss, Guess, Calvin Klein белән контракт төзи; гонорары көненә 3 мең долларга җитә. 1998 елдан алып — L Oréal рекламасының йөзе. 13 яшендә беренчеч тапкыр Залман Кингның «Слияние двух лун» (1988) фильмында төшә. 15 яшендә «Возвращение в голубую лагуну» (1991) фильмында төп рольне уйный. 1992 елда «Чаплин» картинасында [[Чарльз Чаплин]]ның хатыны — Харис Милдредны уйный. «Под кайфом и в смятении» фильмын төшерү вакытында, ул эпизодик рольне уйный, актер Шон Эндрюс белән таныша. Алар 1992 елның октябрендә өйләнешә, әммә бер айдан аерылыша. 1994 елда Йовович үзенең беренче музыка «The Divine Comedy» («Божественная кәмитен») альбомын чыгара. Йовович үзенең «Plastic Has Memory» төркеме белән Аурупа һәм АКШ буйлап гастрольләрдә була. 1996 елда ул режиссер Люк Бссонның фильмында ролгә кастингта катнашып, кинога әйләнеп кайта. Икенче маташудан соң ул роль ала, һәм [[1997 ел]]да «Пятый элемент» фильмында төшә. Ел азагында ул Бессонга кияүгә чыга. 1998 елда Йовович Спайк Линың «Его игра» фильмында төшә. 1999 елда Бссонның шул ук исемле фильмында [[Жанна д’Арк]] ролен башкара һәм шушы ук елда Бессон белән аерылыша. 2000 елда Берлин кинофестивален ачу тантанасында U2 — Боно төркеме солистының сценарие буенча Йовович һәм Мел Гибсон катнашлыгында Вим Вендерсның «Отель „Миллион долларов“» премьерасы үтә. Картина фестивальнең «Көмеш аю» призын ала. 2001 елда Йовович Бэн Стиллерның «Образцовый самец» комедиясендә төшә. Йовович модель Кармен Хоук белән бергә «Jovovich-Hawk» кием линиясенә нигез төзәүче булып тора<ref>[http://jovovich-hawk.com/ Официальный сайт Jovovich-Hawk]</ref>. 2004 елда L Oreal косметикасын рекламалап, иң югары хак алучы модель була. Forbes журналы рейтингы буенча, аның килеме 10,5 млн доллар тәшкил итә (фильм төшерү өчен хакларны исәпкә алып). 2005 елда Йовович Кырымдагы халыкара балалар лагеры «Артекның» 80-еллыгын бәйрәм итүдә катнашу өчен Украинага бара<ref>[https://web.archive.org/web/20070716032403/http://www.izvestia.ru/news/news98019 Милла Йовович приехала на родину для участия в праздновании 80-летия лагеря «Артек»] // [[Известия]], 18 августа 2005.</ref>. Режиссер Пол Андерсонның алты «Обитель зла» боевигында төшә. 2006 елның март аенда «Ультрафиолет» триллеры чыга. Шул ук елда криминаль драманың тар «45-й калибр» релизы чыга. Йововичның рәсми сайтында Борис Акунинның «The Winter Queen» романы буенча Пол Верхувен фильмында катнашуы турында игълан ителә<ref>[http://www.millaj.com/film/winterqueen.shtml The Winter Queen (2007). Официальный сайт Миллы Йовович]</ref>. 2007 елның 28 февралендә, Верхувен фильмның исемен оригиналына тиешле «Азазель» (Азазель — борынгы яһүдләрнең ышанулары буенча чүллек лесе) дип үзгәрәчәген хәбәр итә. Яңа исеме, аның фикере буенча, кызыксындырырлык<ref>{{Citation |title=Junket Report: Black Book. Интервью с Полом Верхувеном |url=http://www.cinematical.com/2007/02/28/junket-report-black-book/ |access-date=2021-05-07 |archive-date=2020-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518191954/http://www.cinematical.com/2007/02/28/junket-report-black-book/ |dead-url=yes }}</ref>. 2009 елда «Purple Fashion» журналы өчен эротик фотосессияда төшә, аны Марио Сорренти фотога төшерә<ref>{{ref-en}} Purple Fashion: [http://fashiongonerogue.com/milla-by-mario-sorrenti/ «Milla Jovovich Photographed Nude by Sorrenti»]</ref>. 2010 елда Tommy Hilfiger фирмасыннан махсус хәйрия сумкасының йөзе була, ул Breast Health International ассоциациясенә ярдәмгә чикләнгән данәдә чыгарыла. Оешма хатын-кызларда сөт бизләренең яман шеше проблемалары белән шөгыльләнә<ref>{{Cite web|author=|date=|url=http://www.fashiontime.ru/news/640731.html|title=Милла Йовович и Хелена Кристенсен в рекламе Tommy Hilfiger|lang=|publisher=|accessdate=2010-02-09}}</ref>. 2010 елда «Выкрутасы» фильмында төшә, анда Русия актерлары Константин Хабенский һәм Иван Ургант белән бергә уйный<ref>{{Citation |title=Интервью и фотосессия Миллы Йовович в журнале Elle Россия, октябрь 2010 |url=http://valse-boston.livejournal.com/390606.html |access-date=2021-05-07 |archive-date=2017-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170425142519/http://valse-boston.livejournal.com/390606.html |dead-url=yes }}</ref>. Фильмны алга җибәрү чикләрендә «Прожекторперисхилтон» шоуда катнаша (19.02.2011)<ref>[http://www.1tv.ru/sprojects_edition/si5745/fi7790 Прожекторперисхилтон. Выпуск от 19 февраля 2011]</ref>. 2019 елның гыйнварында «Сандэнс» фестивалендә төп ролләрнең берсендә Милла Йовович белән фантастик «Райские холмы» мелодрамасының премьерасы үтә<ref>[https://variety.com/2018/film/news/2019-sundance-film-festival-competition-program-features-lineup-1203038417/ Sundance Film Festival Unveils 2019 Features Lineup]</ref>. == Шәхси тормошо һәм мавыгулары == 1992 елның октябрь аеннан ноябрь аена кадәр актер Эндрюс Шонда кияүдә була, 1997—1999 елларда — режиссер Люк Бессон белән никахта була<ref>Милла Йовович выходит замуж {{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.glomu.ru/v_svete/20090803/68763443.html |access-date=2021-05-07 |archive-date=2009-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090907014844/http://www.glomu.ru/v_svete/20090803/68763443.html |dead-url=yes }} // glomu.ru, 3 августа 2009.</ref>. 2009 елның 22 августа Милла өченче тапкыр режиссер Пол Андерссонга кияүгә чыга, туйларына кадәр җиде ел аның белән очраша<ref>Мила Йовович вышла замуж в испанском стиле{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}} // Росбалт, 24 августа 2009.</ref>. Ирле-хатынның өч кызы бар — Эвер Габо Андерсон (3 ноябрь 2007), Дэшвилл Иден Йовович-Андерсон (1 апрель 2015)<ref>Paul W.S. Anderson and Milla Jovovich Welcome Daughter Dashiel Edan&nbsp;(недоступная ссылка).&#x20;<small>Дата обращения: 3 апреля 2015.</small>&#x20;<small>Архивировано 3&nbsp;апреля 2015&nbsp;года.</small></ref> һәм Ошин Ларк Эллиот Йовович-Андерсон (2 февраль 2020)<ref>{{Cite news|date=2020-02-03}}</ref>. 2017 елда иртә бала табу куркынычы аркасында йөклелекнең бишенче аенда ашыгыч аборт үткәрә<ref>[https://people.com/health/celebrity-abortion-stories-busy-philipps-jameela-jamil/#milla-jovovich/ 23 Celebrities Who Have Shared Their Abortion Stories to Help End the Stigma]</ref>. Үзенең рәсми сайтында Милла Йовович үз тормошонан төрле вакигалар турында көндәлегеннән өзекләр бастырып чыгара. Ул марихуананы легалләштерү өчен чыгыш ясый һәм «High Times» журналының тышлыгында чыга<ref>{{Cite news|last=Kelly|first=Catherine|title=Milla's Melody: Multiple-Media-Threat Milla Jovovich Discusses Modeling, Music And Money|url=http://www.millaj.com/art/oneworld97.shtml|accessdate=2007-10-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071020060630/http://www.millaj.com/art/oneworld97.shtml |date=2007-10-20 }}</ref>. Милла хәрби сәнгать, башлыча бразилия джиу-джитсу белән шөгыльләнә<ref>Biography.&#x20; International Movie Database.<small>Дата обращения: 4 ноября 2007.</small>&#x20;<small>Архивировано 26 августа 2011 года.</small></ref>. Милла Йовович — сулакай<ref>[http://fusionanomaly.net/lefthand.html Left Hand] // fUSION Anomaly</ref>. Милланың буе — 174 см<ref>{{ref-en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000170/bio Биография на imdb.com]</ref>. Ул [[Инглиз теле|инглиз]], серб, [[Француз теле|француз]] һәм рус телендә иркен сөйләшә<ref>[http://www.boomsbeat.com/articles/21554/20150626/50-things-milla-jovovich-speaks-fluent-russian-serbian-french.htm 50 facts about Milla Jovovich]</ref><ref>Boardman, Mickey (Summer 1994). [http://www.millaj.com/art/paper94.shtml «Generation Oxymoron»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304000448/http://www.millaj.com/art/paper94.shtml |date=2016-03-04 }}. Paper.</ref><ref>(1998). «Holivud je srpsko selo». Svi Srbi sveta (на сербском). Belgrade: Princip. <nowiki>ISBN 86-82273-07-1</nowiki>. Архивировано из источника</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1bxjIwzfz4U Milla on Die Harald Schmidt Show (March 19, 2002)]. [[YouTube]]</ref>. Үзе тәрбияләнүе турында Милла болай дип билгели: «Мине рус әнием тәрбияләде, ул ССРБ-ның билгеле актрисасы булды. Мин укыган беренче китаплар рус телендә булды. Мин рус классик театр мәктәбе мөхитендә тәрбияләндем. Хәзерге заман киносы да шушы ук принципларда тора. Моннан тыш, һәр чак минем хәтеремдә, минем тамырларымда рус каны ага»<ref>[http://archive.svoboda.org/programs/fc/2005/fc.041705.asp Интервью с Миллой Йовович] на [[Радио «Свобода»]], 2005</ref>. «Purple» француз басмасының Русиядән шунда иртә чыгып китеп, үзеңне рус дип исәплисеңме дигән соравына Милла болай җавап бирә: «Әлбәттә. Мин әүвәлгечә русча аралашам. Кызым белән русча сөйләшәм. Рус телендә аңа шигырләр һәм хикәяләр укыйым. Минем тамырларым бик мөһим — алар мине кем булганмын, шулай ясады»<ref name="Purple2009"/>. Актриса үзе турында: «Мин — рус. Мине рус әти-ана үстергән, минем рус дусларым күп, минем иң яхшы дус кызым — рус. Аңлайым, мин Америкада үстем, — әммә барыбер үземне рус итеп тоям... һәм, әлбәттә, Русия миңа якын һәм кадерле. Мин рус юморларын, урысларның аш-суын, рус җырларын, рус чиркәвен яратам»<ref>[http://www.timeout.ru/msk/feature/14211 Интервью] изданию TIMEOUT</ref>. Шул ук вакытта Vogue журналының украин версиясенә интервью биргәндә Милла үзен [[Украиннар|украин]] дип санамавы турында сөйли<ref name="Vogue2016">[http://vogue.ua/article/culture/kino/miloe-delo-intervyu-c-miloy-yovovich-v-cover-story-vogue-ua.html Интервью c Миллой Йовович] для Vogue UA, октябрь 2016</ref>. Милланы «украин актрисасы» дип атаучы газеталар белән килешми, Галина Александровна болай дип әйтә: «Минем әти-әни — руслар, Туладан. Милла — ярты рус - ярты Черногория, ләкин, ул үзен чыгышы буенча рус дип саный»<ref name="EG">[http://www.eg.ru/daily/cadr/8574 Милла Йовович вернулась к режиссёру Андерсену. Интервью с Галиной Логиновой] в [[Экспресс-газета]], 2006</ref>. Милла 2017 елда биргән интервьюсында үзенең Украинада тууын «очраклы» дип исәпли. Үз твиттерында Йовович, үзен православ [[Христианлык|христиан]] дип атый, әммә «мәхәббәт һәм канатлану урын алган һәр чиркәүгә дә» йөри алуын әйтә<ref>{{Cite web |url=http://www.millaj.com/faq.shtml |title=Frequently Asked Questions на официальном сайте актрисы |accessdate=2021-05-07 |archivedate=2021-04-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210425131846/http://www.millaj.com/faq.shtml }}</ref>. Музыка, рәсем яратуын билгели, сәнгать тарихы белән кызыксына<ref>[http://7days.ru/stars/privatelife/milla-yovovich-ya-dostavila-mame-stolko-problem/8.htm Милла Йовович: «Я доставила маме столько проблем». Интервью журналу 7 дней]</ref>. Шулай ук аш-су әзерләргә ярата, Америкада рус азык-түлекләре сатып ала һәм «бөтен рус хатын-кызлары кебек», күп вакытын кухняда үткәрә<ref>{{Cite web|url=http://www.dominterier.ru/milla-jovovich|title=Милла Йовович: «У меня больше шрамов от кухни, чем от съёмок в экшенах». Интервью журналу Дом&Интерьер. 2012|accessdate=2017-03-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170312055458/http://www.dominterier.ru/milla-jovovich|archivedate=2017-03-12}}</ref>. == Фильмографиясе == {{ФильмдаӨс}} {{Фильмда|1988|[[Слияние двух лун]]|Two Moon Junction|Саманта}} {{ВтФильме|1988|{{не переведено|Ночной поезд в Катманду||en|The Night Train to Kathmandu}}|The Night Train to Kathmandu|Лили Маклеод}} {{ВСериале|1988||{{не переведено|Рай (телесериал)|Рай|en|Paradise (TV series)}}|Paradise|{{abbr|Кэти|в эпизоде «Childhood's End»|0}}}} {{ВСериале|1989||[[Женаты… с детьми]]|Married with Children|{{abbr|Иветт|в эпизоде «Fair Exchange»|0}}}} {{ВСериале|1990||{{не переведено|Паркер Льюис не теряется||en|Parker Lewis Can't Lose}}|Parker Lewis Can’t Lose|{{abbr|Робин Фэкновиц|в пилотном выпуске|0}}}} {{Фильмда|1991|[[Возвращение в Голубую лагуну]]|Return to the Blue Lagoon|Лилли}} {{Фильмда|1992|[[Каффс]]|Kuffs|Майя Карлтон}} {{Фильмда|1992|[[Чаплин (фильм)|Чаплин]]|Chaplin|[[Харрис, Милдред|Милдред Харрис]]}} {{Фильмда|1993|[[Под кайфом и в смятении]]|Dazed and Confused|Мишель Барро}} {{Фильмда|1997|[[Пятый элемент (фильм)|Пятый элемент]]|The Fifth Element|[[Лилу]]}} {{Фильмда|1998|[[Его игра]]|He Got Game|Дакота Бернст}} {{ВИгре|1998|[[The Fifth Element (игра)|Пятый элемент]]|The Fifth Element|{{abbr|Лилу|голос|0}}}} {{Фильмда|1999|[[Жанна д’Арк (фильм, 1999)|Жанна д’Арк]]|The Messenger: The Story of Joan of Arc|[[Жанна д’Арк]]}} {{Фильмда|2000|[[Отель «Миллион долларов»]]|The Million Dollar Hotel|Элоиз}} {{Фильмда|2000|[[Золотая пыль]]|The Claim|Люси}} {{Фильмда|2001|[[Образцовый самец]]|Zoolander|Катинка}} {{Фильмда|2002|{{не переведено|Кукла (фильм, 2002, США)|Кукла|en|Dummy (film)}}|Dummy|Фангора}} {{Фильмда|2002|[[Обитель зла]]|Resident Evil|[[Элис (Resident Evil)|Элис]]}} {{Фильмда|2002|[[Дом на Турецкой улице]]|No Good Deed|Эрин}} {{Фильмда|2002|[[Ну ты и придурок!]]|You Stupid Man|Надин}} {{ВмСериале|2002||[[Царь горы (мультсериал)|Царь горы]]|King of the Hill|{{abbr|Серена Шоу|в эпизоде «Get Your Freak Off», голос|0}}}} {{Фильмда|2004|[[Обитель зла 2: Апокалипсис]]|Resident Evil: Apocalypse|Элис}} {{Фильмда|2005|[[Трейлер к римейку Калигулы]]|Trailer for a Remake of Gore Vidal's Caligula|Драсцилла}} {{Фильмда|2006|[[Ультрафиолет (фильм)|Ультрафиолет]]|Ultraviolet|Вайолет}} {{Фильмда|2006|[[45-й калибр]]|.45|Кэт}} {{Фильмда|2007|[[Обитель зла 3]]|Resident Evil: Extinction|Элис}} {{Фильмда|2009|[[Идеальный побег]]|A Perfect Getaway|Сидни}} {{Фильмда|2009|[[Четвёртый вид]]|The Fourth Kind|Эбби Тайлер}} {{Фильмда|2010|[[Обитель зла в 3D: Жизнь после смерти]]|Resident Evil: Afterlife|Элис}} {{Фильмда|2010|[[Стоун (фильм, 2010)|Стоун]]|Stone|Луситта, жена Стоуна}} {{Фильмда|2010|[[Дрянная девчонка (фильм, 2010)|Дрянная девчонка]]|Dirty Girl|Сью-Энн}} {{Фильмда|2011|[[Выкрутасы (фильм)|Выкрутасы]]|Выкрутасы|Надя}} {{Фильмда|2011|[[Плохая мамочка]]|Bringing Up Bobby|Олив}} {{Фильмда|2011|[[Лица в толпе]]|[[Лица в толпе|Faces in the Crowd]]|Анна Марчент}} {{Фильмда|2011|[[Мушкетёры (фильм)|Мушкетёры]]|The Three Musketeers|[[леди Винтер]]}} {{Фильмда|2012|[[Обитель зла: Возмездие]]|Resident Evil: Retribution|Элис}} {{Фильмда|2014|[[Цимбелин (фильм)|Цимбелин]]|Cymbeline|королева}} {{Фильмда|2015|[[Уцелевшая]]|Survivor|}} {{Фильмда|2016|[[Образцовый самец № 2]]|Zoolander 2|Кати́нка Ингабого́винанана}} {{Фильмда|2016|[[Обитель зла: Последняя глава]]|Resident Evil: The Final Chapter|Элис}} {{Фильмда|2017|[[Шок и трепет (фильм)|Шок и трепет]]|Shock and Awe|Влатка Ландэй}} {{Фильмда|2018|[[Мир будущего (фильм, 2018)|Мир будущего]]|Future World|наркобарон}} {{Фильмда|2019|[[Хеллбой (фильм, 2019)|Хеллбой]]|Hellboy: Rise of the Blood Queen|[[Владычица Озера|Вивьен Нимуэ]], Кровавая королева}} {{Фильмда|2019|[[Райские холмы]]|Paradise Hills|герцогиня}} {{Фильмда|2020|[[Охотник на чудовищ]]|Monster Hunter|[[Артемида]]}} {{ФильмдаАс}} == Дискография == {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="2" |Ел ! rowspan="2" |Альбом ! colspan="1" |Чартларда югары позицияләр ! rowspan="2" |Сату |- style="font-size:smaller;" ! width="25" |UK |- |1994 | align="left" |'''''The Comedy Divine''''' * Беренче альбом * Чыккан: [[5 апрель]] 1994<ref>{{Cite web|title=The Divine Comedy|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=10:wbfrxz9kldfe|archiveurl=https://www.webcitation.org/61Dgs723j?url=http://www.allmusic.com/album/r1470849|archivedate=2011-08-26}}</ref> * Язылган: 3 1990 * Лейб: SBK * Продюсеры: Rupert Hine, Richard Feldman * Жанр: Фолк-рок, Альтернатив рок, Софт-рок |57 | align="center" | * Бөекбритания: 2,000+ |- |- |1998 | align="left" |'''''The People Tree Sessions''''' * 2 нче альбомы * Чыккан: after the released to by Jovovich Unauthorized market, (it available however remains online) * Язылган: 1997/1998 * Лейб: SBK * Продюсеры: Rupert Hine, Richard Feldman * Жанр: Фолк-рок, Альтернатив рок, Софт-рок | --- | align="center" | * Бөекбритания: --- |- |} == Бүләкләре һәм номинацияләр == {| class="wide collapsible" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" ! style="background:#B0C4DE;" colspan="5" |Бүләкләре һәм номинацияләр |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" |Бүләк ! style="background: #CCCCCC;" |Ел ! style="background: #CCCCCC;" |Категория ! style="background: #CCCCCC;" |Фильм ! style="background: #CCCCCC;" |Нәтиҗә |- | rowspan="2" |'''Сатурн''' |1998 |Икенче пландагы иң яхшы актриса |Пятый элемент |{{Билгеләнү}} |- |2003 |Иң яхшы актриса |Обитель зла |{{Номинация}} |- |'''Blockbuster Entertainment Awards''' |1998 |Актрисаның иң яхшы дебюты |Пятый элемент |{{Номинация}} |- |'''Hollywood Film Festival''' |2010 |''Spotlight Award'' | |Ҡалып:Награда |- |'''MTV Movie Awards''' |1998 |Иң яхшы сугышуы |Пятый элемент |{{Номинация}} |- | rowspan="3" |'''Золотая малина''' |1992 |Иң начар «Яңа йолдыз» |Возвращение в Голубую лагуну |{{Номинация}} |- |1998 |Икенче пландагы иң начар актриса |Пятый элемент |{{Номинация}} |- |2000 |Иң начар актриса |Жанна д'Арк |{{Номинация}} |- |'''Яшь уенчы''' |1992 |кинофильмның төп ролендә иң яхшы яшь актриса |Возвращение в Голубую лагуну |{{Номинация}} |} == Искәрмәләр == {{Reflist|2}} == Сылтамалар == * {{Official|millaj.com|Миллы Йовович}}{{ref-en}} * [http://www.millaj.com.ru/ Неофициальный российский сайт]{{ref-ru}} * {{Facebook|pages/Milla-Jovovich/177699535599659|Миллы Йовович}}{{ref-en}} === Интервью === * Интервью «Газете»: [https://web.archive.org/web/20100430155353/http://www.gzt.ru/topnews/culture/49495.html «Я мечтаю сыграть Анну Ахматову»], 11 апреля 2005. * [https://web.archive.org/web/20070928025136/http://www.tribuna.ru/online/text.aspx?divid=25&tid=6141 Интервью с Галиной Логиновой] // «Трибуна», 2006. * [http://valse-boston.livejournal.com/390606.html Интервью с Галиной Галкиной и Мариной Устиновой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425142519/http://valse-boston.livejournal.com/390606.html |date=2017-04-25 }} // журнал ELLE Россия, 10-2010 [[Төркем:Украинада туганнар]] [[Төркем:17 декабрь көнне туганнар]] [[Төркем:1975 елда туганнар]] [[Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе]] [[Төркем:Киевта туганнар]] [[Төркем:Әлифба буенча актрисалар]] [[Төркем:АКШ телевидение актрисалары]] [[Төркем:XX гасыр актрисалары]] [[Төркем:XXI гасыр актрисалары]] [[Төркем:Әлифба буенча җырчылар]] [[Төркем:АКШ җырчылары]] [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] [[Төркем:АКШ кинематографы актрисалары]] [[Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр]] 5g7ara5wfy1mg867a70g0q1ne55l0wn Көньяк Суданда ислам 0 459868 5839083 4419640 2026-05-02T15:34:56Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839083 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Көньяк Суданда ислам''' ({{lang-ar|الإسلام في جنوب السودان}}, {{lang-en|Islam in South Sudan}}) ― [[Көньяк Судан]]да азчылык дине<ref>{{Cite web|url=http://www.gecont.ru/articles/common/uzhsudan.htm|title=Южный Судан. Все о Южном Судане: география, экономика, достопримечательности|publisher=www.gecont.ru|accessdate=2018-12-04|archivedate=2018-12-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181204101900/http://www.gecont.ru/articles/common/uzhsudan.htm}}</ref>. Төрле бәяләр буенча, аны илнең 6,2<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/|title=Pew Research Center: Religion & Public Life|publisher=www.pewforum.org|accessdate=2017-05-21|archivedate=2012-01-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120104072449/http://www.pewforum.org/}}</ref><ref name=":3">{{Cite news|title=Religious Beliefs In South Sudan|url=https://www.worldatlas.com/articles/religious-beliefs-in-south-sudan.html|work=WorldAtlas|accessdate=2018-12-02|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.state.gov/documents/organization/268942.pdf|title=SOUTH SUDAN 2016 INTERNATIONAL RELIGIOUS FREEDOM REPORT|author=|website=|date=|publisher=}}</ref> ― 10 % ыннан алып <ref name=":6">{{Cite web|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article43629|title=South Sudan calls for religious tolerance and peaceful coexistence - Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan|publisher=www.sudantribune.com|lang=en|accessdate=2018-12-04|archivedate=2019-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191221011432/https://www.sudantribune.com/spip.php?article43629}}</ref>, 18<ref name="autogenerated1">{{Cite news|title=South Sudan's Muslims welcome secession|url=http://www.thedailystar.net/news-detail-169306|work=The Daily Star|date=2011-01-09|accessdate=2017-05-21}}</ref> ― 20 % ына<ref name=":5">{{Cite web|url=http://insamer.com/en/south-sudanese-muslims_1120.html|title=South Sudanese Muslims|publisher=insamer.com|lang=en|accessdate=2018-12-02|archivedate=2020-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200217113413/https://insamer.com/en/south-sudanese-muslims_1120.html}}</ref> хәтле халкы тота. Көньяк Судан халкының күпчелеге (60<ref>{{Cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/south-sudan#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016|title=Religions in South Sudan {{!}} PEW-GRF|publisher=www.globalreligiousfutures.org|lang=en|accessdate=2018-12-02|archivedate=2018-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181202113435/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/south-sudan#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016}}</ref> – 73 % ы) [[христиан дине]] тарафдары<ref name=":3" />. Көньяк Суданда [[мөселман]]нарның күпчелеге [[сөнниләр]]<ref>{{Cite news|title=Мазхабы – четыре религиозно-правовые школы|url=http://www.islam.ru/content/veroeshenie/43744|work=islam.ru|date=2014-08-28|accessdate=2018-12-03|language=ru}}</ref><ref>{{Книга|автор=Александр Ханников|заглавие=Энциклопедия ислама|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=wda4AAAAQBAJ&pg=PT85&lpg=PT85&dq=%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD+%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%B1&source=bl&ots=ikkB6UmOKo&sig=GnGk0qbwC9Dg2mjkac4Bnry2Vo8&hl=uk&sa=X&ved=2ahUKEwiK9dGk_YTfAhUM1iwKHfZ9DnoQ6AEwCXoECAEQAQ#v=onepage&q=%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%20%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%B1&f=false|издательство=Litres|год=2017-09-05|страниц=334|isbn=9785457182714}}</ref><ref>{{Книга|автор=''Ханна Омархали, Татьяна Чумакова, Михаил Стецкевич, Марианна Шахнович, Сергей Фирсов''|заглавие=Религиоведение 3-е изд., пер. и доп. Учебник для академического бакалавриата|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=WiFZDwAAQBAJ&pg=PA271&lpg=PA271&dq=%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD+%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%B1&source=bl&ots=TKnkluUEXo&sig=tPwOr2Dgay4ZFW1YGlvP9t9Y8i4&hl=uk&sa=X&ved=2ahUKEwjp8JDb_oTfAhUMCiwKHUbcDv04ChDoATACegQIARAB#v=onepage&q=%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%20%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%B1&f=false|издательство=Litres|год=2018-05-01|страниц=382|isbn=9785041137205}}</ref>. Шулай ук Көньяк Судан мөселманнарына хәзерге Көньяк Судан җирләрендә [[XIX гасыр]] ахырында барлыкка килгән [[суфичылык]] кардәшлекләренең йогынтысы зур<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.orient.spbu.ru/books/Kolotov(ed)-Evraz-duga/files/assets/basic-html/page468.html|title=Евразийская дуга нестабильности и проблемы региональной безопасности от Восточной Азии до Северной Африки|publisher=www.orient.spbu.ru|accessdate=2018-12-01|archivedate=2018-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181201093329/http://www.orient.spbu.ru/books/Kolotov(ed)-Evraz-duga/files/assets/basic-html/page468.html}}</ref>. == Тарих == [[Файл:Malakal town1.jpg|200px|thumb|right|Малакал шәһәре мәчете. Югары Нил штаты]]   [[Судан]]да [[ислам дине]] барлыкка килүгә [[640-еллар]]да [[Мисыр]]ның гарәп хакимнәре басып алулары сәбәп була<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/tsis/hd_tsis.htm|title=Trade and the Spread of Islam in Africa|lang=en|publisher=www.metmuseum.org|accessdate=2018-12-03}}</ref>. Ислам дөньясы белән тыгыз [[сәүдә]] элемтәләре һәм мөселманнарның Суданга еш бәреп керүенә карамастан, [[VII гасыр]]да ислам җирле халык арасында киң таралыш алмый. [[651 ел]]да, уңышсыз тәмамланган [[Нубия]]не яулап алу омтылышыннан соң, Мисыр хакиме {{Тәрҗемә ителмәгән 3|Абдаллаһ ибн Сагъд|Абдаллаһ ибн Сагъд|en|Abdallah ibn Sa'd}} Нубия патшалыгы белән тынычлык килешүе төзи. Килешүдә мөселманнарга Нубия җирләре буенча көтүлекләр эзләп иркен күчеп йөрергә һәм [[Кызыл диңгез]]дәге Нубия портлары аша сәүдә итәргә рөхсәт ителә. Ислам таралу һәм гарәп йогынтысы көчәю, нигездә, Суданның төньягы һәм көнчыгышында катнаш [[никах]]лар һәм җирле халыкны ассимиляцияләү аша дәвам иткән<ref>{{публикация|книга|автор=|заглавие=Судан (государство)|серия=Большая советская энциклопедия : [в 30 т.]|ответственный=гл. ред. А. М. Прохоров |место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1969—1978|издание=3-е изд|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.portalostranah.ru/view.php?id=168|title=Южный Судан – Черная Африка, решившая отделиться от арабского мира|publisher=www.portalostranah.ru|lang=ru|accessdate=2018-12-01}}</ref>. 600 елдан соң [[мисыр]]лылар нубиялеләр белән ике арадагы килешүне бозган. Судан территориясенә [[мәмлүкләр]] бәреп керә һәм биредә мөселман идарәсе урнаштыра<ref name=":7" />. [[XVI гасыр]] башында барлыкка килгән Судан ислам дәүләтләре ― Сеннар һәм Дарфур солтанлыклары Көньяк Суданга экспансия ясарга омтыла<ref>{{Cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/para/darfur1.htm|title=Darfur Sultanate - 1596-1916|author=John Pike|lang=en|publisher=www.globalsecurity.org|accessdate=2017-05-21}}</ref>, әмма табигый географик киртәләр аркасында алар бу төбәкне үзләренә буйсындыра алмый. Көньяк Судан халкы исламлашудан һәм ассимиляциядән котылып кала <ref name=":2" /><ref name=":7" />. [[1899 ел]]да хәзерге [[Көньяк Судан]] территориясе Судан составында була, аның өстеннән Британия-Мисыр уртак идарәсе режимы билгеләнә <ref>{{Cite news|title=История борьбы за независимость Южного Судана|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2574834|work=ТАСС|accessdate=2018-12-01}}</ref>. [[Британия]]леләр, нигездә, [[анимизм]] һәм башка традицион дин тарафдарлары булган. Көньяк Судан халкын [[христианлык|христианлаштыруда]] ярдәм иткән. Шул ук вакытта Көньяк Судан территориясендә [[суфичылык]] [[тәрикать]]ләре барлыкка килә, алар арасында беренчеләрдән булып хәтмия, [[кадыйрия]] һәм сәммәния тәрикатьләре була<ref name=":2" />. Сәясәте төбәктә ислам һәм гарәп йогынтысын чикләүгә юнәлтелгән [[Британия]] [[колония|колониаль]] администрациясе суфи кардәшлегенә мәһдичеләрнең идеологик дошманы итеп карый. [[XX гасыр]] башында, [[1920-еллар]] уртасында, британиялеләр Көньяк Судан территориясендә Судан төньягындагы администрациягә бәйле булмаган административ идарә кертә, әмма [[1946 ел]]да алар бу бүленешне бетерә<ref>{{Cite web|url=http://identityworld.ru/maps_aera/profile/south_sudan.pdf|title=М.В. Исобчук: Проект Российского научного фонда № 15-18-00034 «Обеспечение баланса в межнациональных отношениях: региональные автономии, целостность государства и права этнических меньшинств». Южный Судан|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. [[Судан]] бәйсезлек игълан иткәннән соң, [[гарәп теле]] илнең бөтен территориясендә бердәнбер [[рәсми тел]] дип таныла, ә ислам дәүләт дине статусына ия була. [[Хартум]]дагы үзәк хөкүмәттә төп вазифаларны христианнарга федератив дәүләт төзү турындагы вәгъдәне үтәүдән баш тарткан [[мөселман]]нар алган. Бу исә христианнарның илнең көньягында баш күтәрүенә һәм [[1955 ел]]дан [[1972 ел]]га кадәр дәвам иткән беренче гражданнар сугышы башлануына китерә<ref>{{Cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/war/sudan-civil-war1.htm|title=Sudan Civil War|author=John Pike|lang=en|publisher=www.globalsecurity.org|accessdate=2017-05-21}}</ref>. Ун ел тынлыктан соң кораллы конфликт яңадан башланып китә. Моның сәбәбе ― илне исламлаштыру сәясәте кысаларында [[1983 ел]]да ул чактагы президент [[Җафар Нимейри]]ның Экватория көньяк провинциясен өч аерым провинциягә бүлүе, илнең җинаять кануннарына [[шәригать]] нормаларында каралган җәзалар кертелү (кулларны кисү, ташлар белән бәреп үтерү, халык алдында суктыру һ. б.). [[2011 ел]]ның [[гыйнвар]]ында Көньяк Суданда Суданнан бәйсезлек алу мәсьәләсе буенча референдум уза<ref>{{Cite news|title=Референдум о независимости Южного Судана состоялся|url=https://ria.ru/world/20110113/321137881.html|work=РИА Новости|accessdate=2017-05-21}}</ref><ref>{{Книга|автор=Nam H. Nguyen|заглавие=История каждой стране по всему миру на русском языке: History of Each Country around the World in Russian|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=QMdKDwAAQBAJ&pg=PT438&lpg=PT438&dq=%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%8B+%D0%B2+%D1%8E%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D0%BC+%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B5&source=bl&ots=qgvllF9neF&sig=aePqdwE2pjP-u8MaE5zWiRQQ7Uo&hl=uk&sa=X&ved=2ahUKEwjm_KqY4YTfAhUC6CwKHWlOAZ0Q6AEwDXoECAkQAQ#v=onepage&q=%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%8B%20%D0%B2%20%D1%8E%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D0%BC%20%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B5&f=false|издательство=Nam H Nguyen|год=2018-02-06|страниц=521}}</ref>. Аның нәтиҗәләре буенча, христианлашкан [[Көньяк Судан]] мөселман [[Судан|Төньяк Суданнан]] аерыла <ref>{{Cite news|title=Sudan Fast Facts|first=CNN|last=Library|lang=en|url=https://edition.cnn.com/2013/10/30/world/africa/sudan-fast-facts/index.html|work=CNN|accessdate=2018-12-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181204053840/https://edition.cnn.com/2013/10/30/world/africa/sudan-fast-facts/index.html |date=2018-12-04 }}</ref>. Нәтиҗәдә, көньяктагы мөселманнар дини азчылыкка әверелгән. Шуңа да карамастан, аларның күбесе Суданнан бәйсезлек алу турындагы референдумны хуплаган<ref name="autogenerated1" />. == Хәзерге хәл == «Дин һәм иҗтимагый тормыш мәсьәләләре буенча үзәк»нең соңгы тикшеренүләре 2010 елда Көньяк Суданда 610 000 мөселман<ref>{{Cite web|url=http://features.pewforum.org/grl/population-number.php|title=Global Religious Landscape Table - Number of Population- Pew Forum on Religion & Public Life|date=2012-12-21|accessdate=2018-12-01|archivedate=2012-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121221010333/http://features.pewforum.org/grl/population-number.php}}</ref> (яки ил халкының 6,2 % ы<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://countrymeters.info/ru/South_Sudan|title=Население Южного Судана 2018 {{!}} Численность населения Южного Судана|author=countrymeters.info|publisher=countrymeters.info|lang=ru|accessdate=2018-12-04}}</ref>) яшәгәнен күрсәткән. Башка мәгълүматлар буенча, 10<ref name=":6" />, 18<ref name="autogenerated1" /> һәм 20 %<ref name=":5" />. Ислам илнең масалит, даго<ref>{{Книга|автор=Андрианов Б. В.|часть=Даго|заглавие=Народы и религии мира|ответственный=Глав. ред. В. А. Тишков.|издание=|место=М.|издательство=Большая Российская Энциклопедия|год=1999|страницы=154|страниц=|isbn=}}</ref>, берти <ref>{{книга|автор=Калиновская К. П.|заглавие=Народы и религии мира: Энциклопедия|часть=Берта|ответственный= |место=М.|издательство=Большая Российская энциклопедия|год=1999|страниц      =|страницы     =96|isbn         =5-85270-155-6}}</ref> кебек этник төркемнәрендә тотыла, өлешчә төньяк <ref>{{книга|автор=Чубарьян О.А., Ищенко В.В., Кордонский С.Г., Мироненко С.В, Молчанов Д.В., Островский М.В., Пыжиков А.В., Ткач О.П., Фурсенко А.А., Хвостова Д.О|часть=|заглавие     =Народы мира. Энциклопедия|место=|издательство =ОЛМА Медиа Групп|год=2007|страницы     =600}}</ref> (ануак <ref>{{Книга|автор=Лев Миронович Минц|заглавие=Большая энциклопедия народов : для школьников и студентов|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=QSNaCwwlFa8C&pg=PA49&lpg=PA49&dq=%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%8B+%D1%8E%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD&source=bl&ots=1766wUNx8w&sig=PMAr3yGsPesL5KGYCXAKE71IUdA&hl=uk&sa=X&ved=2ahUKEwjLxYWmtIDfAhVKhaYKHcQXCqI4ChDoATAEegQIABAB#v=onepage&q=%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%8B%20%D1%8E%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD&f=false|издательство=ОЛМА Медиа Групп|год=2007|страниц=644|isbn=9785373010535}}</ref>, ачоли <ref>{{Книга|автор=Лев Миронович Минц|заглавие=Народы мира|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=LZFdppTjTiMC&pg=PA76&lpg=PA76&dq=%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%8B+%D0%B2+%D1%8E%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D0%BC+%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B5&source=bl&ots=bQVh38-UHu&sig=tKbl6Trb3zp_hOtRqhJJ8SfJTNI&hl=uk&sa=X&ved=2ahUKEwjm_KqY4YTfAhUC6CwKHWlOAZ0Q6AEwBnoECAMQAQ#v=onepage&q=%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%8B%20%D0%B2%20%D1%8E%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D0%BC%20%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B5&f=false|издательство=ОЛМА Медиа Групп|год=2007|страниц=648|isbn=9785373010573}}</ref>), динка<ref>{{книга|автор=Калиновская К. П.|заглавие=Народы и религии мира: Энциклопедия|часть=Динка|ответственный= |место=М.|издательство=Большая Российская энциклопедия|год=1999|страниц      =|страницы     =|isbn         =5-85270-155-6}}</ref> һәм мабан <ref>{{книга|автор=Берзина С. Я. |заглавие=Народы и религии мира: Энциклопедия|часть=Мабан|ответственный= |место=М.|издательство=Большая Российская энциклопедия|год=1999|страниц      =|страницы     =|isbn         =5-85270-155-6}}</ref> төркемнәрендә дә  таралган. [[Мәчет]]е сугыш вакытында җимерелгән Вараб провинциясеннән тыш, Көньяк Суданның барлык провинцияләрендә дә мәчетләр бар. Көньяк Судандагы төп ислам үзәге ― ундүрт мәчет урнашкан [[Вау (шәһәр)|Вау шәһәре]], шуларның тугызында балаларны [[Коръән]] укырга өйрәтү алып барыла<ref>{{Cite web|url=http://www.sudantribune.com/Islamic-increase-perceived-in-Wau,29812|title=Islamic increase perceived in Wau as life is routine - Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan|publisher=www.sudantribune.com|accessdate=2017-05-21|archivedate=2016-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220172730/http://www.sudantribune.com/Islamic-increase-perceived-in-Wau,29812}}</ref>. Хөкүмәттә мөселманнар бар, шулай ук мөселманнар Көньяк Судан губернаторы һәм [[Җуба]] шәһәре мэры вазифаларын биләгән<ref>{{Cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2012religiousfreedom/index.htm?year=2012&dlid=208198#wrapper|title=International Religious Freedom Report for 2012|publisher=www.state.gov|accessdate=2017-05-21}}</ref>. [[Файл:Nasir Schule.jpg|200px|thumb|right|Ислам башлангыч мәктәбе. Насир, Югары Нил штаты, Көньяк Судан]]   == Дини оешмалар == Көньяк Судан мөселманнарының төп оешмасы ― Көньяк Судан Ислам советы<ref name=":5" />. Ил президенты каршында Ислам эшләре буенча киңәшче вазифасы бар, аны хәзерге вакытта шәех Җума Саад Али били<ref>{{Cite web|url=https://radiotamazuj.org/en/news/article/kiir-names-sheikh-juma-new-islamic-affairs-adviser|title=Kiir names Sheikh Juma new Islamic affairs adviser|publisher=Radio Tamazuj|lang=en|accessdate=2019-01-04|archivedate=2019-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105042833/https://radiotamazuj.org/en/news/article/kiir-names-sheikh-juma-new-islamic-affairs-adviser}}</ref><ref name=":4">{{cite web|url=https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2012religiousfreedom/index.htm?year=2012&dlid=208198#wrapper|title=International Religious Freedom Report for 2012|publisher=www.state.gov|lang=en|accessdate=2018-12-01}}</ref>. Көньяк Судан дини оешмалар советының Генераль секретаре һәм Көньяк Судан Ислам советы лидеры ― Абдаллаһ Бурд<ref>{{Cite web|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article65641|title=South Sudan’s Kiir orders return of Muslim properties - Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan|publisher=www.sudantribune.com|lang=en|accessdate=2018-12-03|archivedate=2018-12-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181204053800/http://www.sudantribune.com/spip.php?article65641}}</ref>. == Дин иреге == Илнең күчеш чоры Конституциясе диннең дәүләттән аерылган булуын күздә тота, дини дискриминацияне тыя һәм дини төркемнәргә җыелышлар оештыру, укыту, милек белән идарә итү иреген, финанс табышын алуны, дини әдәбиятны бастыру мөмкинлеген бирә. Христиан һәм мөселман дини лидерлары дини татулык һәм гуманитар проектлар өлкәсендә уртак эшчәнлекне координацияли. [[2011 ел]]ның августында Көньяк Судан дини оешмалары советы (SSCCC) илдә дәвам итүче золым турында гариза белән чыгыш ясаган һәм христианнар һәм мөселманнар арасында «диалог юлы»на әйләнеп кайтуның әһәмиятен ассызыклаган. Көньяк Судан Ислам советы дини килешү буенча чараларның координаторы була<ref>{{Cite news|title=South Sudan Muslims demand representation in government|url=https://radiotamazuj.org/en/news/article/south-sudan-muslims-demand-representative-in-government|work=Radio Tamazuj|accessdate=2018-12-02|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181202155143/https://radiotamazuj.org/en/news/article/south-sudan-muslims-demand-representative-in-government |date=2018-12-02 }}<nowiki></ref>. Көньяк Суданда дини ирекләрнең үтәлеше белән бәйле вәзгыять 2013 елдан 2018 елга кадәр дәвам иткән гражданнар сугышы аркасында начарлана<ref>{{Cite news|title=South Sudan profile|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14069082|work=BBC News|date=2018-08-06|accessdate=2018-12-01|language=en}}</ref>. Закон буенча тыелуга карамастан, илдә мөселманнарны дини билге буенча дискриминацияләү очраклары бар<ref name=":4" />. == Сылтамалар == * [http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2012religiousfreedom/index.htm?year=2012&dlid=208198#wrapper Международный доклад о свободе вероисповедания за 2012 год] * [http://www.sudantribune.com/Islamic-increase-perceived-in-Wau,29812 Islamic increase perceived in Wau as life is routine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220172730/http://www.sudantribune.com/Islamic-increase-perceived-in-Wau,29812 |date=2016-12-20 }} * [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Afrika/XIX/1840-1860/Brem_1/text4.phtml?id=5356 Эдмунд Брэм. Путешествие по Северо-Восточной Африке или по странам подвластным Египту, Судану, Нубии, Сеннару, Россересу и Кордофану] * [http://www.portalostranah.ru/view.php?id=168 Южный Судан — Чёрная Африка, решившая отделиться от арабского мира] == Моны да карагыз == * [[Суданда ислам]] == Искәрмәләр == <small>{{искәрмәләр}}</small> {{Африкада ислам}} [[Төркем:Африкада ислам]] [[Төркем:Көньяк Суданда дин]] [[Төркем:Илләр буенча  ислам]] b3pt17rp1ifjqwfx4i5a6xux0jka4v2 Кыргызстанда авыл хуҗалыгы 0 460400 5839072 3483864 2026-05-02T14:20:07Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839072 wikitext text/x-wiki {{TurkicMarathon2021}} {{Ук}} [[Файл:E8184-Tamchy-mud-dam.jpg|мини| Кыргызстандагы культуралар гадәттә сугаруны таләп итә]] [[Файл:E8024-Milyanfan-corn-huskers.jpg|мини| Кукуруз чәкәннәрен чистарту]] '''[[Кыргызстан]]да [[авыл хуҗалыгы]]''' - бик зур икътисад урыны булып тора. Бөтендөнья ЦРУ фактлары китабы мәгълүматлары буенча, ул тулаем эчке продуктның 18% тәшкил итә һәм аңа гомуми эшче көченең 48% тәшкил итә. Җирләрнең гомуми мәйданының 6,8% гына авыл хуҗалыгы культураларын үстерү өчен файдаланыла, әмма җирләрнең 44% ы терлекләр өчен көтүлекләр сыйфатында кулланыла. Кыргызстанның күп санлы таулары аркасында терлекчелек авыл хуҗалыгының мөһим өлеше булып кала. Авыл хуҗалыгы культураларын үстерү [[Färğänä üzäne|Фергана үзәнлегендә]], [[Талас өлкәсе]]ндә һәм [[Чуй өлкәсе]]ндә тупланган. Кыргызстанның авыл хуҗалыгы продуктлары арасында [[Тәмәке (чимал)|тәмәке]], [[Киҗе-мамык|мамык]], [[бәрәңге]], яшелчәләр, йөзем, җиләк-җимеш бар. Гомуми җитештерү ягыннан төп культуралар - ил терлекләрен тукландыру өчен төрле хайваннар азыклары. Икенче зур уңыш - көзге бодай, аннары арпа, кукуруз һәм дөге. Мөһим терлек продуктларына [[сарык]], кәҗә, [[Сыер|терлек]] һәм йон керә . Тавыклар, атлар һәм дуңгызлар да илдә үстерелә. Кайбер төбәкләрдә яклар үстерелә. Төп экспорт продуктлары - мамык һәм тәмәке. Ит шулай ук экспортка чыгарыла, ләкин аз күләмдә. Илдә 9 миллион гектардан артык көтүлек һәм терлекчелекне үстерү өчен уңайлы шартлар бар. 2012 елда Кыргызстан [[Согуд Гарәбстаны]]<nowiki/>на ит экспортлау турында килешүләр төзеде <ref>{{Cite news|url=http://www.satrapia.com/news/article/kyrgyzstan-intends-exporting-meat-to-saudi-arabia/|title=Kyrgyzstan Intends Exporting Meat to Saudi Arabia|publisher=Satrapia|date=2012-05-29|accessdate=2012-06-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304030207/http://www.satrapia.com/news/article/kyrgyzstan-intends-exporting-meat-to-saudi-arabia/ |date=2016-03-04 }}</ref> . == Тәмәке тармагында коррупция == [[2010 ел]]да AOI-Kyrgyzstan, Alliance One International Inc кыргыз бүлендек компаниясе. [[Төньяк Каролина]], [[АКШ]]тагы штаб-фатиры булган тәмәке кәгазьләре белән глобаль сәүдә итүчене Кыргызстан түрәләренә кыргыз тәмәкесен сатып алуга бәйле рәвештә түләнә торган ришвәтләргә кагылган коррупция турындагы законны бозуда (FCPA) гаепле дип тапты<ref name="USvsAlliance">{{Cite web|url=http://www.justice.gov/usao/vae/news/2010/08/20100806allianceonenr.html|title=Alliance One International Inc. And Universal Corporation Resolve Related FCPA Matters Involving Bribes Paid To Foreign Government Officials|author=US DoJ|date=1 January 2011|publisher=US DoJ|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120509025047/http://www.justice.gov/usao/vae/news/2010/08/20100806allianceonenr.html|archivedate=9 May 2012}}</ref> . == Органик игенчелек == Органик хәрәкәт Кыргызстанда 2004 елда башланган. Ул вакытта бу эш белән 34 фермер шөгыльләнгән. Бүген органик хәрәкәт сертификатлы меңнән артык фермерларны берләштерә һәм мамык, көнбагыш орлыгы, борчаклар, дару һәм хуш исле үсемлекләр һәм күрәгә кебек органик продуктлар тәкъдим итә. Белгечләр әйтүенчә, органик игенчелек кече хуҗалыклар, арзан хезмәт һәм капитал җитмәгән илләр өчен иң кулай. Шулай итеп, органик авыл хуҗалыгы Кыргызстан өчен идеаль киләчәк булырга мөмкин <ref>{{Cite web|url=http://bs-agro.com/index.php/news/other-countries/20682-kyrgyzstan-organic-farming-may-become-kyrgyzstan-s-perfect-future|title=Agriculture in the Black Sea Region, Kyrgyzstan: Organic farming may become Kyrgyzstan’s perfect future|accessdate=2021-07-13|archivedate=2013-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203151553/http://bs-agro.com/index.php/news/other-countries/20682-kyrgyzstan-organic-farming-may-become-kyrgyzstan-s-perfect-future}}</ref> .Чынлыкта, Кыргызстан парламенты 2028 елга органик булмаган авыл хуҗалыгыннан этаплап баш тарту һәм органик булмаган авыл хуҗалыгына күчү планы турында игълан итте<ref>{{Cite web|url=https://www.azernews.az/region/142533.html|title=Kyrgyzstan to start producing only organic products}}</ref> . == Искәрмәләр == {{Reflist}} == Сылтамалар == * [http://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Kyrgyzstan-ANIMAL-HUSBANDRY.html Animal Husbandry in Kyrgyzstan] * [http://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Kyrgyzstan-AGRICULTURE.html Agriculture in Kyrgyzstan] [[Төркем:Кыргызстан]] [[Төркем:Авыл хуҗалыгы]] jcwf7hzwvnfvym7m0rr6s8netg39avx Кулланучы:Таңһылыу 2 482538 5839182 3790406 2026-05-03T09:23:36Z Frhdkazan 3171 + {{Татар дөньясы вики-марафоны катнашучысы|чыгарылыш=I}} 5839182 wikitext text/x-wiki {{Татар җирләре җәмгыяте бәйгесе катнашучысы (2021)}} {{Россия чыгарылышлары һәм остазлары 2021 бәйгесе катнашучысы}} {{Татар дөньясы вики-марафоны катнашучысы|чыгарылыш=I}} risy0trl60xy425bu423lu9ofzf50kq Николай Устюгов 0 484072 5839193 4077831 2026-05-03T10:45:21Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839193 wikitext text/x-wiki {{ФГОС.wiki (2021)}} {{Шәхес}} {{Башка мәгънәләр|төр=фамилия| Устюгов}} '''Николай Устюгов''' ([[23 декабрь]] [[1896 ел]] — [[24 сентябрь]] [[1963 ел]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|совет]] тарихчысы, югары мәктәп укытучысы. Тарих фәннәре докторы (1957), профессор (1959). [[Россия ватандашлар сугышы|Гражданнар]] һәм [[Бөек Ватан сугышы|Бөек Ватан]] сугышларында катнашучы. [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы|Башкорт АССРның]] атказанган фән эшлеклесе (1957). [[Кызыл Йолдыз ордены]] (1944) кавалеры. == Биографиясе == Николай Владимирович Устюгов 1896 елның 23 декабрендә [[Ырынбур губернасы]] [[Чиләбе өязе]] Синеглавзовский бистәсендә (хәзер Чиләбе шәһәре составында) руханилар гаиләсендә туган. Чиләбе дини училищесын тәмамлый. 1918 елда Ырынбур дини семинариясен тәмамлаганнан соң [[Чиләбе]] һәм [[Тум|Томск]] тирәсендәге тимер юл мәктәпләрендә укытучы булып эшли. Бераз вакыт Томск университетында укый. 1919 елда [[Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре|Кызыл армиягә]] алына һәм [[Себер]]дә ак гаскәрләргә каршы хәрби алышларда катнаша. 1924 елда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның иҗтимагый фәннәр факультетының иҗтимагый-педагогик тарих бүлеген тәмамлаганнан соң [[Мәскәү]] китапханәләрендә (Коммунистик академиянең, Политехник музееның һ. б.) эшли. Тарих фәннәре кандидаты (1938; диссертация темасы:«Очерки по истории преобладающих видов труда в посадах восточной части Поморья в первой половине XVII века»). Тарих фәннәре докторы ([[1957 ел|1957]]; диссертация темасы: «Словарная промышленность Соли Камской в XVII веке»). 1935 елдан СССР Фәннәр академиясенең Тарих институты хезмәткәре була. Бер үк вакытта 1938 елдан Мәскәү тарих-архив институтында укыта, ярдәмче тарихи дисциплиналар буенча лекцияләр укый һәм семинарлар алып бара. 1941-1945 елларда [[Бөек Ватан сугышы]]нда катнаша, ополчение дивизиясенең гади кызылармеецтан 11 нче гвардия армиясенең Юл бүлеге техник разведкасы подразделениесе командирына кадәр үрли. [[Кызыл Йолдыз ордены]] һәм медальләр белән бүләкләнә. Сугыш тәмамлаганнан соң, СССР Фәннәр академиясенең Тарих институтында һәм Мәскәү тарих-архив институтына эшкә кайта. 1947 елда Мәскәү тарих-архив институтында ССРБ территориясендә феодализм дәвере тарихы буенча студентлар түгәрәген оештыра, аның 18 катнашучысы Устюгов җитәкчелегендә кандидат диссертацияләрен яклап галим булып китә. СССР Фәннәр академиясе [[Русия Фәннәр академиясенең Уфа фәнни үзәге|Башкортстан филиалы]] [[Тарих, тел һәм әдәбият институты (Уфа)|Тарих, тел һәм әдәбият институтының]] гыйльми консультанты була. == Фәнни эшчәнлеге == Якынча 150 фәнни хезмәт авторы. Фәнни тикшеренүләре XVII—XIX гасырларда Русиянең социаль-икътисади үсешенә, Урал-Идел буе һәм башка төбәк халыкларының тарихына, XVII—XVIII гасырдагы [[башкорт күтәрелешләре]]нә, чыганакларны өйрәнү фәненә, археографиягә, тарихнамә багышланган. 1956 елда басылган «Очерки по истории Башкирской АССР» (1-нче том), «Материалы по истории Башкирской АССР» (4-5-нче том) хезмәтләренең авторларының берсе һәм мөхәррире була. «Очерки по истории Коми АССР» хезмәтенең автордашы була, «Материалы по истории Казахской ССР» хезмәтен әзерләүдә катнаша, «Очерки по истории Калмыцкой АССР» хезмәтенең мөхәррире була. «Очерки истории СССР. Период феодализм», «История СССР», «История Москвы» югары уку йортлары өчен әсбап авторларының берсе һәм мөхәррире була. == Хезмәтләре == ** Башкирское восстание 1662—1664 гг. // Исторические записки. — Т. 24. — {{М.}}, 1947. ** {{Китап|автор=|заглавие=Башкирское восстание. 1737—1739 гг.|ссылка=http://militera.lib.ru/h/ustyugov_nv01/index.html|место=М.-Л.|издательство=Издательство Академии Наук СССР|год=1950|страниц=154|тираж=2000}} ** Солеваренная промышленность Соли Камской в XVII веке: К вопросу о генезисе капиталистических отношений в русской промышленности. — {{М.}}, 1957. ** О характере башкирских восстаний XVII — первой половины XVIII в. //Материалы научной сессии, посвящённой 400-летию присоединения Башкирии к Русскому государству. — Уфа, 1958. ** {{книга|автор=Каменцева Е. И., Устюгов Н. В.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Русская сфрагистика и геральдика: Учеб. пособие|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Высшая школа|год=1963|страницы=|страниц=224|тираж=5000}} (в пер.) ** {{книга|автор=Каменцева Е. И., Устюгов Н. В.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Русская метрология: Учеб. пособие|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Высшая школа|год=1965|страницы=|страниц=256|тираж=4000}} (в пер.) ** {{книга|автор=Каменцева Е. И., Устюгов Н. В.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Русская сфрагистика и геральдика|ссылка=|ответственный=|издание=Изд. 2-е|место=М.|издательство=Высшая школа|год=1974|страницы=|страниц=264|тираж=31 000}} (обл.) ** {{книга|автор=Каменцева Е. И., Устюгов Н. В.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Русская метрология|ссылка=|ответственный=|издание=Изд. 2-е|место=М.|издательство=Высшая школа|год=1975|страницы=|страниц=328|тираж=17 000}} (обл.) ** Города феодальной России. — {{М.}}, 1966. ** {{книга|автор=Устюгов Н. В.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Научное наследие: Экономическое развитие, классовая борьба и культура в Русском государстве в XVII в.: Народы Средней Азии и Приуралья в XIII—XVIII вв.|ссылка=|ответственный=Ред. колл.: кандидаты ист. наук И. А. Булыгин, [[Демидова Наталья Фёдоровна|Н. Ф. Демидова]], Б. В. Лёвшин; Архив Академии наук СССР|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=1974|страницы=|страниц=256|тираж=2 700}} (в пер.) (Книга представляет собой сборник лекций по 4 спецкурсам). == Әдәбият == ''Емельянов Е. П''. Творческий путь Н.В. Устюгова в контексте развития советской исторической науки. — М.; СПб.: Нестор-история, 2017. — 312 с. == Сылтамалар == * Устюгов Николай Владимирович // Башкорт энциклопедиясе — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — <nowiki>ISBN 978-5-88185-143-9</nowiki>. * [http://annales.info/sbo/bibliogr/ustyugov.htm Библиография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809223028/http://annales.info/sbo/bibliogr/ustyugov.htm |date=2016-08-09 }} [[Төркем:БАССР атказанган фән эшлеклеләре]] [[Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Русия ватандашлар сугышында катнашучылар]] [[Төркем:ССРБ тарихчылары]] [[Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр]] [[Төркем:Тарих фәннәре докторлары]] [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] [[Төркем:1963 елда вафатлар]] [[Төркем:24 сентябрь көнне вафатлар]] [[Төркем:Ырынбур губернасында туганнар]] [[Төркем:1896 елда туганнар]] [[Төркем:23 декабрь көнне туганнар]] ht16q06u83hdea6p7tl7aroz3j8y967 Аликаһья Меркез (Измит) 0 506842 5839130 4858825 2026-05-02T20:45:24Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5839130 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=октябрь 2024}} {{Orphan|date=октябрь 2024}} {{УК}} {{мәгънәләр|Аликаһья Меркез}} '''Аликаһья Меркез''' ({{lang-tr|Alikahya Merkez}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Мәрмәр бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> Коҗаэли иле Измит илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Аликаһья Меркез Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 259 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 90 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q97224308. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &#91;в 35 т.&#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} [[Төркем:Измит илчесе мәхәлләләре]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия мәхәлләләре]] {{Turkey-geo-stub}} mbxdk4ff3zkr6k8l19fot50ww3ps1vo Гүлтепе (Сур) 0 510510 5839145 4862685 2026-05-02T23:52:52Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5839145 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=октябрь 2024}} {{Orphan|date=октябрь 2024}} {{УК}} {{мәгънәләр|Гүлтепе (мәгънәләр)}} '''Гүлтепе''' ({{lang-tr|Gültepe}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> Диярбакыр иле Сур илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Гүлтепе Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 692 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 1039 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q105516717. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &#91;в 35 т.&#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} [[Төркем:Сур илчесе мәхәлләләре]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия мәхәлләләре]] {{Turkey-geo-stub}} d5dmwfl8a4nllwxn24g43as055tilcd Еничөте (Калеҗык) 0 512888 5839138 4867126 2026-05-02T22:04:43Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5839138 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=октябрь 2024}} {{Orphan|date=октябрь 2024}} {{УК}} {{мәгънәләр|Еничөте}} '''Еничөте''' ({{lang-tr|Yeniçöte}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Эчке Анатолия бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> Анкара иле Калеҗык илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Еничөте Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 47 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 370 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q8052364. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &#91;в 35 т.&#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} [[Төркем:Калеҗык илчесе мәхәлләләре]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия мәхәлләләре]] {{Turkey-geo-stub}} n3n8a8wafgovgab6dg36qcxpztsi2m2 Өренҗик (Башкале) 0 519662 5839144 4749838 2026-05-02T23:52:52Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5839144 wikitext text/x-wiki {{УК}} {{мәгънәләр|Өренҗик (мәгънәләр)}} '''Өренҗик''' ({{lang-tr|Örencik}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Көнчыгыш Анатолия бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> Ван иле Башкале илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Өренҗик Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 988 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 1331 чакрым ераклыкта урнашкан. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q6463519. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} {{Turkey-geo-stub}} [[Төркем:Башкале илчесе мәхәлләләре]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия мәхәлләләре]] a24aex2mw62dpt6248nsdu1ju0t2gqd Сүлеймание (Искендерун) 0 521394 5839128 4738586 2026-05-02T20:08:07Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5839128 wikitext text/x-wiki {{УК}} {{мәгънәләр|Сүлеймание}} '''Сүлеймание''' ({{lang-tr|Süleymaniye}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Акдиңгез бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> Һатай иле Искендерун илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == {{Бүлекне тулыландырырга}} == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q109387792. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} {{Turkey-geo-stub}} [[Төркем:Искендерун илчесе мәхәлләләре]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия мәхәлләләре]] 7ttg9uufg45oeymf4c317rqkdp17f8k Хаҗымирзалы (Козан) 0 523373 5839135 4843191 2026-05-02T21:13:25Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5839135 wikitext text/x-wiki {{УК}} {{мәгънәләр|Хаҗымирзалы}} '''Хаҗымирзалы''' ({{lang-tr|Hacımirzalı}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Акдиңгез бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> Адана иле Козан илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Хаҗымирзалы Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 375 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 708 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q989172. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} {{Turkey-geo-stub}} [[Төркем:Козан илчесе мәхәлләләре]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия мәхәлләләре]] kkzx79pglb9dc1fcdy2hxnjt8tu5ky2 Шимшелли (Назилли) 0 525806 5839129 4846693 2026-05-02T20:12:58Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5839129 wikitext text/x-wiki {{УК}} {{мәгънәләр|Шимшелли}} '''Шимшелли''' ({{lang-tr|Şimşelli}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Эгей бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> Айдын иле Назилли илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Шимшелли Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 445 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 338 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q8002077. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} {{Turkey-geo-stub}} [[Төркем:Назилли илчесе мәхәлләләре]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия мәхәлләләре]] 9v7x2wbw05mz2e4d1ol1gc3ves6tr8v Ямачүстү (Юсуфэли) 0 534370 5839137 4849924 2026-05-02T21:40:26Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5839137 wikitext text/x-wiki {{УК}} {{мәгънәләр|Ямачүстү}} '''Ямачүстү''' ({{lang-tr|Yamaçüstü}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Карадиңгез бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> [[Артвин]] иле Юсуфэли илчесенә караган бер авыл ({{lang-tr|köy}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Ямачүстү Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 727 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 1045 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q4828055. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} * {{cite web |title=Genel Kurul Tutanağı 24.Dönem 5. Yasama Yılı 30. Birleşim|url=http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305000118/http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=4 Mart 2015|archivedate=5 Mart 2015|archivedate=15 12 2014||deadlink = no }} {{Turkey-geo-stub}} [[Төркем:Юсуфэли илчесе авыллары]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия авыллары]] jz5olj8d0lf195qworgttz3fh9vxi4f Енили (Балышейх) 0 534855 5839136 4867020 2026-05-02T21:17:10Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5839136 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=октябрь 2024}} {{УК}} {{мәгънәләр|Енили}} '''Енили''' ({{lang-tr|Yenili}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Эчке Анатолия бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> [[Кырыккале]] иле Балышейх илчесенә караган бер авыл ({{lang-tr|köy}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Енили Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 82 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 425 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q6073037. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &#91;в 35 т.&#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} * {{cite web |title=Genel Kurul Tutanağı 24.Dönem 5. Yasama Yılı 30. Birleşim|url=http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305000118/http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=4 Mart 2015|archivedate=5 Mart 2015|archivedate=15 12 2014||deadlink = no }} [[Төркем:Балышейх илчесе авыллары]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия авыллары]] {{Turkey-geo-stub}} kezq2lmo4xcumtq726vbhdd19ks082q Самандөкен (Гөле) 0 540829 5839146 4830316 2026-05-02T23:52:53Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5839146 wikitext text/x-wiki {{УК}} {{мәгънәләр|Самандөкен}} '''Самандөкен''' ({{lang-tr|Samandöken}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Көнчыгыш Анатолия бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> [[Ардахан]] иле Гөле илчесенә караган бер авыл ({{lang-tr|köy}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Самандөкен Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 823 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 1136 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q4825541. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} * {{cite web |title=Genel Kurul Tutanağı 24.Dönem 5. Yasama Yılı 30. Birleşim|url=http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305000118/http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=4 Mart 2015|archivedate=5 Mart 2015|archivedate=15 12 2014||deadlink = no }} {{Turkey-geo-stub}} [[Төркем:Гөле илчесе авыллары]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия авыллары]] nalgzb7hly3i2beij702cb4nupb4ma6 Санҗаклы (Элазыг) 0 540861 5839126 4830384 2026-05-02T19:59:00Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5839126 wikitext text/x-wiki {{УК}} {{мәгънәләр|Санҗаклы}} '''Санҗаклы''' ({{lang-tr|Sancaklı}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Көнчыгыш Анатолия бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> [[Элазыг]] иле Элазыг илчесенә караган бер авыл ({{lang-tr|köy}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Санҗаклы Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 543 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 891 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q10812506. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} * {{cite web |title=Genel Kurul Tutanağı 24.Dönem 5. Yasama Yılı 30. Birleşim|url=http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305000118/http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=4 Mart 2015|archivedate=5 Mart 2015|archivedate=15 12 2014||deadlink = no }} {{Turkey-geo-stub}} [[Төркем:Элазыг илчесе авыллары]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия авыллары]] hnjp41j6z622xr3xx66yacoflu0lrnn Чагшак (Османие) 0 543753 5839143 4843904 2026-05-02T23:41:06Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5839143 wikitext text/x-wiki {{УК}} {{мәгънәләр|Чагшак (мәгънәләр)}} '''Чагшак''' ({{lang-tr|Çağşak}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Акдиңгез бүлгесе]]<ref>[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}</ref> [[Османие]] иле Османие илчесенә караган бер авыл ({{lang-tr|köy}}).<ref>{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}</ref> == Географиясе == Чагшак Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 435 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 768 чакрым ераклыкта урнашкан<ref>Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.</ref>. == Халык саны == {{ХСВМ||Таблица}} == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q6479748. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {{Wikidata list end}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }} * {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }} * [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }} * [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=198 |date=4 Mart 2016 }} * {{cite web |title=Genel Kurul Tutanağı 24.Dönem 5. Yasama Yılı 30. Birleşim|url=http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305000118/http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&P5=H&page1=90&page2=90|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=4 Mart 2015|archivedate=5 Mart 2015|archivedate=15 12 2014||deadlink = no }} {{Turkey-geo-stub}} [[Төркем:Османие илчесе авыллары]] [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Төркия торак пунктлары]] [[Төркем:Төркия авыллары]] ql7zykhktpjphm626m8tsl89t0w270h Николай Окулов (депутат) 0 565719 5839188 3624066 2026-05-03T10:33:20Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839188 wikitext text/x-wiki {{MyTatarstan2022}} {{Шәхес}} {{фш|Окулов}} '''Николай Окулов''' (12 декабрь, 1875 <ref>Дата приведена по источнику, подтверждается и и {{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.knigafund.ru/books/13087/read |access-date=2022-01-20 |archive-date=2018-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180212005110/http://www.knigafund.ru/books/13087/read |dead-url=yes }}, но в источнике дата '''1873''', а в источнике — '''1876'''.</ref> - 1938 елның октябреннән соң) - хисапчы, [[Сарытау губернасы|Сарытау губернасыннан]] II чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты. == Биография == Николай Павлович Окулов [[Нократ губернасы|Нократ губернасыны]][[Өрҗем өязе|ң Өрҗем өязе]] Филипповский авылында Павел Моисеевич һәм Прасковья Алексеевна Окуловлар гаиләсендә туган. Николай тугач, аның әти-әнисе [[Нулин|Нулинга]] күченә. Нулин шәһәр училищесында белем ала. 1892 елда [[Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты|Казан укытучылар институтына укырга керә.]] 1895 елда институтны тәмамлаганнан соң, иң яхшы студент буларак, аны Сарысу (Царицын) шәһәренә ике еллык мәктәпкә җибәрәләр, анда ул якынча 3 ай эшли. Училище директоры рөхсәтеннән башка кичләрен фатирларында Окулов укучылар белән өстәмә рәвештә шөгыльләнгән, Пушкин, Гоголь, Тургеневны укыган икән. 1896 елның башында ул кулга алына. Аны 1896 елның 22 октябрендә 3 айга Сарытау төрмәсенә утырталар. Ике ел дәвамында полициянең җәмәгать күзәтүе астында була. 1898 елда ул Сарептага күченә, анда төрле оешмаларда эшли. 1898 елда өйләнә. 1899 ел башында '''Сары-Чинга ('''Царицынга) кайта, анда С.М. Голицын урман кисү заводында эшли. Хатыны авыру сәбәпле, Мәскәүгә күчү өчен рөхсәт алган. Кыска бухгалтерлык курсларын тәмамлый. Ялланып хисапчы булып хезмәт итә. Сары-Чин газеталары һәм Петербургның "Сәүдә-сәнәгать газетасы" белән хезмәттәшлек итә. 1905 елда Сары-Чинга кайта<ref name="Memo2"/>. Ростов миллионеры Е.Т. Парамоновның Сары-Чин агентлыгында бухгалтер булып эшли <ref>Инициалы уточнены по источнику .</ref>. Бухгалтерлар һәм конторщиклар профсоюзын гамәлгә куючы һәм рәисе була. 1907 елның 7 февралендә Сарытау губернасы сайлау җыелышы сайлаучыларының гомуми составыннан II чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты итеп сайлана. Думада Халык-социалистик фракция составына керә. Дума таркатылганнан соң, Окулов энеслар партиясеннән чыга. С.М. Голицын конторасында бухгалтер булып эшли, аена 400 сум хезмәт хакы ала. 1910 елда Швейцариягә үпкә туберкулезыннан дәваланырга бара, Франциядә була. 1912 елда Новороссийскида зур бер катлы таш йорт төзи, чөнки туберкулез аркасында коры көньяк климатына мохтаҗ була. 1916 елда Пенза губернасы Керенск өязенең Алексеевка авылында утар белән торак йорт сатып ала, ләкин 1917 елда ул крестьяннар тарафыннан алына. 1925 елда гаилә Мәскәүгә күчеп килә. 1930 елларда «Сокол»торак-төзелеш кооперативы бухгалтеры һәм идарә рәисе урынбасары булып эшли<ref name="Memo2"/> <ref>С 1925 по 1933 в посёлке Сокол жил другой депутат 2-ой Государственной Думы от Саратовской губернии [[Березин, Михаил Егорович|М.&nbsp;Е.&nbsp;Березин]], с которым Окулов мог быть знаком ещё по работе в нелегальных Казанских кружках.</ref> . 1937 елның 8 августында конторада йорт китапларын карап йөргәндә Мәскәү һәм Мәскәү өлкәсе эчке эшләр идарәсе хезмәткәренә карата: «бу шпикны куарга кирәк, эшләргә генә комачаулый»,-ди. 1937 елның 5 сентябрендә «за антиобщественное поведение, порочащее звание советского работника" дигән формулировка белән эштән азат ителә. 1938 елның 16-17 март төнендә кулга алына, тентү барышында чит телдә ике китап, Дәүләт Думасының ике фотосурәте алына. Моннан тыш, хезмәттәшләр Окуловның дәүләт заемына язылудан баш тартуын һәм профсоюзга кермәвен күрсәткән. 1938 елның 15 августында Мәскәү шәһәр судының махсус коллегиясе утырышында РСФСР Җинаять Кодексының 58-10 маддәсе 1 өлеше буенча (советка каршы агитация) 7 елга ИТЛда һәм өч елга сайлау хокукларыннан мәхрүм итүгә хөкем ителгән<ref name="Memo">[http://lists.memo.ru/d25/f111.htm Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180210082452/http://lists.memo.ru/d25/f111.htm |date=2018-02-10 }}.</ref>. 1938 елның 4 октябрендә РСФСР Югары Судының җинаять коллегиясе хөкем карарына кассацион шикаятьне кире кага. Окуловның тоткынлыкта булуы,яки үлеме турында мәгълүматлар табылмый.Тарихчы Е. П. Воробьев фикеренчә, ул аның тоткынлык урынына кадәр барып җиткәнче үлгән дип фаразлый<ref name="Memo2">[https://cyberleninka.ru/article/n/ne-tak-ploha-russkaya-zhizn-chtoby-ne-davala-horoshim-lyudyam-raboty-sudba-deputata-gosudarstvennoy-dumy-n-p-okulova ''Воробьёв Е. П.'' «Не так плоха русская жизнь, чтобы не давала хорошим работы»: судьба депутата Государственной думы Н. П. Окулова. // Новый исторический вестник, 2015.]</ref> . 1995 елның 22 сентябрендә «сәяси репрессия корбаннарын реабилитацияләү турында» 1999 елның 18 октябрендәге РСФСР Законы нигезендә Мәскәү шәһәре прокуратурасы тарафыннан реабилитацияләнә <ref name="Memo2"/> . == Гаиләсе == * Олы апасы һәм өч энекәше, шул исәптән Андрей Павлович Окулов һәм Петр Павлович Окулов <ref name="Memo2"/> . * Хатыны - Надежда Феофилактовна Федонина <ref name="Memo2" /> ** Кызы - Вера (28.06.1899—? ) <ref name="Memo2" /> ** Улы ? (1901—? ), Казакъстанда нефтьче-инженер <ref name="Memo2" /> . ** Кызы - Ольга Николаевна Окулова (1906—? ), ВГБИЛ хезмәткәре <ref name="Memo2" /> . == Адресы == * 1925-1938 - Мәскәү, Белинский урамы, 4 нче йорт, 13нче фатир <ref name="Memo"/> . == Әдәбият == * [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003732207#page540?page=353 ''Бойович М.'' Дәүләт Дума әгъзалары (портретлар һәм биографияләр). Икенче чакырылыш. М, 1907. С. 311] * [https://web.archive.org/web/20180212005110/http://www.knigafund.ru/books/13087/read#page104 2 нче Дәүләт Дума әгъзалары. Биографиясе. 1 нче һәм 2 нче Дума әгъзаларының чагыштырма характеристикалары. Алфавит индексы. SPb .: Пушкин бастыру кибете. 1907.] 90. * [http://www.tez-rus.net/ViewGood31200.html Россия Империясенең Дәүләт Думасы: 1906-1917. Б. Yu. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Мәскәү. РОССПЕН. 2008. С. 426.]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://cyberleninka.ru/article/n/ne-tak-ploha-russkaya-zhizn-chtoby-ne-davala-horoshim-lyudyam-raboty-sudba-deputata-gosudarstvennoy-dumy-n-p-okulova ''Воробьев Э. П.'' "Россия тормышы начар түгел, ул яхшы эш бирми": Дәүләт Дума депутаты Н.П. Окулов язмышы. // Яңа тарихи бюллетень, 2015.] * [http://www.vestarchive.ru/2017-4/3768-politicheskaia-deiatelnost-depytata-ii-gosydarstvennoi-dymy-rossiiskoi-imperii-n-p-okylova.pdf ''Воробьев Э.''] [http://www.vestarchive.ru/2017-4/3768-politicheskaia-deiatelnost-depytata-ii-gosydarstvennoi-dymy-rossiiskoi-imperii-n-p-okylova.pdf ''П.''] [http://www.vestarchive.ru/2017-4/3768-politicheskaia-deiatelnost-depytata-ii-gosydarstvennoi-dymy-rossiiskoi-imperii-n-p-okylova.pdf Россия Империясенең II Дәүләт Дума Депутатының сәяси эшчәнлеге Н.П. Окулов // Архивист бюллетене 2017 No. 4] ... === Архив === * Российский государственный исторический архив. Фонд 1278. Опись 1 (2-й созыв). Дело 310; Дело 567. Лист 11. == Искәрмәләр == {{Reflist}} [[Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары]] [[Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Вафат булу датасы ачыкланмаган шәхесләр]] [[Төркем:Өрҗем өязендә туганнар]] [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] [[Төркем:1875 елда туганнар]] [[Төркем:12 декабрь көнне туганнар]] m74v1ap9cllpomeemwpaqipol6igjn0 Ратмир Мәүлиев 0 567674 5839114 4649568 2026-05-02T17:54:31Z Әмир 15082 /* Кулга алыну */ өстәмә 5839114 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт эшлеклесе | исем = Ратмир Мәүлиев | чын исем = | рәсем = Мавлиев Ратмир Рафилович .jpg | автограф = | тәртип = | титул = Уфа шәһәр округы хакимият башлыгы ― Уфа мэры | байрак = | байрак = | чорбаш = [[16 март]] [[2022 ел]] | чоразак = [[30 апрель]] [[2026 ел]] | вице-президент = | аңа кадәр = [[Сергей Греков]] | дәвамчысы = Сергей Кожевников ({{comment|в.б.|вазыйфа башкаручы}}) | тәртип1 = | титул1 = | байрак = | байрак1 = | чорбаш1 = | чоразак1 = | вице-президент = | аңа кадәр1 = | дәвамчысы1 = | тәртип2 = | титул2 = Нефтекама шәһәр округы хакимият башлыгы ― Нефтекама мэры | байрак2 = | чорбаш2 = 2019 | чоразак2 = 2022 | аңа кадәр2 = Рәшит Дәүләтов | дәвамчысы2 = Эльдар Вәлидов <ref>[https://bash.bashinform.ru/news/politics/2022-03-21/eldar-v-lidov-neftekamany-ya-y-mery-2736554 Эльдар Вәлидов — Нефтекаманың яңы мэры.] Башинформ МА, 21.03.2022</ref> | тәртип3 = | титул3 = | байрак3 = | чорбаш3 = | чоразак3 = | аңа кадәр3 = | дәвамчысы3 = | хезмәт еллары = | иялек = | дәрәҗә = | гаскәр төре = | фирка = [[Бердәм Россия]] | белем = [[БДУ]],<br/> МИРБИС,<br/>[[Русия Федерациясе хөкүмәте каршындагы финанс университеты|РФ Хөкүмәте каршындагы Финанс университеты]] | туу датасы = 14.08.1989 | туу урыны = [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], {{туу җире|Нефтекама|Нефтекамада}} | дата смерти = | место смерти = | дин = | сайт = [https://vk.com/ratmir.mavliev ratmir.mavliev] | Commons = }} {{фш|Мәүлиев}} '''Ратмир Мәүлиев''', Ратмир Рафил улы Мәүлиев (''[[1989 ел]]ның [[14 август]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Нефтекама]]'') – эшмәкәр <ref name="real">{{cite web|title=Гордиев узел Нефтекамска для молодого Ратмира Мавлиева — Реальное время|url=https://realnoevremya.ru/articles/136487-gordiev-uzel-neftekamska-dlya-molodogo-ratmira-mavlieva|website=realnoevremya.ru|accessdate=2020-05-21|lang=ru|archivedate=2020-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201205084503/https://realnoevremya.ru/articles/136487-gordiev-uzel-neftekamska-dlya-molodogo-ratmira-mavlieva}}</ref>, дәүләт хезмәткәре <ref>[https://www.instagram.com/ratmir.mavliev/ ratmir.mavliev.] instagram.com</ref>, 2022 елның 16 мартыннан 2026 елның 30 апреленә кадәр ― Уфа шәһәр округы хакимият башлыгы (14 февраленнән ― {{comment|в. б.|вазифа башкаручы}}), 2019–2022 елларда ― Нефтекама шәһәр округы хакимият башлыгы <ref name="neftcity">{{cite web|title=Нефтекамск. Официальный сайт администрации городского округа - Глава администрации городского округа г. Нефтекамск - Документация|url=http://neftcity.ru/index.php?dn=article&to=art&id=2|website=neftcity.ru|accessdate=2020-05-21|lang=ru}}</ref>. «[[Бердәм Россия]]» сәяси фиркасенең җирле бүлекчәсе секретаре<ref>{{cite web|title=Башкортостанское региональное отделение всероссийской политической Партии «Единая Россия»|url=https://bashkortostan.er.ru/persons/22452/|website=bashkortostan.er.ru|accessdate=2020-09-17|lang=ru}}</ref>. == Тәрҗемәи хәле == [[Файл:Р.Р.Мәүлиев.jpg|200px|thumb|right|Ратмир Рафил улы Мәүлиев ― [[Нефтекама]] [[мэр]]ы.]] 1989 елның 14 августында [[Нефтекама]] шәһәрендә Башкортстан АССР эчке эшләр министрлыгы офицеры, милиция полковнигы, хәзер төбәкнең йогынтылы эшмәкәре Рафил Мәүлиев гаиләсендә туган <ref name=":0">{{cite news|last=''Самойлова''|first=''Ирина''|title=Администрацию Нефтекамска возглавил сын влиятельного местного предпринимателя|url=https://www.kommersant.ru/doc/3915659|accessdate=2020-09-17|work=kommersant.ru|publisher=|date=18.03.2019, 09:58|language=ru}}</ref>. Әнисе Эльвира (Халикова) МЧС системасында инспектор булып эшләгән. Абыйсы – Илдар, ЭЭМ офицеры, соңыннан әтисе белән уртак бизнеста<ref>[https://ufa1.ru/text/politics/2022/02/17/70448618/ Кто такой Ратмир Мавлиев, новый мэр Уфы, кто его отец в Нефтекамске.] ufa1.ru, 17.02.2022</ref>. Әтисенең икенче гаиләсендә энесе һәм сеңлесе бар. 2011 елда [[Башкорт дәүләт университеты]]н «юриспруденция» белгечлеге буенча тәмамлый һәм {{Тәрҗемә ителмәгән 3| Мәскәү халыкара МИРБИС югары бизнес мәктәбе| Мәскәү халыкара югары бизнес мәктәбендә |ru| Московская международная высшая школа бизнеса МИРБИС}} яңадан әзерлек үтә <ref name="neftcity"/>. 2014 елда [[Русия Федерациясе хөкүмәте каршындагы финанс университеты|Россия Федерациясе Хөкүмәте каршындагы Финанс университетын]] тәмамлаган <ref name="real"/>. == Эшмәкәрлек == 2008 елдан төрле өлкәләрдә бизнес белән шөгыльләнгән <ref name="real"/>. Муниципаль хезмәткә кергәнче, Р. Р. Мәүлиев берничә компания белән, шул исәптән әтисе нигез салган «Абсолют» компаниясе төркеме белән (автомобильләр сату, пластик эшләнмәләр җитештерү, күчемсез милек төзү һәм аның белән идарә итү, саклау эшчәнлеге, җәмәгать туклануы белән шөгыльләнә), шулай ук «Терра-строй», «Терра-мобил», «Терра-инвест», «АвтоК», «Премьер-авто» һәм башка [[Җаваплылыгы чикләнгән җәмгыять|ҖЧҖләр]] белән идарә итә <ref name=":0" />. == Иҗтимагый эшчәнлек == 2013 елдан – «Сайла!» (Выбирай) яшьләр сәяси берләшмәсе әгъзасы. Җирле Спорт көрәше федерациясен җитәкли. [[Башкортстан Корылтае|Башкортстан Дәүләт Җыелышы — Корылтай]] каршындагы Яшьләр иҗтимагый палатасы әгъзасы булган <ref name="real"/>. == Муниципаль хезмәт == 2015 елның декабреннән 2016 елның апреленә кадәр – [[Татарстан]]ның [[Ютазы муниципаль районы]] башкарма комитеты җитәкчесенең инфраструктур үсеш буенча урынбасары, җитәкче {{comment|в. б.|вазифа башкаручы}} 2016 елның апреленнән 2019 елның мартына кадәр – Татарстанның [[Әлмәт муниципаль районы]] башлыгының инвестицияле үсеш буенча киңәшчесе <ref>''Галия Набиева''. [https://ufa.rbc.ru/ufa/18/03/2019/5c8f379e9a7947a88c337b45 Нефтекамск возглавил Ратмир Мавлиев.] ufa.rbc.ru</ref>. 2019 елның 15 мартыннан <ref name="neftcity"/> 2022 елның февраленә кадәр – [[Нефтекама]] шәһәр округы хакимият башлыгы {{comment|в. б.|вазифа башкаручы}} һәм хакимият башлыгы. Әлеге вазифага билгеләнгәндә, [[Башкортстан|республикада]] муниципалитетның иң яшь башлыгы (29 яшь) булып исәпләнә <ref name=":0" />. 2022 елның 14 февраленнән ― [[Уфа]] шәһәр округы хакимият башлыгы {{comment|в. б.|вазифа башкаручы}}<ref>[https://vk.com/ratmir.mavliev r atmir.mavliev.] [[ВКонтакте]]</ref>. 2022 елның 16 мартыннан 2026 елның 30 апреленә кадәр ― [[Уфа]] шәһәр округы хакимият башлыгы (мэр) <ref>''Азат Гиззатуллин.'' [https://www.bashinform.ru/news/politics/2022-03-16/ratmir-mavliev-ofitsialno-naznachen-na-dolzhnost-mera-ufy-2729977 Ратмир Мавлиев официально назначен на должность мэра Уфы.] ИА «Башинформ», 16.03.2022{{ref-ru}}</ref>. == Шәхси тормышы == Өйләнгән, хатыны Влада, иминият һәм кредит хезмәтләре өлкәсендә эшли<ref>[https://dzen.ru/a/afHhck64eBw9b3_e «Король рейтингов» и «сын магната»: чем запомнился Ратмир Мавлиев на посту мэра Уфы.] Пруфы, 30.04.2026</ref>. [[Никах]] туйлары 2018 елда [[Стәрлетамак районы]]ндагы татар авылы [[Кантюковка]]дагы Башкортстанның иң матур мәчетләреннән берсе [[Суфия (мәчет)|Суфия мәчетендә]] булган. Өч бала тәрбиялиләр: уллары Гыймран (''Имран'') һәм Маннур (''Манур'')<ref>[https://ufa1.ru/text/politics/2022/02/17/70448618/ Кто такой Ратмир Мавлиев, новый мэр Уфы, кто его отец в Нефтекамске.] ufa1.ru, 17.02.2022</ref>, кызлары Иманур (2025)<ref>''[[Ләйлә Аралбаева]]''. [https://bash.bashinform.ru/news/social/2025-05-13/f-mery-s-ns-tap-yr-atay-bul-an-4232219 Өфө мэры өсөнсө тапҡыр атай булған.] [[Башинформ]], 13.05.2025{{ref-ba}}</ref>. == Гаепләү белдерү == 2024 елның июлендә Украина прокуратурасы Башкортстан Башлыгы [[Радий Хәбиров]]ка һәм Уфа мэры Ратмир Мәүлиевка читтән торып гаепләү белдергән. Прокуратура аларны «Россия гаскәрләренең ихтыяҗларын матди тәэмин итүгә булыша», ди. Түрәләргә Украинаның «чикләрен үзгәртү максаты белән кылынучы гамәлләрне финанслау» дигән гаепләү белдерелгән<ref>''Кира Миронова.'' [https://www.bashinform.ru/news/politics/2024-07-01/eksperty-nazvali-bezosnovatelnym-obvinenie-habirova-ukrainoy-za-podderzhku-svo-3830957 Дело Украины против Радия Хабирова доказывает значимый вклад Башкирии в дело СВО.] [[Башинформ]], 1.07.2024</ref>. == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == * 2024 ― [[Салават Юлаев ордены]]<ref>[https://glavarb.ru/upload/medialibrary/Список%20награжденных%20(2024.08.29).pdf СПИСОК награждённых государственными наградами Республики Башкортостан]{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2024 ― II дәрәҗә [[Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены|Ватан алдындагы казанышлар өчен орденының]] медале<ref>''Сергей Николаев.'' [https://www.bashinform.ru/news/politics/2024-09-19/vladimir-putin-nagradil-mera-ufy-ratmira-mavlieva-3936863 Владимир Путин наградил мэра Уфы Ратмира Мавлиева.] [[Башинформ]], 19.09.2024</ref><ref>[http://publication.pravo.gov.ru/document/0001202409190007?index=6 Указ Президента Российской Федерации от 18.09.2024 № 800.] Официальное опубликование правовых актов</ref> == Кулга алыну == 2026 елның апрелендә, вазыйфаи вәкаләтләрен арттыруда, ришвәт алуда, шулай ук шәһәр шифаханәләренең берсендә участокны законсыз тартып алуда гаепләнеп, кулга алынган<ref>[https://tatar-inform.tatar/news/ufa-mery-ratmir-mauliev-kulga-alyndy-5922948 Уфа мэры Ратмир Мәүлиев кулга алынды.] [[Татар-информ]], 30.04.2026</ref><ref>[https://dzen.ru/a/afMQMRUdvlFXgQ1s СКР раскрыл новые эпизоды коррупции в деле мэра Уфы Мавлиева.] aif.ru, 30.04.2026</ref>, 30 апрельдән Уфа мэры вазыйфасын беренче вице-мэр Сергей Кожевников башкара<ref>''Ксения Калинина''. [https://bash.bashinform.ru/news/politics/2026-04-30/sergey-kozhevnikov-f-mery-vazifa-yn-bash-aryusy-itep-t-yenl-nde-4653625 Сергей Кожевников Өфө мэры вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнде.] [[Башинформ]], 30.04.2026{{ref-ba}}</ref>. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [http://neftcity.ru/index.php?dn=article&to=art&id=2 Сайт администрации ГО г. Нефтекамск] * [https://resbash.ru/articles/politika/Neftekamsk-idyot-na-operegenie-100624/ Нефтекамск идет на опережение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203071113/https://resbash.ru/articles/politika/Neftekamsk-idyot-na-operegenie-100624/ |date=2020-02-03 }} * [https://www.instagram.com/ratmir.mavliev/ ratmir.mavliev.] instagram.com * [https://www.tiktok.com ratmirmavliev.] tiktok.com {{Тышкы сылтамалар}} {{DEFAULTSORT:Мәүлиев, Ратмир}} [[Төркем:Шәхесләр:Нефтекама]] [[Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Башкортстан сәясәтчеләре]] [[Төркем:РФ хөкүмәте каршындагы Финанс университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Мэрлар]] [[Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары]] [[Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр]] 01r823olwnwvk39frtyjf6v53gukclq Нина Пигулевская 0 585567 5839194 5838226 2026-05-03T10:52:43Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839194 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} '''Нина Пигулевская  ''' (кыз фамилиясе '''Стебницкая'''; [[13 гыйнвар|1 (13) гыйнвар]] [[1894 ел]], [[Санкт-Петербург]] — [[17 февраль]] [[1970 ел]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — ССРБ [[тарих]]чысы, Якын һәм Урта Көнчыгыш илләре һәм иртә урта гасыр Византияле тарихы буенча белгеч, СССР Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты (1946). == Биографиясе == Пигулевская Нина Викторовна 1894 елның 1 (13) гыйнварында [[Санкт-Петербург]] шәһәрендә мирза гаиләсендә туган. Н. В. Стебницкаяның ата-бабалары мирза дәрәҗәсен 1482 елда Венгриядә алса да, Стебницкийларның дворяннар нәселенең (Пржестржал гербы) тамырлары Польшада, Волынь губернасы шәҗәрә китабының I өлешенә кертелгән. Нәсел тармакларының берсе 1723 елда Көньяк-Көнбатыш крайда төпләнә. Нина Викторовнаның олатасы Иероним Иванович Стебницкий, билгеле галим-геодезист<ref>{{Китап|автор=Г. Д. Курбатов, А. Г. Лундин, А. В. Пайкова, К. Б. Старкова}}</ref>. Пигулевская Н.В.1918 елда Бестужев курсларын, ә 1922 елда Петроград университетының Көнчыгыш факультеты аспирантурасын тәмамлый. 1921-1928 елларда [[Санкт-Петербург|Ленинградның]] ачык китапханәсендә эшли. 1928 елның декабрендә «Якшәмбе» эше буенча кулга алына, [[1929 ел]]ның [[22 июль|22 июлендә]] 5 елга концлагерьга хөкем ителә. СЛОН-да — Соловецк аерым тәгаенләнештәге лагерьда төрмәдә утыра. Авыруы буенча [[1931 ел]]да азат ителә һәм калган срокка [[Архангельск]]ига сөргенгә җибәрелә<ref>Пигулевская Нина Викторовна (варианты фамилии: Стебницкая-Пигулевская) Родилась в 1894 г., г. Санкт-Петербург; Высшее. Окончила Бестужевские курсы. Училась на Восточном ф-те Петроградского ун-та.; б/п; Историк, сириолог. Преподаватель ин-та Внешкольного образования, Курсов по подготовке в вуз. Библиотекарь отдела рукописей Публичной библиотеки. Арестована по делу «Воскресенья». Проживала: г. Ленинград. Арестована 11 декабря 1928 г. Приговорена: КОГПУ 22 июля 1929 г. Приговор: 5 лет концлагеря. В заключении на Соловках, актирована пост. ЦК ОГПУ от 26.06.1931 по болезни, направлена в ссылку в Архангельск на ост.срок. ''Источник: Архив НИЦ «Мемориал» (Санкт-Петербург)'' [http://lists.memo.ru/d26/f273.htm Жертвы политического террора в СССР. Пигин Александр Васильевич — Пидибаева Мария Захаровна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131193030/http://lists.memo.ru/d26/f273.htm |date=2011-01-31 }} // Сайт общества «Мемориал»</ref> 1938 елдан СССР Фәннәр академиясенең шәркият институтында эшли; бер үк вакытта 1939-1941, 1944-1951 елларда Ленинград дәүләт университетында укыта. Төп хезмәтләре Сүрия тарихи һәм әдәби комарткыларын карау, феодализм генезисы мәсьәләләре, [[Сүрия]]нең, [[Согуд Гарәбстаны|Гарәбстанның]], [[Иран]]ның, [[Византия империясе|Византиянең]] урта гасырларда социаль-икътисади һәм мәдәни үсеше буенча. Азия француз җәмгыяте әгъзасы (1960 елдан), Россия Фәләстин җәмгыяте вице-президенты, «Палестинский сборник»ның мөхәррире (1952 елдан). Ире: Пигулевский Георгий Васильевич (1888-1964) — атаклы химик-органик, үсемлекләр биохимигы, химия фәннәре докторы, профессор, терпеноидлар химиясе өлкәсендә зур белгеч. == Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре == * [[Кызыл Байрак Хезмәт ордены|Хезмәт Кызыл Байрак ордены]], * ике [[Хөрмәт Билгесе ордены|«Хөрмәт Билгесе» ордены]], * медальләр. == Төп хезмәтләре == ** {{Китап|автор=Пигулевская Н. В.|заглавие=Месопотамия на рубеже V-VI вв. н. э. Сирийская хроника Иешу Стилита как исторический источник|ответственный=Отв. редактор акад. Крачковский И. Ю.|издание=Труды института востоковедения|место=М.‒ Л.|издательство=Издательство Академии наук СССР|год=1940|том=XXXI|страниц=176}} ** {{Китап|автор=Пигулевская Н. В.|заглавие=Сирийские источники по истории народов СССР|ответственный=Отв. редактор Струве В. В.|место=М.‒ Л.|издательство=Издательство Академии наук СССР|год=1941|страниц=170}} ** Византия и Иран на рубеже VI и VII вв., М.‒ Л., 1946 ** Византия на путях в Индию, М.‒ Л., 1951; ** Города Ирана в раннее средневековье, М.‒ Л., 1956; ** Арабы у границ Византии и Ирана в IV‒VI вв., М.‒ Л., 1964; ** Византия и Восток, в сборнике: Палестинский сборник в. 23, Л., 1971. ** Культура сирийцев в средние века. — М., 1979. * == Искәрмәләр == {{Reflist|2}} == Сылтамалар == * [http://annales.info/sbo/bibliogr/pigulevsk.htm Библиография]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://krotov.info/spravki/persons/20person/1970pigu.html Нина Пиульская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220503183310/http://krotov.info/spravki/persons/20person/1970pigu.html |date=2022-05-03 }} на сайте библиотеки Яков Кротова * Профиль Нины Викторовны Пигулевской РФА рәсми сайтында * [http://memory.pvost.org/pages/pigulevskaja.html ПИГУЛЬСКАЯ (урожд. Станицкая) Нина Викторовна (1894-1970)] // Люди и судьбы. Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террор в советский период (1917-1991) / Изд. подготовили Я. В. Васильков, М. Ю. Сорокина. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2003. — С. 426-427. [[Төркем:13 гыйнвар көнне туганнар]] [[Төркем:1894 елда туганнар]] [[Төркем:Питырбурда туганнар]] [[Төркем:17 февраль көнне вафатлар]] [[Төркем:1970 елда вафатлар]] [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] [[Төркем:Санкт-Петербургта вафатлар]] [[Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары]] [[Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары]] [[Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр]] [[Төркем:ССРБ тарихчылары]] [[Төркем:Тарих фәннәре докторлары]] 23ostprhvtr7qvqfin6jiww7crqo2im Мөхәммәтҗан Бисеров 0 587916 5839177 3623966 2026-05-03T08:31:56Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839177 wikitext text/x-wiki {{ТөркиМарафон|ел=2022}} {{Шәхес | исем = Мөхәммәтҗан Бисеров | рәсем = | рәсем_зурлыгы = 250px | alt = | рәсем язуы = | тулы исем = Мөхәммәтҗан Ариф улы Бисеров | һөнәр = инкыйлабчы, халык комиссары | туу датасы =24.05.1898 | туу җире = [[РИ]], {{туу җире|Тамбов губернасы|Ирмеш районында}}, [[Ялатма өязе]], [[Әҗе]] | гражданлык = {{Русия империясе}}→ <br/>{{байраклаштыру|РСФСР}}→<br/> {{байрак|СССР}} [[СССР]] | милләт = татар | үлем датасы =7.10.1938 | үлем җире = [[СССР]], [[Үзбәкстан ССР]], {{үлем җире|Ташкент|Ташкәнттә}} | әти = | әни = | ир = | хатын = | балалар = | бүләк һәм премияләр = | сайт = | башка мәгълүмат = }} {{фш|Бисеров}} '''Мөхәммәтҗан Бисеров''', Мөхәммәтҗан Ариф (''Гариф'') улы Бисеров (''[[1898 ел]]ның [[24 май|24 мае]], [[РИ]], [[Тамбов губернасы]], Ялатма өязе, [[Әҗе]] ― [[1938 ел]]ның [[7 октябрь|7 октябре]], [[СССР]], [[Үзбәкстан ССР]], [[Ташкент]]'') ― инкыйлабчы, [[Төркестан АССР]] һәм [[Үзбәкстан ССР]]ның фирка, дәүләт һәм хуҗалык эшлеклесе, халык комиссары, [[Сталин репрессияләре|Сталинның сәяси золымы]] корбаны. == Тәрҗемәи хәле == 1898 елның 24 маенда [[Тамбов губернасы]] Ялатма өязе (''хәзер'' [[Рязань өлкәсе]] [[Ирмеш районы]]) [[Әҗе]] авылында керәстиян гаиләсендә (''вариант'': шахтер гаиләсендә)<ref name=":0">[https://base.memo.ru/person/show/3103507 Списки жертв — Бисеров Мухамеджан Арифович]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> туган. [[Гыйффәт туташ]], [[Фикрәт Табиев]] һәм башкаларның авылдашы. Авыл татар мәктәбенең ([[мәдрәсә]]) 5 сыйныфын тәмамлаган. Төркестан дәүләт университетында (''хәзерге'' Үзбәкстан милли университеты) (1921-1922 елларда ― эшче факультетында) укуы билгеле. [[Бөек Октябрь инкыйлабы|1917 ел инкыйлабын]] [[Төркестан]]ның [[Коканд]] шәһәрендә каршылаган. Коканд татар мәктәбе бинасында даими узучы җыелышларда, күпсанлы митингларда эшчеләрне, диһканнарны һәм солдатларны тигезлек һәм бәхет өчен көрәшкә чакырып чыгышлар ясый<ref>''[[Тәүфикъ Әйди|Тауфик Эйди]]''. Грани прекрасного. // Баки Урманче и татарская культура (''составитель'' [[Флора Әхмәтова-Урманче|Ф. В. Ахметова-Урманче]]). К.: «Фән», 2005. Стр.293.</ref>. * 1923 елның июнь-декабрь айларында ― [[Төркестан АССР]] эшче-крестьян инспекциясе халык комиссары урынбасары. * [[Төркестан АССР|Төркестан]] авыл хуҗалыгы халык комиссары<ref>[https://ru.calameo.com/read/002227270d078887fae29 Татары в Узбекистане (''подготовила'' Римма Тахавеева).] , [[Татар дөньясы (газета)|«Татар дөньясы»]], 2015, № 4, стр.12-13</ref><ref>[https://vk.com/wall-58503620_13438 Татарские национально - культурные объединения.]. Duslar ВКонтакте</ref>. 1929 елның ноябреннән кулга алынганчы, 1937 елның августына кадәр, [[Ташкент]]та җитәкче вазыйфаларда эшләгән<ref>[https://centrasia.org/person.php?st=1482994754 Бисеров Мухамеджан.] ЦентрАзия</ref><ref name=":0" />. {{Тәрҗемә ителмәгән 3| ВКП(б) ҮК Урта Азия бюросы| ВКП(б) ҮК Урта Азия бюросы |ru |Среднеазиатское бюро ЦК ВКП(б)}} әгъзасы була<ref name=":0" /> . == Репрессия == [[1938 ел]]ның [[7 октябрь|7 октябре]] СССР Югары Судының Хәрби коллегиясе тарафыннан иң югары хөкем җәзасына ([[үлем җәзасы]]) хөкем ителгән. 1938 елның 7 октябрендә атып үтерелгән<ref name=":0" />. Акланган (УзР ПДА, фонд 58, опись 65, дело 139, л.70-81)<ref name=":0" />. == Искәрмәләр == <small>{{искәрмәләр}}</small> == Әдәбият == * ''Шамсутдинов Р''. Репрессивная политика Советской власти в Узбекистане и её последствия. Ташкент, 2012 * ''[[Тәүфикъ Әйди|Тауфик Эйди]]''. Грани прекрасного. // Баки Урманче и татарская культура (''составитель'' [[Флора Әхмәтова-Урманче|Ф. В. Ахметова-Урманче]]). К.: «Фән», 2005. Стр.293. ISBN 5-9690-0031-0 == Сылтамалар == * [https://base.memo.ru/person/show/3103507 Списки жертв — Бисеров Мухамеджан Арифович]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://prtuz.tatarstan.ru/culture.htm Татарские национально - культурные объединения в Узбекистане.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220128154608/https://prtuz.tatarstan.ru/culture.htm |date=2022-01-28 }} Представительство Республики Татарстан в Республике Узбекистан{{ref-ru}} [[Төркем:Ташкәнт Урта Азия университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Сәяси репрессия корбаннары]] [[Төркем:Репрессияләнгән татарлар]] [[Төркем:КПСС әгъзалары]] [[Төркем:Шәхесләр:Үзбәкстан]] htdgj6h6gukdnyliuwvzzp7tot5bdca Калып:Башкортстан муниципалитетлары җитәкчеләре 10 588448 5839115 3529102 2026-05-02T17:55:39Z Әмир 15082 яңарту 5839115 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Башкортстан муниципалитетлары җитәкчеләре | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | title = [[Файл:Coat_of_Arms_of_Bashkortostan.svg|20px]] [[Башкортстанның административ-территориаль бүленеше|Башкортстан муниципалитетларының]] <u>гамәлдәге башлыклары</u>&nbsp;<small>{{smaller|([[:Төркем:Башкортстан муниципалитетларының гамәлдәге җитәкчеләре|төркем]])}}</small> | titlestyle = background:#A3EEA3; border-bottom: 1px solid #fdfdfd; | image = [[File:Bashkir-geo-stub.svg|60px]][[Файл:Admin-map-Bashkiria-region.gif|60px]] | bodyclass = hlist | group1 = [[Шәһәр округы|Шәһәр округлары]]<br/>[[мэр]]лары (9) | group1style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 1px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em; | list1 = * [[Файл:UfaFlag.svg|20px]] [[?|Уфа]] * [[Файл:Flag of Agidel.svg|20px]] [[Фәнис Гыйльванов|Агыйдел]] * [[Файл:Flag_of_Kumertau_(Bashkortostan).png|20px]] [[Борис Беляев|Күмертау]] * [[Файл:Flag_of_Mezhgorie_(Bashkortostan).png|20px]] [[Илья Терехов|Межгорье]] * [[Файл:Flag_of_Neftekamsk_(Bashkortostan).png|20px]] [[Элдар Вәлидов|Нефтекама]] * [[Файл:Flag of Oktyabrsky (Bashkortostan).svg|20px]] [[Алексей Шмелёв|Октябрьски]] * [[Файл:Flag of Salavat (Bashkortostan).png|20px]] [[Игорь Миронов|Салават]] * [[Файл:Flag of Sibay (Bashkortostan).png|20px]] [[Азамат Юлдашбаев|Сибай]] * [[Файл:Flag_of_Sterlitamak_(Bashkortostan).png|20px]] [[Рөстәм Газизов|Стәрлетамак]] | group2 = [[Муниципаль район|Муниципаль<br/>районнары]] (54)<br/>башлыклары | group2style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em; | list2 = * [[Файл:Flag_of_Aurgazinsky_rayon.svg|20px]] [[Зөфәр Идрисов|Авыргазы]] * [[Файл:Flag_of_Arkhangelsky_rayon.svg|20px]] [[Айрат Сәитгалин|Архангель]] * [[Файл:Flag_of_Askinsky_rayon.svg|20px]] [[Динис Йосыпов|Аскын]] * [[Файл:Flag_of_Abzelilovsky_rayon.svg|20px]] [[Илдар Нәфыйковы|Әбҗәлил]] * [[Файл:Flag_of_Alsheevsky_rayon.svg|20px]] [[Дамир Мостафин|Әлшәй]] * [[Файл:Flag_of_Baymaksky_rayon.svg|20px]] [[Фәнис Әминев|Баймак]] * [[Файл:Flag_of_Bakalinsky_rayon.svg|20px]] [[Александр Андреев|Бакалы]] * [[Файл:Flag_of_Belokataysky_rayon.svg|20px]] [[Мәсхүт Мингалин|Балакатай]] * [[Файл:Flag_of_Baltachevsky_rayon.svg|20px]] [[Илгиз Субушев|Балтач]] * [[Файл:Flag_of_Belebeevsky_rayon.svg|20px]] [[Азат Сәхәбиев|Бәләбәй]] * [[Файл:Flag_of_Beloretsky_rayon.svg|20px]] [[Андрей Иванюта|Белорет]] * [[Файл:Flag_of_Bizhbulyaksky_rayon.svg|20px]] [[Артур Зарипов|Бишбүләк]] * [[Файл:Flag_of_Blagoveshchensky_rayon.svg|20px]] [[Олег Голов|Благовещен]] * [[Файл:Flag_of_Buraevsky_rayon.svg|20px]] [[Рушан Гәрәев|Борай]] * [[Файл:Flag_of_Blagovarsky_rayon.svg|20px]] [[Марат Йосыпов|Болгавар]] * [[Файл:Flag_of_Birsky_rayon.svg|20px]] [[Антон Талалов|Бөре]] * [[Файл:Flag_of_Burzyansky_rayon.svg|20px]] [[Газиз Манапов|Бөрҗән]] * [[Файл:Flag_of_Buzdyaksky_rayon.svg|20px]] [[Илнур Игдиев|Бүздәк]] * [[Файл:Flag_of_Gafuriysky_rayon.svg|20px]] [[Фәнзил Чыңгызов|Гафури]] * [[Файл:Flag_of_Davlekanovsky_rayon.svg|20px]] [[Илгиз Мөхәмәтҗанов|Дәүләкән]] * [[Файл:Flag_of_Duvansky_rayon.svg|20px]] [[Фаил Мөхәмәдиев|Дуван]] * [[Файл:Flag_of_Dyurtyulinsky_rayon.svg|20px]] [[Риф Йосыпов|Дүртөйле]] * [[Файл:Flag_of_Zilairsky_rayon.svg|20px]] [[Борис Мелкоедов|Җылаер]] * [[Файл:Flag_of_Zianchurinsky_rayon.svg|20px]] [[Дамир Юланов|Зиянчура]] * [[Файл:Flag_of_Iglinsky_rayon.svg|20px]] [[Гүзәл Насыйрова|Иглин]] * [[Файл:Flag of Ilishevsky rayon.svg|20px]] [[Илдар Мостафин|Илеш]] * [[Файл:Flag_of_Ishimbaysky_rayon.svg|20px]] [[Олег Агафонов|Ишембай]] * [[Файл:Flag_of_Kaltasinsky_rayon.svg|20px]] [[Юрий садыров|Калтасы]] * [[Файл:Flag_of_Karaidelsky_District.svg|20px]] [[Айдар Шәйдуллин (1978)|Караидел]] * [[Файл:Flag_of_Kuyurgazinsky_rayon.svg|20px]] [[Юлай Ильясов|Куергазы]] * [[Файл:Flag_of_Kugarchinsky_rayon.svg|20px]] [[Азамат Сәйфуллин|Күгәрчен]] * [[Файл:Flag_of_Kushnarenkovsky_rayon.svg|20px]] [[Руслан Гыйззәтуллин|Кушнаренко]] * [[Файл:Flag_of_Krasnokamsky_rayon_(Bashkortostan).svg|20px]] [[Рөстәм Мусин|Кызыл Кама]] * [[Файл:Flag_of_Kiginsky_rayon.svg|20px]] [[Зөһрә Гордиенко|Кыйгы]] * [[Файл:Flag_of_Karmaskalinsky_rayon.svg|20px]] [[Әлфир Сабиров|Кырмыскалы]] * [[Файл:Flag_of_Meleuzovsky_rayon.svg|20px]] [[Рөстәм Шәмсетдинов|Мәләвез]] * [[Файл:Flag_of_Mechetlinsky_rayon.svg|20px]] [[Әнис Әсәдуллин|Мәчетле]] * [[Файл:Flag_of_Mishkinsky_rayon_(Bashkortostan).svg|20px]] [[Павел Трапезников|Мишкә]] * [[Файл:Flag_of_Miyakinskiy_rayon_(Bashkortostan).gif|20px]] [[Ришат Актуганов|Миякә]] * [[Файл:Flag_of_Nurimanovsky_rayon.svg|20px]] [[Вилдан Ситдыйков|Нуриман]] * [[Файл:Flag_of_Salavatsky_rayon.svg|20px]] [[Марс Кашапов|Салават]] * [[Файл:Flag_of_Sterlibashevsky_rayon.svg|20px]] [[Рөстәм Рахмангулов|Стәрлебаш]] * [[Файл:Flag_of_Sterlitamaksky_rayon.svg|20px]] [[Әнвәр Габдрафыйков|Стәрлетамак]] * [[Файл:Flag_of_Tatyshlinsky_rayon.svg|20px]] [[Фәннур Шәйхелисламов|Тәтешле]] * [[Файл:Flag_of_Tuymazinsky_rayon.svg|20px]] [[Айдар Суфиянов|Туймазы]] * [[Файл:Flag_of_Ufimsky_rayon.svg|20px]] [[Вилорий Угаров|Уфа]] * [[Файл:Flag_of_Uchalinsky_rayon.svg|20px]] [[Руслан Гыйләҗетдинов|Учалы]] * [[Файл:Flag_of_Fyodorovsky_rayon_(Bashkortostan).svg|20px]] [[Венер Насретдинов|Фёдоровка]] * [[Файл:Flag_of_Khaybullinsky_rayon.svg|20px]] [[Рөстәм Шәрипов (1982)|Хәйбулла]] * [[Файл:Flag_of_Chekmagushevsky_rayon.svg|20px]] [[Рекан Җамалиев|Чакмагыш]] * [[Файл:Flag_of_Chishminsky_rayon.svg|20px]] [[Ришат Мансуров|Чишмә]] * [[Файл:Flag_of_Sharansky_rayon.svg|20px]] [[Фидан Ишемгулов|Шаран]] * [[Файл:Flag_of_Yanaulsky_rayon.svg|20px]] [[Илшат Вәзигатов|Яңавыл]] * [[Файл:Flag_of_Ermekeevsky_rayon.svg|20px]] [[Илшат Райманов|Ярмәкәй]] | belowstyle = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em; | below = * [[Башкортстан Башлыгы]] <small>([[Калып:Россия Федерациясе субъектлары җитәкчеләре|РФ субъектлары җитәкчеләре]])</small> * [[Россия Федерациясе Президенты|РФ Президенты]] <small>([[Россия Федерациясе хөкүмәте рәисләре|РФ Хөкүмәте рәисләре]])</small><br/> [[Берләшкән шәһәрләр һәм җирле хакимиятләр оешмасы|Берләшкән шәһәрләр һәм җирле хәкимиятләр]] президентлары {{*}} [[Берләшкән Милләтләр Оешмасы Генераль сәркатибе|БМО Генераль сәркатибе]] <small>([[:d:Q75164863|Җирле хәкимиятләр мәсьәләләре буенча консультатив комитеты]] рәисләре)</small> }}<includeonly>[[Төркем:Башкортстан муниципалитетларының гамәлдәге җитәкчеләре]]</includeonly><noinclude> [[Төркем:Калыплар:Башкортстан]][[Төркем:Википедия:Акыллы Башкортстан]] </noinclude> 7v8ip631h9piw85zwsq2ywxx4p2yu6p Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе 0 590903 5839079 4737672 2026-05-02T15:18:24Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839079 wikitext text/x-wiki {{ФГОС.wiki|ел=2022}} {{АТБВМ}} '''Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе''' ({{lang-kk|Шығыс Қазақстан облысы, Şyğys Qazaqstan oblysy}}) ― [[Казакъстан]]ның көнчыгышында, [[Россия Федерациясе]] һәм [[Кытай Халык Республикасы]] белән чиктә урнашкан административ берәмлек (өлкә). Административ үзәге һәм иң эре шәһәре – [[Үскәмән]] (Усть-Каменогорск) шәһәре. Казакъстанның бер өлкәсе, Кытайның бер регионы һәм Россия Федерациясенең ике регионы белән чиктәш: көнбатышта — [[Абай өлкәсе]] белән; көнчыгышта — Кытай Халык Республикасының [[Синьцзян-Уйгур автономияле районы]] белән; төньякта — Россия Федерациясенең [[Алтай крае]] һәм [[Алтай Республикасы]] белән. Иң биек ноктасы – Мозтау (Белуха) тавы. == Тарих == XIX гасырда Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе территориясендә [[Урта Йөз|Урта Җүз]] кабиләләре яшәгән: найманнар (Бура, Каратай, Кокжарлы, Каракерей, Садыр, Тортуыл, Матай, Теристанбалы, Ергенекты, Сарыжомарт, Акнайман ырулары), керейләр (ашамайлы, абак), уаклар. 1920 елның 26 августында РСФСР Үзәк Башкарма комитеты һәм РСФСР Халык Комиссарлары Советы тарафыннан {{comment|Кыргыз|Казакъ}} Автономияле Совет Социалистик Республикасын төзү төрында Декрет кабул ителә, аның составына Павлодар, Симәй, Үскәмән, Зәйсән һәм Каркаралы өязләре булган [[Симәй өлкәсе]] дә керә. Симәй өлкәсе (1920 елның 11 декабреннән — губерния) 1921 елның апреленә кадәр Сибревком карамагында була. 1921 елның 13 июнендәге Бөтенроссия Үзәк Башкарма комитеты карары нигезендә Алтай губернасыннан Симәй губернасына Бухтарма өязе һәм Змеиногорск өязенең бер өлеше тапшырыла<ref name="Arkhiv">{{Cite web|url=http://e-arhiv.vko.gov.kz/ru/Page/Index/1620|title=Из истории образования Восточно-Казахстанской области|lang=ru|website=Государственный архив Восточно-Казахстанской области|accessdate=2016-03-17|archive-date=2015-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150720181923/http://e-arhiv.vko.gov.kz/ru/Page/Index/1620|deadlink=no}}</ref>. 1928 елның 17 гыйнварында Симәй губернасының Симәй, Үскәмән, Бухтарма, Зәйсән өязләреннән һәм Җидесу губернасының Лепси өязенең бер өлешеннән 23 районнан торган Симәй округы оештырыла. 1930 елның 17 декабрендә әлеге округ, Казакъ АССРның башка округлары кебек үк, бетерелә, аның районнары берләштерелеп, республика хакимиятенә турыдан-туры буйсынуга тапшырыла<ref>Справочник по административно-территориальному делению Казахстана (август 1920 — декабрь 1936) (ответственный Базанова Ф. Н.). Алма-Ата: Архивное управление МВД Казахской ССР, 1959, стр.288}}</ref>. Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе 1932 елның 20 февралендә [[административ үзәк]] [[Симәй]] шәһәре, 21 район составында оеша. 1939 елның 14 октябрендә [[СССР Югары Советы]] Президиумы Указы белән Көнчыгыш Казакъстан өлкәсеннән аерым [[Симәй өлкәсе]] бүлеп алына. Территориясе киметелгән Көнчыгыш Казакъстан өлкәсенең [[административ үзәк|административ үзәге]] [[Усть-Каменогорск]] шәһәренә күчерелә. 1997 елда Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе составына бетерелгән Симәй өлкәсе яңадан кертелә. Эреләндерелгән өлкәнең административ үзәге [[Үскәмән]] шәһәрендә кала. 1939-1997 еллардагы Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе, нигездә, хәзерге Көнчыгыш Казакъстан өлкәсенең унбиш районының җидесен (көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгышта): Глубокое районы (үзәге [[Глубокое (Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе)|Глубокое]] авылы), Зәйсән районы (үзәге [[Зәйсән (шәһәр)|Зәйсән]] шәһәре), Күршем районы (үзәге [[Күршем]] авылы), Зыряновск районы (үзәге [[Зыряновск]] (2019 елдан [[Алтай (шәһәр, Казакъстан)|Алтай]]) шәһәре), Катонкарагай районы (үзәге [[Үлкен Нарын]] авылы), Олан районы (үзәге [[Касым Кайсенов кенте|Касым Кайсенов]] исемендәге бистә), Шемонаиха районы (үзәге [[Шемонаиха]] шәһәре) һәм хәзерге Көнчыгыш Казакъстан өлкәсенең өлкә буйсынуындагы 4 шәһәренең икесен ([[Риддер]], [[Үскәмән]]) үз эченә алган булган. 1939-1997 еллардагы Көнчыгыш Казакъстан өлкәсендә 712 693 кеше яшәгән (хәзерге Көнчыгыш Казакъстан өлкәсенең 50,23 % ы), шул исәптән 45% — [[руслар]], 54% — [[казакълар]], 1,35% — [[алманнар]], 0,96% — [[татарлар]], 0,91% — [[украиннар]], 1,46% - башкалар (2010)<ref name="Stat2010">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/search/item/ESTAT256357 |title=Численность населения Республики Казахстан по областям, городам и районам по отдельным этносам |lang=ru |website=[[Комитет по статистике МНЭ РК]] |accessdate=2020-05-22 }}{{Deadlink|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="пер.2010">{{cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2010.htm |title=Ethnic composition of Kazakhstan 2010 (based on 1999 census) |author=Tim Bespyatov |lang=en |website=pop-stat.mashke.org |accessdate=2020-05-22 |archive-date=2013-05-25 |archive-url=https://www.webcitation.org/6GsesmY5F?url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2010.htm |deadlink=no |archivedate=2013-02-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130212024927/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2010.htm }}</ref>. 2022 елның мартында Казакъстан Президенты [[Касыйм-Җумарт Тукаев]] Көнчыгыш Казакъстан өлкәсеннән аерып алыначак [[Абай өлкәсе]]н төзергә тәкъдим иткән <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.zakon.kz/6009478-v-kazakhstane-poiaviatsia-abaiskaia-ulytauskaia-i-zhetysuskaia-oblasti.html|title=В Казахстане появятся Абайская, Улытауская и Жетысуская области|author=Мадина Мамырханова|website=zakon.kz|date=2022-03-16|access-date=2022-03-16|archive-date=2022-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316105326/https://www.zakon.kz/6009478-v-kazakhstane-poiaviatsia-abaiskaia-ulytauskaia-i-zhetysuskaia-oblasti.html|deadlink=no}}</ref>. Аның составына Симәй өлкәсендә булган районнар һәм шәһәрләр керәчәк<ref>{{Cite web |url=https://ru.sputnik.kz/20220407/kak-razdelyat-vostochno-kazakhstanskuyu--oblast-24052839.html |title=Как разделят Восточно-Казахстанскую область |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503010013/https://ru.sputnik.kz/20220407/kak-razdelyat-vostochno-kazakhstanskuyu--oblast-24052839.html |deadlink=no }}</ref>. == География == [[Файл:Bukhtarma.jpg|267x267px|thumb|left|Көнчыгыш Казакъстан өлкәсендә Бухтарма елгасы]] === Климат === Көнчыгыш Казакъстан өлкәсенең [[Ауразия]]нең үзәк өлешендә урнашуы, шулай ук аның территориясендәге [[Алтай таулары]] өлкәнең төп климат үзенчәлекләрен билгели. Тулаем алганда, бу – сезонлы һәм көндәлек температураларның кинәт үзгәрүе белән характерланучы кискен континенталь климат. [[Җәй]] – эссе һәм уртача коры, ә [[кыш]] салкын һәм карлы, тау итәгендә кыш уртача салкын. Үскәмән метеостанциясе мәгълүматлары буенча, кышкы айларның уртача температурасы – 12 °C тан -15 °C ка кадәр, Алтай таулары итәгендә -9 °C тан -11 °C ка кадәр. Ләкин, арктик һава массалары үтеп кергәндә, температура -42 °C ка кадәр төшәргә мөмкин. Кыш көне ярымчүлләрдә һәм далаларда бураннар, тауарасы [[казанлык]]ларында еш кына инверсион томаннар даими булып тора. [[Июль]]нең уртача максималь температурасы – +25 °C - +30 °C. Максималь җәйге температура +45 °C ка җитә ала. Еллык уртача явым-төшем дәрәҗәсе – 300-600 мм, тауларда – 900 мм тирәсе, урыны белән 1500 мм<ref>{{cite web |website=World Weather Online |url=http://www.worldweatheronline.com/Oskemen-weather-averages/East-Kazakhstan/KZ.aspx |title=Oskemen, Kazakhstan Weather Averages &#124; Monthly Average High and Low Temperature &#124; Average Precipitation and Rainfall days |lang=en |description=''<small>Климат Восточного Казахстана</small>'' |accessdate=2020-05-22 |deadlink=yes |archivedate=2017-12-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171222105523/http://www.worldweatheronline.com/Oskemen-weather-averages/East-Kazakhstan/KZ.aspx}}</ref>. === Рельеф === Көнчыгыш Казакъстанның зур булмаган территориясен түбәләрендә мәңгелек бозлык яткан [[Алтай таулары|Алтай]] һәм Саур-Тарбагатай таулары, Калба [[тау сырты]], биек булмаган таулы тигезлекләр, киң казанлыклар, елгалар буенда киң [[үзәнлек]]ләр били. === Гидрография === Казакъстанның барлык су запасларының 40% тан артыгы Көнчыгыш Казакъстан өлкәсендә тупланган. Иң зурлары арасында – [[Иртеш]], Бухтарма, Күршем, Калжыр, Нарын, Үбе, Үлбе. Өлкәнең төп су артериясе булып 2 ГЭС – Бухтарма һәм Үскәмән ГЭСлары урнашкан Иртеш тора. Көнчыгыш Казакъстан өлкәсендә 1 гектардан артык мәйданлы меңгә якын күл бар. Алар өлкә территориясе буенча тигез урнашмаган – иң күп күлләр өлкәнең төньяк һәм төньяк-көнчыгыш өлешендә тупланган. Өлкәдә иң зур күлләр – Зәйсән, Маркакүл, Бухтарма, Үлмәс, Каракүл, Туранга күл, Дубыгалы, Кемеркүл. == Административ бүленеш == [[Файл:East Kazakhstan, administrative divisions - kz (Cyrl-Arab) - colored.png|thumb|400x400px|Өлкәнең 2022 елдан административ бүленеше]] Өлкә составына (2022 елның июненнән) керә: * 9 район: # Алтай районы ― [[Алтай (шәһәр, Казакъстан)|Алтай]] шәһәре # Глубокое районы ― [[Глубокое (Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе)|Глубокое]] бистәсе # Зәйсән районы ― [[Зәйсән (шәһәр)|Зәйсән]] шәһәре # Катонкарагай районы ― [[Үлкен Нарын]] авылы # Күршем районы ― [[Күршем]] авылы # Самар районы ― [[Самарское (Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе)|Самарское]] авылы # Тарбагатай районы ― [[Акъяр (Тарбагатай районы)|Акъяр]] авылы # Олан районы ― [[Касым Кайсенов кенте|Касым Кайсенов]] исемендәге бистә # Шемонаиха районы ― [[Шемонаиха]] шәһәре * 2 өлкә буйсынуындагы шәһәр # [[Риддер]] # [[Үскәмән]] == Халкы == 2021 елда өлкәдә 1 363 656 кеше яшәгән. 2019 елның башында шәһәр халкы 55,29 % тәшкил иткән<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29|archive-date=2022-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220321205109/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php |title=Численность населения на начало года, регионы Республики Казахстан, 2009-2015 |lang=ru |website=«[[Демоскоп]]» |date=2015-09-14 |accessdate=2020-05-22 |archive-date=2014-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130090604/http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php |deadlink=no }}</ref>. === Милли состав === ; [[Файл:East Kazakhstan Province E19.png|мини|312x312пкс|2019 елгы халык исәбен алу буенча өлкәнең милли составы (руслар һәм казакълар)]] Өлкә буенча {|class="standard sortable" |+Өлкә халкының этник составы (хәзерге чикләрдә<ref name="совр"/>)<br>1989—2009 еллардагы халык санын алу нәтиҗәләре һәм 2019 елга бәяләмә буенча: ! ||1989,<br> кеше.<ref name="совр"> Көнчыгыш Казакъстан өлкәсенең хәзерге чикләрендә, элекке Симәй өлкәсен кертеп</ref><ref >{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm |title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам Казахской ССР |access-date=2018-04-25 |archive-date=2015-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627155207/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm |deadlink=no }}</ref> || %<ref name="совр"/> ||1999 ,<br> кеше.<ref >{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm |title=Перепись населения 1999 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана |access-date=2018-04-25 |archive-date=2015-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627102705/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm |deadlink=no }}</ref> || % ||2009 , <br> кеше.<ref name="перепись2009">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm |title=Перепись населения 2009 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана |access-date=2018-04-25 |archive-date=2015-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627144728/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm |deadlink=no }}</ref> || % ||2019, <br> кеше.|| % |- || барлыгы ||align="right" | 1767225 || align="right"|<small> 100,00% </small>|| align="right"| 1531024 || align="right"|<small> 100,00% </small>|| align="right"| 1396593 || align="right"|<small> 100,00% </small>|| align="right"| 1378527 || align="right" |<small> 100,00% |- || [[Казакълар]] ||align="right" | 687879 || align="right"|<small> 38,92% </small>|| align="right"| 743098 || align="right"|<small> 48,54% </small>|| align="right"| 781732 || align="right"|<small> 55,97% </small>|| align="right"| 834784 || align="right" |<small> 60,56% |- || [[Руслар]] ||align="right" | 914424 || align="right"|<small> 51,74% </small>|| align="right"| 694705 || align="right"|<small> 45,38% </small>|| align="right"| 561183 || align="right"|<small> 40,18% </small>|| align="right"| 496557 || align="right" |<small> 36,02% |- || [[Татарлар]] ||align="right" | 27982 || align="right"|<small> 1,58% </small>|| align="right"| 24506 || align="right"|<small> 1,60% </small>|| align="right"| 17789 || align="right"|<small> 1,27% </small>|| align="right"| 16256 || align="right" |<small> 1,18% |- || [[Алманнар]] ||align="right" | 66924 || align="right"|<small> 3,79% </small>|| align="right"| 32141 || align="right"|<small> 2,10% </small>|| align="right"| 14030 || align="right"|<small> 1,00% </small>|| align="right"| 12887 || align="right" |<small> 0,93% |- || [[Украиннар]] ||align="right" | 35702 || align="right"|<small> 2,02% </small>|| align="right"| 15969 || align="right"|<small> 1,04% </small>|| align="right"| 7078 || align="right"|<small> 0,51% </small>|| align="right"| 3816 || align="right" |<small> 0,28% |- || [[Азәрбайҗаннар]] ||align="right" | 1744 || align="right"|<small> 0,10% </small>|| align="right"| 1426 || align="right"|<small> 0,09% </small>|| align="right"| 1373 || align="right"|<small> 0,10% </small>|| align="right"| 1702 || align="right" |<small> 0,12% |- || [[Чеченнар]] ||align="right" | 2790 || align="right"|<small> 0,16% </small>|| align="right"| 1690 || align="right"|<small> 0,11% </small>|| align="right"| 1651 || align="right"|<small> 0,12% </small>|| align="right"| 1659 || align="right" |<small> 0,12% |- || [[Үзбәкләр]] ||align="right" | 2346 || align="right"|<small> 0,13% </small>|| align="right"| 1203 || align="right"|<small> 0,08% </small>|| align="right"| 1215 || align="right"|<small> 0,09% </small>|| align="right"| 1503 || align="right" |<small> 0,11% |- || [[Кореялеләр]] ||align="right" | 1553 || align="right"|<small> 0,09% </small>|| align="right"| 1574 || align="right"|<small> 0,10% </small>|| align="right"| 1491 || align="right"|<small> 0,11% </small>|| align="right"| 1419 || align="right" |<small> 0,10% |- || [[Белоруслар]] ||align="right" | 9085 || align="right"|<small> 0,51% </small>|| align="right"| 4524 || align="right"|<small> 0,30% </small>|| align="right"| 1999 || align="right"|<small> 0,14% </small>|| align="right"| 1084 || align="right" |<small> 0,08% |- || [[Уйгырлар]] ||align="right" | 1491 || align="right"|<small> 0,08% </small>|| align="right"| 1389 || align="right"|<small> 0,09% </small>|| align="right"| 924 || align="right"|<small> 0,07% </small>|| align="right"| 949 || align="right" |<small> 0,07% |- || [[Әрмәннәр]] ||align="right" | 1002 || align="right"|<small> 0,06% </small>|| align="right"| 829 || align="right"|<small> 0,05% </small>|| align="right"| 756 || align="right"|<small> 0,05% </small>|| align="right"| 834 || align="right" |<small> 0,06% |- || [[Кыргызлар]] ||align="right" | 608 || align="right"|<small> 0,03% </small>|| align="right"| 377 || align="right"|<small> 0,02% </small>|| align="right"| 428 || align="right"|<small> 0,03% </small>|| align="right"| 629 || align="right" |<small> 0,05% |- || башкалар ||align="right" | 13695 || align="right"|<small> 0,77% </small>|| align="right"| 7593 || align="right"|<small> 0,50% </small>|| align="right"| 4944 || align="right"|<small> 0,35% </small>|| align="right"| 4448 || align="right" |<small> 0,32% |} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://web.archive.org/web/20110727155258/http://oskemen.org/ Виртуальный тур по Восточно-Казахстанской области] * [http://altaynews.kz Новости Восточно-Казахстанской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190118180142/https://altaynews.kz/ |date=2019-01-18 }} * [https://web.archive.org/web/20131225203940/http://articlekz.com/taxonomy/term/460 Восточно-Казахстанская область(Научные статьи)] {{Казакъстан}} [[Төркем:Казакъстан өлкәләре]] [[Төркем:Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе]] [[Төркем:Әлифба буенча административ-территориаль берәмлекләр]] meb397oh2a6ye7znbe2qc8tymkns2ug Фәрһад Бәхтияри 0 813919 5839116 4671640 2026-05-02T17:58:48Z Әмир 15082 /* Иҗаты */ өстәмә 5839116 wikitext text/x-wiki {{ТөркиМарафон|ел=2023}} {{ФәнТех.wiki|ел=2023}} {{Шәхес}} '''Фәрһад Бәхтияри''' (Фәрһад Фәрит улы Бәхтияри, {{lang-ru|Фархад Фаритович Бахтияри}}; 15.10.1997; [[Казан]], [[Татарстан]]) — композитор, музыка белгече, пианист, хор җырчысы,<ref name="РКБ">[https://unioncomposers.ru/composer/view/?id=1089 Россия Композиторлар берлеге әгъзасы. Бахтияри Фархад Фаритович.]</ref> Россия Композиторлар берлеге әгъзасы (2023),<ref>[https://unioncomposers.ru/news/1423-zasedanie-soveta-soyuza-kompozitorov-rossii-11/ Заседание Совета Союза композиторов России.]</ref> журналист,<ref>[https://muzlifemagazine.ru/authors/farkhad-bakhtiyarov/ Журнал Музыкальная жизнь. Фархад Бахтияри.]</ref> татар телле Викимедиа проектлары катнашучысы, Татар Википедиясе [[Кулланучы:Фәрһад|кулланучысы]] һәм экс-идарәчесе. == Тәрҗемәи хәле == Фәрһад Бәхтияри 1997 елда [[Казан]]да татар гаиләсендә туган. Балачактан ук татар музыкасын бик яратып тыңлый. Беренче әсәрләренең берсе булып Рина Зарипова текстына язылган «Болында» (2006) җыры тора. «Фортепиано» һәм «хор» белгечлекләре буенча Казанда музыка мәктәбен тәмамлый.<ref name="РКБ" /> 2013 елда [[Казан музыка көллияте| И. В. Әүхәдиев исемендәге Казан музыка көллиятенең]] «музыка теориясе» бүлегенә укырга керә. Көллияттә укыган елларында композиция дәресләрен Эльмир Низамовтан ала, композитор Светлана Зорюкова белән даими киңәшләшә. Н. В. Корчагина классында язылган диплом эшендә Е. И. Подгайцның хор әсәрләрен өйрәнә, аерым алганда, «Күрәзәче рух» (Вещая душа) концертын өйрәнә, бу шул чор әсәрләренә тәэсир итә: 2015—2016 елларда 5 a capella хорлары языла. 2016 елда Казан музыка көллиятен кызыл дипломга тәмамлый һәм [[Мәскәү дәүләт консерваториясе|Мәскәү консерваториясенең]] тарих-теория факультетына укырга керә. Төрле елларда С. В. Голубков, В. Г. Тарнопольский, Ю. С. Каспаров һәм О. Е. Бочихина сыйныфларында композиция өйрәнә. 2022 елда Мәскәү консерваториясенең фәнни-композиторлык факультетын М. И. Каратыгина классы буенча тәмамлый.<ref name="РКБ" /> 2017—2018 елларда РФ инженер гаскәрләренең Хәрби хорында хезмәт үтә, ул хәрби-патриотик композицияләрне генә түгел, ә П. Г. Чесноков, С. В. Рахманинов, А. Д. Кастальский, Д. С. Бортнянский, А. И. Киселев, Ф. Лист һ. б. композиторларның музыка әсәрләрен дә башкара. Хәрби хезмәтне тәмамлагач, дөнья музыкаль мәдәниятләре белән мавыга. Шулай итеп, фарсы, монгол музыкаль традицияләре йогынтысы астында язылган әсәрләр барлыкка килә, мәсәлән, Ğibadätxanädä, Ozın һәм башкалар.<ref name="РКБ" /> 2022 елда Мәскәү консерваториясе аспирантурасына М. И. Каратыгина һәм Ю. С. Каспаров сыйныфларына укырга керә. Иҗади һәм фәнни кызыксынулар үзәгендә татарларның һәм башкортларның вокаль һәм вокаль-инструменталь традицияләре һәм аларны заманча музыка шартларында тормышка ашыру тора.<ref name="РКБ" /> = Иҗаты = Композитор төрки телләрдә сөйләшүче халыкларның традицион кораллары, академик ансамбльләр өчен композицияләр язган. Композицияләрнең күбесендә татар, Алтай һәм төрки телдәге башка атамалар кулланыла. Еш кына автор җәлеп иткән кораллар арасында [[Башкорт думбырасы|думбыра]], [[Кубыз (чиртмә телле уен коралы)|кубыз]], [[курай]], [[кылкубыз]] бар, һәм [[Бугаз җырлавы|тамак белән җырлау]] да өстәлә. Авторның "Россия" Россия халык ансамбле, [[Тинчурин театры оркестры|К. Тинчурин театры оркестры]], Мәскәү заманча музыка ансамбле, Электроакустик музыка үзәге ансамбле өчен берничә композициясе заманча алымнар кулланып язылган, башкалары - "Дуслык" вокаль ансамбле, "Песерей" һәм [[Кадим Әлмәт|"Кадим Әлмәт"]] өчен язылганнары гади алымнар ярдәмендә иҗат ителгән. <ref>{{Cite web|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=1089|title=Бахтияри Фархад Фаритович|work=www.unioncomposers.ru|accessdate=2025-08-20}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://vk.com/wall-214667715_243|title=Результаты второго сезона Творческой резиденции «Живая традиция»|date=2024-10-21|language=ru|work=Выше звука фестиваль}}</ref> <ref name=":1">{{Cite news}}</ref> Фәрһад Бәхтияри музыкасы берничә тапкыр Мәскәү филармониясендә, Мәскәү консерваториясе залларында <ref>{{Cite web|url=https://m-c-m-e.ru/ru/event/muzyka-professorov-i-studentov-xiv-mezhdu/|title=Музыка профессоров и студентов XIV Международной академии молодых композиторов в Чайковском — М А С М|language=ru-RU|accessdate=2025-08-20}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://m-c-m-e.ru/ru/academy/studenti-academy/|title=студенты академии — М А С М|language=ru-RU|accessdate=2025-08-20}}</ref> Санкт-Петербург капелласында <ref>{{Cite web|url=https://m-c-m-e.ru/ru/event/kompozitorskie-chitki-sessiya-2-3/|title=КОМПОЗИТОРСКИЕ ЧИТКИ. Сессия-2 — М А С М|language=ru-RU|accessdate=2025-08-20}}</ref>, Алтай Республикасының Милли театры сәхнәсендә <ref name=":0">{{Cite web|url=https://cmsmoscow.ru/school/teachers/bakhtiyari-farkhad-faritovich/|title=Бахтияри Фархад Фаритович педагоги - Центральная музыкальная школа|work=cmsmoscow.ru|accessdate=2025-08-20}}</ref>, Мәскәү Космонавтика музее һәм Мәскәү, Казан, Екатеринбур, Таулы Алтай, Архыз, Черкесск, Судак һәм башка шәһәрләрнең залларында яңгыраган. <ref>{{Cite web|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=1089|title=Бахтияри Фархад Фаритович|work=www.unioncomposers.ru|accessdate=2025-08-20}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://m-c-m-e.ru/ru/academy/studenti-academy/|title=студенты академии — М А С М|language=ru-RU|accessdate=2025-08-20}}</ref> 2023 елда [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|Кәрим Тинчурин исемендәге Татар драма һәм комедия театрында]] Фәрхәд Бәхтияри музыкасына [[Идегәй (спектакль, 2023)|«Идегәй» спектакле]]<ref>{{Cite web|url=https://tinchurinteatr.ru/repertoire/ideg%d3%99y-1666970599/|title=Идегәй – Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры|language=ru|accessdate=2025-08-20}}</ref>, 2025 елда Әлмәттә «Каф" спектакле премьерасы уза<ref name=":12">{{Cite news}}</ref>. Фәрһад Бәхтияри музыкасы Орфей радиосы <ref>{{Cite web|url=https://orpheusradio.ru/programs/guest/2025-03-10/38982-farkhad-bakhtiyari|title=Фархад Бахтияри|language=ru|work=orpheusradio.ru|accessdate=2025-08-20}}</ref> һәм Татарстан радиосы эфирында берничә тапкыр яңгырады.<ref>{{Cite web|url=https://trt-tv.ru/2025/07/30/yashlek-alany-30-07-25/|title=Яшьлек аланы (30.07.25)|last=Юлдуз|date=2025-07-30|language=ru-RU|work=Вести Татарстан|accessdate=2025-08-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://trt-tv.ru/2025/07/23/yashlek-alany-23-07-25/|title=Яшьлек аланы (23.07.25)|last=Юлдуз|date=2025-07-23|language=ru-RU|work=Вести Татарстан|accessdate=2025-08-20}}</ref> Аның әсәрләре "Биш кич", "XXI сәнгать" (Мәскәү), "Караш" (Әлмәт), "Тавыш өстендә" (Черкесск), "София тавыш йорты" (Казан) һәм башка фестивальләрдә башкарыла <ref name=":13">{{Cite news}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://history-kazan.ru/v-kurse-sobytij/vpechatleniya/18376-posvyashchaetsya-sofii-gubajdulinoj-o-xiv-mezhdunarodnom-festivale-zvuchashchij-dom-sofii|title=Посвящается Софии Губайдулиной… (о XIV Международном фестивале «Звучащий дом Софии»)|language=ru-ru|work=Казанские истории|accessdate=2025-08-20}}</ref> . 2026 елда «Шүрәле» медиаоперасы өчен оригиналь музыка язган<ref>''Рузилә Мөхәммәтова''. [https://intertat.tatar/news/suralizaciya-berencese-mediaopera-kot-ocarlyk-bik-kilessez-alla-nindi-narsa-bu-5879176 Шүрәлизация: медиаопера - «Кот очарлык, бик килешсез, әллә нинди нәрсә бу...»]. [[Интертат]], 30.04.2026</ref>. == Гаиләсе == Дәү әнисе, [[Рина Зарипова]] — «Татарстан яшьләре» газетасының 1973—2002 елларда хатлар бүлеген җитәкләгән журналист, укытучы, тәрҗемәче, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1995), «Бәллүр каләм» журналистлар бәйгесенең лауреаты (2001).<ref name=":2">{{Cite journal|author=Бәхтияри, Фәрһад|at=|editor=|format=|trans-title=The confidante of a thousand|url=https://vk.com/doc56014671_597330049|title=Меңнәрнең сердәше һәм әңгәмәдәше|type=|orig-year=|agency=|edition=|location=Казан|date=2 апрель 2021|publisher=Идел-Пресс|first=|issue=328 / 4|volume=|pages=|page=109|series=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=|language=tt|quote=|journal=Безнең мирас}}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * {{Cite journal|title=Гомер юлы үзе бер сәнгатьтер|2=|issue=12483/8|url=http://www.tatyash.ru/index.php?issue=12483&file=120.htm|last=Бәхтияров|first=Фәрһад|publisher=Татарстан яшьләре|language=tt|date=2021-03-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210822114527/http://www.tatyash.ru/index.php?issue=12483&file=120.htm |date=2021-08-22 }} * {{Cite journal|author=Бәхтияри, Фәрһад|issue=328 / 4|quote=|language=tt|archive-date=|archive-url=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|series=|page=|pages=|volume=|first=|at=|publisher=Идел-Пресс|date=2 апрель 2021|location=Казан|edition=|agency=|orig-year=|type=|title=Меңнәрнең сердәше һәм әңгәмәдәше|url=https://vk.com/doc56014671_597330049|trans-title=The confidante of a thousand|format=|editor=|journal=Безнең мирас}} * [https://muzlifemagazine.ru/iskusstvo-bedakhye/ Бахтияри Фархад. Искусство бедахэ. Журнал «Музыкальная жизнь».]{{ref-ru}} {{Тышкы сылтамалар}} tpjurqntvbn9inho1mwz6lm8umv3ghv Хәмидреза Горбани 0 859451 5839054 5839041 2026-05-02T12:29:19Z Frhdkazan 3171 [[Special:Contributions/Wooze|Wooze]] үзгәртүе ([[User talk:Wooze|бәхәс]]) [[User:BlackisnewBot|BlackisnewBot]] юрамасына кадәр кире кайтарылды 5753036 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=апрель 2026}} {{УК}} '''Хәмидреза Горбани''' ({{lang-fa|حمیدرضا قُربانی}}, {{lang-en|Hamidreza Ghorbani}}, [[30 июль|30.07]].[[1991 ел|1991]], [[Исфахан]], {{IRN}}) — фарсы телле җырчы, җыр авторы һәм композитор. == Карьерасы == Рәсми карьерасын [[2017 ел]]да башлый. Хезмәттәшлек иткән Европа һәм Америка җырчылары һәм музыкантлары арасында [[Сара Ребекка]], {{Тәрҗемә ителмәгән 3|Питер Балтес||ru|Балтес, Петер}}, [[Шей Уотсон]] һ.б. керә. Иранда заманча дөнья музыкасын популярлаштыручыларның берсе дип санала.<ref>{{Citation |title=Hamidreza Ghorbani-Feat-Sarah-Rebecca-Irish Singer_member of Celtic Women Groupe |url=https://www.tarafdari.com/node/2419716/ |access-date=2024-08-22 |archive-date=2024-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240802224743/https://www.tarafdari.com/node/2419716 |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A8%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%87%D8%A7-206/1447829-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%85-%D8%AD%D8%B1%D9%81%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B2%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%85/ Interview With Hamidreza Ghorbani - Iran Radio - Ilna]</ref> == Дискография == === Студия альбомнары === * ''Songs Of Hope And Peace'' (2021) * ''Love Is Enough'' (2021) * ''Life Goes On'' (2022) == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} * [https://freemusicarchive.org/music/hamidreza-ghorbani/bio Рәсми альбомнар] == Моны да карагыз == {{Портал|Музыка|Шәхесләр}} [[Төркем:Әлифба буенча музыкантлар]] [[Төркем:Әлифба буенча җырчылар]] [[Төркем:Әлифба буенча композиторлар]] [[Төркем:Фарсы телле җырчылар]] [[Төркем:Иран җырчылары]] [[Төркем:Иран композиторлары]] [[Төркем:Җыр композиторлары]] pml9rp06kk0gtuoottq9g6qp8xs1svm 5839055 5839054 2026-05-02T12:30:38Z Frhdkazan 3171 "[[Хәмидреза Горбани]]" битен яклады: вандаллык: вики-ара СПАМ дип белдерү җирле тәртипләрдән өстен була алмый ([Үзгәртү=Идарәчеләргә генә рөхсәт ителә] (Вакыт чикләнмәгән) [Күчерү=Идарәчеләргә генә рөхсәт ителә] (Вакыт чикләнмәгән)) 5753036 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=апрель 2026}} {{УК}} '''Хәмидреза Горбани''' ({{lang-fa|حمیدرضا قُربانی}}, {{lang-en|Hamidreza Ghorbani}}, [[30 июль|30.07]].[[1991 ел|1991]], [[Исфахан]], {{IRN}}) — фарсы телле җырчы, җыр авторы һәм композитор. == Карьерасы == Рәсми карьерасын [[2017 ел]]да башлый. Хезмәттәшлек иткән Европа һәм Америка җырчылары һәм музыкантлары арасында [[Сара Ребекка]], {{Тәрҗемә ителмәгән 3|Питер Балтес||ru|Балтес, Петер}}, [[Шей Уотсон]] һ.б. керә. Иранда заманча дөнья музыкасын популярлаштыручыларның берсе дип санала.<ref>{{Citation |title=Hamidreza Ghorbani-Feat-Sarah-Rebecca-Irish Singer_member of Celtic Women Groupe |url=https://www.tarafdari.com/node/2419716/ |access-date=2024-08-22 |archive-date=2024-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240802224743/https://www.tarafdari.com/node/2419716 |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A8%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%87%D8%A7-206/1447829-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%85-%D8%AD%D8%B1%D9%81%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B2%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%85/ Interview With Hamidreza Ghorbani - Iran Radio - Ilna]</ref> == Дискография == === Студия альбомнары === * ''Songs Of Hope And Peace'' (2021) * ''Love Is Enough'' (2021) * ''Life Goes On'' (2022) == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} * [https://freemusicarchive.org/music/hamidreza-ghorbani/bio Рәсми альбомнар] == Моны да карагыз == {{Портал|Музыка|Шәхесләр}} [[Төркем:Әлифба буенча музыкантлар]] [[Төркем:Әлифба буенча җырчылар]] [[Төркем:Әлифба буенча композиторлар]] [[Төркем:Фарсы телле җырчылар]] [[Төркем:Иран җырчылары]] [[Төркем:Иран композиторлары]] [[Төркем:Җыр композиторлары]] pml9rp06kk0gtuoottq9g6qp8xs1svm Малик Каюмов (1952) 0 859646 5839150 4454773 2026-05-03T02:06:41Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839150 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Малик Каюмов | рәсем = М.Ш.Каюмов.jpg | рәсем_зурлыгы = 200 | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = Малик Шәфикъ улы Каюмов | һөнәр =нефтьче, {{comment|НГЧИ|НГДУ}} башлыгы | туу датасы = 10.08.1952 | туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{туу җире|Әлмәт районы|Әлмәт районында}}, [[Мәмәт]] | гражданлык = {{байрак|СССР}} [[СССР]]→<br/>{{байрак|Россия}} [[РФ]] | милләт = татар | үлем датасы = | үлем җире = | үлем сәбәбе = | әти = | әни = | ир = | хатын = | балалар = кызы, ике улы | бүләк һәм премияләр = {{II дәрәҗә «Ватан алдында хезмәтләр өчен» орденының медале}}{{Казанның 1000 еллыгы истәлегенә медале}} [[Файл:State Prize of the Republic of Tatarstan in the Field of Science and Technology (new).png|20px|Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге]][[Файл:MedalTatarstan1.jpg|25px|«Фидакарь хезмәте өчен» медале]] [[Файл:Заслуженный работник РТ.jpg|20px|ТР атказанган нефтьчесе - 2002]] | сайт = | башка мәгълүмат = }} ''Бу Татарстан [[нефть]]чесе турында мәкалә, Үзбәкстан кинорежиссеры турында [[Малик Каюмов (1912) |биредә]] укыгыз''. {{Фш|Каюмов}} '''Малик Каюмов''', Малик Шәфикъ улы Каюмов (''Малик Шафикович Каюмов, [[1952 ел]]ның [[10 август]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Әлмәт районы]], [[Мәмәт]]'') ― Татарстанның хуҗалык эшлеклесе, техник фәннәр кандидаты (2003), 2005―2021 елларда — [[Җәлилнефть|«Җәлилнефть»]] нефть-газ чыгару идарәсе башлыгы. Татарстанның [[Татарстан Республикасының Атказанган нефтьчесе|атказанган]] (2002) һәм Россия Федерациясе Ягулык һәм энергетика министрлыгының мактаулы (1996) нефтьчесе, РФ атказанган нефть һәм газ сәнәгате хезмәткәре. [[Фән һәм техника өлкәсендә Татарстан Республикасы Дәүләт премиясе]] лауреаты. == Тәрҗемәи хәле == 1952 елның 10 августында<ref>[https://vk.com/wall-94531980_34445?ysclid=m0h2k5dhn6142601998 Сегодня празднует свой 70-летний юбилей Малик Шафикович Каюмов.] Джалиль NEWS, 10.08.2022</ref> Татарстан АССР [[Әлмәт районы]] [[Мәмәт]] авылында туган. 1971 елда «нефть һәм газ ятмаларын геология һәм разведкалау» белгечлеге буенча [[Октябрьски|Октябрьскийда]] нефть техникумын (1994 елдан [[Октябрьский нефть көллияте|көллият]]<ref>[https://onk-rb.ru/index.php?cnt=col Октябрьский Нефтяной Колледж им. С. И. Кувыкина]</ref>), 1980 елда «нефть һәм газ ятмаларын эшкәртү технологиясе һәм комплекслы механизациясе» белгечлеге буенча [[Россия дәүләт нефть һәм газ университеты |Мәскәү нефть химиясе һәм газ сәнәгате институтын]] тәмамлаган. 2003 елда «Күп катламлы объектның забой алды зонасы характеристикаларын үзгәртүнең чыгару скважиналарының продуктивлыгына йогынтысы» темасына техник фәннәр кандидатлыгына диссертация яклаган<ref>[https://www.dissercat.com/content/vliyanie-izmeneniya-kharakteristik-prizaboinoi-zony-mnogoplastovogo-obekta-na-produktivnost-?ysclid=m0h45v3ths171732788 Диссертация на тему «Влияние изменения характеристик призабойной зоны многопластового объекта на продуктивность добывающих скважин».] dissercat.com</ref>. == Хезмәт юлы == 1971 елда ― «Оренбургнефтеразведка» трестының тирән бораулау буенча [[Олы Кенәле]] стационар нефть эзләү экспедициясенең 3нче разрядлы лаборант-коллекторы, [[Богырыслан]] шәһәре. 1971―-1973 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. 1973―1975 елларда ― [[Татнефть|«Татнефть»]] җитештерү берләшмәсенең «Әлмәтнефть» НГЧИ ЦНИПР фәнни-тикшеренү лабораториясенең өлкән инженер-топографы, маркшейдер-геодезия төркеме топографы. 1975 елдан 2001 елга кадәр ― ЦНИПР инженер-геологы, пласт басымын саклау буенча инженер-технолог, РОВС ППД смена башлыгы, өлкән геолог, пласт басымын саклау буенча 1нче цех башлыгы, нефть һәм газ чыгару буенча 3нче цех башлыгы, үзәк инженер-технологик хезмәт башлыгы, «Елховнефть» нефть-газ чыгару идарәсе башлыгы урынбасары – баш геолог. 2001 елдан 2005 елга кадәр ― [[Татнефть|«Татнефть» ААҖнең]] «Җәлилнефть» нефть-газ чыгару идарәсе башлыгы беренче урынбасары – баш инженер. 2005 елдан 2021 елга кадәр ― [[Җәлилнефть|«Җәлилнефть»]] нефть-газ чыгару идарәсе башлыгы<ref>[https://news.myseldon.com/ru/news/index/249858538 В «Татнефти» сменились все начальники НГДУ.]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} news.myseldon.com, 28.04.2021{{ref-ru}}</ref>. == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == * II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены медале * [[«Фидакарь хезмәт өчен» медале]] * 1996 – Россия Федерациясе Ягулык һәм энергетика министрлыгының Мактаулы нефтьчесе * 2002 – [[Татарстан Республикасының Атказанган нефтьчесе]] * [[Фән һәм техника өлкәсендә Татарстан Республикасы Дәүләт премиясе]] лауреаты * РФ атказанган нефть һәм газ сәнәгате хезмәткәре * «Елховнефть» нефть-газ чыгару идарәсенең хезмәт ветераны * 2000 ― «Россиянең тау-геология хезмәтенә 300 ел» юбилей билгесе белән бүләкләнгән == Гаилә хәле == Өйләнгән. Кызы, ике улы. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://ideputat.er.ru/user/180155?ysclid=m0gy8gnjrq588348877 Каюмов Малик Шафикович.] ideputat.er.ru * [https://veterans.tatneft.ru/veteran/74 Каюмов Малик Шафикович. Welcome!]{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} veterans.tatneft.ru * [https://nailtimler.com/people_page/people_10k/kajumov_malik_shafikovich.html Каюмов Малик Шафикович.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240418203958/https://nailtimler.com/people_page/people_10k/kajumov_malik_shafikovich.html |date=2024-04-18 }} nailtimler.com {{Тышкы сылтамалар}} == Моны да карагыз == * [[Хезмәт Даны музее (Җәлил)|Хезмәт Даны музее]] ([[Җәлил]] штб) {{DEFAULTSORT:Каюмов, Малик}} {{Җәлилнефть НГДУ җитәкчеләре}} [[Төркем:Шәхесләр:Татнефть]] [[Төркем:Октябрьский нефть көллиятен тәмамлаучылар]] [[Төркем:И.М. Губкин исемендәге Русия нефть һәм газ университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Техник фәннәр кандидатлары]] [[Төркем:Татарстанның атказанган нефтьчеләре]] [[Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр]] [[Төркем:Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге лауреатлары]] [[Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр]] tqgf7iggxaix9b4471izcqt0itfpgl2 Кыргыз Республикасы милли язучылар берлеге 0 860850 5839071 4406949 2026-05-02T14:18:01Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839071 wikitext text/x-wiki {{Җәмәгать оешмасы | исем = Кыргыз Республикасы<br/>милли язучылар берлеге<br/><small>{{lang-ky|Кыргыз Республикасынын<br/>Улуттук жазуучулар союзу}}</small> | логотип = | рәсем асты язуы = | тип = иҗтимагый иҗат оешмасы | нигезләү елы = [[1934 ел]] | нигезләүчеләр = [[ВКП(б)]]ның Кыргыз өлкә комитеты | урнашуы = {{Байрак|Кыргызстан}} [[Кыргызстан]],<br/>[[Файл:Flag of Bishkek.svg|20px|Бишкәк байрагы]] [[Бишкек]],<br/> Эркиндик проспекты, 54 | төп фигуралар = [[Аалы Токомбаев]] (нигезләүче) <br/> [[Каныбек Иманалиев]] (2024 елдан рәис) | вәкиллек = | тармак = | җыюлар = | керем = | иганә = | волонтерлар саны = | хезмәткәрләр саны = | әгъзалар саны = | бүлендек оешмалар = [[Ош өлкәсе|Ош]], [[Җәлал-Абад өлкәсе|Җәлал-Абад]], [[Баткән өлкәсе|Баткән]], [[Талас өлкәсе|Талас]], [[Эссек-Күл өлкәсе|Эссек-Күл]], [[Нарын өлкәсе|Нарын]], [[Талас өлкәсе|Талас]], [[Чуй өлкәсе|Чуй]] өлкәләрендә | милек = | девиз = | сайт = [https://adabiyat.kg/ adabiyat.kg] | бетерү вакыты = }} '''Кыргыз Республикасы милли язучылар берлеге''' ({{lang-ky|Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзу}}, {{lang-ru|Национальный союз писателей Киргизской Республики}}), 2005 елга кадәр — [[Кыргызстан язучылар берлеге]] ({{lang-ky|Кыргызстан Жазуучулар союзу}}) ― Кыргыз Республикасы профессиональ язучыларын берләштерүче иҗтимагый иҗат оешмасы. 2024 елның 22 апрелендә берлекнең XVI корылтаенда Язучылар берлеге рәисе итеп Каныбәк Иманалиев сайланган<ref>[https://adabiyat.kg/ru/soyuzdun-zhetekchiligi/ Руководство.] Сайт Адабият</ref>. == Тарих == [[Файл:Кыргыз_язучылар_союзы_йорты.jpg|300px|thumb|right|Язучылар берлеге бинасы]] 1927 елда Кыргыз үзәк педагогика техникумында (хәзерге [[Йосыф Баласагунлы]] исемендәге Кыргыз милли {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Йосыф Баласагунлы исемендәге Кыргыз милли университеты|университеты|d|Q1964642}}) «Кызыл учкун» яшьләр әдәби түгәрәге оештырыла. 1930 елда аның нигезендә ''Кыргыз пролетар язучылары ассоциациясе'' төзелә<ref name="kue">«Кыргызстан» улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 9789967141049</ref>. 1932 елда [[ВКП(б)]] Үзәк Комитетының «Әдәбият-сәнгать оешмаларын үзгәртеп кору турында» карары чыга, шуның белән бәйле рәвештә ВКП(Б) ның Кыргыз өлкә комитеты 1932 елның 16 июлендә «Кыргыз пролетар язучылар ассоциациясен Кыргызстан Язучылар берлеге итеп үзгәртеп оештыру турында» карар кабул итә<ref>[https://adabiyat.kg/ru/o-nas/ О союзе.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240203012510/https://adabiyat.kg/ru/o-nas/ |date=2024-02-03 }} Сайт Адабият</ref>. 1934 елда Кыргызстан Язучылар берлегенең беренче корылтае була. Съезд идарәне, секретариатны һәм рәисне сайлый торган югары орган булып тора<ref name="kue" />. Язучылар берлегендә проза, шигърият, драматургия, тәнкыйть, балалар әдәбияты, әдәби тәрҗемә иҗади секцияләре, шулай ук рус язучылары секциясе һәм берлек әгъзаларын җыю белән шөгыльләнүче комиссия булдырылган<ref name="about">{{cite web|url=https://adabiyat.kg/ru/o-nas/|title=О союзе|website=Национальный союз писателей Кыргызской Республики|lang=ru|access-date=2024-02-03|archive-date=2024-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203012510/https://adabiyat.kg/ru/o-nas/|url-status=live|accessdate=2024-11-19|archivedate=2024-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240203012510/https://adabiyat.kg/ru/o-nas/}}</ref>. 1966 елда Язучылар берлегенең [[Ош]] бүлеге, соңрак Кыргызстанның барлык өлкәләрендә бүлекчәләр оештырыла<ref name="about" />. 2005 елдан ''Кыргыз Республикасы милли язучылар берлеге'' дип атала<ref name="kue" />. == Рәсми басмалар == Совет чорында язучылар берлеге «Кыргызстан маданияты» (Кыргызстан мәдәнияте) газетасын һәм «Чабуул» (Атака), «{{Тәрҗемә ителмәгән 5|Ала-Тоо (журнал)|«Ала-Тоо»|d|Q25598587}}» һәм «Литературный Кыргызстан» (Әдәби Кыргызстан) журналларын чыгарган<ref name="about" />. Хәзерге заманда «Кыргыз адабияты» рәсми органы, «Адабий Ала-Тоо» газетасы һәм «Жаңы Ала-Тоо» журналы чыга<ref name="kue" /><ref>[https://new.bizdin.kg/media/books/Новый_Ала-Тоо._2009._1.pdf Жаңы Ала-Тоо 2009 №1]</ref>. Язучылар союзы каршында СССР Әдәби фонды бүлеге,<ref name="about" /> матур әдәбиятны пропагандалау бюросы<ref name="kue" /> һәм «Арашан» иҗат йорты эшләгән<ref name="kue" />. Хәзерге вакытта берлектә 600 гә якын язучы бар<ref name="about" /><ref>[https://injournal.ru/creorgans/kyrgyzsp.html Кыргызский национальный союз писателей.] injournal.ru</ref>. == Берлек рәисләре == * 1934—1937: Аалы Токомбаев * 1937—1940: Темиркул Өмүталиев * 1944—1954: Аалы Токомбаев һәм Касымалы Баялинов * 1954—1960: Азиз Салиев * 1969—1971: Токтоболот Абдумомунов * 1971—1986: Тендик Аскаров * 1986—1991: [[Чыңгыз Айтматов]] * 1991—1995: Асан Жакшылыков * 1995—1996: Жунай Мавлянов * 1996—2004: Надырбек Алымбеков * 2004—2006: Жалил Садыков * 2006—2007: Анатай Омурканов * 2007—2009: Омор Султанов * 2009—2011: Абдрахман Алымбаев * 2011—2014: Чолпонбек Абыкеев<ref>{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1400693520|title=Новым председателем Союза писателей Кыргызстана избран Акбар Рыскулов|website=ЦентрАзия|lang=ru|date=2014-05-21|access-date=2024-02-05|archive-date=2024-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205195036/https://centrasia.org/newsA.php?st=1400693520|url-status=live}}</ref> * 2014—2019: Акбар Рыскулов<ref>{{cite web|url=https://kabar.kg/news/novym-predsedatelem-natcional-nogo-soiuza-pisatelei-kr-izbran-nurlanbek-kalybekov/|title=Новым председателем Национального союза писателей КР избран Нурланбек Калыбеков|website=[[Кабар]]|lang=ru|date=2019-02-09|access-date=2024-02-05|archive-date=2024-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205194720/https://kabar.kg/news/novym-predsedatelem-natcional-nogo-soiuza-pisatelei-kr-izbran-nurlanbek-kalybekov/|url-status=live}}</ref> * 2019—2024: [[Нурлан Калыбеков]] * 2024—{{х.в.}}:Каныбек Иманалиев<ref>[https://culture.akipress.org/news:2094581?from=mportal&place=topproject Каныбека Иманалиева избрали председателем Союза писателей Кыргызстана.] culture.akipress.org, 23.04.2024</ref>. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://adabiyat.kg/ adabiyat.kg] Официальный сайт Национального союза писателей Киргизской Республики{{ref-ru}}{{ref-ky}} {{Тышкы сылтамалар}} == Моны да карагыз == * [[:Төркем:Кыргыз язучылары]] [[Төркем:Әлифба буенча оешмалар]] [[Төркем:1934 елда нигезләнгән оешмалар]] [[Төркем:Кыргызтанның иҗтимагый оешмалары]] [[Төркем:Язучылар берлекләре]] [[Төркем:Кыргыз әдәбияты]] [[Төркем:Кыргыз язучылары]] 7cxu89i18fap4p9kpsz6ctdbmxteyal Ладиннар 0 861601 5839123 4408809 2026-05-02T19:08:22Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839123 wikitext text/x-wiki {{Халык |халык = Ладиннар |Рәсем = |коммент = |үз аталышы = [[ладин теле |ладин.]] ''Ladins'' |гомуми сан = 30 000 ― 50 000 |яшәү җире = {{Байраклаштыру|Италия}} <br/>{{Байраклаштыру|Швейцария}} |үлеп беткән = |арх = |тел = [[Ладин теле |ладин]] |раса = |дин = {{Тәрҗемә ителмәгән 5| кальвинизм|кальвинизм|d|Q101849}},<br/>[[католицизм]] |тамырдаш = [[романшлар]], [[фриуллар]] |бүтән халыкка керүе = {{Тәрҗемә ителмәгән 5| Роман халыклары|роман халыклары|d|Q3157225}} |кертә = |чыгуы = }} [[Файл:Flag of Ladinia.svg|200px|thumb|right|Ладиннар байрагы]] [[Файл:PflügerWengen60.jpg|200px|thumb|right|Ладиннар]] '''Ладиннар'''<ref>{{Cite web |url=http://academy.gov.ua/NMKD/library_nadu/Monografiy/fdc09a33-3356-4ce2-b67f-30dd0ffa24e4.pdf |title=Система державного управління Швейцарської Конфедерації: досвід для України / уклад. Л. В. Примаченко; за заг ред.Ю. В. Ковбасюка, С. В. Загороднюка. – К. : НАДУ 2011. – 56 с |accessdate=9 квітня 2019 |archive-date=19 серпня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819011943/http://academy.gov.ua/NMKD/library_nadu/Monografiy/fdc09a33-3356-4ce2-b67f-30dd0ffa24e4.pdf |archivedate=2019-08-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190819011943/http://academy.gov.ua/NMKD/library_nadu/Monografiy/fdc09a33-3356-4ce2-b67f-30dd0ffa24e4.pdf }}</ref> ([[ладин теле |ладин.]] ''Ladins'', {{lang-de|Ladiner}}, {{lang-it|Ladini}}) ― [[Швейцария]]нең көнчыгыш өлешендә һәм [[Италия]]дә (Көньяк Тирольда) яшәүче халык<ref>{{Cite web |url=http://leksika.com.ua/11990620/ure/retoromantsi |title=Ретороманці |accessdate=9 квітня 2019 |archive-date=17 листопада 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161117110847/http://leksika.com.ua/11990620/ure/retoromantsi }}</ref>, ретороман төркеменә керүче милли азчылык<ref>Jan Markusse: ''The South Tyrolese Inter-Ethnic Package Deal. An Example for Other Multi-Ethnic Regions?'', in: ''Yearbook of European Studies 6. Borders and Territories''. Rodopi, Amsterdam/Atlanta 1993, {{ISBN|90-5183-506-X}}, p. 193-220. E. g. ''For the small ethnic group of Ladins the package offers advantages and disadvantages.''</ref><ref>Christoph Perathoner: ''Die Dolomitenladiner 1848-1918: ethnisches Bewusstsein und politische Partizipation.'' Folio, Bozen/Wien 1998, {{ISBN|978-3852560809}}</ref>. Ладиннар күбесенчә [[Италия]]нең төньягында, [[Трентино-Альто-Адиҗе]] төбәгенең Көньяк Тироль, [[Тренто]] һәм {{Тәрҗемә ителмәгән 5| Беллуно (провинция)| Беллуно|d| Q16126}} провинцияләрендә, [[Сельва-ди-Валь-Гардена]], [[Бадия]], Фассе, {{Тәрҗемә ителмәгән 5| Кортина-д’Ампеццо| Кортина-д’Ампеццо|d| Q41158}} һәм [[Ливиналлонго-дель-Коль-ди-Лана]] коммуналарында яшиләр<ref>{{Cite web |url=https://www.istitutoladino.org/i-ladini/ |title=Інститут ладинської культури «Cesa de Jan» |accessdate=9 квітня 2019 |archive-date=9 травня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509091908/https://www.istitutoladino.org/i-ladini/ }}</ref>. Шулай ук ладиннар [[Швейцария]]нең көнчыгыш өлешендә, Граубюнден кантоны, Энгадин үзәнлегендә яшиләр<ref>[http://04.com.ua/evropa/2689-narodu-swiss.html Народи Швейцарії: короткий історичний нарис] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190212195325/http://04.com.ua/evropa/2689-narodu-swiss.html |date=12 лютого 2019 }} «Етнографія та побут народів світу»</ref>. Көньяк Тирольдә ладиннар халыкның 4,53% ын тәшкил итә. [[Файл:Rhaeto-Romance languages.svg|200px|thumb|right|Ретороман телләре картада]] == Дин == Дин тотучы ладиннар ― [[Швейцария]]дә кальвинистлар һәм [[Италия]]дә [[католиклар]]. == Килеп чыгышы == Ладиннар килеп чыгышы буенча ― [[1 меңьеллык (б. э. к.)|б.э.к. I меңьеллыкта]] [[Альп таулары]]нда яшәгән, [[I гасыр|б.э. I гасырларында]] романлаштырылган борынгы {{Тәрҗемә ителмәгән 5| Рет| рет|d| Q685035}} кабиләсе токымы. Ладиннарның рәсми булмаган башкаласы булып [[Корвара-ин-Бадия]] шәһәрчеге тора. == Тарих == «Ладиннар» термины XIX гасыр уртасында итальян лингвисты Грациадио Исайя Асколи хезмәтләре ярдәмендә барлыкка килгән. Ул үзенең «Saggi ladini» (1873) хезмәтендә беренче тапкыр Граубюнден ([[Швейцария]]), Фриули ([[Италия]]) һәм Көньяк Тироль ([[Австрия]]; хәзер ― Италия) ладин тел төркемнәренең бердәнберлеге турында яза. 1870 елда «Ладин милләте» оешмасы ([[ладин теле|ладин.]] «Nazium Ladina»), 1905 елда «Ладин берлеге» ([[ладин теле|ладин.]] «Union Ladina») оешмасы барлыкка килгән, алар ладиннарны мәдәни һәм тел хокуклары өчен көрәштә берләштергәннәр. Хәзер ладиннар арасында иң абруйлысы ― «Доломит Альплары ладиннарының гомуми берлеге» ([[ладин теле|ладин.]] «Union Generela di Ladins dla Dolomites») оешмасы. == Тел == [[Файл:Idioma ladino.PNG|200px|thumb|left|Италиядә ладин теленең таралу өлкәсе]] Ретороман телләренә кергән [[ладин теле]]ндә сөйләшәләр, [[Швейцария]]дә шулай ук [[алман теле |алман]], [[Италия]]дә [[Итальян теле| итальян]] Һәм [[Алман теле |алман]] телләре дә кулланыла. Ладин телендә, бадиот диалектында, беренче текст 1631 ел белән даталана. 1833 елда Микура де Рю «Versuch einer deutsch ladinischen Sprachlehre» исемле беренче ладин грамматикасын иҗат итә. 1879―1895 елларда Иоганн Баптист Альтон (1845―1900) җиде китаптан торган ладин тарихлары һәм риваятьләр җыентыгын бастыра. 1905 елда Вильгельм Мородер Гарденда ладин телендә «L'Amik di Ladins» журналын чыгара. 1815 һәм 1865 елларда Көньяк Тирольда ладин телендә догалар китабы бастырыла, 1879 елда Матеус Декор Изге {{Тәрҗемә ителмәгән 5| Женевьева| Женевьеваның|d| Q235863}} тормыш тасвирламасын бастыра. XIX гасырның икенче яртысында [[Австрия]] мәктәп ведомствосы Гарден үзәне мәктәпләрендә ладин телендә [[Библия]]не өйрәнергә рөхсәт итә. Хакимияткә [[Бенито Муссолини]] килү белән итальянлаштыру сәясәте кертелә, ул [[ладин теле]]нең хәлен шактый начарайткан — аны мәдәният, мәгариф, суд эшләре, хезмәт күрсәтүләр, массакүләм мәгълүмат чаралары өлкәләреннән алып ташлаганнар һәм [[итальян теле]] белән алыштырганнар. 1948 елда [[Трентино-Альто-Адиҗе]] төбәгенең автоном статусы кабул ителә, ул Көньяк Тироль (Больцано) провинциясен [[итальян теле|итальян телле]] Тренто провинциясе белән берләштерүне күздә тота. Устав нигезендә, автоном вәкаләтләрнең күп өлеше халыкның күпчелеген [[итальяннар]] тәшкил иткән төбәккә тапшырылган. Шул рәвешле ладиннар карар кабул итү процессыннан чыгарылган. 1972 елда автономияле төбәкнең яңа статуты кабул ителә, ул ладиннарга сәяси һәм мәдәни хокуклар бирүне, шул ук вакытта провинция органнарына дәүләт һәм төбәк вәкаләтләрен тапшыру юлы белән Көньяк Тироль провинциясенең автономиясен киңәйтүне күздә тота<ref>{{Cite web |url=http://www.inmo.org.ua/assets/files/Ponomarenko.%20Zahal%E2%80%99na%20deklaratsiya.pdf |title=В.Пономаренко. Загальна декларація мовних прав та прав прав мовних меншин |accessdate=9 квітня 2019 |archive-date=6 березня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210306103528/http://www.inmo.org.ua/assets/files/Ponomarenko.%20Zahal%E2%80%99na%20deklaratsiya.pdf |archivedate=2021-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210306103528/http://www.inmo.org.ua/assets/files/Ponomarenko.%20Zahal%E2%80%99na%20deklaratsiya.pdf }}</ref>. 2001 елның февралендә Көньяк Тироль һәм Тренто автономиясен тагын да киңәйтүгә юнәлдерелгән Уставның яңа редакциясе кабул ителгән, аларның вәкаләтләре хәзерге вакытта автономияле регион вәкаләтләреннән шактый киңрәк. 1949 елдан ай саен ладин телендә «Без ладиннар» ([[Ладин теле|ладин.]] «Nos Ladims»), 1972 елдан «Ладиннар авазы» ([[Ладин теле|ладин.]] «La Usc Ladins») газетасы чыгарыла. 1990 елдан ― атналык газета. [[Ладин теле]]н саклау, яклау һәм тарату өчен, 1975―1976 елларда өч ладин мәдәнияте институты булдырыла: Виго-ди-Фасса шәһәрчегендәге Валь һәм Фасса үзәннәре өчен «Majon de Fascegn ладин мәдәнияте институты»<ref>{{Cite web |url=http://www.istladin.net/it/home |title=Istitut Cultural Ladin Majon di Fascegn |accessdate=9 квітня 2019 |archive-date=11 квітня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190411160735/http://www.istladin.net/it/home }}</ref>, Гарден һәм Бадиа үзәннәре өчен Сан-Мартино-Ин-Бадия шәһәрчегендә урнашкан «Микура де Рю ладин мәдәнияте институты», Кортина-д’Ампеццо һәм [[Ливиналлонго-дель-Коль-ди-Лана]] коммуналарында яшәүчеләр өчен «Cesa de Jan ладин мәдәнияте институты». Ладин теле [[Трентино-Альто-Адиҗе]] һәм [[Фриули-Венеция-Җулия]] провинцияләренең 54 коммунасында миноритар тел буларак танылган. 1989 елдан Көньяк Тироль провинциясе администрациясендә ладин теле мәҗбүри булып тора. 1993 елда ладин теле Фасса үзәнендә мәҗбүри була. Тренто провинциясендә 1993 елдан ладин теле [[балалар бакчасы|балалар бакчаларында]] кулланыла һәм [[мәктәп]]ләрдә өйрәнү өчен мәҗбүри булып тора. [[Больцано]] шәһәре радиосы көн саен 20-25 минут иртән һәм кич [[ладин теле]]ндә ике тапшыру эшли. == Галерея == <gallery> File:LadinGehöfte.jpg|[[Ла Вале (Болцано)]] File:SanktMartinSchloß.JPG|[[Сан-Мартино-ин-Бадия]] File:TavellaLunz60er.jpg|[[Ла Вале (Болцано)]]. 1960-еллар </gallery> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://www.micura.it/la/ Інститут ладинської культури імені Мікура де Рю] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407094520/https://www.micura.it/la/ |date=7 квітня 2019 }} {{Тышкы сылтамалар}} [[Төркем:Әлифба буенча халыклар]] [[Төркем:Роман халыклары]] [[Төркем:Италия халыклары]] [[Төркем:Швейцария халыклары]] [[Төркем:Көньяк Тироль]] 5iwoeji345570xju88p55vgugonl92a Николай Туганов 0 862189 5839192 4691254 2026-05-03T10:43:42Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839192 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Николай Туганов | рәсем = Н.П.Туганов.jpg | рәсем_зурлыгы = 200px | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = Николай Петрович Туганов | һөнәр = укытучы, фотожурналист | туу датасы = 16.03.1950 | туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{туу җире|Тәтеш районы|Тәтеш районында}}, [[Кече Шәмәк]] | гражданлык = {{байрак|СССР}} [[СССР]]<br/> {{байрак|Россия}} [[РФ]] | милләт = | үлем датасы = | үлем җире = | әти = Петр Платонович | әни = Елизавета Моисеевна | ир = | хатын = Любовь Петровна | балалар = улы Петр (1980) | кул кую = | бүләк һәм премияләр = [[Файл:Заслуженный работник РТ.jpg|20px|ТР атказанган мәдәният хезмәткәре]] | сайт = [https://vk.com/id797825199?ysclid=m8kgt0uml6166966822 Николай Туганов] | башка мәгълүмат = }} {{Фш|Туганов}} '''Николай Туганов''', Николай Петр улы Туганов (''Николай Петрович Туганов; [[1950 ел]]ның [[16 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Тәтеш районы]], [[Кече Шәмәк]]'') ― фотожурналист, [[Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре]], [[Россия Федерациясе]]нең {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Россия Федерациясенең Фоторәссамнар берлеге|Фоторәссамнар берлеге|d|Q48945168}} һәм [[Татарстан Республикасы]]ның [[Татарстан Республикасы Журналистлар берлеге| Журналистлар берлеге]] әгъзасы. [[Яр Чаллы]] шәһәренең һәм [[КамАЗ]] заводының фото елъязмачысы. == Тәрҗемәи хәле == {{External media |рәсем1=[https://vk.com/id797825199?ysclid=m8kgt0uml6166966822 Фотосурәтләре «Вконтакте»дагы шәхси битендә]}} 1950 елның 16 мартында<ref>[https://sj-rt.ru/category/muzej/ Поздравляем коллег, отмечающих юбилей в марте!] sj-rt.ru{{ref-ru}}</ref> Татарстан АССР [[Тәтеш районы]] [[Кече Шәмәк]] исемле [[чуашлар|чуаш]] авылында<ref>[https://web.archive.org/web/20220114131854/https://tetushi.tatarstan.ru/o-poselenii-338385.htm МО «Большешемякинское СП». О поселении]</ref> [[укытучы]]лар гаиләсендә туган. Әтисе [[Бөек Ватан сугышы|сугыш]] ветераны Петр Платонович һәм әнисе Елизавета Моисеевна [[Тәтеш педагогия училищесы|Тәтеш педагогика училищесын]] тәмамлап, гомерләре буе укытучы булып эшләгәннәр (Николайга 9 яшь булганда, әти-әнисе аерылышканнар). Энесе ― Владимир Петрович ([[Красноярск]]ида яши). Бишенче сыйныфтан укуны [[Апас районы]] [[Марьино]] авылында дәвам иткән. Сигезенче сыйныфтан соң, «башлангыч сыйныфлар укытучысы» белгечлеге буенча [[Тәтеш педагогика укуханәсе|Тәтеш педагогика училищесын]] (2015 елдан [[Тәтеш гражданнарны яклау көллияте|көллият]]) тәмамлаган. Педучилищедан соң юллама буенча [[Спас районы]] мәктәпләрендә уртанчы классларда [[физика]] һәм [[математика]] фәннәрен укыткан. [[Армия| Хәрби хезмәт]] үтәп кайткан. Армиядән соң [[Сарман районы]] [[Җәлил]] бистәсендәге 1нче мәктәптә военрук булып эшләгән (әнисе Елизавета Моисеевна шул мәктәптә эшләгән булган). Җәлилдә эшләгәндә, җәйге ялларында [[Әлмәт районы]] «Знамя труда» / «Хезмәт байрагы» газетасына фотокорреспондент булып урнашкан. [[Казан дәүләт университеты]]ның тарих-филология факультетында журналистика бүлегендә читтән торып укыган ([[1976 ел]]да тәмамлаган)<ref>[https://www.tatar-inform.ru/news/10-fotoistorii-puti-dorogi-nikolaya-tuganova-5916319?ysclid=m8kk4y7c79544614487 10 фотоисторий: «Пути-дороги» Николая Туганова.] [[Татар-информ]], 20.08.2023</ref>. Диплом эше: «Камадагы батырлык» ({{lang-ru|«Подвиг на Каме»}}; укытучысы [[Җәвит Акчурин|Җәвид Галим улы Акчурин]])<ref>''Диана Федорова''. [https://www.business-gazeta.ru/article/411798?ysclid=m8kj0zc45b247918410 Николай Туганов: «Сейчас фото превратилось в ширпотреб».] Бизнес-Онлайн, 1.02.2019{{ref-ru}}</ref>. 1976 елга кадәр [[Әлмәт]]тә «Татнефтестрой» оешмасында техник мәгълүмат бүлегендә өлкән инженер булып хезмәт иткән<ref>''Евгений Коблев''. [https://www.республика21век.рф/2020/05/24/николай-туганов-с-объективом-по-жизни/?ysclid=m8kklmxswk143804951 Николай ТУГАНОВ: с объективом по жизни.]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} республика21век.рф, 24.05.2020{{ref-ru}}</ref>. 1976 елдан [[Яр Чаллы]]да яшәп, иҗат итә. 1976―1991 елларда Яр Чаллының «Знамя коммунизма» (хәзер [[Челнинские известия (газета)|«Челнинские известия»]]) газетасында фотокорреспондент булып эшләгән, «Челны» фотоһәвәскәрләр клубын җитәкләгән. Фотолар белән үзе эшләгән басманы гына түгел, республика газета-журналларын да тәэмин иткән. 1991 елдан башлап, унике ел буе [[Вести КАМАЗа (газета)|«Вести КАМАЗа»]] газетасында фотокорреспондент. [[«Мәйдан» журналы|«Мәйдан»]] журналында ― биш ел, [[Элита Татарстана (журнал)|«Элита Татарстана»]] журналында ― ике ел эшләгән. Сәүдә-сәнәгать палатасынннан [[пенсия]]гә чыккан. Лаеклы ялда чакта, «Камгэсэнергострой»ның [[Камские зори (газета)|«Камские зори»]] ― [[Таң йолдызы (газета, Чаллы)|«Таң йолдызы»]] газеталарының берләштерелгән редакциясендә фотокорреспондент булып, әлеге газеталар ябылганчы эшләгән. [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]ның {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Казан федераль университетының Чаллы институты|Чаллы филиалында|d|Q4211745}} студентларга фотодело фәнен укыткан. Фотоаппарат белән мәктәптә укыганда түгәрәккә йөреп танышкан булган. Николай Тугановның исеме республика матбугатында беренче мәртәбә 1968 елда күренә: [[Молодежь Татарстана (гәҗит)|«Косомолец Татарии»]] газетасында «Кар десанты» дигән фоторәсеме басылып чыга. Яр Чаллының «Батыр» кинотеатрында беренче фотокүргәзмәсе уза. Яр Чаллының [[«Энергетик» мәдәният сарае (Яр Чаллы)|«Энергетик» мәдәният сараенда]] ел саен шәһәр тарихы белән бәйле күргәзмәләр оештырыла: 2025 елның гыйнвар аенда КПССның Яр Чаллы шәһәр комитетының беренче секретаре (1969―1984) [[Рәис Беляев|Рәис Беляевның]] (1935―1996) тууына 90 ел, февраль аенда Яр Чаллы шәһәр башкарма комитеты рәисе урынбасары булган [[Гөлсабира Хәкимова]]ның тууына 100 ел тулуга багышлап оештырылганнар, апрель аенда [[Җиңү көне (Бөек Ватан сугышы)|Бөек Җиңүнең]] 80 еллыгына багышланганы ачыла (күргәзмәләр оештыруны ТР атказанган мәдәният хезмәткәре [[Гөлзада Рзаева]] башлап йөри)<ref>''Татьяна Белоножкина''. [https://vestikamaza.ru/posts/v_obektive_istoriya_goroda_v_chelnah_otkrylas_vystavka_fotografa_nikolaya_tuganova/?ysclid=m8kkxmjxsa425692340 «В объективе история города»: в Челнах открылась выставка фотографа Николая Туганова.] [[Вести КАМАЗа (газета)|«Вести КАМАЗа»]], 20.05.2022{{ref-ru}}</ref>. Николай Тугановның фотосурәтләре әлеге тарихи күргәзмәләрдә зур урынны алып тора. Шулай ук фотографның эшләрен шәһәрнең даими эшләп торучы күргәзмәләрендә ― [[Сидоровка (бистә, Яр Чаллы)|Сидоровканы]] [[Түбән Кама ГЭСы|ГЭС]] бистәсе белән тоташтыручы җир асты кичүендә, [[Комсомол районы (Яр Чаллы)|Комсомол]] паркында да күрергә мөмкин. == Факт == 1993 елның 14 апрелендә [[КамАЗ]]ның двигательләр заводында чыккан {{Тәрҗемә ителмәгән 5| КамАЗ двигательләр заводында чыккан янгын|янгынны|d|Q125415149}} төшереп алган фотосурәтләрен бастыруны [[КГБ]] тыйган <ref>[http://chelny.info/news/ya-ne-paparacci_41851.html?ysclid=m8kl525dpz560645676 Я не папарацци.] Новости Набережных Челнов, 05.04.2006{{ref-ru}}</ref> (фаҗига урыныннан бердәнбер фотосы Мәскәүдә «Авто» газетасының беренче полосасында чыккан)<ref>''Ляля Гайфутдинова''. [https://web.archive.org/web/20220514122654/https://chelny-izvest.ru/news/city/pozhar-na-zavode-dvigateley-kgb-zasekretilo-vsyu-informatsiyu Пожар на заводе двигателей: КГБ засекретило всю информацию.] «Челнинские известия», 6.04.2016{{ref-ru}}</ref>. == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == * 1978 елда «ТАССРның иң яхшы фотохәбәрчесе» дип танылган. * [[Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре]] * «Яр Чаллы шәһәре каршындагы казанышлары өчен» мадале * 2025 ― [[Илдар Юзеев исемендәге премия]] ― ''«Мәйдан» әдәби-иҗтимагый журналы белән актив хезмәттәшлек иткәне өчен''<ref>[https://tatar-inform.tatar/news/callyda-ildar-yuzeev-premiyase-tapsyryldy-5903038 Чаллыда Илдар Юзеев премиясе тапшырылды.] Татар-информ, 11.04.2025</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Әдәбият == ;Мәкаләләр * ''Ризидә Камалова''. Фото остасы. [[Мәйдан (журнал)| «Мәйдан»]], 2025 ел, № 3 (март), 143―150нче бит. == Сылтамалар == * [https://vk.com/nabchelny_history Набережные Челны. История. Фото и Кинохроника] {{Тышкы сылтамалар}} {{DEFAULTSORT:Туганеов, Николай}} [[Төркем:Укытучылар]] [[Төркем:Фотографлар]] [[Төркем:Татарстан журналистлары]] [[Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре]] [[Төркем:Тәтеш педагогика укуханәсен тәмамлаучылар]] [[Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Шәхесләр:КамАЗ]] [[Төркем:Илдар Юзеев премиясе лауреатлары]] tkm2ceughcranvkf62oa07vcaasjeto Кадим Әлмәт 0 863176 5839106 5838546 2026-05-02T17:05:56Z Әмир 15082 /* Моны да карагыз */ өстәмә 5839106 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lenin street, Almetyevsk (2023-03-27) 04.jpg|мини|«Караш» фестиваленең бер мәйданчыгы. [[Әлмәт (иҗтимагый-мәдәни үзәк)|ҖҮ «Әлмәт»]], Әлмәт шәһәре. 2025]] '''Кадим Әлмәт''' ― төрле милли музыка коралларыннан төзелгән зур ансамбль. Ансамбльнең сәнгать җитәкчесе ― ТР атказанган артисты [[Эрдни Чавлинов]]<ref>[https://www.bf-tatneft.ru/fond/?3program&link=kadim-almet Коллектив этнической музыки «Кадим Алмет».] Благотворительный фонд «Татнефть»</ref>. == Тарих == Ансамбль 2021 елда «Татнефть» хәйрия фонды тарафыннан төбәкнең борынгы музыкаль мәдәниятен торгызу һәм популярлаштыру максатында оештыра<ref name=":0">{{Cite web|url=https://kadim-almet.ru/onas/|title=Об ансамбле Кадим Алмет. Итория создания. Коллектив.|access-date=2025-05-28|lang=ru|website=kadim-almet.ru}}</ref>. Коллективның репертуары 1907 елдан башлап [[Татарстан]], [[Ырынбур]], [[Сембер]], [[Чиләбе]], [[Әстерхан]] өлкәләре авыллары буйлап этнографик экспедицияләрдә тупланган материалларга нигезләнгән.  Материалны эшкәрткәндә Идел буе халыкларының музыкаль формасы, шигъри ритмнары саклап калу тырышыла, бу борынгы музыкаль мәдәниятнең рухын, атмосферасын чагылдыра.<ref name=":0" /> Барлык әсәрләр дә төрки һәм төрле тугандаш халыкларның уен коралларында башкарыла, алар арасында - [[кылкубыз]], [[Ятаган (уен коралы)|ятаган]], [[думбыра]], [[Саз (музыка коралы)|саз]], гучжэн һәм башкалар. Коллективның "Гаҗәеп ирер Болгар тарихы" исемле беренче альбомы профессиональ тәнкыйтьчеләр арасында югары бәяләнә, «иң яхшы аутентик проект» номинациясендә «Russian World Music Awards» 2022 этник музыка Россия премиясендә җиңүгә лаек була. 2024 елда "Кадим Алмет" "Russian World Music Awards" премиясенең "Иң яхшы видео" номинациясендә җиңүче була. Икенче альбомнары "Гаярь Җәнәй" "Russian World Music Chart" исемлегенә "иң яхшы фолк-альбомнар" номинациясенә керде.<ref>{{Cite web|url=https://kadim-almet.ru/albom2/|title=Музыкальный альбом «Гаярь Джанай»|access-date=2025-05-28|lang=ru|website=kadim-almet.ru}}</ref> 2025 елда [[Әлмәт]] шәһәрендә [[Әлиф (иҗат төркеме)|"Әлиф" иҗат төркеме]] оештырган "Караш" фестивале кысаларында "Каф" спектакле музыкасын башкарды һәм яздырды. <ref>{{Cite web|url=https://realnoevremya.ru/articles/332296-v-almetevske-proshel-teatralnyy-festival-karash|title=В Альметьевске прошел театральный фестиваль «Караш»|author=Радиф Кашапов|date=02.04.2025|publisher=Реальное время|website=Реальное время|lang=ru|url-status=live}}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} == Моны да карагыз == * [[Татьяна Ефремова]] * [[Павел Корчагин]] * [[Сергей Вертелецкий]] {{Татар халык иҗаты}} [[Төркем:Татарстанның музыкаль коллективлары]][[Төркем:Әлмәт оешмалары]] oy8a9o4e63yygkwyklrux9wku6nvbor Калып:Россия Федерациясе субъектларының парламентлары рәисләре 10 864147 5839074 5507993 2026-05-02T14:37:22Z Takhirgeran Umar 6267 5839074 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Россия Федерациясе субъектларының парламентлары һәм аларның рәисләре | navbar = | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | titlestyle = background:#A3EEA3; border-bottom: 1px solid #fdfdfd; | title = [[File:Flag-maps of the subjects of Russia (only internationally recognized).png|border|20px]] [[{{Label|Q4345591}}|Россия Федерациясе субъектларының парламентлары]] һәм аларның рәисләре | image = [[File:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|100px]][[File:Russian provinces flag map 2022 (disputed and claimed territories).png|100px]][[File:Flag of Russia.svg|100px|border]] | bodyclass = hlist | group1 = '''[[{{Label|Q184122}}|автономияле<br/>округлар]]''' | group1style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em; | list1 = * <small>[[File:Coat of arms of Nenets Autonomous Okrug.svg|15px|link={{Label|Q2164}}]] ''[[{{Label|Q4426102}}|Ненец]] [[File:Flag of Nenets Autonomous District.svg|15px|border|link={{Label|Q2164}}]]:''<sup>2</sup></small> {{wd|property|linked|Q4426102|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Yugra (Khanty-Mansia).svg|15px|link={{Label|Q6320}}]] ''[[{{Label|Q4170550}}|Хант-Манси]] [[File:Flag of Yugra.svg|15px|link={{Label|Q6320}}]]:''<sup>3</sup></small> {{wd|property|linked|Q4170550|P488}} * <small>[[File:Coat of Arms of Chukotka.svg|15px|link={{Label|Q7984}}]] ''[[{{Label|Q15975355}}|Чукотка]] [[File:Flag of Chukotka.svg|15px|border|link={{Label|Q7984}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q15975355|P488}} * <small>[[File:Coat of Arms of Yamal Nenetsia.svg|15px|link={{Label|Q6407}}]] ''[[{{Label|Q16652988}}|Ямал-Ненец]] [[File:Flag of Yamal-Nenets Autonomous District.svg|15px|border|link={{Label|Q6407}}]]:''<sup>3</sup></small> {{wd|property|linked|Q16652988|P488}} | group2 = '''[[{{Label|Q1048652}}|автономияле<br/>өлкәләр]]''' | group2style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em; | list2 = * <small>[[File:Coat of arms of the Jewish Autonomous Oblast.svg|15px|link={{Label|Q7730}}]] ''[[{{Label|Q4184910}}|Яһүд]] [[File:Flag of the Jewish Autonomous Oblast.svg|15px|border|link={{Label|Q7730}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184910|P488}} | group3 = '''[[{{Label|Q831740}}|крайлар]]''' | group3style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em; | list3 = * <small>[[File:Coat of Arms of Altai Krai (Latest version).svg|15px|link={{Label|Q5942}}]] ''[[{{Label|Q4062951}}|Алтай]] [[File:Flag of Altai Krai.svg|15px|link={{Label|Q5942}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4062951|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Zabaykalsky Krai.svg|15px|link={{Label|Q6838}}]] ''[[{{Label|Q4184911}}|Байкал арты]] [[File:Flag of Zabaykalsky Krai.svg|15px|link={{Label|Q6838}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184911|P488}} * <small>[[File:Full coat of arms of Primorsky Krai.svg|15px|link={{Label|Q4341}}]] ''[[{{Label|Q4184925}}|Диңгез буе]] [[File:Flag of Primorsky Krai (large).svg|15px|border|link={{Label|Q4341}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184925|P488}} * <small>[[File:Coat of Arms of Kamchatka Krai.svg|15px|link={{Label|Q7948}}]] ''[[{{Label|Q4184914}}|Камчатка]] [[File:Flag of Kamchatka Krai.svg|15px|link={{Label|Q7948}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184914|P488}} * <small>[[File:Coat of Arms of Krasnodar Krai.svg|15px|link={{Label|Q3680}}]] ''[[{{Label|Q4184900}}|Краснодар]] [[File:Flag of Krasnodar Krai.svg|15px|link={{Label|Q3680}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184900|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Krasnoyarsk Krai.svg|15px|link={{Label|Q6563}}]] ''[[{{Label|Q4184916}}|Красноярск]] [[File:Flag of Krasnoyarsk Krai.svg|15px|link={{Label|Q6563}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184916|P488}} * <small>[[File:Coat of Arms of Perm Krai.svg|15px|link={{Label|Q5400}}]] ''[[{{Label|Q4184928}}|Пермь]] [[File:Flag of Perm Krai.svg|15px|border|link={{Label|Q5400}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184928|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Stavropol Krai.svg|15px|link={{Label|Q5207}}]] ''[[{{Label|Q4170549}}|Ставрополь]] [[File:Flag of Stavropol Krai.svg|15px|border|link={{Label|Q5207}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4170549|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Khabarovsk Krai.svg|15px|link={{Label|Q7788}}]] ''[[{{Label|Q4184893}}|Хабаровск]] [[File:Flag of Khabarovsk Krai (large).svg|15px|border|link={{Label|Q7788}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184893|P488}} | group4 = '''[[{{Label|Q835714}}|өлкәләр]]''' | group4style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em; | list4 = * <small>[[File:Coat of Arms of Amur Oblast.svg|15px|link={{Label|Q6886}}]] ''[[{{Label|Q4184907}}|Амур]] [[File:Flag of Amur Oblast (large).svg|15px|border|link={{Label|Q6886}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184907|P488}} * <small>[[File:Coat of Arms of Arkhangelsk oblast.svg|15px|link={{Label|Q1875}}]] ''[[{{Label|Q4070652}}|Архангельск]] [[File:Flag of Arkhangelsk Oblast.svg|15px|border|link={{Label|Q1875}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4070652|P488}} * <small>[[File:Coat of Arms of Astrakhan Oblast.svg|15px|link={{Label|Q3941}}]] ''[[{{Label|Q4146541}}|Әстерхан]] [[File:Flag of Astrakhan Oblast.svg|15px|link={{Label|Q3941}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4146541|P488}} * <small>[[File:New Coat of arms of Belgorod Oblast.svg|15px|link={{Label|Q3329}}]] ''[[{{Label|Q4081709}}|Белгород]] [[File:New Flag of Belgorod Oblast.svg|15px|border|link={{Label|Q3329}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4081709|P488}} * <small>[[File:Coat of Arms of Bryansk Oblast.svg|15px|link={{Label|Q2810}}]] ''[[{{Label|Q18106}}|Брянск]] [[File:Flag of Bryansk Oblast.svg|15px|link={{Label|Q2810}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q18106|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Vladimiri Oblast.svg|15px|link={{Label|Q2702}}]] ''[[{{Label|Q4184909}}|Владимир]] [[File:Flag of Vladimir Oblast.svg|15px|link={{Label|Q2702}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184909|P488}} * <small>[[File:Coat of Arms of Volgograd oblast.svg|15px|link={{Label|Q3819}}]] ''[[{{Label|Q4122951}}|Волгоград]] [[File:Flag of Volgograd Oblast.svg|15px|link={{Label|Q3819}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4122951|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Vologda oblast.svg|15px|link={{Label|Q2015}}]] ''[[{{Label|Q4184897}}|Вологда]] [[File:Flag of Vologda oblast.svg|15px|border|link={{Label|Q2015}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184897|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Voronezh Oblast (large).svg|15px|link={{Label|Q3447}}]] ''[[{{Label|Q4125387}}|Воронеж]] [[File:Flag of Voronezh Oblast (large).svg|15px|border|link={{Label|Q3447}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4125387|P488}} * <small>[[File:Coat of Arms of the Russian administered Zaporizhzhia Oblast.svg|15px|link={{Label|Q114333615}}]] ''[[Запорожье өлкәсе канунбирү җыелышы|Запорожье]] [[File:Flag of the Russian administered Zaporizhzhia Oblast.svg|15px|link={{Label|Q114333615}}]]:''</small><ref name="бәхәсле статус"/> {{wd|property|linked|Q|P488}} * <small>[[File:Coat of Arms of Ivanovo Oblast.svg|15px|link={{Label|Q2654}}]] ''[[{{Label|Q4196597}}|Иваново]] [[File:Flag of Ivanovo Oblast.svg|15px|border|link={{Label|Q2654}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4196597|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Irkutsk Oblast.svg|15px|link={{Label|Q6585}}]] ''[[{{Label|Q12357499}}|Иркутск]] [[File:Flag of Irkutsk Oblast.svg|15px|border|link={{Label|Q6585}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q12357499|P488}} * <small>[[File:Coat of Arms of Kaliningrad Oblast (Latest version).svg|15px|link={{Label|Q1749}}]] ''[[{{Label|Q4209540}}|Калининград]] [[File:Flag of Kaliningrad Oblast.svg|15px|link={{Label|Q1749}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4209540|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Kaluga Oblast (Latest version).svg|15px|link={{Label|Q2842}}]] ''[[{{Label|Q4184913}}|Калуга]] [[File:Flag of Kaluga Oblast (large).svg|15px|border|link={{Label|Q2842}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184913|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Kemerovo Oblast (large).svg|15px|link={{Label|Q6076}}]] ''[[{{Label|Q4426243}}|Кемерово]] [[File:Flag of Kemerovo Oblast (large).svg|15px|link={{Label|Q6076}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4426243|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Kirov Region.svg|15px|link={{Label|Q5387}}]] ''[[{{Label|Q4184915}}|Киров]] [[File:Flag of Kirov Oblast.svg|15px|border|link={{Label|Q5387}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184915|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Kostroma Oblast.svg|15px|link={{Label|Q2596}}]] ''[[{{Label|Q4235558}}|Кострома]] [[File:Flag of Kostroma Oblast.svg|15px|link={{Label|Q2596}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4235558|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Kurgan Oblast.svg|15px|link={{Label|Q5741}}]] ''[[{{Label|Q6445912}}|Курган]] [[File:Flag of Kurgan Oblast.svg|15px|border|link={{Label|Q5741}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q6445912|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Kursk Oblast.svg|15px|link={{Label|Q3178}}]] ''[[{{Label|Q4248828}}|Курск]] [[File:Flag of Kursk Oblast (large fix).svg|15px|border|link={{Label|Q3178}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4248828|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Leningrad Oblast.svg|15px|link={{Label|Q2191}}]] ''[[{{Label|Q4184917}}|Ленинград]] [[File:Flag of Leningrad Oblast.svg|15px|border|link={{Label|Q2191}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184917|P488}} * <small>[[File:Coat of Arms of Lipetsk oblast.svg|15px|link={{Label|Q3510}}]] ''[[{{Label|Q4262494}}|Липецк]] [[File:Flag of Lipetsk Oblast.svg|15px|link={{Label|Q3510}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4262494|P488}} * <small>[[File:Coat of Arms of Magadan oblast.svg|15px|link={{Label|Q7971}}]] ''[[{{Label|Q4273874}}|Магадан]] [[File:Flag of Magadan Oblast.svg|15px|border|link={{Label|Q7971}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4273874|P488}} * <small>[[File:Coat of Arms of Moscow oblast.svg|15px|link={{Label|Q1697}}]] ''[[{{Label|Q4303926}}|Мәскәү]] [[File:Flag of Moscow oblast.svg|15px|link={{Label|Q1697}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4303926|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Murmansk Oblast (large, alternative).svg|15px|link={{Label|Q1759}}]] ''[[{{Label|Q4308091}}|Мурманск]] [[File:Flag of Murmansk Oblast (large).svg|15px|link={{Label|Q1759}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4308091|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Novgorod Oblast (Latest version).svg|15px|link={{Label|Q2240}}]] ''[[{{Label|Q4322496}}|Новгород]] [[File:Flag of Novgorod Oblast.svg|15px|border|link={{Label|Q2240}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4322496|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Novosibirsk oblast.svg|15px|link={{Label|Q5851}}]] ''[[{{Label|Q4184924}}|Новосибирск]] [[File:Flag of Novosibirsk Oblast.svg|15px|border|link={{Label|Q5851}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184924|P488}} * <small>[[File:Coat of Arms of Omsk Oblast.svg|15px|link={{Label|Q5835}}]] ''[[{{Label|Q4184920}}|Омск]] [[File:Flag of Omsk Oblast.svg|15px|border|link={{Label|Q5835}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184920|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Oryol Oblast (large).svg|15px|link={{Label|Q3129}}]] ''[[{{Label|Q4336886}}|Орёл]] [[File:Flag of Oryol Oblast.svg|15px|link={{Label|Q3129}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4336886|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Penza Oblast (large).svg|15px|link={{Label|Q5545}}]] ''[[{{Label|Q4184922}}|Пенза]] [[File:Flag of Penza Oblast, center.svg|15px|link={{Label|Q5545}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184922|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Pskov Oblast (Latest version).svg|15px|link={{Label|Q2218}}]] ''[[{{Label|Q4383029}}|Псков]] [[File:Flag of Pskov Oblast (Latest version).svg|15px|border|link={{Label|Q2218}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4383029|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Rostov Oblast.svg|15px|link={{Label|Q3573}}]] ''[[{{Label|Q4184929}}|Ростов]] [[File:Flag of Rostov Oblast.svg|15px|link={{Label|Q3573}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184929|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Ryazan Oblast.svg|15px|link={{Label|Q2753}}]] ''[[{{Label|Q4402628}}|Рязань]] [[File:Flag of Ryazan Oblast.svg|15px|border|link={{Label|Q2753}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4402628|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Samara Oblast.svg|15px|link={{Label|Q1727}}]] ''[[{{Label|Q4406358}}|Самара]] [[File:Flag of Samara Oblast.svg|15px|border|link={{Label|Q1727}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4406358|P488}} * <small>[[File:Coat of Arms of Saratov oblast.svg|15px|link={{Label|Q5334}}]] ''[[{{Label|Q4408437}}|Сарытау]] [[File:Flag of Saratov Oblast.svg|15px|border|link={{Label|Q5334}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4408437|P488}} * <small>[[File:Sakhalin Oblast Coat of Arms.svg|15px|link={{Label|Q7797}}]] ''[[{{Label|Q4409406}}|Сахалин]] [[File:Flag of Sakhalin Oblast.svg|15px|link={{Label|Q7797}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4409406|P488}} * <small>[[File:Coat of Arms of Sverdlovsk oblast.svg|15px|link={{Label|Q5462}}]] ''[[{{Label|Q4184930}}|Свердловск]] [[File:Flag of Sverdlovsk Oblast.svg|15px|border|link={{Label|Q5462}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184930|P488}} * <small>[[File:Герб Ульяновской области (2013).svg|15px|link={{Label|Q5634}}]] ''[[{{Label|Q4184933}}|Сембер]] [[File:Flag of Ulyanovsk Oblast.svg|15px|link={{Label|Q5634}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184933|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Smolensk oblast.svg|15px|link={{Label|Q2347}}]] ''[[{{Label|Q4424945}}|Смоленск]] [[File:Flag of Smolensk Oblast.svg|15px|link={{Label|Q2347}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4424945|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Tambov Oblast.svg|15px|link={{Label|Q3550}}]] ''[[{{Label|Q16704460}}|Тамбов]] [[File:Flag of Tambov Oblast.svg|15px|link={{Label|Q3550}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q16704460|P488}} * <small>[[File:Coat of Arms of Tver oblast.svg|15px|link={{Label|Q2292}}]] ''[[{{Label|Q4184932}}|Тверь]] [[File:Flag of Tver Oblast.svg|15px|link={{Label|Q2292}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184932|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Tomsk Oblast, Russia.svg|15px|link={{Label|Q5884}}]] ''[[{{Label|Q4184894}}|Томск]] [[File:Flag of Tomsk Oblast.svg|15px|border|link={{Label|Q5884}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184894|P488}} * <small>[[File:Coat of Arms of Tyumen Oblast.svg|15px|link={{Label|Q5824}}]] ''[[{{Label|Q4467481}}|Төмән]] [[File:Flag of Tyumen Oblast.svg|15px|border|link={{Label|Q5824}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4467481|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Tula Oblast (large).svg|15px|link={{Label|Q2792}}]] ''[[{{Label|Q4465216}}|Тула]] [[File:Flag of Tula Oblast (design, Dark color).svg|15px|link={{Label|Q2792}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4465216|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Nizhny Novgorod Region.svg|15px|link={{Label|Q2246}}]] ''[[{{Label|Q4184918}}|Түбән Новгород]] [[File:Flag of Nizhny Novgorod Region.svg|15px|border|link={{Label|Q2246}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184918|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Kherson Oblast (Russia, Big size).svg|15px|link={{Label|Q114331288}}]] ''[[{{Label|Q122434112}}|Херсон]] [[File:Flag of Kherson Oblast (Russia).svg|15px|link={{Label|Q114331288}}]]:''</small><ref name="бәхәсле статус"/> {{wd|property|linked|Q122434112|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Chelyabinsk Oblast.svg|15px|link={{Label|Q5714}}]] ''[[{{Label|Q4184935}}|Чиләбе]] [[File:Flag of Chelyabinsk Oblast.svg|15px|link={{Label|Q5714}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184935|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Orenburg Oblast.svg|15px|link={{Label|Q5338}}]] ''[[{{Label|Q4184921}}|Ырынбур]] [[File:Flag of Orenburg Oblast.svg|15px|link={{Label|Q5338}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4184921|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Yaroslavl Oblast.svg|15px|link={{Label|Q2448}}]] ''[[{{Label|Q4538835}}|Ярославль]] [[File:Flag of Yaroslavl Oblast.svg|15px|link={{Label|Q2448}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q4538835|P488}} | group5 = '''[[{{Label|Q41162}}|республикалар]]''' | group5style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 1px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em; | list5 = * <small>[[File:Coat of arms of Adygea.svg|15px|link={{Label|Q3734}}]] ''[[{{Label|Q4146731}}|Адыгея]] [[File:Flag of Adygea.svg|15px|link={{Label|Q3734}}]] :''</small> {{#statements:P488|from=Q4146731}} * <small>[[File:Coat of arms of Altai Republic.svg|15px|link={{Label|Q5971}}]] ''[[{{Label|Q4146670}}|Алтай]] [[File:Flag of Altai Republic (1992–1994, 2003–2016).svg|15px|border|link={{Label|Q5971}}]]:''</small> {{#statements:P488|from=Q4146670}} * <small>[[File:Coat of Arms of Bashkortostan.svg|15px|link={{Label|Q5710}}]] ''[[{{Label|Q4146671}}|Башкортстан]] [[File:Flag of Bashkortostan.svg|15px|border|link={{Label|Q5710}}]]:''</small> {{#statements:P488|from=Q4146671}} * <small>[[File:Coat of Arms of Buryatia.svg|15px|link={{Label|Q6809}}]] ''[[{{Label|Q4313297}}|Бурятия]] [[File:Flag of Buryatia.svg|15px|border|link={{Label|Q6809}}]]:''</small> {{#statements:P488|from=Q4313297}} * <small>[[File:Coat of arms of Dagestan.svg|15px|link={{Label|Q5118}}]] ''[[{{Label|Q4313275}}|Дагстан]] [[File:Flag of Dagestan.svg|15px|link={{Label|Q5118}}]]:''</small> {{#statements:P488|from=Q4313275}} * <small>[[File:Coat of Arms of the Donetsk People's Republic (Latest version).svg|15px|link={{Label|Q16150196}}]] ''[[{{Label|Q18510957}}|Донецк халык]] [[File:Flag of Donetsk People's Republic.svg|15px|link={{Label|Q16150196}}]]:''</small><ref name="бәхәсле статус"/> {{#statements:P488|from=Q18510957}} * <small>[[File:Coat of arms of Ingushetia.svg|15px|link={{Label|Q5219}}]] ''[[{{Label|Q7165465}}|Ингушетия]] [[File:Flag of Ingushetia.svg|15px|border|link={{Label|Q5219}}]]:''</small> {{#statements:P488|from=Q7165465}} * <small>[[File:Coat of arms of Kabardino-Balkaria.svg|15px|link={{Label|Q5267}}]] ''[[{{Label|Q4345415}}|Кабарда-Балкария]] [[File:Flag of Kabardino-Balkaria (large).svg|15px|border|link={{Label|Q5267}}]]:''</small> {{#statements:P488|from=Q4345415}} * <small>[[File:Coat of Arms of Kalmykia.svg|15px|link={{Label|Q3953}}]] ''[[{{Label|Q4313296}}|Калмыкия]] [[File:Flag of Kalmykia.svg|15px|link={{Label|Q3953}}]]:''</small> {{#statements:P488|from=Q4313296}} * <small>[[File:Coat of Arms of Karachay-Cherkessia.svg|15px|link={{Label|Q5328}}]] ''[[{{Label|Q4313272}}|Карачай-Чиркәсия]] [[File:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|15px|link={{Label|Q5328}}]]:''</small> {{#statements:P488|from=Q4313272}} * <small>[[File:Coat of arms of the Republic of Karelia.svg|15px|link={{Label|Q1914}}]] ''[[{{Label|Q4184904}}|Карелия]] [[File:Flag of Karelia.svg|15px|link={{Label|Q1914}}]]:''</small> {{#statements:P488|from=Q4184904}} * <small>[[File:Coat of arms of Komi (large).svg|15px|link={{Label|Q2073}}]] ''[[{{Label|Q24436}}|Коми]] [[File:Flag of Komi (large).svg|15px|border|link={{Label|Q2073}}]]:''</small> {{#statements:P488|from=Q24436}} * <small>[[File:Coat of arms of Crimea.svg|15px|link={{Label|Q15966495}}]] ''[[{{Label|Q15978638}}|Кырым]] [[File:Flag of Crimea (Latest version).svg|15px|border|link={{Label|Q15966495}}]]:''</small><ref name="бәхәсле статус"/> {{#statements:P488|from=Q15978638}} * <small>[[File:Coat of arms of Lugansk People's Republic.svg|15px|link={{Label|Q16746854}}]] ''[[{{Label|Q19366052}}|Луганск халык]] [[File:Flag of the Luhansk People's Republic.svg|15px|link={{Label|Q16746854}}]]:''</small><ref name="бәхәсле статус"/> {{#statements:P488|from=Q19366052}} * <small>[[File:Coat of Arms of Mari El.svg|15px|link={{Label|Q5446}}]] ''[[{{Label|Q7603047}}|Мари Иле]] [[File:Flag of Mari El.svg|15px|link={{Label|Q5446}}]]:''</small> {{#statements:P488|from=Q7603047}} * <small>[[File:Coat of arms of Mordovia.svg|15px|link={{Label|Q5340}}]] ''[[{{Label|Q4146669}}|Мордовия]] [[File:Flag of Mordovia.svg|15px|border|link={{Label|Q5340}}]]:''</small> {{#statements:P488|from=Q4146669}} * <small>[[File:Coat of arms of Sakha.svg|15px|link={{Label|Q6605}}]] ''[[{{Label|Q2037704}}|Саха-Якутия]] [[File:Flag of Sakha.svg|15px|border|link={{Label|Q6605}}]]:''</small> {{#statements:P488|from=Q2037704}} * <small>[[File:Coat of arms of Tatarstan.svg|15px|link={{Label|Q5481}}]] ''[[{{Label|Q4146734}}|Татарстан]] [[File:Flag of Tatarstan.svg|15px|border|link={{Label|Q5481}}]]:''</small> {{#statements:P488|from=Q4146734}} * <small>[[File:Emblem of North Ossetia.svg|15px|link={{Label|Q5237}}]] ''[[{{Label|Q4345422}}|Төньяк Осетия]] [[File:Flag of North Ossetia.svg|15px|border|link={{Label|Q5237}}]]:''</small> {{#statements:P488|from=Q4345422}} * <small>[[File:Coat of arms of Tuva.svg|15px|link={{Label|Q960}}]] ''[[{{Label|Q4109076}}|Тыва]] [[File:Flag of Tuva.svg|15px|border|link={{Label|Q960}}]]:''</small> {{#statements:P488|from=Q4109076}} * <small>[[File:Coat of arms of Udmurtia.svg|15px|link={{Label|Q5422}}]] ''[[{{Label|Q4146733}}|Удмуртия]] [[File:Flag of Udmurtia.svg|15px|border|link={{Label|Q5422}}]]:''</small> {{#statements:P488|from=Q4146733}} * <small>[[File:Coat of arms of Khakassia.svg|15px|link={{Label|Q6543}}]] ''[[{{Label|Q4109070}}|Хакасия]] [[File:Flag of Khakassia.svg|15px|border|link={{Label|Q6543}}]]:''</small> {{#statements:P488|from=Q4109070}} * <small>[[File:Coat of arms of Chechnya.svg|15px|link={{Label|Q5187}}]] ''[[{{Label|Q4345427}}|Чечня]] [[File:Flag of the Chechen Republic.svg|15px|border|link={{Label|Q5187}}]]:''</small> {{#statements:P488|from=Q4345427}} * <small>[[File:Coat of arms of Chuvashia.svg|15px|link={{Label|Q5466}}]] ''[[{{Label|Q4146740}}|Чуашия]] [[File:Flag of Chuvashia (large).svg|15px|link={{Label|Q5466}}]]:''</small> {{#statements:P488|from=Q4146740}} | group6 = '''[[{{Label|Q183342}}|федерация<br/>әһәмиятендәге<br/>шәһәрләр]]''' | group6style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em; | list6 = * <small>[[File:COA of Sevastopol.svg|15px|link={{Label|Q7525}}]] ''[[{{Label|Q15985376}}|Акъяр]] [[File:Flag of Sevastopol.svg|15px|link={{Label|Q7525}}]]:''</small><ref name="бәхәсле статус"/> {{wd|property|linked|Q15985376|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Moscow.svg|15px|link={{Label|Q649}}]] ''[[{{Label|Q2041767}}|Мәскәү]] [[File:Flag of Moscow, Russia.svg|15px|link={{Label|Q649}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q2041767|P488}} * <small>[[File:Coat of arms of Saint Petersburg (2003).svg|15px|link={{Label|Q656}}]] ''[[{{Label|Q2390550}}|Санкт-Петербург]] [[File:Flag of Saint Petersburg (large).svg|15px|link={{Label|Q656}}]]:''</small> {{wd|property|linked|Q2390550|P488}} | belowstyle = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em; | below = <references> <ref name="бәхәсле статус">Дөньяның күпчелек дәүләтләр тарафыннан [[Украина]] территориясе дип исәпләнелә.</ref> </references> <sup>2</sup>&nbsp;[[Архангельск өлкәсе]]нә керә&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<sup>3</sup>&nbsp;[[Төмән өлкәсе]]нә керә.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; }}<includeonly>[[Төркем:Россия Федерациясе субъектларының канун чыгару органнары]]</includeonly> <noinclude> [[Төркем:Калыплар:Русия административ субъектлары буйлап]] [[Төркем:Россия Федерациясе субъектлары парламентлары башлыклары]] [[Төркем:Навигацион калыплар:Россия]] [[Төркем:Навигацион калыплар:Сәясәт]] </noinclude> cwy0c1rpc2m7sbers7ml2rjehuotvig Россия югары уку йортлары исемлеге 0 864427 5839076 5838339 2026-05-02T14:50:52Z ListeriaBot 24345 Wikidata list updated [V2] 5839076 wikitext text/x-wiki {{Мәгълүмати исемлек}} {{УК}} '''Россия югары уку йортлары исемлеге''' яки ''Россия университетлары исемлеге'' — {{RUS}}ндә эшләүче '''университет''' һәм башка статуслы [[югары уку йорты|югары уку йортлары]] исемлеге. == Уникаль статуслы университетлар (2) == {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! веб-сайт |- | style='text-align:right'| 1 | 1724-01-22 | [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]] | [[Файл:Spb 06-2012 University Embankment 06.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg State University|Saint Petersburg State University]] | http://www.spbu.ru/ |- | style='text-align:right'| 2 | 1755-01-12 | [[Мәскәү дәүләт университеты]] | [[Файл:МГУ, вид с воздуха.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2359096|Раменки]]'' | [[:commons:Category:Moscow State University|Moscow State University]] | https://www.msu.ru/<br/>https://www.msu.ru/en/<br/>https://www.msu.ru/ch/ |} == Федераль университетлар (10) == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q159. ?item wdt:P31 wd:Q4481793 } |section= |sort=P571 |columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p856:веб-сайт}} {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! веб-сайт |- | style='text-align:right'| 1 | 1804-11-05 | [[Казан (Идел буе) федераль университеты]] | [[Файл:Kazan State University from the 2 Korpus.jpg|center|128px]] | [[Казан]]<br/>[[Казанның Вахитов районы|Вахит районы]]<br/>[[Татарстан]] | [[:commons:Category:Kazan University|Kazan University]] | https://kpfu.ru/ |- | style='text-align:right'| 2 | 1899 | [[Ерак Көнчыгыш федераль университеты]] | [[Файл:Far Eastern Federal University 2.JPG|center|128px]] | [[Диңгез буе крае]]<br/>''[[:d:Q4112963|Владивосток шәһәр округы]]''<br/>''[[:d:Q15189883|Русский бистәсе]]'' | [[:commons:Category:Far Eastern Federal University|Far Eastern Federal University]] | https://www.dvfu.ru/ |- | style='text-align:right'| 3 | 1915 | ''[[:d:Q2065921|Көньяк федераль университеты]]'' | [[Файл:Rostov-on-Don, Southern Federal University, Russia.jpg|center|128px]] | [[Ростов-на-Дону]] | [[:commons:Category:Southern Federal University (Rostov-on-Don)|Southern Federal University (Rostov-on-Don)]] | http://www.sfedu.ru |- | style='text-align:right'| 4 | 1920 | [[Урал федераль университеты|Беренче Россия президенты Борис Николаевич Ельцин исемендәге Урал федераль университеты]] | [[Файл:Ural State Technical University (August 2022) - 1.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]]<br/>[[Екатеринбурның Киров районы|Киров районы]]<br/>[[Свердловск өлкәсе]] | [[:commons:Category:Ural Federal University|Ural Federal University]] | http://www.ustu.ru/<br/>https://urfu.ru/ru/<br/>https://urfu.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 5 | 1934 | [[М. К. Аммосов исемендәге Төньяк-Көнчыгыш федераль университеты|Максим Кирович Аммосов исемендәге Төньяк-Көнчыгыш федераль университеты]] | [[Файл:КФЕН СВФУ август 2013.jpg|center|128px]] | [[Якутия]]<br/>''[[:d:Q18405912|Якутск шәһәр округы]]''<br/>[[Якутск]]<br/>''[[:d:Q4333128|Октябрьский округ]]'' | [[:commons:Category:North-Eastern Federal University|North-Eastern Federal University]] | http://s-vfu.ru |- | style='text-align:right'| 6 | 1947 | ''[[:d:Q805777|Иммануил Кант ис. Балтыйк федераль университеты]]'' | [[Файл:101-0160 IMG.JPG|center|128px]] | [[Калининград]] | [[:commons:Category:Immanuel Kant Baltic Federal University|Immanuel Kant Baltic Federal University]] | http://www.kantiana.ru/ |- | style='text-align:right'| 7 | 2006 | [[Себер федераль университеты]] | [[Файл:Siberian Federal University (site 4), Krasnoyarsk.JPG|center|128px]] | [[Красноярск]]<br/>''[[:d:Q4333155|Oktyabrsky District]]''<br/>''[[:d:Q18405934|Красноярск шәһәр округы]]''<br/>[[Красноярск крае]] | [[:commons:Category:Siberian Federal University|Siberian Federal University]] | https://sfu.ru/ |- | style='text-align:right'| 8 | 2010 | ''[[:d:Q4352907|Михаил Ломоносов исемендәге Төньяк (Арктик) федераль университеты]]'' | [[Файл:Arkhangelsk technology university.jpg|center|128px]] | [[Архангельск]] | [[:commons:Category:Northern (Arctic) Federal University|Northern (Arctic) Federal University]] | http://narfu.ru/ |- | style='text-align:right'| 9 | 2012 | ''[[:d:Q4412491|Төньяк Кавказ федераль университеты]]'' | [[Файл:Main campus of NCFU.jpg|center|128px]] | [[Ставрополь]] | [[:commons:Category:North-Caucasus Federal University|North-Caucasus Federal University]] | http://www.ncfu.ru/ |- | style='text-align:right'| 10 | 2014 | ''[[:d:Q17749157|Владимир Иванович Вернадский исемендәге Кырым федераль университеты]]'' | [[Файл:ТНУ - panoramio (4).jpg|center|128px]] | [[Кырым]] | [[:commons:Category:Crimean Federal University|Crimean Federal University]] | https://cfuv.ru |} {{Wikidata list end}} == Илкүләм тикшеренү университетлары (29) == {{seealso|Россиянең илкүләм тикшеренү университеты}} {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q159. ?item wdt:P31 wd:Q4315006 } |section= |sort=P571 |columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p856:веб-сайт}} {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! веб-сайт |- | style='text-align:right'| 1 | 1773-11-01 | [[Санкт-Петербург дәүләт тау эше университеты|Санкт-Петербург дәүләт тау университеты]] | [[Файл:Spb Vasilievsky Island Mining College asv2019-09 img3.jpg|center|128px]] | [[Василий утравы районы]]<br/>''[[:d:Q4032432|Municipal Okrug #7]]''<br/>[[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg Mining University|Saint Petersburg Mining University]] | http://www.spmi.ru/ |- | style='text-align:right'| 2 | 1830-07-13 | ''[[:d:Q1472245|Мәскәү дәүләт техника университеты]]'' | [[Файл:Слободской дворец 003.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Bauman Moscow State Technical University|Bauman Moscow State Technical University]] | https://bmstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 3 | 1876 | ''[[:d:Q2010483|Белгород дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Belgorod State University in september.jpg|center|128px]] | [[Белгород]] | [[:commons:Category:Belgorod State University|Belgorod State University]] | https://bsuedu.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 4 | 1878 | ''[[:d:Q742494|Томск дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус ТГУ.jpg|center|128px]] | [[Тум|Томск]] | [[:commons:Category:Tomsk State University|Tomsk State University]] | http://www.tsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 5 | 1890-06-14 | [[Казан илкүләм тикшеренү технология университеты|Казан милли тикшеренү технология университеты]] | [[Файл:Kazan-khti-main.jpg|center|128px]] | [[Казан]] | [[:commons:Category:Kazan National Research Technological University|Kazan National Research Technological University]] | http://www.kstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 6 | 1896 | ''[[:d:Q1466666|Томск политехника университеты]]'' | [[Файл:Ленина-30-DSN57425.jpg|center|128px]] | [[Тум|Томск]] | [[:commons:Category:Tomsk Polytechnical University|Tomsk Polytechnical University]] | http://www.tpu.ru/ |- | style='text-align:right'| 7 | 1899 | [[Бөек Пётр исемендәге Санкт-Петербург политехник университеты]] | [[Файл:Политехнический институт. Главное здание01.jpg|center|128px]] | [[Калинин районы (Санкт-Петербург)|Санкт-Петербургның Калинин районы]]<br/>''[[:d:Q4059198|Академическое муниципаль округы]]''<br/>[[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg Polytechnical University|Saint Petersburg Polytechnical University]] | http://www.spbstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 8 | 1900 | ''[[:d:Q1342013|ИТМО университеты]]'' | [[Файл:ITMO University's main building, August 2016.jpg|center|128px]] | | [[:commons:Category:SPbSU ITMO|SPbSU ITMO]] | https://itmo.ru/ |- | style='text-align:right'| 9 | 1906 | ''[[:d:Q2177111|Н. И. Пирогов исемендәге Россия илкүләм тикшеренү медицина университеты]]'' | [[Файл:RGMU.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Russian Medical University|Russian Medical University]] | https://rsmu.ru |- | style='text-align:right'| 10 | 1909 | [[Н. Г. Чернышевский исемендәге Сарытау дәүләт университеты|Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты]] | [[Файл:Univer saratov.JPG|center|128px]] | [[Сарытау]]<br/>[[Сарытауның Киров районы]]<br/>[[Сарытау өлкәсе]] | [[:commons:Category:Saratov State University|Saratov State University]] | http://www.sgu.ru/<br/>https://en.sgu.ru/ |- | style='text-align:right'| 11 | 1916 | ''[[:d:Q492766|Николай Иванович Лобачевский исемендәге Түбән Новгород дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Lobachevsky University. Faculty of Philology 03.jpg|center|128px]] | [[Түбән Новгород]] | [[:commons:Category:Lobachevsky State University of Nizhny Novgorod|Lobachevsky State University of Nizhny Novgorod]] | http://www.unn.ru |- | style='text-align:right'| 12 | 1916 | [[Пермь дәүләт университеты|Пермь дәүләт илкүләм тикшеренү университеты]] | [[Файл:Пермский государственный университет. Корпус №5.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q4160819|Дзержинский районы]]''<br/>[[Пермь]]<br/>[[Пермь крае]] | [[:commons:Category:Perm State University|Perm State University]] | http://www.psu.ru/ |- | style='text-align:right'| 13 | 1918 | [[МИСиС Илкүләм фән һәм технология университеты]] | [[Файл:Korpus b.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Institute of Steel and Alloys|Moscow Institute of Steel and Alloys]] | http://www.misis.ru/ |- | style='text-align:right'| 14 | 1921-11-22 | [[Мәскәү дәүләт төзелеш университеты]] | [[Файл:Mgsu.kampus.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]]<br/>[[Төньяк-Көнчыгыш административ округ (Мәскәү)|Төньяк-Көнчыгыш административ округ]]<br/>''[[:d:Q2367611|Ярославский районы]]'' | [[:commons:Category:Moscow State University of Civil Engineering|Moscow State University of Civil Engineering]] | https://mgsu.ru |- | style='text-align:right'| 15 | 1930 | ''[[:d:Q224802|Мәскәү энергетика институты]]'' | [[Файл:Lefortovo mei.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Power Engineering Institute|Moscow Power Engineering Institute]] | http://www.mpei.ru/<br/>https://mpei.ru/lang/more/chn/Pages/default.aspx<br/>https://mpei.ru/lang/en/Pages/default.aspx<br/>https://mpei.ru/lang/more/deu/Pages/default.aspx |- | style='text-align:right'| 16 | 1930-02-26 | [[Иркутск илкүләм тикшеренү техник университеты]] | [[Файл:НИ ИрГТУ (ИрНИТУ).jpg|center|128px]] | [[Иркутск өлкәсе]]<br/>[[Иркутск]]<br/>''[[:d:Q4410160|Свердловский округы]]'' | [[:commons:Category:Irkutsk National Research Technical University|Irkutsk National Research Technical University]] | http://www.istu.edu/cng<br/>http://www.istu.edu/<br/>https://eng.istu.edu/<br/>https://fr.istu.edu/ |- | style='text-align:right'| 17 | 1930-04-17 | [[Россия дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендә Россия дәүләт нефть һәм газ университеты]] | [[Файл:Moscow-1254 - 18 Ленинский проспект.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]]<br/>[[Көньяк-Көнбатыш административ округ (Мәскәү)|Көньяк-Көнбатыш административ округ]]<br/>''[[:d:Q1962831|Вернадский проспекты районы]]'' | [[:commons:Category:Gubkin Russian State University of Oil and Gas|Gubkin Russian State University of Oil and Gas]] | http://www.gubkin.ru |- | style='text-align:right'| 18 | 1930-08-29 | ''[[:d:Q1719898|Мәскәү авиация институты]]'' | [[Файл:MAI-moscow.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Aviation Institute|Moscow Aviation Institute]] | http://www.mai.ru/ |- | style='text-align:right'| 19 | 1931-10-01 | [[Мордовия дәүләт университеты|Николай Платонович Огарёв исемендәге Илкүләм тикшеренү Мордовия дәүләт университеты]] | [[Файл:Saransk University (42033511865).jpg|center|128px]] | [[Саранск]]<br/>''[[:d:Q48941175|Ленин районы]]''<br/>''[[:d:Q4145676|Саранск шәһәр бүлгесе]]''<br/>[[Мордовия]] | [[:commons:Category:Mordovian State University|Mordovian State University]] | https://mrsu.ru/ru/ |- | style='text-align:right'| 20 | 1932-03-05 | [[А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты]] | [[Файл:Здание 1-ой мужской гимназии (г. Казань, ул. К.Маркса) - 2.JPG|center|128px]] | [[Татарстан]]<br/>[[Казан]]<br/>[[Казанның Вахитов районы|Вахит районы]] | [[:commons:Category:Kazan State Technical University named after A. N. Tupolev|Kazan State Technical University named after A. N. Tupolev]] | http://www.kai.ru/ |- | style='text-align:right'| 21 | 1942-10-01 | [[Академик С. П. Королёв исемендәге Самар илкүләм тикшеренү университеты|Академик С. П. Королёв исемендәге Самар милли тикшеренү университеты]] | [[Файл:SSAU.jpg|center|128px]] | [[Самар өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q27577214|Самар шәһәр округы]]''<br/>[[Самар]]<br/>[[Самарның Октябрь районы]] | | http://www.ssau.ru |- | style='text-align:right'| 22 | 1942-11-22 | ''[[:d:Q56837|«МИФИ» төш илкүләм тикшеренү университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус МИФИ (21.03.2026).jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Engineering Physics Institute|Moscow Engineering Physics Institute]] | https://www.mephi.ru/ |- | style='text-align:right'| 23 | 1943-12-15 | ''[[:d:Q1777988|Көньяк Урал дәүләт университеты]]'' | [[Файл:South Ural State University (13125656685).jpg|center|128px]] | [[Чиләбе]] | [[:commons:Category:South Ural State University|South Ural State University]] | https://www.susu.ru/ |- | style='text-align:right'| 24 | 1946 | ''[[:d:Q1367256|Мәскәү физика-техника институты]]'' | [[Файл:Mipt phystech.jpg|center|128px]] | [[Долгопрудный]]<br/>[[Жуковский (Мәскәү өлкәсе)|Жуковски (Мәскәү өлкәсе)]]<br/>[[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Institute of Physics and Technology|Moscow Institute of Physics and Technology]] | https://mipt.ru/ |- | style='text-align:right'| 25 | 1953 | ''[[:d:Q689800|Пермь илкүләм тикшеренү политехника университеты]]'' | [[Файл:Пермский национальный исследовательский политехнический университет.jpg|center|128px]] | [[Пермь]] | [[:commons:Category:Perm State Technical University (Main Building)|Perm State Technical University (Main Building)]] | http://pstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 26 | 1959 | ''[[:d:Q1637997|Новосибирск дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Akademgorodok NSU Interweek.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]] | [[:commons:Category:Novosibirsk State University|Novosibirsk State University]] | http://www.nsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 27 | 1965 | ''[[:d:Q182118|«МИЭТ» илкүләм тикшеренү университеты]]'' | [[Файл:Zelenograd - MIET.jpg|center|128px]] | [[Зеленоград административ округы (Мәскәү)|Зеленоград административ округы]] | [[:commons:Category:National Research University of Electronic Technology|National Research University of Electronic Technology]] | https://www.miet.ru/ |- | style='text-align:right'| 28 | 1992-11-20 | [[Югары икътисад мәктәбе|"Югары икътисад мәктәбе" илкүләм тикшеренү университеты]] | [[Файл:HSE new building (2015-01-22) 01.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]]<br/>[[Үзәк административ округ (Мәскәү)|Үзәк административ округ]]<br/>''[[:d:Q1669860|Басманный районы]]'' | [[:commons:Category:National Research University Higher School of Economics|National Research University Higher School of Economics]] | http://www.hse.ru/ |- | style='text-align:right'| 29 | 1997<br/>2002-10-08 | [[РФА Ж. И. Алферов исемендәге Санкт-Петербург милли тикшеренү академия университеты|Россия фәннәр академиясенең Жорес Иванович Алфёров исемендәге Санкт-Петербург академия университеты]] | [[Файл:0425Aa1. Saint Petersburg. Alferov University.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]]<br/>[[Калинин районы (Санкт-Петербург)|Санкт-Петербургның Калинин районы]] | | http://spbau.ru/ |} {{Wikidata list end}} == Төбәк терәк университетлары (33) == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q159. ?item wdt:P31 wd:Q48940751 } |section= |sort=P571 |columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p856:веб-сайт}} {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! веб-сайт |- | style='text-align:right'| 1 | 1888-08-03 | [[Себер дәүләт медицина университеты]] | [[Файл:Siberian State Medical University.jpg|center|128px]] | [[Тум|Томск]]<br/>''[[:d:Q4221687|Томскның Киров районы]]''<br/>''[[:d:Q24636058|Томск шәһәр бүлгесе]]''<br/>[[Тум өлкәсе|Томск өлкәсе]] | [[:commons:Category:Siberian State Medical University|Siberian State Medical University]] | http://www.ssmu.ru |- | style='text-align:right'| 2 | 1914 | ''[[:d:Q4406402|Самар дәүләт техника университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус .jpg|center|128px]] | [[Самар]] | [[:commons:Category:Samara State Technical University|Samara State Technical University]] | http://www.samgtu.ru |- | style='text-align:right'| 3 | 1917 | ''[[:d:Q4318652|Ростислав Евгеньевич Алексеев исемендәге Нижгар дәүләт технология университеты]]'' | [[Файл:Nizhny Novgorod Technical University 1st building.jpg|center|128px]] | [[Түбән Новгород]] | [[:commons:Category:Nizhny Novgorod State Technical University|Nizhny Novgorod State Technical University]] | http://nntu.ru/ |- | style='text-align:right'| 4 | 1919-06-23<br/>1931 | ''[[:d:Q7101513|Иван Сергеевич Тургенев исемендәге Орёл дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус ОГУ (Орёл, Комсомольская, 95) (2).jpg|center|128px]] | [[Орёл]] | [[:commons:Category:Oryol State University|Oryol State University]] | http://www.univ-orel.ru/<br/>http://int.oreluniver.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 5 | 1930 | ''[[:d:Q1511650|Тула дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Tula State University (building 1).jpg|center|128px]] | [[Тула]] | [[:commons:Category:Tula State University|Tula State University]] | https://tulsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 6 | 1930 | ''[[:d:Q4122969|Волгоград дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Volgograd State Technical University 001.jpg|center|128px]] | [[Волгоград]] | [[:commons:Category:Volgograd State Technical University|Volgograd State Technical University]] | http://www.vstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 7 | 1930 | ''[[:d:Q4166431|Дон дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Don state technical university.JPG|center|128px]] | [[Ростов-на-Дону]] | [[:commons:Category:Don State Technical University|Don State Technical University]] | https://donstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 8 | 1930-10-06<br/>1930 | ''[[:d:Q4408464|Сарытау дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Саратовский политехнический универ 1.jpg|center|128px]] | [[Сарытау]] | [[:commons:Category:Saratov State Technical University|Saratov State Technical University]] | http://www.sstu.ru<br/>http://en.sstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 9 | 1932 | ''[[:d:Q28656881|Кострома дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус Костромского государственного технологического университета.jpg|center|128px]] | [[Кострома]] | [[:commons:Category:Kostroma State University|Kostroma State University]] | http://kstu.edu.ru |- | style='text-align:right'| 10 | 1934-03-22 | [[Магнитогорск дәүләт техник университеты|Григорий Иванович Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техника универститеты]] | [[Файл:Магнитогорский государственный технический университет.jpg|center|128px]] | [[Чиләбе өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q19910636|Магнитогорск шәһәр округы]]''<br/>[[Магнитогорск]]<br/>''[[:d:Q30891259|Ленинский районы]]'' | [[:commons:Category:Magnitogorsk State Technical University|Magnitogorsk State Technical University]] | http://www.magtu.ru<br/>https://en.magtu.ru/ |- | style='text-align:right'| 11 | 1940 | ''[[:d:Q4361461|Петрозаводск дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Petrozavodsk 06-2017 img34 University.jpg|center|128px]] | [[Петрозаводск]] | [[:commons:Category:Petrozavodsk State University|Petrozavodsk State University]] | http://www.petrsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 12 | 1942-11-16 | [[Омск дәүләт техник университеты]] | | [[Омск]]<br/>[[Совет административ округы (Омск)|Совет административ округы]]<br/>[[Омск өлкәсе]] | [[:commons:Category:Omsk State Technical University|Omsk State Technical University]] | http://www.omgtu.ru/ |- | style='text-align:right'| 13 | 1948-10-04 | [[Уфа дәүләт нефть техника университеты|Уфа дәүләт нефть-техника университеты]] | [[Файл:UGNTU (Ufa).jpg|center|128px]] | [[Уфаның Орджоникидзе районы|Орҗоникидзе районы]]<br/>[[Уфа]]<br/>[[Башкортстан]] | [[:commons:Category:Ufa State Petroleum Technological University|Ufa State Petroleum Technological University]] | http://www.rusoil.net/<br/>https://ugntu.ru/<br/>https://ugntu.ru/en |- | style='text-align:right'| 14 | 1950 | ''[[:d:Q1467445|Новосибирск дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Nstu-1.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]] | [[:commons:Category:Novosibirsk State Technical University|Novosibirsk State Technical University]] | https://www.nstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 15 | 1950-01-11 | [[Мурманск арктик университеты]] | [[Файл:МГТУ.jpg|center|128px]] | [[Мурманск]]<br/>''[[:d:Q17082747|Pervomaysky District]]''<br/>''[[:d:Q17080695|Oktyabrsky District]]'' | [[:commons:Category:Murmansk State Technical University|Murmansk State Technical University]] | https://mauniver.ru/<br/>https://mauniver.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 16 | 1954-04-29 | [[Белгород дәүләт технология университеты|Владимир Григорьевич Шухов исемендәге Белгород дәүләт технология университеты]] | [[Файл:Bstu00938.jpg|center|128px]] | [[Белгород]]<br/>''[[:d:Q27532780|Белгород шәһәр округы]]''<br/>[[Белгород өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q4126633|Белгородның Көнчыгыш округ районы]]'' | [[:commons:Category:Belgorod University of Technology|Belgorod University of Technology]] | http://www.bstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 17 | 1956-08-14 | [[Воронеж дәүләт техник университеты|Воронеж дәүләт техника университеты]] | [[Файл:016. Воронеж. Архитектурно-строительный университет.jpg|center|128px]] | [[Воронеж]]<br/>''[[:d:Q4258358|Ленинский районы]]''<br/>''[[:d:Q27538353|Воронеж шәһәр округы]]''<br/>[[Воронеж өлкәсе]] | | http://cchgeu.ru/<br/>https://cchgeu.ru/en/<br/>https://cchgeu.ru/fr/<br/>https://cchgeu.ru/de/<br/>https://cchgeu.ru/cn/<br/>https://cchgeu.ru/ar/ |- | style='text-align:right'| 18 | 1958 | ''[[:d:Q4113278|Александр һәм Николай Григорьевич Столетовлар исемендәге Владимир дәүләт университеты]]'' | [[Файл:ВлГУ.jpg|center|128px]] | [[Владимир (шәһәр)|Владимир]] | [[:commons:Category:Vladimir State University|Vladimir State University]] | http://www.vlsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 19 | 1960 | ''[[:d:Q174220|Академик Михаил Фёдорович Решетнёв исемендәге Себер дәүләт аэро-космос университеты]]'' | [[Файл:Siberian State Aerospace University, Krasnoyarsk.jpg|center|128px]] | [[Красноярск]] | [[:commons:Category:Siberian State Aerospace University|Siberian State Aerospace University]] | http://www.sibsau.ru |- | style='text-align:right'| 20 | 1963 | ''[[:d:Q4467498|Төмән индустриаль университеты]]'' | [[Файл:Tyumen Oblast Tyumen Industrial University 2023-06 1687891138.JPG|center|128px]] | [[Төмән]] | [[:commons:Category:Tyumen Industrial University|Tyumen Industrial University]] | https://www.tyuiu.ru/ |- | style='text-align:right'| 21 | 1963-03-13 | [[Вятка дәүләт университеты]] | [[Файл:Главный корпус ВятГУ.png|center|128px]] | [[Киров (Киров өлкәсе)|Киров]]<br/>[[Кировның Ленин районы]]<br/>''[[:d:Q4221641|Киров шәһәре муниципалитеты]]''<br/>[[Киров өлкәсе]] | [[:commons:Category:Vyatka State University|Vyatka State University]] | http://www.vyatsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 22 | 1970 | ''[[:d:Q786280|Басан Бадьминович Городовиков исемендәге Калмык дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Kalmuniversitet.jpg|center|128px]] | [[Элиста]] | [[:commons:Category:Kalmyk State University|Kalmyk State University]] | http://www.kalmsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 23 | 1970 | ''[[:d:Q958886|Павел Григорьевич Демидов исемендәге Ярославль дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Yaroslavl State University, 1 corpus.JPG|center|128px]] | [[Ярославль]] | [[:commons:Category:Yaroslavl State University|Yaroslavl State University]] | http://www.uniyar.ac.ru/ |- | style='text-align:right'| 24 | 1972-01-01 | [[Мари дәүләт университеты]] | [[Файл:The main building of Mari State University.jpg|center|128px]] | [[Мари Ил|Мари Иле]]<br/>''[[:d:Q18055588|«Йошкар-Ола каласы» шәһәр округы]]''<br/>[[Йошкар-Ола]] | [[:commons:Category:Mari State University|Mari State University]] | http://www.marsu.ru<br/>https://marsu.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 25 | 1972-02-10 | [[Питирим Сорокин исемендәге Сыктывкар дәүләт университеты]] | [[Файл:Главный корпус СыктГУ.jpg|center|128px]] | [[Коми Республикасы]]<br/>''[[:d:Q3744966|Сыктывкар шәһәр округы]]''<br/>[[Сыктывкар]] | [[:commons:Category:Syktyvkar State University|Syktyvkar State University]] | http://www.syktsu.ru/<br/>https://en.syktsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 26 | 1973 | ''[[:d:Q4062936|Алтай дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Architecture of Barnaul-2021 - 26.jpeg|center|128px]] | [[Барнавыл]] | [[:commons:Category:Altai State University|Altai State University]] | https://www.asu.ru/ |- | style='text-align:right'| 27 | 1973-02-22 | [[Кемерово дәүләт университеты]] | [[Файл:НФИ КемГУ.jpg|center|128px]] | [[Кемерово]]<br/>''[[:d:Q4183182|Заводский районы]]''<br/>[[Кемерово өлкәсе]] | [[:commons:Category:Kemerovo State University|Kemerovo State University]] | http://www.kemsu.ru<br/>https://en.kemsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 28 | 1988 | [[Сембер дәүләт университеты]] | [[Файл:Симбирский банк Ульяновск.jpg|center|128px]] | [[Сембер]]<br/>[[Сембернең Ленин районы]]<br/>''[[:d:Q4145679|Сембер шәһәр округы]]''<br/>[[Сембер өлкәсе]] | [[:commons:Category:Ulyanovsk State University|Ulyanovsk State University]] | http://english.ulsu.ru<br/>https://ulsu.ru/en/<br/>https://ulsu.ru/ru/ |- | style='text-align:right'| 29 | 1989-03-29 | [[Сочи дәүләт университеты]] | [[Файл:Sochi State University.jpg|center|128px]] | [[Сочи]]<br/>''[[:d:Q2084341|Центральный районы]]''<br/>''[[:d:Q3085607|Сочи курорт шәһәре муниципаль берәмлеге]]''<br/>[[Краснодар крае]] | [[:commons:Category:Sochi State University|Sochi State University]] | https://sutr.ru/<br/>http://en.sutr.ru/ |- | style='text-align:right'| 30 | 1993-06-30 | ''[[:d:Q4322512|Ярослав Зирәк исемендәге Новгород дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус НовГУ.jpg|center|128px]] | [[Бөек Новгород]] | [[:commons:Category:Yaroslav-the-Wise Novgorod State University|Yaroslav-the-Wise Novgorod State University]] | http://www.novsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 31 | 1996-06-03 | [[Череповец дәүләт университеты]] | [[Файл:Cherepovets State University (1).jpg|center|128px]] | [[Вологда өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q27538324|Череповец шәһәр округы]]''<br/>[[Череповец]] | | https://www.chsu.ru/<br/>https://www.chsu.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 32 | 2001 | ''[[:d:Q4460099|Тольятти дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Togliatti state university 0475.JPG|center|128px]] | [[Тольятти]] | | http://www.tltsu.ru |- | style='text-align:right'| 33 | 2010-12-27 | [[Псков дәүләт университеты]] | [[Файл:Pskov State University 1.jpg|center|128px]] | [[Псков]]<br/>''[[:d:Q127587217|Псков шәһәр округы]]''<br/>[[Псков өлкәсе]] | [[:commons:Category:Pskov State University|Pskov State University]] | https://www.pskgu.ru/<br/>https://www.pskgu.ru/en/ |} {{Wikidata list end}} == Башка университетлар == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q159. ?item wdt:P31 wd:Q3918 } |section= |sort=P571 |columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p856:веб-сайт}} {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! веб-сайт |- | style='text-align:right'| 1 | 1758 | ''[[:d:Q1962613|Беренче Мәскәү медицина университеты]]'' | [[Файл:Научно-исследовательский центр МГМУ (Москва) 003.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:I.M. Sechenov First Moscow State Medical University|I.M. Sechenov First Moscow State Medical University]] | https://sechenov.ru/ |- | style='text-align:right'| 2 | 1779-05-27 | [[Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты]] | [[Файл:Старый миигаик.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]]<br/>[[Үзәк административ округ (Мәскәү)|Үзәк административ округ]]<br/>''[[:d:Q1669860|Басманный районы]]'' | [[:commons:Category:Moscow State University of Geodesy and Cartography|Moscow State University of Geodesy and Cartography]] | http://www.miigaik.ru/ |- | style='text-align:right'| 3 | 1797 | ''[[:d:Q323681|А. И. Герцен исемендәге Россия дәүләт педагогика университеты]]'' | [[Файл:Herzen State Pedagogical University of Russia, main building at winter evening.JPG|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Herzen University|Herzen University]] | http://www.herzen.spb.ru/ |- | style='text-align:right'| 4 | 1803-05-22 | [[Санкт-Петербург дәүләт урман-техник университеты|Сергей Миронович Киров исемендәге Санкт-Петербург дәүләт урман-техник университеты]] | [[Файл:СПбГЛТУ - главное здание.jpg|center|128px]] | [[Выборг районы (Санкт-Петербург)|Выборг районы]]<br/>[[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg State Forestry Academy|Saint Petersburg State Forestry Academy]] | http://spbftu.ru<br/>https://polyglot.spbftu.ru/ |- | style='text-align:right'| 5 | 1804 | ''[[:d:Q1054816|Мәскәү дәүләт лингвистика университеты]]'' | [[Файл:Moscow State Linguistic University at Ostozhenka (2013) by shakko 01.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q862100|Хамовники]]'' | [[:commons:Category:Moscow State Linguistic University|Moscow State Linguistic University]] | http://www.linguanet.ru/ |- | style='text-align:right'| 6 | 1809 | ''[[:d:Q2378801|Петербург дәүләт тимер юллар университеты]]'' | [[Файл:505. Petersburg State Transport University. Main building.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:St. Petersburg State Transport University|St. Petersburg State Transport University]] | http://www.pgups.ru/ |- | style='text-align:right'| 7 | 1814-05-14 | [[Казан дәүләт медицина университеты]] | [[Файл:Казань, главный корпус КГМУ.jpg|center|128px]] | [[Казан]]<br/>[[Татарстан]]<br/>[[Казанның Вахитов районы|Вахит районы]] | [[:commons:Category:Kazan State Medical University|Kazan State Medical University]] | https://kazangmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 8 | 1825 | ''[[:d:Q2360835|Сергей Григорьевич Строганов исемендәге Россия дәүләт сәнгать-сәнәгать университеты]]'' | [[Файл:Здание МГХПА.JPG|center|128px]] | ''[[:d:Q2704327|Сокол]]'' | [[:commons:Category:Stroganov Moscow State University of Arts and Industry|Stroganov Moscow State University of Arts and Industry]] | https://rghpu.ru/ |- | style='text-align:right'| 9 | 1832-05-09 | [[Санкт-Петербург дәүләт архитектура-төзелеш университеты]] | [[Файл:DSC02490 2006 Санкт-Петербург, 2-я Красноармейская улица, 4, Учебный корпус Института гражданских инженеров им. императора Николая I.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]]<br/>[[Адмираллык районы|Санкт-Петербургның Адмираллык районы]] | [[:commons:Category:Saint-Petersburg State University of Architecture and Civil Engineering|Saint-Petersburg State University of Architecture and Civil Engineering]] | http://spbgasu.ru/<br/>http://spbgasu.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 10 | 1864<br/>1865 | ''[[:d:Q4304083|Мәскәү политехника университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус Московского политехнического университета.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Polytechnic University|Moscow Polytechnic University]] | https://mospolytech.ru/<br/>http://www.mospolytech.ru/index.php?eng |- | style='text-align:right'| 11 | 1870 | ''[[:d:Q4453265|Тверь дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Tver university.jpg|center|128px]] | [[Тверь]] | [[:commons:Category:Tver State University|Tver State University]] | http://university.tversu.ru/ |- | style='text-align:right'| 12 | 1872 | ''[[:d:Q1778321|Мәскәү дәүләт педагогика университеты]]'' | [[Файл:МПГУ 01.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Pedagogical State University|Moscow Pedagogical State University]] | http://www.mpgu.edu/ |- | style='text-align:right'| 13 | 1878 | ''[[:d:Q2177054|Россия театр сәнгате университеты — ГИТИС]]'' | [[Файл:Gitismoscow.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2320761|Пресненский районы]]'' | [[:commons:Category:Russian Academy of Theatre Arts|Russian Academy of Theatre Arts]] | http://www.gitis.net/ |- | style='text-align:right'| 14 | 1880 | ''[[:d:Q3151770|Д. И. Менделеев исемендәге Россия химия-технология университеты]]'' | | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:D. Mendeleev University of Chemical Technology of Russia|D. Mendeleev University of Chemical Technology of Russia]] | http://www.muctr.ru/ |- | style='text-align:right'| 15 | 1886-06-03 | [[Санкт-Петербург дәүләт электротехника университеты|Владимир Ильич Ульянов (Ленин) исемендәге «ЛЭТИ» Санкт-Петербург дәүләт электротехника университеты]] | [[Файл:Electrotechnical University SPB 01.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]]<br/>[[Петроград районы|Санкт-Петербургның Петроград районы]]<br/>''[[:d:Q4068270|Аптекарский утравы муниципаль округы]]'' | [[:commons:Category:Saint Petersburg State Electrotechnical University|Saint Petersburg State Electrotechnical University]] | https://etu.ru/ |- | style='text-align:right'| 16 | 1890 | ''[[:d:Q4303364|Адмирал Геннадий Иванович Невельской исемендәге Дәүләт диңгезчелек университеты]]'' | [[Файл:Морской государственный университет, Владивосток.JPG|center|128px]] | [[Владивосток]] | [[:commons:Category:G.I. Nevelskoi Maritime State University|G.I. Nevelskoi Maritime State University]] | http://www.msun.ru/ |- | style='text-align:right'| 17 | 1896 | ''[[:d:Q4314989|П. Ф. Лесгафт исемендәге Милли дәүләт физик тәрбия, спорт һәм сәламәтлек университеты]]'' | [[Файл:Spb 06-2012 Moika various 02.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Lesgaft National State University of Physical Education, Sport and Health, St. Petersburg|Lesgaft National State University of Physical Education, Sport and Health, St. Petersburg]] | http://www.lesgaft.spb.ru |- | style='text-align:right'| 18 | 1896 | ''[[:d:Q1477512|Россия транспорт университеты]]'' | [[Файл:MIIT.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2622887|Maryina Roshcha District]]'' | [[:commons:Category:Russian University of Transport|Russian University of Transport]] | http://www.miit.ru/ |- | style='text-align:right'| 19 | 1900-07-01 | ''[[:d:Q4304107|Мәскәү дәүләт нәзек химия технологияләре университеты]]'' | [[Файл:Институт тонких химических технологий им. Ломоносова.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow State University of Fine Chemical Technologies|Moscow State University of Fine Chemical Technologies]] | http://www.mitht.ru/ |- | style='text-align:right'| 20 | 1901 | ''[[:d:Q4130472|Вятка дәүләт агротехнология университеты]]'' | [[Файл:ВГАТУ.jpg|center|128px]] | [[Киров (Киров өлкәсе)|Киров]] | | https://vgatu.ru/ |- | style='text-align:right'| 21 | 1902-07-01 | [[Томск дәүләт педагогика университеты]] | [[Файл:Киевская-60-DSN55737.jpg|center|128px]] | [[Тум өлкәсе|Томск өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q24636058|Томск шәһәр бүлгесе]]''<br/>[[Тум|Томск]]<br/>''[[:d:Q4426470|Советский районы]]'' | [[:commons:Category:Tomsk State Pedagogical University|Tomsk State Pedagogical University]] | https://tspu.ru/ |- | style='text-align:right'| 22 | 1904 | ''[[:d:Q1628690|Санкт-Петербург дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Здание Большой оранжереи в Пушкине.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]]<br/>[[Пушкин (шәһәр)|Пушкин]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg State Agricultural University|Saint Petersburg State Agricultural University]] | http://spbgau.ru/ |- | style='text-align:right'| 23 | 1906 | ''[[:d:Q3551555|Санкт-Петербург дәүләт инженер-икътисади университеты]]'' | [[Файл:Марата 27 02.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg State University of Engineering and Economics|Saint Petersburg State University of Engineering and Economics]] | |- | style='text-align:right'| 24 | 1907 | ''[[:d:Q1751487|Көньяк Россия дәүләт техника университеты]]'' | [[Файл:Панорама-НПИ-Главный.jpg|center|128px]] | [[Новочеркасск]] | [[:commons:Category:South-Russian State Technical University|South-Russian State Technical University]] | https://www.npi-tu.ru/index.php?id=226 |- | style='text-align:right'| 25 | 1907 | ''[[:d:Q2004114|Г. В. Плеханов исемендәге Россия икътисад университеты]]'' | [[Файл:Third housing of Plekhanov University of Economics in Moscow, front view.JPG|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Plekhanov Russian University of Economics|Plekhanov Russian University of Economics]] | http://www.rea.ru/eng/ginfo.shtml<br/>https://www.rea.ru/ |- | style='text-align:right'| 26 | 1908 | ''[[:d:Q4538869|К. Д. Ушинский исемендәге Ярославль дәүләт педагогия университеты]]'' | [[Файл:Yaroslavl Respublikanskaya October 001.jpg|center|128px]] | [[Ярославль]] | [[:commons:Category:Yaroslavl State Pedagogical University|Yaroslavl State Pedagogical University]] | http://yspu.org |- | style='text-align:right'| 27 | 1909-06-10 | ''[[:d:Q4408455|Сарытау дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Saratov Regional Basic Medical College.jpg|center|128px]] | [[Сарытау]] | [[:commons:Category:Saratov State Medical University|Saratov State Medical University]] | http://www.sgmu.ru/<br/>http://www.sgmu.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 28 | 1911 | ''[[:d:Q4318650|Нижгар дәүләт педагогия университеты]]'' | [[Файл:NN 28-08-2021 04.jpg|center|128px]] | [[Түбән Новгород]] | [[:commons:Category:Nizhny Novgorod State Pedagogical University|Nizhny Novgorod State Pedagogical University]] | http://www.mininuniver.ru |- | style='text-align:right'| 29 | 1911-10-16<br/>1911 | ''[[:d:Q4366448|Самар дәүләт социаль-педагогика университеты]]'' | [[Файл:Samara state university of social sciences and education.jpg|center|128px]] | [[Самар]] | [[:commons:Category:Samara state university of social sciences and education|Samara state university of social sciences and education]] | http://pgsga.ru |- | style='text-align:right'| 30 | 1912 | ''[[:d:Q137355|Воронеж дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:ВГАУ.jpeg|center|128px]] | [[Воронеж]] | [[:commons:Category:Voronezh State Agricultural University|Voronezh State Agricultural University]] | http://www.vsau.ru/ |- | style='text-align:right'| 31 | 1912 | ''[[:d:Q4398135|Россия кооперация университеты]]'' | [[Файл:Новый корпус РУК в Мытищах.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Russian University of Cooperation|Russian University of Cooperation]] | http://www.ruc.su/ |- | style='text-align:right'| 32 | 1913-09-15 | [[Николай Иванович Вавилов исемендәге Сарытау дәүләт генетика, биотехнология һәм инженерия университеты]] | [[Файл:Buildings in Saratov (July 2025) - 0 10.jpg|center|128px]] | [[Сарытау]]<br/>[[Сарытауның Фрунзе районы]]<br/>[[Сарытау өлкәсе]] | | https://www.vavilovsar.ru |- | style='text-align:right'| 33 | 1914-07-16 | [[Урал дәүләт тау университеты|Урал дәүләт тау эше университеты]] | [[Файл:Женская гимназия Уральский горный университет Екатеринбург Куйбышева 30.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q19908245|Центр]]''<br/>[[Екатеринбурның Ленин районы|Екатеринбургның Ленин районы]]<br/>[[Екатеринбург]]<br/>[[Свердловск өлкәсе]] | [[:commons:Category:Ural State Mining University|Ural State Mining University]] | https://www.ursmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 34 | 1915 | ''[[:d:Q4398500|Ростов дәүләт университеты]]'' | [[Файл:SFedU.jpg|center|128px]] | [[Ростов-на-Дону]] | [[:commons:Category:Rostov State University|Rostov State University]] | http://www.rsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 35 | 1915 | ''[[:d:Q4402655|С.А. Есенин исемендәге Рязань дәүләт университеты]]'' | [[Файл:RGU Ryazan.jpg|center|128px]] | [[Рязань]] | [[:commons:Category:Ryazan State University|Ryazan State University]] | http://www.rsu.edu.ru/ |- | style='text-align:right'| 36 | 1916 | ''[[:d:Q4351496|Академик Е. А. Вагнер исемендәге Пермь дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:PermSMA foto1.jpg|center|128px]] | [[Пермь]] | [[:commons:Category:Perm State Medical University|Perm State Medical University]] | http://psma.ru |- | style='text-align:right'| 37 | 1917 | ''[[:d:Q4153934|Дагъстан дәүләт педагогика университеты]]'' | [[Файл:Улица Ярагского, 57.jpg|center|128px]] | [[Махачкала]] | | https://www.dgpu.net/ru/ |- | style='text-align:right'| 38 | 1918 | ''[[:d:Q1540876|Санкт-Петербург дәүләт кино һәм телевидение университеты]]'' | [[Файл:Здание с б.церковью Благоверного князя Александра Невского при училищном совете Правительствующего Синода.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | | http://gukit.ru |- | style='text-align:right'| 39 | 1918 | ''[[:d:Q4196666|Иваново дәүләт химия-технология университеты]]'' | [[Файл:Ivanovo ISUCT.jpg|center|128px]] | [[Иваново]] | [[:commons:Category:Ivanovo State University of Chemistry and Technology|Ivanovo State University of Chemistry and Technology]] | https://www.isuct.ru/ |- | style='text-align:right'| 40 | 1918<br/>1974-01-28 | [[Иваново дәүләт университеты]] | [[Файл:Ивановский государственный университет.jpg|center|128px]] | [[Иваново өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q27547037|Иваново шәһәр округы]]''<br/>[[Иваново]]<br/>''[[:d:Q4333152|Октябрьский районы]]'' | [[:commons:Category:Ivanovo State University|Ivanovo State University]] | https://ivanovo.ac.ru/ |- | style='text-align:right'| 41 | 1918 | ''[[:d:Q4243515|Кубан дәүләт технология университеты]]'' | [[Файл:2023. Краснодар DSC 0351.jpg|center|128px]] | [[Краснодар]] | [[:commons:Category:Kuban State Technological University|Kuban State Technological University]] | http://kubstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 42 | 1918 | ''[[:d:Q4398072|Россия дәүләт физкультура, спорт, яшьләр һәм туризм университеты]]'' | [[Файл:Rgufk.JPG|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Russian State University of Physical Education, Sport, Youth and Tourism|Russian State University of Physical Education, Sport, Youth and Tourism]] | http://www.sportedu.ru/<br/>https://gtsolifk.ru/ |- | style='text-align:right'| 43 | 1918 | ''[[:d:Q4406409|Самар дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Samara State University, Main building.jpg|center|128px]] | [[Самар]] | [[:commons:Category:Samara State University|Samara State University]] | http://www.samsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 44 | 1918 | ''[[:d:Q4450873|Гаврила Романович Державин исемендәге Тамбов дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Ул.Интернациональная,33, ТГУ им.Г.Р.Державина, 17.10.2011 - panoramio.jpg|center|128px]] | [[Тамбов]] | [[:commons:Category:Tambov State University|Tambov State University]] | http://www.tsutmb.ru/ |- | style='text-align:right'| 45 | 1918 | ''[[:d:Q7370051|Ростов дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Rostsmu2.jpg|center|128px]] | [[Ростов-на-Дону]] | [[:commons:Category:Rostov State Medical University|Rostov State Medical University]] | http://www.rostgmu.ru |- | style='text-align:right'| 46 | 1918 | ''[[:d:Q4424975|Смоленск дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Smolensk State University.jpg|center|128px]] | [[Смоленск]] | [[:commons:Category:Smolensk State University|Smolensk State University]] | http://www.smolgu.ru/ |- | style='text-align:right'| 47 | 1918-07-01<br/>1930 | ''[[:d:Q4351497|Академик Дмитрий Николаевич Прянишников исемендәге Пермь дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе]]'' | [[Файл:Мариинская женская гимназия (Пермь).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q4361536|Petropavlovskaya Street (Perm)]]'' | | http://pgsha.ru |- | style='text-align:right'| 48 | 1918-09-04 | ''[[:d:Q1961160|Мәскәү дәүләт таучылык университеты]]'' | [[Файл:Корпус МГА.gif|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.msmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 49 | 1918-10-05 | ''[[:d:Q4145910|Тау төбәге дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:ГГАУ.jpg|center|128px]] | [[Владикавказ]] | | http://www.gorskigau.com/ |- | style='text-align:right'| 50 | 1918-10-27 | [[Иркутск дәүләт университеты]] | [[Файл:Buildings in Irkutsk (September 2025) - 0 16.jpg|center|128px]] | [[Иркутск]]<br/>''[[:d:Q4376063|Уң яр округы]]''<br/>''[[:d:Q27551718|Иркутск шәһәр округы]]'' | [[:commons:Category:Irkutsk State University|Irkutsk State University]] | http://isu.ru/<br/>https://isu.ru/zh/<br/>https://isu.ru/en/<br/>https://isu.ru/mon/<br/>https://isu.ru/fr/ |- | style='text-align:right'| 51 | 1918-11-07 | [[Әстерхан дәүләт медицина университеты]] | [[Файл:АГМУ Новый корпус.jpg|center|128px]] | [[Әстерхан]]<br/>''[[:d:Q4221671|Киров районы]]''<br/>[[Әстерхан өлкәсе]] | | http://astgmu.ru |- | style='text-align:right'| 52 | 1919 | ''[[:d:Q1131600|Дәүләт идарә университеты]]'' | [[Файл:Management university.JPG|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:State University of Management|State University of Management]] | http://guu.ru/ |- | style='text-align:right'| 53 | 1919 | ''[[:d:Q4113277|Владимир дәүләт гуманитар университеты]]'' | [[Файл:Vladimir asv2019-01 img04 Nikitskaya1.jpg|center|128px]] | [[Владимир (шәһәр)|Владимир]] | [[:commons:Category:Vladimir State Humanitarian University|Vladimir State Humanitarian University]] | |- | style='text-align:right'| 54 | 1919 | ''[[:d:Q4407665|Санкт-Петербург дәүләт химия-фармацевтика университеты]]'' | [[Файл:Аптекарский 6 и Профессора Попова 4 литера В 02.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | | http://www.spcpa.ru/ |- | style='text-align:right'| 55 | 1919-03-01 | [[Россия Федерациясе Хөкүмәте каршындагы Финанс университеты|Россия Федерациясе Хөкүмәте каршындагы финанс университеты]] | [[Файл:Finuniver mainbuilding.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]]<br/>[[Төньяк административ округ (Мәскәү)|Төньяк административ округ]]<br/>''[[:d:Q2366712|Хорошёвский районы]]'' | [[:commons:Category:Finance University|Finance University]] | https://www.fa.ru/<br/>https://en.fa.ru/ |- | style='text-align:right'| 56 | 1919-07-09 | [[Ырынбур дәүләт педагогия университеты]] | [[Файл:Гимназия мужская (Оренбург). Вид с перекрестка улиц Советская и Правды..jpg|center|128px]] | [[Ырынбур]]<br/>''[[:d:Q32362081|Үзәк районы]]''<br/>[[Ырынбур районы]]<br/>[[Ырынбур өлкәсе]] | [[:commons:Category:Orenburg State Pedagogical University|Orenburg State Pedagogical University]] | http://www.ospu.ru |- | style='text-align:right'| 57 | 1919-10-27 | [[Иркутск дәүләт медицина университеты]] | | [[Иркутск өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q27551718|Иркутск шәһәр округы]]''<br/>[[Иркутск]]<br/>''[[:d:Q4376063|Уң яр округы]]'' | | https://irkgmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 58 | 1920 | ''[[:d:Q1938341|Урал дәүләт техника университеты]]'' | [[Файл:Ural State Technical University (August 2022) - 2.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:Ural State Technical University|Ural State Technical University]] | http://www.ustu.ru/ |- | style='text-align:right'| 59 | 1920 | [[Грозный дәүләт нефть техника университеты|Академик М.Д. Миллионщиков исемендәге Грозный дәүләт нефть техник университеты]] | [[Файл:Grozny Oil University.jpg|center|128px]] | [[Грозный]]<br/>''[[:d:Q4258359|Әхмәт районы]]''<br/>''[[:d:Q4144847|Грозный шәһәр округы]]''<br/>[[Чечня]] | [[:commons:Category:Grozny State Oil Technical University|Grozny State Oil Technical University]] | http://gstou.ru/ |- | style='text-align:right'| 60 | 1920 | ''[[:d:Q4243512|Кубань дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Кубанский Государственный Медицинский Университет Минздрава России.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q10555398|Kuban]]''<br/>[[Краснодар]] | [[:commons:Category:Kuban State Medical University|Kuban State Medical University]] | http://www.ksma.ru/ |- | style='text-align:right'| 61 | 1920 | ''[[:d:Q4318620|Идел буе тикшеренү медицина университеты]]'' | [[Файл:NN 01-09-2021 08.jpg|center|128px]] | [[Түбән Новгород]] | [[:commons:Category:Privolzhsky Research Medical University|Privolzhsky Research Medical University]] | https://pimunn.ru/ |- | style='text-align:right'| 62 | 1920-08-21 | [[К. Л. Хетагуров исемендәге Төньяк Осетия дәүләт университеты|Коста Леванович Хетагуров исемендәге Төньяк Осетия дәүләт университеты]] | [[Файл:Vladikavkaz Universitet.jpg|center|128px]] | [[Владикавказ]]<br/>''[[:d:Q19909744|Иристон районы]]''<br/>''[[:d:Q28589810|Владикавказ шәһәр округы]]''<br/>[[Төньяк Осетия]] | | http://www.nosu.ru/<br/>https://eng.nosu.ru/<br/>https://oset.nosu.ru/ |- | style='text-align:right'| 63 | 1920-09-19 | [[Кубан дәүләт университеты]] | [[Файл:Кубанский государственный университет (IMG 3253).jpg|center|128px]] | [[Краснодар]]<br/>''[[:d:Q4214245|Карасунский округы]]''<br/>''[[:d:Q4307501|Краснодар шәһәр округы]]''<br/>[[Краснодар крае]] | [[:commons:Category:Kuban State University|Kuban State University]] | http://www.kubsu.ru/<br/>https://inter.kubsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 64 | 1921 | ''[[:d:Q4304299|Мәскәү элемтә һәм информатика техник университеты]]'' | [[Файл:Moscow Lapina8 6553.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q1382617|Lefortovo District]]'' | [[:commons:Category:Moscow Technical University of Communications and Informatics|Moscow Technical University of Communications and Informatics]] | https://mtuci.ru/ |- | style='text-align:right'| 65 | 1921 | ''[[:d:Q4334699|Омск дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Дом торговый «Товарищества братьев Овсянниковых и Ганшиных с сыновьями».jpg|center|128px]] | [[Омск]] | | http://www.omsk-osma.ru |- | style='text-align:right'| 66 | 1921-09-09 | [[Пермь дәүләт гуманитар-педагогика университеты]] | [[Файл:Perm asv2019-05 img43 Sibirskaya24.jpg|center|128px]] | [[Пермь]]<br/>''[[:d:Q3924191|Ленинский районы]]''<br/>''[[:d:Q78223868|Пермь шәһәр округы]]''<br/>[[Пермь крае]] | [[:commons:Category:Perm State Humanitarian Pedagogical University|Perm State Humanitarian Pedagogical University]] | https://www.pspu.ru<br/>https://en.pspu.ru/ |- | style='text-align:right'| 67 | 1922 | ''[[:d:Q4453264|Тверь дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Tvstu-winter-2024.jpg|center|128px]] | [[Тверь]] | [[:commons:Category:Tver State Technical University|Tver State Technical University]] | http://www.tstu.tver.ru |- | style='text-align:right'| 68 | 1922-03-12 | ''[[:d:Q133965|Кубан дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:КубГАУ, Кубанский государственный аграрный университет , ЗооФак. - panoramio.jpg|center|128px]] | [[Краснодар]] | [[:commons:Category:Kuban Agricultural University|Kuban Agricultural University]] | http://kubsau.ru |- | style='text-align:right'| 69 | 1922-04-02 | ''[[:d:Q4304082|Россия медицина университеты]]'' | [[Файл:Долгоруковская ул., 4,г ФГБОУ ВО «Российский университет медицины» Минздрава России.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow State University of Medicine and Dentistry|Moscow State University of Medicine and Dentistry]] | http://www.msmsu.ru |- | style='text-align:right'| 70 | 1923-06-28 | ''[[:d:Q114436530|Луганск дәүләт педагогика университеты]]'' | | [[Lugansk Xalıq Respublikası|Луганск халык республикасы]]<br/>[[Луганск]] | | https://lgpu.org/ |- | style='text-align:right'| 71 | 1925-01-07 | [[Санкт-Петербург дәүләт педиатрия медицина университеты|Санкт-Петербург дәүләт педиатрия медицинасы университеты]] | [[Файл:Санкт-Петербург, комплекс СПбГПМУ сверху.jpg|center|128px]] | [[Выборг районы (Санкт-Петербург)|Выборг районы]]<br/>[[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg Pediatric Academy|Saint Petersburg Pediatric Academy]] | https://gpmu.org/ |- | style='text-align:right'| 72 | 1929 | ''[[:d:Q4097537|Брянск дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Старый корпус БГТУ Брянск.JPG|center|128px]] | [[Брянск]] | [[:commons:Category:Bryansk State Technical University|Bryansk State Technical University]] | https://www.tu-bryansk.ru/<br/>http://www.tu-bryansk.ru/ |- | style='text-align:right'| 73 | 1929 | ''[[:d:Q4325464|Новосибирск дәүләт икътисад һәм идарә университеты]]'' | [[Файл:Новосибирский государственный университет экономики и управления "НИНХ".jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]] | [[:commons:Category:Novosibirsk State University of Economics and Management|Novosibirsk State University of Economics and Management]] | http://nsuem.ru/ |- | style='text-align:right'| 74 | 1929 | ''[[:d:Q4398496|Ростов дәүләт транспорт университеты]]'' | [[Файл:RSTU 2021-02.jpg|center|128px]] | [[Ростов-на-Дону]]<br/>[[Ростов]] | [[:commons:Category:Rostov State Transport University|Rostov State Transport University]] | http://www.rgups.ru/ |- | style='text-align:right'| 75 | 1929-12-07 | ''[[:d:Q4154234|Ерак Көнчыгыш дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:ХГМИ.jpg|center|128px]] | [[Хабарау|Хабаровск]] | [[:commons:Category:Far Eastern State Medical University|Far Eastern State Medical University]] | http://www.fesmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 76 | 1930 | ''[[:d:Q605825|Г. Ф. Морозов исемендәге Воронеж дәүләт урман техник университеты]]'' | [[Файл:Из академии в универсиетет.JPG|center|128px]] | [[Воронеж]] | | https://vgltu.ru/ |- | style='text-align:right'| 77 | 1930 | ''[[:d:Q652280|Калининград дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Kaliningrad 05-2017 img51 Technical University.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]]<br/>[[Калининград]] | | http://www.klgtu.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 78 | 1930 | ''[[:d:Q1296887|Новосибирск дәүләт архитектура һәм төзелеш университеты]]'' | [[Файл:Новосибирский государственный архитектурно-строительный университет 02.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]] | | http://www.sibstrin.ru/ |- | style='text-align:right'| 79 | 1930 | ''[[:d:Q4087768|Благовещенск дәүләт педагогика университеты]]'' | [[Файл:Bgpu main building.JPG|center|128px]] | [[Благовещенск]] | [[:commons:Category:Blagoveshchensk State Pedagogical University|Blagoveshchensk State Pedagogical University]] | http://www.bgpu.ru/ |- | style='text-align:right'| 80 | 1930 | ''[[:d:Q4097524|Брянск дәүләт инженер-техник университеты]]'' | [[Файл:Dom bankov i promishlennosty.jpg|center|128px]] | [[Брянск]] | [[:commons:Category:Bryansk State University of Engineering and Technology|Bryansk State University of Engineering and Technology]] | http://www.bgita.ru |- | style='text-align:right'| 81 | 1930 | ''[[:d:Q4097540|Академик И. Г. Петровский исемендәге Брянск дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Брянский государственный университет.JPG|center|128px]] | [[Брянск]]<br/>[[Яңа Зыбков]] | [[:commons:Category:Bryansk State University|Bryansk State University]] | http://www.brgu.ru/ |- | style='text-align:right'| 82 | 1930 | ''[[:d:Q4125386|Воронеж дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:ВГМУ (ВГМИ) -2.jpg|center|128px]] | [[Воронеж]] | [[:commons:Category:Voronezh State Medical University|Voronezh State Medical University]] | http://www.vrngmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 83 | 1930 | ''[[:d:Q4125415|Воронеж дәүләт инженер технологияләр университеты]]'' | [[Файл:Воронежская государственная технологическая академия - panoramio.jpg|center|128px]] | [[Воронеж]] | | http://www.vsuet.ru/ |- | style='text-align:right'| 84 | 1930 | ''[[:d:Q4146979|Дәүләт җиртөзүчелек университеты]]'' | [[Файл:Basmanny District, Moscow, Russia - panoramio (393).jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:State University of Land Use Planning|State University of Land Use Planning]] | http://www.guz.ru/ |- | style='text-align:right'| 85 | 1930 | ''[[:d:Q4196665|Иваново дәүләт энергетика университеты]]'' | [[Файл:ИГЭУ им. В.И. Ленина.JPG|center|128px]] | [[Иваново]] | [[:commons:Category:Ivanovo State Energy University|Ivanovo State Energy University]] | http://www.ispu.ru/ |- | style='text-align:right'| 86 | 1930 | ''[[:d:Q4304067|В. П. Горячкин исемендәге Мәскәү дәүләт авыл хуҗалыгы инженерлары университеты]]'' | [[Файл:Timiryazevsky District, Moscow, Russia - panoramio (43).jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Block 15, Timiryazev Academy of Agriculture|Block 15, Timiryazev Academy of Agriculture]] | http://www.eng.timacad.ru/ |- | style='text-align:right'| 87 | 1930 | ''[[:d:Q4304094|«Станкин» Мәскәү дәүләт технология университеты]]'' | | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Stankin Moscow State Technological University|Stankin Moscow State Technological University]] | https://www.stankin.ru/ |- | style='text-align:right'| 88 | 1930 | ''[[:d:Q4304097|Алексей Николаевич Косыгин исемендәге Россия дәүләт университеты (Технологияләр. Дизайн. Сәнгать)]]'' | [[Файл:Moscow, Sadovnicheskaya 33, main entrance (2).jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow University of Design and Technology|Moscow University of Design and Technology]] | https://rguk.ru/ |- | style='text-align:right'| 89 | 1930 | ''[[:d:Q4304104|Мәскәү дәүләт табигать белән идарә итү университеты]]'' | [[Файл:Московский государственный университет природообустройства (31159877312).jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow State University of Environmental Engineering|Moscow State University of Environmental Engineering]] | http://ieek.timacad.ru/ |- | style='text-align:right'| 90 | 1930 | ''[[:d:Q4318648|Түбән Новгород дәүләт архитектура һәм төзелеш университеты]]'' | [[Файл:Nizhny Novgorod Ilyinskaya Street 07-2019 13.jpg|center|128px]] | [[Түбән Новгород]] | [[:commons:Category:Nizhny Novgorod State University of Architecture and Civil Engineering|Nizhny Novgorod State University of Architecture and Civil Engineering]] | http://www.nngasu.ru/ |- | style='text-align:right'| 91 | 1930 | ''[[:d:Q4336188|Ырынбур дәүләт аграр университеты]]'' | | [[Ырынбур]] | [[:commons:Category:Orenburg State Agrarian University|Orenburg State Agrarian University]] | http://orensau.ru |- | style='text-align:right'| 92 | 1930 | ''[[:d:Q4398054|Владимир Иванович Вернадский исемендәге Россия дәүләт халык хуҗалыгы университеты]]'' | | [[Балашиха]] | | http://www.rgazu.ru/ |- | style='text-align:right'| 93 | 1930 | ''[[:d:Q4398071|Константин Эдуардович Циолковский исемендәге Россия дәүләт технология университеты]]'' | [[Файл:3 Orshanskaya Street, Moscow, Russia.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow State Aviation Technological University|Moscow State Aviation Technological University]] | http://www.mati.ru |- | style='text-align:right'| 94 | 1930 | ''[[:d:Q4407693|Санкт-Петербург дәүләт диңгез техник университеты]]'' | [[Файл:SMTU.JPG|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:State Marine Technical University of St. Petersburg|State Marine Technical University of St. Petersburg]] | http://www.smtu.ru |- | style='text-align:right'| 95 | 1930 | ''[[:d:Q4407705|Профессор М. А. Бонч-Бруевич исемендәге Санкт-Петербург дәүләт телекоммуникацияләр университеты]]'' | [[Файл:Новый корпус СПбГУТ на пр. Большевиков.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:St. Petersburg State University of Telecommunications|St. Petersburg State University of Telecommunications]] | http://www.sut.ru |- | style='text-align:right'| 96 | 1930 | ''[[:d:Q4412476|Төньяк-Көнбатыш дәүләт читтән торып укулы техника университеты]]'' | [[Файл:Мраморный дворец, служебный корпус.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | | http://www.nwotu.ru/ |- | style='text-align:right'| 97 | 1930 | ''[[:d:Q4418285|Себер дәүләт сәнәгый университеты]]'' | [[Файл:СибГИУ.jpg|center|128px]] | [[Новокузнецк]] | [[:commons:Category:Siberian State Industrial University|Siberian State Industrial University]] | http://www.sibsiu.ru |- | style='text-align:right'| 98 | 1930 | ''[[:d:Q4439026|Ставрополь дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Сельскохозяйственный университет Ставрополь.jpg|center|128px]] | [[Ставрополь]] | | http://www.stgau.ru |- | style='text-align:right'| 99 | 1930 | ''[[:d:Q4439029|Ставрополь дәүләт университеты]]'' | | [[Ставрополь]] | [[:commons:Category:Stavropol State University|Stavropol State University]] | http://www.stavsu.ru |- | style='text-align:right'| 100 | 1930 | ''[[:d:Q4476752|Урал дәүләт урман техник университеты]]'' | [[Файл:Уральский лесотехнический университет.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:Ural State Forest Engineering University|Ural State Forest Engineering University]] | http://usfeu.ru/ |- | style='text-align:right'| 101 | 1930 | ''[[:d:Q4476754|Урал дәүләт педагоика университеты]]'' | [[Файл:Ural Pedagogical University (July 2023) - 3.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:Ural State Pedagogical university|Ural State Pedagogical university]] | http://www.uspu.ru/ |- | style='text-align:right'| 102 | 1930 | ''[[:d:Q4476790|Урал элемтә һәм информатика техник университеты]]'' | [[Файл:Biblioteka uisi.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:Ural Technical Institute of Communications and Informatics|Ural Technical Institute of Communications and Informatics]] | http://www.uisi.ru/ |- | style='text-align:right'| 103 | 1930 | ''[[:d:Q13419624|Төмән дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Tjumena Ŝtata Universitato.jpg|center|128px]] | [[Төмән өлкәсе]] | [[:commons:Category:Tyumen State University|Tyumen State University]] | http://www.utmn.ru/ |- | style='text-align:right'| 104 | 1930 | ''[[:d:Q18755189|Saint Petersburg State University of Economics and Finance]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | http://www.finec.ru/ |- | style='text-align:right'| 105 | 1930 | ''[[:d:Q4508686|Көньяк Урал дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Chgay.jpg|center|128px]] | [[Чиләбе]] | [[:commons:Category:South Ural State Agrarian University|South Ural State Agrarian University]] | https://юургау.рф/ |- | style='text-align:right'| 106 | 1930-04-08 | ''[[:d:Q4154235|Ерак Көнчыгыш дәүләт техник балык үрчетү университеты]]'' | [[Файл:Владивосток, Дальрыбвтуз.jpg|center|128px]] | [[Владивосток]] | | http://www.dalrybvtuz.ru/ |- | style='text-align:right'| 107 | 1930-04-17<br/>1930 | ''[[:d:Q4398063|Серго Орджоникидзе исемендәге Россия дәүләт геология разведкасы университеты]]'' | [[Файл:Российский государственный геологоразведочный университет имени Серго Орджоникидзе.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Russian State Geological Prospecting University|Russian State Geological Prospecting University]] | https://mgri.ru/ |- | style='text-align:right'| 108 | 1930-04-26 | ''[[:d:Q4407701|Санкт-Петербург дәүләт технология һәм дизайн университеты]]'' | [[Файл:SPbSUITD.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg State University of Industrial Technologies and Design|Saint Petersburg State University of Industrial Technologies and Design]] | http://www.sutd.ru |- | style='text-align:right'| 109 | 1930-05-13 | [[Казан дәүләт архитектура-төзелеш университеты]] | [[Файл:Zelyonaya street 1, Kazan (2017-10-22) 01.jpg|center|128px]] | [[Казан]]<br/>[[Казанның Вахитов районы|Вахит районы]]<br/>[[Татарстан]] | [[:commons:Category:Kazan State University of Architecture and Engineering|Kazan State University of Architecture and Engineering]] | http://www.kgasu.ru/ |- | style='text-align:right'| 110 | 1930-05-14 | ''[[:d:Q4304100|Россия биотехнология университеты]]'' | [[Файл:МГУПП.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow State University of Food Production|Moscow State University of Food Production]] | http://www.mgupp.ru/<br/>http://www.imomgupp.com |- | style='text-align:right'| 111 | 1930-06-10 | [[И. Я. Яковлев исемендәге Чуаш дәүләт педагогика университеты|Иван Яковлевич Яковлев исемендәге Чуаш дәүләт педагогика университеты]] | [[Файл:Здание чувашского государственного педагогического института им И.Я. Яковлева.JPG|center|128px]] | [[Чабаксар]]<br/>[[Чабаксарның Ленин районы]]<br/>''[[:d:Q28589804|Чабаксар шәһәр округы]]''<br/>[[Чуашстан]] | | https://chuvgpu.ru/ |- | style='text-align:right'| 112 | 1930-07-10 | [[Урал дәүләт медицина университеты]] | [[Файл:Главный корпус УГМУ.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]]<br/>[[Екатеринбурның Югары Исәт районы|Екатеринбургның Югары Исәт районы]]<br/>[[Екатеринбур шәһәре муниципаль берәмлеге|Екатеринбург шәһәре муниципаль берәмлеге]]<br/>[[Свердловск өлкәсе]] | [[:commons:Category:Ural State Medical University|Ural State Medical University]] | https://usma.ru/ |- | style='text-align:right'| 113 | 1930-07-23 | [[Башкорт дәүләт аграр университеты]] | [[Файл:Башкирский Государственный Аграрный Университет.jpg|center|128px]] | [[Уфа]]<br/>[[Уфаның Совет районы|Совет районы]]<br/>''[[:d:Q15190285|Уфа шәһәр округы]]''<br/>[[Башкортстан]] | [[:commons:Category:Bashkir State Agrarian University|Bashkir State Agrarian University]] | http://www.bsau.ru/ |- | style='text-align:right'| 114 | 1930-07-23 | [[Россия дәүләт гидрометеорология университеты]] | [[Файл:0653Aa1. Полярная академия.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]]<br/>[[Фрунзе районы (Санкт-Петербург)|Санкт-Петербургның Фрунзе районы]] | [[:commons:Category:Russian State Hydrometeorological University|Russian State Hydrometeorological University]] | https://www.rshu.ru/ |- | style='text-align:right'| 115 | 1930-08-11 | [[Байкал дәүләт университеты]] | [[Файл:Байкальский государственный университет.jpg|center|128px]] | [[Иркутск]]<br/>''[[:d:Q4376063|Уң яр округы]]''<br/>''[[:d:Q27551718|Иркутск шәһәр округы]]''<br/>[[Иркутск өлкәсе]] | [[:commons:Category:Baikal State University|Baikal State University]] | http://bgu.ru<br/>http://bgu.ru/eng/<br/>https://bgu.ru/chi/<br/>https://bgu.ru/mng/ |- | style='text-align:right'| 116 | 1930-08-20 | [[Себер дәүләт автомобиль-юл университеты|Себер дәүләт автомобиль юллары университеты]] | [[Файл:На крыше вид на СИБАДИ 2 (33949794960).jpg|center|128px]] | [[Омск өлкәсе]]<br/>[[Омск]]<br/>[[Совет административ округы (Омск)|Совет административ округы]] | | http://www.sibadi.org/ |- | style='text-align:right'| 117 | 1930-10-01 | [[Әстерхан дәүләт техник университеты|Әстерхан дәүләт техника университеты]] | [[Файл:AGTU.jpg|center|128px]] | [[Әстерхан]]<br/>''[[:d:Q4258352|Ленинский районы]]''<br/>''[[:d:Q27532708|Әстерхан шәһәр округы]]''<br/>[[Әстерхан өлкәсе]] | [[:commons:Category:Astrakhan State Technical University|Astrakhan State Technical University]] | https://www.astu.org/<br/>https://www.astu.org/en |- | style='text-align:right'| 118 | 1930-12-13 | ''[[:d:Q4304031|Мәскәү дәүләт автомобил-юл техника университеты]]'' | [[Файл:Madi front.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Automobile and Road Construction University|Moscow Automobile and Road Construction University]] | http://www.madi.ru/ |- | style='text-align:right'| 119 | 1930-12-17 | ''[[:d:Q4123106|Идел дәүләт су транспорты университеты]]'' | [[Файл:Volga State University of Water Transport. Main building.jpg|center|128px]] | [[Түбән Новгород]] | [[:commons:Category:Volga State University of Water Transport|Volga State University of Water Transport]] | http://www.vsawt.ru/ |- | style='text-align:right'| 120 | 1931 | ''[[:d:Q1614474|Волгоград дәүләт социаль-педагогик университет]]'' | [[Файл:Волгоградский государственный педагогический университет, фото 3.JPG|center|128px]] | [[Волгоград]] | [[:commons:Category:Volgograd State Socio-Pedagogical University|Volgograd State Socio-Pedagogical University]] | http://www.vspu.ru |- | style='text-align:right'| 121 | 1931 | ''[[:d:Q2426185|Кырым дәүләт тыйб академиясе]]'' | [[Файл:Simferopol 04-14 img06 University.jpg|center|128px]] | [[Акмәсҗит]] | [[:commons:Category:Crimea State Medical University|Crimea State Medical University]] | http://www.csmu.edu.ua/ |- | style='text-align:right'| 122 | 1931 | ''[[:d:Q4298331|Мичуринск дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Зимний ВУЗ.JPG|center|128px]] | [[Мичуринск]] | | http://www.mgau.ru/ |- | style='text-align:right'| 123 | 1931 | ''[[:d:Q4304086|Мәскәү дәүләт өлкә университеты]]'' | [[Файл:Moscow, Radio Street 10.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Region State University|Moscow Region State University]] | https://eduprosvet.ru/ |- | style='text-align:right'| 124 | 1931 | ''[[:d:Q4398493|Ростов дәүләт педагогика университеты]]'' | [[Файл:Пединститут.JPG|center|128px]] | [[Ростов-на-Дону]] | [[:commons:Category:Rostov State Pedagogical University|Rostov State Pedagogical University]] | http://pi.sfedu.ru |- | style='text-align:right'| 125 | 1931 | ''[[:d:Q4398497|Ростов дәүләт икътисад университеты]]'' | [[Файл:Rostov-on-Don, Rostov State University of Economics, Russia.jpg|center|128px]] | [[Ростов-на-Дону]] | [[:commons:Category:Rostov State University of Economics|Rostov State University of Economics]] | http://www.rsue.ru |- | style='text-align:right'| 126 | 1931 | ''[[:d:Q4407695|Санкт-Петербург дәүләт үсемлек полимерлары технологик университеты]]'' | [[Файл:Внешний-вштэ.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg State Technological University of Plant Polymers|Saint Petersburg State Technological University of Plant Polymers]] | http://www.gturp.spb.ru/ |- | style='text-align:right'| 127 | 1931 | ''[[:d:Q4408459|Сарытау дәүләт социаль-икътисад университеты]]'' | [[Файл:СГСЭУ.jpg|center|128px]] | [[Сарытау]] | | http://www.seun.ru/ |- | style='text-align:right'| 128 | 1931 | ''[[:d:Q4476714|Урал дәүләт юридик университеты]]'' | [[Файл:УрГЮУ 2019 01 corr.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:Ural State Law University|Ural State Law University]] | http://www.usla.ru/ |- | style='text-align:right'| 129 | 1931 | ''[[:d:Q110940012|Komi State Pedagogical Institute]]'' | | | | |- | style='text-align:right'| 130 | 1931 | ''[[:d:Q111046861|Kazan Law Institute]]'' | | [[Казан]] | | |- | style='text-align:right'| 131 | 1931 | ''[[:d:Q4198178|Удмурт дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Izhevsk Agricultural Academy-1.jpg|center|128px]] | [[Ижауның Октябрь районы]] | [[:commons:Category:Izhevsk State Agricultural Academy|Izhevsk State Agricultural Academy]] | http://www.izhgsha.ru/ |- | style='text-align:right'| 132 | 1931-02-10 | [[Удмурт дәүләт университеты]] | [[Файл:Удмуртский государственный университет.jpg|center|128px]] | [[Ижауның Октябрь районы]] | [[:commons:Category:Udmurt State University|Udmurt State University]] | http://udsu.ru |- | style='text-align:right'| 133 | 1931-07-13 | [[Воронеж дәүләт педагогика университеты|«Воронеж дәүләт педагогика университеты» югары белем бирү федераль дәүләт бюджет мәгариф учреждениесе]] | [[Файл:Université pédagogique de Voronej R003-004.jpg|center|128px]] | [[Воронеж]]<br/>''[[:d:Q4504348|Центральный районы]]''<br/>''[[:d:Q27538353|Воронеж шәһәр округы]]''<br/>[[Воронеж өлкәсе]] | [[:commons:Category:Voronezh State Pedagogical University|Voronezh State Pedagogical University]] | http://www.vspu.ac.ru/ |- | style='text-align:right'| 134 | 1931-09-12 | ''[[:d:Q4406405|Самара дәүләт икътисад университеты]]'' | | [[Самар]] | | http://www.sseu.ru/ |- | style='text-align:right'| 135 | 1931-10-08 | [[Дагстан дәүләт университеты]] | [[Файл:ДГУ.png|center|128px]] | [[Махачкала]]<br/>''[[:d:Q4426461|Советский районы]]''<br/>''[[:d:Q16638662|Махачкала шәһәр округы]]''<br/>[[Дагстан]] | [[:commons:Category:Dagestan State University|Dagestan State University]] | http://www.dgu.ru |- | style='text-align:right'| 136 | 1932 | ''[[:d:Q1055243|Бурят дәүләт университеты]]'' | [[Файл:BSU 5.JPG|center|128px]] | [[Бурятия]] | [[:commons:Category:Buryat State University|Buryat State University]] | http://www.bsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 137 | 1932 | ''[[:d:Q4153922|Дагстан дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Даггау.jpg|center|128px]] | [[Махачкала]] | | http://www.dgsha.ru<br/>https://даггау.рф/ |- | style='text-align:right'| 138 | 1932 | ''[[:d:Q4239244|Красноярск дәүләт педагогика университеты]]'' | [[Файл:КГПУ имени В. П. Астафьева.jpg|center|128px]] | [[Красноярск]] | [[:commons:Category:Krasnoyarsk State Pedagogical University|Krasnoyarsk State Pedagogical University]] | http://www.kspu.ru |- | style='text-align:right'| 139 | 1932 | ''[[:d:Q4304111|Мәскәү дәүләт икътисад, статистика һәм информатика университеты]]'' | [[Файл:Main MESI.JPG|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.mesi.ru |- | style='text-align:right'| 140 | 1932 | ''[[:d:Q4366456|Идел буе дәүләт технология университеты]]'' | [[Файл:The main building of Mari state technical university.jpg|center|128px]] | [[Йошкар-Ола]] | [[:commons:Category:Volga State University of Technology|Volga State University of Technology]] | https://en.volgatech.net/<br/>https://www.volgatech.net/ |- | style='text-align:right'| 141 | 1932 | ''[[:d:Q4371750|Поморье дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Pomor.State.University.JPG|center|128px]] | | | http://www.pomorsu.ru |- | style='text-align:right'| 142 | 1932<br/>1919 | ''[[:d:Q4401554|П. А. Соловьёв исемендәге Рыбинск дәүләт авиация техник университеты]]'' | | [[Рыбинск]] | | http://www.rsatu.ru<br/>http://www.rgata.ru/ |- | style='text-align:right'| 143 | 1932 | ''[[:d:Q4412318|Төньяк дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Северный государственный медицинский университет.jpg|center|128px]] | [[Архангельск]] | | http://www.nsmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 144 | 1932 | ''[[:d:Q4418282|Себер дәүләт тимер юллары университеты]]'' | [[Файл:СГУПС.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]] | [[:commons:Category:Siberian State Transport University|Siberian State Transport University]] | http://www.stu.ru/ |- | style='text-align:right'| 145 | 1932 | ''[[:d:Q1628544|Балтыйк дәүләт техника университеты]]'' | [[Файл:БГТУ «ВОЕНМЕХ» им. Д.Ф. Устинова.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Baltic State Technical University|Baltic State Technical University]] | http://www.voenmeh.ru/ |- | style='text-align:right'| 146 | 1932-03-25 | [[И. Н. Ульянов исемендәге Сембер дәүләт педагогия университеты|Илья Николаевич Ульянов исемендәге Сембер дәүләт педагогия университеты]] | [[Файл:Главный корпус УлГПУ имени И.Н. Ульянова.jpg|center|128px]] | [[Сембер]]<br/>[[Сембернең Ленин районы]]<br/>''[[:d:Q4145679|Сембер шәһәр округы]]''<br/>[[Сембер өлкәсе]] | [[:commons:Category:Ulyanovsk State Pedagogical University|Ulyanovsk State Pedagogical University]] | http://www.ulspu.ru/ |- | style='text-align:right'| 147 | 1932-03-25 | [[Омск дәүләт педагогика университеты]] | [[Файл:OmGPU 1.jpg|center|128px]] | [[Омск]]<br/>[[Үзәк административ округ (Омск)|Үзәк административ округ]]<br/>[[Омск өлкәсе]] | | http://www.omgpu.ru/ |- | style='text-align:right'| 148 | 1932-03-25 | [[Башкорт дәүләт медицина университеты]] | [[Файл:Bashkortostan State Medical University (March 2025).jpg|center|128px]] | [[Уфа]]<br/>[[Уфаның Киров районы|Киров районы]]<br/>''[[:d:Q15190285|Уфа шәһәр округы]]''<br/>[[Башкортстан]] | [[:commons:Category:Bashkortostan State Medical University|Bashkortostan State Medical University]] | http://www.bashgmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 149 | 1932-10-01 | [[Әстерхан дәүләт университеты]] | | [[Әстерхан]]<br/>''[[:d:Q4258352|Ленинский районы]]''<br/>''[[:d:Q27532708|Әстерхан шәһәр округы]]''<br/>[[Әстерхан өлкәсе]] | | https://asu-edu.ru/ |- | style='text-align:right'| 150 | 1932-10-15 | [[Дагстан дәүләт медицина университеты]] | [[Файл:Makhachkala 20180917 131925.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q4426461|Советский районы]]'' | [[:commons:Category:Dagestan State Medical University|Dagestan State Medical University]] | https://www.dgmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 151 | 1933 | ''[[:d:Q779992|Алтай дәүләт педагогика университеты]]'' | [[Файл:Bgpu-1.jpg|center|128px]] | [[Барнавыл]] | | https://www.altspu.ru |- | style='text-align:right'| 152 | 1933 | ''[[:d:Q4418232|Себер дәүләт геосистемалар һәм технологияләр университеты]]'' | [[Файл:Siberian Geosystems University.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]] | | https://sgugit.ru/ |- | style='text-align:right'| 153 | 1934 | ''[[:d:Q4186375|Мәскәү читтән торулы халык сәнгать университеты]]'' | [[Файл:Moscow, Armyansky 13,13-1 Aug 2009 01.JPG|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.znui.ru |- | style='text-align:right'| 154 | 1934 | ''[[:d:Q4248858|Курск дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Курский Государственный Университет.jpg|center|128px]] | [[Курск]] | [[:commons:Category:Kursk State University|Kursk State University]] | http://www.kursk-uni.ru/ |- | style='text-align:right'| 155 | 1934-05-09 | [[А. А. Ежевский исемендәге Иркутск дәүләт аграр университеты|Александр Александр улы Ежевский исемендәге Иркутск дәүләт аграр университеты]] | [[Файл:ИрГСХА.JPG|center|128px]] | [[Иркутск өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q1653084|Иркутский районы]]''<br/>''[[:d:Q4300782|Молодёжное авыл җирлеге]]''<br/>''[[:d:Q4300797|Молодёжный бистәсе]]'' | [[:commons:Category:Irkutsk State Agrarian University|Irkutsk State Agrarian University]] | https://irsau.ru/ |- | style='text-align:right'| 156 | 1934-12-05 | [[Көньяк-Урал дәүләт гуманитар-педагогика университеты|Көньяк Урал дәүләт педагогика һәм гуманитар фәннәр университеты]] | [[Файл:Южно-Уральский государственный гуманитарно-педагогический университет f016.jpg|center|128px]] | [[Чиләбе]]<br/>[[Чиләбенең Үзәк районы]]<br/>''[[:d:Q19916281|Чиләбе шәһәр округы]]''<br/>[[Чиләбе өлкәсе]] | [[:commons:Category:South Ural State Humanitarian-Pedagogical University|South Ural State Humanitarian-Pedagogical University]] | http://www.cspu.ru/ |- | style='text-align:right'| 157 | 1935 | ''[[:d:Q4325461|Новосибирск дәүләт педагогика үниверситеты]]'' | | [[Новосибирск]] | | http://www.nspu.ru/ |- | style='text-align:right'| 158 | 1935-08-17 | ''[[:d:Q3533383|Волгоград дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Volgograd State Medical University.jpg|center|128px]] | [[Волгоград]] | [[:commons:Category:Volgograd State Medical University|Volgograd State Medical University]] | http://www.volgmed.ru/ |- | style='text-align:right'| 159 | 1935-08-17 | [[Новосибирск дәүләт медицина университеты]] | [[Файл:Novosibirsk State Medical Academy.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск өлкәсе]]<br/>[[Новосибирск]]<br/>''[[:d:Q16715469|Үзәк округ]]''<br/>[[Новосибирскиның Үзәк районы]] | [[:commons:Category:Novosibirsk State Medical University|Novosibirsk State Medical University]] | https://ngmu.ru/<br/>https://en.ngmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 160 | 1935-11-14 | [[Себер дәүләт инженерия һәм биотехнология университеты]] | [[Файл:НГАУ 160.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск өлкәсе]]<br/>[[Новосибирск]]<br/>[[Новосибирскиның Октябрь районы]] | [[:commons:Category:Novosibirsk State Agrarian University|Novosibirsk State Agrarian University]] | https://edubiotech.ru/ |- | style='text-align:right'| 161 | 1937 | ''[[:d:Q4154244|Ерак Көнчыгыш дәүләт тимер юллар университеты]]'' | [[Файл:極東国立交通大学.jpg|center|128px]] | [[Хабарау|Хабаровск]] | [[:commons:Category:Far Eastern State Transport University|Far Eastern State Transport University]] | https://www.dvgups.ru/<br/>http://en.dvgups.ru/ |- | style='text-align:right'| 162 | 1937<br/>1938 | ''[[:d:Q4439013|Ставрополь дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Ставропольский государственный медицинский университет.jpg|center|128px]] | [[Ставрополь]] | | http://www.stgmu.ru<br/>http://stavmed.com/ |- | style='text-align:right'| 163 | 1937 | ''[[:d:Q110936726|Orsk Pedagogical Institute]]'' | | [[Орски|Ыр]] | | |- | style='text-align:right'| 164 | 1937-09-13 | [[Түбән Новгород дәүләт лингвистика университеты|Николай Александрович Добролюбов исемендәге Түбән Новгород дәүләт лингвистика университеты]] | [[Файл:Нижегородский государственный лингвистический университет.jpg|center|128px]] | [[Түбән Новгород]]<br/>[[Нижгарның Нижгар районы]]<br/>''[[:d:Q23898959|Түбән Новгород шәһәр округы]]''<br/>[[Түбән Новгород өлкәсе]] | [[:commons:Category:N. A. Dobrolyubova State Linguistic University of Nizhny Novgorod|N. A. Dobrolyubova State Linguistic University of Nizhny Novgorod]] | http://www.lunn.ru/ |- | style='text-align:right'| 165 | 1938 | ''[[:d:Q4182332|Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге Байкал арты дәүләт гуманитар-педагогика университеты]]'' | [[Файл:ЗабГГПУ.JPG|center|128px]] | [[Чита]] | | http://www.zabspu.ru/ |- | style='text-align:right'| 166 | 1938 | ''[[:d:Q4465237|Тула дәүләт педагогика университеты]]'' | [[Файл:Tula pedagogia universitato.JPG|center|128px]] | [[Тула]] | [[:commons:Category:Tula Pedagogical State University|Tula Pedagogical State University]] | http://tsput.ru/ |- | style='text-align:right'| 167 | 1938<br/>1995 | ''[[:d:Q4516673|Байкал арты дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Zabaikalie State University.jpg|center|128px]] | [[Чита]] | | http://zabgu.ru |- | style='text-align:right'| 168 | 1938-02-07 | [[Чечен дәүләт университеты|Әхмәт хаҗи Әбделхәмид улы Кадыйров исемендәге Чечен дәүләт университеты]] | [[Файл:Chechen university 1946.jpg|center|128px]] | [[Грозный]]<br/>''[[:d:Q4258359|Әхмәт районы]]''<br/>''[[:d:Q4144847|Грозный шәһәр округы]]''<br/>[[Чечня]] | [[:commons:Category:Chechen State University|Chechen State University]] | http://www.chesu.ru |- | style='text-align:right'| 169 | 1939 | ''[[:d:Q4174759|Иван Алексеевич Бунин исемендәге Елец дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Елецкий государственный университет имени И. А. Бунина. Главный корпус.jpg|center|128px]] | [[Елец]] | | http://www.elsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 170 | 1939 | ''[[:d:Q4385796|Пятигорск дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Lermontovskiy, Pyatigorsk, Stavropolskiy kray, Russia - panoramio.jpg|center|128px]] | [[Биштау|Пятигорск]] | | http://www.pglu.ru |- | style='text-align:right'| 171 | 1939-04-16<br/>1994 | ''[[:d:Q1059283|Николай Фёдорович Катанов исемендәге Хакасия дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Катанов памятник.jpg|center|128px]] | [[Абакан]] | [[:commons:Category:Khakas State University|Khakas State University]] | http://www.khsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 172 | 1940 | ''[[:d:Q4476709|Урал дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:УрГАУ 2019.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:Ural State Agrarian University|Ural State Agrarian University]] | http://www.urgau.ru/ |- | style='text-align:right'| 173 | 1940-05-07<br/>1940 | ''[[:d:Q4273359|Дәүләт гуманитар-технологик университеты]]'' | | [[Орехово-Зуево]] | | http://www.ggtu.ru/ |- | style='text-align:right'| 174 | 1941 | ''[[:d:Q1628751|Санкт-Петербург дәүләт аэро-космос приборлары төзелеше университеты]]'' | [[Файл:Главное здание ГУАП.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg State University of Aerospace Instrumentation|Saint Petersburg State University of Aerospace Instrumentation]] | http://www.guap.ru |- | style='text-align:right'| 175 | 1942 | ''[[:d:Q3701429|Иван Иванович Ползунов исемендәге Алтай дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Astu barnaul autumn 2008.jpg|center|128px]] | [[Барнавыл]] | [[:commons:Category:Altai State Technical University|Altai State Technical University]] | http://astu.secna.ru/ |- | style='text-align:right'| 176 | 1942 | ''[[:d:Q30257472|Камчатка дәүләт техник университеты]]'' | | [[Петропавловск-Камчатский]] | | http://kamchatgtu.ru/ |- | style='text-align:right'| 177 | 1942 | ''[[:d:Q4239243|Красноярск дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Krasnoyarsk State Medical University.jpg|center|128px]] | [[Красноярск]] | [[:commons:Category:Krasnoyarsk State Medical University (KrasSMU)|Krasnoyarsk State Medical University (KrasSMU)]] | https://krasgmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 178 | 1943 | ''[[:d:Q4398494|Ростов дәүләт төзелеш университеты]]'' | [[Файл:Rgsu.JPG|center|128px]] | [[Ростов-на-Дону]] | [[:commons:Category:Rostov State University of Civil Engineering|Rostov State University of Civil Engineering]] | http://www.rgsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 179 | 1943 | ''[[:d:Q4475180|Сембер дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Новый Венец, 1.jpg|center|128px]] | [[Сембер]] | [[:commons:Category:Ulyanovsk Agricultural Academy|Ulyanovsk Agricultural Academy]] | http://www.ugsha.ru/ |- | style='text-align:right'| 180 | 1943-07-03 | [[Пенза дәүләт университеты]] | [[Файл:Penza State University building 1.jpg|center|128px]] | [[Пенза өлкәсе]]<br/>[[Пенза]]<br/>''[[:d:Q19910489|Ленинский районы]]'' | [[:commons:Category:Penza State University|Penza State University]] | http://www.pnzgu.ru/ |- | style='text-align:right'| 181 | 1943-12-03 | ''[[:d:Q4062927|Алтай дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:АГАУ, гланый корпус.jpg|center|128px]] | [[Барнавыл]] | [[:commons:Category:Altai State Agrarian University|Altai State Agrarian University]] | http://www.asau.ru |- | style='text-align:right'| 182 | 1944 | ''[[:d:Q4534008|Көньяк Урал дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Chelyabinsk State Medical Academy.jpg|center|128px]] | [[Чиләбе]] | [[:commons:Category:South Ural State Medical University|South Ural State Medical University]] | http://www.chelsma.ru/ |- | style='text-align:right'| 183 | 1944 | ''[[:d:Q4538824|Ярославль дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Yaroslavl Pochtovaya Street 001.jpg|center|128px]] | [[Ярославль]] | | https://ysmu.ru |- | style='text-align:right'| 184 | 1944 | ''[[:d:Q4538874|Ярославль дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус ЯГТУ.jpg|center|128px]] | [[Ярославль]] | [[:commons:Category:Yaroslavl State Technical University|Yaroslavl State Technical University]] | http://www.ystu.ru |- | style='text-align:right'| 185 | 1944-07-17<br/>1944 | ''[[:d:Q4122967|Волгоград дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Волгоградский государственный аграрный университет.JPG|center|128px]] | [[Волгоград]] | [[:commons:Category:Volgograd State Agricultural University|Volgograd State Agricultural University]] | http://www.volgau.com |- | style='text-align:right'| 186 | 1944-10-14<br/>1944 | ''[[:d:Q277872|Мәскәү гуманитар университеты]]'' | [[Файл:Московский гуманитарный университет 3 корпус.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.mosgu.ru/ |- | style='text-align:right'| 187 | 1944-10-14 | [[Мәскәү дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институты]] | [[Файл:MGIMO-University-main building.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]]<br/>[[Көнбатыш административ округ (Мәскәү)|Көнбатыш административ округ]]<br/>''[[:d:Q1962831|Вернадский проспекты районы]]'' | [[:commons:Category:Moscow State Institute of International Relations|Moscow State Institute of International Relations]] | http://www.mgimo.ru/<br/>https://english.mgimo.ru/ |- | style='text-align:right'| 188 | 1948 | ''[[:d:Q4210420|Константин Эдуардович Циолковский исемендәге Калуга дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Kaluga 2013 Lunacharskogo 2 north 02 1TM.jpg|center|128px]] | [[Калуга]] | [[:commons:Category:Kaluga State University|Kaluga State University]] | https://tksu.ru/ |- | style='text-align:right'| 189 | 1949 | ''[[:d:Q4154233|Ерак Көнчыгыш дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Г.Благовещенск,Амурская область,ул.Политехническая,86.Благовещенская духовная семинария. Построена в 1885г..JPG|center|128px]] | [[Благовещенск]] | | https://www.dalgau.ru/ |- | style='text-align:right'| 190 | 1949 | ''[[:d:Q4262481|Липецк дәүләт педагогика университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус ЛГПУ.JPG|center|128px]] | [[Липецк]] | [[:commons:Category:Lipetsk State Pedagogical University|Lipetsk State Pedagogical University]] | http://lspu.lipetsk.ru/ |- | style='text-align:right'| 191 | 1949 | ''[[:d:Q13416753|Рязань дәүләт агротехнология университеты]]'' | [[Файл:Acriculture university (Ryazan).JPG|center|128px]] | [[Рязань]] | [[:commons:Category:Ryazan State Agrotechnological University|Ryazan State Agrotechnological University]] | http://www.rgatu.ru |- | style='text-align:right'| 192 | 1949-01-05 | [[Сахалин дәүләт университеты]] | [[Файл:SakhGU 1.JPG|center|128px]] | [[Сахалин өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q4145648|Южно-Сахалинск шәһәр округы]]''<br/>[[Южно-Сахалинск]] | [[:commons:Category:Sakhalin State University|Sakhalin State University]] | http://sakhgu.ru |- | style='text-align:right'| 193 | 1950 | ''[[:d:Q4244744|Кузбасс дәүләт техника университеты]]'' | [[Файл:KuzSTU.jpg|center|128px]] | [[Кемерово]] | | http://www.kuzstu.ru |- | style='text-align:right'| 194 | 1950-04-27 | [[Себер дәүләт физик культура һәм спорт университеты|Себер дәүләт физкультура һәм спорт университеты]] | | [[Омск]]<br/>[[Киров административ округы (Омск)|Киров административ округы]]<br/>[[Омск өлкәсе]] | | http://www.sibsport.ru/ |- | style='text-align:right'| 195 | 1951 | ''[[:d:Q1987511|Акъяр дәүләт университеты]]'' | [[Файл:СНТУ. Учебный корпус. Студгородок..JPG|center|128px]] | [[Акъяр]] | | http://sevsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 196 | 1951<br/>1930 | ''[[:d:Q4122971|Волгоград дәүләт архитектура-төзелеш университеты]]'' | [[Файл:Центральный вход в ВолгГАСУ. Корпус Б.jpg|center|128px]] | [[Волгоград]] | [[:commons:Category:Volgograd State University of Architecture and Civil Engineering|Volgograd State University of Architecture and Civil Engineering]] | http://www.vgasu.ru/eng/ |- | style='text-align:right'| 197 | 1951 | ''[[:d:Q4304073|М.А. Шолохов ис. Мәскәү дәүләт гуманитар университеты]]'' | [[Файл:SholokhovMoscowStateUniversity2.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Sholokhov Moscow State University for Humanities|Sholokhov Moscow State University for Humanities]] | http://www.mggu-sh.ru |- | style='text-align:right'| 198 | 1951 | ''[[:d:Q4402649|Владимир Фёдорович Уткин исемендәге Рязань дәүләт радиотехника университеты]]'' | [[Файл:Памятник Попову .jpg|center|128px]] | [[Рязань]] | [[:commons:Category:Ryazan State Radio Engineering University|Ryazan State Radio Engineering University]] | http://www.rsreu.ru |- | style='text-align:right'| 199 | 1951 | ''[[:d:Q30257433|Пенза дәүләт аграр университеты]]'' | | [[Пенза]] | | http://pgau.ru/ |- | style='text-align:right'| 200 | 1952 | ''[[:d:Q1736331|Томск дәүләт архитектура һәм төзелеш университеты]]'' | [[Файл:Tomsk-State-University-of-Architecture-and-Building.jpg|center|128px]] | [[Тум|Томск]] | [[:commons:Category:Tomsk State University of Architecture and Building|Tomsk State University of Architecture and Building]] | http://www.tsuab.ru |- | style='text-align:right'| 201 | 1952 | ''[[:d:Q1773512|Россия дәүләт туризм һәм сервис университеты]]'' | [[Файл:Mgus-rgutis.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.rguts.ru/ |- | style='text-align:right'| 202 | 1952 | ''[[:d:Q111108296|Borisoglebsk State Pedagogical Institute]]'' | | | | |- | style='text-align:right'| 203 | 1952-02-22 | [[М. Т. Калашников исемендәге Ижевск дәүләт техник университеты|Михаил Тимофеевич Калашников исемендәге Ижевск дәүләт техник университеты]] | [[Файл:Izhevsk State Technical University main building.jpg|center|128px]] | [[Ижауның Октябрь районы]] | [[:commons:Category:Izhevsk State Technical University|Izhevsk State Technical University]] | http://inter.istu.ru/<br/>https://istu.ru/ |- | style='text-align:right'| 204 | 1953 | ''[[:d:Q4304106|Кирилл Григорьевич Разумовский исемендәге Мәскәү дәүләт технология һәм идарә университеты]]'' | [[Файл:МГУТУ главное здание.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow State University of Technology and Management|Moscow State University of Technology and Management]] | https://www.mgutm.ru/ |- | style='text-align:right'| 205 | 1953 | ''[[:d:Q4418283|Себер дәүләт телекоммуникация һәм информатика университеты]]'' | [[Файл:Сибирский государственный университет телекоммуникаций и информатики 01.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]] | [[:commons:Category:Siberian State University of Telecommunications and Informatics|Siberian State University of Telecommunications and Informatics]] | http://www.sibsutis.ru |- | style='text-align:right'| 206 | 1953 | ''[[:d:Q4239242|Красноярск дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Торговый дом Гадалова И. Г.jpg|center|128px]] | [[Красноярск]] | [[:commons:Category:Krasnoyarsk State Agrarian University|Krasnoyarsk State Agrarian University]] | http://www.kgau.ru/ |- | style='text-align:right'| 207 | 1954 | ''[[:d:Q3461622|Алтай дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Altai State Medical University 1.jpg|center|128px]] | [[Барнавыл]] | [[:commons:Category:Altai State Medical University|Altai State Medical University]] | http://www.asmurussia.com |- | style='text-align:right'| 208 | 1954 | ''[[:d:Q3533388|Тверь дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Тверской государственный медицинский университет.jpg|center|128px]] | [[Тверь]] | [[:commons:Category:Tver State Medical University|Tver State Medical University]] | https://tvgmu.ru |- | style='text-align:right'| 209 | 1955 | ''[[:d:Q4219236|Кемерово дәүләт медицина университеты]]'' | | [[Кемерово]] | | https://www.kemsmu.ru/<br/>http://www.kemsma.ru/ |- | style='text-align:right'| 210 | 1955 | ''[[:d:Q4230202|Амурдагы Комсомольск дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Knastu3.jpg|center|128px]] | [[Амурдагы Комсомольск]] | [[:commons:Category:Komsomolsk-on-Amur State University|Komsomolsk-on-Amur State University]] | https://knastu.ru/ |- | style='text-align:right'| 211 | 1955 | ''[[:d:Q4407700|Санкт-Петербург дәүләт гражданнар авиациясе университеты]]'' | [[Файл:SPbGUGA.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg State University of Civil Aviation|Saint Petersburg State University of Civil Aviation]] | https://spbguga.ru/ |- | style='text-align:right'| 212 | 1955<br/>1962 | ''[[:d:Q5329352|Көнчыгыш Себер дәүләт технология һәм идарә университеты]]'' | [[Файл:Ulan-Ude 20170625 125822.jpg|center|128px]] | [[Улан-Удэ]] | [[:commons:Category:East Siberia State University of Technology and Management|East Siberia State University of Technology and Management]] | http://esstu.ru/<br/>http://www.esstu.ru |- | style='text-align:right'| 213 | 1955-09-14 | [[Ырынбур дәүләт университеты]] | [[Файл:Orenburg State University (October 2025) - 0 1.jpg|center|128px]] | [[Ырынбур өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q4144855|Ырынбур шәһәр округы]]''<br/>[[Ырынбур]]<br/>''[[:d:Q32362081|Үзәк районы]]'' | [[:commons:Category:Orenburg State University|Orenburg State University]] | http://osu.ru/ |- | style='text-align:right'| 214 | 1956 | ''[[:d:Q4267921|Lugansk State Medical University]]'' | | [[Луганск]]<br/>[[Lugansk Xalıq Respublikası|Луганск халык республикасы]] | | https://lgmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 215 | 1956 | ''[[:d:Q4418318|Себер кулланучылар кооперациясе университеты]]'' | [[Файл:СибУПК 03.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]] | [[:commons:Category:Siberian University of Consumer Cooperatives|Siberian University of Consumer Cooperatives]] | http://www.sibupk.su |- | style='text-align:right'| 216 | 1956 | ''[[:d:Q4239246|Красноярск дәүләт техника университеты]]'' | [[Файл:Krasnoyarsk kgtu proc.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]]<br/>[[Красноярск]] | [[:commons:Category:Krasnoyarsk State Technical University|Krasnoyarsk State Technical University]] | http://www.krgtu.ru |- | style='text-align:right'| 217 | 1956-01-04 | ''[[:d:Q4366452|Идел буе дәүләт телекоммуникацияләр һәм информатика университеты]]'' | [[Файл:Поволжский Гос. Университет Телекоммуникации и Информатики - 2011-01-31.jpg|center|128px]] | [[Самар]] | | https://www.psuti.ru |- | style='text-align:right'| 218 | 1956-06-23 | [[Урал дәүләт тимер юллары университеты]] | [[Файл:УрГУПС.jpg|center|128px]] | [[Свердловск өлкәсе]]<br/>[[Екатеринбур шәһәре муниципаль берәмлеге|Екатеринбург шәһәре муниципаль берәмлеге]]<br/>[[Екатеринбург]]<br/>[[Екатеринбурның Тимер юл районы|Екатиринбурның Тимер юл районы]] | | http://www.usurt.ru/ |- | style='text-align:right'| 219 | 1956-10-05 | [[«Югары нефть мәктәбе» Әлмәт дәүләт технология университеты]] | | [[Әлмәт]]<br/>[[Әлмәт районы]]<br/>[[Татарстан]] | | https://агту-вшн.рф/ |- | style='text-align:right'| 220 | 1956-11-01 | [[Липецк дәүләт техник университеты]] | [[Файл:Фасад ЛГТУ.jpg|center|128px]] | [[Липецк]]<br/>''[[:d:Q4426443|Советский районы]]''<br/>''[[:d:Q27588357|Липецк шәһәр округы]]''<br/>[[Липецк өлкәсе]] | [[:commons:Category:Lipetsk State Technical University|Lipetsk State Technical University]] | http://www.stu.lipetsk.ru/ |- | style='text-align:right'| 221 | 1957 | ''[[:d:Q4095958|Братск дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Братский государственный университет.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q132732|Bratsk]]'' | | http://www.brstu.ru/<br/>https://brstu.ru |- | style='text-align:right'| 222 | 1957 | ''[[:d:Q13416757|Диңгез буе дәүләт аграр-технологик университет]]'' | [[Файл:Уссурийск, дома на ул Раздольная.jpg|center|128px]] | [[Уссурийск]] | | http://primacad.ru/<br/>http://www.primacad.ru/ |- | style='text-align:right'| 223 | 1957-04-05 | [[Х. М. Бербеков исемендәге Кабарда-Балкар дәүләт университеты|Хатута Мутович Бербеков исемендәге Кабарда-Балкар дәүләт университеты]] | [[Файл:ГУК КБГУ новый.jpg|center|128px]] | [[Налчык]]<br/>''[[:d:Q19908781|Нальчик шәһәр округы]]''<br/>[[Кабарда-Балкария]] | [[:commons:Category:Kabardino-Balkarian State University|Kabardino-Balkarian State University]] | https://kbsu.ru |- | style='text-align:right'| 224 | 1957-09-18 | [[Сембер дәүләт техник университеты]] | [[Файл:Ulstu.jpg|center|128px]] | [[Сембер өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q4145679|Сембер шәһәр округы]]''<br/>[[Сембер]]<br/>[[Сембернең Ленин районы]] | [[:commons:Category:Ulyanovsk State Technical University|Ulyanovsk State Technical University]] | http://ulstu.ru<br/>https://ulstu.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 225 | 1958 | ''[[:d:Q2324453|Тын океан дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Vladivostok State Medical University (October 2024).jpg|center|128px]] | [[Владивосток]] | [[:commons:Category:Vladivostok State Medical University|Vladivostok State Medical University]] | https://tgmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 226 | 1958 | ''[[:d:Q4450874|Тамбов дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Здание губернской земской управы - 3.jpg|center|128px]] | [[Тамбов]] | [[:commons:Category:TGTU main building|TGTU main building]] | https://tstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 227 | 1958 | [[Ухта дәүләт техник университеты]] | [[Файл:Ukhta university.JPG|center|128px]] | [[Ухта]]<br/>''[[:d:Q2602523|Ухта шәһәр округы]]''<br/>[[Коми Республикасы]] | [[:commons:Category:Ukhta State Technical University|Ukhta State Technical University]] | https://угту.рф<br/>https://en.ugtu.net/<br/>https://fr.ugtu.net/<br/>https://cn.ugtu.net/ |- | style='text-align:right'| 228 | 1958-03-29 | [[Тын океан дәүләт университеты]] | [[Файл:Togu entrance.jpg|center|128px]] | [[Хабаровск крае]]<br/>''[[:d:Q27517125|Хабаровск шәһәр округы]]''<br/>[[Хабарау|Хабаровск]]<br/>''[[:d:Q4200937|Индустриальный районы]]'' | [[:commons:Category:Pacific National University|Pacific National University]] | https://togudv.ru/ru/<br/>https://togudv.ru/en/<br/>https://togudv.ru/zh/ |- | style='text-align:right'| 229 | 1958-04-01 | ''[[:d:Q4348484|Пенза дәүләт архитектура һәм төзелеш университеты]]'' | | [[Пенза]] | | http://www.pguas.ru/ |- | style='text-align:right'| 230 | 1958-10-17 | ''[[:d:Q4211795|Витус Беринг исемендәге Камчатка дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Petropavlovsk-Kamchatsky building 01.jpg|center|128px]] | [[Петропавловск-Камчатский]] | | http://www.kamgu.ru |- | style='text-align:right'| 231 | 1959 | ''[[:d:Q4146737|Төньяк Урал аръягы дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Tyumen-TGU.JPG|center|128px]] | [[Төмән]] | [[:commons:Category:Alexander Realschool (Tyumen)|Alexander Realschool (Tyumen)]] | http://www.tsaa.ru |- | style='text-align:right'| 232 | 1959-12-30 | ''[[:d:Q4348462|Пенза дәүләт технология университеты]]'' | | | | http://www.penzgtu.ru |- | style='text-align:right'| 233 | 1960 | [[Россия халыклар дуслыгы университеты]] | [[Файл:Rudn-024.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]]<br/>[[Көньяк-Көнбатыш административ округ (Мәскәү)|Көньяк-Көнбатыш административ округ]]<br/>''[[:d:Q122788|Коньково]]'' | [[:commons:Category:Peoples' Friendship University of Russia|Peoples' Friendship University of Russia]] | http://www.rudn.ru<br/>https://eng.rudn.ru/<br/>https://fr.rudn.ru/<br/>https://esp.rudn.ru/<br/>https://cn.rudn.ru/<br/>https://ar.rudn.ru/ |- | style='text-align:right'| 234 | 1960-11-22 | [[Төньяк-Көнчыгыш дәүләт университеты]] | | [[Магадан өлкәсе]]<br/>''[[:d:Q27588372|Магадан шәһәр округы]]''<br/>[[Магадан]] | | http://www.svgu.ru/ |- | style='text-align:right'| 235 | 1962 | ''[[:d:Q4166430|Тын дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Донской государственный аграрный университет.jpg|center|128px]] | [[Новочеркасск]] | | http://www.dongau.ru |- | style='text-align:right'| 236 | 1962 | ''[[:d:Q4460386|Томск дәүләт идарә итү системалары һәм радиоэлектроника университеты]]'' | [[Файл:Tomsk State University of Control Systems and Radioelectronics.jpg|center|128px]] | [[Тум|Томск]] | [[:commons:Category:Tomsk State University of Control Systems and Radioelectronics|Tomsk State University of Control Systems and Radioelectronics]] | http://www.tusur.ru/en/<br/>http://www.tusur.ru/ |- | style='text-align:right'| 237 | 1962-06-30 | [[Макар Евсевьевич Евсевьев исемендәге Мордовия дәүләт педагогика университеты]] | [[Файл:EVSMGPI.JPG|center|128px]] | [[Саранск]]<br/>''[[:d:Q19915751|Октябрьский районы]]''<br/>''[[:d:Q4145676|Саранск шәһәр бүлгесе]]''<br/>[[Мордовия]] | [[:commons:Category:Evseviev Mordovian State Pedagogical University|Evseviev Mordovian State Pedagogical University]] | http://mordgpi.ru/ |- | style='text-align:right'| 238 | 1963 | ''[[:d:Q4239251|Красноярск дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Krasnoyarsk State University building in December 2006.jpg|center|128px]] | [[Красноярск]] | [[:commons:Category:Krasnoyarsk State University|Krasnoyarsk State University]] | http://www.lan.krasu.ru |- | style='text-align:right'| 239 | 1963 | ''[[:d:Q4467479|Төмән дәүләт медицина университеты]]'' | [[Файл:Тюменский государственный медицинский университет.jpg|center|128px]] | [[Төмән]] | [[:commons:Category:Tyumen State Medical University|Tyumen State Medical University]] | https://www.tyumsmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 240 | 1964 | ''[[:d:Q4533671|Көньяк-Көнбатыш дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Юго-Западный государственный университет.jpg|center|128px]] | [[Курск]] | [[:commons:Category:KurskSTU|KurskSTU]] | http://swsu.ru |- | style='text-align:right'| 241 | 1967 | ''[[:d:Q3272997|"Мәскәү радиотехника, электроника һәм автоматика институты" (МИРЭА) Россия технология университеты]]'' | [[Файл:МИРЭА — Российский технологический университет, 2024 год.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:MIREA - Russian Technological University|MIREA - Russian Technological University]] | http://www.mirea.ru |- | style='text-align:right'| 242 | 1967 | ''[[:d:Q4112965|Владивосток дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Кампус.jpg|center|128px]] | [[Владивосток]] | [[:commons:Category:VSUES|VSUES]] | http://vvsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 243 | 1967-01-18 | [[Акмулла исемендәге Башкортстан дәүләт педагогика университеты|Мифтахетдин Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогика университеты]] | [[Файл:БГПУ (Уфа).jpg|center|128px]] | [[Уфа]]<br/>[[Уфаның Киров районы|Киров районы]]<br/>[[Башкортстан]] | [[:commons:Category:Akmulla Bashkir State Pedagogical University|Akmulla Bashkir State Pedagogical University]] | http://www.bspu.ru/ |- | style='text-align:right'| 244 | 1967-08-17 | [[И. Н. Ульянов исемендәге Чуаш дәүләт университеты]] | [[Файл:Здание Чебоксарского медицинского техникума.jpg|center|128px]] | [[Чабаксар]] | | http://www.chuvsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 245 | 1967-10-10 | [[Урал дәүләт икътисад университеты]] | [[Файл:Ural State University of Economics (Aug 2024) - 2.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]]<br/>[[Екатеринбурның Ленин районы|Екатеринбургның Ленин районы]]<br/>''[[:d:Q19908245|Центр]]''<br/>[[Свердловск өлкәсе]] | [[:commons:Category:Ural State University of Economics|Ural State University of Economics]] | http://www.usue.ru/ |- | style='text-align:right'| 246 | 1968-07-18 | [[Казан дәүләт энергетика университеты]] | [[Файл:Kazan State Power Engineering University (2023-07-18) 04.jpg|center|128px]] | [[Казан]]<br/>[[Казанның Киров районы|Киров районы]]<br/>[[Кәҗә бистәсе]]<br/>[[Татарстан]] | [[:commons:Category:Kazan State Power Engineering University|Kazan State Power Engineering University]] | http://www.kgeu.ru/ |- | style='text-align:right'| 247 | 1969 | ''[[:d:Q4243511|Кубань дәүләт физкультура, спорт һәм туризм университеты]]'' | [[Файл:2023-10-22. Краснодар DSC 7545.jpg|center|128px]] | [[Краснодар]] | | https://kgufkst.ru/ |- | style='text-align:right'| 248 | 1970 | ''[[:d:Q4397991|Бөтенрусия дәүләт юстиция университеты]]'' | [[Файл:Всероссийский государственный университет юстиции (Ростов-на-Дону).jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Russian Law Academy of Ministry of Justice|Russian Law Academy of Ministry of Justice]] | http://rpa-mu.ru |- | style='text-align:right'| 249 | 1970 | ''[[:d:Q4476757|Урал дәүләт физкультура университеты]]'' | [[Файл:Здание филиала Уральского государственного университета физической культуры в Екатеринбурге.jpg|center|128px]] | [[Чиләбе]] | [[:commons:Category:Ural State University of Physical Culture|Ural State University of Physical Culture]] | https://www.uralgufk.ru/ |- | style='text-align:right'| 250 | 1971 | ''[[:d:Q4304092|Мәскәү дәүләт техник граждан авиациясе университеты]]'' | [[Файл:Московский государственный технический университет гражданской авиации (30970622913).jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow State Technical University of Civil Aviation|Moscow State Technical University of Civil Aviation]] | http://www.mstuca.ru/ |- | style='text-align:right'| 251 | 1971 | [[Төмән дәүләт архитектура-төзелеш университеты]] | [[Файл:Строительная академия (Тюмень)-3.jpg|center|128px]] | [[Төмән]] | | http://www.tgasu.ru/ |- | style='text-align:right'| 252 | 1972 | [[Урал дәүләт архитектура-сәнгать университеты]] | [[Файл:УралГАХА.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:University of Architecture and Art (Yekaterinburg)|University of Architecture and Art (Yekaterinburg)]] | http://www.usaaa.ru/ |- | style='text-align:right'| 253 | 1972 | ''[[:d:Q2563821|Дагстан дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Дагестанский ГТУ.jpg|center|128px]] | [[Махачкала]] | | https://www.dstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 254 | 1973 | ''[[:d:Q4406404|Идел буе дәүләт тимер юллар университеты]]'' | [[Файл:Samara State University of Transport Communications main building.jpg|center|128px]] | [[Самар]] | [[:commons:Category:Samara State University of Transport Communications|Samara State University of Transport Communications]] | http://www.samgups.ru/ |- | style='text-align:right'| 255 | 1974 | [[Ф.М. Достоевский исемендәге Омск дәүләт университеты|Омск дәүләт университеты]] | [[Файл:Главный корпус ОмГУ им. Ф.М. Достоевского.jpg|center|128px]] | [[Омск өлкәсе]] | | http://www.omsu.ru |- | style='text-align:right'| 256 | 1975 | ''[[:d:Q4064597|Амур дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Амурский Государственный университет.JPG|center|128px]] | [[Благовещенск]] | [[:commons:Category:Amur State University|Amur State University]] | http://www.amursu.ru/ |- | style='text-align:right'| 257 | 1975 | [[Иркутск дәүләт бәйләнеш юллары университеты|Иркутск дәүләт тимер юл транспорты университеты]] | [[Файл:Irgups.jpg|center|128px]] | [[Иркутск]] | [[:commons:Category:Irkutsk State Transport University|Irkutsk State Transport University]] | http://www.irgups.ru<br/>https://www.irgups.ru/ |- | style='text-align:right'| 258 | 1975 | ''[[:d:Q4336880|Орёл дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Oryol State Agrarian University - Main building.jpg|center|128px]] | [[Орёл]] | [[:commons:Category:Oryol State Agrarian University|Oryol State Agrarian University]] | http://www.orelsau.ru |- | style='text-align:right'| 259 | 1976 | [[Чиләбе дәүләт университеты]] | [[Файл:Chelyabinsk State University (June 2025) - 0 1.jpg|center|128px]] | [[Чиләбе]] | [[:commons:Category:Chelyabinsk State University|Chelyabinsk State University]] | http://www.csu.ru/ |- | style='text-align:right'| 260 | 1978 | ''[[:d:Q4081704|Василий Яковлевич Горин исемендәге Белгород дәүләт аграр университеты]]'' | | [[Белгород]] | | http://www.bsaa.edu.ru/ |- | style='text-align:right'| 261 | 1978 | [[Белгород кооперация, икътисад һәм хокук университеты]] | [[Файл:BUPK.jpg|center|128px]] | [[Белгород]] | | http://www.bukep.ru |- | style='text-align:right'| 262 | 1979-09-01 | [[Россия дәүләт һөнәри-педагогика университеты]] | [[Файл:Architecture of Yekaterinburg (July '22) - 9.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбурның Орджоникидзе районы|Екатиринбурның Орҗоникидзе районы]] | [[:commons:Category:Russian State Vocational Pedagogical University|Russian State Vocational Pedagogical University]] | http://www.rsvpu.ru/ |- | style='text-align:right'| 263 | 1980 | ''[[:d:Q4097525|Брянск дәүләт аграр университеты]]'' | [[Файл:Bgau-2015.JPG|center|128px]] | [[Брянск]] | | http://www.bgsha.com/ |- | style='text-align:right'| 264 | 1980 | [[Волгоград дәүләт университеты]] | [[Файл:Volgograd State University 003.jpg|center|128px]] | [[Волгоград]] | [[:commons:Category:Volgograd State University|Volgograd State University]] | http://www.volsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 265 | 1981 | ''[[:d:Q4366451|Идел буе дәүләт сервис университеты]]'' | [[Файл:Пвгус.jpg|center|128px]] | [[Тольятти]] | [[:commons:Category:Volga Region State University of Service|Volga Region State University of Service]] | http://www.tolgas.ru/vrsus/university/ |- | style='text-align:right'| 266 | 1981-06-25 | ''[[:d:Q28656901|Валерий Мухамедович Коков исемендәге Кабарда-Балкар дәүләт аграр университеты]]'' | | [[Налчык]] | | http://www.kbgau.ru |- | style='text-align:right'| 267 | 1986 | ''[[:d:Q4446468|Соргыт дәүләт педагогика университеты]]'' | | [[Соргыт]] | [[:commons:Category:Surgut State Pedagogical University|Surgut State Pedagogical University]] | http://www.surgpu.ru |- | style='text-align:right'| 268 | 1988 | ''[[:d:Q4318744|Нижневартовск дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус НВГУ.jpg|center|128px]] | [[Түбән Варта]] | [[:commons:Category:Nizhnevartovsk State University|Nizhnevartovsk State University]] | https://nvsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 269 | 1989 | ''[[:d:Q4325440|Андрей Дмитриевич Крячков исемендәге Новосибирск дәүләт архитектура, дизайн һәм сәнгатьләр университеты]]'' | [[Файл:Здание госучреждений, Новосибирск.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]]<br/>[[Новосибирскиның Үзәк районы]] | | http://nsuada.ru/en |- | style='text-align:right'| 270 | 1989 | ''[[:d:Q4377625|Шолом-Алейхем исемендәге Амур буе дәүләт университеты]]'' | [[Файл:ПГУ им. Шолом-Алейхема.jpg|center|128px]] | [[Яһүд автономияле өлкәсе]] | | http://pgusa.ru/ |- | style='text-align:right'| 271 | 1990 | ''[[:d:Q1084099|Санкт-Петербург христиан университеты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | http://www.spbcu.ru/ |- | style='text-align:right'| 272 | 1990 | ''[[:d:Q4152027|Гуманитар университет]]'' | [[Файл:Гуманитарный университет(зимой).jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:Humanitarian University|Humanitarian University]] | http://www.gu-ural.ru/<br/>http://gu-ural.ru/?lng=en&gid=8 |- | style='text-align:right'| 273 | 1990-12-27 | ''[[:d:Q4407744|Санкт-Петербург идарә технологияләре һәм икътисад университеты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | https://www.spbume.ru/ |- | style='text-align:right'| 274 | 1991 | ''[[:d:Q118736|Мәскәү бәйсез университеты]]'' | [[Файл:IUM Building.JPG|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://ium.mccme.ru/ |- | style='text-align:right'| 275 | 1991 | [[Россия дәүләт гуманитар университеты]] | [[Файл:RGGU facade (Nikolskaya) 01.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Russian State University for the Humanities|Russian State University for the Humanities]] | http://www.rggu.com/<br/>https://www.rsuh.ru/ |- | style='text-align:right'| 276 | 1991 | ''[[:d:Q4153929|Дагстан дәүләт халык хуҗалыгы университеты]]'' | | [[Махачкала]] | | https://dgunh.ru/ |- | style='text-align:right'| 277 | 1991 | ''[[:d:Q4376232|Изге Тихон Православ гуманитар университеты]]'' | [[Файл:Московский епархиальный дом 7 апреля 2025 года (6).jpg|center|128px]] | | [[:commons:Category:St. Tikhon Orthodox University|St. Tikhon Orthodox University]] | http://pstgu.ru/ |- | style='text-align:right'| 278 | 1991 | ''[[:d:Q4398106|Россия яңа университеты]]'' | [[Файл:РосНОУ 20220810 102124.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.rosnou.ru/ |- | style='text-align:right'| 279 | 1991-09-14 | ''[[:d:Q4288589|Мәскәү халыкара университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус Московского международного университета со стороны Ленинградского шоссе.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:International University in Moscow|International University in Moscow]] | http://www.interun.ru/<br/>https://mi.university/ |- | style='text-align:right'| 280 | 1992 | ''[[:d:Q4258144|Александр Сергеевич Пушкин исемендәге Ленинград дәүләт университеты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Pushkin Leningrad State University|Pushkin Leningrad State University]] | https://www.lengu.ru |- | style='text-align:right'| 281 | 1993 | ''[[:d:Q4144551|Таулы Алтай дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Gasu a 1.jpg|center|128px]] | [[Таулы Алтай]] | | http://www.gasu.ru/ |- | style='text-align:right'| 282 | 1993 | ''[[:d:Q4398112|Изге Алладан сүз итүче Яхъя исемендәге Россия православ университеты]]'' | [[Файл:Eggs. Russian Orthodox University. University Administration. 2013-06-03, Moscow.JPG|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Russian Orthodox University|Russian Orthodox University]] | http://rpu-rf.ru/ |- | style='text-align:right'| 283 | 1993 | ''[[:d:Q30257746|Сергей Юльевич Витте исемендәге Мәскәү университеты]]'' | | [[Мәскәү]] | | https://www.muiv.ru/ |- | style='text-align:right'| 284 | 1993 | ''[[:d:Q4288333|Халыкара Көнчыгыш Европа университеты]]'' | [[Файл:IEEU building in Izhevsk.jpg|center|128px]] | [[Ижау]] | [[:commons:Category:International East-European University|International East-European University]] | http://www.mveu.ru/ |- | style='text-align:right'| 285 | 1993-05-26 | ''[[:d:Q4446469|Соргыт дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Главный корпус Сургутского Государственного Университета.jpg|center|128px]] | [[Соргыт]] | [[:commons:Category:Surgut State University|Surgut State University]] | http://www.surgu.ru |- | style='text-align:right'| 286 | 1994<br/>1994-11-28 | ''[[:d:Q929378|Санкт-Петербургтагы Европа университеты]]'' | [[Файл:LogoEU 07 rus center.png|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:European University at Saint Petersburg|European University at Saint Petersburg]] | http://www.eu.spb.ru |- | style='text-align:right'| 287 | 1994 | ''[[:d:Q4146754|Гуманитар фәннәр дәүләт академик университеты]]'' | [[Файл:Moscow, Maronovsky 26 May 2010 02.JPG|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:State Academic University for the Humanities|State Academic University for the Humanities]] | https://gaugn.ru/<br/>https://gaugn.ru/en-us/ |- | style='text-align:right'| 288 | 1994 | [[В. Г. Тимирясов исемендәге Казан инновацион университеты]] | [[Файл:Дом Манакова.jpg|center|128px]] | [[Казан]]<br/>[[Казанның Вахитов районы|Вахит районы]]<br/>[[Татарстан]] | | http://www.киу.рф |- | style='text-align:right'| 289 | 1994 | ''[[:d:Q1366589|«Дубна» дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Университет Дубна.jpg|center|128px]] | [[Дубна]] | [[:commons:Category:Dubna University|Dubna University]] | https://www.uni-dubna.ru/ |- | style='text-align:right'| 290 | 1994-05-31<br/>1918-02-24 | [[Омск дәүләт аграр университеты|Пётр Аркадьевич Столыпин исемендәге Омск дәүләт аграр университеты]] | [[Файл:Agraruni Omsk.JPG|center|128px]] | [[Омск]]<br/>[[Омск өлкәсе]]<br/>[[Совет административ округы (Омск)|Совет административ округы]] | [[:commons:Category:Omsk State Agrarian University|Omsk State Agrarian University]] | http://www.omgau.ru |- | style='text-align:right'| 291 | 1995 | [[Тыва дәүләт университеты]] | [[Файл:TuvSU.jpg|center|128px]] | [[Кызыл (шәһәр)|Кызыл]] | [[:commons:Category:Tuvan State University|Tuvan State University]] | http://tuvsu.ru |- | style='text-align:right'| 292 | 1995 | [[Курган дәүләт университеты]] | [[Файл:Okn-117-1.jpg|center|128px]] | [[Курган]] | [[:commons:Category:Kurgan State University|Kurgan State University]] | http://www.kgsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 293 | 1995 | ''[[:d:Q4304319|«Синергия» Мәскәү финанс-сәнәгый университеты]]'' | [[Файл:Synergy University Logo.gif|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Synergy University|Synergy University]] | http://synergy.ru/ |- | style='text-align:right'| 294 | 1995-03-01 | ''[[:d:Q4304063|Мәскәү шәһәр педагогика университеты]]'' | [[Файл:Представительский корпус МГПУ на улице Садовая-Самотёчная, д. 8. У входа.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.mgpu.ru/ |- | style='text-align:right'| 295 | 1996 | ''[[:d:Q4146807|Гатчина дәүләт университеты]]'' | | | | http://www.gief.ru/ |- | style='text-align:right'| 296 | 1996 | ''[[:d:Q4304064|Мәскәү дәүләт психология һәм педагогика университеты]]'' | | [[Мәскәү]] | | http://mgppu.ru |- | style='text-align:right'| 297 | 1997 | ''[[:d:Q123422536|Евразия икътисади җәмгыятенең Парламентара Ассамблеясе каршысындагы университет]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | https://miep.edu.ru/<br/>https://miep.spb.ru/ |- | style='text-align:right'| 298 | 1997 | ''[[:d:Q134732210|Идарә һәм инновацион технологияләр университеты]]'' | | [[Мәскәү]] | | https://uuait.ru/ |- | style='text-align:right'| 299 | 1998 | ''[[:d:Q7090782|Себер юридик университеты]]'' | | [[Омск]] | [[:commons:Category:The Omsk Law Institute|The Omsk Law Institute]] | https://siblu.ru/ |- | style='text-align:right'| 300 | 1998 | ''[[:d:Q7381992|Россия гадел хөкем университеты]]'' | | [[Мәскәү]] | | http://www.raj.ru |- | style='text-align:right'| 301 | 2001 | ''[[:d:Q4533707|Югра дәүләт университеты]]'' | [[Файл:Ugrasu glavnii korpus.JPG|center|128px]] | [[Ханты-Мансийск]] | [[:commons:Category:Yugra State University|Yugra State University]] | http://en.ugrasu.ru/<br/>https://www.ugrasu.ru/ |- | style='text-align:right'| 302 | 2003 | ''[[:d:Q1987532|Заокский адвентист университеты]]'' | [[Файл:Zaokskiy, Tulskaya oblast', Russia, 301000 - panoramio (6).jpg|center|128px]] | | [[:commons:Category:Zaoksky Adventist University|Zaoksky Adventist University]] | http://www.zau.ru/ |- | style='text-align:right'| 303 | 2004<br/>1948 | ''[[:d:Q61931372|Кырым мәдәният, сәнгать һәм туризм университеты]]'' | [[Файл:КУКИиТ (2013, 1).jpg|center|128px]] | [[Акмәсҗит]] | | https://kukiit.ru/ |- | style='text-align:right'| 304 | 2009 | ''[[:d:Q97119369|Россия ислам университеты (Грозный)]]'' | [[Файл:Russian Islamic University 17.jpg|center|128px]] | [[Грозный]] | [[:commons:Category:Russian Islamic university Grozny|Russian Islamic university Grozny]] | http://риу-грозный.рф/ |- | style='text-align:right'| 305 | 2009-10-21 | ''[[:d:Q4398096|Россия халыкара олимпик университеты]]'' | [[Файл:RussianInternationalOlympicUniversity1.JPG|center|128px]] | [[Сочи]] | [[:commons:Category:Russian International Olympic University|Russian International Olympic University]] | http://olympicuniversity.ru |- | style='text-align:right'| 306 | 2011-10-12 | [[И. И. Мечников исемендәге Төньяк-Көнбатыш дәүләт медицина университеты]] | [[Файл:Павильон 1-3 СЗГМУ.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Mechnikov North-West State Medical University|Mechnikov North-West State Medical University]] | https://www.szgmu.ru/ |- | style='text-align:right'| 307 | 2012 | [[Иннополис университеты|Иннополис Университеты]] | [[Файл:Главное здание Университета Иннополис.JPG|center|128px]] | [[Казан]]<br/>[[Иннополис]] | [[:commons:Category:Innopolis University|Innopolis University]] | https://innopolis.university/ |- | style='text-align:right'| 308 | 2012 | ''[[:d:Q19908493|Адмирал Степан Осипович Макаров исемендәге Дәүләт диңгез һәм елга флоты университеты]]'' | [[Файл:СПбГУВК.JPG|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Admiral Makarov State Maritime Academy|Admiral Makarov State Maritime Academy]] | https://gumrf.ru/ |- | style='text-align:right'| 309 | 2012<br/>2012-11-28 | ''[[:d:Q56173858|Иваново дәүләт политехника университеты]]'' | [[Файл:Ivgpuofficialphoto.jpg|center|128px]] | [[Иваново]] | [[:commons:Category:Ivanovo State Politechnic University|Ivanovo State Politechnic University]] | http://www.ivgpu.com/ |- | style='text-align:right'| 310 | 2012-12-29<br/>1930 | [[Санкт-Петербург дәүләт икътисад университеты]] | [[Файл:Санкт-Петербургский государственный экономический университет.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]]<br/>[[Үзәк районы (Санкт-Петербург)|Санкт-Петербургның Үзәк районы]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg State University of Economics|Saint Petersburg State University of Economics]] | http://www.unecon.ru/<br/>https://en.unecon.ru/<br/>https://cn.unecon.ru/ |- | style='text-align:right'| 311 | 2013 | ''[[:d:Q28051107|Урал тау-металлургия компаниясе техник университеты]]'' | [[Файл:UMMC University (September 2024).jpg|center|128px]] | [[Югары Пышма шәһәр округы|Югары Пышма шәһәр бүлгесе]] | [[:commons:Category:Technical University of UMMC|Technical University of UMMC]] | http://tu-ugmk.com/<br/>https://eduugmk.com/ |- | style='text-align:right'| 312 | 2013-10-24 | ''[[:d:Q16423702|Вологда дәүләт университеты]]'' | [[Файл:VSTU Vologda Rektorat.jpg|center|128px]] | [[Вологда]] | | https://vogu35.ru/ |- | style='text-align:right'| 313 | 2015-01-28 | ''[[:d:Q123501729|Донбасс дәүләт юстиция университеты]]'' | [[Файл:Евгений Забарчук посетил Донбасский государственный университет юстиции.jpg|center|128px]] | [[Донецк]] | [[:commons:Category:Donbass State University of Justice|Donbass State University of Justice]] | https://donbassla.ru/ |- | style='text-align:right'| 314 | 2019-07-01 | ''[[:d:Q90902449|Сириус университеты]]'' | | [[Сочи]] | | https://siriusuniversity.ru/ |- | style='text-align:right'| 315 | 2021-02 | ''[[:d:Q121767764|Евразия халыкара университеты]]'' | | | | https://evrazuniversitet.com/ |- | style='text-align:right'| 316 | 2022 | [[Уфа фән һәм технологияләр университеты]] | [[Файл:Bashkir State University at night.jpg|center|128px]] | [[Уфаның Киров районы|Киров районы]]<br/>[[Уфа]]<br/>[[Башкортстан]] | [[:commons:Category:Ufa University of Science and Technology|Ufa University of Science and Technology]] | https://uust.ru |- | style='text-align:right'| 317 | | ''[[:d:Q4325439|Себер дәүләт су транспорты университеты]]'' | [[Файл:Novosibirsk State Academy of Water Transport.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]] | [[:commons:Category:Shchetinkin Street 33, Novosibirsk|Shchetinkin Street 33, Novosibirsk]] | http://www.ssuwt.ru |- | style='text-align:right'| 318 | | ''[[:d:Q4537262|Арктика дәүләт агротехнология университеты]]'' | [[Файл:ЯГСХА.jpg|center|128px]] | [[Якутия]]<br/>[[Якутск]] | | http://www.ysaa.ru<br/>http://www.agatu.ru/ |- | style='text-align:right'| 319 | | ''[[:d:Q4761983|Ангарск дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Ангарская государственная техническая академия.jpg|center|128px]] | [[Ангарск]] | | http://angtu.ru |- | style='text-align:right'| 320 | | ''[[:d:Q28666930|Мәгарифне үстерү корпоратив университеты]]'' | | [[Мәскәү]] | | https://kuro-mo.ru/ |- | style='text-align:right'| 321 | | ''[[:d:Q137273503|Н. Г. Жиганов аатынан Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория]]'' | | | | |- | style='text-align:right'| 322 | | ''[[:d:Q138662733|Central University]]'' | | [[Мәскәү]] | | https://cu.ru/ |- | style='text-align:right'| 323 | | ''[[:d:Q138795760|Железногорский филиал СибГАУ]]'' | [[Файл:Zheleznogorsk branch of Siberian State Aerospace University.jpg|center|128px]] | [[Железногорск (Красноярск крае)|Железногорск]] | [[:commons:Category:Zheleznogorsk branch of Siberian State Aerospace University|Zheleznogorsk branch of Siberian State Aerospace University]] | |- | style='text-align:right'| 324 | | ''[[:d:Q138795792|Железногорский филиал КГПУ им. Астафьева]]'' | [[Файл:Zheleznogorsk 07.jpg|center|128px]] | [[Железногорск (Красноярск крае)|Железногорск]] | [[:commons:Category:Zheleznogorsk branch of Krasnoyarsk State Pedagogical University|Zheleznogorsk branch of Krasnoyarsk State Pedagogical University]] | |- | style='text-align:right'| 325 | | ''[[:d:Q138795807|филиал СФУ в Железногорске]]'' | [[Файл:Zheleznogorsk 53.jpg|center|128px]] | [[Железногорск (Красноярск крае)|Железногорск]] | [[:commons:Category:Zheleznogorsk branch of the Siberian Federal University|Zheleznogorsk branch of the Siberian Federal University]] | |} {{Wikidata list end}} == Академияләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q159. ?item wdt:P31 wd:Q162633 } |section= |sort=P571 |columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p856:веб-сайт}} {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! веб-сайт |- | style='text-align:right'| 1 | 1721 | [[Санкт-Петербург руханилар академиясе]] | [[Файл:St. Petersburg academy.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg Theological Academy|Saint Petersburg Theological Academy]] | https://spbda.ru/ |- | style='text-align:right'| 2 | 1773 | ''[[:d:Q4303894|Мәскәү дәүләт хореография академиясе]]'' | [[Файл:Московская академия хореографии, октябрь 2024.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q862100|Хамовники]]'' | | https://balletacademy.ru/ |- | style='text-align:right'| 3 | 1808 | ''[[:d:Q4407660|Санкт-Петербург дәүләт ветеринария медицинасы академиясе]]'' | [[Файл:Черниговская 5 01.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү районы (Санкт-Петербург)]] | [[:commons:Category:Chernigovskaya Street, 5|Chernigovskaya Street, 5]] | http://www.spbgavm.ru/ |- | style='text-align:right'| 4 | 1865 | ''[[:d:Q1531782|Климент Аркадьевич Тимирязев исемендәге Мәскәү авыл хуҗалыгы академиясе]]'' | [[Файл:Moscow 08-2012 Petrovsko-Razumovskoe img01.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Timiryazev Academy of Agriculture|Timiryazev Academy of Agriculture]] | http://www.timacad.ru |- | style='text-align:right'| 5 | 1876-01-09 | ''[[:d:Q2652597|А. Л. Штиглиц исемендәге Санкт-Петербург дәүләт сәнәгый һәм сәнгати дизайн академиясе]]'' | [[Файл:Art and Industry Academy SPB 02.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Art and Industry Academy Stieglitz|Art and Industry Academy Stieglitz]] | http://ghpa.ru |- | style='text-align:right'| 6 | 1885-05-21 | ''[[:d:Q4407669|Санкт-Петербург медицина табиблары белемен арттыру академиясе]]'' | [[Файл:Post Card Giduv.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:St.-Petersburg Medical Academy of Postgraduate Studies|St.-Petersburg Medical Academy of Postgraduate Studies]] | http://spbmapo.ru |- | style='text-align:right'| 7 | 1911 | ''[[:d:Q4123678|Вологда дәүләт сөтчелек сәнәгате академиясе]]'' | [[Файл:Главный корпус Вологодской ГМХА им. Н.В. Верещагина.jpg|center|128px]] | [[Вологда]] | | http://molochnoe.ru/ |- | style='text-align:right'| 8 | 1918 | ''[[:d:Q4351501|Пермь дәүләт фармацевтика академиясе]]'' | | [[Пермь]] | | http://www.pfa.ru/ |- | style='text-align:right'| 9 | 1919 | ''[[:d:Q4059262|Хезмәт һәм социаль мөнәсәбәтләр академиясе]]'' | | [[Мәскәү]] | | http://www.atiso.ru/ |- | style='text-align:right'| 10 | 1919 | [[К. И. Скрябин исемендәге Мәскәү дәүләт ветеринария медицинасы һәм биотехнологиясе академиясе|К.И. Скрябин ис. Мәскәү дәүләт ветеринар медицинасы һәм биотехнология академиясе]] | | [[Мәскәү]] | | http://www.mgavm.ru/ |- | style='text-align:right'| 11 | 1919 | ''[[:d:Q4406366|Самар дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе]]'' | | [[Самар]] | | http://www.ssaa.ru/ |- | style='text-align:right'| 12 | 1920-04-22 | [[Казан дәүләт медицина академиясе]] | [[Файл:Kazan State Medical Academy building (2024-05-18) 07.jpg|center|128px]] | [[Казан]]<br/>[[Казанның Вахитов районы|Вахит районы]]<br/>[[Татарстан]] | [[:commons:Category:Kazan State Medical Academy|Kazan State Medical Academy]] | https://kgma.info/ |- | style='text-align:right'| 13 | 1921 | [[Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясе]] | [[Файл:RAGS-Moscow2.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Russian Presidential Academy of National Economy and Public Administration|Russian Presidential Academy of National Economy and Public Administration]] | https://www.ranepa.ru/ |- | style='text-align:right'| 14 | 1927 | ''[[:d:Q4059246|Мәгариф хезмәткәрләренең квалификацияләрен арттыру һәм яңа һөнәр үзләштерү академиясе]]'' | | | | http://www.apkpro.ru/ |- | style='text-align:right'| 15 | 1929-11-26 | ''[[:d:Q103920592|Волгоград дәүләт өстәмә профессиональ белем алу академиясе]]'' | | [[Волгоград]] | | https://vgapkro.ru/ |- | style='text-align:right'| 16 | 1930 | ''[[:d:Q4196593|Иваново дәүләт медицина академиясе]]'' | [[Файл:Мед. Академия.JPG|center|128px]] | [[Иваново]] | | http://www.isma.ivanovo.ru/ |- | style='text-align:right'| 17 | 1930 | ''[[:d:Q4196594|Иваново дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе]]'' | [[Файл:Ивановская Государственная Сельскохозяйственная Академия - panoramio.jpg|center|128px]] | [[Иваново]] | [[:commons:Category:Ivanovo state agricultural academy|Ivanovo state agricultural academy]] | http://www.ivgsha.ru/ |- | style='text-align:right'| 18 | 1930 | ''[[:d:Q4318621|Нижгар дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе]]'' | [[Файл:Nizhny Novgorod State Agricultural Academy.jpg|center|128px]] | [[Түбән Новгород]]<br/>[[Идел буе федераль округы]] | | https://nnsaa.ru/<br/>http://nnsaa.ru/ |- | style='text-align:right'| 19 | 1930-12-01 | ''[[:d:Q4397981|Россия дәвамлы медицина һөнәри белем алу академиясе]]'' | [[Файл:Widows House (Moscow) 20240403 154932.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Russian Medical Academy of Postgraduate Education|Russian Medical Academy of Postgraduate Education]] | http://rmapo.ru |- | style='text-align:right'| 20 | 1931 | ''[[:d:Q4127435|Бөтенрусия тышкы сәүдә академиясе]]'' | [[Файл:VAVT entrance.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2359096|Раменки]]''<br/>''[[:d:Q4473718|Пудовикин урамы]]''<br/>[[Мәскәү]] | | http://www.vavt.ru/<br/>http://vavt.ru |- | style='text-align:right'| 21 | 1931-04-20 | ''[[:d:Q4408431|Сарытау дәүләт юридик академиясе]]'' | [[Файл:СГЮА корпус 3.jpg|center|128px]] | [[Сарытау]] | [[:commons:Category:Saratov State Law Academy|Saratov State Law Academy]] | http://www.sgap.ru/ |- | style='text-align:right'| 22 | 1933 | ''[[:d:Q4059227|РФ Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының Дәүләт янгын сүндерү хезмәте академиясе]]'' | | [[Мәскәү]] | | https://www.academygps.ru/ |- | style='text-align:right'| 23 | 1933 | ''[[:d:Q4326202|Новочеркасск дәүләт мелиорация академиясе]]'' | [[Файл:Novocherkassk State Academy of Melioration.jpg|center|128px]] | [[Новочеркасск]] | [[:commons:Category:Novocherkassk State Reclamation Academy|Novocherkassk State Reclamation Academy]] | http://www.ngma.su/ |- | style='text-align:right'| 24 | 1933 | ''[[:d:Q4198174|Ижау дәүләт медицина академиясе]]'' | [[Файл:Учебно-лабораторный корпус.jpg|center|128px]] | [[Ижауның Индустриаль районы|Индустриаль районы]] | [[:commons:Category:Izhevsk State Medical Academy|Izhevsk State Medical Academy]] | http://www.igma.ru/ |- | style='text-align:right'| 25 | 1934 | ''[[:d:Q5279909|Россия Федерациясе Чит ил эшләре министрлыгының Дипломатия академиясе]]'' | [[Файл:Diplomatic academy of Russia (Ostozhenka 53).jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Diplomatic academy of Russia|Diplomatic academy of Russia]] | http://www.dipacademy.ru/ |- | style='text-align:right'| 26 | 1934 | ''[[:d:Q30532544|Россия җәза үтәтү буенча федераль хезмәтенең Хокук һәм идарә академиясе]]'' | [[Файл:Академия ФСИН России.jpg|center|128px]] | [[Рязань]] | [[:commons:Category:Academy of Law Management of the Federal Penal Service of Russia|Academy of Law Management of the Federal Penal Service of Russia]] | http://apu.fsin.su/ |- | style='text-align:right'| 27 | 1941 | ''[[:d:Q4248042|Курган дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе]]'' | [[Файл:Faculty of Agronomy building Kurgan State Agricultural Academy.jpg|center|128px]] | [[Курган]] | | http://www.ksaa.zaural.ru/ |- | style='text-align:right'| 28 | 1944 | ''[[:d:Q4336165|Ырынбур дәүләт медицина академиясе]]'' | [[Файл:Оренбургская государственная медицинская академия.jpg|center|128px]] | [[Ырынбур]] | [[:commons:Category:Orenburg State Medical University|Orenburg State Medical University]] | http://orgma.ru/ |- | style='text-align:right'| 29 | 1947-04-05 | ''[[:d:Q4397946|Россия сәнгать академиясе]]'' | [[Файл:Moscow 05-2012 Prechistenka 05.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.rah.ru/ |- | style='text-align:right'| 30 | 1952 | ''[[:d:Q4064568|Амур дәүләт медицина академиясе]]'' | [[Файл:АмурскаяГМА.jpeg|center|128px]] | [[Благовещенск]] | [[:commons:Category:Amur State Medical Academy|Amur State Medical Academy]] | https://www.amursma.ru/ |- | style='text-align:right'| 31 | 1957-12-12 | ''[[:d:Q17317911|Великие Луки дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе]]'' | [[Файл:Velikiye Luki, Pskov Oblast, Russia - panoramio - Sergey Semakov.jpg|center|128px]] | [[Бөек Луки|Великие-Луки]] | | https://www.vgsa.ru/ |- | style='text-align:right'| 32 | 1966-04-30 | ''[[:d:Q4076897|Балтыйк дәүләт сәнәгый балык тоту флоты академиясе]]'' | [[Файл:BFFSA.jpg|center|128px]] | [[Калининград]] | | http://bgarf.ru/ |- | style='text-align:right'| 33 | 1967 | ''[[:d:Q4122945|Россия Федераиясе Эчке эшләр министрлыгының Волгоград академиясе]]'' | [[Файл:Volgograd MIA Academy 2021.jpg|center|128px]] | [[Волгоград]] | [[:commons:Category:Volgograd Academy of Ministry of Internal Affairs|Volgograd Academy of Ministry of Internal Affairs]] | http://va-mvd.ru/ |- | style='text-align:right'| 34 | 1969-04-20 | ''[[:d:Q4397980|Россия халыкара туризм академиясе]]'' | | [[Химки]] | | https://www.rmat.ru/ |- | style='text-align:right'| 35 | 1974 | ''[[:d:Q4424939|Смоленск дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе]]'' | [[Файл:Smolensk, Bolshaya Sovetskaya street 10 - 2.jpg|center|128px]] | [[Смоленск]] | [[:commons:Category:Smolensk State Agricultural Academy|Smolensk State Agricultural Academy]] | http://www.sgsha.ru/<br/>https://sgsha.ru/ |- | style='text-align:right'| 36 | 1977 | ''[[:d:Q4239224|Краснояр дәүләт музыка һәм театр академиясе]]'' | [[Файл:Krasnoyarsk State Academy of Music and Theatre.jpg|center|128px]] | [[Красноярск]] | [[:commons:Category:Krasnoyarsk State Institute of Arts|Krasnoyarsk State Institute of Arts]] | http://kgii.ru/ |- | style='text-align:right'| 37 | 1987 | ''[[:d:Q4397933|Россия рәсем, һәйкәл һәм архитектура академиясе]]'' | [[Файл:Moscow School of Painting, Sculpture and Architecture.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.glazunov-academy.ru/ |- | style='text-align:right'| 38 | 1989 | ''[[:d:Q4400558|Фёдор Михайлович Достоевский исемендәге Рус христиан гуманитар академия]]'' | [[Файл:015. St. Petersburg. The building of the Petrograd Provincial Credit Society.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | | http://rhga.ru |- | style='text-align:right'| 39 | 1991 | [[Башкортстан Республикаcы Башлыгы каршындагы Башкортстан дәүләт хезмәте һәм идарә итү академиясе]] | [[Файл:БАГСУ.jpg|center|128px]] | [[Уфа]] | | http://www.bagsurb.ru/ |- | style='text-align:right'| 40 | 1991 | ''[[:d:Q4146946|Россия дәүләт махсуслаштырылган сәнгатьләр академиясе]]'' | [[Файл:GSII.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2358875|Дорогомилово]]'' | [[:commons:Category:Russian State Specialized Academy of Arts|Russian State Specialized Academy of Arts]] | http://rgsai.ru/ |- | style='text-align:right'| 41 | 1992 | ''[[:d:Q4059230|Россия Федерациясе Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының Ватандашларны саклау академиясе]]'' | [[Файл:АГЗ.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.new-site.amchs.ru/ |- | style='text-align:right'| 42 | 1992 | ''[[:d:Q4288141|Халыкара бизнес һәм яңа технологияләр академиясе]]'' | [[Файл:MUBiNT.jpg|center|128px]] | [[Ярославль]] | | http://www.mubint.ru/admitting_commission/new/useful/<br/>https://mubint.ru/ |- | style='text-align:right'| 43 | 1993 | ''[[:d:Q24251387|Көнчыгыш икътисади-юридик гуманитар академия]]'' | [[Файл:VEGU glav korp.jpg|center|128px]] | | [[:commons:Category:VEGU Eastern Economic, Legal and Humanitarian Academy|VEGU Eastern Economic, Legal and Humanitarian Academy]] | http://vegu.ru |- | style='text-align:right'| 44 | 1993 | ''[[:d:Q29049038|Россия таможня академиясе]]'' | [[Файл:Russian Customs Academy.jpg|center|128px]] | [[Люберцы]] | [[:commons:Category:Russian Customs Academy|Russian Customs Academy]] | http://rta.customs.ru |- | style='text-align:right'| 45 | 1994<br/>1999 | ''[[:d:Q52846168|Ханты-Манси дәүләт медицина академиясе]]'' | | [[Ханты-Мансийск]] | | http://hmgma.ru/ |- | style='text-align:right'| 46 | 2008 | ''[[:d:Q133717678|Россия Федерациясе Гадәттән тыш хәлләр министрлыгы Дәүләт янгыннан саклану хезмәтенең Себер янгыннар һәм бәла-казалардан саклау академиясе]]'' | [[Файл:Emergency Fire and Rescue Academy in Zheleznogorsk 03.jpg|center|128px]] | [[Железногорск (Красноярск крае)|Железногорск]] | [[:commons:Category:Emergency Fire and Rescue Academy in Zheleznogorsk|Emergency Fire and Rescue Academy in Zheleznogorsk]] | https://sibpsa.ru/ |- | style='text-align:right'| 47 | 2013-10-14 | ''[[:d:Q4366453|Мәскәү митрополиты Изге Алексий исемендәге Идел буе мәгариф һәм сәнгать академиясе]]'' | [[Файл:St. Alexius Orthodox Institute of Volga region 20210407 02.jpg|center|128px]] | [[Тольятти]] | [[:commons:Category:St. Alexius Orthodox Institute of Volga region|St. Alexius Orthodox Institute of Volga region]] | https://pravinst.ru/ |- | style='text-align:right'| 48 | 2017-09-04 | [[Болгар ислам академиясе]] | [[Файл:Болгарская исламская академия.jpg|center|128px]] | [[Татарстан]]<br/>[[Спас районы]]<br/>[[Идел буе федераль округы]]<br/>[[Болгар (Спас районы)|Болгар]] | [[:commons:Category:Bolgar Islamic Academy|Bolgar Islamic Academy]] | https://bolgar.academy |- | style='text-align:right'| 49 | | ''[[:d:Q4125411|Воронеж дәүләт спорт академиясе]]'' | [[Файл:ВГИФК Вход.jpg|center|128px]] | [[Воронеж]] | | http://www.vgifk.ru |- | style='text-align:right'| 50 | | ''[[:d:Q4303889|Россия транспорт университетының Су транспорты академиясе]]'' | [[Файл:Основной учебный корпус МГАВТ.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://msawt.com |- | style='text-align:right'| 51 | | ''[[:d:Q16694405|Константин Дмитриевич Ушинский исемендәге Санкт-Петербург диплом арты педагогик белем алу академиясе]]'' | [[Файл:Доходный дом Коммерческого училища на ул. Ломоносова 03.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | | https://spbappo.ru |} {{Wikidata list end}} == Консерваторияләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q159. ?item wdt:P31 wd:Q184644 } |section= |sort=P571 |columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p856:веб-сайт}} {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! веб-сайт |- | style='text-align:right'| 1 | 1862-09-20 | ''[[:d:Q178416|Санкт-Петербург дәүләт консерваториясе]]'' | [[Файл:Saint Petersburg Conservatory.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg Conservatory|Saint Petersburg Conservatory]] | https://www.conservatory.ru/ |- | style='text-align:right'| 2 | 1866-09-01 | [[Мәскәү дәүләт консерваториясе]] | [[Файл:Moscow 05-2017 img41 Conservatory.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2320761|Пресненский районы]]'' | [[:commons:Category:Moscow Conservatory|Moscow Conservatory]] | http://www.mosconsv.ru/en/default.aspx |- | style='text-align:right'| 3 | 1895 | ''[[:d:Q372040|Гнесиннар исемендәге Россия музыка академиясе]]'' | [[Файл:Gnessinmoscow.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Gnessin Russian Academy of Music|Gnessin Russian Academy of Music]] | http://gnesin-academy.ru/ |- | style='text-align:right'| 4 | 1910 | ''[[:d:Q3912936|П. И. Чайковский исемендәге Акмәчет музыка укуханәсе]]'' | [[Файл:Simferopol - music school.jpg|center|128px]] | | [[:commons:Category:Naberezhna St., 31 (Simferopol)|Naberezhna St., 31 (Simferopol)]] | http://smuimpich.crimea.com/ |- | style='text-align:right'| 5 | 1912 | ''[[:d:Q2022998|Леонид Витальевич Собинов исемендәге Сарытау дәүләт консерваториясе]]'' | [[Файл:Konserv saratov.JPG|center|128px]] | [[Сарытау]] | [[:commons:Category:Saratov Conservatory|Saratov Conservatory]] | http://www.sarcons.ru |- | style='text-align:right'| 6 | 1917 | ''[[:d:Q4122984|Павел Алексеевич Серебряков исемендәге Волгоград дәүләт консерваториясе]]'' | [[Файл:Volgograd Municipal Institute of Arts 001.jpg|center|128px]] | [[Волгоградның Үзәк районы]] | [[:commons:Category:Volgograd Municipal Institute of Arts|Volgograd Municipal Institute of Arts]] | http://www.serebryakovka.ru/ |- | style='text-align:right'| 7 | 1934 | ''[[:d:Q4476712|Урал дәүләт консерваториясе]]'' | [[Файл:UralSC.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:Lenina Avenue 26, Yekaterinburg|Lenina Avenue 26, Yekaterinburg]] | http://www.uralconsv.org/ |- | style='text-align:right'| 8 | 1945 | [[Казан дәүләт консерваториясе]] | [[Файл:Nobility house, Kazan (2022-07-15) 10.jpg|center|128px]] | [[Казан]]<br/>[[Татарстан]]<br/>[[Казанның Вахитов районы|Вахит районы]] | [[:commons:Category:Kazan State Conservatory named after N. G. Zhiganov|Kazan State Conservatory named after N. G. Zhiganov]] | https://new.kazancons.ru/ |- | style='text-align:right'| 9 | 1946 | ''[[:d:Q4318618|Михаил Иванович Глинка исемендәге Түбән Новгород дәүләт консерваториясе]]'' | [[Файл:Glinka Nizhny Novgorod State Conservatoire.jpg|center|128px]] | [[Түбән Новгород]] | [[:commons:Category:Glinka Nizhny Novgorod State Conservatoire|Glinka Nizhny Novgorod State Conservatoire]] | http://nnovcons.ru/ |- | style='text-align:right'| 10 | 1956 | ''[[:d:Q4325442|Михаил Иванович Глинка исемендәге Новосибирск дәүләт консерваториясе]]'' | [[Файл:Novosibirsk Conservatory.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]] | [[:commons:Category:Novosibirsk Conservatory|Novosibirsk Conservatory]] | http://www.nsglinka.ru/ |- | style='text-align:right'| 11 | 1967 | ''[[:d:Q4398462|Сергей Васильевич Рахманинов исемендәге Ростов дәүләт консерваториясе]]'' | [[Файл:Sergei Rachmaninoff conservatory Rostov-on-Don.jpg|center|128px]] | [[Ростов-на-Дону]] | [[:commons:Category:Rostov state conservatory|Rostov state conservatory]] | http://www.rostcons.ru |- | style='text-align:right'| 12 | 1967-07-01 | ''[[:d:Q4361450|А. К. Глазунов исемендәге Петрозаводск дәүләт консерваториясе]]'' | [[Файл:Петрозаводск, консерватория, вид 1.jpg|center|128px]] | [[Петрозаводск]] | [[:commons:Category:Petrozavodsk Conservatory|Petrozavodsk Conservatory]] | http://glazunovcons.ru/ |- | style='text-align:right'| 13 | 1969 | [[Әстерхан дәүләт консерваториясе]] | [[Файл:Астраханская консерватория.jpg|center|128px]] | [[Әстерхан]] | [[:commons:Category:Astrakhan Conservatory|Astrakhan Conservatory]] | http://astracons.ru |- | style='text-align:right'| 14 | 1993 | ''[[:d:Q4274090|Михаил Иванович Глинка исемендәге Магнитогорск дәүләт консерваториясе]]'' | [[Файл:Магнитогорская государственная консерватория имени Глинки.jpg|center|128px]] | [[Магнитогорск]] | | http://www.magkmusic.com/en |- | style='text-align:right'| 15 | | ''[[:d:Q137273503|Н. Г. Жиганов аатынан Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория]]'' | | | | |} {{Wikidata list end}} == Югары хәрби уку йортлары == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q159. ?item wdt:P31 wd:Q917182 } |section= |sort=P571 |columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p856:веб-сайт}} {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! веб-сайт |- | style='text-align:right'| 1 | 1701 | ''[[:d:Q4407686|Санкт-Петербург хәрби-диңгез институты]]'' | [[Файл:Морской кадетский корпус. Набережная Лейтенанта Шмидта 2H1A9808WI.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:St. Petersburg Naval Institute|St. Petersburg Naval Institute]] | |- | style='text-align:right'| 2 | 1712-01-16 | ''[[:d:Q3025301|Александр Фёдорович Можайский исемендәге Хәрби-космик академиясе]]'' | [[Файл:Zhdanovskaya Street SPB 3.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Mozhaisky Military Space Academy|Mozhaisky Military Space Academy]] | http://vka.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 3 | 1798-12-18 | ''[[:d:Q1459393|С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академиясе]]'' | [[Файл:Academy vma.jpg|center|128px]] | [[Выборг районы (Санкт-Петербург)|Выборг районы]] | [[:commons:Category:Kirov Military Medical Academy|Kirov Military Medical Academy]] | http://www.vmeda.org |- | style='text-align:right'| 4 | 1820 | ''[[:d:Q4114348|Бөек Пётр исемендәге Стратегик максатлардагы ракета гаскәрләренең хәрби академиясе]]'' | [[Файл:Wiki Moscow Orphanage, Moskvoretskaya Embankment.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Military Academy of Strategic Rocket Forces|Military Academy of Strategic Rocket Forces]] | http://varvsn.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 5 | 1820 | ''[[:d:Q4297700|Михаил хәрби артиллерия академиясе]]'' | [[Файл:Михайловская артиллерийская академия, 1870.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Mikhailovsky Military Artillery Academy|Mikhailovsky Military Artillery Academy]] | http://mvaa.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 6 | 1827 | ''[[:d:Q1297796|Советлар Союзы Флоты адмиралы Николай Герасимович Кузнецов исемендәге Хәрби-диңгез академиясе]]'' | [[Файл:Naval Academy Building SPB 1.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Kuznetsov Naval Academy|Kuznetsov Naval Academy]] | http://vma.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 7 | 1832 | ''[[:d:Q1934911|РФ КК Генераль штабы хәрби академиясе]]'' | [[Файл:General-staff-academy-building-moscow-russia-may-2016.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Russian General Staff Academy|Russian General Staff Academy]] | http://vagsh.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 8 | 1832 | ''[[:d:Q2996600|Генераль штаб академиясе]]'' | [[Файл:General Staff Academy (Imperial Russia) (1).JPG|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:General Staff Academy (Imperial Russia)|General Staff Academy (Imperial Russia)]] | |- | style='text-align:right'| 9 | 1866<br/>1956 | ''[[:d:Q2250766|Советлар Берлеге Маршалы Георгий Жуков исемендәге Хәрби һава-космос саклану академиясе]]'' | [[Файл:Военная академия имени Маршала Советского Союза Г. К. Жукова.jpg|center|128px]] | [[Тверь]] | [[:commons:Category:Air and Space Defense Military Academy|Air and Space Defense Military Academy]] | http://vavko.mil.ru/<br/>http://vavkotver.ru/ |- | style='text-align:right'| 10 | 1876 | ''[[:d:Q4146609|Адмирал С. О. Макаров исемендәге дәүләт диңгез академиясе]]'' | [[Файл:Санкт-Петербург, Косая линия 15а сверху.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | | http://gumrf.ru/ |- | style='text-align:right'| 11 | 1917 | ''[[:d:Q4304386|Мәскәү югары хәрби җитәкчелек укуханәсе]]'' | | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:MVVKU|MVVKU]] | http://www.mkpu.ru/ |- | style='text-align:right'| 12 | 1918 | ''[[:d:Q4407751|Сергей Миронович Киров исемендәге Санкт-Петербург югары гомумгаскәр җитәкчелек укуханәсе]]'' | [[Файл:Ленпех.jpg|center|128px]] | | | http://www.lenpeh.ru |- | style='text-align:right'| 13 | 1918 | ''[[:d:Q4408483|Сарытау ракета гаскәрләренең югары командалык-мөһәндислек укуханәсе]]'' | [[Файл:Саратовское высшее артиллерийское командное училище (ворота).jpg|center|128px]] | | [[:commons:Category:Saratov Higher Military Command and Engineering School of Missile Forces|Saratov Higher Military Command and Engineering School of Missile Forces]] | |- | style='text-align:right'| 14 | 1918 | ''[[:d:Q14404494|М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академия]]'' | [[Файл:Военная академия на Девичьем поле (10784627223).jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Combined Arms Academy of the Armed Forces of the Russian Federation|Combined Arms Academy of the Armed Forces of the Russian Federation]] | |- | style='text-align:right'| 15 | 1918-11-13 | ''[[:d:Q1968714|Армия генералы Василий Филиппович Маргелов исемендәге Рязань гвардия югары һава десант җитәкчелек укуханәсе]]'' | [[Файл:Main entrance to РВВДКУ, Ryazan 2009.jpg|center|128px]] | [[Рязань]] | [[:commons:Category:Ryazan Airborne School|Ryazan Airborne School]] | http://www.rvvdku-vi.ru/ |- | style='text-align:right'| 16 | 1919 | ''[[:d:Q1341318|Элемтә хәрби академиясе]]'' | [[Файл:Военная академия связи имени Маршала Советского Союза С.М. Буденного 08.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Budyonny Military Academy of the Signal Corps|Budyonny Military Academy of the Signal Corps]] | http://vas.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 17 | 1919-02-22 | [[Казан танк университеты|Казан югары хәрби башлыклар уку йорты]] | [[Файл:Казанское высшее военное командное училище.jpg|center|128px]] | [[Казан]] | [[:commons:Category:Kazan Tank Command Higher School|Kazan Tank Command Higher School]] | http://kvtkku.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 18 | 1920 | ''[[:d:Q4334698|Россия ЭЭМның Омск академиясе]]'' | | [[Омск]] | [[:commons:Category:Omsk Academy of the Ministry of the Interior|Omsk Academy of the Ministry of the Interior]] | http://oma.mvd.ru/ |- | style='text-align:right'| 19 | 1921-04-26 | ''[[:d:Q2387574|Россия Федераль иминлек хезмәте академиясе]]'' | [[Файл:Академия Федеральной службы безопасности России.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Academy of the Federal Security Service of the Russian Federation|Academy of the Federal Security Service of the Russian Federation]] | http://academy.fsb.ru/ |- | style='text-align:right'| 20 | 1921-08-10 | ''[[:d:Q4336213|Ырынбур югары хәрби авиация очучылары укуханәсе]]'' | [[Файл:Здание Оренбургского высшего авиационного училища (с Советской).JPG|center|128px]] | [[Ырынбур]] | [[:commons:Category:Orenburg Military Aviation Piloting High School|Orenburg Military Aviation Piloting High School]] | |- | style='text-align:right'| 21 | 1923-11-30 | ''[[:d:Q103831511|Россия Федераль иминлек хезмәтенең чик саклау академиясе]]'' | | [[Мәскәү]] | | |- | style='text-align:right'| 22 | 1927-11-12 | ''[[:d:Q4318615|РФ ЭЭМның Түбән Новгород академиясе]]'' | [[Файл:Нижегородская академия МВД России.jpg|center|128px]] | [[Түбән Новгород]] | [[:commons:Category:Nizhny Novgorod Academy of the Ministry of the Interior|Nizhny Novgorod Academy of the Ministry of the Interior]] | http://www.na.mvd.ru |- | style='text-align:right'| 23 | 1929 | ''[[:d:Q24932362|Армия генералы Сергей Матвеевич Штеменко исемендәге Краснодар югары хәрби укуханәсе]]'' | [[Файл:Фасад КВВУ.jpg|center|128px]] | [[Краснодар]] | [[:commons:Category:Krasnodar Higher Military School named for Army General S.M. Shtemenko|Krasnodar Higher Military School named for Army General S.M. Shtemenko]] | http://kvvu.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 24 | 1932 | ''[[:d:Q282302|Бронетанк гаскәрләре хәрби академиясе]]'' | [[Файл:Moscow Lefortovo Catherine Palace asv2018-08 img2.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://mechcorps.rkka.ru/files/spravochnik/vuz/vamm.htm |- | style='text-align:right'| 25 | 1932 | ''[[:d:Q1791304|РФ КК Гомумгаскәр академиясенең хәрби мөһәндисләр институты]]'' | | [[Мәскәү]] | | http://www.ova.mil.ru/ingener.html |- | style='text-align:right'| 26 | 1932 | ''[[:d:Q4114347|Радиацион, химик һәм биологик саклану һәм мөһәндис гаскәрләре хәрби академиясе]]'' | | | [[:commons:Category:NBC Protection Military Academy|NBC Protection Military Academy]] | http://varhbz.mil.ru/<br/>http://ens.mil.ru/education/higher/academy/more.htm?id=8690@morfOrgEduc |- | style='text-align:right'| 27 | 1932 | ''[[:d:Q4304238|РФ ФИХ чик буе гаскәрләре институты]]'' | [[Файл:Flag of Border Troops of Russia.svg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Institute of the Federal Border Security Service of the Russian Federation|Moscow Institute of the Federal Border Security Service of the Russian Federation]] | http://mpi.fsb.ru |- | style='text-align:right'| 28 | 1932-05-19 | ''[[:d:Q60829463|Россия Федерациясе милли гвардия гаскәренең Сарытау хәрби институты]]'' | [[Файл:Саратовский военный институт ВВ МВД России (1999).jpg|center|128px]] | [[Сарытау]] | | https://svki.rosguard.gov.ru |- | style='text-align:right'| 29 | 1932-06-15 | ''[[:d:Q103831705|Россия Федерациясе Каһарманы һәм Хезмәт Каһарманы генерал-лейтенант Игорь Анатольевич Кириллов исемендәге Сарытау югары хәрби радиацион, химик һәм биологик саклану инженер укуханәсе]]'' | | [[Сарытау]] | | |- | style='text-align:right'| 30 | 1935-08-10 | ''[[:d:Q103920423|Россия Федерациясе Федераль иминлек хезмәте институты]]'' | | [[Новосибирск]] | | |- | style='text-align:right'| 31 | 1935-08-10 | ''[[:d:Q103921049|Россия Федерациясе Федераль иминлек хезмәтенең Түбән Новгород институты]]'' | | [[Түбән Новгород]] | [[:commons:Category:Nizhny Novgorod Institute of the FSB of Russia|Nizhny Novgorod Institute of the FSB of Russia]] | https://inn.fsb.ru/ |- | style='text-align:right'| 32 | 1936-11-30 | ''[[:d:Q103832270|Россия Федерациясе Федераль иминлек хезмәтенең Яр буйларын саклау институты]]'' | | [[Мәскәү]]<br/>[[Анапа]] | | http://ibo.fsb.ru |- | style='text-align:right'| 33 | 1937 | ''[[:d:Q4458747|Тын океан хәрби-диңгез институты]]'' | [[Файл:Тихоокеанский военно-морской институт.jpg|center|128px]] | [[Владивосток]] | [[:commons:Category:Pacific Higher Naval School|Pacific Higher Naval School]] | http://stat.ens.mil.ru/education/higher/academy/more.htm?id=8675@morfOrgEduc |- | style='text-align:right'| 34 | 1937-09-26 | ''[[:d:Q103920735|Россия Федерациясе Федераль иминлек хезмәтенең Санкт-Петербург институты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | |- | style='text-align:right'| 35 | 1938 | ''[[:d:Q1978570|Тышкы разведка академиясе]]'' | | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Academy of the SVR of Russia|Academy of the SVR of Russia]] | |- | style='text-align:right'| 36 | 1941-05-17 | ''[[:d:Q102398759|Александр Фёдорович Можайский исемендәге Хәрби-космик академиясенең Авиация маршалы Евгений Яковлевич Савицкий исемендәге Пушкин югары һава хөҗүменә каршы саклану радиоэлектроника укуханәсе]]'' | | [[Пушкин (шәһәр)|Пушкин]] | | https://www.pvure.com/%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5-%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B0/ |- | style='text-align:right'| 37 | 1946 | ''[[:d:Q4114415|Россия Федерациясе Саклану министрлыгының хәрби академиясе]]'' | | [[Мәскәү]] | | |- | style='text-align:right'| 38 | 1956<br/>1900 | ''[[:d:Q1592900|Андрей Васильевич Хрулёв исемендәге Хәрби матди-техник тәэминат академиясе]]'' | [[Файл:Sankt-Peterburg 2012 4657.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Military Academy of Logistical Support|Military Academy of Logistical Support]] | http://vamto.mil.ru/<br/>http://vamto.net/ |- | style='text-align:right'| 39 | 1966 | ''[[:d:Q4059216|Россия Федерациясе Федераль саклау хезмәтене академиясе]]'' | | [[Орёл]] | | http://academ.msk.rsnet.ru/ |- | style='text-align:right'| 40 | 1967 | ''[[:d:Q4325494|Новосибирск югары хәрби җитәкчеләр укуханәсе]]'' | [[Файл:Nvvpou entrance.jpg|center|128px]] | [[Новосибирск]] | | https://nvvku.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 41 | 1970 | ''[[:d:Q4114349|Россия Федерациясе Кораллы Көчләренең һава хөҗүменә каршы гаскәр оборонасы хәрби академиясе]]'' | [[Файл:Va vpvo.jpg|center|128px]] | [[Смоленск]] | [[:commons:Category:Smolensk Military Academy of Air Defense|Smolensk Military Academy of Air Defense]] | http://www.frit67.ru/<br/>https://vavpvo.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 42 | 1975 | ''[[:d:Q4146868|Адмирал Фёдор Фёдорович Ушаков исемендәге Дәүләт диңгезчелек университеты]]'' | [[Файл:Вход в здание Морской государственной академии имени адмирала Ф. Ф. Ушакова.jpg|center|128px]] | [[Новороссийск]] | [[:commons:Category:Admiral Ushakov Maritime State University|Admiral Ushakov Maritime State University]] | http://www.aumsu.ru/ |- | style='text-align:right'| 43 | 1992<br/>1937 | ''[[:d:Q16334349|П. С. Нахимов исемендәге хәрби-диңгез көчләре академиясе]]'' | [[Файл:Black high naval school 02.jpg|center|128px]] | [[Акъяр]] | [[:commons:Category:Black high naval school|Black high naval school]] | https://chvvmu.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 44 | 1993 | ''[[:d:Q4494355|Россия Федерациясе федераль иминлек хезмәтенең Хабаровск чик саклау институты]]'' | [[Файл:Хабаровский пограничный институт ФСБ России.jpg|center|128px]] | [[Хабарау|Хабаровск]] | | http://khpi.fsb.ru/ |- | style='text-align:right'| 45 | 1996<br/>1995 | ''[[:d:Q4209553|РФ ФИХ Калининград чик буе гаскәрләре институты]]'' | | | | http://kpi.fsb.ru/ |- | style='text-align:right'| 46 | 1998 | ''[[:d:Q1152922|РФ КК гомумгаскәри академиясе]]'' | [[Файл:Военная академия на Девичьем поле (10784627223).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q862100|Хамовники]]''<br/>[[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Combined Arms Academy of the Armed Forces of the Russian Federation|Combined Arms Academy of the Armed Forces of the Russian Federation]] | https://ova.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 47 | 2012 | ''[[:d:Q4114399|Профессор Николай Егорович Жуковский һәм Юрий Алексеевич Гагарин исемендәге Россия Федерациясе хәрби-һава көчләре академиясе]]'' | [[Файл:Release of officers of the Air force Academy in Voronezh (2019-06-29) 06.jpg|center|128px]] | [[Воронеж өлкәсе]] | [[:commons:Category:VUNC VVS VVA|VUNC VVS VVA]] | http://www.vaiu.ru/ |- | style='text-align:right'| 48 | 2012-07-01 | ''[[:d:Q21745516|Хәрби-диңгез политехник институты]]'' | [[Файл:Военно-морской политехнический институт, корпус 13, бульвар Разведчика 03.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Naval Polytechnic Institute (Peterhof)|Naval Polytechnic Institute (Peterhof)]] | http://вмпи.рф |- | style='text-align:right'| 49 | | ''[[:d:Q4141615|Россия Федерациясе Федераль иминлек хезмәтенең Галицино чик буе гаскәрләре институты]]'' | [[Файл:RIAN archive 119875 Golitsyn Frontier Guards Military Institute.jpg|center|128px]] | [[Голицыно]] | | http://gpi.fsb.ru |- | style='text-align:right'| 50 | | ''[[:d:Q4326217|Новочеркасск югары хәрби элемтә җитәкчелеге укуханәсе]]'' | [[Файл:Войсковое правление.JPG|center|128px]] | [[Новочеркасск]] | | http://nvvkys.donland.ru |} {{Wikidata list end}} == Башка югары уку йортлары == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы <u>'''яңарт'''</u>ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q159. ?item wdt:P31 wd:Q38723 } |section= |sort=P571 |columns=number:#,P571:нигезләнү,label:Исем,p18,p131:урнашу,p373:Викиҗыентык,p856:веб-сайт}} {| class='wikitable sortable' ! # ! нигезләнү ! Исем ! сурәт ! урнашу ! Викиҗыентык ! веб-сайт |- | style='text-align:right'| 1 | 1701 | ''[[:d:Q4407686|Санкт-Петербург хәрби-диңгез институты]]'' | [[Файл:Морской кадетский корпус. Набережная Лейтенанта Шмидта 2H1A9808WI.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:St. Petersburg Naval Institute|St. Petersburg Naval Institute]] | |- | style='text-align:right'| 2 | 1779 | ''[[:d:Q2381477|Россия дәүләт сәхнә сәнгатьләре институты]]'' | [[Файл:St. Petersburg State Theatre Arts Academy.jpg|center|128px]] | | | http://www.rgisi.ru |- | style='text-align:right'| 3 | 1781-03-12 | ''[[:d:Q104017099|Владимир Иванович Воронин исемендәге Арктик диңгез институты — Адмирал Степан Осипович Макаров исемендәге Дәүләт диңгез һәм елга флоты университеты бүлекчәсе]]'' | | [[Архангельск]] | | |- | style='text-align:right'| 4 | 1809 | [[М. С. Щепкин исемендәге Югары театр училищесы|М. С. Щепкин ис. Югары театр укуханәсе]] | [[Файл:Neglinnaya 6 - Shchepkin Theatre School.JPG|center|128px]] | ''[[:d:Q2626320|Мещанский районы]]'' | [[:commons:Category:Mikhail Shchepkin Higher Theatre School|Mikhail Shchepkin Higher Theatre School]] | http://shepkinskoe.ru/ |- | style='text-align:right'| 5 | 1828 | ''[[:d:Q2654435|Санкт-Петербург дәүләт технология институты]]'' | [[Файл:State Institute of Technology SPB (img1).jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:Saint Petersburg State Institute of Technology|Saint Petersburg State Institute of Technology]] | http://technolog.edu.ru |- | style='text-align:right'| 6 | 1855 | ''[[:d:Q4409421|Адмирал Геннадий Иванович Невельской исемендәге Дәүләт диңгезчелек университетының Тимофей Борисович Гуженко исемендәге Сахалин югары диңгезчелек укуханәсе]]'' | [[Файл:Сахалинское мореходное училище.JPG|center|128px]] | [[Холмск]] | | |- | style='text-align:right'| 7 | 1879 | ''[[:d:Q4450871|Сергей Васильевич Рахманинов исемендәге Тамбов дәүләт музыка-педагогика институты]]'' | | [[Тамбов]] | | https://rachmaninov.ru/ |- | style='text-align:right'| 8 | 1896 | ''[[:d:Q1477512|Россия транспорт университеты]]'' | [[Файл:MIIT.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2622887|Maryina Roshcha District]]'' | [[:commons:Category:Russian University of Transport|Russian University of Transport]] | http://www.miit.ru/ |- | style='text-align:right'| 9 | 1909-07-01 | ''[[:d:Q105885725|«Станкин» Мәскәү дәүләт технология университетының Никифор Михайлович Бардыгин исемендәге Егорьевск технология институты]]'' | [[Файл:Корпус учебный 2 (Егорьевск).jpg|center|128px]] | [[Егорьевск]] | [[:commons:Category:Profsoyuznaya street 32-34, Yegorievsk|Profsoyuznaya street 32-34, Yegorievsk]] | http://e-stankin.ru/ |- | style='text-align:right'| 10 | 1916-07-01 | ''[[:d:Q13419575|Төмән дәүләт университетының Дмитрий Иванович Менделеев исемендәге Тубыл педагогика институты]]'' | [[Файл:RozyLuxemburg7 Tobolsk.JPG|center|128px]] | [[Төмән өлкәсе]] | [[:commons:Category:Tobolsk Pedagogical Institute|Tobolsk Pedagogical Institute]] | https://tobolsk.utmn.ru/ |- | style='text-align:right'| 11 | 1918 | ''[[:d:Q4407698|Санкт-Петербург дәүләт мәдәният институты]]'' | [[Файл:Дом Бецкого И.И. - принца Ольденбургского П.Г.jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | | https://www.spbgik.ru/ |- | style='text-align:right'| 12 | 1918-07-17 | [[Тимер юлы гаскәрләре һәм хәрби бәйләнешләр хәрби институты]] | | [[Петергоф|Петерһоф]] | | |- | style='text-align:right'| 13 | 1919 | ''[[:d:Q105885783|Бөек Пётр исемендәге Санкт-Петербург политехник университетының Физика һәм механика институты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | https://physmech.spbstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 14 | 1919 | ''[[:d:Q4476703|Урал идарә институты]]'' | [[Файл:УрАГС.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:Ural Institute of Management (Branch of RANEPA)|Ural Institute of Management (Branch of RANEPA)]] | https://ui.ranepa.ru/ |- | style='text-align:right'| 15 | 1920 | ''[[:d:Q4304085|Дәүләт социаль-гуманитар университеты]]'' | | | | https://www.gukolomna.ru/ |- | style='text-align:right'| 16 | 1920 | ''[[:d:Q4453553|Сарытау театр институты]]'' | [[Файл:Театральный институт ул Рабочая 23 Саратов.jpg|center|128px]] | [[Сарытау]] | [[:commons:Category:Theater Institute, Saratov|Theater Institute, Saratov]] | http://sati-sgk.ru |- | style='text-align:right'| 17 | 1921<br/>1921-07-21 | ''[[:d:Q30257344|РФ ЭЭМның Ерак Көнчыгыш юридик институты]]'' | [[Файл:Дальневосточный юридический институт МВД РФ.jpg|center|128px]] | [[Хабарау|Хабаровск]] | | https://двюи.мвд.рф |- | style='text-align:right'| 18 | 1922-06-06 | ''[[:d:Q105885754|Россия Федерациясе Федераль салым хезмәтенең Төньяк-Көнбатыш квалификация күтәрү институты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | |- | style='text-align:right'| 19 | 1929 | ''[[:d:Q4097537|Брянск дәүләт техник университеты]]'' | [[Файл:Старый корпус БГТУ Брянск.JPG|center|128px]] | [[Брянск]] | [[:commons:Category:Bryansk State Technical University|Bryansk State Technical University]] | https://www.tu-bryansk.ru/<br/>http://www.tu-bryansk.ru/ |- | style='text-align:right'| 20 | 1930 | ''[[:d:Q4304098|Мәскәү дәүләт мәдәният институты]]'' | [[Файл:Главный корпус Московского государственного института культуры.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://mgik.org |- | style='text-align:right'| 21 | 1930-09-30 | ''[[:d:Q4304158|Мәскәү тарих-архив институты]]'' | | [[Мәскәү]] | | |- | style='text-align:right'| 22 | 1931 | ''[[:d:Q4304336|Мәскәү юридик институты]]'' | [[Файл:Bolshaya Nikitskaya, 11.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | |- | style='text-align:right'| 23 | 1931 | ''[[:d:Q4412485|Төньяк Кавказ таучылык-металлургия институты]]'' | | [[Владикавказ]] | | http://www.skgmi-gtu.ru/ |- | style='text-align:right'| 24 | 1933 | [[А. М. Горький исемендәге Әдәбият институты]] | [[Файл:Alexander Herzen's Birthplace(3).jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Maxim Gorky Literature Institute|Maxim Gorky Literature Institute]] | http://litinstitut.ru |- | style='text-align:right'| 25 | 1933-10-14 | ''[[:d:Q4304042|Мәскәү архитектура институты]]'' | [[Файл:Meshchansky District, Moscow, Russia - panoramio (209).jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Architectural Institute|Moscow Architectural Institute]] | http://www.marhi.ru |- | style='text-align:right'| 26 | 1934-04-28 | ''[[:d:Q611420|РФА Математика институты]]'' | [[Файл:MIAN-IVMRAN.JPG|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Steklov Institute of Mathematics|Steklov Institute of Mathematics]] | http://www.mi-ras.ru/ |- | style='text-align:right'| 27 | 1935-11-15 | ''[[:d:Q30257755|Пётр Ильич Чайковский исемендәге Көньяк Урал дәүләт сәнгать институты]]'' | [[Файл:Памятник Чайковскому перед ЮУрГИИ f004.jpg|center|128px]] | [[Чиләбе]] | [[:commons:Category:South Ural State Institute of Arts|South Ural State Institute of Arts]] | https://uyrgii.ru/ |- | style='text-align:right'| 28 | 1938 | ''[[:d:Q4325171|Новороссийск политехника институты]]'' | [[Файл:Политех Новороссийск.jpg|center|128px]] | [[Новороссийск]] | | https://www.npi.edu.ru |- | style='text-align:right'| 29 | 1939 | ''[[:d:Q664610|В. М. Шукшин исемендәге Алтай дәүләт педагогика һәм гуманитар фәннәр университеты]]'' | [[Файл:Бийск филфак АГАО.jpg|center|128px]] | [[Бийск]] | | http://www.bigpi.biysk.ru/wwwsite/ |- | style='text-align:right'| 30 | 1939 | ''[[:d:Q2324493|Виссарион Григорьевич Белинский исемендәге Пенза педагогика институты]]'' | [[Файл:PGPU-Hauptgebaeude-01.jpg|center|128px]] | [[Пенза]] | | http://spu-penza.ru |- | style='text-align:right'| 31 | 1939 | ''[[:d:Q4139464|В. Г. Короленко исемендәге Глазов дәүләт педагогия институты]]'' | [[Файл:Udmurtia Glazov asv2019-05 img02.jpg|center|128px]] | [[Глазов]] | | http://www.ggpi.org<br/>http://ggpi.org/news.php |- | style='text-align:right'| 32 | 1939 | ''[[:d:Q4304069|Василий Иванович Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт академия сәнгать институты]]'' | [[Файл:Surikov Art Institute Moscow.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Surikov Art Institute in Moscow|Surikov Art Institute in Moscow]] | http://surikov-vuz.com/ |- | style='text-align:right'| 33 | 1939 | ''[[:d:Q110946531|Бөре дәүләт педагогика институты]]'' | [[Файл:Административный корпус БФ БашГУ 2019 год.jpg|center|128px]] | [[Бөре (шәһәр)|Бөре]] | | https://www.birsk.ru/node/1002 |- | style='text-align:right'| 34 | 1939 | ''[[:d:Q4519367|Шадринск дәүләт педагогика институты]]'' | | [[Шадрин (шәһәр)|Шадринск]] | | http://shgpi.edu.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 35 | 1939 | ''[[:d:Q30265172|Волгоград бизнес институты]]'' | | [[Волгоград]] | | http://volbi.ru/en/<br/>http://volbi.ru |- | style='text-align:right'| 36 | 1940-06-22 | ''[[:d:Q110954641|Лесосибирск дәүләт педагогика институты]]'' | [[Файл:Lpisfu 002.JPG|center|128px]] | [[Лесосибирск]] | [[:commons:Category:Lesosibirsk Pedagogical Institute|Lesosibirsk Pedagogical Institute]] | http://lpi.sfu-kras.ru |- | style='text-align:right'| 37 | 1943 | ''[[:d:Q3577654|МСАТ мәктәп-студиясе]]'' | [[Файл:Moscow Art Theatre School-Studio.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2710104|Тверской районы]]'' | [[:commons:Category:School-Studio at the Moscow Art Theatre|School-Studio at the Moscow Art Theatre]] | http://mhatschool.theatre.ru |- | style='text-align:right'| 38 | 1943 | ''[[:d:Q4385790|Волгоград дәүләт медицина университетының Пятигорск медицина-фармацевтика институты]]'' | [[Файл:PMPI Main building.jpg|center|128px]] | [[Биштау|Пятигорск]] | [[:commons:Category:Pyatigorsk Medical and Pharmaceutical Institute|Pyatigorsk Medical and Pharmaceutical Institute]] | http://pmedpharm.ru/ |- | style='text-align:right'| 39 | 1943 | ''[[:d:Q21643454|Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясенең Түбән Новгород идарә институты]]'' | [[Файл:Volga-Vyatka Academy of Public Administration.jpg|center|128px]] | [[Түбән Новгород]] | | https://niu.ranepa.ru/ |- | style='text-align:right'| 40 | 1943-02-15 | ''[[:d:Q103831957|Воронеж хөкүмәт элемтәсе институты]]'' | | [[Воронеж]] | | |- | style='text-align:right'| 41 | 1944 | ''[[:d:Q21645815|Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясенең Көньяк Россия идарә институты]]'' | [[Файл:Южно-Российский институт управя.jpg|center|128px]] | [[Ростов-на-Дону]] | [[:commons:Category:South-Russia Institute of Management|South-Russia Institute of Management]] | https://uriu.ranepa.ru/ |- | style='text-align:right'| 42 | 1945 | ''[[:d:Q1487403|Теоретик һәм эксперименталь физика институты]]'' | [[Файл:Cheremushki Estate Flickr 06.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.itep.ru |- | style='text-align:right'| 43 | 1945-10 | ''[[:d:Q4129748|School of Journalism & Mass Communication]]'' | [[Файл:Faculty of Journalism.jpg|center|128px]] | [[Василий утравы районы]] | | https://jf.spbu.ru/<br/>https://eng.jf.spbu.ru/ |- | style='text-align:right'| 44 | 1953 | [[Чита дәүләт медицина академиясе]] | [[Файл:Chita State Medical Academy.jpg|center|128px]] | [[Чита]]<br/>[[Пермь]]<br/>[[Байкал арты крае]] | | https://chitgma.ru/ |- | style='text-align:right'| 45 | 1953<br/>1953-08-27 | ''[[:d:Q4209557|Россия эчке эшләр министрлыгының Калининград юриспуденция институты]]'' | [[Файл:КЮИ МВД.jpg|center|128px]] | [[Калининград]] | [[:commons:Category:Kaliningrad Law Institute|Kaliningrad Law Institute]] | https://klif.univer.mvd.ru/ |- | style='text-align:right'| 46 | 1960-05-27<br/>1960 | ''[[:d:Q4081724|Белгород дәүләт сәнгать һәм мәдәният институты]]'' | [[Файл:Facade of the BSICA.jpg|center|128px]] | [[Белгород]] | | http://www.bgiki.ru<br/>http://en.bgiik.ru/ |- | style='text-align:right'| 47 | 1961 | ''[[:d:Q4398525|РФ ЭЭМның Ростов юридик институты]]'' | [[Файл:Ростовский юридический институт МВД РФ.jpg|center|128px]] | [[Ростов-на-Дону]] | [[:commons:Category:Rostov Law Institute of Ministry of Internal Affairs of Russia|Rostov Law Institute of Ministry of Internal Affairs of Russia]] | http://www.rui.mvd.ru/<br/>https://rui.mvd.ru/ |- | style='text-align:right'| 48 | 1961 | ''[[:d:Q4424987|Мәскәү энергетика институтының Смоленск бүлекчәсе]]'' | [[Файл:Филиал МЭИ в г. Смоленске.jpg|center|128px]] | [[Смоленск]] | [[:commons:Category:Moscow Power Engineering Institute (Smolensk)|Moscow Power Engineering Institute (Smolensk)]] | http://www.sbmpei.ru/ |- | style='text-align:right'| 49 | 1961 | ''[[:d:Q4476798|РФ ЭЭМның Урал юридик институты]]'' | | [[Екатеринбург]] | | https://ural.mvd.ru/ |- | style='text-align:right'| 50 | 1962 | ''[[:d:Q4304157|Александр Николаевич Тихонов исемендәге Мәскәү дәүләт электроника һәм математика институты]]'' | [[Файл:Логотип МИЭМ.svg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow State Institute of Electronics and Mathematics|Moscow State Institute of Electronics and Mathematics]] | http://miem.edu.ru/<br/>http://miem.hse.ru/ |- | style='text-align:right'| 51 | 1962-01-14 | ''[[:d:Q4154225|Ерак Көнчыгыш дәүләт сәнгать институты]]'' | | [[Владивосток]] | | http://www.dv-art.ru |- | style='text-align:right'| 52 | 1963-08 | [[Түбән Кама химия-технология институты]] | | [[Идел буе федераль округы]]<br/>[[Татарстан]]<br/>[[Түбән Кама районы]]<br/>[[Түбән Кама]] | | https://www.nchti.ru/ |- | style='text-align:right'| 53 | 1964-01-21 | ''[[:d:Q103832007|РФ ЭЭМ Бөтенроссия хезмәткәрләр квалификациясен күтәрү институты]]'' | [[Файл:Vladimir Putin, All-Russian Advanced Training Institute MIA (2012-05-17) 07.jpg|center|128px]] | [[Домодедово (шәһәр)]] | [[:commons:Category:All-Russian Advanced Training Institute of the Ministry of Internal Affairs of Russia|All-Russian Advanced Training Institute of the Ministry of Internal Affairs of Russia]] | https://випк.мвд.рф/ |- | style='text-align:right'| 54 | 1967 | ''[[:d:Q2384139|Александр Сергеевич Пушкин исемендәге Дәүләт рус теле институты]]'' | [[Файл:Гос. ИРЯ им. А.С. Пушкина.JPG|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Pushkin State Russian Language Institute|Pushkin State Russian Language Institute]] | http://www.pushkin.institute |- | style='text-align:right'| 55 | 1967-04-29 | ''[[:d:Q103832218|Россия Федерациясе Гадәттән тыш хәлләр министрлыгы Дәүләт янгын сүндерү хезмәте хезмәткәрләренең Воронеж квалификация күтәрү институты]]'' | | [[Воронеж]] | | https://vipkgps.ru/ |- | style='text-align:right'| 56 | 1967-07-04 | ''[[:d:Q104387855|Ставрополь дәүләт педагогика институты]]'' | | [[Ставрополь]] | | https://sspi.ru/ |- | style='text-align:right'| 57 | 1968 | ''[[:d:Q6676414|Хабаровск дәүләт мәдәният институты]]'' | [[Файл:Хабаровский государственный институт искусств и культуры.jpg|center|128px]] | [[Хабарау|Хабаровск]] | | http://hgiik.ru/<br/>http://www.hgiik.ru/ |- | style='text-align:right'| 58 | 1968 | ''[[:d:Q30257821|Россия дәүләт интеллектуаль милек институты]]'' | | [[Мәскәү]] | | http://www.rgiis.ru/<br/>http://www.rgiis.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 59 | 1969 | ''[[:d:Q4219245|Кемерово дәүләт мәдәният институты]]'' | [[Файл:Главный корпус КемГИК.jpg|center|128px]] | | | http://www.kemguki.ru/ |- | style='text-align:right'| 60 | 1969 | [[Казан дәүләт мәдәният институты]] | | [[Казан]] | | http://kazgik.ru/ |- | style='text-align:right'| 61 | 1969-04-07 | ''[[:d:Q4076922|Адмирал Фёдор Фёдорович Ушаков исемендәге Балтыйк югары хәрби-диңгез укуханәсе — Николай Герасимович Кузнецов исемендәге Хәрби-диңгез академиясенең Калининград филиалы]]'' | [[Файл:Балтийский военно-морской институт.jpg|center|128px]] | [[Калининград]] | [[:commons:Category:Baltic Naval Institute|Baltic Naval Institute]] | https://bvvmu.mil.ru/ |- | style='text-align:right'| 62 | 1971 | [[Самара дәүләт мәдәният институты]] | [[Файл:Institute of culture 9946.JPG|center|128px]] | [[Самар]] | | http://www.smrgaki.ru/index.htm<br/>https://samgik.ru/ |- | style='text-align:right'| 63 | 1971-10-18 | ''[[:d:Q4125384|Воронеж дәүләт сәнгать институты]]'' | [[Файл:Voronezh State Academy of Art.JPG|center|128px]] | [[Воронеж]] | | https://voronezharts.ru/ |- | style='text-align:right'| 64 | 1972<br/>1978-04-05 | [[Эчке эшләр министрлыгының Воронеж институты|РФ ЭЭМның Воронеж институты]] | | [[Воронеж]] | | https://ви.мвд.рф/ |- | style='text-align:right'| 65 | 1972-03-15 | ''[[:d:Q110931146|Орёл дәүләт мәдәният институты]]'' | [[Файл:Oryol, Leskov street, 15.jpg|center|128px]] | [[Орёл өлкәсе]] | [[:commons:Category:Oryol State Institute of Culture|Oryol State Institute of Culture]] | https://ogik.ru/ |- | style='text-align:right'| 66 | 1974 | ''[[:d:Q4062909|Алтай дәүләт мәдәният институты]]'' | [[Файл:Altai State Academy of Culture and Arts.jpg|center|128px]] | [[Барнавыл]] | | http://agaki.ru |- | style='text-align:right'| 67 | 1974 | [[Казан юридик институты|Россия Эчке эшләр министрлыгының Казан юридик институты]] | [[Файл:КЮИ МВД России.jpg|center|128px]] | [[Казан]]<br/>[[Татарстан]]<br/>[[Казанның Идел буе районы|Идел буе районы]] | | https://kui.mvd.ru |- | style='text-align:right'| 68 | 1975 | [[Пермь дәүләт мәдәният институты]] | [[Файл:Views of Perm (July 2024) - 23.jpg|center|128px]] | [[Пермь]] | [[:commons:Category:Perm State Institute of Culture|Perm State Institute of Culture]] | http://www.psiac.ru |- | style='text-align:right'| 69 | 1981<br/>1981-10-26 | ''[[:d:Q52842948|Россия Федерациясе Милли гвардия гаскәренең Пермь хәрби институты]]'' | | ''[[:d:Q3926930|Ordzhonikidzevsky City District]]''<br/>[[Пермь]] | | https://pvi.rosguard.gov.ru/ |- | style='text-align:right'| 70 | 1985<br/>2010 | ''[[:d:Q4081732|Россия Федерациясе Эчке эшләр министрлыгының Иван Дмитриевич Путилин исемендәге Белгород юридик институты]]'' | | [[Белгород]] | | http://www.belui.mvd.ru<br/>https://belui.mvd.ru/ |- | style='text-align:right'| 71 | 1985 | ''[[:d:Q4174313|Екатеринбург дәүләт театр институты]]'' | [[Файл:Вайнера 2 со стороны Вайнера 1.JPG|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:2 Vainera Street, Yekaterinburg|2 Vainera Street, Yekaterinburg]] | http://www.egti.ru |- | style='text-align:right'| 72 | 1985 | ''[[:d:Q103832932|Байкал дәүләт университетының Чита институты]]'' | [[Файл:В здании также расположен Читинский институт Байкальского государственного университета экономики и права.JPG|center|128px]] | [[Чита]] | | http://bgu-chita.ru/sveden/common |- | style='text-align:right'| 73 | 1988-12-15 | ''[[:d:Q101504890|Волгоград идарә институты]]'' | [[Файл:РАНХиГС (Волгоградский институт управления) - panoramio.jpg|center|128px]] | [[Волгоград]] | [[:commons:Category:Volgograd Institute of Management|Volgograd Institute of Management]] | https://vlgr.ranepa.ru |- | style='text-align:right'| 74 | 1989 | ''[[:d:Q4360216|Санкт-Петербург яһүдлек институты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | http://www.pijs.ru/ |- | style='text-align:right'| 75 | 1990 | ''[[:d:Q15995129|РФА Югары химия колледжы]]'' | | [[Мәскәү]] | | https://www.muctr.ru/university/departments/vhk/info/ |- | style='text-align:right'| 76 | 1991 | ''[[:d:Q4336192|Ырынбур дәүләт менеджмент институты]]'' | [[Файл:ОГИМ.png|center|128px]] | [[Ырынбур]] | | http://www.ogim.ru/ |- | style='text-align:right'| 77 | 1991-04-22 | ''[[:d:Q4201591|Менеджмент, маркетинг һәм финанс институты]]'' | | [[Воронеж]] | | http://www.immf.ru |- | style='text-align:right'| 78 | 1991-06-10 | ''[[:d:Q4288375|Анатолий Собчак исемендәге Халыкара банкчылык институты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | https://www.ibispb.ru/ |- | style='text-align:right'| 79 | 1992 | [[ТИСБИ]] | [[Файл:TISBI (2022-04-15) 04.jpg|center|128px]] | [[Казан]] | [[:commons:Category:TISBI|TISBI]] | https://www.tisbi.ru/ |- | style='text-align:right'| 80 | 1992-08-25 | ''[[:d:Q13415087|Воронеж югары технологияләр институты]]'' | | [[Воронеж]] | | http://vivt.ru/ |- | style='text-align:right'| 81 | 1993 | ''[[:d:Q4201739|Махсус педагогика һәм психология институты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | http://wallenberg.ru<br/>http://en.wallenberg.ru/ |- | style='text-align:right'| 82 | 1993 | ''[[:d:Q4671137|Россия фәннәр академиясенең Дәүләт һәм хокук институты]]'' | | [[Мәскәү]] | | http://www.igpran.ru/ |- | style='text-align:right'| 83 | 1994 | ''[[:d:Q4126645|Көнчыгыш илләре институты]]'' | | [[Мәскәү]] | | http://www.orun.ru |- | style='text-align:right'| 84 | 1994 | ''[[:d:Q4398008|Россия хосусый хокук мәктәбе]]'' | | [[Мәскәү]] | | http://privlaw.ru |- | style='text-align:right'| 85 | 1994 | ''[[:d:Q6873803|Максим Кирович Аммосов исемендәге Төньяк-Көнчыгыш федераль университетының Мирный политехник институты]]'' | | [[Мирный (Якутия)|Мирный]] | | https://www.s-vfu.ru/universitet/rukovodstvo-i-struktura/instituty/mpti/ |- | style='text-align:right'| 86 | 1994-04-05<br/>1994 | ''[[:d:Q4152024|ГИТР Кино һәм телевидение институты]]'' | | [[Мәскәү]] | | https://gitr.ru/<br/>http://www.gitr.ru/# |- | style='text-align:right'| 87 | 1994-06-01 | ''[[:d:Q103920259|Россия Федерациясе Җәза үтәтү буенча федераль хезмәтенең Самар юридик институты]]'' | | [[Самар]] | | https://sui.fsin.gov.ru/ |- | style='text-align:right'| 88 | 1995 | ''[[:d:Q16697389|Себер бизнес, идарә һәм психология институты]]'' | [[Файл:Sibup hull.jpg|center|128px]] | [[Красноярск]] | | http://www.sibup.ru/ |- | style='text-align:right'| 89 | 1996 | ''[[:d:Q4113303|Россия Федерациясе Җәза үтәтү буенча федераль хезмәтенең Владимир юридик институты]]'' | | [[Владимир (шәһәр)|Владимир]] | | http://www.vui-fsin.ru/ |- | style='text-align:right'| 90 | 1996 | ''[[:d:Q4315882|Нева тел һәм мәдәният институты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | http://www.niyak.spb.ru/ |- | style='text-align:right'| 91 | 1996 | ''[[:d:Q7507002|Себер бизнес һәм мәгълүмати технологияләр институты]]'' | | [[Омск]] | | http://sibit.sano.ru/ |- | style='text-align:right'| 92 | 1996<br/>1961 | ''[[:d:Q30257717|Смоленск дәүләт сәнгать институты]]'' | [[Файл:Смоленский государственный институт искусств.jpg|center|128px]] | [[Смоленск]] | [[:commons:Category:Smolensk State Institute of Arts|Smolensk State Institute of Arts]] | https://sgii-smol.ru/ |- | style='text-align:right'| 93 | 1997 | ''[[:d:Q4288452|Халыкара икътисад һәм финанс институты]]'' | | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:ICEF College|ICEF College]] | http://icef.hse.ru/en/ |- | style='text-align:right'| 94 | 1997 | ''[[:d:Q4211745|Казан федераль университетының Чаллы институты]]'' | | [[Чаллы]] | | http://chelny.kpfu.ru/ |- | style='text-align:right'| 95 | 1997-03-28<br/>1997 | ''[[:d:Q58229482|Мәскәү психоанализ институты]]'' | | | | https://inpsycho.ru |- | style='text-align:right'| 96 | 1998 | ''[[:d:Q4304156|Мәскәү энергия иминлеге һәм сакчыллыгы институты]]'' | [[Файл:Logotipesaeei.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | | http://www.mieen.ru |- | style='text-align:right'| 97 | 1999<br/>1934 | ''[[:d:Q97041678|Чурапча дәүләт физкультура һәм спорт институты]]'' | | ''[[:d:Q1111888|Churapcha]]'' | | http://www.chgifkis.ru |- | style='text-align:right'| 98 | 2000<br/>1997 | ''[[:d:Q4304300|Мәскәү технология институты]]'' | | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Moscow Technological Institute|Moscow Technological Institute]] | http://mti.edu.ru/ |- | style='text-align:right'| 99 | 2000 | ''[[:d:Q30263251|Арктика дәүләт мәдәният һәм сәнгать институты]]'' | [[Файл:АГИК.jpg|center|128px]] | [[Якутск]] | [[:commons:Category:Arctic State Institute of Arts and Culture|Arctic State Institute of Arts and Culture]] | https://agiki.ru/ |- | style='text-align:right'| 100 | 2000-04-26 | ''[[:d:Q4097546|Брянск идарә һәм бизнес институты]]'' | | | | https://biub.ru/ |- | style='text-align:right'| 101 | 2003-01-29 | [[Кама сәнгать һәм дизайн институты]] | | [[Татарстан]]<br/>[[Чаллы]] | | http://kiid.ru/ |- | style='text-align:right'| 102 | 2004 | ''[[:d:Q30270522|Санкт-Петербург медицина-социаль институты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | http://medinstitut.org/ |- | style='text-align:right'| 103 | 2005-06-10 | ''[[:d:Q4494337|Рус православ чиркәвенең Хабаровск дини семинариясе]]'' | [[Файл:Khabarovsk Theological Seminary.jpg|center|128px]] | [[Хабарау|Хабаровск]] | | http://dvseminary.ru/ |- | style='text-align:right'| 104 | 2008 | ''[[:d:Q108599669|Югары тәрҗемәчек мәктәбе]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | https://scit.herzen.spb.ru/ |- | style='text-align:right'| 105 | 2011 | ''[[:d:Q4422083|Сколково фән һәм технологияләр институты]]'' | [[Файл:Moscow Skolkovo innovation center Bol'shoj bul'var Skolteh 20180602 087.jpg|center|128px]] | [[Мәскәү]] | [[:commons:Category:Skoltech University|Skoltech University]] | https://skoltech.ru/ |- | style='text-align:right'| 106 | 2013 | ''[[:d:Q60623957|К(И)ФУ Халыкара мөнәсәбәтләр институты]]'' | [[Файл:Vakhitovskiy rayon, Kazan, Respublika Tatarstan, Russia - panoramio (371).jpg|center|128px]] | | [[:commons:Category:Institute of International Relations (Kazan University)|Institute of International Relations (Kazan University)]] | |- | style='text-align:right'| 107 | 2021 | ''[[:d:Q110319321|Вологда гуманитар институты]]'' | | [[Вологда]] | | https://vggi.ru/ |- | style='text-align:right'| 108 | | ''[[:d:Q4084508|Пермь илкүләм тикшеренү политехника университетының Березники бүлекчәсе]]'' | | [[Березники]] | | http://www.bf.pstu.ru/ |- | style='text-align:right'| 109 | | ''[[:d:Q4112982|Владикавказ идарә институты]]'' | | [[Владикавказ]] | | http://www.viu-online.ru/ |- | style='text-align:right'| 110 | | ''[[:d:Q4201443|Георгий Яковлевич Седов исемендәге Су транспорты институты]]'' | | [[Ростов-на-Дону]] | [[:commons:Category:Nautical school of Rostov-on-Don|Nautical school of Rostov-on-Don]] | https://iwtsedov.ru/ |- | style='text-align:right'| 111 | | ''[[:d:Q4201489|Гуманитар белем һәм мәгълүмати технологияләр институты]]'' | | [[Мәскәү]] | | http://www.igumo.ru/ |- | style='text-align:right'| 112 | | ''[[:d:Q4248073|Урал дәүләт тимер юллары университетының Курган институты]]'' | | [[Курган]] | | http://kirt.usurt.ru/ |- | style='text-align:right'| 113 | | ''[[:d:Q4366447|П. А. Столыпин ис. Идел буе идарә итү институты]]'' | | | [[:commons:Category:Stolypin Volga Region Institute of Administration|Stolypin Volga Region Institute of Administration]] | |- | style='text-align:right'| 114 | | ''[[:d:Q4407696|Бөек Пётр исемендәге Санкт-Петербург политехник университетының Сәнәгый менеджмент, икътисад һәм сәүдә институты]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | https://imet.spbstu.ru |- | style='text-align:right'| 115 | | ''[[:d:Q4407713|Бөек Пётр исемендәге Санкт-Петербург политехник университетының Машиналар төзү институты]]'' | [[Файл:ВТУЗ-ЛМЗ (ГК).jpg|center|128px]] | [[Санкт-Петербург]] | [[:commons:Category:LMZ-VTUZ|LMZ-VTUZ]] | |- | style='text-align:right'| 116 | | ''[[:d:Q4412486|Төньяк Кавказ бизнес, инженер һәм мәгълүмати технологияләр институты]]'' | | [[Армавир (Россия)|Армавир]] | | http://skibiit.ru/ |- | style='text-align:right'| 117 | | ''[[:d:Q4476762|Россия Федерациясе гадәттән тыш хәлләр министрлыгының Дәүләт янгын сүндерү хезмәтенең Урал институты]]'' | [[Файл:Учебная ПЧ УрИГПС.jpg|center|128px]] | [[Екатеринбург]] | [[:commons:Category:Ural Institute of the State Fire Service of the Ministry of Emergency Situations of Russia|Ural Institute of the State Fire Service of the Ministry of Emergency Situations of Russia]] | https://uigps.ru |- | style='text-align:right'| 118 | | [[Төньяк-Көнбатыш идарә институты|Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясенең Төньяк-Көнбатыш идарә институты]] | | | | http://www.sziu.ru/ |- | style='text-align:right'| 119 | | ''[[:d:Q7053558|Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия Халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясенең Төньяк-Көнбатыш бүлекчәсе]]'' | | [[Санкт-Петербург]] | | |- | style='text-align:right'| 120 | | ''[[:d:Q21662788|Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясенең Ерак Көнчыгыш идарә институты]]'' | [[Файл:Хабаровская Высшая партшкола.jpg|center|128px]] | [[Хабарау|Хабаровск]] | | http://dviu.ranepa.ru/ |- | style='text-align:right'| 121 | | ''[[:d:Q21978173|Кирилл Григорьевич Разумовский исемендәге Мәскәү дәүләт технология һәм идарә университетының Мода менеджменты һәм индустриясе институты]]'' | | [[Мәскәү]] | | |- | style='text-align:right'| 122 | | ''[[:d:Q33228179|Мәскәү археология инсититутының Смоленск бүлеге]]'' | | [[Смоленск]] | | |- | style='text-align:right'| 123 | | ''[[:d:Q62780920|Балаково бизнес һәм идара итеү институты]]'' | | [[Балакау]] | | |- | style='text-align:right'| 124 | | ''[[:d:Q107311530|Мәскәү политехника университетының Электросталь бүлекчәсе]]'' | [[Файл:Russia, Elektrostal. Street Pervomayskaya. img-079.jpg|center|128px]] | [[Электросталь]] | [[:commons:Category:Elektrostal. MAMI (Branch)|Elektrostal. MAMI (Branch)]] | https://elpol.ru/ |- | style='text-align:right'| 125 | | ''[[:d:Q111200150|Невинномысск дәүләт гуманитар-техник институты]]'' | | [[Невинномысск]] | | http://нггти.рф/ |- | style='text-align:right'| 126 | | ''[[:d:Q113237435|Сәхнә сәнгатьләре югары мәктәбе]]'' | [[Файл:Осмотр Центра искусств им. А. Райкина (август 2013) (04).jpeg|center|128px]] | ''[[:d:Q2622887|Maryina Roshcha District]]'' | [[:commons:Category:Graduate School of Performing Arts (Moscow)|Graduate School of Performing Arts (Moscow)]] | https://www.raikin-school.com/ |} {{Wikidata list end}} == Моны да карагыз == * [[Университетлар исемлекләре]] [[Төркем:Россия югары уку йортлары]] [[Төркем:Исемлекләр:Россия]] [[Төркем:Исемлекләр:Фән]] [[Төркем:Исемлекләр:Икътисад]] [[Төркем:Исемлекләр:Мәдәният]] 1rjgnxezc2ph9mionqqnjh6nhjmnw3i Николай Афанасьев 0 1390767 5839185 5792231 2026-05-03T10:06:51Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839185 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Николай Афанасьев | рәсем = Н.П.Афанасьев.jpg | рәсем_зурлыгы = 200px | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = Николай Порфирьевич Афанасьев | һөнәр = юрист, хәрби прокурор | туу датасы = 17.02.1902 | туу җире = [[РИ]], [[Вятка губернасы]], {{туу җире|Вятка (шәһәр)|Кировта}} | гражданлык = {{байраклаштыру|Россия империясе}}<br/>{{байраклаштыру|РСФСР|1918}}<br/> {{байрак|СССР}} [[СССР]] | милләт = | үлем датасы = 15.03.1979 | үлем җире = [[СССР]], [[РСФСР]], {{үлем җире|Мәскәү|Мәскәүдә}} | әти = | әни = | ир = | хатын = Надежда Николаевна Булдакова | балалар = Галина | кул кую = | бүләк һәм премияләр = {{Ленин ордены}}{{Ленин ордены}}{{Ленин ордены}}{{Кызыл Байрак ордены}}{{Кызыл Байрак ордены}}{{Кызыл Йолдыз ордены}}{{Хезмәт Кызыл Байрагы ордены}} | сайт = | башка мәгълүмат = }} {{Фш|Афанасьев}} '''Николай Афанасьев''', Николай Порфирий улы Афанасьев (''Николай Порфирьевич Афанасьев, [[1902 ел]]ның [[17 февраль|17 феврале]], [[РИ]], [[Вятка губернасы]], [[Вятка (шәһәр)|Вятка]] ― [[1979 ел]]ның [[15 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Мәскәү]]'') ― совет хәрби юристы, СССР тимер юл транспортының Баш хәрби прокуратурасы җитәкчесе (1942―1945), [[Эшче-крестьян Кызыл Армиясе|РККА]] (1946 елдан Совет Армиясе) баш хәрби прокуроры (1945―1950), СССР Генераль прокуроры урынбасары (1946―1950), юстиция генерал-лейтенанты (1945)<ref>{{Cite web |url=http://tzem.info/person/info/516_afanasev_nikolaj_porfirevich |title=Хроника великой войны " Участники " Афанасьев, Николай Порфирьевич " Биография<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2015-07-02 |archive-date=2020-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518164849/http://tzem.info/person/info/516_afanasev_nikolaj_porfirevich |url-status=live |accessdate=2026-02-11 |archivedate=2020-05-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200518164849/http://tzem.info/person/info/516_afanasev_nikolaj_porfirevich }}</ref>. 1920-елларда [[Мамадыш өязе]] ЧК башлыгы. == Тәрҗемәи хәле == 1902 елның 17 февралендә<ref name=":0">[https://slava-dan.tatarstan.ru/afanasev-nikolay-porfirevich-17021902-15-031979-g.htm Афанасьев Николай Порфирьевич (17.02.1902 – 15 03.1979 гг).] slava-dan.tatarstan.ru</ref> [[Вятка губернасы]] [[Вятка (шәһәр)|Вятка]] (1934 елдан [[Киров (Киров өлкәсе)|Киров]]) шәһәрендә туган. 1910 елда әтисе үлгәч, гаилә [[Мамадыш]]ка күченгән. Николай дүрт ел [[Алабуга]]да реаль училищеда укыган, аннары укуын Мамадышта дәвам иткән. Гаиләсе ярлы яшәгән. 16 яшеннән үк ул Мамадыш земство идарәсендә эш башкаручы, аннан соң халык суды секретаре ярдәмчесе булып эшләгән<ref name=":1">''[[Флүр Баһаутдинов|Флер Багаутдинов]]''. [https://rt-online.ru/news/schital-mamadysh-svoej-rodinoj Считал Мамадыш своей родиной.] [[Республика Татарстан (гәҗит)|«Республика Татарстан»]], 26.07.2017{{ref-ru}}</ref>. [[Россия ватандашлар сугышы|Гражданнар сугышы]] елларында үз теләге белән махсус билгеләнештәге частьлар сафына кереп, ак чехларга каршы сугышларда катнашкан. Ел дәвамында Мамадыш җинаять-тикшерү комиссиясе секретаре булган. Архивларда ул төзегән аерым документлар сакланып калган, аларда яшь кешенең гомуми грамоталылыгы һәм пөхтәлеге күренә. 1920 елның 1 гыйнварыннан Николай [[Мамадыш өязе|Мамадыш өяз]] милициясендә ― җинаятьчеләрне эзләү агенты, аннары милиция башлыгы ярдәмчесе булып эшләгән. 1921 елның маеннан 19 яшьлек Афанасьев [[Мамадыш кантоны]] җинаятьчеләрне эзләү бүлеге башлыгы итеп билгеләнгән<ref name=":1" />. ТАССР Үзәк җинаятьчеләрне эзләү идарәсе архивларында уникаль документ ― Мамадыш кантонының җинаятьчеләрне эзләү бүлеге башлыгы Н. П. Афанасьевның 1921 елның 16 ноябрендәге [[йорт аты|ат]] караклары шайкасын, шул исәптән «Чүлмәк» кушаматлы Шәйхислам Хисмәтуллинны тоткарлау турында рапорты сакланып калган. Әлеге эш буенча 25 ат карагы кулга алынган. Урланган 30лап ат табылган. Банда башлыгы качарга маташканда атып үтерелгән, аның җинаятьтәшләре хөкем ителгән<ref name=":1" />. 1922 елның гыйнварында, кулга алынганнарны кыйнауда гаепләп, Татарстан революцион трибуналы күрсәтмәсе буенча Мамадыш җинаятьчеләрне эзләү бүлеге башлыгы Афанасьев, аның белән бергә ике милиция вәкиле, өлкән милиционер һәм волость хәрби комиссары кулга алынган. Барысы да бер елга ирегеннән мәхрүм итүгә хөкем ителгән. Бер үк вакытта амнистия нигезендә барлык хөкем ителүчеләр алга таба җәзадан азат ителгән<ref name=":1" />. 1922 елның 14 июненнән 1924 елның апреленә кадәр [[Чаллы кантоны]] прокуратурасында эшләгән. Соңыннан, үз теләге белән, [[Кызыл Армия]] сафларына алынган<ref name=":1" />. [[1924 ел]]дан Николай ― хәрби юстиция органнарында. [[Казан]], [[Ленинград]], [[Түбән Новгород|Новгород]], [[Батуми]], [[Ростов-на-Дону]], [[Мәскәү]], [[Орёл|Орел]] ― шәһәрләр үзгәрә, ул хезмәт баскычыннан бик тиз күтәрелә. 1938―1939 елларда Орёл хәрби округының хәрби прокуроры вазифаларын башкарган<ref name=":1" />. Орёлда эшли башлаганда, аңа җирле шәһәр Советы рәисе Мариенгоф һәм «контрреволюцион троцкистлар оешмасы» әгъзаларына каршы ачылган җинаять эше килгән. Эшне өйрәнеп, Мариенгофтан сорау алгач, Афанасьев җинаять эше тулысынча фальсификацияләнгән, ә гаепләнүчеләрнең гаебен тану күрсәтмәләре кыйнаулар юлы белән алынган дигән нәтиҗәгә килгән. Шәхси батырлык күрсәтеп, Николай кирәкле материаллар җыйган һәм Орёл өлкәсе [[НКВД]] башлыгы, нарком [[Николай Ежов]] якыннарының берсе Симановскийны кулга алган. Монда аңа өлешчә бәхет елмайган. Афанасьев бу эш буенча СССР прокуроры {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Андрей Вышинский| Андрей Вышинскийга|d|Q155860}} доклад белән килгәч, тегесе аны НКВДның яңа наркомы [[Лаврентий Берия]]гә җибәргән (Ежов яңа гына вазифасыннан азат ителгән булган). Бериягә Ежов кешеләреннән котылырга кирәк булганга, Афанасьевка Симановский эше буенча мөмкин кадәр ярдәм күрсәткән. Соңыннан Симановский атуга хөкем ителгән<ref name=":1" />. 1939 елда Н. П. Афанасьев [[Эшче-крестьян Кызыл Армиясе|Кызыл Армиянең]] Баш хәрби прокуроры урынбасары итеп билгеләнгән. Бу вакытта күпсанлы шикаятьләр буенча бөтен ил буйлап нигезсез репрессияләнгән кешеләрнең җинаять эшләре яңадан карала башлаган. Афанасьев илнең төрле шәһәрләренә эшләрне ачыклау максаты белән үз хезмәткәрләрен җибәргән, һәм әгәр НКВД хезмәткәрләренең явызлыклары расланса, аларны кулга алырга боерган. 1939 елның гыйнвар башында [[Казан]]га хәрби прокурор Леонид Давыдович Коперник<ref>[https://nkvd.memo.ru/index.php/Коперник,_Леонид_Давыдович?ysclid=mlibyy0uqo183741484 Коперник, Леонид Давыдович — Кадровый состав НКВД 1935-1939]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> килгән. Коперник, НКВД тарафыннан көчле каршылык күрсәтелүгә карамастан, тикшерүне ахырына кадәр җиткергән. Профессорлар [[Борис Арбузов|Б. А. Арбузов]], [[Гыйлем Камай|Г. Камай]], генерал [[Якуп Чанышев|Я. Д. Чанышев]] һәм нигезсез кулга алынган бик күпләр иреккә чыгарылган. Соңыннан Татарстан АССР НКВД наркомы Михайлов һәм аның урынбасары Шелудченко атарга хөкем ителгән<ref name=":1" />. Шул ук чорда СССРның яңа прокуроры {{Тәрҗемә ителмәгән 5 |Михаил Панкратьев |М. И. Панкратьев|d |Q4344141}} Афанасьевка гаепләү бәяләмәсен раслау өчен СССР Прокуратурасына кергән нарком Ежов эшен өйрәнергә, аннан сорау алырга кушкан. Афанасьев Лефортов төрмәсендә Ежовтан сорау алган. Аннары ул гаепләү бәяләмәсен раслаган һәм эшне СССР Югары Судының Хәрби коллегиясенә тапшырган. Кыска суд утырышыннан соң Ежов атарга хөкем ителгән һәм төнлә аны атып үтергәннәр<ref name=":1" />. 1941 елның 21 июнендә Афанасьев баш хәрби прокурор {{Тәрҗемә ителмәгән 5 |Владимир Носов| В. И. Носовтан|d |Q15143096}} хәрби прокуратуралар эшен оештыру өчен [[Ленинград]]ка китәргә күрсәтмә алган. 1941 елның 26 июненә кадәр Афанасьев Ленинградта булган, аннары Мәскәүгә кайткан. Баш хәрби прокуратураның үзәк аппаратында эшләгәндә, ул еш кына фронтларда булган. СССР Прокуратурасы Мәскәүдән эвакуацияләнгәннән соң, [[Бөек Ватан сугышы]] елларында Афанасьев фронт янындагы Мәскәүдә аның тулы вәкаләтле вәкиле булып калган. Афанасьевны КПСС Үзәк комитеты секретаре [[Георгий Маленков|Г. М. Маленковка]], аннары [[Иосиф Сталин|Сталин]] янына ― Дәүләт оборона комитеты (ГКО) утырышына чакырганнар. Анда «Мәскәүдә камалыш хәлен кертү турында» ГКО карары проекты турында фикер алышканнар. Сталин Афанасьевның фикерен сораган. Мәскәүдә камалыш хәлен кертү турында Карар кабул ителгән. Аңа башкалада хәрби прокуратура гына түгел, хәрби трибуналлар эшчәнлеген дә оештыру йөкләнгән. Николай Порфирьевич һәм аның ярдәмчеләренең зур тырышлыгы белән башкалада суд системасы инде берничә атнадан эшли башлаган, ә 1942 елның уртасына элеккеге хәленә китерелгән. Шәһәр трибуналлары тарафыннан [[мәскәү]]леләрнең фатирларын талаучы мародерларга, паникерларга, дезертирларга, шәһәрдә тәртип һәм сак булмаудан файдаланып, дәүләт милкен урлап, Мәскәүдән качарга тырышкан җинаятьчеләргә карата 300гә якын эш каралган<ref name=":1" />. 1942 елның февралендә Афанасьев [[тимер юл]] транспортының баш хәрби прокуроры итеп билгеләнгән. Бу фронтка хәрби поездлар һәм транспорт, халык-хуҗалык йөкләрен җибәрүне тәэмин итәргә тиешле бик җаваплы участок булган. Афанасьев җитәкчелегендә тимер юл транспортының Баш хәрби прокуратурасы тарафыннан бик зур эш башкарылган. Сугыш елларында тимер юл магистральләренә илнең барлык йөк әйләнешенең 80 %тан артыгы туры килгән, шул исәптән заводларны эвакуацияләү, тәэмин итү, шәхси составны һәм техниканы фронтка ташу<ref>[https://gvp.gov.ru/vvo/news/view/3984 В Республике Татарстан состоялась церемония открытия памятника-бюста Главному военному прокурору CCCP 1945–1950 годов Афанасьеву Николаю Порфирьевичу.]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Портал органов военной прокуратуры</ref>. [[Бөек Ватан сугышы|Сугыш]] тәмамлангач, 1945 елда {{Тәрҗемә ителмәгән 5 |РККА Хәрби академиясе |Хәрби-юридик академиядә| d| Q7303657}} укуын тәмамлаган һәм югары юридик белем алган. Тиздән ул, хәрби юстициянең иң тәҗрибәле һәм югары квалификацияле хезмәткәрләренең берсе буларак, Баш хәрби прокурор вазифасына билгеләнә, ә дүрт елдан соң СССРның Генераль прокуроры урынбасары итеп билгеләнгән, бер үк вакытта элеккеге вазифасын саклап калган<ref name=":1" />. 1950 елга кадәр ― Ставрополь һәм Таврия хәрби округларының хәрби прокуроры урынбасары, 1950―1953 елларда — аерым механикалаштырылган армиянең хәрби прокуроры, 1953―1958 елларда ― Урал хәрби округының хәрби прокуроры, 1958 елдан ― Төньяк Кавказ хәрби округының хәрби прокуроры. Н. П. Афанасьев [[фашизм|фашистларның]] сугыш вакытында кылган вәхшилекләрен тикшерүдә актив катнашкан. Шул максат белән ул [[Освенцим]], {{Тәрҗемә ителмәгән 5 |Дахау концентрацион лагере |Дахау|d |Q151198}} һәм башка үлем лагерьларында булган<ref name=":1" />. 1950 елның июнендә нигезсез гаепләү буенча Н. П. Афанасьев баш хәрби прокурор вазифасыннан азат ителгән. 1954 ел башында [[СБКФ ҮК|ҮК]] каршындагы КПК Афанасьевка каты шелтә белдерү турындагы карарны дөрес булмаган һәм нигезсез дип кире каккан. СССР Генераль прокуроры {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Роман Руденко| Р. А. Руденко|d | Q706118}} Афанасьевка прокуратура органнарына эшкә кайтырга тәкъдим иткән. Сәламәтлеге начар булу сәбәпле (ашказаны яман шеше), Н. П. Афанасьев прокуратура органнарына эшкә кире кайта алмаган<ref name=":1" />. == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == * Өч [[Ленин ордены]] * ике [[Кызыл Байрак ордены]] * [[Кызыл Йолдыз ордены]] * [[Хезмәт Кызыл Байрагы ордены]] * уннан артык медаль * «Сугышчан казанышлары өчен» медале ― ''1919―1922 елларда Мамадыш өязендә җинаятьчеләрне эзләү органнарында эшләгән өчен''<ref name=":0" /> == Хәтер == * [[2017 ел]]да [[Мамадыш]]тагы бер урамга Н. П. Афанасьев исеме бирелгән. * [[2021 ел|2021]] ― Мамадышта Николай Афанасьевка бюст ачылган (сынның авторы скульптор {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Алексей Чебаненков|Алексей Чебаненков|d|Q124769097}}). Тантанада Татарстан Президенты [[Рөстәм Миңнеханов]], Үзәк хәрби округның хәрби прокуроры юстиция генерал-лейтенанты Александр Антюфеев, Татарстан Республикасы Прокуроры [[Илдус Нәфыйков]], Мамадыш муниципаль районы башлыгы [[Анатолий Иванов (1960)|Анатолий Иванов]], Николай Афанасьевның оныгы Татьяна Соколова катнашкан. Казан һәм Татарстан митрополиты [[Кирилл (Наконечный)|Кирилл]] бюстны изгеләндергән<ref>[https://mamadysh.tatarstan.ru/index.htm/news/1986655.htm Президент Татарстана открыл в Мамадыше бюст бывшему главному военному прокурору СССР Николаю Афанасьеву.] mamadysh.tatarstan.ru, 18.06.2021</ref>. == Шәхси тормышы == Генерал-лейтенант үзенең кече ватаны итеп нәкъ менә [[Мамадыш районы]]н санаган <ref>[https://epp.genproc.gov.ru/ru/proc_16/mass-media/news/main/e1394247/ Прокурор Татарстана Илдус Нафиков возложил цветы к бюсту главного военного прокурора Советской армии Николая Афанасьева.] Прокуратура Республики Татарстан, 01.09.2022</ref>. Хатыны ― Мамадыштан Надежда Николаевна Булдакова. 1922 елда Мамадышта Афанасьевларның кызы Галина туган. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Әдәбият == ;Мәкаләләр * ''Николай Михайлов''. Аның тырышлыгы белән тоткыннар азат ителгән. [[Безнең мирас|«Безнең мирас»]], 2021 ел, № 7 (331). ― Б.41-43. == Сылтамалар == * ''[[Флүр Баһаутдинов|Флер Багаутдинов]]''. [https://rt-online.ru/news/schital-mamadysh-svoej-rodinoj Считал Мамадыш своей родиной.] [[Республика Татарстан (гәҗит)|«Республика Татарстан»]], 26.07.2017{{ref-ru}} * [https://slava-dan.tatarstan.ru/afanasev-nikolay-porfirevich-17021902-15-031979-g.htm Афанасьев Николай Порфирьевич (17.02.1902 – 15 03.1979 гг).] slava-dan.tatarstan.ru{{ref-ru}} * [https://generals.dk/general/Afanasev/Nikolai_Porfirevich/Soviet_Union.html Biography of Lieutenant-General of Judiciary Nikolai Porfirevich Afanasev - (Николай Порфирьевич Афанасьев) (1902 – 1979), Soviet Union] {{Тышкы сылтамалар}} {{DEFAULTSORT:Афанасьев, Николай}} [[Төркем:Нократ губернасында туганнар]] [[Төркем:Россия ватандашлар сугышында катнашучылар]] [[Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар]] [[Төркем:Әлифба буенча юристлар]] [[Төркем:СССР юристлары]] [[Төркем:Прокурорлар]] [[Төркем:Генерал-лейтенантлар (СССР)]] [[Төркем:РККА Хәрби-юридик академиясен тәмамлаучылар]] [[Төркем:Шәхесләр:Мамадыш]] qjltk6bticowhoh13nv0e5to5j682mh Мария Деренкова 0 1391163 5839153 5838645 2026-05-03T03:05:59Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839153 wikitext text/x-wiki {{Шәхес|сайт=}} '''Мария Степановна Деренкова''' (кияүгә чыккач — ''Ромас'', [[1866 ел|1866-1930]]) — рус революционеры, 1870—1880 еллардагы халык хәрәкәтендә катнашучы, шулай ук фельдшер һәм [[Хезмәт Батыры]] (1929). == Биография == Ул [[1866 ел]]ның [[27 май|27 маенда]] Казан губернасында туган. Ул А. М. Горькийның «Минем университетларым» хикәсенең төп героена әверелгән революционер Андрей Степанович Деренковның (1855—1953) апасы була. Ул Казанда Ксенин гимназиясендә укый, аны 1886 елда тәмамлый. Студент чагында ул Казанда революцион түгәрәкләрдә катнаша. Нәкъ менә монда ул булачак совет язучысы Максим Горький белән таныша. 1880 еллар ахырында ул Казан губернасының Свияжск районы [[Красновидово]] авылында крестьяннар арасында пропаганда тарату өчен оештырылган М. А. Ромас кибетендә эшли. 1888 елда ул аңа кияүгә чыга, ләкин тиздән алар аерылыша. 1890 елларда ул [[Стәрлетамак]]ка күченә. 1895 елда башкорт авылы [[Иске Макар (Авыргазы районы)|Иске Макарда]] фельдшер-акушерлык пункты ачыла, анда Мария Степановна фельдшер булып эшкә җибәрелә. 1913 елда авылда земство хастаханәсе бинасы төзелә, анда Мария Деренкова беренче хатын-кыз табиб Марьяна Резяпова белән бергә эшли. Ул [[1931 ел]]ның 19 ноябрендә вафат була (башка чыганаклар буенча, 1930) һәм хәзерге Башкортостанның Аургазин районындагы Макарово авылы зиратында җирләнә. 1929 елның 6 мартында Башкорт Үзәк Башкарма Комитеты Президиумы Мария Деренковага фидакарь хезмәте өчен Башкорт АССРның «Хезмәт Герое» исеме бирә. СССР Дәүләт хәзинәләренең шәхси архив коллекцияләрендә М. С. Деренковага кагылышлы документлар тупланган.<ref>[http://kavkaz.rusarchives.ru/guide/lf_ussr/dav_der.shtml ЛИЧНЫЕ АРХИВНЫЕ ФОНДЫ В ГОСУДАРСТВЕННЫХ ХРАНИЛИЩАХ СССР]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%A0%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B/%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F%20%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ Деренкова Мария Степановна]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[Төркем:Башкортстанда җирләнгәннәр]] [[Төркем:Хезмәт Батырлары]] [[Төркем:1931 елда вафатлар]] [[Төркем:19 ноябрь көнне вафатлар]] [[Төркем:Казанда туганнар]] [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] [[Төркем:1866 елда туганнар]] [[Төркем:27 май көнне туганнар]] jchscdf8fqaa0oz8s4burt4bby9z8vz Проект:Вики-яз 2026 0 1391184 5839095 5838990 2026-05-02T16:39:09Z Таңһылыу 21598 /* Катнашучылар */ 5839095 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яз — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = 21.03-31.05: Татарча Википедияне [[Балкан ярымутравы]], [[Үзәк Аурупа|Үзәк]] һәм [[Көнчыгыш Аурупа|Көнчыгыш Европа]] илләре-халыклары-табигате тарихы, бүгенгесе һәм киләчәгенә багышланган мәкаләләр белән [[Проект:Вики яз|баету марафонында]] катнаш! Проектның максаты һәм мәгънәсе — бәйле төбәкләрдә яшәүчеләрнең бер-берсенең мәдәнияте, тарихы, бүгенгесе һәм киләчәге өчен әһәмиятле феноменнарны өйрәнү, үз телебез аркылы үз итү һәм Википедия тел бүлекләре волонтёрлары арасында хезмәттәшлекне яхшырту. [[Татар Википедиясе]]н күршеләребез турында мәгълүмат белән баетканда, аларга исә [[Татар теле|татар дөньясын]] аңлау өчен әһәмиятле мәкаләләр исемлеген тәкъдим итәбез.<div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://tt.wikipedia.org/wiki/%25D0%25A2%25D3%25A9%25D1%2580%25D0%25BA%25D0%25B5%25D0%25BC:%25D0%259F%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25B5%25D0%25BA%25D1%2582:%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D0%25B7_2026_%25D0%25BC%25D3%2599%25D0%25BA%25D0%25B0%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580%25D0%25B5|Марафон мәкаләләре статистикасы|class=mw-ui-destructive }}</div> __NOTOC__ |body = == Кагыйдәләр == * Конкурска Википедияда теркәлгән һәркем катнаша ала. * Конкурска түбәндәге мәкаләләр кабул ителә: # Мәкалә 2026 елның 21 мартыннан 31 маена кадәр татар телендә язылырга тиеш. # Мәкаләләр [[Проект:Вики-яз 2026#Нәрсә турында язарга|түбәндәге илләр яки халыклар]] белән бәйле булырга тиеш. # Яңа мәкалә 150 сүздән һәм 2500 байттан артык булырга тиеш. # Иске мәкәләгә 120 сүз һәм 2000 байт өстәргә кирәк. # Мәкалә [[Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятле]] булырга тиеш, мәкаләнең [[Википедия:Абруйлы чыганаклар|чыганаклары]] күрсәтелергә тиеш. # Машина тәрҗемәсе булырга тиеш түгел. # Бәхәс битенә кимендә түбәндәгечә тутырылган [[Калып:Вики-яз мәкаләсе|мәкалә калыбы]] урнаштырыла: <pre>{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Викимедиа хисап язмагыз| ил = | ил2 = | ил3 = | тема= | тема2= | тема3= }}</pre> * Призлар, диплом һәм сертификатлар квалификацион мәкаләләр саны өчен бирелә, халыкара һәм аерым тел бүлегендәге урыннарга бәйле. * Урындагы жюри балларны кайгырта алуы өчен, баетылган/яңа мәкаләләр түбәндәге таблицага урнаштыру сорала. * 4 мәкаләне булдырган/якшырткан катнашучылар финалистлар арасына керә. * Казыйлар карары шикәят ителә алмый. == Бәяләү тәртибе == * Күрсәтелгән таләпләргә туры килгән өстәлгән материал күләме кимендә 2000/2500 байт яки 120/150 сүз булган иске/яңа мәкаләләргә жюри 1 балл бирә; * Катнашучы белдергән теманы сыйфатлы итеп ачкан, материалны [[Википедия:Викиләштерү|викиләштергән]] һәм сурәтләгән, кимендә 2000/2500 байт яки 120/150 сүз өстәгән иске/яңа мәкаләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 сүздән яки 3000 байттан артык мәгълүмат өстәгән мәкаләләргә, һәм катнашучы белдергән теманы тулысынча ачкан, материалны сыйфатлы итеп [[Википедия:Викиләштерү|викиләштергән]] һәм сурәтләгән мәкаләләргә жюри 3 балл бирә; [[Википедия:Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле мәкаләләр/Киңәйтелгән|Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле 10 мең мәкалә]] арасыннан булса өстәмә 5 балл бирелә; * Теркәлү вакыты ярты елдан ким булган катнашучылар ясаган мәкаләләр өчен баллар коэффициентын ике тапкыр арттыру каралган. Катнашучы 1 мәкалә өчен максималь 8/16 балл ала ала. == Жюри == * Жюри рәисе, техник башкаручы — {{u|Il Nur}} (Казан) * Жюри рәисе — {{u|Fxan}} (Казан) == Нәрсә турында язарга == {{Ябык блок башы|башлык = Гамәлдәге тематик материаллар}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Әрмәнстан — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайҗан — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортстан — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Маҗарстан — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казакъстан — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарлары — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төньяк Македония — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарлар — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Чегәннәр (рома) — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — мәкаләләр исемлеге]] {{Ябык блок ахыры}} Вики-яз 2026 чикләрендә бүтән конкурслар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Хатын-кызлар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хокуклары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Яшьләр]]. |footer = == Призлар == Сөйләшенә. }} == Катнашучылар == Язылган һәм төзәтелгән мәкаләләрне шушы таблицага теркәргә кирәк. Бәхәс битенә кимендә түбәндәгечә тутырылган [[Калып:Вики-яз мәкаләсе|мәкалә калыбы]] урнаштырыла: <pre>{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Викимедиа хисап язмагыз| ил = | ил2 = | ил3 = | тема= | тема2= | тема3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Катнашучы ! Мәкаләләр ! Исәп ! Баллар ! Урын |- |{{u|Баныу}} |[[Медея]] {{*}} [[Лилия Подкопаева]] {{*}} [[Ләйлә Зана]] {{*}} [[Казый Мөхәммәд]] {{*}} [[Фаррухру Парса]]{{*}} [[Земфира Латыйпова]] {{*}} [[Елена Прекрасная]]{{*}} [[Электра]]{{*}}[[Леда]]{{*}}[[Клитемнестра]]{{*}}[[Немезида]]{{*}} [[Нюкта]]{{*}} [[Ильяс (пәйгамбәр)]] {{*}} [[Фаил Фәтхетдинов]]{{*}} [[Фәрит Суфияров]] {{*}} [[Абдуллатыйп Хәкимов]]{{*}} [[Ибраһим Тынкачев]] {{*}} [[Ануше Ансари]]{{*}} [[Антонина Нухрат]] {{*}} [[Мостафиннар]]{{*}} [[Сергей Манжигеев]] {{*}} [[Сөләйманова Рима]]{{*}}[[Шириннар-Шихматовлар]]{{*}}[[Гельсий Зәйниев]]{{*}}[[Римма Үтәшева]]{{*}}[[Морат Йосыф]]{{*}}[[Анна Достоевская]]{{*}}[[Хайтарма (бию)]]{{*}}[[Николай Малиев]] {{*}} [[Елена Созина]] {{*}} [[Сәдагәт Кәримова]] {{*}} [[Нөшаба Мәһәммәдли]] {{*}} [[Шәфига Әфәндезадә]] {{*}} [[Рәфига Әлиева ]] {{*}} [[Аида Имангулиева]]{{*}} [[Хиҗран Хөсәенова]]{{*}} [[Наилә Велиханлы]]{{*}} [[Диләрә Әлиева]]{{*}} [[Зарифа Әлиева]]{{*}} [[Әдилә Намазова]]{{*}} [[Зарифа Будагова]]{{*}} [[Өммегөлсем Садихзадә]]{{*}} [[Хөршидбану Натаван]]{{*}} [[Ханбикә ханым]]{{*}}[[Сона Ахундова]]{{*}}[[Мәдинә Гөлгөн]]{{*}}[[Фатма ханым Кәминә]]{{*}}[[Дивеевлар]]{{*}}[[Габделвәли Яушев]]{{*}}[[Салих Ерзин]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[Әхмәтхаҗи Рәхманкулов]]{{*}}[[Мөхәммәтшәриф Яушев]]{{*}}[[]] |52 | | |- |{{u|Әмир}} |[[Рөстәм Каженкин]] {{*}} [[Зөлфәт Нигъмәтҗанов]] {{*}} [[Форель Тинчурин]] {{*}} [[Ангелина Фәйрушина]]{{*}} [[Марат Фәйрушин ]] {{*}} [[Рәсим Низамов]]{{*}} [[Оскар Усманов]] {{*}} [[Алмаз Хәкимов]]{{*}} [[Ярмәк вагы (бию)]] {{*}} [[Люция Мусина]]{{*}} [[Айбаш мәчете (Татарстан)]] {{*}} [[Лилия Бикмаева]]{{*}} [[Альберт Вәлиуллин]] {{*}} [[Айдарбәк Сарманбетов]]{{*}} [[Илнар Миранов]] {{*}} [[Илнур Гомәров]]{{*}} [[Динар Кәримуллин]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]] |17 | | |- |{{u|Aliya2111}} |[[Нурания Вәлиева]]{{*}} [[Сабина Вәлиева]]{{*}} [[Людмила Иванова]]{{*}} [[Карина Сабирова]]{{*}} [[Алёна Михайлова]]{{*}} [[Екатерина Семёнова]]{{*}} [[Екатерина Васильева]]{{*}} [[Лидия Сурикова]]{{*}} [[Татьяна Фәхретдинова]]{{*}} [[Людмила Путина]]{{*}} [[Наталья Крымова]] {{*}}[[Гүзәл Хәйретдинова]]{{*}} [[Дарья Деревень]]{{*}} [[Вера Хәйретдинова]]{{*}} [[Серафима Огарева]]{{*}} [[Фаина Романова]]{{*}} [[Надежда Васильева]]{{*}} [[Анастасия Талызина]]{{*}} [[Елизавета Смирнова]]{{*}} [[Александра Ильбекова]]{{*}} [[Наталья Чеховская]]{{*}} [[Светлана Басова]]{{*}} [[Вероника Никитина]]{{*}} [[Людмила Блонская]]{{*}} [[Камилла Реброва]]{{*}} [[Наталья Садовская]]{{*}} [[Людмила Коршунова]]{{*}} [[Юлия Корнейченко]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Анна Садченко]]{{*}} [[Надежда Владыко]]{{*}} [[София Шишкина]]{{*}} [[Екатерина Гатина]]{{*}} [[Наталья Слаутина]]{{*}} [[Ирина Зиновьева]]{{*}} [[Анастасия Анзорова]]{{*}} [[Евгения Щеглова]]{{*}} [[Александра Мамедова]]{{*}} [[Елена Грошева]]{{*}} [[Татьяна Шаповалова]]{{*}} [[Татьяна Ларина]]{{*}} [[Эльзара Баталова]]{{*}} [[Наталья Быстрова]]{{*}} [[Җәмилә Әсфәндиярова]]{{*}} [[Елена Вишленкова]]{{*}} [[Милана Кутякина]]{{*}} [[Мария Минаева]]{{*}} [[Марина Чуксеева]]{{*}} [[Эльмира Әхмәтшина]]{{*}} [[Гөлчәчәк Нәҗипова]]{{*}} [[Карина Сабирова]]{{*}} [[Александра Воробьева]]{{*}} [[Нина Фуралева]]{{*}} [[Александра Капустина]]{{*}} [[Людмила Ремеслова]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |55 | | |- |{{u|Ramzanka2000}} |[[Унжа (Кострома өлкәсе)]] {{*}} [[Торино (Кострома өлкәсе)]] {{*}} [[Дешуково]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |3 | | |- |{{u|Gulnaz2015}} |[[Кира Волконская]]{{*}} [[Ульяна Тимофеева]]{{*}} [[Камилә Харисова]]{{*}} [[Ирина Приходько]] |4 | | |- |{{u|Ramazan Khab}} |[[Сөмәйя бинт Хәйят]]{{*}}[[Әпипә]]{{*}}[[Аерым бию]]{{*}}[[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |3 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Әтеш Сәйран]]{{*}} [[Өмми әл-Банин]]{{*}} [[Гөлүсә Галиева]]{{*}} [[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Регина Шәйдуллина]]{{*}} [[Эне Эргма]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Илон Викланд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Расиха Хафизова]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Вера Евлампиева]]{{*}} [[Клара Хафизова]]{{*}} [[Келли Сильдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[Клара Заменгоф]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперантистка)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Эльнара Гасыймова]]{{*}} [[Айнур Эльгюнеш]] |38 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Лидия Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |4 | | |- |{{u|Il Nur}} |[[Пүһаярв]] {{*}} [[Татар порталлары берлеге]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |2 |<small>бәйгедән тыш</small> |<small>бәйгедән тыш</small> |- |- |{{u|Марьям Султанбаева}} |[[Җаникә (Кырым принцессасы)]] {{*}} [[Урия Эдемова]] {{*}} [[Халитова Мәрзия Ибраһим кызы]] {{*}} [[Кыявык]] {{*}} [[Кинҗәбулат (Ишембай районы)]] |5 | | |- |- |{{u|Timlesj}} |[[Сиреналар]] {{*}} [[Парфенопа]] {{*}} [[Гесперидлар]] {{*}} [[Роза Дерине]] {{*}} [[Шари Федак]] {{*}} [[Элизабета Гёргиевская]] {{*}} [[Ольга Бознанская]] {{*}} [[Анна Билинская]] {{*}} [[Янина Конарская]] {{*}} [[Сәгадәт Аксой]] {{*}} [[Бану Алкан]] {{*}} [[Мөфидә Кадри]] {{*}} [[Бәргүзар Корель]] {{*}} [[Алие Бергер]] {{*}} [[Гизи Байор]] {{*}} [[София Вейверите]] {{*}} [[Мария Гюбнерова]] {{*}} [[Ольга Шайнпфлюгова]] {{*}} [[Адриена Шимотова]] {{*}} [[Бланш Юбер]] {{*}} [[Ирен Кондачи]] {{*}} [[Александра Корнхаузер Фрейзер]] {{*}} [[Габриеле Мартиросян]] {{*}} [[Елена Мароти-Шолтесова]] {{*}} [[Юдита Вайчюнайте]] {{*}} [[Мирга Гражините-Тила]] {{*}} [[Гана Поницкая]] {{*}} [[Хильда Гобби]] {{*}} [[Ханна Хонти]] {{*}} [[Мария Корда]] {{*}} [[Милли театр (Будапешт)]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |31 | | |- |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Планеталар системасы]] {{*}} [[Фотометрия (астрономия)]] {{*}} [[Элемтә иярченнәре]] {{*}} [[Атмосфера химиясе]] {{*}} [[Табигать тарихы милли музее (Болгария)]]{{*}} [[Астрометрия]] {{*}} [[Кояш балкышы]] {{*}} [[Планетаара автоматик станция]] {{*}} [[Гаделша (шарлавык)]] {{*}} [[Көньяк Урал табигать тыюлыгы]] {{*}} [[Төшү аппараты]] {{*}} [[Августов каналы]] {{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]] {{*}} [[Керчь мәчете]] {{*}} [[Йолдызның формалашуы]]{{*}} [[Никос Казандзакис]] {{*}} [[Кояш җиле]]{{*}} [[Зөфәр Еникеев]] {{*}} [[Башкортстан авыл хуҗалыгы фәнни-тикшеренү институты]]{{*}} [[Тотылу (астрономия)]] {{*}} [[Казакъстан Милли икътисад министрлыгы]]{{*}} [[Маҗарстан геологиясе]] {{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]] |23 | | |- |- |{{u|Fxan}} |[[Икътисадны либеральләштерү]] {{*}} [[Күчеш икътисады]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |2 | | |- |- |{{u|Tegebot}} |[[Абу Абуд]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |1 |<small>бәйгедән тыш</small> |<small>бәйгедән тыш</small> |- |- |{{u|}} |[[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |0 | | |- |- |{{u|}} |[[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |0 | | |- |- |Тулаем | |166 | | |- |} == Конкурстың халык-ара статистикасы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халык-ара статистика бите]] == Нәтиҗәләр == [[Файл:TT-CEESpring-2023-ttwp-diploma.pdf|200px|thumb|right|Финалист дипломының татарча версиясе]] [[File:CEE logo map vertical.xcf|20px]] [[m:Wikimedia_Central_and_Eastern_Europe/tt|Үзәк һәм Көнчыгыш Европа илләре вики-волонтёрларының хезмәттәшлеге]], аның [[m:Wikimedia CEE Hub|Халыкара ярдәмләшү үзәге]] һәм [[File:Wikimedia Österreich logo black.svg|20px]] [[m:Wikimedia Österreich|Викимедиа Австрия]] исеменнән тәкъдим ителгән призлар фонды (400 Евро) бүленүе тәртибе баллар категорияләренә нигезләнә: * Тупланган балларга карап урын буенча * Һәр илдә гамәлдәге валюта алыштыру курсы буенча исәпләнү датасына билгеләнә * Җирле сертификатлар булган суммага кадәр түгәрәкләнә * 500 сумнан кимрәге таратылмый, бүләкләнүгә хокукы булган калганнары арасында бүленә * 1 еврога ничә сум бирелгән көнендә ясалачак <!-- * 1 урын - [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-168994707/ 4000 сумлык OZON.ru сертификаты] * 2 урын - [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-135382627/ 3000 сумлык OZON.ru сертификаты] * 3-6 урын - 2500 сумлык OZON.ru сертификаты = [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-135382612/ 2000] + [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-135378940/ 500] * 7-8 урын - [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-138431442/ 1500 сумлык OZON.ru сертификаты]--> Тат.Википедиядә җирле оештыручысы (жюри рәисе) һәрбер призёрга бәйле эл.почтасы аркылы инструкцияләр белән хәбәр юллыячак <small>(элекке бер бәйгедән [[Кулланучы бәхәсе:Ilnur efende#Наши университеты|үрнәк]])</small>. <!-- {| class="wikitable sortable" ! # ! Кулланучы</br><small>User</small> ! Мәкаләләр саны</br><small>Articles</small> ! Баллар</br><small>Points</small> ! Баллар буенча (€)</br><small>By points (€)</small> ! Сертификат (руб)</br><small>Gift certificate (RUR)</small> |- |-style="background:#FF0000" |Σ |Катнашучылар | | |400 | |- |-style="background:#fefca3" |1 |{{u|}} [[File:CEE Logo.svg|20px|Татарча Википедиядә Үзәк һәм Көнчыгыш Аурупа илчесе 2026]] |136 |816 |140 | |- |-style="background:#F5F5F5" |2 |{{u|}} |54 |156 |90 | |- |-style="background:#F5DEB3" |3 |{{u|}} |52 |93 | | |- |-style="background:#00FF00" |4 |{{u|}} |10 |30 |60 | |- |-style="background:#00FF00" |5 |{{u|}} |7 |21 |50 | |- |-style="background:#00FF00" |6 |{{u|}} | | | | |- |-style="background:#00FF00" |7 |{{u|}} | | | | |- |} --> [[Категория:Проект:Вики-яз 2026| ]] ht3v9x3ja16fqkedrov2v9csgbp0lah 5839122 5839095 2026-05-02T19:02:54Z Timlesj 35815 /* Катнашучылар */ 5839122 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яз — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = 21.03-31.05: Татарча Википедияне [[Балкан ярымутравы]], [[Үзәк Аурупа|Үзәк]] һәм [[Көнчыгыш Аурупа|Көнчыгыш Европа]] илләре-халыклары-табигате тарихы, бүгенгесе һәм киләчәгенә багышланган мәкаләләр белән [[Проект:Вики яз|баету марафонында]] катнаш! Проектның максаты һәм мәгънәсе — бәйле төбәкләрдә яшәүчеләрнең бер-берсенең мәдәнияте, тарихы, бүгенгесе һәм киләчәге өчен әһәмиятле феноменнарны өйрәнү, үз телебез аркылы үз итү һәм Википедия тел бүлекләре волонтёрлары арасында хезмәттәшлекне яхшырту. [[Татар Википедиясе]]н күршеләребез турында мәгълүмат белән баетканда, аларга исә [[Татар теле|татар дөньясын]] аңлау өчен әһәмиятле мәкаләләр исемлеген тәкъдим итәбез.<div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://tt.wikipedia.org/wiki/%25D0%25A2%25D3%25A9%25D1%2580%25D0%25BA%25D0%25B5%25D0%25BC:%25D0%259F%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25B5%25D0%25BA%25D1%2582:%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D0%25B7_2026_%25D0%25BC%25D3%2599%25D0%25BA%25D0%25B0%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580%25D0%25B5|Марафон мәкаләләре статистикасы|class=mw-ui-destructive }}</div> __NOTOC__ |body = == Кагыйдәләр == * Конкурска Википедияда теркәлгән һәркем катнаша ала. * Конкурска түбәндәге мәкаләләр кабул ителә: # Мәкалә 2026 елның 21 мартыннан 31 маена кадәр татар телендә язылырга тиеш. # Мәкаләләр [[Проект:Вики-яз 2026#Нәрсә турында язарга|түбәндәге илләр яки халыклар]] белән бәйле булырга тиеш. # Яңа мәкалә 150 сүздән һәм 2500 байттан артык булырга тиеш. # Иске мәкәләгә 120 сүз һәм 2000 байт өстәргә кирәк. # Мәкалә [[Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятле]] булырга тиеш, мәкаләнең [[Википедия:Абруйлы чыганаклар|чыганаклары]] күрсәтелергә тиеш. # Машина тәрҗемәсе булырга тиеш түгел. # Бәхәс битенә кимендә түбәндәгечә тутырылган [[Калып:Вики-яз мәкаләсе|мәкалә калыбы]] урнаштырыла: <pre>{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Викимедиа хисап язмагыз| ил = | ил2 = | ил3 = | тема= | тема2= | тема3= }}</pre> * Призлар, диплом һәм сертификатлар квалификацион мәкаләләр саны өчен бирелә, халыкара һәм аерым тел бүлегендәге урыннарга бәйле. * Урындагы жюри балларны кайгырта алуы өчен, баетылган/яңа мәкаләләр түбәндәге таблицага урнаштыру сорала. * 4 мәкаләне булдырган/якшырткан катнашучылар финалистлар арасына керә. * Казыйлар карары шикәят ителә алмый. == Бәяләү тәртибе == * Күрсәтелгән таләпләргә туры килгән өстәлгән материал күләме кимендә 2000/2500 байт яки 120/150 сүз булган иске/яңа мәкаләләргә жюри 1 балл бирә; * Катнашучы белдергән теманы сыйфатлы итеп ачкан, материалны [[Википедия:Викиләштерү|викиләштергән]] һәм сурәтләгән, кимендә 2000/2500 байт яки 120/150 сүз өстәгән иске/яңа мәкаләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 сүздән яки 3000 байттан артык мәгълүмат өстәгән мәкаләләргә, һәм катнашучы белдергән теманы тулысынча ачкан, материалны сыйфатлы итеп [[Википедия:Викиләштерү|викиләштергән]] һәм сурәтләгән мәкаләләргә жюри 3 балл бирә; [[Википедия:Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле мәкаләләр/Киңәйтелгән|Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле 10 мең мәкалә]] арасыннан булса өстәмә 5 балл бирелә; * Теркәлү вакыты ярты елдан ким булган катнашучылар ясаган мәкаләләр өчен баллар коэффициентын ике тапкыр арттыру каралган. Катнашучы 1 мәкалә өчен максималь 8/16 балл ала ала. == Жюри == * Жюри рәисе, техник башкаручы — {{u|Il Nur}} (Казан) * Жюри рәисе — {{u|Fxan}} (Казан) == Нәрсә турында язарга == {{Ябык блок башы|башлык = Гамәлдәге тематик материаллар}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Әрмәнстан — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайҗан — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортстан — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Маҗарстан — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казакъстан — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарлары — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төньяк Македония — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарлар — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Чегәннәр (рома) — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — мәкаләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — мәкаләләр исемлеге]] {{Ябык блок ахыры}} Вики-яз 2026 чикләрендә бүтән конкурслар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Хатын-кызлар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хокуклары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Яшьләр]]. |footer = == Призлар == Сөйләшенә. }} == Катнашучылар == Язылган һәм төзәтелгән мәкаләләрне шушы таблицага теркәргә кирәк. Бәхәс битенә кимендә түбәндәгечә тутырылган [[Калып:Вики-яз мәкаләсе|мәкалә калыбы]] урнаштырыла: <pre>{{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Викимедиа хисап язмагыз| ил = | ил2 = | ил3 = | тема= | тема2= | тема3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Катнашучы ! Мәкаләләр ! Исәп ! Баллар ! Урын |- |{{u|Баныу}} |[[Медея]] {{*}} [[Лилия Подкопаева]] {{*}} [[Ләйлә Зана]] {{*}} [[Казый Мөхәммәд]] {{*}} [[Фаррухру Парса]]{{*}} [[Земфира Латыйпова]] {{*}} [[Елена Прекрасная]]{{*}} [[Электра]]{{*}}[[Леда]]{{*}}[[Клитемнестра]]{{*}}[[Немезида]]{{*}} [[Нюкта]]{{*}} [[Ильяс (пәйгамбәр)]] {{*}} [[Фаил Фәтхетдинов]]{{*}} [[Фәрит Суфияров]] {{*}} [[Абдуллатыйп Хәкимов]]{{*}} [[Ибраһим Тынкачев]] {{*}} [[Ануше Ансари]]{{*}} [[Антонина Нухрат]] {{*}} [[Мостафиннар]]{{*}} [[Сергей Манжигеев]] {{*}} [[Сөләйманова Рима]]{{*}}[[Шириннар-Шихматовлар]]{{*}}[[Гельсий Зәйниев]]{{*}}[[Римма Үтәшева]]{{*}}[[Морат Йосыф]]{{*}}[[Анна Достоевская]]{{*}}[[Хайтарма (бию)]]{{*}}[[Николай Малиев]] {{*}} [[Елена Созина]] {{*}} [[Сәдагәт Кәримова]] {{*}} [[Нөшаба Мәһәммәдли]] {{*}} [[Шәфига Әфәндезадә]] {{*}} [[Рәфига Әлиева ]] {{*}} [[Аида Имангулиева]]{{*}} [[Хиҗран Хөсәенова]]{{*}} [[Наилә Велиханлы]]{{*}} [[Диләрә Әлиева]]{{*}} [[Зарифа Әлиева]]{{*}} [[Әдилә Намазова]]{{*}} [[Зарифа Будагова]]{{*}} [[Өммегөлсем Садихзадә]]{{*}} [[Хөршидбану Натаван]]{{*}} [[Ханбикә ханым]]{{*}}[[Сона Ахундова]]{{*}}[[Мәдинә Гөлгөн]]{{*}}[[Фатма ханым Кәминә]]{{*}}[[Дивеевлар]]{{*}}[[Габделвәли Яушев]]{{*}}[[Салих Ерзин]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[Әхмәтхаҗи Рәхманкулов]]{{*}}[[Мөхәммәтшәриф Яушев]]{{*}}[[]] |52 | | |- |{{u|Әмир}} |[[Рөстәм Каженкин]] {{*}} [[Зөлфәт Нигъмәтҗанов]] {{*}} [[Форель Тинчурин]] {{*}} [[Ангелина Фәйрушина]]{{*}} [[Марат Фәйрушин ]] {{*}} [[Рәсим Низамов]]{{*}} [[Оскар Усманов]] {{*}} [[Алмаз Хәкимов]]{{*}} [[Ярмәк вагы (бию)]] {{*}} [[Люция Мусина]]{{*}} [[Айбаш мәчете (Татарстан)]] {{*}} [[Лилия Бикмаева]]{{*}} [[Альберт Вәлиуллин]] {{*}} [[Айдарбәк Сарманбетов]]{{*}} [[Илнар Миранов]] {{*}} [[Илнур Гомәров]]{{*}} [[Динар Кәримуллин]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]] |17 | | |- |{{u|Aliya2111}} |[[Нурания Вәлиева]]{{*}} [[Сабина Вәлиева]]{{*}} [[Людмила Иванова]]{{*}} [[Карина Сабирова]]{{*}} [[Алёна Михайлова]]{{*}} [[Екатерина Семёнова]]{{*}} [[Екатерина Васильева]]{{*}} [[Лидия Сурикова]]{{*}} [[Татьяна Фәхретдинова]]{{*}} [[Людмила Путина]]{{*}} [[Наталья Крымова]] {{*}}[[Гүзәл Хәйретдинова]]{{*}} [[Дарья Деревень]]{{*}} [[Вера Хәйретдинова]]{{*}} [[Серафима Огарева]]{{*}} [[Фаина Романова]]{{*}} [[Надежда Васильева]]{{*}} [[Анастасия Талызина]]{{*}} [[Елизавета Смирнова]]{{*}} [[Александра Ильбекова]]{{*}} [[Наталья Чеховская]]{{*}} [[Светлана Басова]]{{*}} [[Вероника Никитина]]{{*}} [[Людмила Блонская]]{{*}} [[Камилла Реброва]]{{*}} [[Наталья Садовская]]{{*}} [[Людмила Коршунова]]{{*}} [[Юлия Корнейченко]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Анна Садченко]]{{*}} [[Надежда Владыко]]{{*}} [[София Шишкина]]{{*}} [[Екатерина Гатина]]{{*}} [[Наталья Слаутина]]{{*}} [[Ирина Зиновьева]]{{*}} [[Анастасия Анзорова]]{{*}} [[Евгения Щеглова]]{{*}} [[Александра Мамедова]]{{*}} [[Елена Грошева]]{{*}} [[Татьяна Шаповалова]]{{*}} [[Татьяна Ларина]]{{*}} [[Эльзара Баталова]]{{*}} [[Наталья Быстрова]]{{*}} [[Җәмилә Әсфәндиярова]]{{*}} [[Елена Вишленкова]]{{*}} [[Милана Кутякина]]{{*}} [[Мария Минаева]]{{*}} [[Марина Чуксеева]]{{*}} [[Эльмира Әхмәтшина]]{{*}} [[Гөлчәчәк Нәҗипова]]{{*}} [[Карина Сабирова]]{{*}} [[Александра Воробьева]]{{*}} [[Нина Фуралева]]{{*}} [[Александра Капустина]]{{*}} [[Людмила Ремеслова]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |55 | | |- |{{u|Ramzanka2000}} |[[Унжа (Кострома өлкәсе)]] {{*}} [[Торино (Кострома өлкәсе)]] {{*}} [[Дешуково]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |3 | | |- |{{u|Gulnaz2015}} |[[Кира Волконская]]{{*}} [[Ульяна Тимофеева]]{{*}} [[Камилә Харисова]]{{*}} [[Ирина Приходько]] |4 | | |- |{{u|Ramazan Khab}} |[[Сөмәйя бинт Хәйят]]{{*}}[[Әпипә]]{{*}}[[Аерым бию]]{{*}}[[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |3 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Әтеш Сәйран]]{{*}} [[Өмми әл-Банин]]{{*}} [[Гөлүсә Галиева]]{{*}} [[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Регина Шәйдуллина]]{{*}} [[Эне Эргма]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Илон Викланд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Расиха Хафизова]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Вера Евлампиева]]{{*}} [[Клара Хафизова]]{{*}} [[Келли Сильдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[Клара Заменгоф]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперантистка)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Эльнара Гасыймова]]{{*}} [[Айнур Эльгюнеш]] |38 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Лидия Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |4 | | |- |{{u|Il Nur}} |[[Пүһаярв]] {{*}} [[Татар порталлары берлеге]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |2 |<small>бәйгедән тыш</small> |<small>бәйгедән тыш</small> |- |- |{{u|Марьям Султанбаева}} |[[Җаникә (Кырым принцессасы)]] {{*}} [[Урия Эдемова]] {{*}} [[Халитова Мәрзия Ибраһим кызы]] {{*}} [[Кыявык]] {{*}} [[Кинҗәбулат (Ишембай районы)]] |5 | | |- |- |{{u|Timlesj}} |[[Сиреналар]] {{*}} [[Парфенопа]] {{*}} [[Гесперидлар]] {{*}} [[Роза Дерине]] {{*}} [[Шари Федак]] {{*}} [[Элизабета Гёргиевская]] {{*}} [[Ольга Бознанская]] {{*}} [[Анна Билинская]] {{*}} [[Янина Конарская]] {{*}} [[Сәгадәт Аксой]] {{*}} [[Бану Алкан]] {{*}} [[Мөфидә Кадри]] {{*}} [[Бәргүзар Корель]] {{*}} [[Алие Бергер]] {{*}} [[Гизи Байор]] {{*}} [[София Вейверите]] {{*}} [[Мария Гюбнерова]] {{*}} [[Ольга Шайнпфлюгова]] {{*}} [[Адриена Шимотова]] {{*}} [[Бланш Юбер]] {{*}} [[Ирен Кондачи]] {{*}} [[Александра Корнхаузер Фрейзер]] {{*}} [[Габриеле Мартиросян]] {{*}} [[Елена Мароти-Шолтесова]] {{*}} [[Юдита Вайчюнайте]] {{*}} [[Мирга Гражините-Тила]] {{*}} [[Гана Поницкая]] {{*}} [[Хильда Гобби]] {{*}} [[Ханна Хонти]] {{*}} [[Мария Корда]] {{*}} [[Милли театр (Будапешт)]] {{*}} [[Маҗарстан опера театры]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |32 | | |- |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Планеталар системасы]] {{*}} [[Фотометрия (астрономия)]] {{*}} [[Элемтә иярченнәре]] {{*}} [[Атмосфера химиясе]] {{*}} [[Табигать тарихы милли музее (Болгария)]]{{*}} [[Астрометрия]] {{*}} [[Кояш балкышы]] {{*}} [[Планетаара автоматик станция]] {{*}} [[Гаделша (шарлавык)]] {{*}} [[Көньяк Урал табигать тыюлыгы]] {{*}} [[Төшү аппараты]] {{*}} [[Августов каналы]] {{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]] {{*}} [[Керчь мәчете]] {{*}} [[Йолдызның формалашуы]]{{*}} [[Никос Казандзакис]] {{*}} [[Кояш җиле]]{{*}} [[Зөфәр Еникеев]] {{*}} [[Башкортстан авыл хуҗалыгы фәнни-тикшеренү институты]]{{*}} [[Тотылу (астрономия)]] {{*}} [[Казакъстан Милли икътисад министрлыгы]]{{*}} [[Маҗарстан геологиясе]] {{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}} [[]] |23 | | |- |- |{{u|Fxan}} |[[Икътисадны либеральләштерү]] {{*}} [[Күчеш икътисады]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |2 | | |- |- |{{u|Tegebot}} |[[Абу Абуд]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |1 |<small>бәйгедән тыш</small> |<small>бәйгедән тыш</small> |- |- |{{u|}} |[[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |0 | | |- |- |{{u|}} |[[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] {{*}} [[]] |0 | | |- |- |Тулаем | |166 | | |- |} == Конкурстың халык-ара статистикасы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халык-ара статистика бите]] == Нәтиҗәләр == [[Файл:TT-CEESpring-2023-ttwp-diploma.pdf|200px|thumb|right|Финалист дипломының татарча версиясе]] [[File:CEE logo map vertical.xcf|20px]] [[m:Wikimedia_Central_and_Eastern_Europe/tt|Үзәк һәм Көнчыгыш Европа илләре вики-волонтёрларының хезмәттәшлеге]], аның [[m:Wikimedia CEE Hub|Халыкара ярдәмләшү үзәге]] һәм [[File:Wikimedia Österreich logo black.svg|20px]] [[m:Wikimedia Österreich|Викимедиа Австрия]] исеменнән тәкъдим ителгән призлар фонды (400 Евро) бүленүе тәртибе баллар категорияләренә нигезләнә: * Тупланган балларга карап урын буенча * Һәр илдә гамәлдәге валюта алыштыру курсы буенча исәпләнү датасына билгеләнә * Җирле сертификатлар булган суммага кадәр түгәрәкләнә * 500 сумнан кимрәге таратылмый, бүләкләнүгә хокукы булган калганнары арасында бүленә * 1 еврога ничә сум бирелгән көнендә ясалачак <!-- * 1 урын - [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-168994707/ 4000 сумлык OZON.ru сертификаты] * 2 урын - [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-135382627/ 3000 сумлык OZON.ru сертификаты] * 3-6 урын - 2500 сумлык OZON.ru сертификаты = [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-135382612/ 2000] + [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-135378940/ 500] * 7-8 урын - [https://www.ozon.ru/product/elektronnyy-podarochnyy-sertifikat-million-podarkov-138431442/ 1500 сумлык OZON.ru сертификаты]--> Тат.Википедиядә җирле оештыручысы (жюри рәисе) һәрбер призёрга бәйле эл.почтасы аркылы инструкцияләр белән хәбәр юллыячак <small>(элекке бер бәйгедән [[Кулланучы бәхәсе:Ilnur efende#Наши университеты|үрнәк]])</small>. <!-- {| class="wikitable sortable" ! # ! Кулланучы</br><small>User</small> ! Мәкаләләр саны</br><small>Articles</small> ! Баллар</br><small>Points</small> ! Баллар буенча (€)</br><small>By points (€)</small> ! Сертификат (руб)</br><small>Gift certificate (RUR)</small> |- |-style="background:#FF0000" |Σ |Катнашучылар | | |400 | |- |-style="background:#fefca3" |1 |{{u|}} [[File:CEE Logo.svg|20px|Татарча Википедиядә Үзәк һәм Көнчыгыш Аурупа илчесе 2026]] |136 |816 |140 | |- |-style="background:#F5F5F5" |2 |{{u|}} |54 |156 |90 | |- |-style="background:#F5DEB3" |3 |{{u|}} |52 |93 | | |- |-style="background:#00FF00" |4 |{{u|}} |10 |30 |60 | |- |-style="background:#00FF00" |5 |{{u|}} |7 |21 |50 | |- |-style="background:#00FF00" |6 |{{u|}} | | | | |- |-style="background:#00FF00" |7 |{{u|}} | | | | |- |} --> [[Категория:Проект:Вики-яз 2026| ]] cg5b007eenpdinijj85i4m2hw7gozv3 Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы 4 1391658 5839133 5563888 2026-05-02T20:50:15Z Frhdkazan 3171 /* Дан аллеясе */ + I 5839133 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Татар дөньясы''' вики-марафоны — [[татарлар]]ның тормышына һәм [[Татар дөньясы (төшенчә)|дөньяларына]] тәэсир иткән шәхес, вакыйга, оешма яки башка феноменнарны татарча тасвирлаучы ирекле лицензияле белешмә-энциклопедик материалларны булдыру һәм яңартып-баету чарасы. Елга 4 тапкыр бер календарь ае (апрель-июль-октябрь-гыйнвар) дәвамында үтә. ==Нигезләр== * [[Татарларның чит илләрдә таралышы|Татарларның яшәгән]], сәфәр иткән һәм башкача танышкан, контактка кергән, катнашкан яки тәэсирен сизгән төбәк-феноменнарга багышлана. * Энциклопедик [[Ярдәм:Яңа мәкалә язу|мәкаләләр язу]] марафонында Википедиядә '''[[Махсус:Теркәлү|үз хисап язманы булдырган]]''' <small>''([[Википедия:Теркәлү|теркәлү турында]])''</small> һәрбер [[Википедия:Кулланучылар|кулланучы]] катнаша ала. * Мәкаләләр бәйге дәвамында булдырылган, темага, Википедия тәртипләренә һәм бәйге өчен билгеләнгән минималь күләм шартларына туры килә. * Башка тел бүлекләрендәге тематик мәкаләләрне [[Википедия:Бәйгеләр/Татар җирләре җәмгыяте/2021/Белешмәләр#Тәрҗемә итү коралы|тәрҗемә итү коралы]] ярдәмендә татарчалаштыру санала. * Башка вики-бәйгеләргә кертелгән мәкаләләрдә тасвирланган феноменнар татарларга һәм дөньяларына тәэсире аңлашылган чакта кабул ителә. * Булдырылган материалның бәйгегә кертелүе өчен катнашучы үзе җаваплы. Бәйле мәкаләнең бәхәс битенә бәйге калыбын урнаштыру һәм аны тиешлечә тутыру белән башкарыла. * Мәкаләне бәйгегә кертү югарыдагы нигезләрне һәм [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|бәяләү тәртибен]] кабул итүне аңлата. * Призёрларга тапшырылачак бүләкләр күләме мәкаләләре бәяләүдә туплаган сыйфат баллары нигезендә билгеләнә. <pre>{{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Викимедиа хисап язмагыз}}</pre> == Чыгарылышлар == # [[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы/I|2026 апрель]] # [[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы/II|2026 июль]] # [[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы/III|2026 октябрь]] # [[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы/IV|2027 гыйнвар]] # [[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы/V|2027 апрель]] == Гамәлдәге тематик материаллар == {{seealso|Википедия:Бәйгеләр/Татар җирләре җәмгыяте/2021/Белешмәләр}} === Тат.Википедиядә: "Татарлар" === <categorytree>Татарлар</categorytree> === Күптелле исемлекләр === * күптелле Википедиядә [[d:Q5665594#sitelinks-wikipedia|"Татарлар" төркемнәре исемлеге]] * күптелле Википедиядә "[[Татарларның дөнья буенча таралышы|Татарлар яшәүче җирләргә]]" керүче кайбер аерым төркемнәр исемлекләре: *# [[d:Q7577256#sitelinks-wikipedia|Бәйсез Дәүләтләр Берлеге]] *# [[d:Q1456430#sitelinks-wikipedia|Украина]] *# [[d:Q1411579#sitelinks-wikipedia|Төркия]] *# [[d:Q1458209#sitelinks-wikipedia|Аурупа берлеге]] *# [[d:Q1410960#sitelinks-wikipedia|АКШ]] *# [[d:Q1411230#sitelinks-wikipedia|Кытай]] *# [[d:Q7059874#sitelinks-wikipedia|Гөрҗистан]] *# [[d:Q1455325#sitelinks-wikipedia|Әфганстан]] *# башкаларны тат.Википедиянең бәйле төркем битен ачып, телара яки Викимәгълүмат сылтамалары буенча күчеп ача аласыз. == Дан аллеясе == <gallery mode=packed widths="80px" heights="100px"> Файл:Татнетны үстерү фонды.png|[[Татнетны үстерү фонды]] Файл:Белем җәүһәрләре.png|[[Белем җәүһәрләре]] File:Spbmf logo.jpg|[[Санкт-Петербург татар медиафорумы]] File:Баннер-Союза-татарских-порталов-1024x341.jpg|[[Татар порталлары берлеге]] File:Wiki science conference.svg|[[Википедия:Фән|Вики-Фән]] </gallery> Бәйгенең Татарча Википедиядәге [[#Дан аллеясе|Дан аллеясенә]] һәр елгы чыгарылышы дәвамында булдырылган мәкаләләр өчен иң күп баллар алган 3-5 катнашучы кертелә. {| cellpadding=4 cellspacing="0" class="wikitable sortable" !# !User !'''Σ''' ![[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы/I#Нәтиҗәләр|I]] |- |1 |[[User:Әмир|Әмир]] |1 |[[File:Gold medal icon.svg|20px]] |- |2 |[[User:Баныу|Баныу]] |1 |[[File:Silver medal icon.svg|20px]] |- |3 |[[User:Ilnaz26|Ilnaz26]] |1 |[[File:Bronze medal icon.svg|20px]] |- |} == Моны да карагыз == {{Портал|Татар әдәбияты|Татар матбугаты|Татар мәдәнияте|Татар сәнгате|Татар тарихы|Татар теле}} * [[Татар энциклопедиясе]]нә керүче '''''[[Tatarica энциклопедиясе мәкаләләре исемлеге|мәкаләләр исемлеге]]''''' * [[Википедия:Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле мәкаләләр/Киңәйтелгән|Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле мәкаләләрнең киңәйтелгән исемлеге]] {{Википедия бүләкләре, медальләре һәм танылу юллары}} [[Төркем:Википедия:Татар дөньясы]] otlgjf8w7vq5n41tnjx51845qn6xo1y Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы/I 4 1391727 5839057 5839043 2026-05-02T12:53:35Z Frhdkazan 3171 /* Җәдвәл */ +{{u|Марьям Султанбаева}} баллары 5839057 wikitext text/x-wiki <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://tt.wikipedia.org/wiki/Төркем:Википедия:Татар_дөньясы_I_мәкаләләре|Марафон мәкаләләре статистикасы|class=mw-ui-destructive }}</div> {{УК}} «'''[[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы|Татар дөньясы]] I'''» вики-марафоны — [[татарлар]]ның тормышына һәм [[Татар дөньясы (төшенчә)|дөньяларына]] тәэсир иткән шәхес, вакыйга, оешма яки башка феноменнарны татарча тасвирлаучы белешмә-энциклопедик материалларны булдыру һәм яңартып-баетуны популярлаштыру чарасы. <p>2026 елның 1-30 апрель көннәрендә үтә. Ozon.ru бүләк сертификатлары [[#Җәдвәл|тупланылган сыйфат баллары]] нигезендә таратыла. <p><small>Бу битнең кыска адресы <nowiki>https://w.wiki/KaKw</nowiki></small> == Тәртип == * Энциклопедик [[Ярдәм:Яңа мәкалә язу|мәкаләләр язу]] марафонында Википедиядә '''[[Махсус:Теркәлү|үз хисап язманы булдырган]]''' <small>''([[Википедия:Теркәлү|теркәлү турында]])''</small> һәркем катнаша ала. * Конкурска түбәндәге мәкаләләр кабул ителә: *# Мәкалә 2026 елның 1-30 апрель арасында татар телендә язылырга тиеш. *# Мәкаләләр [[татарлар]]ның тормышына һәм [[Татар дөньясы (төшенчә)|дөньяларына]] тәэсир иткән шәхес, вакыйга, оешма яки башка феноменнар белән бәйле булырга тиеш. Башка вики-бәйгеләргә кертелгән мәкаләләрдә тасвирланган феноменнар татарларга һәм дөньяларына тәэсире аңлашылган чакта кабул ителә. Башка тел бүлекләрендәге тематик мәкаләләрне [[Википедия:Бәйгеләр/Татар җирләре җәмгыяте/2021/Белешмәләр#Тәрҗемә итү коралы|тәрҗемә итү коралы]] ярдәмендә татарчалаштыру санала. *# Яңа булдырылган яки баетылган мәкалә 150 сүздән һәм 2500 байттан артык булырга тиеш. *# Мәкалә [[Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятле]] булырга тиеш, мәкаләнең [[Википедия:Абруйлы чыганаклар|чыганаклары]] күрсәтелергә тиеш. *# Машина тәрҗемәсе булырга тиеш түгел. *# Мәкаләне бәйгегә кертү өчен бәхәс битенә кимендә түбәндәгечә тутырылган [[Калып:Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|мәкалә калыбы]] урнаштырыла: <pre>{{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Викимедиа хисап язмагыз исеме}}</pre> * Булдырылган материалның бәйгегә кертелүе өчен катнашучы үзе җаваплы. Бәйле мәкаләнең бәхәс битенә бәйге калыбын урнаштыру һәм аны тиешлечә тутыру белән башкарыла. Мәкаләне бәйгегә кертү югарыдагы нигезләрне һәм [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|бәяләү тәртибен]] кабул итүне аңлата. * Жюри темага туры килмәүче мәкаләләрне бәйгедән чыгара, исәпләнгән сыйфат баллары нигезендә бүләкләрне тарата. Казыйлар карары шикәят ителә алмый. * Сертификат һәм дипломнар квалификацион мәкаләләр саны өчен, акчалы бүләк сертификатлары мәкаләләрегез тупланган сыйфат баллары нигезендә бирелә. * 4 мәкаләне булдырган/якшырткан катнашучылар финалистлар арасына керә, алдынгылар бәйгенең [[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы#Дан аллеясе|Дан аллеясенә]] дә кертелә. * Бүләк сертификатлары 500 сум яки күбрәк өлешкә хокукы булганнарга тапшырыла. == Оештыручылар == <gallery mode=packed widths="80px" heights="100px"> Файл:Татнетны үстерү фонды.png|[[Татнетны үстерү фонды]] Файл:Белем җәүһәрләре.png|[[Белем җәүһәрләре]] File:Spbmf logo.jpg|[[Санкт-Петербург татар медиафорумы]] File:Баннер-Союза-татарских-порталов-1024x341.jpg|[[Татар порталлары берлеге]] </gallery> * Бүләкләү өчен жюри җаваплы. ** Жюри рәисе — {{u|Il Nur}} (Казан) ** Жюри рәисе ярдәмчесе — {{u|Blackisnewyellow}} (Казан) * Рухландыручылар — [[Белем.ру]]'ның [[Раил Гатауллин (1977)|Раил Гатауллин]] һәм [[Питер.Татар]]'ның [[Равил Закиров]] * Техник бит-коралларны булдыручы — [[Фәрһад Фәткуллин]] == Ярдәм материаллары == {{main|Википедия:Бәйгеләр/Татар җирләре җәмгыяте/2021/Белешмәләр}} {{seealso|Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы#Гамәлдәге тематик материаллар}} == Бәяләү == <gallery mode=packed widths="60px" heights="100px"> Файл:TT-TatarWorld-I-certificate.pdf|Катнашучы сертификаты (TT) Файл:RU-TatarWorld-I-certificate.pdf|Катнашучы сертификаты (RU) Файл:EN-TatarWorld-I-certificate.pdf|Катнашучы сертификаты (EN) Файл:TT-TatarWorld-I-diploma.pdf|Финалист дипломы (TT) Файл:RU-TatarWorld-I-diploma.pdf|Финалист дипломы (RU) Файл:EN-TatarWorld-I-diploma.pdf|Финалист дипломы (EN) </gallery> * Гомуми һәм мәкаләләр язуга кагылышлы [[w:tt:Калып:Гамәлдәге кагыйдәләр|кагыйдәләрне]] бозу аркасында идарәчеләр бетергән яки дисквалификациягән материаллар өчен оештыручылар һәм башкаручылар җаваплы түгел һәм боларга бәя бирми. * Жюри исәпләнүгә [[Википедия:Кагыйдәләр һәм киңәшләр|гамәлдәге вики-тәртипләрне]] бозмаган, [[Википедия:Татар Википедиясе теле|әдәби телнең белешмә-энциклопедик стиле нормаларына туры килгән эчтәлек]]не генә кертә. === Процесс === * Бәйге тәмамлануга жюри тема һәм гомуми кагыйдәләр нигезендә кабул иткән мәкаләләр нигезендә башкарыла. * Техник исәпләү өчен җаваплысы — [[Фәрһад Фәткуллин]] ({{u|frhdkazan}}, Казан) * [https://www.youtube.com/watch?v=c3AW-hPtOVs Мәкаләне бәяләү процессы видеосы] <small>(«[[Википедия:Бәйгеләр/Минем Татарстан|Минем Татарстан 2020-2021]]» үрнәгендә)</small> * Процедура: *# Аерым катнашучыларның тамгаланган мәкаләләрен туплаучы төркемнәрне <small>([[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Ilnaz26|үрнәк]])</small> булдыру. *# Тематик жюри раслаган марафон мәкаләләрне ярым-автоматик күләм-вакыт буенча пре-квалификацияләү һәм кулланучы битләренә катнашу калыпларын урнаштыру. <pre>{{Татар дөньясы вики-марафоны катнашучысы|чыгарылыш=I|финалист=?}}</pre> *# Узганнар арасыннан булдырылган һәм тулыландырылган мәкаләләр категориясеннән очрагында очраклы рәвештә 2шәр мәкалә сайланыла һәм [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|Баллар бирү тәртибе]] нигезендә тирән тикшерелә. *# Катнашучы һәр бер категориягә керткән мәкаләләре өчен уртача балл исәпләнелә *# Уртача баллар бу категориядә булган квалификацион мәкаләләре санына тапкырлана, нәтиҗәләре кушыла. === Җәдвәл === (8) Тәҗрибә коэффициенты — бәйге башлануга вики-тәҗрибәсе 6 һәм 12 айдан ким булган яңа кулланучылардан таләп ителгән ихтыяр көчен тану өчен ясала. {| cellpadding=4 cellspacing="0" class="wikitable sortable" !№ !Кулланучы</br><small>User</small></br>(2) !Теркәлгәне</br><small>Registered</small></br>(3) !Квалификация яңа</br><small>Qualified New</small></br>(4) !Бәяләү яңа</br><small>Random mean New</small></br>(5) !Квалификация тулыл.</br><small>Qualified Improved</small></br>(6) !Бәяләү тулыл.</br><small>Random mean Improved</small></br>(7) !Тәҗрибә коэф</br><small>Experience coef.</small></br>(8) !Тулаем балл</br><small>Total Points</small></br><small>[(4)*(5)+(6)*(7)]*(8)</small> !Өлеше(%)</br><small>Contribution %</small> !Өлеше(сум)</br><small>Ozon.ru</small> |- |Σ |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре|8]] |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре|53]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 49] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-improved 0] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |<small>1-тәҗрибәле, 2-12 айгача, 3-6 айгача</small> |<!--Σ результатов в строках ниже -->{{#expr:{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}}} |100% |10000 |- |1 |{{u|Il Nur}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Il Nur|1]] |<!-- [4] -->0 |<!-- [5] --> - |<!-- [6] -->0 |<!-- [7] --> - |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Il Nur|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*10000 round 2}} |- |2 |{{u|Ilnaz26}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Ilnaz26|5]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 5] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Ilnaz26|3]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}/?*10000 round 2}} |- |3 |{{u|Ramazan Khab}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Ramazan Khab|2]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 2] |([[Бәхәс:Аерым бию#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|27]]+[[Бәхәс:Әпипә#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|81]])/2=54 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Ramazan Khab|3]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:2|R}}*{{formatnum:54|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:2|R}}*{{formatnum:54|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:2|R}}*{{formatnum:54|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}/?*10000 round 2}} |- |4 |{{u|T1nn27 }} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — T1nn27|1]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 1] |([[Бәхәс:Һуманизм#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|192]] |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/T1nn27|2]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:1|R}}*{{formatnum:192|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:2|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:1|R}}*{{formatnum:192|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:2|R}}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:1|R}}*{{formatnum:192|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:2|R}}}/?*10000 round 2}} |- |5 |{{u|Баныу}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Баныу|15]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 15] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Баныу|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}/?*10000 round 2}} |- |6 |{{u|Марьям Султанбаева}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Марьям Султанбаева|5]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 4] |([[Бәхәс:Җаникә (Кырым принцессасы)#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|168]]+[[Бәхәс:Кинҗәбулат (Ишембай районы)#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|576]])/2=372 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Марьям Султанбаева|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:4|R}}*{{formatnum:372|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:4|R}}*{{formatnum:372|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:4|R}}*{{formatnum:372|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*10000 round 2}} |- |7 |{{u|Таңһылыу}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Таңһылыу|11]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 10] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Таңһылыу|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}/?*10000 round 2}} |- |8 |{{u|Әмир}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Әмир|13]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 12] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Әмир|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}/?*10000 round 2}} |- |} == Шулай ук карагыз == <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|:Төркем:Википедия:Татар_дөньясы_I мәкаләләре|Марафон мәкаләләре төркеме|class=mw-ui-progressive}} </div> * Мөрәҗәгатьләр статистикасы: [https://tools.wmflabs.org/pageviews/?project=tt.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&range=latest-90&pages=Википедия:Марафоннар/Татар_дөньясы/I Бу биткә] {{*}} [https://tools.wmflabs.org/pageviews/?project=tt.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&range=latest-90&pages=Төркем:Википедия:Татар_дөньясы_I_мәкаләләре Теркәлгән татарча мәкаләләр исемлегенә] [[Төркем:Википедия:Татар дөньясы I]] a986d8ot6qpsi67hnvxmfsqzqa2r7d7 5839073 5839057 2026-05-02T14:28:15Z Frhdkazan 3171 /* Җәдвәл */ + {{u|Ilnaz26}} баллары 5839073 wikitext text/x-wiki <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://tt.wikipedia.org/wiki/Төркем:Википедия:Татар_дөньясы_I_мәкаләләре|Марафон мәкаләләре статистикасы|class=mw-ui-destructive }}</div> {{УК}} «'''[[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы|Татар дөньясы]] I'''» вики-марафоны — [[татарлар]]ның тормышына һәм [[Татар дөньясы (төшенчә)|дөньяларына]] тәэсир иткән шәхес, вакыйга, оешма яки башка феноменнарны татарча тасвирлаучы белешмә-энциклопедик материалларны булдыру һәм яңартып-баетуны популярлаштыру чарасы. <p>2026 елның 1-30 апрель көннәрендә үтә. Ozon.ru бүләк сертификатлары [[#Җәдвәл|тупланылган сыйфат баллары]] нигезендә таратыла. <p><small>Бу битнең кыска адресы <nowiki>https://w.wiki/KaKw</nowiki></small> == Тәртип == * Энциклопедик [[Ярдәм:Яңа мәкалә язу|мәкаләләр язу]] марафонында Википедиядә '''[[Махсус:Теркәлү|үз хисап язманы булдырган]]''' <small>''([[Википедия:Теркәлү|теркәлү турында]])''</small> һәркем катнаша ала. * Конкурска түбәндәге мәкаләләр кабул ителә: *# Мәкалә 2026 елның 1-30 апрель арасында татар телендә язылырга тиеш. *# Мәкаләләр [[татарлар]]ның тормышына һәм [[Татар дөньясы (төшенчә)|дөньяларына]] тәэсир иткән шәхес, вакыйга, оешма яки башка феноменнар белән бәйле булырга тиеш. Башка вики-бәйгеләргә кертелгән мәкаләләрдә тасвирланган феноменнар татарларга һәм дөньяларына тәэсире аңлашылган чакта кабул ителә. Башка тел бүлекләрендәге тематик мәкаләләрне [[Википедия:Бәйгеләр/Татар җирләре җәмгыяте/2021/Белешмәләр#Тәрҗемә итү коралы|тәрҗемә итү коралы]] ярдәмендә татарчалаштыру санала. *# Яңа булдырылган яки баетылган мәкалә 150 сүздән һәм 2500 байттан артык булырга тиеш. *# Мәкалә [[Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятле]] булырга тиеш, мәкаләнең [[Википедия:Абруйлы чыганаклар|чыганаклары]] күрсәтелергә тиеш. *# Машина тәрҗемәсе булырга тиеш түгел. *# Мәкаләне бәйгегә кертү өчен бәхәс битенә кимендә түбәндәгечә тутырылган [[Калып:Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|мәкалә калыбы]] урнаштырыла: <pre>{{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Викимедиа хисап язмагыз исеме}}</pre> * Булдырылган материалның бәйгегә кертелүе өчен катнашучы үзе җаваплы. Бәйле мәкаләнең бәхәс битенә бәйге калыбын урнаштыру һәм аны тиешлечә тутыру белән башкарыла. Мәкаләне бәйгегә кертү югарыдагы нигезләрне һәм [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|бәяләү тәртибен]] кабул итүне аңлата. * Жюри темага туры килмәүче мәкаләләрне бәйгедән чыгара, исәпләнгән сыйфат баллары нигезендә бүләкләрне тарата. Казыйлар карары шикәят ителә алмый. * Сертификат һәм дипломнар квалификацион мәкаләләр саны өчен, акчалы бүләк сертификатлары мәкаләләрегез тупланган сыйфат баллары нигезендә бирелә. * 4 мәкаләне булдырган/якшырткан катнашучылар финалистлар арасына керә, алдынгылар бәйгенең [[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы#Дан аллеясе|Дан аллеясенә]] дә кертелә. * Бүләк сертификатлары 500 сум яки күбрәк өлешкә хокукы булганнарга тапшырыла. == Оештыручылар == <gallery mode=packed widths="80px" heights="100px"> Файл:Татнетны үстерү фонды.png|[[Татнетны үстерү фонды]] Файл:Белем җәүһәрләре.png|[[Белем җәүһәрләре]] File:Spbmf logo.jpg|[[Санкт-Петербург татар медиафорумы]] File:Баннер-Союза-татарских-порталов-1024x341.jpg|[[Татар порталлары берлеге]] </gallery> * Бүләкләү өчен жюри җаваплы. ** Жюри рәисе — {{u|Il Nur}} (Казан) ** Жюри рәисе ярдәмчесе — {{u|Blackisnewyellow}} (Казан) * Рухландыручылар — [[Белем.ру]]'ның [[Раил Гатауллин (1977)|Раил Гатауллин]] һәм [[Питер.Татар]]'ның [[Равил Закиров]] * Техник бит-коралларны булдыручы — [[Фәрһад Фәткуллин]] == Ярдәм материаллары == {{main|Википедия:Бәйгеләр/Татар җирләре җәмгыяте/2021/Белешмәләр}} {{seealso|Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы#Гамәлдәге тематик материаллар}} == Бәяләү == <gallery mode=packed widths="60px" heights="100px"> Файл:TT-TatarWorld-I-certificate.pdf|Катнашучы сертификаты (TT) Файл:RU-TatarWorld-I-certificate.pdf|Катнашучы сертификаты (RU) Файл:EN-TatarWorld-I-certificate.pdf|Катнашучы сертификаты (EN) Файл:TT-TatarWorld-I-diploma.pdf|Финалист дипломы (TT) Файл:RU-TatarWorld-I-diploma.pdf|Финалист дипломы (RU) Файл:EN-TatarWorld-I-diploma.pdf|Финалист дипломы (EN) </gallery> * Гомуми һәм мәкаләләр язуга кагылышлы [[w:tt:Калып:Гамәлдәге кагыйдәләр|кагыйдәләрне]] бозу аркасында идарәчеләр бетергән яки дисквалификациягән материаллар өчен оештыручылар һәм башкаручылар җаваплы түгел һәм боларга бәя бирми. * Жюри исәпләнүгә [[Википедия:Кагыйдәләр һәм киңәшләр|гамәлдәге вики-тәртипләрне]] бозмаган, [[Википедия:Татар Википедиясе теле|әдәби телнең белешмә-энциклопедик стиле нормаларына туры килгән эчтәлек]]не генә кертә. === Процесс === * Бәйге тәмамлануга жюри тема һәм гомуми кагыйдәләр нигезендә кабул иткән мәкаләләр нигезендә башкарыла. * Техник исәпләү өчен җаваплысы — [[Фәрһад Фәткуллин]] ({{u|frhdkazan}}, Казан) * [https://www.youtube.com/watch?v=c3AW-hPtOVs Мәкаләне бәяләү процессы видеосы] <small>(«[[Википедия:Бәйгеләр/Минем Татарстан|Минем Татарстан 2020-2021]]» үрнәгендә)</small> * Процедура: *# Аерым катнашучыларның тамгаланган мәкаләләрен туплаучы төркемнәрне <small>([[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Ilnaz26|үрнәк]])</small> булдыру. *# Тематик жюри раслаган марафон мәкаләләрне ярым-автоматик күләм-вакыт буенча пре-квалификацияләү һәм кулланучы битләренә катнашу калыпларын урнаштыру. <pre>{{Татар дөньясы вики-марафоны катнашучысы|чыгарылыш=I|финалист=?}}</pre> *# Узганнар арасыннан булдырылган һәм тулыландырылган мәкаләләр категориясеннән очрагында очраклы рәвештә 2шәр мәкалә сайланыла һәм [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|Баллар бирү тәртибе]] нигезендә тирән тикшерелә. *# Катнашучы һәр бер категориягә керткән мәкаләләре өчен уртача балл исәпләнелә *# Уртача баллар бу категориядә булган квалификацион мәкаләләре санына тапкырлана, нәтиҗәләре кушыла. === Җәдвәл === (8) Тәҗрибә коэффициенты — бәйге башлануга вики-тәҗрибәсе 6 һәм 12 айдан ким булган яңа кулланучылардан таләп ителгән ихтыяр көчен тану өчен ясала. {| cellpadding=4 cellspacing="0" class="wikitable sortable" !№ !Кулланучы</br><small>User</small></br>(2) !Теркәлгәне</br><small>Registered</small></br>(3) !Квалификация яңа</br><small>Qualified New</small></br>(4) !Бәяләү яңа</br><small>Random mean New</small></br>(5) !Квалификация тулыл.</br><small>Qualified Improved</small></br>(6) !Бәяләү тулыл.</br><small>Random mean Improved</small></br>(7) !Тәҗрибә коэф</br><small>Experience coef.</small></br>(8) !Тулаем балл</br><small>Total Points</small></br><small>[(4)*(5)+(6)*(7)]*(8)</small> !Өлеше(%)</br><small>Contribution %</small> !Өлеше(сум)</br><small>Ozon.ru</small> |- |Σ |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре|8]] |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре|53]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 49] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-improved 0] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |<small>1-тәҗрибәле, 2-12 айгача, 3-6 айгача</small> |<!--Σ результатов в строках ниже -->{{#expr:{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}}} |100% |10000 |- |1 |{{u|Il Nur}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Il Nur|1]] |<!-- [4] -->0 |<!-- [5] --> - |<!-- [6] -->0 |<!-- [7] --> - |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Il Nur|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*10000 round 2}} |- |2 |{{u|Ilnaz26}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Ilnaz26|5]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 5] |([[Бәхәс:Вера Евлампиева#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|408]]+[[Бәхәс:Клара Хафизова#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|52]])/2=230 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Ilnaz26|3]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:5|R}}*{{formatnum:230|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:5|R}}*{{formatnum:230|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:5|R}}*{{formatnum:230|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}/?*10000 round 2}} |- |3 |{{u|Ramazan Khab}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Ramazan Khab|2]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 2] |([[Бәхәс:Аерым бию#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|27]]+[[Бәхәс:Әпипә#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|81]])/2=54 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Ramazan Khab|3]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:2|R}}*{{formatnum:54|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:2|R}}*{{formatnum:54|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:2|R}}*{{formatnum:54|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}/?*10000 round 2}} |- |4 |{{u|T1nn27 }} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — T1nn27|1]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 1] |([[Бәхәс:Һуманизм#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|192]] |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/T1nn27|2]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:1|R}}*{{formatnum:192|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:2|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:1|R}}*{{formatnum:192|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:2|R}}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:1|R}}*{{formatnum:192|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:2|R}}}/?*10000 round 2}} |- |5 |{{u|Баныу}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Баныу|15]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 15] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Баныу|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}/?*10000 round 2}} |- |6 |{{u|Марьям Султанбаева}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Марьям Султанбаева|5]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 4] |([[Бәхәс:Җаникә (Кырым принцессасы)#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|168]]+[[Бәхәс:Кинҗәбулат (Ишембай районы)#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|576]])/2=372 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Марьям Султанбаева|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:4|R}}*{{formatnum:372|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:4|R}}*{{formatnum:372|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:4|R}}*{{formatnum:372|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*10000 round 2}} |- |7 |{{u|Таңһылыу}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Таңһылыу|11]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 10] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Таңһылыу|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}/?*10000 round 2}} |- |8 |{{u|Әмир}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Әмир|13]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 12] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Әмир|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}/?*10000 round 2}} |- |} == Шулай ук карагыз == <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|:Төркем:Википедия:Татар_дөньясы_I мәкаләләре|Марафон мәкаләләре төркеме|class=mw-ui-progressive}} </div> * Мөрәҗәгатьләр статистикасы: [https://tools.wmflabs.org/pageviews/?project=tt.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&range=latest-90&pages=Википедия:Марафоннар/Татар_дөньясы/I Бу биткә] {{*}} [https://tools.wmflabs.org/pageviews/?project=tt.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&range=latest-90&pages=Төркем:Википедия:Татар_дөньясы_I_мәкаләләре Теркәлгән татарча мәкаләләр исемлегенә] [[Төркем:Википедия:Татар дөньясы I]] d6rwacvprkq4wsumzgdzie5k1tfsj3a 5839090 5839073 2026-05-02T15:59:09Z Frhdkazan 3171 /* Җәдвәл */ + {{u|Таңһылыу}} баллары 5839090 wikitext text/x-wiki <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://tt.wikipedia.org/wiki/Төркем:Википедия:Татар_дөньясы_I_мәкаләләре|Марафон мәкаләләре статистикасы|class=mw-ui-destructive }}</div> {{УК}} «'''[[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы|Татар дөньясы]] I'''» вики-марафоны — [[татарлар]]ның тормышына һәм [[Татар дөньясы (төшенчә)|дөньяларына]] тәэсир иткән шәхес, вакыйга, оешма яки башка феноменнарны татарча тасвирлаучы белешмә-энциклопедик материалларны булдыру һәм яңартып-баетуны популярлаштыру чарасы. <p>2026 елның 1-30 апрель көннәрендә үтә. Ozon.ru бүләк сертификатлары [[#Җәдвәл|тупланылган сыйфат баллары]] нигезендә таратыла. <p><small>Бу битнең кыска адресы <nowiki>https://w.wiki/KaKw</nowiki></small> == Тәртип == * Энциклопедик [[Ярдәм:Яңа мәкалә язу|мәкаләләр язу]] марафонында Википедиядә '''[[Махсус:Теркәлү|үз хисап язманы булдырган]]''' <small>''([[Википедия:Теркәлү|теркәлү турында]])''</small> һәркем катнаша ала. * Конкурска түбәндәге мәкаләләр кабул ителә: *# Мәкалә 2026 елның 1-30 апрель арасында татар телендә язылырга тиеш. *# Мәкаләләр [[татарлар]]ның тормышына һәм [[Татар дөньясы (төшенчә)|дөньяларына]] тәэсир иткән шәхес, вакыйга, оешма яки башка феноменнар белән бәйле булырга тиеш. Башка вики-бәйгеләргә кертелгән мәкаләләрдә тасвирланган феноменнар татарларга һәм дөньяларына тәэсире аңлашылган чакта кабул ителә. Башка тел бүлекләрендәге тематик мәкаләләрне [[Википедия:Бәйгеләр/Татар җирләре җәмгыяте/2021/Белешмәләр#Тәрҗемә итү коралы|тәрҗемә итү коралы]] ярдәмендә татарчалаштыру санала. *# Яңа булдырылган яки баетылган мәкалә 150 сүздән һәм 2500 байттан артык булырга тиеш. *# Мәкалә [[Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятле]] булырга тиеш, мәкаләнең [[Википедия:Абруйлы чыганаклар|чыганаклары]] күрсәтелергә тиеш. *# Машина тәрҗемәсе булырга тиеш түгел. *# Мәкаләне бәйгегә кертү өчен бәхәс битенә кимендә түбәндәгечә тутырылган [[Калып:Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|мәкалә калыбы]] урнаштырыла: <pre>{{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Викимедиа хисап язмагыз исеме}}</pre> * Булдырылган материалның бәйгегә кертелүе өчен катнашучы үзе җаваплы. Бәйле мәкаләнең бәхәс битенә бәйге калыбын урнаштыру һәм аны тиешлечә тутыру белән башкарыла. Мәкаләне бәйгегә кертү югарыдагы нигезләрне һәм [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|бәяләү тәртибен]] кабул итүне аңлата. * Жюри темага туры килмәүче мәкаләләрне бәйгедән чыгара, исәпләнгән сыйфат баллары нигезендә бүләкләрне тарата. Казыйлар карары шикәят ителә алмый. * Сертификат һәм дипломнар квалификацион мәкаләләр саны өчен, акчалы бүләк сертификатлары мәкаләләрегез тупланган сыйфат баллары нигезендә бирелә. * 4 мәкаләне булдырган/якшырткан катнашучылар финалистлар арасына керә, алдынгылар бәйгенең [[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы#Дан аллеясе|Дан аллеясенә]] дә кертелә. * Бүләк сертификатлары 500 сум яки күбрәк өлешкә хокукы булганнарга тапшырыла. == Оештыручылар == <gallery mode=packed widths="80px" heights="100px"> Файл:Татнетны үстерү фонды.png|[[Татнетны үстерү фонды]] Файл:Белем җәүһәрләре.png|[[Белем җәүһәрләре]] File:Spbmf logo.jpg|[[Санкт-Петербург татар медиафорумы]] File:Баннер-Союза-татарских-порталов-1024x341.jpg|[[Татар порталлары берлеге]] </gallery> * Бүләкләү өчен жюри җаваплы. ** Жюри рәисе — {{u|Il Nur}} (Казан) ** Жюри рәисе ярдәмчесе — {{u|Blackisnewyellow}} (Казан) * Рухландыручылар — [[Белем.ру]]'ның [[Раил Гатауллин (1977)|Раил Гатауллин]] һәм [[Питер.Татар]]'ның [[Равил Закиров]] * Техник бит-коралларны булдыручы — [[Фәрһад Фәткуллин]] == Ярдәм материаллары == {{main|Википедия:Бәйгеләр/Татар җирләре җәмгыяте/2021/Белешмәләр}} {{seealso|Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы#Гамәлдәге тематик материаллар}} == Бәяләү == <gallery mode=packed widths="60px" heights="100px"> Файл:TT-TatarWorld-I-certificate.pdf|Катнашучы сертификаты (TT) Файл:RU-TatarWorld-I-certificate.pdf|Катнашучы сертификаты (RU) Файл:EN-TatarWorld-I-certificate.pdf|Катнашучы сертификаты (EN) Файл:TT-TatarWorld-I-diploma.pdf|Финалист дипломы (TT) Файл:RU-TatarWorld-I-diploma.pdf|Финалист дипломы (RU) Файл:EN-TatarWorld-I-diploma.pdf|Финалист дипломы (EN) </gallery> * Гомуми һәм мәкаләләр язуга кагылышлы [[w:tt:Калып:Гамәлдәге кагыйдәләр|кагыйдәләрне]] бозу аркасында идарәчеләр бетергән яки дисквалификациягән материаллар өчен оештыручылар һәм башкаручылар җаваплы түгел һәм боларга бәя бирми. * Жюри исәпләнүгә [[Википедия:Кагыйдәләр һәм киңәшләр|гамәлдәге вики-тәртипләрне]] бозмаган, [[Википедия:Татар Википедиясе теле|әдәби телнең белешмә-энциклопедик стиле нормаларына туры килгән эчтәлек]]не генә кертә. === Процесс === * Бәйге тәмамлануга жюри тема һәм гомуми кагыйдәләр нигезендә кабул иткән мәкаләләр нигезендә башкарыла. * Техник исәпләү өчен җаваплысы — [[Фәрһад Фәткуллин]] ({{u|frhdkazan}}, Казан) * [https://www.youtube.com/watch?v=c3AW-hPtOVs Мәкаләне бәяләү процессы видеосы] <small>(«[[Википедия:Бәйгеләр/Минем Татарстан|Минем Татарстан 2020-2021]]» үрнәгендә)</small> * Процедура: *# Аерым катнашучыларның тамгаланган мәкаләләрен туплаучы төркемнәрне <small>([[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Ilnaz26|үрнәк]])</small> булдыру. *# Тематик жюри раслаган марафон мәкаләләрне ярым-автоматик күләм-вакыт буенча пре-квалификацияләү һәм кулланучы битләренә катнашу калыпларын урнаштыру. <pre>{{Татар дөньясы вики-марафоны катнашучысы|чыгарылыш=I|финалист=?}}</pre> *# Узганнар арасыннан булдырылган һәм тулыландырылган мәкаләләр категориясеннән очрагында очраклы рәвештә 2шәр мәкалә сайланыла һәм [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|Баллар бирү тәртибе]] нигезендә тирән тикшерелә. *# Катнашучы һәр бер категориягә керткән мәкаләләре өчен уртача балл исәпләнелә *# Уртача баллар бу категориядә булган квалификацион мәкаләләре санына тапкырлана, нәтиҗәләре кушыла. === Җәдвәл === (8) Тәҗрибә коэффициенты — бәйге башлануга вики-тәҗрибәсе 6 һәм 12 айдан ким булган яңа кулланучылардан таләп ителгән ихтыяр көчен тану өчен ясала. {| cellpadding=4 cellspacing="0" class="wikitable sortable" !№ !Кулланучы</br><small>User</small></br>(2) !Теркәлгәне</br><small>Registered</small></br>(3) !Квалификация яңа</br><small>Qualified New</small></br>(4) !Бәяләү яңа</br><small>Random mean New</small></br>(5) !Квалификация тулыл.</br><small>Qualified Improved</small></br>(6) !Бәяләү тулыл.</br><small>Random mean Improved</small></br>(7) !Тәҗрибә коэф</br><small>Experience coef.</small></br>(8) !Тулаем балл</br><small>Total Points</small></br><small>[(4)*(5)+(6)*(7)]*(8)</small> !Өлеше(%)</br><small>Contribution %</small> !Өлеше(сум)</br><small>Ozon.ru</small> |- |Σ |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре|8]] |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре|53]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 49] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-improved 0] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |<small>1-тәҗрибәле, 2-12 айгача, 3-6 айгача</small> |<!--Σ результатов в строках ниже -->{{#expr:{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}}} |100% |10000 |- |1 |{{u|Il Nur}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Il Nur|1]] |<!-- [4] -->0 |<!-- [5] --> - |<!-- [6] -->0 |<!-- [7] --> - |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Il Nur|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*10000 round 2}} |- |2 |{{u|Ilnaz26}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Ilnaz26|5]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 5] |([[Бәхәс:Вера Евлампиева#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|408]]+[[Бәхәс:Клара Хафизова#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|52]])/2=230 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Ilnaz26|3]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:5|R}}*{{formatnum:230|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:5|R}}*{{formatnum:230|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:5|R}}*{{formatnum:230|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}/?*10000 round 2}} |- |3 |{{u|Ramazan Khab}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Ramazan Khab|2]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 2] |([[Бәхәс:Аерым бию#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|27]]+[[Бәхәс:Әпипә#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|81]])/2=54 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Ramazan Khab|3]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:2|R}}*{{formatnum:54|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:2|R}}*{{formatnum:54|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:2|R}}*{{formatnum:54|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}/?*10000 round 2}} |- |4 |{{u|T1nn27 }} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — T1nn27|1]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 1] |([[Бәхәс:Һуманизм#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|192]] |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/T1nn27|2]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:1|R}}*{{formatnum:192|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:2|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:1|R}}*{{formatnum:192|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:2|R}}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:1|R}}*{{formatnum:192|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:2|R}}}/?*10000 round 2}} |- |5 |{{u|Баныу}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Баныу|15]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 15] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Баныу|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}/?*10000 round 2}} |- |6 |{{u|Марьям Султанбаева}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Марьям Султанбаева|5]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 4] |([[Бәхәс:Җаникә (Кырым принцессасы)#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|168]]+[[Бәхәс:Кинҗәбулат (Ишембай районы)#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|576]])/2=372 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Марьям Султанбаева|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:4|R}}*{{formatnum:372|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:4|R}}*{{formatnum:372|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:4|R}}*{{formatnum:372|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*10000 round 2}} |- |7 |{{u|Таңһылыу}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Таңһылыу|11]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 10] |([[Бәхәс:Тотылу (астрономия)#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|240]]+[[Бәхәс:Атмосфера химиясе#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|204]])/2=222 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Таңһылыу|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:10|R}}*{{formatnum:222|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:10|R}}*{{formatnum:222|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:10|R}}*{{formatnum:222|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*10000 round 2}} |- |8 |{{u|Әмир}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Әмир|13]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 12] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Әмир|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}/?*10000 round 2}} |- |} == Шулай ук карагыз == <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|:Төркем:Википедия:Татар_дөньясы_I мәкаләләре|Марафон мәкаләләре төркеме|class=mw-ui-progressive}} </div> * Мөрәҗәгатьләр статистикасы: [https://tools.wmflabs.org/pageviews/?project=tt.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&range=latest-90&pages=Википедия:Марафоннар/Татар_дөньясы/I Бу биткә] {{*}} [https://tools.wmflabs.org/pageviews/?project=tt.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&range=latest-90&pages=Төркем:Википедия:Татар_дөньясы_I_мәкаләләре Теркәлгән татарча мәкаләләр исемлегенә] [[Төркем:Википедия:Татар дөньясы I]] 2qgtj3i7l3w6umadrkuery9nif50or1 5839113 5839090 2026-05-02T17:37:54Z Frhdkazan 3171 /* Җәдвәл */ + {{u|Әмир}} баллары 5839113 wikitext text/x-wiki <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://tt.wikipedia.org/wiki/Төркем:Википедия:Татар_дөньясы_I_мәкаләләре|Марафон мәкаләләре статистикасы|class=mw-ui-destructive }}</div> {{УК}} «'''[[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы|Татар дөньясы]] I'''» вики-марафоны — [[татарлар]]ның тормышына һәм [[Татар дөньясы (төшенчә)|дөньяларына]] тәэсир иткән шәхес, вакыйга, оешма яки башка феноменнарны татарча тасвирлаучы белешмә-энциклопедик материалларны булдыру һәм яңартып-баетуны популярлаштыру чарасы. <p>2026 елның 1-30 апрель көннәрендә үтә. Ozon.ru бүләк сертификатлары [[#Җәдвәл|тупланылган сыйфат баллары]] нигезендә таратыла. <p><small>Бу битнең кыска адресы <nowiki>https://w.wiki/KaKw</nowiki></small> == Тәртип == * Энциклопедик [[Ярдәм:Яңа мәкалә язу|мәкаләләр язу]] марафонында Википедиядә '''[[Махсус:Теркәлү|үз хисап язманы булдырган]]''' <small>''([[Википедия:Теркәлү|теркәлү турында]])''</small> һәркем катнаша ала. * Конкурска түбәндәге мәкаләләр кабул ителә: *# Мәкалә 2026 елның 1-30 апрель арасында татар телендә язылырга тиеш. *# Мәкаләләр [[татарлар]]ның тормышына һәм [[Татар дөньясы (төшенчә)|дөньяларына]] тәэсир иткән шәхес, вакыйга, оешма яки башка феноменнар белән бәйле булырга тиеш. Башка вики-бәйгеләргә кертелгән мәкаләләрдә тасвирланган феноменнар татарларга һәм дөньяларына тәэсире аңлашылган чакта кабул ителә. Башка тел бүлекләрендәге тематик мәкаләләрне [[Википедия:Бәйгеләр/Татар җирләре җәмгыяте/2021/Белешмәләр#Тәрҗемә итү коралы|тәрҗемә итү коралы]] ярдәмендә татарчалаштыру санала. *# Яңа булдырылган яки баетылган мәкалә 150 сүздән һәм 2500 байттан артык булырга тиеш. *# Мәкалә [[Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятле]] булырга тиеш, мәкаләнең [[Википедия:Абруйлы чыганаклар|чыганаклары]] күрсәтелергә тиеш. *# Машина тәрҗемәсе булырга тиеш түгел. *# Мәкаләне бәйгегә кертү өчен бәхәс битенә кимендә түбәндәгечә тутырылган [[Калып:Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|мәкалә калыбы]] урнаштырыла: <pre>{{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Викимедиа хисап язмагыз исеме}}</pre> * Булдырылган материалның бәйгегә кертелүе өчен катнашучы үзе җаваплы. Бәйле мәкаләнең бәхәс битенә бәйге калыбын урнаштыру һәм аны тиешлечә тутыру белән башкарыла. Мәкаләне бәйгегә кертү югарыдагы нигезләрне һәм [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|бәяләү тәртибен]] кабул итүне аңлата. * Жюри темага туры килмәүче мәкаләләрне бәйгедән чыгара, исәпләнгән сыйфат баллары нигезендә бүләкләрне тарата. Казыйлар карары шикәят ителә алмый. * Сертификат һәм дипломнар квалификацион мәкаләләр саны өчен, акчалы бүләк сертификатлары мәкаләләрегез тупланган сыйфат баллары нигезендә бирелә. * 4 мәкаләне булдырган/якшырткан катнашучылар финалистлар арасына керә, алдынгылар бәйгенең [[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы#Дан аллеясе|Дан аллеясенә]] дә кертелә. * Бүләк сертификатлары 500 сум яки күбрәк өлешкә хокукы булганнарга тапшырыла. == Оештыручылар == <gallery mode=packed widths="80px" heights="100px"> Файл:Татнетны үстерү фонды.png|[[Татнетны үстерү фонды]] Файл:Белем җәүһәрләре.png|[[Белем җәүһәрләре]] File:Spbmf logo.jpg|[[Санкт-Петербург татар медиафорумы]] File:Баннер-Союза-татарских-порталов-1024x341.jpg|[[Татар порталлары берлеге]] </gallery> * Бүләкләү өчен жюри җаваплы. ** Жюри рәисе — {{u|Il Nur}} (Казан) ** Жюри рәисе ярдәмчесе — {{u|Blackisnewyellow}} (Казан) * Рухландыручылар — [[Белем.ру]]'ның [[Раил Гатауллин (1977)|Раил Гатауллин]] һәм [[Питер.Татар]]'ның [[Равил Закиров]] * Техник бит-коралларны булдыручы — [[Фәрһад Фәткуллин]] == Ярдәм материаллары == {{main|Википедия:Бәйгеләр/Татар җирләре җәмгыяте/2021/Белешмәләр}} {{seealso|Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы#Гамәлдәге тематик материаллар}} == Бәяләү == <gallery mode=packed widths="60px" heights="100px"> Файл:TT-TatarWorld-I-certificate.pdf|Катнашучы сертификаты (TT) Файл:RU-TatarWorld-I-certificate.pdf|Катнашучы сертификаты (RU) Файл:EN-TatarWorld-I-certificate.pdf|Катнашучы сертификаты (EN) Файл:TT-TatarWorld-I-diploma.pdf|Финалист дипломы (TT) Файл:RU-TatarWorld-I-diploma.pdf|Финалист дипломы (RU) Файл:EN-TatarWorld-I-diploma.pdf|Финалист дипломы (EN) </gallery> * Гомуми һәм мәкаләләр язуга кагылышлы [[w:tt:Калып:Гамәлдәге кагыйдәләр|кагыйдәләрне]] бозу аркасында идарәчеләр бетергән яки дисквалификациягән материаллар өчен оештыручылар һәм башкаручылар җаваплы түгел һәм боларга бәя бирми. * Жюри исәпләнүгә [[Википедия:Кагыйдәләр һәм киңәшләр|гамәлдәге вики-тәртипләрне]] бозмаган, [[Википедия:Татар Википедиясе теле|әдәби телнең белешмә-энциклопедик стиле нормаларына туры килгән эчтәлек]]не генә кертә. === Процесс === * Бәйге тәмамлануга жюри тема һәм гомуми кагыйдәләр нигезендә кабул иткән мәкаләләр нигезендә башкарыла. * Техник исәпләү өчен җаваплысы — [[Фәрһад Фәткуллин]] ({{u|frhdkazan}}, Казан) * [https://www.youtube.com/watch?v=c3AW-hPtOVs Мәкаләне бәяләү процессы видеосы] <small>(«[[Википедия:Бәйгеләр/Минем Татарстан|Минем Татарстан 2020-2021]]» үрнәгендә)</small> * Процедура: *# Аерым катнашучыларның тамгаланган мәкаләләрен туплаучы төркемнәрне <small>([[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Ilnaz26|үрнәк]])</small> булдыру. *# Тематик жюри раслаган марафон мәкаләләрне ярым-автоматик күләм-вакыт буенча пре-квалификацияләү һәм кулланучы битләренә катнашу калыпларын урнаштыру. <pre>{{Татар дөньясы вики-марафоны катнашучысы|чыгарылыш=I|финалист=?}}</pre> *# Узганнар арасыннан булдырылган һәм тулыландырылган мәкаләләр категориясеннән очрагында очраклы рәвештә 2шәр мәкалә сайланыла һәм [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|Баллар бирү тәртибе]] нигезендә тирән тикшерелә. *# Катнашучы һәр бер категориягә керткән мәкаләләре өчен уртача балл исәпләнелә *# Уртача баллар бу категориядә булган квалификацион мәкаләләре санына тапкырлана, нәтиҗәләре кушыла. === Җәдвәл === (8) Тәҗрибә коэффициенты — бәйге башлануга вики-тәҗрибәсе 6 һәм 12 айдан ким булган яңа кулланучылардан таләп ителгән ихтыяр көчен тану өчен ясала. {| cellpadding=4 cellspacing="0" class="wikitable sortable" !№ !Кулланучы</br><small>User</small></br>(2) !Теркәлгәне</br><small>Registered</small></br>(3) !Квалификация яңа</br><small>Qualified New</small></br>(4) !Бәяләү яңа</br><small>Random mean New</small></br>(5) !Квалификация тулыл.</br><small>Qualified Improved</small></br>(6) !Бәяләү тулыл.</br><small>Random mean Improved</small></br>(7) !Тәҗрибә коэф</br><small>Experience coef.</small></br>(8) !Тулаем балл</br><small>Total Points</small></br><small>[(4)*(5)+(6)*(7)]*(8)</small> !Өлеше(%)</br><small>Contribution %</small> !Өлеше(сум)</br><small>Ozon.ru</small> |- |Σ |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре|8]] |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре|53]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 49] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-improved 0] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |<small>1-тәҗрибәле, 2-12 айгача, 3-6 айгача</small> |<!--Σ результатов в строках ниже -->{{#expr:{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}}} |100% |10000 |- |1 |{{u|Il Nur}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Il Nur|1]] |<!-- [4] -->0 |<!-- [5] --> - |<!-- [6] -->0 |<!-- [7] --> - |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Il Nur|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*10000 round 2}} |- |2 |{{u|Ilnaz26}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Ilnaz26|5]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 5] |([[Бәхәс:Вера Евлампиева#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|408]]+[[Бәхәс:Клара Хафизова#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|52]])/2=230 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Ilnaz26|3]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:5|R}}*{{formatnum:230|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:5|R}}*{{formatnum:230|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:5|R}}*{{formatnum:230|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}/?*10000 round 2}} |- |3 |{{u|Ramazan Khab}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Ramazan Khab|2]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 2] |([[Бәхәс:Аерым бию#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|27]]+[[Бәхәс:Әпипә#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|81]])/2=54 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Ramazan Khab|3]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:2|R}}*{{formatnum:54|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:2|R}}*{{formatnum:54|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:2|R}}*{{formatnum:54|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}/?*10000 round 2}} |- |4 |{{u|T1nn27 }} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — T1nn27|1]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 1] |([[Бәхәс:Һуманизм#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|192]] |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/T1nn27|2]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:1|R}}*{{formatnum:192|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:2|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:1|R}}*{{formatnum:192|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:2|R}}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:1|R}}*{{formatnum:192|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:2|R}}}/?*10000 round 2}} |- |5 |{{u|Баныу}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Баныу|15]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 15] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Баныу|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}*{{formatnum:?|R}})*{{formatnum:?|R}}/?*10000 round 2}} |- |6 |{{u|Марьям Султанбаева}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Марьям Султанбаева|5]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 4] |([[Бәхәс:Җаникә (Кырым принцессасы)#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|168]]+[[Бәхәс:Кинҗәбулат (Ишембай районы)#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|576]])/2=372 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Марьям Султанбаева|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:4|R}}*{{formatnum:372|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:4|R}}*{{formatnum:372|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:4|R}}*{{formatnum:372|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*10000 round 2}} |- |7 |{{u|Таңһылыу}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Таңһылыу|11]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 10] |([[Бәхәс:Тотылу (астрономия)#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|240]]+[[Бәхәс:Атмосфера химиясе#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|204]])/2=222 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Таңһылыу|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:10|R}}*{{formatnum:222|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:10|R}}*{{formatnum:222|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:10|R}}*{{formatnum:222|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*10000 round 2}} |- |8 |{{u|Әмир}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Әмир|13]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 12] |([[Бәхәс:Айбаш мәчете (Татарстан)#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|4212]]+[[Бәхәс:Резеда Зәйниева#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|8424]])/2=6318 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Әмир|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:12|R}}*{{formatnum:6318|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:12|R}}*{{formatnum:6318|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:12|R}}*{{formatnum:6318|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*10000 round 2}} |- |} == Шулай ук карагыз == <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|:Төркем:Википедия:Татар_дөньясы_I мәкаләләре|Марафон мәкаләләре төркеме|class=mw-ui-progressive}} </div> * Мөрәҗәгатьләр статистикасы: [https://tools.wmflabs.org/pageviews/?project=tt.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&range=latest-90&pages=Википедия:Марафоннар/Татар_дөньясы/I Бу биткә] {{*}} [https://tools.wmflabs.org/pageviews/?project=tt.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&range=latest-90&pages=Төркем:Википедия:Татар_дөньясы_I_мәкаләләре Теркәлгән татарча мәкаләләр исемлегенә] [[Төркем:Википедия:Татар дөньясы I]] n7fdfi4qprnkqx3vsbp3uq7avq2hjaz 5839127 5839113 2026-05-02T19:59:35Z Frhdkazan 3171 /* Җәдвәл */ + {{u|Баныу}} баллары 5839127 wikitext text/x-wiki <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://tt.wikipedia.org/wiki/Төркем:Википедия:Татар_дөньясы_I_мәкаләләре|Марафон мәкаләләре статистикасы|class=mw-ui-destructive }}</div> {{УК}} «'''[[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы|Татар дөньясы]] I'''» вики-марафоны — [[татарлар]]ның тормышына һәм [[Татар дөньясы (төшенчә)|дөньяларына]] тәэсир иткән шәхес, вакыйга, оешма яки башка феноменнарны татарча тасвирлаучы белешмә-энциклопедик материалларны булдыру һәм яңартып-баетуны популярлаштыру чарасы. <p>2026 елның 1-30 апрель көннәрендә үтә. Ozon.ru бүләк сертификатлары [[#Җәдвәл|тупланылган сыйфат баллары]] нигезендә таратыла. <p><small>Бу битнең кыска адресы <nowiki>https://w.wiki/KaKw</nowiki></small> == Тәртип == * Энциклопедик [[Ярдәм:Яңа мәкалә язу|мәкаләләр язу]] марафонында Википедиядә '''[[Махсус:Теркәлү|үз хисап язманы булдырган]]''' <small>''([[Википедия:Теркәлү|теркәлү турында]])''</small> һәркем катнаша ала. * Конкурска түбәндәге мәкаләләр кабул ителә: *# Мәкалә 2026 елның 1-30 апрель арасында татар телендә язылырга тиеш. *# Мәкаләләр [[татарлар]]ның тормышына һәм [[Татар дөньясы (төшенчә)|дөньяларына]] тәэсир иткән шәхес, вакыйга, оешма яки башка феноменнар белән бәйле булырга тиеш. Башка вики-бәйгеләргә кертелгән мәкаләләрдә тасвирланган феноменнар татарларга һәм дөньяларына тәэсире аңлашылган чакта кабул ителә. Башка тел бүлекләрендәге тематик мәкаләләрне [[Википедия:Бәйгеләр/Татар җирләре җәмгыяте/2021/Белешмәләр#Тәрҗемә итү коралы|тәрҗемә итү коралы]] ярдәмендә татарчалаштыру санала. *# Яңа булдырылган яки баетылган мәкалә 150 сүздән һәм 2500 байттан артык булырга тиеш. *# Мәкалә [[Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятле]] булырга тиеш, мәкаләнең [[Википедия:Абруйлы чыганаклар|чыганаклары]] күрсәтелергә тиеш. *# Машина тәрҗемәсе булырга тиеш түгел. *# Мәкаләне бәйгегә кертү өчен бәхәс битенә кимендә түбәндәгечә тутырылган [[Калып:Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|мәкалә калыбы]] урнаштырыла: <pre>{{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Викимедиа хисап язмагыз исеме}}</pre> * Булдырылган материалның бәйгегә кертелүе өчен катнашучы үзе җаваплы. Бәйле мәкаләнең бәхәс битенә бәйге калыбын урнаштыру һәм аны тиешлечә тутыру белән башкарыла. Мәкаләне бәйгегә кертү югарыдагы нигезләрне һәм [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|бәяләү тәртибен]] кабул итүне аңлата. * Жюри темага туры килмәүче мәкаләләрне бәйгедән чыгара, исәпләнгән сыйфат баллары нигезендә бүләкләрне тарата. Казыйлар карары шикәят ителә алмый. * Сертификат һәм дипломнар квалификацион мәкаләләр саны өчен, акчалы бүләк сертификатлары мәкаләләрегез тупланган сыйфат баллары нигезендә бирелә. * 4 мәкаләне булдырган/якшырткан катнашучылар финалистлар арасына керә, алдынгылар бәйгенең [[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы#Дан аллеясе|Дан аллеясенә]] дә кертелә. * Бүләк сертификатлары 500 сум яки күбрәк өлешкә хокукы булганнарга тапшырыла. == Оештыручылар == <gallery mode=packed widths="80px" heights="100px"> Файл:Татнетны үстерү фонды.png|[[Татнетны үстерү фонды]] Файл:Белем җәүһәрләре.png|[[Белем җәүһәрләре]] File:Spbmf logo.jpg|[[Санкт-Петербург татар медиафорумы]] File:Баннер-Союза-татарских-порталов-1024x341.jpg|[[Татар порталлары берлеге]] </gallery> * Бүләкләү өчен жюри җаваплы. ** Жюри рәисе — {{u|Il Nur}} (Казан) ** Жюри рәисе ярдәмчесе — {{u|Blackisnewyellow}} (Казан) * Рухландыручылар — [[Белем.ру]]'ның [[Раил Гатауллин (1977)|Раил Гатауллин]] һәм [[Питер.Татар]]'ның [[Равил Закиров]] * Техник бит-коралларны булдыручы — [[Фәрһад Фәткуллин]] == Ярдәм материаллары == {{main|Википедия:Бәйгеләр/Татар җирләре җәмгыяте/2021/Белешмәләр}} {{seealso|Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы#Гамәлдәге тематик материаллар}} == Бәяләү == <gallery mode=packed widths="60px" heights="100px"> Файл:TT-TatarWorld-I-certificate.pdf|Катнашучы сертификаты (TT) Файл:RU-TatarWorld-I-certificate.pdf|Катнашучы сертификаты (RU) Файл:EN-TatarWorld-I-certificate.pdf|Катнашучы сертификаты (EN) Файл:TT-TatarWorld-I-diploma.pdf|Финалист дипломы (TT) Файл:RU-TatarWorld-I-diploma.pdf|Финалист дипломы (RU) Файл:EN-TatarWorld-I-diploma.pdf|Финалист дипломы (EN) </gallery> * Гомуми һәм мәкаләләр язуга кагылышлы [[w:tt:Калып:Гамәлдәге кагыйдәләр|кагыйдәләрне]] бозу аркасында идарәчеләр бетергән яки дисквалификациягән материаллар өчен оештыручылар һәм башкаручылар җаваплы түгел һәм боларга бәя бирми. * Жюри исәпләнүгә [[Википедия:Кагыйдәләр һәм киңәшләр|гамәлдәге вики-тәртипләрне]] бозмаган, [[Википедия:Татар Википедиясе теле|әдәби телнең белешмә-энциклопедик стиле нормаларына туры килгән эчтәлек]]не генә кертә. === Процесс === * Бәйге тәмамлануга жюри тема һәм гомуми кагыйдәләр нигезендә кабул иткән мәкаләләр нигезендә башкарыла. * Техник исәпләү өчен җаваплысы — [[Фәрһад Фәткуллин]] ({{u|frhdkazan}}, Казан) * [https://www.youtube.com/watch?v=c3AW-hPtOVs Мәкаләне бәяләү процессы видеосы] <small>(«[[Википедия:Бәйгеләр/Минем Татарстан|Минем Татарстан 2020-2021]]» үрнәгендә)</small> * Процедура: *# Аерым катнашучыларның тамгаланган мәкаләләрен туплаучы төркемнәрне <small>([[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Ilnaz26|үрнәк]])</small> булдыру. *# Тематик жюри раслаган марафон мәкаләләрне ярым-автоматик күләм-вакыт буенча пре-квалификацияләү һәм кулланучы битләренә катнашу калыпларын урнаштыру. <pre>{{Татар дөньясы вики-марафоны катнашучысы|чыгарылыш=I|финалист=?}}</pre> *# Узганнар арасыннан булдырылган һәм тулыландырылган мәкаләләр категориясеннән очрагында очраклы рәвештә 2шәр мәкалә сайланыла һәм [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|Баллар бирү тәртибе]] нигезендә тирән тикшерелә. *# Катнашучы һәр бер категориягә керткән мәкаләләре өчен уртача балл исәпләнелә *# Уртача баллар бу категориядә булган квалификацион мәкаләләре санына тапкырлана, нәтиҗәләре кушыла. === Җәдвәл === (8) Тәҗрибә коэффициенты — бәйге башлануга вики-тәҗрибәсе 6 һәм 12 айдан ким булган яңа кулланучылардан таләп ителгән ихтыяр көчен тану өчен ясала. {| cellpadding=4 cellspacing="0" class="wikitable sortable" !№ !Кулланучы</br><small>User</small></br>(2) !Теркәлгәне</br><small>Registered</small></br>(3) !Квалификация яңа</br><small>Qualified New</small></br>(4) !Бәяләү яңа</br><small>Random mean New</small></br>(5) !Квалификация тулыл.</br><small>Qualified Improved</small></br>(6) !Бәяләү тулыл.</br><small>Random mean Improved</small></br>(7) !Тәҗрибә коэф</br><small>Experience coef.</small></br>(8) !Тулаем балл</br><small>Total Points</small></br><small>[(4)*(5)+(6)*(7)]*(8)</small> !Өлеше(%)</br><small>Contribution %</small> !Өлеше(сум)</br><small>Ozon.ru</small> |- |Σ |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре|8]] |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре|53]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 49] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-improved 0] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |<small>1-тәҗрибәле, 2-12 айгача, 3-6 айгача</small> |<!--Σ результатов в строках ниже -->{{#expr:{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}+{{formatnum:?|R}}}} |100% |10000 |- |1 |{{u|Il Nur}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Il Nur|1]] |<!-- [4] -->0 |<!-- [5] --> - |<!-- [6] -->0 |<!-- [7] --> - |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Il Nur|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*10000 round 2}} |- |2 |{{u|Ilnaz26}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Ilnaz26|5]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 5] |([[Бәхәс:Вера Евлампиева#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|408]]+[[Бәхәс:Клара Хафизова#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|52]])/2=230 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Ilnaz26|3]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:5|R}}*{{formatnum:230|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:5|R}}*{{formatnum:230|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:5|R}}*{{formatnum:230|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}/?*10000 round 2}} |- |3 |{{u|Ramazan Khab}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Ramazan Khab|2]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 2] |([[Бәхәс:Аерым бию#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|27]]+[[Бәхәс:Әпипә#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|81]])/2=54 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Ramazan Khab|3]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:2|R}}*{{formatnum:54|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:2|R}}*{{formatnum:54|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:2|R}}*{{formatnum:54|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}/?*10000 round 2}} |- |4 |{{u|T1nn27 }} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — T1nn27|1]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 1] |([[Бәхәс:Һуманизм#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|192]] |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/T1nn27|2]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:1|R}}*{{formatnum:192|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:2|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:1|R}}*{{formatnum:192|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:2|R}}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:1|R}}*{{formatnum:192|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:2|R}}}/?*10000 round 2}} |- |5 |{{u|Баныу}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Баныу|15]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 15] |([[Бәхәс:Габделвәли Яушев#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|864]]+[[Бәхәс:Шириннар-Шихматовлар#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|228]])/2=546 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Баныу|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:15|R}}*{{formatnum:546|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:15|R}}*{{formatnum:546|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:15|R}}*{{formatnum:546|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*10000 round 2}} |- |6 |{{u|Марьям Султанбаева}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Марьям Султанбаева|5]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 4] |([[Бәхәс:Җаникә (Кырым принцессасы)#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|168]]+[[Бәхәс:Кинҗәбулат (Ишембай районы)#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|576]])/2=372 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Марьям Султанбаева|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:4|R}}*{{formatnum:372|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:4|R}}*{{formatnum:372|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:4|R}}*{{formatnum:372|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*10000 round 2}} |- |7 |{{u|Таңһылыу}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Таңһылыу|11]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 10] |([[Бәхәс:Тотылу (астрономия)#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|240]]+[[Бәхәс:Атмосфера химиясе#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|204]])/2=222 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Таңһылыу|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:10|R}}*{{formatnum:222|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:10|R}}*{{formatnum:222|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:10|R}}*{{formatnum:222|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*10000 round 2}} |- |8 |{{u|Әмир}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Әмир|13]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 12] |([[Бәхәс:Айбаш мәчете (Татарстан)#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|4212]]+[[Бәхәс:Резеда Зәйниева#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|8424]])/2=6318 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Әмир|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:12|R}}*{{formatnum:6318|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:12|R}}*{{formatnum:6318|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*100 round 2}} |<!-- [11] -->{{#expr:({{formatnum:12|R}}*{{formatnum:6318|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/?*10000 round 2}} |- |} == Шулай ук карагыз == <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|:Төркем:Википедия:Татар_дөньясы_I мәкаләләре|Марафон мәкаләләре төркеме|class=mw-ui-progressive}} </div> * Мөрәҗәгатьләр статистикасы: [https://tools.wmflabs.org/pageviews/?project=tt.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&range=latest-90&pages=Википедия:Марафоннар/Татар_дөньясы/I Бу биткә] {{*}} [https://tools.wmflabs.org/pageviews/?project=tt.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&range=latest-90&pages=Төркем:Википедия:Татар_дөньясы_I_мәкаләләре Теркәлгән татарча мәкаләләр исемлегенә] [[Төркем:Википедия:Татар дөньясы I]] 61cuxysncwpyvyfmktlrgi72q7xac5u 5839132 5839127 2026-05-02T20:46:23Z Frhdkazan 3171 /* Җәдвәл */ + финалистлар + урыннар + % + минималь бүләк сертификат баллы + бүленеше 5839132 wikitext text/x-wiki <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://tt.wikipedia.org/wiki/Төркем:Википедия:Татар_дөньясы_I_мәкаләләре|Марафон мәкаләләре статистикасы|class=mw-ui-destructive }}</div> {{УК}} «'''[[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы|Татар дөньясы]] I'''» вики-марафоны — [[татарлар]]ның тормышына һәм [[Татар дөньясы (төшенчә)|дөньяларына]] тәэсир иткән шәхес, вакыйга, оешма яки башка феноменнарны татарча тасвирлаучы белешмә-энциклопедик материалларны булдыру һәм яңартып-баетуны популярлаштыру чарасы. <p>2026 елның 1-30 апрель көннәрендә үтә. Ozon.ru бүләк сертификатлары [[#Җәдвәл|тупланылган сыйфат баллары]] нигезендә таратыла. <p><small>Бу битнең кыска адресы <nowiki>https://w.wiki/KaKw</nowiki></small> == Тәртип == * Энциклопедик [[Ярдәм:Яңа мәкалә язу|мәкаләләр язу]] марафонында Википедиядә '''[[Махсус:Теркәлү|үз хисап язманы булдырган]]''' <small>''([[Википедия:Теркәлү|теркәлү турында]])''</small> һәркем катнаша ала. * Конкурска түбәндәге мәкаләләр кабул ителә: *# Мәкалә 2026 елның 1-30 апрель арасында татар телендә язылырга тиеш. *# Мәкаләләр [[татарлар]]ның тормышына һәм [[Татар дөньясы (төшенчә)|дөньяларына]] тәэсир иткән шәхес, вакыйга, оешма яки башка феноменнар белән бәйле булырга тиеш. Башка вики-бәйгеләргә кертелгән мәкаләләрдә тасвирланган феноменнар татарларга һәм дөньяларына тәэсире аңлашылган чакта кабул ителә. Башка тел бүлекләрендәге тематик мәкаләләрне [[Википедия:Бәйгеләр/Татар җирләре җәмгыяте/2021/Белешмәләр#Тәрҗемә итү коралы|тәрҗемә итү коралы]] ярдәмендә татарчалаштыру санала. *# Яңа булдырылган яки баетылган мәкалә 150 сүздән һәм 2500 байттан артык булырга тиеш. *# Мәкалә [[Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятле]] булырга тиеш, мәкаләнең [[Википедия:Абруйлы чыганаклар|чыганаклары]] күрсәтелергә тиеш. *# Машина тәрҗемәсе булырга тиеш түгел. *# Мәкаләне бәйгегә кертү өчен бәхәс битенә кимендә түбәндәгечә тутырылган [[Калып:Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|мәкалә калыбы]] урнаштырыла: <pre>{{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Викимедиа хисап язмагыз исеме}}</pre> * Булдырылган материалның бәйгегә кертелүе өчен катнашучы үзе җаваплы. Бәйле мәкаләнең бәхәс битенә бәйге калыбын урнаштыру һәм аны тиешлечә тутыру белән башкарыла. Мәкаләне бәйгегә кертү югарыдагы нигезләрне һәм [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|бәяләү тәртибен]] кабул итүне аңлата. * Жюри темага туры килмәүче мәкаләләрне бәйгедән чыгара, исәпләнгән сыйфат баллары нигезендә бүләкләрне тарата. Казыйлар карары шикәят ителә алмый. * Сертификат һәм дипломнар квалификацион мәкаләләр саны өчен, акчалы бүләк сертификатлары мәкаләләрегез тупланган сыйфат баллары нигезендә бирелә. * 4 мәкаләне булдырган/якшырткан катнашучылар финалистлар арасына керә, алдынгылар бәйгенең [[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы#Дан аллеясе|Дан аллеясенә]] дә кертелә. * Бүләк сертификатлары 500 сум яки күбрәк өлешкә хокукы булганнарга тапшырыла. == Оештыручылар == <gallery mode=packed widths="80px" heights="100px"> Файл:Татнетны үстерү фонды.png|[[Татнетны үстерү фонды]] Файл:Белем җәүһәрләре.png|[[Белем җәүһәрләре]] File:Spbmf logo.jpg|[[Санкт-Петербург татар медиафорумы]] File:Баннер-Союза-татарских-порталов-1024x341.jpg|[[Татар порталлары берлеге]] </gallery> * Бүләкләү өчен жюри җаваплы. ** Жюри рәисе — {{u|Il Nur}} (Казан) ** Жюри рәисе ярдәмчесе — {{u|Blackisnewyellow}} (Казан) * Рухландыручылар — [[Белем.ру]]'ның [[Раил Гатауллин (1977)|Раил Гатауллин]] һәм [[Питер.Татар]]'ның [[Равил Закиров]] * Техник бит-коралларны булдыручы — [[Фәрһад Фәткуллин]] == Ярдәм материаллары == {{main|Википедия:Бәйгеләр/Татар җирләре җәмгыяте/2021/Белешмәләр}} {{seealso|Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы#Гамәлдәге тематик материаллар}} == Бәяләү == <gallery mode=packed widths="60px" heights="100px"> Файл:TT-TatarWorld-I-certificate.pdf|Катнашучы сертификаты (TT) Файл:RU-TatarWorld-I-certificate.pdf|Катнашучы сертификаты (RU) Файл:EN-TatarWorld-I-certificate.pdf|Катнашучы сертификаты (EN) Файл:TT-TatarWorld-I-diploma.pdf|Финалист дипломы (TT) Файл:RU-TatarWorld-I-diploma.pdf|Финалист дипломы (RU) Файл:EN-TatarWorld-I-diploma.pdf|Финалист дипломы (EN) </gallery> * Гомуми һәм мәкаләләр язуга кагылышлы [[w:tt:Калып:Гамәлдәге кагыйдәләр|кагыйдәләрне]] бозу аркасында идарәчеләр бетергән яки дисквалификациягән материаллар өчен оештыручылар һәм башкаручылар җаваплы түгел һәм боларга бәя бирми. * Жюри исәпләнүгә [[Википедия:Кагыйдәләр һәм киңәшләр|гамәлдәге вики-тәртипләрне]] бозмаган, [[Википедия:Татар Википедиясе теле|әдәби телнең белешмә-энциклопедик стиле нормаларына туры килгән эчтәлек]]не генә кертә. === Процесс === * Бәйге тәмамлануга жюри тема һәм гомуми кагыйдәләр нигезендә кабул иткән мәкаләләр нигезендә башкарыла. * Техник исәпләү өчен җаваплысы — [[Фәрһад Фәткуллин]] ({{u|frhdkazan}}, Казан) * [https://www.youtube.com/watch?v=c3AW-hPtOVs Мәкаләне бәяләү процессы видеосы] <small>(«[[Википедия:Бәйгеләр/Минем Татарстан|Минем Татарстан 2020-2021]]» үрнәгендә)</small> * Процедура: *# Аерым катнашучыларның тамгаланган мәкаләләрен туплаучы төркемнәрне <small>([[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Ilnaz26|үрнәк]])</small> булдыру. *# Тематик жюри раслаган марафон мәкаләләрне ярым-автоматик күләм-вакыт буенча пре-квалификацияләү һәм кулланучы битләренә катнашу калыпларын урнаштыру. <pre>{{Татар дөньясы вики-марафоны катнашучысы|чыгарылыш=I|финалист=?}}</pre> *# Узганнар арасыннан булдырылган һәм тулыландырылган мәкаләләр категориясеннән очрагында очраклы рәвештә 2шәр мәкалә сайланыла һәм [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|Баллар бирү тәртибе]] нигезендә тирән тикшерелә. *# Катнашучы һәр бер категориягә керткән мәкаләләре өчен уртача балл исәпләнелә *# Уртача баллар бу категориядә булган квалификацион мәкаләләре санына тапкырлана, нәтиҗәләре кушыла. === Җәдвәл === * (8) Тәҗрибә коэффициенты — бәйге башлануга вики-тәҗрибәсе 6 һәм 12 айдан ким булган яңа кулланучылардан таләп ителгән ихтыяр көчен тану өчен ясала. * Ozon.ru сертификатларны (500 сум һәм күбрәк) алучылар кем? Кимендә ничә балл җыючылар? Минимум '''{{#expr:{{formatnum:91872|R}}*{{formatnum:500|R}}/{{formatnum:10000|R}}}}''' (91872*500/10000) балл алучылар {| cellpadding=4 cellspacing="0" class="wikitable sortable" !№ !Кулланучы</br><small>User</small></br>(2) !Теркәлгәне</br><small>Registered</small></br>(3) !Квалификация яңа</br><small>Qualified New</small></br>(4) !Бәяләү яңа</br><small>Random mean New</small></br>(5) !Квалификация тулыл.</br><small>Qualified Improved</small></br>(6) !Бәяләү тулыл.</br><small>Random mean Improved</small></br>(7) !Тәҗрибә коэф</br><small>Experience coef.</small></br>(8) !Тулаем балл</br><small>Total Points</small></br><small>[(4)*(5)+(6)*(7)]*(8)</small> !Өлеше (%)</br><small>Contribution %</small> !Өлеше (сум)</br><small>Ozon.ru</small> |- |Σ |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре|8]] |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре|53]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 49] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-improved 0] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |<small>1-тәҗрибәле, 2-12 айгача, 3-6 айгача</small> |<!--Σ результатов в строках ниже -->{{#expr:{{formatnum:0|R}}+{{formatnum:3450|R}}+{{formatnum:324|R}}+{{formatnum:384|R}}+{{formatnum:8190|R}}+{{formatnum:1488|R}}+{{formatnum:2220|R}}+{{formatnum:75816|R}}}} |100% |10000 |- |1 |{{u|Il Nur}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Il Nur|1]] |<!-- [4] -->0 |<!-- [5] --> - |<!-- [6] -->0 |<!-- [7] --> - |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Il Nur|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/91872*100 round 2}} |<!-- [11] --> |- |2 |'''{{u|Ilnaz26}}''' |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Ilnaz26|5]] |'''[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 5]''' |([[Бәхәс:Вера Евлампиева#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|408]]+[[Бәхәс:Клара Хафизова#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|52]])/2=230 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Ilnaz26|3]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:5|R}}*{{formatnum:230|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:5|R}}*{{formatnum:230|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}/91872*100 round 2}} [[File:Bronze medal icon.svg|20px]] |<!-- [11] --> |- |3 |{{u|Ramazan Khab}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Ramazan Khab|2]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 2] |([[Бәхәс:Аерым бию#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|27]]+[[Бәхәс:Әпипә#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|81]])/2=54 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Ramazan Khab|3]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:2|R}}*{{formatnum:54|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:2|R}}*{{formatnum:54|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}/91872*100 round 2}} |<!-- [11] --> |- |4 |{{u|T1nn27 }} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — T1nn27|1]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 1] |([[Бәхәс:Һуманизм#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|192]] |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/T1nn27|2]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:1|R}}*{{formatnum:192|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:2|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:1|R}}*{{formatnum:192|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:2|R}}/91872*100 round 2}} |<!-- [11] --> |- |5 |'''{{u|Баныу}}''' |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Баныу|15]] |'''[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 15]''' |([[Бәхәс:Габделвәли Яушев#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|864]]+[[Бәхәс:Шириннар-Шихматовлар#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|228]])/2=546 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Баныу|1]] |<!-- [9] -->'''{{#expr:({{formatnum:15|R}}*{{formatnum:546|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}}''' |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:15|R}}*{{formatnum:546|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/91872*100 round 2}} [[File:Silver medal icon.svg|20px]] |<!-- [11] -->{{#expr:{{formatnum:8190|R}}/({{formatnum:8190|R}}+{{formatnum:75816|R}})*10000 round 0}} |- |6 |'''{{u|Марьям Султанбаева}}''' |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Марьям Султанбаева|5]] |'''[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 4]''' |([[Бәхәс:Җаникә (Кырым принцессасы)#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|168]]+[[Бәхәс:Кинҗәбулат (Ишембай районы)#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|576]])/2=372 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Марьям Султанбаева|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:4|R}}*{{formatnum:372|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:4|R}}*{{formatnum:372|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/91872*100 round 2}} |<!-- [11] --> |- |7 |{{u|Таңһылыу}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Таңһылыу|11]] |'''[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 10]''' |([[Бәхәс:Тотылу (астрономия)#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|240]]+[[Бәхәс:Атмосфера химиясе#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|204]])/2=222 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Таңһылыу|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:10|R}}*{{formatnum:222|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:10|R}}*{{formatnum:222|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/91872*100 round 2}} |<!-- [11] --> |- |8 |'''{{u|Әмир}}''' |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Әмир|13]] |'''[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 12]''' |([[Бәхәс:Айбаш мәчете (Татарстан)#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|4212]]+[[Бәхәс:Резеда Зәйниева#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|8424]])/2=6318 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Әмир|1]] |<!-- [9] -->'''{{#expr:({{formatnum:12|R}}*{{formatnum:6318|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}}''' |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:12|R}}*{{formatnum:6318|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/91872*100 round 2}} [[File:Gold medal icon.svg|20px]] |<!-- [11] -->{{#expr:{{formatnum:75816|R}}/({{formatnum:8190|R}}+{{formatnum:75816|R}})*10000 round 0}} |- |} == Шулай ук карагыз == <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|:Төркем:Википедия:Татар_дөньясы_I мәкаләләре|Марафон мәкаләләре төркеме|class=mw-ui-progressive}} </div> * Мөрәҗәгатьләр статистикасы: [https://tools.wmflabs.org/pageviews/?project=tt.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&range=latest-90&pages=Википедия:Марафоннар/Татар_дөньясы/I Бу биткә] {{*}} [https://tools.wmflabs.org/pageviews/?project=tt.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&range=latest-90&pages=Төркем:Википедия:Татар_дөньясы_I_мәкаләләре Теркәлгән татарча мәкаләләр исемлегенә] [[Төркем:Википедия:Татар дөньясы I]] 87z27fq8e93kdqwnjmlrze04vy5aiiv 5839134 5839132 2026-05-02T20:58:57Z Frhdkazan 3171 /* Җәдвәл */ 5839134 wikitext text/x-wiki <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://tt.wikipedia.org/wiki/Төркем:Википедия:Татар_дөньясы_I_мәкаләләре|Марафон мәкаләләре статистикасы|class=mw-ui-destructive }}</div> {{УК}} «'''[[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы|Татар дөньясы]] I'''» вики-марафоны — [[татарлар]]ның тормышына һәм [[Татар дөньясы (төшенчә)|дөньяларына]] тәэсир иткән шәхес, вакыйга, оешма яки башка феноменнарны татарча тасвирлаучы белешмә-энциклопедик материалларны булдыру һәм яңартып-баетуны популярлаштыру чарасы. <p>2026 елның 1-30 апрель көннәрендә үтә. Ozon.ru бүләк сертификатлары [[#Җәдвәл|тупланылган сыйфат баллары]] нигезендә таратыла. <p><small>Бу битнең кыска адресы <nowiki>https://w.wiki/KaKw</nowiki></small> == Тәртип == * Энциклопедик [[Ярдәм:Яңа мәкалә язу|мәкаләләр язу]] марафонында Википедиядә '''[[Махсус:Теркәлү|үз хисап язманы булдырган]]''' <small>''([[Википедия:Теркәлү|теркәлү турында]])''</small> һәркем катнаша ала. * Конкурска түбәндәге мәкаләләр кабул ителә: *# Мәкалә 2026 елның 1-30 апрель арасында татар телендә язылырга тиеш. *# Мәкаләләр [[татарлар]]ның тормышына һәм [[Татар дөньясы (төшенчә)|дөньяларына]] тәэсир иткән шәхес, вакыйга, оешма яки башка феноменнар белән бәйле булырга тиеш. Башка вики-бәйгеләргә кертелгән мәкаләләрдә тасвирланган феноменнар татарларга һәм дөньяларына тәэсире аңлашылган чакта кабул ителә. Башка тел бүлекләрендәге тематик мәкаләләрне [[Википедия:Бәйгеләр/Татар җирләре җәмгыяте/2021/Белешмәләр#Тәрҗемә итү коралы|тәрҗемә итү коралы]] ярдәмендә татарчалаштыру санала. *# Яңа булдырылган яки баетылган мәкалә 150 сүздән һәм 2500 байттан артык булырга тиеш. *# Мәкалә [[Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятле]] булырга тиеш, мәкаләнең [[Википедия:Абруйлы чыганаклар|чыганаклары]] күрсәтелергә тиеш. *# Машина тәрҗемәсе булырга тиеш түгел. *# Мәкаләне бәйгегә кертү өчен бәхәс битенә кимендә түбәндәгечә тутырылган [[Калып:Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|мәкалә калыбы]] урнаштырыла: <pre>{{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Викимедиа хисап язмагыз исеме}}</pre> * Булдырылган материалның бәйгегә кертелүе өчен катнашучы үзе җаваплы. Бәйле мәкаләнең бәхәс битенә бәйге калыбын урнаштыру һәм аны тиешлечә тутыру белән башкарыла. Мәкаләне бәйгегә кертү югарыдагы нигезләрне һәм [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|бәяләү тәртибен]] кабул итүне аңлата. * Жюри темага туры килмәүче мәкаләләрне бәйгедән чыгара, исәпләнгән сыйфат баллары нигезендә бүләкләрне тарата. Казыйлар карары шикәят ителә алмый. * Сертификат һәм дипломнар квалификацион мәкаләләр саны өчен, акчалы бүләк сертификатлары мәкаләләрегез тупланган сыйфат баллары нигезендә бирелә. * 4 мәкаләне булдырган/якшырткан катнашучылар финалистлар арасына керә, алдынгылар бәйгенең [[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы#Дан аллеясе|Дан аллеясенә]] дә кертелә. * Бүләк сертификатлары 500 сум яки күбрәк өлешкә хокукы булганнарга тапшырыла. == Оештыручылар == <gallery mode=packed widths="80px" heights="100px"> Файл:Татнетны үстерү фонды.png|[[Татнетны үстерү фонды]] Файл:Белем җәүһәрләре.png|[[Белем җәүһәрләре]] File:Spbmf logo.jpg|[[Санкт-Петербург татар медиафорумы]] File:Баннер-Союза-татарских-порталов-1024x341.jpg|[[Татар порталлары берлеге]] </gallery> * Бүләкләү өчен жюри җаваплы. ** Жюри рәисе — {{u|Il Nur}} (Казан) ** Жюри рәисе ярдәмчесе — {{u|Blackisnewyellow}} (Казан) * Рухландыручылар — [[Белем.ру]]'ның [[Раил Гатауллин (1977)|Раил Гатауллин]] һәм [[Питер.Татар]]'ның [[Равил Закиров]] * Техник бит-коралларны булдыручы — [[Фәрһад Фәткуллин]] == Ярдәм материаллары == {{main|Википедия:Бәйгеләр/Татар җирләре җәмгыяте/2021/Белешмәләр}} {{seealso|Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы#Гамәлдәге тематик материаллар}} == Бәяләү == <gallery mode=packed widths="60px" heights="100px"> Файл:TT-TatarWorld-I-certificate.pdf|Катнашучы сертификаты (TT) Файл:RU-TatarWorld-I-certificate.pdf|Катнашучы сертификаты (RU) Файл:EN-TatarWorld-I-certificate.pdf|Катнашучы сертификаты (EN) Файл:TT-TatarWorld-I-diploma.pdf|Финалист дипломы (TT) Файл:RU-TatarWorld-I-diploma.pdf|Финалист дипломы (RU) Файл:EN-TatarWorld-I-diploma.pdf|Финалист дипломы (EN) </gallery> * Гомуми һәм мәкаләләр язуга кагылышлы [[w:tt:Калып:Гамәлдәге кагыйдәләр|кагыйдәләрне]] бозу аркасында идарәчеләр бетергән яки дисквалификациягән материаллар өчен оештыручылар һәм башкаручылар җаваплы түгел һәм боларга бәя бирми. * Жюри исәпләнүгә [[Википедия:Кагыйдәләр һәм киңәшләр|гамәлдәге вики-тәртипләрне]] бозмаган, [[Википедия:Татар Википедиясе теле|әдәби телнең белешмә-энциклопедик стиле нормаларына туры килгән эчтәлек]]не генә кертә. === Процесс === * Бәйге тәмамлануга жюри тема һәм гомуми кагыйдәләр нигезендә кабул иткән мәкаләләр нигезендә башкарыла. * Техник исәпләү өчен җаваплысы — [[Фәрһад Фәткуллин]] ({{u|frhdkazan}}, Казан) * [https://www.youtube.com/watch?v=c3AW-hPtOVs Мәкаләне бәяләү процессы видеосы] <small>(«[[Википедия:Бәйгеләр/Минем Татарстан|Минем Татарстан 2020-2021]]» үрнәгендә)</small> * Процедура: *# Аерым катнашучыларның тамгаланган мәкаләләрен туплаучы төркемнәрне <small>([[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Ilnaz26|үрнәк]])</small> булдыру. *# Тематик жюри раслаган марафон мәкаләләрне ярым-автоматик күләм-вакыт буенча пре-квалификацияләү һәм кулланучы битләренә катнашу калыпларын урнаштыру. <pre>{{Татар дөньясы вики-марафоны катнашучысы|чыгарылыш=I|финалист=?}}</pre> *# Узганнар арасыннан булдырылган һәм тулыландырылган мәкаләләр категориясеннән очрагында очраклы рәвештә 2шәр мәкалә сайланыла һәм [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|Баллар бирү тәртибе]] нигезендә тирән тикшерелә. *# Катнашучы һәр бер категориягә керткән мәкаләләре өчен уртача балл исәпләнелә *# Уртача баллар бу категориядә булган квалификацион мәкаләләре санына тапкырлана, нәтиҗәләре кушыла. === Җәдвәл === * (8) Тәҗрибә коэффициенты — бәйге башлануга вики-тәҗрибәсе 6 һәм 12 айдан ким булган яңа кулланучылардан таләп ителгән ихтыяр көчен тану өчен ясала. * Ozon.ru сертификатларны (500 сум һәм күбрәк) алучылар кем? Кимендә ничә балл җыючылар? Минимум '''{{#expr:{{formatnum:91872|R}}*{{formatnum:500|R}}/{{formatnum:10000|R}}}}''' (91872*500/10000) балл алучылар {| cellpadding=4 cellspacing="0" class="wikitable sortable" !№ !Кулланучы</br><small>User</small></br>(2) !Теркәлгәне</br><small>Registered</small></br>(3) !Квалификация яңа</br><small>Qualified New</small></br>(4) !Бәяләү яңа</br><small>Random mean New</small></br>(5) !Квалификация тулыл.</br><small>Qualified Improved</small></br>(6) !Бәяләү тулыл.</br><small>Random mean Improved</small></br>(7) !Тәҗрибә коэф</br><small>Experience coef.</small></br>(8) !Тулаем балл</br><small>Total Points</small></br><small>[(4)*(5)+(6)*(7)]*(8)</small> !Өлеше (%)</br><small>Contribution %</small> !Өлеше (сум)</br><small>Ozon.ru</small> |- |Σ |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре|8]] |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре|53]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 49] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-improved 0] |([[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]]+[[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле#Бәйге исеме ел вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|#]])/2=Ур.арифм. |<small>1-тәҗрибәле, 2-12 айгача, 3-6 айгача</small> |<!--Σ результатов в строках ниже -->{{#expr:{{formatnum:0|R}}+{{formatnum:3450|R}}+{{formatnum:324|R}}+{{formatnum:384|R}}+{{formatnum:8190|R}}+{{formatnum:1488|R}}+{{formatnum:2220|R}}+{{formatnum:75816|R}}}} |100% |10000 |- |1 |{{u|Il Nur}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Il Nur|1]] |<!-- [4] -->0 |<!-- [5] --> - |<!-- [6] -->0 |<!-- [7] --> - |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Il Nur|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/91872*100 round 2}} |<!-- [11] --> |- |2 |'''{{u|Ilnaz26}}''' |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Ilnaz26|5]] |'''[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 5]''' |([[Бәхәс:Вера Евлампиева#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|408]]+[[Бәхәс:Клара Хафизова#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|52]])/2=230 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Ilnaz26|3]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:5|R}}*{{formatnum:230|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:5|R}}*{{formatnum:230|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}/91872*100 round 2}} [[File:Bronze medal icon.svg|20px]] |<!-- [11] --> |- |3 |{{u|Ramazan Khab}} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Ramazan Khab|2]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 2] |([[Бәхәс:Аерым бию#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|27]]+[[Бәхәс:Әпипә#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|81]])/2=54 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Ramazan Khab|3]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:2|R}}*{{formatnum:54|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:2|R}}*{{formatnum:54|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:3|R}}/91872*100 round 2}} |<!-- [11] --> |- |4 |{{u|T1nn27 }} |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — T1nn27|1]] |[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 1] |([[Бәхәс:Һуманизм#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|192]] |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/T1nn27|2]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:1|R}}*{{formatnum:192|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:2|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:1|R}}*{{formatnum:192|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:2|R}}/91872*100 round 2}} |<!-- [11] --> |- |5 |'''{{u|Баныу}}''' |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Баныу|15]] |'''[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 15]''' |([[Бәхәс:Габделвәли Яушев#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|864]]+[[Бәхәс:Шириннар-Шихматовлар#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|228]])/2=546 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Баныу|1]] |<!-- [9] -->'''{{#expr:({{formatnum:15|R}}*{{formatnum:546|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}}''' |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:15|R}}*{{formatnum:546|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/91872*100 round 2}} [[File:Silver medal icon.svg|20px]] |<!-- [11] -->{{#expr:{{formatnum:8190|R}}/({{formatnum:8190|R}}+{{formatnum:75816|R}})*10000 round 0}} |- |6 |'''{{u|Марьям Султанбаева}}''' |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Марьям Султанбаева|5]] |'''[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 4]''' |([[Бәхәс:Җаникә (Кырым принцессасы)#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|168]]+[[Бәхәс:Кинҗәбулат (Ишембай районы)#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|576]])/2=372 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Марьям Султанбаева|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:4|R}}*{{formatnum:372|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:4|R}}*{{formatnum:372|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/91872*100 round 2}} |<!-- [11] --> |- |7 |'''{{u|Таңһылыу}}''' |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Таңһылыу|11]] |'''[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 10]''' |([[Бәхәс:Тотылу (астрономия)#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|240]]+[[Бәхәс:Атмосфера химиясе#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|204]])/2=222 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Таңһылыу|1]] |<!-- [9] -->{{#expr:({{formatnum:10|R}}*{{formatnum:222|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}} |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:10|R}}*{{formatnum:222|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/91872*100 round 2}} |<!-- [11] --> |- |8 |'''{{u|Әмир}}''' |[[:Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — Әмир|13]] |'''[https://fountain.toolforge.org/editathons/tatarworld-1-new 12]''' |([[Бәхәс:Айбаш мәчете (Татарстан)#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|4212]]+[[Бәхәс:Резеда Зәйниева#Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле|8424]])/2=6318 |0 |0 |<!-- [8] 1-тәҗрибәле, 2 - 12 айгача, 3 - 6 айгача -->[[Special:CentralAuth/Әмир|1]] |<!-- [9] -->'''{{#expr:({{formatnum:12|R}}*{{formatnum:6318|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}}}''' |<!-- [10] -->{{#expr:({{formatnum:12|R}}*{{formatnum:6318|R}}+{{formatnum:0|R}}*{{formatnum:0|R}})*{{formatnum:1|R}}/91872*100 round 2}} [[File:Gold medal icon.svg|20px]] |<!-- [11] -->{{#expr:{{formatnum:75816|R}}/({{formatnum:8190|R}}+{{formatnum:75816|R}})*10000 round 0}} |- |} == Шулай ук карагыз == <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|:Төркем:Википедия:Татар_дөньясы_I мәкаләләре|Марафон мәкаләләре төркеме|class=mw-ui-progressive}} </div> * Мөрәҗәгатьләр статистикасы: [https://tools.wmflabs.org/pageviews/?project=tt.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&range=latest-90&pages=Википедия:Марафоннар/Татар_дөньясы/I Бу биткә] {{*}} [https://tools.wmflabs.org/pageviews/?project=tt.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&range=latest-90&pages=Төркем:Википедия:Татар_дөньясы_I_мәкаләләре Теркәлгән татарча мәкаләләр исемлегенә] [[Төркем:Википедия:Татар дөньясы I]] j17hbamyq4x07zfubym3cvsfu0dsetn Людмила Коршунова 0 1391749 5839148 5792503 2026-05-03T00:59:03Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5839148 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=апрель 2026}} {{Шәхес}} '''Людмила Прокопьевна Коршунова''' (1950 елның 20 июлендә туа) — совет союзы һәм Россия театр һәм кино актрисасы, [[Россия Федерациясенең халык артисты|Россиянең халык артисты]] (1996). == Биография == Людмила Прокопьевна Коршунова 1950 елның 20 июлендә туа. * Саратов театр училищесын тәмамлады ** Саратов яшьләр театрында эшләде. * 1976 ел — Рязань театры драма актрисасы. == Саратов яшьләр театры == * Алёнушка («Алсу чәчәк», С. Аксаков) * Джемма («Итальян трагедиясы», Э. Л. Войничның «Сусарлар» романы буенча) * Кадича (Ч. Айтматовның «Кызыл яулыклы тирәкләрем») == Рязань драма театры == * София (А. С. Грибоедовның «Акылдан килгән кайгы» әсәре) * Ариадна (В. Розовның «Урман оясы») * Мармион (Н.Шундикның Сергей Есенин) * Варя (А. П. Чеховның «Чия бакчасы») * Маргарет (Т. Уильямсның «Кайнар калай түбәдәге мәче» әсәре) * Венабл ханым (Кинәт, соңгы җәй, Т. Уильямс) * Леди Эрлинн (О. Уайльдның «Леди Виндермирның җанатары») * Элинор патшабикә (Дж. Голдманның «Кышкы арыслан» әсәре) * Мурзавецкая (А. Островскийның «Бүреләр һәм сарыклар» әсәре) * Томск графинясе (А. С. Пушкинның «Пик патшабикәсе») * Москалева (Ф. М. Достоевскийның «Абыйның төше») * Филумена (Филумена Мортурано Э. Де Филиппо) * А. Галичның «Таймыр сине чакыра» әсәре * Хлестова (Вайга Вит, А. С. Грибойедов нигезендә) * Надежда Чебоксарова (А. Н. Островскийның акылсыз акчасы) * Маркиз де Мертуил (Чарльз де Лаклосның куркыныч бәйләнешләре) * Принцесса Космонополис (Т. Уильямсның «Яшьлекнең татлы кошы» әсәре) * Екатерина Кондратьевна Первухина — «Томаннан фәрештә чыкты» * Феона — «Барысы да мәче өчен генә түгел» * Марта апа — «Джанетка кияүгә чыгу» == Социаль эшчәнлек == Людмила Прокопьевна — Россия театр эшлеклеләре берлегенең Рязань бүлеге рәисе булган. == Бүләкләр == * 1982 елның 1 октябрендә — РСФСРның атказанган артисты. * 29.01.1996 — [[Россия Федерациясенең халык артисты|Россиянең халык рәссамы]]<ref>{{Cite web|url=http://www.kremlin.ru/acts/bank/8822|title=Указ Президента Российской Федерации от 29 января 1996 года № 116 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210417145503/http://www.kremlin.ru/acts/bank/8822|archivedate=2021-04-17|accessdate=2019-10-09}}</ref> . == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [http://www.rzndrama.ru/ru/rasskazyvaem/hudozhestvennaya-chast/korshunova-ludmila-prokopevna.html Коршунова, Людмила Прокопьевна]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://ya62.ru/interview/ya-tak-zhivu/ya-tak-zhivu-lyudmila-korshunova/ Коршунова, Людмила Прокопьевна] {{Тышкы сылтамалар}} [[Төркем:РСФСР атказанган артистлары]] [[Төркем:Россия театр актрисалары]] [[Төркем:Әлифба буенча актрисалар]] [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] [[Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе]] [[Төркем:1950 елда туганнар]] [[Төркем:20 июль көнне туганнар]] cb2emyoeiimg4pkai3yidbp9l3p4pmd Бәхәс:Клара Хафизова 1 1426898 5839070 5684609 2026-05-02T14:17:49Z Frhdkazan 3171 /* Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле */ 52 балл 5839070 wikitext text/x-wiki {{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Ilnaz26}} {{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Ilnaz26| ил = Татарлар| ил2 = Казакъстан| ил3 = | тема= мәдәният| тема2= фән| тема3= }} == Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле == «[[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы/I|Татар дөньясы I]]» бәйгесе чикләрендә булдырылган мәкаләне [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|бәяләү җәдвәле]]: {| | # | Критерий | күрсәткеч | +/* |- | 1 | '''Мәгълүмати калыплар''': {{tl|УК}} яки тематик карточкасы, {{tl|Тышкы сылтамалар}}, {{tl|Бу темага Татнетта}}, башка төр [[:Төркем:Навигацион калыплар|навигацион калыплар]] - юк, 1-2, 3+ | 2 | * |- | 2 | '''Тексттагы вики-сылтамалар''': Мәкаләдән башкаларга [[ВП:Викиләштерү|вики-сылтамалар]] урнаштырылган (0-2/3-7/8+, визуаль) | 1 | * |- | 3 | '''Википедия:Бирегә нәрсә сылтый''': Мәкалә Вики эченә яхшы кертелгән (0/1-5/6+, сул баганадан ''Кораллар: Бирегә нәрсә сылтый'' төймәсенә басып күренә) | 1 | * |- | 4 | '''Википедия:Таләп ителгән көч''': Тулыландыру (1), тәрҗемә юлы белән булдырылган яңа мәкалә (2) яки чыганаклар буенча язылган яңа мәкалә (3) - Мәкалә тарихыннан һәм вики-ара тикшерү белән билгеләнә. | 2 | * |- | 5 | '''Кереш өлеше''': Феноменның [[w:tt:Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятлелеген]] һәм асылын кыскача ачыклаучы кереш бүлеге (''калганын укымасам, нәрсә белүем җитә'', юк - бар - темага юлны ача - җитәрлек аңлата) | 2 | + |- | 6 | '''Мәкалә [[w:tt:Википедия:Сурәтләү|сурәтләнгән]]''' | 0 | + |- | 7 | '''Чыганаклар саны/тасвирланышы''': [[w:tt:Википедия:Тикшереп булучанлык|Мәгълүматны тикшереп алу]] өчен бәйсез чыганакларга [[w:tt:Википедия:Чыганакларны күрсәтү|искәрмәләр]], сылтамалар, аларның күләме, табу җиңеллеге һәм [[w:tt:Википедия:Абруйлы чыганаклар|абруйлылык дәрәҗәсе]] | 1 | + |- | 8 | '''Татар фәнен һәм татарча чыганакларны популярлаштыру''': [[ТР ФА]]нең татар институтлары, [[Татмедиа]], [[Бөтендөнья татарлар конгрессы]] басмалары һәм башка татар телле сайтлары мәкаләләренә, [[Викимәгълүмат]] элементында — «[[Tatarica (энциклопедия)|Tatarica]]» энциклопедиясенең бәйле татар/рус версияләренә сылтама урнаштыру | 0 | + |- | 9 | '''Мәгариф, фән, югары белем һәм мәдәният өлкәсендә эшләүче Татарстан, дөньяның бар суверен илләре, БМО һәм башка дәүләтара оешмаларга караган рәсми тематик авторитетларны таныту''': мәкаләдә бәйле Татарстан, дөньяның бар суверен илләренең рәсми илкүләм һәм төбәк, ЮНЕСКО, гомумән БМО системасы һәм башка дәүләтара оешмаларының тематик институтлары мәгълүматлары телгә алына һәм/яки сайтларындагы тематик материалларга искәрмәләр/сылтамалар китерелгән (0/1-2/3-4/5+, визуаль) | 1 | + |- | 10 | '''[[w:tt:Википедия:Төркемләү|Төркемләү]] төгәллеге''' | 3 | + |- | 11 | '''Мәкалә структурасы''': Стандарт бүлекләре барлыгы, детальлелеге | 2 | + |- | 12 | '''Татар теле һәм стиль''': Белешмә-энциклопедик стильдә, нейтраль караштан, лексика сайлавы. | 3 | + |- | 13 | '''Текст күләме''': (Стандарт, *2/+, *3/+, *4/+) | 1 | + |- | 14 | '''Викимәгълүмат: ясалма интеллект аңларлык элементы татарчалаштырылган''': (0/Тамгасы/Тасвирламасы/Синонимнары) | 0 | + |- | 15 | '''Викимәгълүмат: элементы фактлар белән тутырылган''': (0-2/3-7/8+, визуаль) | 1 | * |- | 16 | '''Викимәгълүмат: элемент чыганаклар белән дәлилләнгән''': (0/1-2/3+, визуаль) | 1 | * |- | 17 | '''Викимәгълүмат:Бирегә нәрсә сылтый''': Элемент Вики эченә яхшы кертелгән (0/1-5/6+, сул баганадан ''Кораллар: Бирегә нәрсә сылтый'' төймәсенә басып күренә) | 1 | * |- | colspan="2" |'''Нәтиҗә:''' [1]*[2]*[3]*[4]*([5]+[6]+[7]+[8]+[9]+[10]+[11]+[12]+[13]+[14])*[15]*[16]*[17]=4*1*(13)= |'''52''' |} '''Казый''' --[[Кулланучы:Frhdkazan|frhdkazan]] ([[Кулланучы бәхәсе:Frhdkazan|бәхәс]]) 2 май 2026, 14:17 (UTC) lem53q9jfrngnpht9ria9qjr51fo6rb Бәхәс:Вера Евлампиева 1 1436469 5839068 5684532 2026-05-02T13:58:48Z Frhdkazan 3171 /* Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле */ 408 балл 5839068 wikitext text/x-wiki {{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Ilnaz26}} {{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Ilnaz26| ил = Татарлар| ил2 = | ил3 = | тема= мәдәният| тема2= | тема3= }} == Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле == «[[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы/I|Татар дөньясы I]]» бәйгесе чикләрендә булдырылган мәкаләне [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|бәяләү җәдвәле]]: {| | # | Критерий | күрсәткеч | +/* |- | 1 | '''Мәгълүмати калыплар''': {{tl|УК}} яки тематик карточкасы, {{tl|Тышкы сылтамалар}}, {{tl|Бу темага Татнетта}}, башка төр [[:Төркем:Навигацион калыплар|навигацион калыплар]] - юк, 1-2, 3+ | 2 | * |- | 2 | '''Тексттагы вики-сылтамалар''': Мәкаләдән башкаларга [[ВП:Викиләштерү|вики-сылтамалар]] урнаштырылган (0-2/3-7/8+, визуаль) | 3 | * |- | 3 | '''Википедия:Бирегә нәрсә сылтый''': Мәкалә Вики эченә яхшы кертелгән (0/1-5/6+, сул баганадан ''Кораллар: Бирегә нәрсә сылтый'' төймәсенә басып күренә) | 2 | * |- | 4 | '''Википедия:Таләп ителгән көч''': Тулыландыру (1), тәрҗемә юлы белән булдырылган яңа мәкалә (2) яки чыганаклар буенча язылган яңа мәкалә (3) - Мәкалә тарихыннан һәм вики-ара тикшерү белән билгеләнә. | 2 | * |- | 5 | '''Кереш өлеше''': Феноменның [[w:tt:Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятлелеген]] һәм асылын кыскача ачыклаучы кереш бүлеге (''калганын укымасам, нәрсә белүем җитә'', юк - бар - темага юлны ача - җитәрлек аңлата) | 2 | + |- | 6 | '''Мәкалә [[w:tt:Википедия:Сурәтләү|сурәтләнгән]]''' | 1 | + |- | 7 | '''Чыганаклар саны/тасвирланышы''': [[w:tt:Википедия:Тикшереп булучанлык|Мәгълүматны тикшереп алу]] өчен бәйсез чыганакларга [[w:tt:Википедия:Чыганакларны күрсәтү|искәрмәләр]], сылтамалар, аларның күләме, табу җиңеллеге һәм [[w:tt:Википедия:Абруйлы чыганаклар|абруйлылык дәрәҗәсе]] | 3 | + |- | 8 | '''Татар фәнен һәм татарча чыганакларны популярлаштыру''': [[ТР ФА]]нең татар институтлары, [[Татмедиа]], [[Бөтендөнья татарлар конгрессы]] басмалары һәм башка татар телле сайтлары мәкаләләренә, [[Викимәгълүмат]] элементында — «[[Tatarica (энциклопедия)|Tatarica]]» энциклопедиясенең бәйле татар/рус версияләренә сылтама урнаштыру | 0 | + |- | 9 | '''Мәгариф, фән, югары белем һәм мәдәният өлкәсендә эшләүче Татарстан, дөньяның бар суверен илләре, БМО һәм башка дәүләтара оешмаларга караган рәсми тематик авторитетларны таныту''': мәкаләдә бәйле Татарстан, дөньяның бар суверен илләренең рәсми илкүләм һәм төбәк, ЮНЕСКО, гомумән БМО системасы һәм башка дәүләтара оешмаларының тематик институтлары мәгълүматлары телгә алына һәм/яки сайтларындагы тематик материалларга искәрмәләр/сылтамалар китерелгән (0/1-2/3-4/5+, визуаль) | 1 | + |- | 10 | '''[[w:tt:Википедия:Төркемләү|Төркемләү]] төгәллеге''' | 3 | + |- | 11 | '''Мәкалә структурасы''': Стандарт бүлекләре барлыгы, детальлелеге | 3 | + |- | 12 | '''Татар теле һәм стиль''': Белешмә-энциклопедик стильдә, нейтраль караштан, лексика сайлавы. | 3 | + |- | 13 | '''Текст күләме''': (Стандарт, *2/+, *3/+, *4/+) | 1 | + |- | 14 | '''Викимәгълүмат: ясалма интеллект аңларлык элементы татарчалаштырылган''': (0/Тамгасы/Тасвирламасы/Синонимнары) | 0 | + |- | 15 | '''Викимәгълүмат: элементы фактлар белән тутырылган''': (0-2/3-7/8+, визуаль) | 1 | * |- | 16 | '''Викимәгълүмат: элемент чыганаклар белән дәлилләнгән''': (0/1-2/3+, визуаль) | 1 | * |- | 17 | '''Викимәгълүмат:Бирегә нәрсә сылтый''': Элемент Вики эченә яхшы кертелгән (0/1-5/6+, сул баганадан ''Кораллар: Бирегә нәрсә сылтый'' төймәсенә басып күренә) | 1 | * |- | colspan="2" |'''Нәтиҗә:''' [1]*[2]*[3]*[4]*([5]+[6]+[7]+[8]+[9]+[10]+[11]+[12]+[13]+[14])*[15]*[16]*[17]=24*1*(17)= |'''408''' |} '''Казый''' --[[Кулланучы:Frhdkazan|frhdkazan]] ([[Кулланучы бәхәсе:Frhdkazan|бәхәс]]) 2 май 2026, 13:58 (UTC) axlg2q1thg37twax0y0u8juktqohekq Тизлеккә сусау (1994 елгы видео уены) 0 1484320 5839155 5793023 2026-05-03T03:16:14Z Каюм Хордай 59574 EA Ванкувер битенә сылтама өстәлде. 5839155 wikitext text/x-wiki ''Бу мәкалә 1994 елгы беренче Тизлеккә сусау уены турында. Уен сериясе өчен [[Тизлеккә сусау|Тизлеккә сусау (уен сериясе)]] мәкаләсен карагыз. 2015 елгы уен өчен [[Тизлеккә сусау (2015 елгы уен)]] мәкаләсен карагыз. 2014 елгы фильм өчен [[Тизлеккә сусау (фильм)]] мәкаләсен карагыз. Башка кулланышлар өчен [[Тизлеккә сусау (мәгънәләр)]] мәкаләсен карагыз.''{{Санак уены|Уйлап табучы=[[EA Vancouver]]<br>[[EA Seattle]] (Шәхси санак)|Чыгаручы=[[Electronic Arts]]<br>[[Electronic Arts Studios]] (Шәхси санак)|Композитор=[[Йефф ван Дикк]]<br>[[Саки Каскас]]|Продюсер=[[Ханно Лемке]]|Программист=[[Брэд Гур]]|Рәссам=[[Маркус Тессманн]]|Исеме=Тизлеккә сусау|Платформа=[[3DO]]<br>[[MS-DOS]]<br>[[PlayStation]]<br>[[Saturn]]<br>[[Windows]]|Чыгу көне=1994 ел 2 декабрь|Рәсем=Тизлеккә сусау 1 тышлыгы.jpg|Имза=Ауропа басмасының тышлыгы|Уен төре=Узыш уены}}'''''Road & Track'' сөйли: Тизлеккә сусау'''([[Инглиз теле|инглиз]]. ''The Need for Speed'') — ул 1994 елгы узыш уены, аны башта ''Pioneer Productions'' исемендә танылган ''[[EA Ванкувер]]'' ясаган һәм ''3DO'' өчен ''[[Electronic Arts]]'' чыгарган. Өстәлгән җырлар белән юрамалар ''MS-DOS''(1995), ''PlayStation''(1996) һәм ''Saturn''(1996) өчен чыкканнар. 1996 елгы ''[[Microsoft Windows|Windows]]'' юрамасы Махсус басма([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Special Edition)'' өстәмә исеменә ия. Тизлеккә сусау ноктадан ноктага өч юлларда дошманы белән дә, аннан башка да сигез лицензияләнгән машиналарны идарә итәргә рөхсәт итә. Узышларда контроль нокта, граждан машиналары һәм полиция куулары очрыйлар. ''[[Electronic Arts]]'' машиналар тотышын һәм трансмиссия чыгарган авызларын күчерү өчен ''Road & Track'' журналы белән хезмәттәшлек иткән. Уенда машиналар турындагы тавыш комментарие белән җентекле мәгълүмат, журнал ысулында һәр машинаның эчке һәм тышкы өлешләренең берничә сурәтләре һәм җирлектәге музыка белән машиналар турында кыска видеолар бар. Уен коммерция ягыннан уңышлы булды. Видео уеннары басмалары уен барышына һәм графикага кертелгән чынлык белән киң экранлы видеоларны мактаганнар. Бу [[Тизлеккә сусау]] сериясенең беренче уен. 1997 елда [[Тизлеккә сусау II]] сиквел булып чыккан. [[Төркем:Windows өчен уеннар]] rg0l3zvoon5f5krrm49ffa70wdd49ql Тизлеккә сусау II 0 1487920 5839158 5793032 2026-05-03T03:28:09Z Каюм Хордай 59574 EA Ванкувер битенә сылтама өстәлде. 5839158 wikitext text/x-wiki {{Санак уены|Исеме=Тизлеккә сусау II|Уйлап табучы=[[EA Ванкувер]] (PS)<br />[[EA Seattle]] (Шәхси санак)|Чыгаручы=[[Electronic Arts]]|Платформа=[[PlayStation]]<br />[[Microsoft Windows]]|Чыгу көне=PlayStation<br />[[Төньяк Америка]]: 1997 ел 31 март<br />[[Европа]]: 1997<br />Microsoft Windows<br />[[Төньяк Америка]]: 1997 ел 18 апрель<br />[[Европа]]: 1997|Продюсер=Ханно Лемке|Җитәкчеләр=Скотт Блэквуд<br />Ханно Лемке|Программист=Лорент Ансесси<br />Дэвид Лукас|Рәссам=Скотт Джэксон<br />Кент Маклаган|Сценарист=Грегг Джайлс<br />Ричард Мул<br />Скотт Блэквуд|Композитор=[[Саки Каскас]]<br />[[Йефф ван Дикк]]<br />Элистер Хёрст|Тәрҗемәләү=[[Инглиз]], [[испан]], [[итальян]], [[алман]], [[француз]], [[япон]] телләре|Рәсем=Тизлеккә сусау II тышлыгы.jpg|Имза=Уенның тышлыгы|Уен төре=Узыш уены}}'''''Тизлеккә сусау II'''''([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Need for Speed II'') — ул ''PlayStation'' һәм ''[[Microsoft Windows|Windows]]'' платформалары өчен 1997 елда чыккан узыш видео уены. Ул [[Тизлеккә сусау|Тизлеккә сусау сериясенең]] икенче уены. 1998 елда [[Тизлеккә сусау III: Эссе кугын]] аның дәвамы булып чыккан. == Җитештерү == ''[[EA Ванкувер]]'' Тизеккә сусау II не булдырган. Лорент Ансесси баш программист, ә Вей Шуң һәм Брэд Гур өлкән программистлар булып эшләгәннәр.<ref name="MCPS">{{Cite web|url=https://www.metacritic.com/game/need-for-speed-ii/critic-reviews/?platform=playstation|title=Need for Speed II (PlayStation) reviews at|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190331073146/https://www.metacritic.com/game/playstation/need-for-speed-ii|archivedate=March 31, 2019|work=[[Metacritic]]|publisher=CBS Interactive Inc.|accessdate=March 12, 2013}}</ref> Беренче уен белән кулланылган ''Road & Track'' лицензиясен бетергәч, ''[[Electronic Arts|EA]]'' һәр автомобильләр җитештерүче белән аерым хезмәттәшлек иткән. Максималь төгәл рәвештә тиз машиналарның физикасын һәм үзенчәлекләрен булдыру өчен, программистлар һәр машинаның җитештерүчесе белән бәйләнгәннәр. <ref name="cvg">{{Cite web|url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=3243|title=PC Review: Need For Speed 2 Review|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070331071303/http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=3243|archivedate=March 31, 2007|author=Duncan McDonald|date=August 13, 2001|work=[[Computer and Video Games]]|publisher=Future Publishing Ltd|accessdate=November 1, 2009}}</ref> Микрофоннар һәр машинаның төрле якларына урнашкач, алар машинаның хәрәкәте вакытында сигез юллы цифрлы тасмага тавыш яздырып тавыш эффектларын ясаганнар.<ref name="NGen27" /> ''Panasonic M2'' юрамасы ясала иде, ләкин системаны бетерү аркасында чыкмаган. === ''Махсус басма'' === 1997 елның 29 октябрендә [[Америка Кушма Штатлары|АКШда]], ә [[Япония|Японядә]] һәм [[Европа|Ауропада]] 1998 елның 2 февралендә чыккан Махсус басма([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Special Edition'') үзенә эксклюзив ''Last Resort'' җырын, өч өстәмә машинаны, өч бонус машинасын, ''Wild'' исемле яңа машина йөртү ысулын һәм 3dfx Glide аппарат тизләнешен хуплауны кертә. == Тышкы сылтамалар == [[Төркем:Windows өчен уеннар]] crvxxnj0pvplmxlxbvzv2gzns83diph 5839160 5839158 2026-05-03T03:36:16Z Каюм Хордай 59574 5839160 wikitext text/x-wiki {{Санак уены|Исеме=Тизлеккә сусау II|Уйлап табучы=[[EA Ванкувер]] (PS)<br />[[EA Seattle]] (Шәхси санак)|Чыгаручы=[[Electronic Arts]]|Платформа=[[PlayStation]]<br />[[Microsoft Windows]]|Чыгу көне=PlayStation<br />[[Төньяк Америка]]: 1997 ел 31 март<br />[[Европа]]: 1997<br />Microsoft Windows<br />[[Төньяк Америка]]: 1997 ел 18 апрель<br />[[Европа]]: 1997|Продюсер=Ханно Лемке|Җитәкчеләр=Скотт Блэквуд<br />Ханно Лемке|Программист=Лорент Ансесси<br />Дэвид Лукас|Рәссам=Скотт Джэксон<br />Кент Маклаган|Сценарист=Грегг Джайлс<br />Ричард Мул<br />Скотт Блэквуд|Композитор=[[Саки Каскас]]<br />[[Йефф ван Дикк]]<br />Элистер Хёрст|Тәрҗемәләү=[[Инглиз]], [[испан]], [[итальян]], [[алман]], [[француз]], [[япон]] телләре|Рәсем=Тизлеккә сусау II тышлыгы.jpg|Имза=Уенның тышлыгы|Уен төре=[[Узыш уены]]}}'''''Тизлеккә сусау II'''''([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Need for Speed II'') — ул ''PlayStation'' һәм ''[[Microsoft Windows|Windows]]'' платформалары өчен 1997 елда чыккан [[Узыш уены|узыш видео уены]]. Ул [[Тизлеккә сусау|Тизлеккә сусау сериясенең]] икенче уены. 1998 елда [[Тизлеккә сусау III: Эссе кугын]] аның дәвамы булып чыккан. == Җитештерү == ''[[EA Ванкувер]]'' Тизеккә сусау II не булдырган. Лорент Ансесси баш программист, ә Вей Шуң һәм Брэд Гур өлкән программистлар булып эшләгәннәр.<ref name="MCPS">{{Cite web|url=https://www.metacritic.com/game/need-for-speed-ii/critic-reviews/?platform=playstation|title=Need for Speed II (PlayStation) reviews at|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190331073146/https://www.metacritic.com/game/playstation/need-for-speed-ii|archivedate=March 31, 2019|work=[[Metacritic]]|publisher=CBS Interactive Inc.|accessdate=March 12, 2013}}</ref> Беренче уен белән кулланылган ''Road & Track'' лицензиясен бетергәч, ''[[Electronic Arts|EA]]'' һәр автомобильләр җитештерүче белән аерым хезмәттәшлек иткән. Максималь төгәл рәвештә тиз машиналарның физикасын һәм үзенчәлекләрен булдыру өчен, программистлар һәр машинаның җитештерүчесе белән бәйләнгәннәр. <ref name="cvg">{{Cite web|url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=3243|title=PC Review: Need For Speed 2 Review|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070331071303/http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=3243|archivedate=March 31, 2007|author=Duncan McDonald|date=August 13, 2001|work=[[Computer and Video Games]]|publisher=Future Publishing Ltd|accessdate=November 1, 2009}}</ref> Микрофоннар һәр машинаның төрле якларына урнашкач, алар машинаның хәрәкәте вакытында сигез юллы цифрлы тасмага тавыш яздырып тавыш эффектларын ясаганнар.<ref name="NGen27" /> ''Panasonic M2'' юрамасы ясала иде, ләкин системаны бетерү аркасында чыкмаган. === ''Махсус басма'' === 1997 елның 29 октябрендә [[Америка Кушма Штатлары|АКШда]], ә [[Япония|Японядә]] һәм [[Европа|Ауропада]] 1998 елның 2 февралендә чыккан Махсус басма([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Special Edition'') үзенә эксклюзив ''Last Resort'' җырын, өч өстәмә машинаны, өч бонус машинасын, ''Wild'' исемле яңа машина йөртү ысулын һәм 3dfx Glide аппарат тизләнешен хуплауны кертә. == Тышкы сылтамалар == [[Төркем:Windows өчен уеннар]] 79iw7qfbszzdail67g2y0jfqq354q8q Тизлеккә сусау III: Эссе кугын 0 1487923 5839161 5793184 2026-05-03T03:39:44Z Каюм Хордай 59574 5839161 wikitext text/x-wiki {{Санак уены|Исеме=Тизлеккә сусау|Уен сериясе=[[Тизлеккә сусау]]|Уйлап табучы=[[EA Ванкувер|EA Канада]] (PS)<br />[[EA Seattle]] (Шәхси санак)|Чыгаручы=[[Electronic Arts]]|Продюсер=Ханно Лемке|Программист=Брэд Гур (PS)<br />Дэвид Лукас (PS)<br />Сэм Дизи (Шәхси санак)|Рәссам=Скотт Джэксон (PS)<br />Питер Кинг (PS)<br />Стефан Швартц (Шәхси санак)<br />Стив М. Сахи (Шәхси санак)|Сценарист=Тони Витни|Композитор=Ром Ди Приско<br />[[Саки Каскас]]<br />Мэтт Рэйган<br />Элистер Хёрст<br />Криспин Хэндс|Платформа=[[PlayStation]], [[Microsoft Windows]]|Чыгу көне=<b>PlayStation</b><br />[[Төньяк Америка]]: 1998 ел, 25 март<br />[[Бөекбритания]]: 1998 ел, 3 апрель<br /><b>Windows</b><br />[[Төньяк Америка]]: 1998 ел, 23 сентябрь<br />Европа: 1998|Уен төре=[[Узыш уены]]|Рәсем=Тизлеккә сусау III Эссе кугын тышлыгы(ШС, АКШ).jpg|Имза=<i>Windows</i> өчен уенның Төньяк Америкадагы басмасының тышлыгы.}}'''''Тизлеккә сусау III: Эссе кугын'''''([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Need for Speed III: Hot Pursuit'') — ул ''PlayStation([[EA Ванкувер]])'' һәм ''[[Microsoft Windows|Windows]](EA Seattle)'' өчен  булдырылган 1998 елгы [[Узыш уены|узыш видео уены]], аны [[Electronic Arts]] чыгарган. Ул [[Тизлеккә сусау|Тизлеккә сусау сериясенең]] өченче төп уены һәм ул полиция кугыннарына зур әһәмият биргән. Эссе кугын спорт машиналарын йөртүдә игътибар калдыра, ләкин аның узышлары нигездә [[Төньяк Америка|Төньяк Америкадагы]] төрле климатлы урыннарда үтәләр. [[Тизлеккә сусау (1994 елгы видео уены)|Беренче уен]] белән чагыштырганда, яхшырган полиция [[Ясалма интеллект|ясалма интеллекты]] уенчыны яки дошманны туктату өчен төрле тактикалар куллана. 1998 елның 25 мартында ''PlayStation'' юрамасы чыккан, ә ''Windows'' версиясе — шул ук елның 12 октябрендә. Күзәтүчеләр уенның графикасын һәм үзгәртү мөмкинлекләрен мактаганнар. 2002 елда ул үз [[Тизлеккә сусау: Эссе кугын 2|туры дәвамын]], ә 2010 елда [[Тизлеккә сусау: Эссе кугын (2010 елгы видео уены)|яңадан йөкләвен]] алган. [[Төркем:Windows өчен уеннар]] b15vyd9sdgdzf4xdwbthdy33d7iu6z5 Тизлеккә сусау: Югары ставкалар 0 1487941 5839162 5793189 2026-05-03T03:44:02Z Каюм Хордай 59574 Сылтамалар өстәлгән. 5839162 wikitext text/x-wiki {{Санак уены|Уйлап табучы=[[EA Ванкувер|EA Канада]] (PS)<br />EA Seattle (Шәхси санак)|Чыгаручы=[[Electronic Arts]]|Продюсер=Ханно Лемке|Композитор=Ром Ди Приско<br />Саки Каскас<br />Криспин Хэндс|Платформа=[[PlayStation]]<br />[[Microsoft Windows]]|Чыгу көне=<b>PlayStation</b><br />[[Төньяк Америка]]: 1999 ел, 24 март<br />[[Европа]]: 1999 ел, 2 апрель<br /><b>Windows</b><br />[[Төньяк Америка]]: 1999 ел, 16 июнь<br />[[Бөекбритания]]: 1999 ел, 25 июнь|Уен төре=[[Узыш уены]]|Рәсем=Тизлеккә сусау Югары ставкалар тышлыгы.jpg|Исеме=Тизлеккә сусау: Югары ставкалар|Имза=<i>Windows</i> өчен уенның Төньяк Америкадагы басмасының тышлыгы.}}'''''Тизлеккә сусау: Югары ставкалар'''''([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Need for Speed: High Stakes''')''''', [[Европа|Ауропада]] Тизлеккә сусау: Юл чакыруы([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Need for Speed: Road Challenge'') исеме астында билгеле — ул 1999 елгы [[Узыш уены|узыш видео уены]], аны ''[[EA Ванкувер]]'' һәм ''EA Seattle'' булдырганнар һәм ''[[Electronic Arts]]'' ''PlayStation'' һәм ''[[Microsoft Windows|Windows]]'' өчен чыгарган. Ул [[Тизлеккә сусау|Тизлеккә сусау сериясенең]] дүртенче уены һәм [[Тизлеккә сусау III: Эссе кугын]] дәвамы. Үз борынгылары белән чагыштырганда, уен реалистиграк элементлар кертә һәм бәрелештән соң машинаның җитештерүчәнлеген киметүче зыянны өсти. Ул шулай ук икътисадта нигезләнгән ярышларны өстәгән, анда уенчылар төзәтү, сатып алу, яки машиналар үзгәртү өчен түгелә алган акча алалар. [[Тизлеккә сусау III: Эссе кугын|ТС: ЭКда]] туган Эссе кугын режимы яңа опцияләр белән киңәйтелгәч, уенчыларга узышчыларны туктатырга тырышучы полиция кугыннарын контрольдә тотарга рөхсәт иткән. Югары ставкалар риск һәм нәтиҗәләр хисе җиткерү өчен ясалган, бу идея нигездә уендагы “Югары ставкалар” режимында күрсәтелгән, анда уенчы үз сакланган машинасын югалта ала. ''[[Electronic Arts|EA]]'' автомобильләр җитештерүчеләрне үзләренең машиналарына зыянны алырга рөхсәт итәргә ышандырырга тиеш иде, чөнки уен үзенә лицензияләнгән машиналар кертә. ЮС шулай ук [[Порше чакыруы]] уеныннан соң узыш уеннарында булмаган [[Porsche|Порше]] лицензиясен кайтарган. Уенны кайвакыт Гран Туризмо белән чагыштыру торган күзәтүчеләр уңай иделәр. Алар аның графикасын, ясалма интеллектын һәм реалистик элементларын мактаганнар, ләкин кадрларның тотрыксыз ешлыгын тәнкыйтьләгәннәр. Санак уеннары дөньясы([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Computer Gaming World'') ''Windows'' юрамасына Елның узыш уенын биргән. 2000 елда ''[[Тизлеккә сусау: Порше ихтыярлы]]'' уенның дәвамы булып чыккан. [[Төркем:Windows өчен уеннар]] 1qb6knla9wuzt0zkhniinzxa7chw20n Тизлеккә сусау 0 1487953 5839157 5814672 2026-05-03T03:26:31Z Каюм Хордай 59574 EA Ванкувер битенә сылтама өстәлде. 5839157 wikitext text/x-wiki '''''Бу мәкалә видео уеннары сериясе турында. 1994 елгы оригиналь уен өчен, [[Тизлеккә сусау (1994 елгы видео уены)]] мәкаләсен карагыз. Сериягә нигезләнгән 2014 елгы фильм өчен, [[Тизлеккә сусау (фильм)]] мәкаләсен карагыз. 2015 елгы уен өчен, [[Тизлеккә сусау (2015 елгы уен)]] мәкаләсен карагыз. Башка мәгънәләр өчен, [[Тизлеккә сусау (мәгънәләр)]] мәкаләсен карагыз.''''' {{Санак уены|Исеме=Тизлеккә сусау|Чыгаручы=[[Electronic Arts]]}}'''Тизлеккә сусау'''([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Need for Speed''; кыскача ТС; инглиз. ''NFS'') — ул узыш уеннары сериясе, аны ''[[Electronic Arts]]'' чыгара һәм хәзерге вакытта ''Criterion Games''(Яну сериясенең булдыручысы; [[Инглиз теле|инглиз]]. ''Burnout'') булдыра. Сериянең күпчелек уеннары аркада уеннары. Канунсыз урам узышларына игътибар итеп, алар уенчыларын төрле төрдәге узышларда полиция кугыннарыннан качып җиңәргә мәҗбүр итәләр. Әмма кайбер өлешләр нигез формуланы үтәмиләр, ә моның урынына алар узыш симуляторлары. Алар йә канунлы ярышларга игътибар итәләр һәм карт узыш уеннарының элементларын күрсәтәләр, йә канунсыз урам ярышларын күрсәтәләр, ләкин полиция кугыннарыннан башка. Тизлеккә сусау ''[[EA Sports]]'' бренды астында чыгарылмаган ''[[Electronic Arts|EA]]'' ның иң иске серияләренең берсе. Сериянең беренче уены, [[Тизлеккә сусау (1994 елгы видео уены)|Тизлеккә сусау]], 1994 елда чыккан. Соңгы уен, [[Тизлеккә сусау Ирекле]], 2022 елның 2 декабрендә чыккан. Моннан тыш, ''Firemonkeys Studios''(Чын узышлар 3; [[Инглиз теле|инглиз]]. Real Racing 3) эшлекле [[Тизлеккә сусау: Чикләүләрсез]], 2015 елда чыккан түләүсез мобиль уенны, булдыра. Төрле билгеле төркемнәр, шул исәптән ''[[EA Ванкувер]]'', ''[[EA Black Box]]'', ''[[Slightly Mad Studios]]'' һәм ''[[EA Gothenburg]]'', күп еллар дәвамында серияне булдырганнар. Берничә Тизлеккә сусау уеннар уңай күзәтүләр алганнар һәм франшиза, 2013 елның октябренә 150 күчермәдән артык саткач, бөтен тарихта иң уңышлыларның берсе булган.<ref>{{Cite news|url=http://investor.ea.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=799755|publisher=[[Electronic Arts]]|accessdate=February 28, 2014|date=October 24, 2013|title=EA Signs Multi-Year Agreement With X-Games Medalist and Internet Phenom Ken Block for Need for Speed}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630094427/http://investor.ea.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=799755 |date=2017-06-30 }}</ref> Серия башка медиаформатларга киңәйгән, шул исәптән [[Тизлеккә сусау (фильм)|Тизлеккә сусау]] фильмы һәм лицензияләнгән Кайнар тәгәрмәчләр уенчыклары.<ref name="Alan">{{Cite web|url=https://ar12gaming.com/articles/hot-wheels-are-bringing-a-selection-of-need-for-speed-cars-to-stores-worldwide|title=Hot Wheels are bringing a selection of Need for Speed cars to stores worldwide|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407051823/https://ar12gaming.com/articles/hot-wheels-are-bringing-a-selection-of-need-for-speed-cars-to-stores-worldwide|archivedate=April 7, 2022|author=Alan|date=June 25, 2012|publisher=Eurogamer.net|accessdate=June 26, 2012}}</ref> == Уеннар == {{Main|Тизлеккә сусау видео уеннары исемлеге}} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%" |+Тизлеккә сусау сериясенең төп уеннары ! scope="col" style="width: 220px;" |Исем ! scope="col" style="width: 20px;" |Ел ! scope="col" style="width: 120px;" |'''ШС(Шәхси санак)''' ! scope="col" style="width: 260px;" |Консольләр ! scope="col" style="width: 260px;" |Портатив җайланмалар ! scope="col" style="width: 180px;" |Булдыручы |- |''[[Тизлеккә сусау (1994 елгы видео уены)|Тизлеккә сусау]]'' |1994 |MS-DOS, [[Microsoft Windows|Windows]] |3DO, Saturn, PS | style="font-size: 80%" | |<small>Electronic Arts Canada</small> |- |''[[Тизлеккә сусау II]]'' |1997 |Windows |PS | style="font-size: 80%" | |EA (Canada/Seattle) |- |''[[Тизлеккә сусау III: Эссе кугын]]'' |1998 |Windows |PS | style="font-size: 80%" | |EA (Canada/Seattle) |- |''[[Тизлеккә сусау: Югары ставкалар]]'' |1999 |Windows |PS | style="font-size: 80%" | |EA (Canada/Seattle) |- |''[[Тизлеккә сусау: Порше ихтыярлы]]'' |2000 |Windows |PS |GBA | style="font-size: 80%" |Eden Games (PS)<br /><br />EA Canada (PC)<br /><br />Pocketeers (GBA) |- |''[[Тизлеккә сусау: Эссе кугын 2]]'' |2002 |Windows |GC, PS2, Xbox | style="font-size: 80%" | |<small>Black Box (PS2) <br /><br /> EA Seattle (GC, PC, Xbox)</small> |- |''[[Тизлеккә сусау: Баз]]'' |2003 |Windows |GC, PS2, Xbox |GBA | style="font-size: 80%" |EA Black Box |- |''[[Тизлеккә сусау: Баз 2]]'' |2004 |Windows |GC, PS2, Xbox |GBA, DS, PSP | style="font-size: 80%" |EA Black Box |- |''[[Тизлеккә сусау: Иң эзләнгән]]'' |2005 |Windows |GC, PS2, Xbox, Xbox 360 |GBA, Мобиль, DS, PSP | style="font-size: 80%" |EA Black Box |- |''[[Тизлеккә сусау: Углерод]]'' |2006 |Windows, [[MacOS|Mac OS X]] |GC, PS2, Xbox, PS3, Wii, Xbox 360 |GBA, Мобиль, DS, PSP | style="font-size: 80%" |EA (Canada/Black Box) |- |''[[Тизлеккә сусау: ПроУрам]]'' |2007 |Windows |PS2, PS3, Wii, Xbox 360 |Мобиль, DS, PSP | style="font-size: 80%" |EA Black Box |- |''[[Тизлеккә сусау: Каплау астында]]'' |2008 |Windows |PS2, PS3, Wii, Xbox 360 |Мобиль, DS, PSP, Windows Mobile, iOS | style="font-size: 80%" |EA Black Box (PS3, PC, Xbox 360)<br /><br />Exient Entertainment (PS2, Wii)<br /><br />Firebrand Games (DS)<br /><br />Piranha Games (PSP) |- |''[[Тизлеккә сусау: Күчерү]]'' | rowspan="2" |2009 |Windows |PS3, Xbox 360 |PSP, Мобиль, Windows Мобиль, [[Android]], iOS | style="font-size: 80%" |Slightly Mad Studios (PS3, PC, Xbox 360)<br /><br />EA Bright Light (PSP) |- |''[[Тизлеккә сусау: Нитро]]'' | |Wii | style="font-size: 80%" |DS |<small>Firebrand Games<br /><br />EA Montreal</small> |- |''[[Тизлеккә сусау: Дөнья]]'' | rowspan="2" |2010 |Windows | style="font-size: 80%" | | |<small>EA Black Box</small> |- |''[[Тизлеккә сусау: Эссе кугын (2010 елгы видео уены)|Тизлеккә сусау: Эссе кугын]]'' |Windows |PS3, PS4, Wii, Switch, Xbox 360, Xbox One |Мобиль, Windows Phone, Android, iOS | style="font-size: 80%" |Criterion Games<br /><br />Exient Entertainment (Wii) |- |''[[Күчерү 2: Ихтыярлы]]'' | rowspan="2" |2011 |Windows |PS3, Xbox 360 |iOS | style="font-size: 80%" |Slightly Mad Studios |- |''[[Тизлеккә сусау: Йөгереш]]'' |Windows |PS3, Wii, Xbox 360 |Мобиль, 3DS | style="font-size: 80%" |EA Black Box<br /><br />Firebrand Games (3DS, Wii) |- |''[[Тизлеккә сусау: Иң эзләнгән (2012 елгы видео уены)|Тизлеккә сусау: Иң эзләнгән]]'' |2012 |Windows |PS3, Wii U, Xbox 360 |Мобиль, PS Vita, Android, iOS | style="font-size: 80%" |Criterion Games |- |''[[Тизлеккә сусау Көндәшләр]]'' |2013 |Windows |PS3, PS4, Xbox 360, Xbox One | style="font-size: 80%" | |<small>Ghost Games<br /><br />Criterion Games</small> |- |''[[Тизлеккә сусау: Чикләүләрсез]]'' | rowspan="2" |2015 | | style="font-size: 80%" | |Android, iOS |<small>Firemonkeys Studios</small> |- |''[[Тизлеккә сусау (2015 елгы уен)|Тизлеккә сусау]]'' |Windows |PS4, Xbox One | style="font-size: 80%" | |<small>Ghost Games</small> |- |''[[Тизлеккә сусау Түләү]]'' |2017 |Windows |PS4, Xbox One | style="font-size: 80%" | |<small>Ghost Games</small> |- |''[[Тизлеккә сусау Эсселек]]'' |2019 |Windows |PS4, Xbox One | style="font-size: 80%" | |<small>Ghost Games</small> |- |''[[Тизлеккә сусау Ирекле]]'' |2022 |Windows |PS5, Xbox Series X/S | style="font-size: 80%" | |<small>Criterion Games<br /><br />Codemasters</small> |} == Тышкы сылтамалар == 8ls90p7qem0j8laqreoe8yrk0t1rdcc 5839166 5839157 2026-05-03T05:53:29Z Каюм Хордай 59574 5839166 wikitext text/x-wiki '''''Бу мәкалә видео уеннары сериясе турында. 1994 елгы оригиналь уен өчен, [[Тизлеккә сусау (1994 елгы видео уены)]] мәкаләсен карагыз. Сериягә нигезләнгән 2014 елгы фильм өчен, [[Тизлеккә сусау (фильм)]] мәкаләсен карагыз. 2015 елгы уен өчен, [[Тизлеккә сусау (2015 елгы уен)]] мәкаләсен карагыз. Башка мәгънәләр өчен, [[Тизлеккә сусау (мәгънәләр)]] мәкаләсен карагыз.''''' {{Санак уены|Исеме=Тизлеккә сусау|Чыгаручы=[[Electronic Arts]]}}'''Тизлеккә сусау'''([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Need for Speed''; кыскача ТС; инглиз. ''NFS'') — ул [[Узыш уены|узыш уеннары]] сериясе, аны ''[[Electronic Arts]]'' чыгара һәм хәзерге вакытта ''Criterion Games''(Яну сериясенең булдыручысы; [[Инглиз теле|инглиз]]. ''Burnout'') булдыра. Сериянең күпчелек уеннары аркада уеннары. Канунсыз урам узышларына игътибар итеп, алар уенчыларын төрле төрдәге узышларда полиция кугыннарыннан качып җиңәргә мәҗбүр итәләр. Әмма кайбер өлешләр нигез формуланы үтәмиләр, ә моның урынына алар узыш симуляторлары. Алар йә канунлы ярышларга игътибар итәләр һәм карт узыш уеннарының элементларын күрсәтәләр, йә канунсыз урам ярышларын күрсәтәләр, ләкин полиция кугыннарыннан башка. Тизлеккә сусау ''[[EA Sports]]'' бренды астында чыгарылмаган ''[[Electronic Arts|EA]]'' ның иң иске серияләренең берсе. Сериянең беренче уены, [[Тизлеккә сусау (1994 елгы видео уены)|Тизлеккә сусау]], 1994 елда чыккан. Соңгы уен, [[Тизлеккә сусау Ирекле]], 2022 елның 2 декабрендә чыккан. Моннан тыш, ''Firemonkeys Studios''(Чын узышлар 3; [[Инглиз теле|инглиз]]. Real Racing 3) эшлекле [[Тизлеккә сусау: Чикләүләрсез]], 2015 елда чыккан түләүсез мобиль уенны, булдыра. Төрле билгеле төркемнәр, шул исәптән ''[[EA Ванкувер]]'', ''[[EA Black Box]]'', ''[[Slightly Mad Studios]]'' һәм ''[[EA Gothenburg]]'', күп еллар дәвамында серияне булдырганнар. Берничә Тизлеккә сусау уеннар уңай күзәтүләр алганнар һәм франшиза, 2013 елның октябренә 150 күчермәдән артык саткач, бөтен тарихта иң уңышлыларның берсе булган.<ref>{{Cite news|url=http://investor.ea.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=799755|publisher=[[Electronic Arts]]|accessdate=February 28, 2014|date=October 24, 2013|title=EA Signs Multi-Year Agreement With X-Games Medalist and Internet Phenom Ken Block for Need for Speed}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630094427/http://investor.ea.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=799755 |date=2017-06-30 }}</ref> Серия башка медиаформатларга киңәйгән, шул исәптән [[Тизлеккә сусау (фильм)|Тизлеккә сусау]] фильмы һәм лицензияләнгән Кайнар тәгәрмәчләр уенчыклары.<ref name="Alan">{{Cite web|url=https://ar12gaming.com/articles/hot-wheels-are-bringing-a-selection-of-need-for-speed-cars-to-stores-worldwide|title=Hot Wheels are bringing a selection of Need for Speed cars to stores worldwide|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407051823/https://ar12gaming.com/articles/hot-wheels-are-bringing-a-selection-of-need-for-speed-cars-to-stores-worldwide|archivedate=April 7, 2022|author=Alan|date=June 25, 2012|publisher=Eurogamer.net|accessdate=June 26, 2012}}</ref> == Уеннар == {{Main|Тизлеккә сусау видео уеннары исемлеге}} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%" |+Тизлеккә сусау сериясенең төп уеннары ! scope="col" style="width: 220px;" |Исем ! scope="col" style="width: 20px;" |Ел ! scope="col" style="width: 120px;" |'''ШС(Шәхси санак)''' ! scope="col" style="width: 260px;" |Консольләр ! scope="col" style="width: 260px;" |Портатив җайланмалар ! scope="col" style="width: 180px;" |Булдыручы |- |''[[Тизлеккә сусау (1994 елгы видео уены)|Тизлеккә сусау]]'' |1994 |MS-DOS, [[Microsoft Windows|Windows]] |3DO, Saturn, PS | style="font-size: 80%" | |<small>Electronic Arts Canada</small> |- |''[[Тизлеккә сусау II]]'' |1997 |Windows |PS | style="font-size: 80%" | |EA (Canada/Seattle) |- |''[[Тизлеккә сусау III: Эссе кугын]]'' |1998 |Windows |PS | style="font-size: 80%" | |EA (Canada/Seattle) |- |''[[Тизлеккә сусау: Югары ставкалар]]'' |1999 |Windows |PS | style="font-size: 80%" | |EA (Canada/Seattle) |- |''[[Тизлеккә сусау: Порше ихтыярлы]]'' |2000 |Windows |PS |GBA | style="font-size: 80%" |Eden Games (PS)<br /><br />EA Canada (PC)<br /><br />Pocketeers (GBA) |- |''[[Тизлеккә сусау: Эссе кугын 2]]'' |2002 |Windows |GC, PS2, Xbox | style="font-size: 80%" | |<small>Black Box (PS2) <br /><br /> EA Seattle (GC, PC, Xbox)</small> |- |''[[Тизлеккә сусау: Баз]]'' |2003 |Windows |GC, PS2, Xbox |GBA | style="font-size: 80%" |EA Black Box |- |''[[Тизлеккә сусау: Баз 2]]'' |2004 |Windows |GC, PS2, Xbox |GBA, DS, PSP | style="font-size: 80%" |EA Black Box |- |''[[Тизлеккә сусау: Иң эзләнгән]]'' |2005 |Windows |GC, PS2, Xbox, Xbox 360 |GBA, Мобиль, DS, PSP | style="font-size: 80%" |EA Black Box |- |''[[Тизлеккә сусау: Углерод]]'' |2006 |Windows, [[MacOS|Mac OS X]] |GC, PS2, Xbox, PS3, Wii, Xbox 360 |GBA, Мобиль, DS, PSP | style="font-size: 80%" |EA (Canada/Black Box) |- |''[[Тизлеккә сусау: ПроУрам]]'' |2007 |Windows |PS2, PS3, Wii, Xbox 360 |Мобиль, DS, PSP | style="font-size: 80%" |EA Black Box |- |''[[Тизлеккә сусау: Каплау астында]]'' |2008 |Windows |PS2, PS3, Wii, Xbox 360 |Мобиль, DS, PSP, Windows Mobile, iOS | style="font-size: 80%" |EA Black Box (PS3, PC, Xbox 360)<br /><br />Exient Entertainment (PS2, Wii)<br /><br />Firebrand Games (DS)<br /><br />Piranha Games (PSP) |- |''[[Тизлеккә сусау: Күчерү]]'' | rowspan="2" |2009 |Windows |PS3, Xbox 360 |PSP, Мобиль, Windows Мобиль, [[Android]], iOS | style="font-size: 80%" |Slightly Mad Studios (PS3, PC, Xbox 360)<br /><br />EA Bright Light (PSP) |- |''[[Тизлеккә сусау: Нитро]]'' | |Wii | style="font-size: 80%" |DS |<small>Firebrand Games<br /><br />EA Montreal</small> |- |''[[Тизлеккә сусау: Дөнья]]'' | rowspan="2" |2010 |Windows | style="font-size: 80%" | | |<small>EA Black Box</small> |- |''[[Тизлеккә сусау: Эссе кугын (2010 елгы видео уены)|Тизлеккә сусау: Эссе кугын]]'' |Windows |PS3, PS4, Wii, Switch, Xbox 360, Xbox One |Мобиль, Windows Phone, Android, iOS | style="font-size: 80%" |Criterion Games<br /><br />Exient Entertainment (Wii) |- |''[[Күчерү 2: Ихтыярлы]]'' | rowspan="2" |2011 |Windows |PS3, Xbox 360 |iOS | style="font-size: 80%" |Slightly Mad Studios |- |''[[Тизлеккә сусау: Йөгереш]]'' |Windows |PS3, Wii, Xbox 360 |Мобиль, 3DS | style="font-size: 80%" |EA Black Box<br /><br />Firebrand Games (3DS, Wii) |- |''[[Тизлеккә сусау: Иң эзләнгән (2012 елгы видео уены)|Тизлеккә сусау: Иң эзләнгән]]'' |2012 |Windows |PS3, Wii U, Xbox 360 |Мобиль, PS Vita, Android, iOS | style="font-size: 80%" |Criterion Games |- |''[[Тизлеккә сусау Көндәшләр]]'' |2013 |Windows |PS3, PS4, Xbox 360, Xbox One | style="font-size: 80%" | |<small>Ghost Games<br /><br />Criterion Games</small> |- |''[[Тизлеккә сусау: Чикләүләрсез]]'' | rowspan="2" |2015 | | style="font-size: 80%" | |Android, iOS |<small>Firemonkeys Studios</small> |- |''[[Тизлеккә сусау (2015 елгы уен)|Тизлеккә сусау]]'' |Windows |PS4, Xbox One | style="font-size: 80%" | |<small>Ghost Games</small> |- |''[[Тизлеккә сусау Түләү]]'' |2017 |Windows |PS4, Xbox One | style="font-size: 80%" | |<small>Ghost Games</small> |- |''[[Тизлеккә сусау Эсселек]]'' |2019 |Windows |PS4, Xbox One | style="font-size: 80%" | |<small>Ghost Games</small> |- |''[[Тизлеккә сусау Ирекле]]'' |2022 |Windows |PS5, Xbox Series X/S | style="font-size: 80%" | |<small>Criterion Games<br /><br />Codemasters</small> |} == Тышкы сылтамалар == 3zckwbzi3jfmznw5czzw6m8jd08l3am Бәхәс:Айбаш мәчете (Татарстан) 1 1487969 5839110 5770246 2026-05-02T17:19:48Z Frhdkazan 3171 + == Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле == 4212 балл 5839110 wikitext text/x-wiki {{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Әмир}} {{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Әмир| ил = Татарлар| ил2 = | ил3 = | тема= мәдәният| тема2=архитектура | тема3= }} == Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле == «[[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы/I|Татар дөньясы I]]» бәйгесе чикләрендә булдырылган мәкаләне [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|бәяләү җәдвәле]]: {| | # | Критерий | күрсәткеч | +/* |- | 1 | '''Мәгълүмати калыплар''': {{tl|УК}} яки тематик карточкасы, {{tl|Тышкы сылтамалар}}, {{tl|Бу темага Татнетта}}, башка төр [[:Төркем:Навигацион калыплар|навигацион калыплар]] - юк, 1-2, 3+ | 2 | * |- | 2 | '''Тексттагы вики-сылтамалар''': Мәкаләдән башкаларга [[ВП:Викиләштерү|вики-сылтамалар]] урнаштырылган (0-2/3-7/8+, визуаль) | 3 | * |- | 3 | '''Википедия:Бирегә нәрсә сылтый''': Мәкалә Вики эченә яхшы кертелгән (0/1-5/6+, сул баганадан ''Кораллар: Бирегә нәрсә сылтый'' төймәсенә басып күренә) | 3 | * |- | 4 | '''Википедия:Таләп ителгән көч''': Тулыландыру (1), тәрҗемә юлы белән булдырылган яңа мәкалә (2) яки чыганаклар буенча язылган яңа мәкалә (3) - Мәкалә тарихыннан һәм вики-ара тикшерү белән билгеләнә. | 3 | * |- | 5 | '''Кереш өлеше''': Феноменның [[w:tt:Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятлелеген]] һәм асылын кыскача ачыклаучы кереш бүлеге (''калганын укымасам, нәрсә белүем җитә'', юк - бар - темага юлны ача - җитәрлек аңлата) | 3 | + |- | 6 | '''Мәкалә [[w:tt:Википедия:Сурәтләү|сурәтләнгән]]''' | 2 | + |- | 7 | '''Чыганаклар саны/тасвирланышы''': [[w:tt:Википедия:Тикшереп булучанлык|Мәгълүматны тикшереп алу]] өчен бәйсез чыганакларга [[w:tt:Википедия:Чыганакларны күрсәтү|искәрмәләр]], сылтамалар, аларның күләме, табу җиңеллеге һәм [[w:tt:Википедия:Абруйлы чыганаклар|абруйлылык дәрәҗәсе]] | 3 | + |- | 8 | '''Татар фәнен һәм татарча чыганакларны популярлаштыру''': [[ТР ФА]]нең татар институтлары, [[Татмедиа]], [[Бөтендөнья татарлар конгрессы]] басмалары һәм башка татар телле сайтлары мәкаләләренә, [[Викимәгълүмат]] элементында — «[[Tatarica (энциклопедия)|Tatarica]]» энциклопедиясенең бәйле татар/рус версияләренә сылтама урнаштыру | 2 | + |- | 9 | '''Мәгариф, фән, югары белем һәм мәдәният өлкәсендә эшләүче Татарстан, дөньяның бар суверен илләре, БМО һәм башка дәүләтара оешмаларга караган рәсми тематик авторитетларны таныту''': мәкаләдә бәйле Татарстан, дөньяның бар суверен илләренең рәсми илкүләм һәм төбәк, ЮНЕСКО, гомумән БМО системасы һәм башка дәүләтара оешмаларының тематик институтлары мәгълүматлары телгә алына һәм/яки сайтларындагы тематик материалларга искәрмәләр/сылтамалар китерелгән (0/1-2/3-4/5+, визуаль) | 1 | + |- | 10 | '''[[w:tt:Википедия:Төркемләү|Төркемләү]] төгәллеге''' | 3 | + |- | 11 | '''Мәкалә структурасы''': Стандарт бүлекләре барлыгы, детальлелеге | 3 | + |- | 12 | '''Татар теле һәм стиль''': Белешмә-энциклопедик стильдә, нейтраль караштан, лексика сайлавы. | 3 | + |- | 13 | '''Текст күләме''': (Стандарт, *2/+, *3/+, *4/+) | 3 | + |- | 14 | '''Викимәгълүмат: ясалма интеллект аңларлык элементы татарчалаштырылган''': (0/Тамгасы/Тасвирламасы/Синонимнары) | 3 | + |- | 15 | '''Викимәгълүмат: элементы фактлар белән тутырылган''': (0-2/3-7/8+, визуаль) | 3 | * |- | 16 | '''Викимәгълүмат: элемент чыганаклар белән дәлилләнгән''': (0/1-2/3+, визуаль) | 1 | * |- | 17 | '''Викимәгълүмат:Бирегә нәрсә сылтый''': Элемент Вики эченә яхшы кертелгән (0/1-5/6+, сул баганадан ''Кораллар: Бирегә нәрсә сылтый'' төймәсенә басып күренә) | 1 | * |- | colspan="2" |'''Нәтиҗә:''' [1]*[2]*[3]*[4]*([5]+[6]+[7]+[8]+[9]+[10]+[11]+[12]+[13]+[14])*[15]*[16]*[17]=54*3*(26)= |'''4212''' |} '''Казый''' --[[Кулланучы:Frhdkazan|frhdkazan]] ([[Кулланучы бәхәсе:Frhdkazan|бәхәс]]) 2 май 2026, 17:19 (UTC) jrg56gie38woyz6bh1by3obav2pixhc Бәхәс:Шириннар-Шихматовлар 1 1487973 5839125 5757137 2026-05-02T19:54:32Z Frhdkazan 3171 + == Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле == 228 балл 5839125 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Ширинские-Шихматовы}} {{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Баныу}} {{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Баныу| ил = Татарлар| ил2 =| ил3 = | тема=җәмгыять | тема2= | тема3= }} == Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле == «[[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы/I|Татар дөньясы I]]» бәйгесе чикләрендә булдырылган мәкаләне [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|бәяләү җәдвәле]]: {| | # | Критерий | күрсәткеч | +/* |- | 1 | '''Мәгълүмати калыплар''': {{tl|УК}} яки тематик карточкасы, {{tl|Тышкы сылтамалар}}, {{tl|Бу темага Татнетта}}, башка төр [[:Төркем:Навигацион калыплар|навигацион калыплар]] - юк, 1-2, 3+ | 2 | * |- | 2 | '''Тексттагы вики-сылтамалар''': Мәкаләдән башкаларга [[ВП:Викиләштерү|вики-сылтамалар]] урнаштырылган (0-2/3-7/8+, визуаль) | 3 | * |- | 3 | '''Википедия:Бирегә нәрсә сылтый''': Мәкалә Вики эченә яхшы кертелгән (0/1-5/6+, сул баганадан ''Кораллар: Бирегә нәрсә сылтый'' төймәсенә басып күренә) | 1 | * |- | 4 | '''Википедия:Таләп ителгән көч''': Тулыландыру (1), тәрҗемә юлы белән булдырылган яңа мәкалә (2) яки чыганаклар буенча язылган яңа мәкалә (3) - Мәкалә тарихыннан һәм вики-ара тикшерү белән билгеләнә. | 2 | * |- | 5 | '''Кереш өлеше''': Феноменның [[w:tt:Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятлелеген]] һәм асылын кыскача ачыклаучы кереш бүлеге (''калганын укымасам, нәрсә белүем җитә'', юк - бар - темага юлны ача - җитәрлек аңлата) | 3 | + |- | 6 | '''Мәкалә [[w:tt:Википедия:Сурәтләү|сурәтләнгән]]''' | 1 | + |- | 7 | '''Чыганаклар саны/тасвирланышы''': [[w:tt:Википедия:Тикшереп булучанлык|Мәгълүматны тикшереп алу]] өчен бәйсез чыганакларга [[w:tt:Википедия:Чыганакларны күрсәтү|искәрмәләр]], сылтамалар, аларның күләме, табу җиңеллеге һәм [[w:tt:Википедия:Абруйлы чыганаклар|абруйлылык дәрәҗәсе]] | 3 | + |- | 8 | '''Татар фәнен һәм татарча чыганакларны популярлаштыру''': [[ТР ФА]]нең татар институтлары, [[Татмедиа]], [[Бөтендөнья татарлар конгрессы]] басмалары һәм башка татар телле сайтлары мәкаләләренә, [[Викимәгълүмат]] элементында — «[[Tatarica (энциклопедия)|Tatarica]]» энциклопедиясенең бәйле татар/рус версияләренә сылтама урнаштыру | 0 | + |- | 9 | '''Мәгариф, фән, югары белем һәм мәдәният өлкәсендә эшләүче Татарстан, дөньяның бар суверен илләре, БМО һәм башка дәүләтара оешмаларга караган рәсми тематик авторитетларны таныту''': мәкаләдә бәйле Татарстан, дөньяның бар суверен илләренең рәсми илкүләм һәм төбәк, ЮНЕСКО, гомумән БМО системасы һәм башка дәүләтара оешмаларының тематик институтлары мәгълүматлары телгә алына һәм/яки сайтларындагы тематик материалларга искәрмәләр/сылтамалар китерелгән (0/1-2/3-4/5+, визуаль) | 1 | + |- | 10 | '''[[w:tt:Википедия:Төркемләү|Төркемләү]] төгәллеге''' | 3 | + |- | 11 | '''Мәкалә структурасы''': Стандарт бүлекләре барлыгы, детальлелеге | 2 | + |- | 12 | '''Татар теле һәм стиль''': Белешмә-энциклопедик стильдә, нейтраль караштан, лексика сайлавы. | 3 | + |- | 13 | '''Текст күләме''': (Стандарт, *2/+, *3/+, *4/+) | 3 | + |- | 14 | '''Викимәгълүмат: ясалма интеллект аңларлык элементы татарчалаштырылган''': (0/Тамгасы/Тасвирламасы/Синонимнары) | 0 | + |- | 15 | '''Викимәгълүмат: элементы фактлар белән тутырылган''': (0-2/3-7/8+, визуаль) | 1 | * |- | 16 | '''Викимәгълүмат: элемент чыганаклар белән дәлилләнгән''': (0/1-2/3+, визуаль) | 1 | * |- | 17 | '''Викимәгълүмат:Бирегә нәрсә сылтый''': Элемент Вики эченә яхшы кертелгән (0/1-5/6+, сул баганадан ''Кораллар: Бирегә нәрсә сылтый'' төймәсенә басып күренә) | 1 | * |- | colspan="2" |'''Нәтиҗә:''' [1]*[2]*[3]*[4]*([5]+[6]+[7]+[8]+[9]+[10]+[11]+[12]+[13]+[14])*[15]*[16]*[17]=12*1*(19)= |'''228''' |} '''Казый''' --[[Кулланучы:Frhdkazan|frhdkazan]] ([[Кулланучы бәхәсе:Frhdkazan|бәхәс]]) 2 май 2026, 19:54 (UTC) 4f8pth2p8ndblckf4ua1wz7o9demy8z Тизлеккә сусау: Эссе кугын (2010 елгы видео уены) 0 1488094 5839151 5793036 2026-05-03T02:23:52Z Каюм Хордай 59574 "Уен баскычы" төрле мәгълүмат турында. Шуңа күрә, мин аны бетердем. Һәм мин "Уен төре" кырын өстәдем. 5839151 wikitext text/x-wiki ''Бу мәкалә 2010 елгы видео уены турында. 2002 елгы уены өчен, [[Тизлеккә сусау: Эссе кугын 2]] мәкаләсен карагыз. 1998 елгы уены өчен, [[Тизлеккә сусау III: Эссе кугын]] мәкаләсен карагыз.''{{Санак уены|Исеме=Тизлеккә сусау: Эссе кугын|Уйлап табучы=[[Criterion Games]]|Чыгаручы=[[Electronic Arts]]|Продюсер=Алан МакДаирмант<br/> Хамиш Янг<br/> Мэтт Вебстер|Җитәкчеләр=Алекс Вард<br/> Крэйг Салливан<br/> Фиона Сперри|Рәссам=Генри ЛаБаунта<br/> Юта Накамура|Композитор=Мариос Такоушис<br/> Ванеса Лоурена Тэйт|Платформа=[[Microsoft Windows]]<br/> [[PlayStation 3]]<br/> [[Wii]]<br/> [[Xbox 360]]<br/> [[айОс]]<br/> [[Android|Андроид]]<br/> [[webOS]]<br/> [[Windows телефоны]]<br/> [[Java ME]]<br/> <b>Камилләштерелгән</b><br/> [[Microsoft Windows]]<br/> [[PlayStation 4]]<br/> [[Xbox One]]<br/> [[Nintendo Switch]]<br/>|Чыгу көне=[[Төньяк Америка]]: 2010 ел, 16 ноябрь<br/> [[Австралия (төбәк)]]: 2010 ел, 18 ноябрь<br/> [[Европа|Ауропа]]: 2010 ел, 19 ноябрь<br/> <b>Камилләштерелгән</b><br/> Windows, PS4, XONE<br/> Бөтен дөньяда: 2020 ел, 6 ноябрь<br/> Switch<br/> Бөтен дөньяда: 2020 ел, 13 ноябрь|Рәсем=Тизлеккә сусау Эссе кугын 2010.jpg|Имза=Уенның тышлыгы|Уен төре=[[Узыш уены]]}}'''Тизлеккә сусау: Эссе кугын''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Need for Speed: Hot Pursuit'') — ул 2010 елгы узыш видео уены, аны ''Criterion Games'' ''[[Windows]]'', ''PlayStation 3'', ''Xbox 360'', ''Wii'', айОс, [[Android|Андроид]], ''webOS'' һәм ''Windows телефоны'' өчен булдырган һәм ''[[Electronic Arts]]'' чыгарган, ә ''Exient Entertainment'' ''Wii'' өчен чыгарган. [[Тизлеккә сусау]] сериясенең уналтынчы өлеше булган Эссе кугын баштан 2010 елның ноябрендә чыккан, ә санлы рәвештә декабрьдә. Ул серияне яңадан кабыза һәм шул ук вакытта соңгы тапкыр [[Тизлеккә сусау: Эссе кугын 2]] уенында кулланылган исемен кайтара. ''Эссе кугын'' [[Америка Кушма Штатлары|Америка Кушма Штатларының]] [[Калифорния (штат)|Калифорния]], [[Орегон]] һәм [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]] штатларына нигезләнгән һәм уйлап табылган Сикрест тирәсендә урнашкан. Челтәр буйлап уенчылар өстәлгән “Тоткарлаучы”, “Узыш” һәм титуллы “Эссе кугын” уен режимларында ярыша алалар. Уен Автолог дип аталган яңа социаль элемтәне кертә. Автолог дуслар ярышлар өчен тоташтыра һәм уенчының статистикасын ярыш өчен чагыштыра. Яңа автомобильләр, ярышлар һәм казанышлар рәвешендә уенның шулай ук түләүле йөкләнә торган контенты(ЙТК) бар. Беренче тапкыр Эссе кугын 2010 елның июлендә ''Электрон күңел ачулар күргәзмәсендә'' (''E3'') күрсәтелгән һәм шул ук елның 16 ноябрендә чыккан. Ул уңай күзәтүләр һәм күптөрле бүләкләр алган: ул 2010 елгы “Уен тәнкыйтьчеләренең бүләкләре”ннән “Иң яхшы узыш уены”н алган һәм шулай ук башка мәйданычыкларда берничә охшаш бүләк откан, шул исәптән 2010 елгы [[Спайкның Видео уеннары бүләкләре|Спайкның Видео уеннары бүләкләрендәге]] “Иң яхшы машина йөртү уены” һәм Эссе кугынның Автолог исемле функциясе өчен бирелгән Британия академиясенең Видео уеннары бүләге. 2012 елның 30 октябрендә чыккан Тизлеккә сусау: Иң эзләнгән Эссе кугынның туры варисы булган. Тизлеккә сусау: Эссе кугын Камилләштерелгән([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Need for Speed: Hot Pursuit Remastered'') исемле юрама 2020 елның 6 ноябрендә ''[[Windows]]'', ''PlayStation 4'' һәм ''Xbox One'' өчен, ә 13 ноябрендә ''Nintendo Switch'' өчен чыккан. == Яңарышлар һәм киңәйтүләр == === EA командасы басмасы === 2010 елның декабрендә ''[[Electronic Arts|EA]]'' эшләүчеләре өчен уенның шәхси санактагы юрамасының чикле басмасы чыккан.<ref>{{Cite web|url=http://www.wecollectgames.com/pc/need-for-speed-hot-pursuit-ea-crew-edition.videogame.collectors.edition.limited|title=Need for Speed: Hot Pursuit EA Crew Edition|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213061749/http://www.wecollectgames.com/pc/need-for-speed-hot-pursuit-ea-crew-edition.videogame.collectors.edition.limited|archivedate=13 February 2011|date=26 December 2010|publisher=wecollectgames.com|accessdate=9 February 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://kotaku.com/#!5713847/a-glimpse-at-eas-employee+only-version-of-need-for-speed-hot-pursuit|title=A Glimpse at EA's Employee-Only Version of Need for Speed: Hot Pursuit|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120228043027/http://kotaku.com/#!5713847/a-glimpse-at-eas-employee+only-version-of-need-for-speed-hot-pursuit|archivedate=28 February 2012|date=15 December 2010|publisher=kotaku.com|accessdate=9 February 2011}}</ref> === ''Камилләштерелгән'' басма === Уенның унынчы еллыгына кадәр '''''Тизлеккә сусау: Эссе кугын Камилләштерелгән''''' исемле басма ''[[Windows]]'', ''PlayStation 4'' һәм ''Xbox One'' җайланмаларында 2020 елның 6 ноябрендә һәм ''Nintendo Switch'' җайланмаларында 13 ноябрендә чыккан.<ref name=":0" /> Ул оригиналь уенның ''PS3'', ''Xbox 360'' һәм шәхси санак платформаларындагы юрамаларына нигезләнгән камилләштерелгән юрама алган [[Тизлеккә сусау]] франшизасының беренче өлеше. Яңартылган графикадан һәм яңарак җиһазларга ярдәмнән тыш, уен үзенә күп кулланучылы режимына кросс-платформалы ярдәмне<ref name="polygon-remastered">{{Cite web|url=https://www.polygon.com/2020/10/5/21502305/need-for-speed-hot-pursuit-remastered-release-date-ps4-xbox-one-nintendo-switch-pc-criterion-stellar|title=Need for Speed: Hot Pursuit Remastered launches with cross-play next month|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201005210114/https://www.polygon.com/2020/10/5/21502305/need-for-speed-hot-pursuit-remastered-release-date-ps4-xbox-one-nintendo-switch-pc-criterion-stellar|archivedate=5 October 2020|author=Good|first=Owen S.|date=2020-10-05|work=[[Polygon (website)|Polygon]]|publisher=[[Vox Media]]|accessdate=2020-10-06}}</ref> һәм барлык әүвәлге төп ЙТК кертә, ә Супер спорт кабы, Ламборгини буйсынмаган һәм Порше ихтыярлы([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Super Sports Pack'', ''Lamborghini Untamed'', һәм ''Porsche Unleashed'' тиешенчә) карьера вакыйгалары төп карьерага кертелгән.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ea.com/games/need-for-speed/need-for-speed-hot-pursuit-remastered/about|title=Need for Speed Hot Pursuit Remastered – Game Overview – Official EA Site|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009043536/https://www.ea.com/games/need-for-speed/need-for-speed-hot-pursuit-remastered/about|archivedate=9 October 2020|author=Arts|first=Electronic|date=2020-10-03|language=en|work=Electronic Arts Inc.|accessdate=2020-10-05}}</ref> <ref name="polygon-remastered" /> Ул шулай ук уенчының күпчелек машиналарының төсен үзгәртү мөмкинлеген өсти һәм 2021 елның февралендә чыккан яңарыш белән кулланучыларның ябыштырулары өстәү мөмкинлеген биргән.<ref>{{Cite web|url=https://www.gamereactor.eu/nfs-hot-pursuit-remastered-has-received-frame-rate-improvements-and-a-new-wrap-editor/|title=NFS Hot Pursuit Remastered has received frame rate improvements and a new Wrap Editor|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210301150238/https://www.gamereactor.eu/nfs-hot-pursuit-remastered-has-received-frame-rate-improvements-and-a-new-wrap-editor/|archivedate=1 March 2021|author=Harris|first=Kieran|date=2021-02-28|work=[[Gamereactor]]|accessdate=2021-03-02}}</ref> Төп нөсхәдә булган өч автомобиль юк: ''Mercedes-Benz SLR McLaren’ның'' 722 басмасы һәм Стирлинг мүге(Stirling Moss) һәм ''Carbon Motors E7''.<ref>{{Cite web|url=https://www.ea.com/games/need-for-speed/need-for-speed-hot-pursuit-remastered/news/nfs-hp-remastered-car-list|title=Need for Speed Hot Pursuit Remastered Car List|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009043503/https://www.ea.com/games/need-for-speed/need-for-speed-hot-pursuit-remastered/news/nfs-hp-remastered-car-list|archivedate=9 October 2020|author=Arts|first=Electronic|date=2020-10-05|language=en|work=Electronic Arts Inc.|accessdate=2020-10-05}}</ref> ''Criterion Games'' һәм ''Stellar Entertainment'' камилләштерелгән юраманы булганнар. ''Stellar Entertainment'' шулай ук 2018 елгы ''Criterion’ның'' Яну җәннәте([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Burnout Paradise'') уенын камилләштергән.<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2020/10/5/21498226/need-for-speed-hot-pursuit-remastered-pc-ps4-xbox-one-nintendo-switch|title=Need for Speed: Hot Pursuit Remastered launches on November 6th|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210207141700/https://www.theverge.com/2020/10/5/21498226/need-for-speed-hot-pursuit-remastered-pc-ps4-xbox-one-nintendo-switch|archivedate=7 February 2021|author=Peters|first=Jay|date=2020-10-05|work=[[The Verge]]|accessdate=2020-10-05}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.eurogamer.net/articles/2020-10-05-need-for-speed-hot-pursuit-remastered-is-coming-to-pc-ps4-xbox-one-and-switch-next-month|title=Need for Speed: Hot Pursuit Remastered is coming to PC, PS4, Xbox One and Switch next month|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201006073349/https://www.eurogamer.net/articles/2020-10-05-need-for-speed-hot-pursuit-remastered-is-coming-to-pc-ps4-xbox-one-and-switch-next-month|archivedate=6 October 2020|author=Robinson|first=Martin|date=5 October 2020|work=[[Eurogamer]]|accessdate=5 October 2020}}</ref> <ref name="polygon-remastered" /> == Сылтамалар == [[Төркем:Xbox One өчен уеннар]] [[Төркем:Windows өчен уеннар]] [[Төркем:PlayStation 4 өчен уеннар]] jzfrmu0vencn96dqzwevnl4yr866mh2 Альберт Вәлиуллин 0 1488171 5839117 5838906 2026-05-02T18:01:55Z Әмир 15082 төгәлләштерү 5839117 wikitext text/x-wiki {{ТатарДөньясы|чыгарылыш=I}} {{Музыкант |Исем = Альберт Вәлиуллин |Имза = |Фото = А.А.Валиуллин.jpg |Рәсем асты язуы = |Фон = solo_singer |Тугандагы исеме = |Тулы исеме = Альберт Әсгать улы Вәлиуллин |Туу көне = 1983 |Туу урыны = [[Россия Федерациясе|РФ]], [[Татарстан Республикасы|ТР]], {{туу урыны|Яр Чаллы|Чаллыда}} |Үлү көне = |Үлү урыны = |Еллар = 2004; 2024 ― {{х.в.}} |Дәүләт = {{байрак|СССР}} [[СССР]]<br/> {{байрак|Россия}} [[РФ]] |Һөнәрләр = [[җырчы]], эшмәкәр |Моң = |Кораллар = |Жанрлар = эстрада |Псевдонимнар = |Коллективлар = |Хезмәттәшлек = |Лейбллар = |Бүләкләр = [[Файл:Заслуженный работник РТ.jpg|20px|ТР атказанган артисты (2026)]] |Сайт = [https://vk.com/albert_valiullin_music?ysclid=mnxg0zrban548275679 Альберт Валиуллин] }} {{Фш|Вәлиуллин}} '''Альберт Вәлиуллин''', Альберт Әсгать улы Вәлиуллин (''Альберт Асгатович Валиуллин, [[1983 ел]], [[Россия Федерациясе|РФ]], [[Татарстан Республикасы|ТР]], [[Яр Чаллы]]'') ― артист-вокалист (солист), шәхси эшмәкәр. [[Татарстанның атказанган артисты]] (2026) == Тәрҗемәи хәле == 1983 елда Чаллыда туган<ref>[https://intertat.tatar/news/albert-valiullin-uzenen-oilanganme-buidakmy-ikanlegen-aitte-5863846 Альберт Вәлиуллин үзенең өйләнгәнме, буйдакмы икәнлеген әйтте.] [[Интертат]], 26.01.2024</ref>. Әти-әнисе тумышы белән [[Әлки районы]]ннан. Әтисе [[гармун]]да уйнаган (33 яшендә вафат булган). Әнисе ике бала үстергән: апасы Лилия 2 яшькә зуррак. Альберт Чаллының 49нчы мәктәбендә укыган. Дәресләрдән соң төрле түгәрәкләргә йөргән. Яшәгән урынына якында мәктәп булмагач, музыка мәктәбендә укымаган, үзлегеннән баянда уйнарга өйрәнгән. [[Казан мәдәният һәм сәнгать институты]]н тәмамлаган ([[Салават Фәтхетдинов]] төркемендә укыган). Җырларны башкару, бормалары, күзлек киюе (якыннан начар күрә), хәтта урыны-урыны белән сәхнәдә үз-үзен тотышы да Салаватныкына охшаган. 2004 елда Альберт сәхнәгә беренче адымнарын [[Лилия Муллагалиева]]ның иҗат төркемендә ясаган булган<ref>''Илгизә Галиуллина''. [https://shahrikazan.ru/news/shou-biznes/albert-valiullin-koncerty-40-iasta-saxnaga-kai?ysclid=mnxhf5rhv4760007494 Альберт Вәлиуллин концерты: 40 яшьтә сәхнәгә кайту һәм Салават Фәтхетдинов турында.] [[Шәһри Казан]], 08.04.2024</ref>. [[Лаеш районы]]на гастрольгә барып концерт та куйган. Продюсерлык үзәкләре белән эшләп китә алмагач, үзенә башка шөгыль табарга булган. Төп эше ― төзелеш эшендә эшмәкәрлек <ref>[https://intertat.tatar/news/albert-valiullin-ni-ocen-40-yasta-saxnaga-cyguy-turynda-soilade-5866809 Альберт Вәлиуллин ни өчен 40 яшьтә сәхнәгә чыгуы турында сөйләде.] Интертат, 17.06.2024</ref>. [[Казан]]да «Кеше приюты» дип исемләнгән мохтаҗларга ярдәм итү проектына да катнаша. Озын тәнәфестән соң, 2024 елның 7 апрелендә [[УНИКС]] залында беренче концертын куйган<ref>''Гөлгенә Шиһапова''. [https://vatantat.ru/news/yrcy-albert-valiullin-min-saxnane-sagyndym Җырчы Альберт Вәлиуллин: «Мин сәхнәне сагындым».] [[Ватаным Татарстан]], 06.04.2024</ref>. «Күзләреңдә сөю күрдем», «Гомер агымсу», «Араларга ятлар кермәс», «Яралама йөрәкне», «Хыяллар» җырларын тамашачылар яратып кабул итә<ref>''Зөлфия Галим''. [https://shahrichalli.ru/news/ni-khllrd/albert-valiullin-salavat-abyiga-upkam-iuk?ysclid=mnxhux17f6265359418 Альберт Вәлиуллин: «Син минем хатыным булачаксың, дидем».] [[Шәһри Чаллы]], 3.04.2025</ref>. Күпчелек җырларының сүзләре авторы ― Айгөл Вәлиуллина. [[Гөлүсә Батталова]] сүзләре, Риваль Хисмәтуллин көенә язылган «Җимешем» җырын хатынына багышлаган<ref>[https://zvu4no.org/tracks/альберт%20валиуллин Альберт Валиуллин - Найдено 50 треков.] zvu4no.org</ref>. [[Гөлназ Асаева]] белән дуэт җыры бар. Директоры Алмаз Гыйльметдинов<ref>[https://vk.com/almazlacoste Алмаз Гильмутдинов ВКонтакте]</ref> белән күптән бергә эшли. == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == * «Алтын Барс» премиясе лауреаты * [[Татар җыры|«Татар җыры–24»]] фестивале лауреаты * «Болгар радиосы» милли премиясе иясе <ref>[https://www.culture.ru/events/4809150/albert-valiullin?ysclid=mnxilpk9kq481710973 Альберт Валиуллин 2024, Набережные Челны.] culture.ru</ref> * 2026 ― [[Татарстан Республикасының Атказанган артисты]]<ref>[https://rt-online.ru/news/priznanie-zaslug-24-marta-2026-goda-539123?ysclid=mnm41czhwp141494894 Признание заслуг.] [[Республика Татарстан (газета)|«Республика Татарстан»]], 24.03.2026</ref> == Шәхси тормышы == Гаиләле. 2008 елда өйләнгән. Хатыны Рузанна, финанс-икътисад өлкәсе белгече, 8 яшькә яшьрәк. Уллары Әлимхан<ref>''Алинә Айдарова''. [https://intertat.tatar/news/albert-valiullin-uzemne-xatynymnan-osten-kuiganym-yuk-5871743?ysclid=mnxg5ff5p796273756 Альберт Вәлиуллин: «Үземне хатынымнан өстен куйганым юк».] [[Интертат]], 2025</ref>. Концертлар куя башлагач, иҗат өчен махсус (кабат) татарча сөйләшергә өйрәнгән. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://vk.com/albert_valiullin_music Альберт Вәлиуллин төркеме] * [https://erlar.ru/taxonomy/term/4539 Альберт Вәлиуллин (Исполнитель песен).] Татар җырлары * [https://www.shazam.com/artist/альберт-валиуллин/1627718363 Альберт Валиуллин.] Shazam * ''Айгөл Борһанова''. [https://rutube.ru/video/7bc80eb88a05810956e82ce2ccf16ce0/ Килде-Китте ШОУ / Альберт Вәлиуллин.] «ШАЯН ТВ», 21.08.2025 rutubе video 00:33:21 {{Тышкы сылтамалар}} {{DEFAULTSORT:Вәлиуллин, Альберт}} [[Төркем:Татар җырчылары]] [[Төркем:Татарстан җырчылары]] [[Төркем:Татарстанның атказанган артистлары]] [[Төркем:Казан дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылар]] [[Төркем:«Алтын Барс» премиясе лауреатлары]] 1and079ph6qqrz3d46tij9u83n8zu07 Снукер буенча 2026 елгы дөнья беренчелеге 0 1488196 5839053 5838994 2026-05-02T12:24:19Z Wurzel91 4814 /* Йокыңны туйдырып кил... */ 5839053 wikitext text/x-wiki [[File:Sheffield_Crucible_theatre.png|thumb|300px|left|'''"Крусибл" театры''']] Снукер буенча дөнья беренчелегенең сайлап алу һәм финал өлешләрен үткәрү регламенты 2026 елда да бөтенләй үзгәрешсез калды. Дүрт турдан торган сайлап алу ярышлары гадәттәгечә апрель аеның беренче дүшәмбесендә башланды һәм 10 көн дәвамында '''Шеффилд шәһәре'''нең '''Инглиз спорт институты''' залында үтте. “Мейн тур” дип атала торган һөнәриләр исемлегендә 17-128 нче урыннарда торган снукерчыларны тиешенчә дүрт осталык төркеменә бүлделәр. Ахырдагылар һәм шуларга өстәп тагын 16 һәвәскәр (иң көчле хатын-кызлар, үзешчәннәр һәм яшьләр арасында дөнья беренчелекләрендә җиңүчеләр яки башка уңышлы чыгыш ясаганнар) ярышны дүртенче этаптан башлады. Ә бөтендөнья рейтингында 17-32 нче урыннарда торган һөнәриләр беренче өч турны уңышлы үтә алган 16 бәхетлене дүртенче турда гына сынадылар. Бу этапларда бөтен уеннар кемнең дә булса 10 фреймда җиңүенә кадәр дәвам итте. Сезон дәвамында “топ-уналты” исемлегенә керә алганнар яки анда элеккеге урыннарын саклап калганнар шул ук Шеффилд шәһәренең '''“Крусибл” театры'''нда уйнала торган финал өлешенә турыдан-туры үттеләр. Аларның исемнәре астагы финал уеннары җәдвәлендә '''калын хәрефләр''' белән бирелә. Җәяләр эчендә -- аларның финал уеннары башланганда дөньякүләм рейтингта тоткан урыннары (гамәлдәге чемпион бу очракта җәдвәлдә беренче номер буларак урнаштырыла). == САЙЛАП АЛУ ЯРЫШЛАРЫ == [[File:English_Institute_of_Sport_Sheffield.png|thumb|300px|right|'''Инглиз спорт институты''']] [[File:Michał_Szubarczyk_Sheffield_2026.jpg|thumb|200px|left|'''Михал Шубарчик''']] Соңгы елларда берәр мәртәбә дөнья чемпионы исемен яулаган ике снукерчының “Крусибл” театрына юллама яулый алмавы сайлап алу ярышларының иң кәттә мизгелләре булды. 2023 елда җиңеп чыккан '''Лука Бресел'''ны дүртенче турда Уэльс данын яклаган '''Җек Җонс''' 10:5 исәбе белән җиңде. Ә 2015 елда иң югары уңышка ирешкән инглиз '''Стюарт Биңһәм''' спортта инде яшисен яшәгән һәм уйныйсын уйнаган 48 яшьлек '''Метью Стивенс'''ка (шул ук Уэльстан) 7:10 исәбе белән оттырды. Шулай итеп, ике вализ уенчысы дөнья беренчелегенең финал өлешендә 50 яшьлек һәм өч тапкыр дөнья чемпионы булган '''Марк Уильямс'''ка теләктәш һәм терәк булды. Вализлар – өчәү генә әле, ә менә кытайлылар унберәү “Крусибл”да чыгыш ясау бәхетенә иреште 2026 елда. Алар арасында бер '''Диң Цзүнһуэй''' гына 40 яшенә җитеп килә, калган унысы – яшьләр! Күрәзәчеләр, озакламый снукер уены, атаклы инглизләр картаеп лаеклы ялга чыккач, тулысы белән Кытай Халык Җөмһүрияте кулына күчәчәк, дип фаразлыйлар инде. Бутендөнья һөнәри бильярд һәм снукер ассоциациясе рәисе Җейсон Фергюсон сүзләре буенча, Кытайда хәзер дә инде 300 мең снукер клубы бар.<br> [[File:Bai_Yulu_in_Sheffield_2025.jpg|thumb|200px|right|'''Бай Юлу''']] [[File:Hossein_Vafaei_2024_Cazoo_World_Snooker_Championship.jpg|thumb|250px|left|'''Хөсәен Вафаи''']] “Кытайлылар һөҗүме” бүген чынбарлык булып китте, ә яшьләрнеке әлегә башлангыч чорда гына. Бу юлы 31 яшьлек Иран снукерчысы '''Хөсәен Вафаи''', 19 яшьлек инглиз '''Стэн Муди''' һәм 22 яшьлек поляк '''Антоний Ковальский''' финалга үтте. Һөнәриләр арасында иң кече булган, гыйнварда 15 яшен генә тутырган поляк '''Михал Шубарчик'''ка да өмет баглыйлар иде белгечләр, ләкин быел аның финалга юлын күпкә тәҗрибәлерәк булган иранлы Вафаи кисте. Михал исә "дөнья беренчелегенең сайлап алу ярышларында бер генә көндәшен булса да җиңгән иң яшь дебютант" дигән рекордлы исем белән канәгатьләнде.<br> Уң яктагы аскы рәсемдә тагын бер "рекордчы" сурәтләнгән: быел хатын-кызлар арасында дөнья чемпионы исемен берничә ел беррәттән тоткан кытай кызы, 22 яшьлек '''Бай Юлу''' ир-атлар беренчелекләренең сайлап алу ярышларында беренче мәртәбә йөз баллык серия (сенчури) үткәргән хатын-кыз булды. Ә финалга беренче тапкыр үтү гүзәл затлар өчен әле тормышка ашмаслык дип тоелган хыял гына...<br> Кытайлыларга каршы торырлык уенчы, бәлки, биредә телгә алынган яшьләр арасыннан үсеп чыгар, дип өметләнәләр Европада һәм Британиядә.<br> == ФИНАЛ УЕННАРЫ == Финал уеннарының җирәбәсе дә гадәттәгечә үтте. Гамәлдәге дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''' һәм дөньякүләм рейтингта иң югары күрсәткечен сезон дәвамында саклап кала алган инглиз '''Җадд Трамп''' беренче һәм уналтынчы парны җитәкләделәр. Калган "чәчелгәннәр" башка парларның алдагы урыннарын алдылар, ә финалга сайлап алу ярышлары аша үткәннәр ирекле рәвештә аларның көндәшләре итеп билгеләнделәр. === Йокыңны туйдырып кил... === [[File:Zhao_Xintong_at_the_World_Snooker_Green_Carpet_Ceremony_2026.jpg|thumb|250px|right|2025 елгы дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''']] [[File:Liam_Highfield_2025.jpg|thumb|200px|left|'''Лиам Һайфилд''']] Финвл ярышларын бу юлы да гамәлдәге дөнья чемпионы ачып җибәрде, аңа көндәш рәвешендә инглиз '''Лиам Һайфилд''' насыйп булды. Аларның көрәше дә гадәттәгечә бер көнне ике сессия үткәреп тәмамланды. Тамашачыларның һәм белгечләрнең күңелен шул ук "дәвамлы традицияле" сорау кытыклады: "Крусибл каһәре" үз көчендәме-юкмы? Соңгы ярты гасырда гамәлдәге чемпионнар -- кагыйдә буларак диярлек -- беренче уенда ук оттыралар иде. Ике генә мәртәбә Шеффилд театрының күзгә күренмәс мифик өрәге чемпионнарга кагылмады. '''Чжао Синтуң-Лиам Һайфилд уены''' башлангыч унбер фрейм дәвамында тамашачыларны һәм комментаторларны шулай ук киеренкелектә тотты: кытайлы чемпион беренче сессияне көч-хәл белән генә (5:4 исәбе белән) үз файдасына тәмамлады. Синтуң уенга... йокысы туймаган килеш килгән икән: һәр фреймда берничә мәртәбә аның авыз ачып иснәнгәне күзәтелде. Һәм чемпион ара-тирә гап-гади һәм тупас ялгышлар ясап торды. Ләкин биш сәгать ярымлык тәнәфестән соң хәлләр нык үзгәрде: Синтуң, биш фреймда хәлиткеч өстенлеккә ирешеп (тагын өчесен оттырган килеш), 10:7 исәбе белән җиңү яулады. {| class="wikitable" | | colspan="23" | |- | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/16 финал''' 19 фрейм | rowspan="5" | | rowspan="5" | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/8 финал''' 25 фрейм | rowspan="8" | | rowspan="8" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Чирекфинал''' 25 фрейм | rowspan="14" | | rowspan="14" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Ярымфинал''' 33 фрейм | rowspan="26" | | rowspan="26" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Финал''' 35 фрейм |- | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18 Апрель | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="9" | | colspan="3" rowspan="21" | | colspan="3" rowspan="45" | |- | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Чжао Синтуң''' (КХҖ) (1) | rowspan="2" |'''10''' |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24, 25, 26 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Һайфилд (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Диң Цзүнһуэй''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Диң Цзүнһуэй''' (КХҖ) (16) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Дэвид Гилберт (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сяо Гуодуң''' (КХҖ) (9) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23-24 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжоу Йүэлуң (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Сяо Гуодуң''' | rowspan="2" |3 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Шон Мөрфи''' (Англия) (8) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Фән Чжеңйи (КХҖ) | rowspan="2" |''9'' | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |''11'' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |''13'' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җон Һиггинс''' (Шотландия) (5) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Али Картер (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Ронни О’Салливан''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Ронни О’Салливан''' (Англия) (12) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Һэ Гуоцяң (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |10 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Крис Уэйклин''' (Англия) (13) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Пуллен (Англия) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Крис Уэйклин''' | rowspan="2" |7 |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Нил Робертсон''' (Австралия) (4) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |3-4 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Паң Цзүнсү (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |20 Апрель | colspan="13" rowspan="2" | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Кайрен Уилсон''' (Англия) (3) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | colspan="3" rowspan="19" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23, 24, 25 апрель | colspan="3" rowspan="45" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Стэн Муди (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Кайрен Уилсон''' | rowspan="2" |9 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Аллен''' (Т. Ирландия) (14) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжаң Әнда (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |11 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Барри Һоукинс''' (Англия) (11) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24-25 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Мэтью Стивенс (Уэльс) | rowspan="2" |4 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Уильямс''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Уильямс''' (Уэльс) (6) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Антоний Ковальский (Польша) | rowspan="2" |4 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |''11'' |- | | colspan="3" rowspan="2" |22 Апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" |''11'' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Селби''' (Англия) (7) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="21" | | rowspan="21" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |26-27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Җек Җонс (Уэльс) | rowspan="2" |2 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Селби''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''У Йицзе''' (КХҖ) (10) | rowspan="2" |'''10''' | | |'''13''' | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лей Пейфән (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |8 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сый Цзяһуэй''' (КХҖ) (15) | rowspan="2" |3 | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="9" | | rowspan="9" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Хөсәен Вафаи (Иран) | rowspan="2" |'''10''' | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21 Апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җадд Трамп''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җадд Трамп''' (Англия) (2) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Гэри Уилсон (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | | | | | | | | |} ge2kjktcavdauuqi3ap5nzn3gobu9ia 5839097 5839053 2026-05-02T16:47:32Z Wurzel91 4814 /* Йокыңны туйдырып кил... */ 5839097 wikitext text/x-wiki [[File:Sheffield_Crucible_theatre.png|thumb|300px|left|'''"Крусибл" театры''']] Снукер буенча дөнья беренчелегенең сайлап алу һәм финал өлешләрен үткәрү регламенты 2026 елда да бөтенләй үзгәрешсез калды. Дүрт турдан торган сайлап алу ярышлары гадәттәгечә апрель аеның беренче дүшәмбесендә башланды һәм 10 көн дәвамында '''Шеффилд шәһәре'''нең '''Инглиз спорт институты''' залында үтте. “Мейн тур” дип атала торган һөнәриләр исемлегендә 17-128 нче урыннарда торган снукерчыларны тиешенчә дүрт осталык төркеменә бүлделәр. Ахырдагылар һәм шуларга өстәп тагын 16 һәвәскәр (иң көчле хатын-кызлар, үзешчәннәр һәм яшьләр арасында дөнья беренчелекләрендә җиңүчеләр яки башка уңышлы чыгыш ясаганнар) ярышны дүртенче этаптан башлады. Ә бөтендөнья рейтингында 17-32 нче урыннарда торган һөнәриләр беренче өч турны уңышлы үтә алган 16 бәхетлене дүртенче турда гына сынадылар. Бу этапларда бөтен уеннар кемнең дә булса 10 фреймда җиңүенә кадәр дәвам итте. Сезон дәвамында “топ-уналты” исемлегенә керә алганнар яки анда элеккеге урыннарын саклап калганнар шул ук Шеффилд шәһәренең '''“Крусибл” театры'''нда уйнала торган финал өлешенә турыдан-туры үттеләр. Аларның исемнәре астагы финал уеннары җәдвәлендә '''калын хәрефләр''' белән бирелә. Җәяләр эчендә -- аларның финал уеннары башланганда дөньякүләм рейтингта тоткан урыннары (гамәлдәге чемпион бу очракта җәдвәлдә беренче номер буларак урнаштырыла). == САЙЛАП АЛУ ЯРЫШЛАРЫ == [[File:English_Institute_of_Sport_Sheffield.png|thumb|300px|right|'''Инглиз спорт институты''']] [[File:Michał_Szubarczyk_Sheffield_2026.jpg|thumb|200px|left|'''Михал Шубарчик''']] Соңгы елларда берәр мәртәбә дөнья чемпионы исемен яулаган ике снукерчының “Крусибл” театрына юллама яулый алмавы сайлап алу ярышларының иң кәттә мизгелләре булды. 2023 елда җиңеп чыккан '''Лука Бресел'''ны дүртенче турда Уэльс данын яклаган '''Җек Җонс''' 10:5 исәбе белән җиңде. Ә 2015 елда иң югары уңышка ирешкән инглиз '''Стюарт Биңһәм''' спортта инде яшисен яшәгән һәм уйныйсын уйнаган 48 яшьлек '''Метью Стивенс'''ка (шул ук Уэльстан) 7:10 исәбе белән оттырды. Шулай итеп, ике вализ уенчысы дөнья беренчелегенең финал өлешендә 50 яшьлек һәм өч тапкыр дөнья чемпионы булган '''Марк Уильямс'''ка теләктәш һәм терәк булды. Вализлар – өчәү генә әле, ә менә кытайлылар унберәү “Крусибл”да чыгыш ясау бәхетенә иреште 2026 елда. Алар арасында бер '''Диң Цзүнһуэй''' гына 40 яшенә җитеп килә, калган унысы – яшьләр! Күрәзәчеләр, озакламый снукер уены, атаклы инглизләр картаеп лаеклы ялга чыккач, тулысы белән Кытай Халык Җөмһүрияте кулына күчәчәк, дип фаразлыйлар инде. Бутендөнья һөнәри бильярд һәм снукер ассоциациясе рәисе Җейсон Фергюсон сүзләре буенча, Кытайда хәзер дә инде 300 мең снукер клубы бар.<br> [[File:Bai_Yulu_in_Sheffield_2025.jpg|thumb|200px|right|'''Бай Юлу''']] [[File:Hossein_Vafaei_2024_Cazoo_World_Snooker_Championship.jpg|thumb|250px|left|'''Хөсәен Вафаи''']] “Кытайлылар һөҗүме” бүген чынбарлык булып китте, ә яшьләрнеке әлегә башлангыч чорда гына. Бу юлы 31 яшьлек Иран снукерчысы '''Хөсәен Вафаи''', 19 яшьлек инглиз '''Стэн Муди''' һәм 22 яшьлек поляк '''Антоний Ковальский''' финалга үтте. Һөнәриләр арасында иң кече булган, гыйнварда 15 яшен генә тутырган поляк '''Михал Шубарчик'''ка да өмет баглыйлар иде белгечләр, ләкин быел аның финалга юлын күпкә тәҗрибәлерәк булган иранлы Вафаи кисте. Михал исә "дөнья беренчелегенең сайлап алу ярышларында бер генә көндәшен булса да җиңгән иң яшь дебютант" дигән рекордлы исем белән канәгатьләнде.<br> Уң яктагы аскы рәсемдә тагын бер "рекордчы" сурәтләнгән: быел хатын-кызлар арасында дөнья чемпионы исемен берничә ел беррәттән тоткан кытай кызы, 22 яшьлек '''Бай Юлу''' ир-атлар беренчелекләренең сайлап алу ярышларында беренче мәртәбә йөз баллык серия (сенчури) үткәргән хатын-кыз булды. Ә финалга беренче тапкыр үтү гүзәл затлар өчен әле тормышка ашмаслык дип тоелган хыял гына...<br> Кытайлыларга каршы торырлык уенчы, бәлки, биредә телгә алынган яшьләр арасыннан үсеп чыгар, дип өметләнәләр Европада һәм Британиядә.<br> == ФИНАЛ УЕННАРЫ == Финал уеннарының җирәбәсе дә гадәттәгечә үтте. Гамәлдәге дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''' һәм дөньякүләм рейтингта иң югары күрсәткечен сезон дәвамында саклап кала алган инглиз '''Җадд Трамп''' беренче һәм уналтынчы парны җитәкләделәр. Калган "чәчелгәннәр" башка парларның алдагы урыннарын алдылар, ә финалга сайлап алу ярышлары аша үткәннәр ирекле рәвештә аларның көндәшләре итеп билгеләнделәр. === Йокыңны туйдырып кил... === [[File:Zhao_Xintong_at_the_World_Snooker_Green_Carpet_Ceremony_2026.jpg|thumb|250px|right|2025 елгы дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''']] [[File:Liam_Highfield_2025.jpg|thumb|200px|left|'''Лиам Һайфилд''']] Финвл ярышларын бу юлы да гамәлдәге дөнья чемпионы ачып җибәрде, аңа көндәш рәвешендә инглиз '''Лиам Һайфилд''' насыйп булды. Аларның көрәше дә гадәттәгечә бер көнне ике сессия үткәреп тәмамланды. Тамашачыларның һәм белгечләрнең күңелен шул ук "дәвамлы традицияле" сорау кытыклады: "Крусибл каһәре" үз көчендәме-юкмы? Соңгы ярты гасырда гамәлдәге чемпионнар -- кагыйдә буларак диярлек -- беренче уенда ук оттыралар иде. Ике генә мәртәбә Шеффилд театрының күзгә күренмәс мифик өрәге чемпионнарга кагылмады. '''Чжао Синтуң-Лиам Һайфилд уены''' башлангыч унбер фрейм дәвамында тамашачыларны һәм комментаторларны шулай ук киеренкелектә тотты: кытайлы чемпион беренче сессияне көч-хәл белән генә (5:4 исәбе белән) үз файдасына тәмамлады. Синтуң уенга... йокысы туймаган килеш килгән икән: һәр фреймда берничә мәртәбә аның авыз ачып иснәнгәне күзәтелде. Һәм чемпион ара-тирә гап-гади һәм тупас ялгышлар ясап торды. Ләкин биш сәгать ярымлык тәнәфестән соң хәлләр нык үзгәрде: Синтуң, биш фреймда хәлиткеч өстенлеккә ирешеп (тагын өчесен оттырган килеш), 10:7 исәбе белән җиңү яулады. {| class="wikitable" | | colspan="23" | |- | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/16 финал''' 19 фрейм | rowspan="5" | | rowspan="5" | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/8 финал''' 25 фрейм | rowspan="8" | | rowspan="8" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Чирекфинал''' 25 фрейм | rowspan="14" | | rowspan="14" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Ярымфинал''' 33 фрейм | rowspan="26" | | rowspan="26" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Финал''' 35 фрейм |- | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18 Апрель | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="9" | | colspan="3" rowspan="21" | | colspan="3" rowspan="45" | |- | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Чжао Синтуң''' (КХҖ) (1) | rowspan="2" |'''10''' |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24, 25, 26 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Һайфилд (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Диң Цзүнһуэй''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Диң Цзүнһуэй''' (КХҖ) (16) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Дэвид Гилберт (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сяо Гуодуң''' (КХҖ) (9) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23-24 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжоу Йүэлуң (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Сяо Гуодуң''' | rowspan="2" |3 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Шон Мөрфи''' (Англия) (8) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Фән Чжеңйи (КХҖ) | rowspan="2" |''9'' | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''17''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |15 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җон Һиггинс''' (Шотландия) (5) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Али Картер (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Ронни О’Салливан''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Ронни О’Салливан''' (Англия) (12) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Һэ Гуоцяң (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |10 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Крис Уэйклин''' (Англия) (13) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Пуллен (Англия) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Крис Уэйклин''' | rowspan="2" |7 |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Нил Робертсон''' (Австралия) (4) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |3-4 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Паң Цзүнсү (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |20 Апрель | colspan="13" rowspan="2" | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Кайрен Уилсон''' (Англия) (3) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | colspan="3" rowspan="19" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23, 24, 25 апрель | colspan="3" rowspan="45" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Стэн Муди (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Кайрен Уилсон''' | rowspan="2" |9 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Аллен''' (Т. Ирландия) (14) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжаң Әнда (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |11 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Барри Һоукинс''' (Англия) (11) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24-25 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Мэтью Стивенс (Уэльс) | rowspan="2" |4 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Уильямс''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Уильямс''' (Уэльс) (6) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Антоний Ковальский (Польша) | rowspan="2" |4 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |''11'' |- | | colspan="3" rowspan="2" |22 Апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" |''11'' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Селби''' (Англия) (7) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="21" | | rowspan="21" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |26-27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Җек Җонс (Уэльс) | rowspan="2" |2 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Селби''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''У Йицзе''' (КХҖ) (10) | rowspan="2" |'''10''' | | |'''13''' | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лей Пейфән (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |8 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сый Цзяһуэй''' (КХҖ) (15) | rowspan="2" |3 | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="9" | | rowspan="9" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Хөсәен Вафаи (Иран) | rowspan="2" |'''10''' | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21 Апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җадд Трамп''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җадд Трамп''' (Англия) (2) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Гэри Уилсон (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | | | | | | | | |} gzbzfyhvetp3ealvwmul8kq4d1vma0t 5839098 5839097 2026-05-02T16:48:31Z LiebSinger 60321 /* Йокыңны туйдырып кил... */ 5839098 wikitext text/x-wiki [[File:Sheffield_Crucible_theatre.png|thumb|300px|left|'''"Крусибл" театры''']] Снукер буенча дөнья беренчелегенең сайлап алу һәм финал өлешләрен үткәрү регламенты 2026 елда да бөтенләй үзгәрешсез калды. Дүрт турдан торган сайлап алу ярышлары гадәттәгечә апрель аеның беренче дүшәмбесендә башланды һәм 10 көн дәвамында '''Шеффилд шәһәре'''нең '''Инглиз спорт институты''' залында үтте. “Мейн тур” дип атала торган һөнәриләр исемлегендә 17-128 нче урыннарда торган снукерчыларны тиешенчә дүрт осталык төркеменә бүлделәр. Ахырдагылар һәм шуларга өстәп тагын 16 һәвәскәр (иң көчле хатын-кызлар, үзешчәннәр һәм яшьләр арасында дөнья беренчелекләрендә җиңүчеләр яки башка уңышлы чыгыш ясаганнар) ярышны дүртенче этаптан башлады. Ә бөтендөнья рейтингында 17-32 нче урыннарда торган һөнәриләр беренче өч турны уңышлы үтә алган 16 бәхетлене дүртенче турда гына сынадылар. Бу этапларда бөтен уеннар кемнең дә булса 10 фреймда җиңүенә кадәр дәвам итте. Сезон дәвамында “топ-уналты” исемлегенә керә алганнар яки анда элеккеге урыннарын саклап калганнар шул ук Шеффилд шәһәренең '''“Крусибл” театры'''нда уйнала торган финал өлешенә турыдан-туры үттеләр. Аларның исемнәре астагы финал уеннары җәдвәлендә '''калын хәрефләр''' белән бирелә. Җәяләр эчендә -- аларның финал уеннары башланганда дөньякүләм рейтингта тоткан урыннары (гамәлдәге чемпион бу очракта җәдвәлдә беренче номер буларак урнаштырыла). == САЙЛАП АЛУ ЯРЫШЛАРЫ == [[File:English_Institute_of_Sport_Sheffield.png|thumb|300px|right|'''Инглиз спорт институты''']] [[File:Michał_Szubarczyk_Sheffield_2026.jpg|thumb|200px|left|'''Михал Шубарчик''']] Соңгы елларда берәр мәртәбә дөнья чемпионы исемен яулаган ике снукерчының “Крусибл” театрына юллама яулый алмавы сайлап алу ярышларының иң кәттә мизгелләре булды. 2023 елда җиңеп чыккан '''Лука Бресел'''ны дүртенче турда Уэльс данын яклаган '''Җек Җонс''' 10:5 исәбе белән җиңде. Ә 2015 елда иң югары уңышка ирешкән инглиз '''Стюарт Биңһәм''' спортта инде яшисен яшәгән һәм уйныйсын уйнаган 48 яшьлек '''Метью Стивенс'''ка (шул ук Уэльстан) 7:10 исәбе белән оттырды. Шулай итеп, ике вализ уенчысы дөнья беренчелегенең финал өлешендә 50 яшьлек һәм өч тапкыр дөнья чемпионы булган '''Марк Уильямс'''ка теләктәш һәм терәк булды. Вализлар – өчәү генә әле, ә менә кытайлылар унберәү “Крусибл”да чыгыш ясау бәхетенә иреште 2026 елда. Алар арасында бер '''Диң Цзүнһуэй''' гына 40 яшенә җитеп килә, калган унысы – яшьләр! Күрәзәчеләр, озакламый снукер уены, атаклы инглизләр картаеп лаеклы ялга чыккач, тулысы белән Кытай Халык Җөмһүрияте кулына күчәчәк, дип фаразлыйлар инде. Бутендөнья һөнәри бильярд һәм снукер ассоциациясе рәисе Җейсон Фергюсон сүзләре буенча, Кытайда хәзер дә инде 300 мең снукер клубы бар.<br> [[File:Bai_Yulu_in_Sheffield_2025.jpg|thumb|200px|right|'''Бай Юлу''']] [[File:Hossein_Vafaei_2024_Cazoo_World_Snooker_Championship.jpg|thumb|250px|left|'''Хөсәен Вафаи''']] “Кытайлылар һөҗүме” бүген чынбарлык булып китте, ә яшьләрнеке әлегә башлангыч чорда гына. Бу юлы 31 яшьлек Иран снукерчысы '''Хөсәен Вафаи''', 19 яшьлек инглиз '''Стэн Муди''' һәм 22 яшьлек поляк '''Антоний Ковальский''' финалга үтте. Һөнәриләр арасында иң кече булган, гыйнварда 15 яшен генә тутырган поляк '''Михал Шубарчик'''ка да өмет баглыйлар иде белгечләр, ләкин быел аның финалга юлын күпкә тәҗрибәлерәк булган иранлы Вафаи кисте. Михал исә "дөнья беренчелегенең сайлап алу ярышларында бер генә көндәшен булса да җиңгән иң яшь дебютант" дигән рекордлы исем белән канәгатьләнде.<br> Уң яктагы аскы рәсемдә тагын бер "рекордчы" сурәтләнгән: быел хатын-кызлар арасында дөнья чемпионы исемен берничә ел беррәттән тоткан кытай кызы, 22 яшьлек '''Бай Юлу''' ир-атлар беренчелекләренең сайлап алу ярышларында беренче мәртәбә йөз баллык серия (сенчури) үткәргән хатын-кыз булды. Ә финалга беренче тапкыр үтү гүзәл затлар өчен әле тормышка ашмаслык дип тоелган хыял гына...<br> Кытайлыларга каршы торырлык уенчы, бәлки, биредә телгә алынган яшьләр арасыннан үсеп чыгар, дип өметләнәләр Европада һәм Британиядә.<br> == ФИНАЛ УЕННАРЫ == Финал уеннарының җирәбәсе дә гадәттәгечә үтте. Гамәлдәге дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''' һәм дөньякүләм рейтингта иң югары күрсәткечен сезон дәвамында саклап кала алган инглиз '''Җадд Трамп''' беренче һәм уналтынчы парны җитәкләделәр. Калган "чәчелгәннәр" башка парларның алдагы урыннарын алдылар, ә финалга сайлап алу ярышлары аша үткәннәр ирекле рәвештә аларның көндәшләре итеп билгеләнделәр. === Йокыңны туйдырып кил... === [[File:Zhao_Xintong_at_the_World_Snooker_Green_Carpet_Ceremony_2026.jpg|thumb|250px|right|2025 елгы дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''']] [[File:Liam_Highfield_2025.jpg|thumb|200px|left|'''Лиам Һайфилд''']] Финвл ярышларын бу юлы да гамәлдәге дөнья чемпионы ачып җибәрде, аңа көндәш рәвешендә инглиз '''Лиам Һайфилд''' насыйп булды. Аларның көрәше дә гадәттәгечә бер көнне ике сессия үткәреп тәмамланды. Тамашачыларның һәм белгечләрнең күңелен шул ук "дәвамлы традицияле" сорау кытыклады: "Крусибл каһәре" үз көчендәме-юкмы? Соңгы ярты гасырда гамәлдәге чемпионнар -- кагыйдә буларак диярлек -- беренче уенда ук оттыралар иде. Ике генә мәртәбә Шеффилд театрының күзгә күренмәс мифик өрәге чемпионнарга кагылмады. '''Чжао Синтуң-Лиам Һайфилд уены''' башлангыч унбер фрейм дәвамында тамашачыларны һәм комментаторларны шулай ук киеренкелектә тотты: кытайлы чемпион беренче сессияне көч-хәл белән генә (5:4 исәбе белән) үз файдасына тәмамлады. Синтуң уенга... йокысы туймаган килеш килгән икән: һәр фреймда берничә мәртәбә аның авыз ачып иснәнгәне күзәтелде. Һәм чемпион ара-тирә гап-гади һәм тупас ялгышлар ясап торды. Ләкин биш сәгать ярымлык тәнәфестән соң хәлләр нык үзгәрде: Синтуң, биш фреймда хәлиткеч өстенлеккә ирешеп (тагын өчесен оттырган килеш), 10:7 исәбе белән җиңү яулады. {| class="wikitable" | | colspan="23" | |- | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/16 финал''' 19 фрейм | rowspan="5" | | rowspan="5" | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/8 финал''' 25 фрейм | rowspan="8" | | rowspan="8" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Чирекфинал''' 25 фрейм | rowspan="14" | | rowspan="14" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Ярымфинал''' 33 фрейм | rowspan="26" | | rowspan="26" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Финал''' 35 фрейм |- | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18 Апрель | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="9" | | colspan="3" rowspan="21" | | colspan="3" rowspan="45" | |- | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Чжао Синтуң''' (КХҖ) (1) | rowspan="2" |'''10''' |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24, 25, 26 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Һайфилд (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Диң Цзүнһуэй''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Диң Цзүнһуэй''' (КХҖ) (16) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Дэвид Гилберт (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сяо Гуодуң''' (КХҖ) (9) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23-24 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжоу Йүэлуң (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Сяо Гуодуң''' | rowspan="2" |3 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Шон Мөрфи''' (Англия) (8) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Фән Чжеңйи (КХҖ) | rowspan="2" |''9'' | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''17''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |15 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җон Һиггинс''' (Шотландия) (5) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Али Картер (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Ронни О’Салливан''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Ронни О’Салливан''' (Англия) (12) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Һэ Гуоцяң (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |10 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Крис Уэйклин''' (Англия) (13) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Пуллен (Англия) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Крис Уэйклин''' | rowspan="2" |7 |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Нил Робертсон''' (Австралия) (4) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |3-4 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Паң Цзүнсү (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |20 Апрель | colspan="13" rowspan="2" | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Кайрен Уилсон''' (Англия) (3) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | colspan="3" rowspan="19" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23, 24, 25 апрель | colspan="3" rowspan="45" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Стэн Муди (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Кайрен Уилсон''' | rowspan="2" |9 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Аллен''' (Т. Ирландия) (14) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжаң Әнда (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |11 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Барри Һоукинс''' (Англия) (11) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24-25 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Мэтью Стивенс (Уэльс) | rowspan="2" |4 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Уильямс''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Уильямс''' (Уэльс) (6) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Антоний Ковальский (Польша) | rowspan="2" |4 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |11 |- | | colspan="3" rowspan="2" |22 Апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" |11 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Селби''' (Англия) (7) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="21" | | rowspan="21" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |26-27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Җек Җонс (Уэльс) | rowspan="2" |2 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Селби''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''У Йицзе''' (КХҖ) (10) | rowspan="2" |'''10''' | | |'''13''' | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лей Пейфән (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |8 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сый Цзяһуэй''' (КХҖ) (15) | rowspan="2" |3 | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="9" | | rowspan="9" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Хөсәен Вафаи (Иран) | rowspan="2" |'''10''' | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21 Апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җадд Трамп''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җадд Трамп''' (Англия) (2) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Гэри Уилсон (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | | | | | | | | |} 8a6u71wn18u9r58enrpbh5k1emx5sbf 5839099 5839098 2026-05-02T16:52:22Z LiebSinger 60321 /* Йокыңны туйдырып кил... */ 5839099 wikitext text/x-wiki [[File:Sheffield_Crucible_theatre.png|thumb|300px|left|'''"Крусибл" театры''']] Снукер буенча дөнья беренчелегенең сайлап алу һәм финал өлешләрен үткәрү регламенты 2026 елда да бөтенләй үзгәрешсез калды. Дүрт турдан торган сайлап алу ярышлары гадәттәгечә апрель аеның беренче дүшәмбесендә башланды һәм 10 көн дәвамында '''Шеффилд шәһәре'''нең '''Инглиз спорт институты''' залында үтте. “Мейн тур” дип атала торган һөнәриләр исемлегендә 17-128 нче урыннарда торган снукерчыларны тиешенчә дүрт осталык төркеменә бүлделәр. Ахырдагылар һәм шуларга өстәп тагын 16 һәвәскәр (иң көчле хатын-кызлар, үзешчәннәр һәм яшьләр арасында дөнья беренчелекләрендә җиңүчеләр яки башка уңышлы чыгыш ясаганнар) ярышны дүртенче этаптан башлады. Ә бөтендөнья рейтингында 17-32 нче урыннарда торган һөнәриләр беренче өч турны уңышлы үтә алган 16 бәхетлене дүртенче турда гына сынадылар. Бу этапларда бөтен уеннар кемнең дә булса 10 фреймда җиңүенә кадәр дәвам итте. Сезон дәвамында “топ-уналты” исемлегенә керә алганнар яки анда элеккеге урыннарын саклап калганнар шул ук Шеффилд шәһәренең '''“Крусибл” театры'''нда уйнала торган финал өлешенә турыдан-туры үттеләр. Аларның исемнәре астагы финал уеннары җәдвәлендә '''калын хәрефләр''' белән бирелә. Җәяләр эчендә -- аларның финал уеннары башланганда дөньякүләм рейтингта тоткан урыннары (гамәлдәге чемпион бу очракта җәдвәлдә беренче номер буларак урнаштырыла). == САЙЛАП АЛУ ЯРЫШЛАРЫ == [[File:English_Institute_of_Sport_Sheffield.png|thumb|300px|right|'''Инглиз спорт институты''']] [[File:Michał_Szubarczyk_Sheffield_2026.jpg|thumb|200px|left|'''Михал Шубарчик''']] Соңгы елларда берәр мәртәбә дөнья чемпионы исемен яулаган ике снукерчының “Крусибл” театрына юллама яулый алмавы сайлап алу ярышларының иң кәттә мизгелләре булды. 2023 елда җиңеп чыккан '''Лука Бресел'''ны дүртенче турда Уэльс данын яклаган '''Җек Җонс''' 10:5 исәбе белән җиңде. Ә 2015 елда иң югары уңышка ирешкән инглиз '''Стюарт Биңһәм''' спортта инде яшисен яшәгән һәм уйныйсын уйнаган 48 яшьлек '''Метью Стивенс'''ка (шул ук Уэльстан) 7:10 исәбе белән оттырды. Шулай итеп, ике вализ уенчысы дөнья беренчелегенең финал өлешендә 50 яшьлек һәм өч тапкыр дөнья чемпионы булган '''Марк Уильямс'''ка теләктәш һәм терәк булды. Вализлар – өчәү генә әле, ә менә кытайлылар унберәү “Крусибл”да чыгыш ясау бәхетенә иреште 2026 елда. Алар арасында бер '''Диң Цзүнһуэй''' гына 40 яшенә җитеп килә, калган унысы – яшьләр! Күрәзәчеләр, озакламый снукер уены, атаклы инглизләр картаеп лаеклы ялга чыккач, тулысы белән Кытай Халык Җөмһүрияте кулына күчәчәк, дип фаразлыйлар инде. Бутендөнья һөнәри бильярд һәм снукер ассоциациясе рәисе Җейсон Фергюсон сүзләре буенча, Кытайда хәзер дә инде 300 мең снукер клубы бар.<br> [[File:Bai_Yulu_in_Sheffield_2025.jpg|thumb|200px|right|'''Бай Юлу''']] [[File:Hossein_Vafaei_2024_Cazoo_World_Snooker_Championship.jpg|thumb|250px|left|'''Хөсәен Вафаи''']] “Кытайлылар һөҗүме” бүген чынбарлык булып китте, ә яшьләрнеке әлегә башлангыч чорда гына. Бу юлы 31 яшьлек Иран снукерчысы '''Хөсәен Вафаи''', 19 яшьлек инглиз '''Стэн Муди''' һәм 22 яшьлек поляк '''Антоний Ковальский''' финалга үтте. Һөнәриләр арасында иң кече булган, гыйнварда 15 яшен генә тутырган поляк '''Михал Шубарчик'''ка да өмет баглыйлар иде белгечләр, ләкин быел аның финалга юлын күпкә тәҗрибәлерәк булган иранлы Вафаи кисте. Михал исә "дөнья беренчелегенең сайлап алу ярышларында бер генә көндәшен булса да җиңгән иң яшь дебютант" дигән рекордлы исем белән канәгатьләнде.<br> Уң яктагы аскы рәсемдә тагын бер "рекордчы" сурәтләнгән: быел хатын-кызлар арасында дөнья чемпионы исемен берничә ел беррәттән тоткан кытай кызы, 22 яшьлек '''Бай Юлу''' ир-атлар беренчелекләренең сайлап алу ярышларында беренче мәртәбә йөз баллык серия (сенчури) үткәргән хатын-кыз булды. Ә финалга беренче тапкыр үтү гүзәл затлар өчен әле тормышка ашмаслык дип тоелган хыял гына...<br> Кытайлыларга каршы торырлык уенчы, бәлки, биредә телгә алынган яшьләр арасыннан үсеп чыгар, дип өметләнәләр Европада һәм Британиядә.<br> == ФИНАЛ УЕННАРЫ == Финал уеннарының җирәбәсе дә гадәттәгечә үтте. Гамәлдәге дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''' һәм дөньякүләм рейтингта иң югары күрсәткечен сезон дәвамында саклап кала алган инглиз '''Җадд Трамп''' беренче һәм уналтынчы парны җитәкләделәр. Калган "чәчелгәннәр" башка парларның алдагы урыннарын алдылар, ә финалга сайлап алу ярышлары аша үткәннәр ирекле рәвештә аларның көндәшләре итеп билгеләнделәр. === Йокыңны туйдырып кил... === [[File:Zhao_Xintong_at_the_World_Snooker_Green_Carpet_Ceremony_2026.jpg|thumb|250px|right|2025 елгы дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''']] [[File:Liam_Highfield_2025.jpg|thumb|200px|left|'''Лиам Һайфилд''']] Финвл ярышларын бу юлы да гамәлдәге дөнья чемпионы ачып җибәрде, аңа көндәш рәвешендә инглиз '''Лиам Һайфилд''' насыйп булды. Аларның көрәше дә гадәттәгечә бер көнне ике сессия үткәреп тәмамланды. Тамашачыларның һәм белгечләрнең күңелен шул ук "дәвамлы традицияле" сорау кытыклады: "Крусибл каһәре" үз көчендәме-юкмы? Соңгы ярты гасырда гамәлдәге чемпионнар -- кагыйдә буларак диярлек -- беренче уенда ук оттыралар иде. Ике генә мәртәбә Шеффилд театрының күзгә күренмәс мифик өрәге чемпионнарга кагылмады. '''Чжао Синтуң-Лиам Һайфилд уены''' башлангыч унбер фрейм дәвамында тамашачыларны һәм комментаторларны шулай ук киеренкелектә тотты: кытайлы чемпион беренче сессияне көч-хәл белән генә (5:4 исәбе белән) үз файдасына тәмамлады. Синтуң уенга... йокысы туймаган килеш килгән икән: һәр фреймда берничә мәртәбә аның авыз ачып иснәнгәне күзәтелде. Һәм чемпион ара-тирә гап-гади һәм тупас ялгышлар ясап торды. Ләкин биш сәгать ярымлык тәнәфестән соң хәлләр нык үзгәрде: Синтуң, биш фреймда хәлиткеч өстенлеккә ирешеп (тагын өчесен оттырган килеш), 10:7 исәбе белән җиңү яулады. {| class="wikitable" | | colspan="23" | |- | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/16 финал''' 19 фрейм | rowspan="5" | | rowspan="5" | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/8 финал''' 25 фрейм | rowspan="8" | | rowspan="8" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Чирекфинал''' 25 фрейм | rowspan="14" | | rowspan="14" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Ярымфинал''' 33 фрейм | rowspan="26" | | rowspan="26" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Финал''' 35 фрейм |- | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18 Апрель | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="9" | | colspan="3" rowspan="21" | | colspan="3" rowspan="45" | |- | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Чжао Синтуң''' (КХҖ) (1) | rowspan="2" |'''10''' |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24, 25, 26 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Һайфилд (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Диң Цзүнһуэй''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Диң Цзүнһуэй''' (КХҖ) (16) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Дэвид Гилберт (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сяо Гуодуң''' (КХҖ) (9) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23-24 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжоу Йүэлуң (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Сяо Гуодуң''' | rowspan="2" |3 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Шон Мөрфи''' (Англия) (8) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Фән Чжеңйи (КХҖ) | rowspan="2" |''9'' | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''17''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |15 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җон Һиггинс''' (Шотландия) (5) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Али Картер (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Ронни О’Салливан''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Ронни О’Салливан''' (Англия) (12) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Һэ Гуоцяң (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |10 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Крис Уэйклин''' (Англия) (13) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Пуллен (Англия) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Крис Уэйклин''' | rowspan="2" |7 |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Нил Робертсон''' (Австралия) (4) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |3-4 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Паң Цзүнсү (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |20 Апрель | colspan="13" rowspan="2" | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Кайрен Уилсон''' (Англия) (3) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | colspan="3" rowspan="19" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23, 24, 25 апрель | colspan="3" rowspan="45" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Стэн Муди (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Кайрен Уилсон''' | rowspan="2" |9 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Аллен''' (Т. Ирландия) (14) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжаң Әнда (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |11 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Барри Һоукинс''' (Англия) (11) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24-25 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Мэтью Стивенс (Уэльс) | rowspan="2" |4 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Уильямс''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Уильямс''' (Уэльс) (6) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Антоний Ковальский (Польша) | rowspan="2" |4 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |11 |- | | colspan="3" rowspan="2" |22 Апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" |11 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Селби''' (Англия) (7) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="21" | | rowspan="21" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |26-27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Җек Җонс (Уэльс) | rowspan="2" |2 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Селби''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''У Йицзе''' (КХҖ) (10) | rowspan="2" |'''10''' | | |'''13''' | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лей Пейфән (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |8 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сый Цзяһуэй''' (КХҖ) (15) | rowspan="2" |3 | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="9" | | rowspan="9" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Хөсәен Вафаи (Иран) | rowspan="2" |'''10''' | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21 Апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җадд Трамп''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җадд Трамп''' (Англия) (2) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Гэри Уилсон (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | | | | | | | | |} {| class="wikitable" |- align="center" | colspan="3" |'''Finale''' ''(au meilleur des 35 manches)'' Crucible Theatre, Sheffield, 3 et 4 mai Arbitre :  Rob Spencer |- | align="right" | | align="center" | | align="left" | |- align="center" | |Demi-centuries Centuries Meilleur break | |- align="center" | colspan="3" |'''???''' remporte le Championnat du monde 2026 |} rggff53o92xldrsov3qhy68p8enz5eb 5839100 5839099 2026-05-02T16:57:55Z LiebSinger 60321 /* ФИНАЛ УЕННАРЫ */ 5839100 wikitext text/x-wiki [[File:Sheffield_Crucible_theatre.png|thumb|300px|left|'''"Крусибл" театры''']] Снукер буенча дөнья беренчелегенең сайлап алу һәм финал өлешләрен үткәрү регламенты 2026 елда да бөтенләй үзгәрешсез калды. Дүрт турдан торган сайлап алу ярышлары гадәттәгечә апрель аеның беренче дүшәмбесендә башланды һәм 10 көн дәвамында '''Шеффилд шәһәре'''нең '''Инглиз спорт институты''' залында үтте. “Мейн тур” дип атала торган һөнәриләр исемлегендә 17-128 нче урыннарда торган снукерчыларны тиешенчә дүрт осталык төркеменә бүлделәр. Ахырдагылар һәм шуларга өстәп тагын 16 һәвәскәр (иң көчле хатын-кызлар, үзешчәннәр һәм яшьләр арасында дөнья беренчелекләрендә җиңүчеләр яки башка уңышлы чыгыш ясаганнар) ярышны дүртенче этаптан башлады. Ә бөтендөнья рейтингында 17-32 нче урыннарда торган һөнәриләр беренче өч турны уңышлы үтә алган 16 бәхетлене дүртенче турда гына сынадылар. Бу этапларда бөтен уеннар кемнең дә булса 10 фреймда җиңүенә кадәр дәвам итте. Сезон дәвамында “топ-уналты” исемлегенә керә алганнар яки анда элеккеге урыннарын саклап калганнар шул ук Шеффилд шәһәренең '''“Крусибл” театры'''нда уйнала торган финал өлешенә турыдан-туры үттеләр. Аларның исемнәре астагы финал уеннары җәдвәлендә '''калын хәрефләр''' белән бирелә. Җәяләр эчендә -- аларның финал уеннары башланганда дөньякүләм рейтингта тоткан урыннары (гамәлдәге чемпион бу очракта җәдвәлдә беренче номер буларак урнаштырыла). == САЙЛАП АЛУ ЯРЫШЛАРЫ == [[File:English_Institute_of_Sport_Sheffield.png|thumb|300px|right|'''Инглиз спорт институты''']] [[File:Michał_Szubarczyk_Sheffield_2026.jpg|thumb|200px|left|'''Михал Шубарчик''']] Соңгы елларда берәр мәртәбә дөнья чемпионы исемен яулаган ике снукерчының “Крусибл” театрына юллама яулый алмавы сайлап алу ярышларының иң кәттә мизгелләре булды. 2023 елда җиңеп чыккан '''Лука Бресел'''ны дүртенче турда Уэльс данын яклаган '''Җек Җонс''' 10:5 исәбе белән җиңде. Ә 2015 елда иң югары уңышка ирешкән инглиз '''Стюарт Биңһәм''' спортта инде яшисен яшәгән һәм уйныйсын уйнаган 48 яшьлек '''Метью Стивенс'''ка (шул ук Уэльстан) 7:10 исәбе белән оттырды. Шулай итеп, ике вализ уенчысы дөнья беренчелегенең финал өлешендә 50 яшьлек һәм өч тапкыр дөнья чемпионы булган '''Марк Уильямс'''ка теләктәш һәм терәк булды. Вализлар – өчәү генә әле, ә менә кытайлылар унберәү “Крусибл”да чыгыш ясау бәхетенә иреште 2026 елда. Алар арасында бер '''Диң Цзүнһуэй''' гына 40 яшенә җитеп килә, калган унысы – яшьләр! Күрәзәчеләр, озакламый снукер уены, атаклы инглизләр картаеп лаеклы ялга чыккач, тулысы белән Кытай Халык Җөмһүрияте кулына күчәчәк, дип фаразлыйлар инде. Бутендөнья һөнәри бильярд һәм снукер ассоциациясе рәисе Җейсон Фергюсон сүзләре буенча, Кытайда хәзер дә инде 300 мең снукер клубы бар.<br> [[File:Bai_Yulu_in_Sheffield_2025.jpg|thumb|200px|right|'''Бай Юлу''']] [[File:Hossein_Vafaei_2024_Cazoo_World_Snooker_Championship.jpg|thumb|250px|left|'''Хөсәен Вафаи''']] “Кытайлылар һөҗүме” бүген чынбарлык булып китте, ә яшьләрнеке әлегә башлангыч чорда гына. Бу юлы 31 яшьлек Иран снукерчысы '''Хөсәен Вафаи''', 19 яшьлек инглиз '''Стэн Муди''' һәм 22 яшьлек поляк '''Антоний Ковальский''' финалга үтте. Һөнәриләр арасында иң кече булган, гыйнварда 15 яшен генә тутырган поляк '''Михал Шубарчик'''ка да өмет баглыйлар иде белгечләр, ләкин быел аның финалга юлын күпкә тәҗрибәлерәк булган иранлы Вафаи кисте. Михал исә "дөнья беренчелегенең сайлап алу ярышларында бер генә көндәшен булса да җиңгән иң яшь дебютант" дигән рекордлы исем белән канәгатьләнде.<br> Уң яктагы аскы рәсемдә тагын бер "рекордчы" сурәтләнгән: быел хатын-кызлар арасында дөнья чемпионы исемен берничә ел беррәттән тоткан кытай кызы, 22 яшьлек '''Бай Юлу''' ир-атлар беренчелекләренең сайлап алу ярышларында беренче мәртәбә йөз баллык серия (сенчури) үткәргән хатын-кыз булды. Ә финалга беренче тапкыр үтү гүзәл затлар өчен әле тормышка ашмаслык дип тоелган хыял гына...<br> Кытайлыларга каршы торырлык уенчы, бәлки, биредә телгә алынган яшьләр арасыннан үсеп чыгар, дип өметләнәләр Европада һәм Британиядә.<br> == ФИНАЛ УЕННАРЫ == Финал уеннарының җирәбәсе дә гадәттәгечә үтте. Гамәлдәге дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''' һәм дөньякүләм рейтингта иң югары күрсәткечен сезон дәвамында саклап кала алган инглиз '''Җадд Трамп''' беренче һәм уналтынчы парны җитәкләделәр. Калган "чәчелгәннәр" башка парларның алдагы урыннарын алдылар, ә финалга сайлап алу ярышлары аша үткәннәр ирекле рәвештә аларның көндәшләре итеп билгеләнделәр. === Йокыңны туйдырып кил... === [[File:Zhao_Xintong_at_the_World_Snooker_Green_Carpet_Ceremony_2026.jpg|thumb|250px|right|2025 елгы дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''']] [[File:Liam_Highfield_2025.jpg|thumb|200px|left|'''Лиам Һайфилд''']] Финвл ярышларын бу юлы да гамәлдәге дөнья чемпионы ачып җибәрде, аңа көндәш рәвешендә инглиз '''Лиам Һайфилд''' насыйп булды. Аларның көрәше дә гадәттәгечә бер көнне ике сессия үткәреп тәмамланды. Тамашачыларның һәм белгечләрнең күңелен шул ук "дәвамлы традицияле" сорау кытыклады: "Крусибл каһәре" үз көчендәме-юкмы? Соңгы ярты гасырда гамәлдәге чемпионнар -- кагыйдә буларак диярлек -- беренче уенда ук оттыралар иде. Ике генә мәртәбә Шеффилд театрының күзгә күренмәс мифик өрәге чемпионнарга кагылмады. '''Чжао Синтуң-Лиам Һайфилд уены''' башлангыч унбер фрейм дәвамында тамашачыларны һәм комментаторларны шулай ук киеренкелектә тотты: кытайлы чемпион беренче сессияне көч-хәл белән генә (5:4 исәбе белән) үз файдасына тәмамлады. Синтуң уенга... йокысы туймаган килеш килгән икән: һәр фреймда берничә мәртәбә аның авыз ачып иснәнгәне күзәтелде. Һәм чемпион ара-тирә гап-гади һәм тупас ялгышлар ясап торды. Ләкин биш сәгать ярымлык тәнәфестән соң хәлләр нык үзгәрде: Синтуң, биш фреймда хәлиткеч өстенлеккә ирешеп (тагын өчесен оттырган килеш), 10:7 исәбе белән җиңү яулады. {| class="wikitable" | | colspan="23" | |- | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/16 финал''' 19 фрейм | rowspan="5" | | rowspan="5" | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/8 финал''' 25 фрейм | rowspan="8" | | rowspan="8" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Чирекфинал''' 25 фрейм | rowspan="14" | | rowspan="14" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Ярымфинал''' 33 фрейм | rowspan="26" | | rowspan="26" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Финал''' 35 фрейм |- | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18 Апрель | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="9" | | colspan="3" rowspan="21" | | colspan="3" rowspan="45" | |- | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Чжао Синтуң''' (КХҖ) (1) | rowspan="2" |'''10''' |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24, 25, 26 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Һайфилд (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Диң Цзүнһуэй''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Диң Цзүнһуэй''' (КХҖ) (16) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Дэвид Гилберт (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сяо Гуодуң''' (КХҖ) (9) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23-24 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжоу Йүэлуң (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Сяо Гуодуң''' | rowspan="2" |3 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Шон Мөрфи''' (Англия) (8) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Фән Чжеңйи (КХҖ) | rowspan="2" |''9'' | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''17''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |15 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җон Һиггинс''' (Шотландия) (5) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Али Картер (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Ронни О’Салливан''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Ронни О’Салливан''' (Англия) (12) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Һэ Гуоцяң (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |10 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Крис Уэйклин''' (Англия) (13) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Пуллен (Англия) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Крис Уэйклин''' | rowspan="2" |7 |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Нил Робертсон''' (Австралия) (4) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |3-4 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Паң Цзүнсү (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |20 Апрель | colspan="13" rowspan="2" | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Кайрен Уилсон''' (Англия) (3) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | colspan="3" rowspan="19" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23, 24, 25 апрель | colspan="3" rowspan="45" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Стэн Муди (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Кайрен Уилсон''' | rowspan="2" |9 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Аллен''' (Т. Ирландия) (14) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжаң Әнда (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |11 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Барри Һоукинс''' (Англия) (11) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24-25 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Мэтью Стивенс (Уэльс) | rowspan="2" |4 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Уильямс''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Уильямс''' (Уэльс) (6) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Антоний Ковальский (Польша) | rowspan="2" |4 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |11 |- | | colspan="3" rowspan="2" |22 Апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" |11 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Селби''' (Англия) (7) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="21" | | rowspan="21" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |26-27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Җек Җонс (Уэльс) | rowspan="2" |2 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Селби''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''У Йицзе''' (КХҖ) (10) | rowspan="2" |'''10''' | | |'''13''' | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лей Пейфән (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |8 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сый Цзяһуэй''' (КХҖ) (15) | rowspan="2" |3 | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="9" | | rowspan="9" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Хөсәен Вафаи (Иран) | rowspan="2" |'''10''' | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21 Апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җадд Трамп''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җадд Трамп''' (Англия) (2) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Гэри Уилсон (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | | | | | | | | |} {| class="wikitable" |- align="center" | colspan="3" |'''Finale''' ''(35 фреймнан)'' "Крусибл" театры, Шеффилд, 3-4 май Арбитр :  Роб Спенсер (Англия) |- | align="right" | | align="center" | | align="left" | |- align="center" | |Шон Мөрфи - ... | |- align="center" | colspan="3" |'''???''' 2026 елда дөнья чемпионы |} jnb180o58y6l9ftdj3o46vs6x9fut50 5839101 5839100 2026-05-02T17:00:31Z LiebSinger 60321 /* Йокыңны туйдырып кил... */ 5839101 wikitext text/x-wiki [[File:Sheffield_Crucible_theatre.png|thumb|300px|left|'''"Крусибл" театры''']] Снукер буенча дөнья беренчелегенең сайлап алу һәм финал өлешләрен үткәрү регламенты 2026 елда да бөтенләй үзгәрешсез калды. Дүрт турдан торган сайлап алу ярышлары гадәттәгечә апрель аеның беренче дүшәмбесендә башланды һәм 10 көн дәвамында '''Шеффилд шәһәре'''нең '''Инглиз спорт институты''' залында үтте. “Мейн тур” дип атала торган һөнәриләр исемлегендә 17-128 нче урыннарда торган снукерчыларны тиешенчә дүрт осталык төркеменә бүлделәр. Ахырдагылар һәм шуларга өстәп тагын 16 һәвәскәр (иң көчле хатын-кызлар, үзешчәннәр һәм яшьләр арасында дөнья беренчелекләрендә җиңүчеләр яки башка уңышлы чыгыш ясаганнар) ярышны дүртенче этаптан башлады. Ә бөтендөнья рейтингында 17-32 нче урыннарда торган һөнәриләр беренче өч турны уңышлы үтә алган 16 бәхетлене дүртенче турда гына сынадылар. Бу этапларда бөтен уеннар кемнең дә булса 10 фреймда җиңүенә кадәр дәвам итте. Сезон дәвамында “топ-уналты” исемлегенә керә алганнар яки анда элеккеге урыннарын саклап калганнар шул ук Шеффилд шәһәренең '''“Крусибл” театры'''нда уйнала торган финал өлешенә турыдан-туры үттеләр. Аларның исемнәре астагы финал уеннары җәдвәлендә '''калын хәрефләр''' белән бирелә. Җәяләр эчендә -- аларның финал уеннары башланганда дөньякүләм рейтингта тоткан урыннары (гамәлдәге чемпион бу очракта җәдвәлдә беренче номер буларак урнаштырыла). == САЙЛАП АЛУ ЯРЫШЛАРЫ == [[File:English_Institute_of_Sport_Sheffield.png|thumb|300px|right|'''Инглиз спорт институты''']] [[File:Michał_Szubarczyk_Sheffield_2026.jpg|thumb|200px|left|'''Михал Шубарчик''']] Соңгы елларда берәр мәртәбә дөнья чемпионы исемен яулаган ике снукерчының “Крусибл” театрына юллама яулый алмавы сайлап алу ярышларының иң кәттә мизгелләре булды. 2023 елда җиңеп чыккан '''Лука Бресел'''ны дүртенче турда Уэльс данын яклаган '''Җек Җонс''' 10:5 исәбе белән җиңде. Ә 2015 елда иң югары уңышка ирешкән инглиз '''Стюарт Биңһәм''' спортта инде яшисен яшәгән һәм уйныйсын уйнаган 48 яшьлек '''Метью Стивенс'''ка (шул ук Уэльстан) 7:10 исәбе белән оттырды. Шулай итеп, ике вализ уенчысы дөнья беренчелегенең финал өлешендә 50 яшьлек һәм өч тапкыр дөнья чемпионы булган '''Марк Уильямс'''ка теләктәш һәм терәк булды. Вализлар – өчәү генә әле, ә менә кытайлылар унберәү “Крусибл”да чыгыш ясау бәхетенә иреште 2026 елда. Алар арасында бер '''Диң Цзүнһуэй''' гына 40 яшенә җитеп килә, калган унысы – яшьләр! Күрәзәчеләр, озакламый снукер уены, атаклы инглизләр картаеп лаеклы ялга чыккач, тулысы белән Кытай Халык Җөмһүрияте кулына күчәчәк, дип фаразлыйлар инде. Бутендөнья һөнәри бильярд һәм снукер ассоциациясе рәисе Җейсон Фергюсон сүзләре буенча, Кытайда хәзер дә инде 300 мең снукер клубы бар.<br> [[File:Bai_Yulu_in_Sheffield_2025.jpg|thumb|200px|right|'''Бай Юлу''']] [[File:Hossein_Vafaei_2024_Cazoo_World_Snooker_Championship.jpg|thumb|250px|left|'''Хөсәен Вафаи''']] “Кытайлылар һөҗүме” бүген чынбарлык булып китте, ә яшьләрнеке әлегә башлангыч чорда гына. Бу юлы 31 яшьлек Иран снукерчысы '''Хөсәен Вафаи''', 19 яшьлек инглиз '''Стэн Муди''' һәм 22 яшьлек поляк '''Антоний Ковальский''' финалга үтте. Һөнәриләр арасында иң кече булган, гыйнварда 15 яшен генә тутырган поляк '''Михал Шубарчик'''ка да өмет баглыйлар иде белгечләр, ләкин быел аның финалга юлын күпкә тәҗрибәлерәк булган иранлы Вафаи кисте. Михал исә "дөнья беренчелегенең сайлап алу ярышларында бер генә көндәшен булса да җиңгән иң яшь дебютант" дигән рекордлы исем белән канәгатьләнде.<br> Уң яктагы аскы рәсемдә тагын бер "рекордчы" сурәтләнгән: быел хатын-кызлар арасында дөнья чемпионы исемен берничә ел беррәттән тоткан кытай кызы, 22 яшьлек '''Бай Юлу''' ир-атлар беренчелекләренең сайлап алу ярышларында беренче мәртәбә йөз баллык серия (сенчури) үткәргән хатын-кыз булды. Ә финалга беренче тапкыр үтү гүзәл затлар өчен әле тормышка ашмаслык дип тоелган хыял гына...<br> Кытайлыларга каршы торырлык уенчы, бәлки, биредә телгә алынган яшьләр арасыннан үсеп чыгар, дип өметләнәләр Европада һәм Британиядә.<br> == ФИНАЛ УЕННАРЫ == Финал уеннарының җирәбәсе дә гадәттәгечә үтте. Гамәлдәге дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''' һәм дөньякүләм рейтингта иң югары күрсәткечен сезон дәвамында саклап кала алган инглиз '''Җадд Трамп''' беренче һәм уналтынчы парны җитәкләделәр. Калган "чәчелгәннәр" башка парларның алдагы урыннарын алдылар, ә финалга сайлап алу ярышлары аша үткәннәр ирекле рәвештә аларның көндәшләре итеп билгеләнделәр. === Йокыңны туйдырып кил... === [[File:Zhao_Xintong_at_the_World_Snooker_Green_Carpet_Ceremony_2026.jpg|thumb|250px|right|2025 елгы дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''']] [[File:Liam_Highfield_2025.jpg|thumb|200px|left|'''Лиам Һайфилд''']] Финвл ярышларын бу юлы да гамәлдәге дөнья чемпионы ачып җибәрде, аңа көндәш рәвешендә инглиз '''Лиам Һайфилд''' насыйп булды. Аларның көрәше дә гадәттәгечә бер көнне ике сессия үткәреп тәмамланды. Тамашачыларның һәм белгечләрнең күңелен шул ук "дәвамлы традицияле" сорау кытыклады: "Крусибл каһәре" үз көчендәме-юкмы? Соңгы ярты гасырда гамәлдәге чемпионнар -- кагыйдә буларак диярлек -- беренче уенда ук оттыралар иде. Ике генә мәртәбә Шеффилд театрының күзгә күренмәс мифик өрәге чемпионнарга кагылмады. '''Чжао Синтуң-Лиам Һайфилд уены''' башлангыч унбер фрейм дәвамында тамашачыларны һәм комментаторларны шулай ук киеренкелектә тотты: кытайлы чемпион беренче сессияне көч-хәл белән генә (5:4 исәбе белән) үз файдасына тәмамлады. Синтуң уенга... йокысы туймаган килеш килгән икән: һәр фреймда берничә мәртәбә аның авыз ачып иснәнгәне күзәтелде. Һәм чемпион ара-тирә гап-гади һәм тупас ялгышлар ясап торды. Ләкин биш сәгать ярымлык тәнәфестән соң хәлләр нык үзгәрде: Синтуң, биш фреймда хәлиткеч өстенлеккә ирешеп (тагын өчесен оттырган килеш), 10:7 исәбе белән җиңү яулады. {| class="wikitable" | | colspan="23" | |- | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/16 финал''' 19 фрейм | rowspan="5" | | rowspan="5" | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/8 финал''' 25 фрейм | rowspan="8" | | rowspan="8" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Чирекфинал''' 25 фрейм | rowspan="14" | | rowspan="14" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Ярымфинал''' 33 фрейм | rowspan="26" | | rowspan="26" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Финал''' 35 фрейм |- | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18 Апрель | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="9" | | colspan="3" rowspan="21" | | colspan="3" rowspan="45" | |- | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Чжао Синтуң''' (КХҖ) (1) | rowspan="2" |'''10''' |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24, 25, 26 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Һайфилд (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Диң Цзүнһуэй''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Диң Цзүнһуэй''' (КХҖ) (16) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Дэвид Гилберт (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сяо Гуодуң''' (КХҖ) (9) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23-24 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжоу Йүэлуң (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Сяо Гуодуң''' | rowspan="2" |3 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Шон Мөрфи''' (Англия) (8) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Фән Чжеңйи (КХҖ) | rowspan="2" |''9'' | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''17''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |15 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җон Һиггинс''' (Шотландия) (5) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Али Картер (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Ронни О’Салливан''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Ронни О’Салливан''' (Англия) (12) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Һэ Гуоцяң (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |10 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Крис Уэйклин''' (Англия) (13) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Пуллен (Англия) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Крис Уэйклин''' | rowspan="2" |7 |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Нил Робертсон''' (Австралия) (4) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |3-4 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Паң Цзүнсү (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |20 Апрель | colspan="13" rowspan="2" | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Кайрен Уилсон''' (Англия) (3) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | colspan="3" rowspan="19" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23, 24, 25 апрель | colspan="3" rowspan="45" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Стэн Муди (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Кайрен Уилсон''' | rowspan="2" |9 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Аллен''' (Т. Ирландия) (14) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжаң Әнда (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |11 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Барри Һоукинс''' (Англия) (11) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24-25 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Мэтью Стивенс (Уэльс) | rowspan="2" |4 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Уильямс''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Уильямс''' (Уэльс) (6) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Антоний Ковальский (Польша) | rowspan="2" |4 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |11 |- | | colspan="3" rowspan="2" |22 Апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" |11 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Селби''' (Англия) (7) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="21" | | rowspan="21" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |26-27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Җек Җонс (Уэльс) | rowspan="2" |2 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Селби''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''У Йицзе''' (КХҖ) (10) | rowspan="2" |'''10''' | | |'''13''' | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лей Пейфән (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |8 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сый Цзяһуэй''' (КХҖ) (15) | rowspan="2" |3 | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="9" | | rowspan="9" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Хөсәен Вафаи (Иран) | rowspan="2" |'''10''' | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21 Апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җадд Трамп''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җадд Трамп''' (Англия) (2) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Гэри Уилсон (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | | | | | | | | |} {| class="wikitable" |- align="center" | colspan="3" |'''ФИНАЛ УЕНЫ''' ''(35 фреймнан)'' "'''Крусибл" театры, Шеффилд, 3-4 май''' Арбитр :  '''Роб Спенсер''' (Англия) |- | align="right" | | align="center" | | align="left" | |- align="center" | |'''Шон Мөрфи''' - ... | |- align="center" | colspan="3" |'''???''' 2026 елда дөнья чемпионы |} 7emnvqvhxbejcnvyqiqyqdht5pkxscn 5839102 5839101 2026-05-02T17:01:35Z LiebSinger 60321 /* Йокыңны туйдырып кил... */ 5839102 wikitext text/x-wiki [[File:Sheffield_Crucible_theatre.png|thumb|300px|left|'''"Крусибл" театры''']] Снукер буенча дөнья беренчелегенең сайлап алу һәм финал өлешләрен үткәрү регламенты 2026 елда да бөтенләй үзгәрешсез калды. Дүрт турдан торган сайлап алу ярышлары гадәттәгечә апрель аеның беренче дүшәмбесендә башланды һәм 10 көн дәвамында '''Шеффилд шәһәре'''нең '''Инглиз спорт институты''' залында үтте. “Мейн тур” дип атала торган һөнәриләр исемлегендә 17-128 нче урыннарда торган снукерчыларны тиешенчә дүрт осталык төркеменә бүлделәр. Ахырдагылар һәм шуларга өстәп тагын 16 һәвәскәр (иң көчле хатын-кызлар, үзешчәннәр һәм яшьләр арасында дөнья беренчелекләрендә җиңүчеләр яки башка уңышлы чыгыш ясаганнар) ярышны дүртенче этаптан башлады. Ә бөтендөнья рейтингында 17-32 нче урыннарда торган һөнәриләр беренче өч турны уңышлы үтә алган 16 бәхетлене дүртенче турда гына сынадылар. Бу этапларда бөтен уеннар кемнең дә булса 10 фреймда җиңүенә кадәр дәвам итте. Сезон дәвамында “топ-уналты” исемлегенә керә алганнар яки анда элеккеге урыннарын саклап калганнар шул ук Шеффилд шәһәренең '''“Крусибл” театры'''нда уйнала торган финал өлешенә турыдан-туры үттеләр. Аларның исемнәре астагы финал уеннары җәдвәлендә '''калын хәрефләр''' белән бирелә. Җәяләр эчендә -- аларның финал уеннары башланганда дөньякүләм рейтингта тоткан урыннары (гамәлдәге чемпион бу очракта җәдвәлдә беренче номер буларак урнаштырыла). == САЙЛАП АЛУ ЯРЫШЛАРЫ == [[File:English_Institute_of_Sport_Sheffield.png|thumb|300px|right|'''Инглиз спорт институты''']] [[File:Michał_Szubarczyk_Sheffield_2026.jpg|thumb|200px|left|'''Михал Шубарчик''']] Соңгы елларда берәр мәртәбә дөнья чемпионы исемен яулаган ике снукерчының “Крусибл” театрына юллама яулый алмавы сайлап алу ярышларының иң кәттә мизгелләре булды. 2023 елда җиңеп чыккан '''Лука Бресел'''ны дүртенче турда Уэльс данын яклаган '''Җек Җонс''' 10:5 исәбе белән җиңде. Ә 2015 елда иң югары уңышка ирешкән инглиз '''Стюарт Биңһәм''' спортта инде яшисен яшәгән һәм уйныйсын уйнаган 48 яшьлек '''Метью Стивенс'''ка (шул ук Уэльстан) 7:10 исәбе белән оттырды. Шулай итеп, ике вализ уенчысы дөнья беренчелегенең финал өлешендә 50 яшьлек һәм өч тапкыр дөнья чемпионы булган '''Марк Уильямс'''ка теләктәш һәм терәк булды. Вализлар – өчәү генә әле, ә менә кытайлылар унберәү “Крусибл”да чыгыш ясау бәхетенә иреште 2026 елда. Алар арасында бер '''Диң Цзүнһуэй''' гына 40 яшенә җитеп килә, калган унысы – яшьләр! Күрәзәчеләр, озакламый снукер уены, атаклы инглизләр картаеп лаеклы ялга чыккач, тулысы белән Кытай Халык Җөмһүрияте кулына күчәчәк, дип фаразлыйлар инде. Бутендөнья һөнәри бильярд һәм снукер ассоциациясе рәисе Җейсон Фергюсон сүзләре буенча, Кытайда хәзер дә инде 300 мең снукер клубы бар.<br> [[File:Bai_Yulu_in_Sheffield_2025.jpg|thumb|200px|right|'''Бай Юлу''']] [[File:Hossein_Vafaei_2024_Cazoo_World_Snooker_Championship.jpg|thumb|250px|left|'''Хөсәен Вафаи''']] “Кытайлылар һөҗүме” бүген чынбарлык булып китте, ә яшьләрнеке әлегә башлангыч чорда гына. Бу юлы 31 яшьлек Иран снукерчысы '''Хөсәен Вафаи''', 19 яшьлек инглиз '''Стэн Муди''' һәм 22 яшьлек поляк '''Антоний Ковальский''' финалга үтте. Һөнәриләр арасында иң кече булган, гыйнварда 15 яшен генә тутырган поляк '''Михал Шубарчик'''ка да өмет баглыйлар иде белгечләр, ләкин быел аның финалга юлын күпкә тәҗрибәлерәк булган иранлы Вафаи кисте. Михал исә "дөнья беренчелегенең сайлап алу ярышларында бер генә көндәшен булса да җиңгән иң яшь дебютант" дигән рекордлы исем белән канәгатьләнде.<br> Уң яктагы аскы рәсемдә тагын бер "рекордчы" сурәтләнгән: быел хатын-кызлар арасында дөнья чемпионы исемен берничә ел беррәттән тоткан кытай кызы, 22 яшьлек '''Бай Юлу''' ир-атлар беренчелекләренең сайлап алу ярышларында беренче мәртәбә йөз баллык серия (сенчури) үткәргән хатын-кыз булды. Ә финалга беренче тапкыр үтү гүзәл затлар өчен әле тормышка ашмаслык дип тоелган хыял гына...<br> Кытайлыларга каршы торырлык уенчы, бәлки, биредә телгә алынган яшьләр арасыннан үсеп чыгар, дип өметләнәләр Европада һәм Британиядә.<br> == ФИНАЛ УЕННАРЫ == Финал уеннарының җирәбәсе дә гадәттәгечә үтте. Гамәлдәге дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''' һәм дөньякүләм рейтингта иң югары күрсәткечен сезон дәвамында саклап кала алган инглиз '''Җадд Трамп''' беренче һәм уналтынчы парны җитәкләделәр. Калган "чәчелгәннәр" башка парларның алдагы урыннарын алдылар, ә финалга сайлап алу ярышлары аша үткәннәр ирекле рәвештә аларның көндәшләре итеп билгеләнделәр. === Йокыңны туйдырып кил... === [[File:Zhao_Xintong_at_the_World_Snooker_Green_Carpet_Ceremony_2026.jpg|thumb|250px|right|2025 елгы дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''']] [[File:Liam_Highfield_2025.jpg|thumb|200px|left|'''Лиам Һайфилд''']] Финвл ярышларын бу юлы да гамәлдәге дөнья чемпионы ачып җибәрде, аңа көндәш рәвешендә инглиз '''Лиам Һайфилд''' насыйп булды. Аларның көрәше дә гадәттәгечә бер көнне ике сессия үткәреп тәмамланды. Тамашачыларның һәм белгечләрнең күңелен шул ук "дәвамлы традицияле" сорау кытыклады: "Крусибл каһәре" үз көчендәме-юкмы? Соңгы ярты гасырда гамәлдәге чемпионнар -- кагыйдә буларак диярлек -- беренче уенда ук оттыралар иде. Ике генә мәртәбә Шеффилд театрының күзгә күренмәс мифик өрәге чемпионнарга кагылмады. '''Чжао Синтуң-Лиам Һайфилд уены''' башлангыч унбер фрейм дәвамында тамашачыларны һәм комментаторларны шулай ук киеренкелектә тотты: кытайлы чемпион беренче сессияне көч-хәл белән генә (5:4 исәбе белән) үз файдасына тәмамлады. Синтуң уенга... йокысы туймаган килеш килгән икән: һәр фреймда берничә мәртәбә аның авыз ачып иснәнгәне күзәтелде. Һәм чемпион ара-тирә гап-гади һәм тупас ялгышлар ясап торды. Ләкин биш сәгать ярымлык тәнәфестән соң хәлләр нык үзгәрде: Синтуң, биш фреймда хәлиткеч өстенлеккә ирешеп (тагын өчесен оттырган килеш), 10:7 исәбе белән җиңү яулады. {| class="wikitable" | | colspan="23" | |- | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/16 финал''' 19 фрейм | rowspan="5" | | rowspan="5" | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/8 финал''' 25 фрейм | rowspan="8" | | rowspan="8" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Чирекфинал''' 25 фрейм | rowspan="14" | | rowspan="14" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Ярымфинал''' 33 фрейм | rowspan="26" | | rowspan="26" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Финал''' 35 фрейм |- | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18 Апрель | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="9" | | colspan="3" rowspan="21" | | colspan="3" rowspan="45" | |- | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Чжао Синтуң''' (КХҖ) (1) | rowspan="2" |'''10''' |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24, 25, 26 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Һайфилд (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Диң Цзүнһуэй''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Диң Цзүнһуэй''' (КХҖ) (16) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Дэвид Гилберт (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сяо Гуодуң''' (КХҖ) (9) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23-24 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжоу Йүэлуң (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Сяо Гуодуң''' | rowspan="2" |3 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Шон Мөрфи''' (Англия) (8) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Фән Чжеңйи (КХҖ) | rowspan="2" |''9'' | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''17''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |15 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җон Һиггинс''' (Шотландия) (5) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Али Картер (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Ронни О’Салливан''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Ронни О’Салливан''' (Англия) (12) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Һэ Гуоцяң (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |10 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Крис Уэйклин''' (Англия) (13) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Пуллен (Англия) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Крис Уэйклин''' | rowspan="2" |7 |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Нил Робертсон''' (Австралия) (4) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |3-4 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Паң Цзүнсү (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |20 Апрель | colspan="13" rowspan="2" | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Кайрен Уилсон''' (Англия) (3) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | colspan="3" rowspan="19" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23, 24, 25 апрель | colspan="3" rowspan="45" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Стэн Муди (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Кайрен Уилсон''' | rowspan="2" |9 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Аллен''' (Т. Ирландия) (14) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжаң Әнда (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |11 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Барри Һоукинс''' (Англия) (11) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24-25 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Мэтью Стивенс (Уэльс) | rowspan="2" |4 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Уильямс''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Уильямс''' (Уэльс) (6) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Антоний Ковальский (Польша) | rowspan="2" |4 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |11 |- | | colspan="3" rowspan="2" |22 Апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" |11 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Селби''' (Англия) (7) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="21" | | rowspan="21" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |26-27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Җек Җонс (Уэльс) | rowspan="2" |2 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Селби''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''У Йицзе''' (КХҖ) (10) | rowspan="2" |'''10''' | | |'''13''' | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лей Пейфән (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |8 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сый Цзяһуэй''' (КХҖ) (15) | rowspan="2" |3 | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="9" | | rowspan="9" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Хөсәен Вафаи (Иран) | rowspan="2" |'''10''' | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21 Апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җадд Трамп''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җадд Трамп''' (Англия) (2) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Гэри Уилсон (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | | | | | | | | |} {| class="wikitable" |- align="center" | colspan="3" |'''ФИНАЛ УЕНЫ''' ''(35 фрейм)'' "'''Крусибл" театры, Шеффилд, 3-4 май''' Арбитр :  '''Роб Спенсер''' (Англия) |- | align="right" | | align="center" | | align="left" | |- align="center" | |'''Шон Мөрфи''' - ... | |- align="center" | colspan="3" |'''???''' 2026 елда дөнья чемпионы |} 90q0sr63lzsyce9r87kf2lq0rp0b77z 5839139 5839102 2026-05-02T22:27:21Z LiebSinger 60321 /* Йокыңны туйдырып кил... */ 5839139 wikitext text/x-wiki [[File:Sheffield_Crucible_theatre.png|thumb|300px|left|'''"Крусибл" театры''']] Снукер буенча дөнья беренчелегенең сайлап алу һәм финал өлешләрен үткәрү регламенты 2026 елда да бөтенләй үзгәрешсез калды. Дүрт турдан торган сайлап алу ярышлары гадәттәгечә апрель аеның беренче дүшәмбесендә башланды һәм 10 көн дәвамында '''Шеффилд шәһәре'''нең '''Инглиз спорт институты''' залында үтте. “Мейн тур” дип атала торган һөнәриләр исемлегендә 17-128 нче урыннарда торган снукерчыларны тиешенчә дүрт осталык төркеменә бүлделәр. Ахырдагылар һәм шуларга өстәп тагын 16 һәвәскәр (иң көчле хатын-кызлар, үзешчәннәр һәм яшьләр арасында дөнья беренчелекләрендә җиңүчеләр яки башка уңышлы чыгыш ясаганнар) ярышны дүртенче этаптан башлады. Ә бөтендөнья рейтингында 17-32 нче урыннарда торган һөнәриләр беренче өч турны уңышлы үтә алган 16 бәхетлене дүртенче турда гына сынадылар. Бу этапларда бөтен уеннар кемнең дә булса 10 фреймда җиңүенә кадәр дәвам итте. Сезон дәвамында “топ-уналты” исемлегенә керә алганнар яки анда элеккеге урыннарын саклап калганнар шул ук Шеффилд шәһәренең '''“Крусибл” театры'''нда уйнала торган финал өлешенә турыдан-туры үттеләр. Аларның исемнәре астагы финал уеннары җәдвәлендә '''калын хәрефләр''' белән бирелә. Җәяләр эчендә -- аларның финал уеннары башланганда дөньякүләм рейтингта тоткан урыннары (гамәлдәге чемпион бу очракта җәдвәлдә беренче номер буларак урнаштырыла). == САЙЛАП АЛУ ЯРЫШЛАРЫ == [[File:English_Institute_of_Sport_Sheffield.png|thumb|300px|right|'''Инглиз спорт институты''']] [[File:Michał_Szubarczyk_Sheffield_2026.jpg|thumb|200px|left|'''Михал Шубарчик''']] Соңгы елларда берәр мәртәбә дөнья чемпионы исемен яулаган ике снукерчының “Крусибл” театрына юллама яулый алмавы сайлап алу ярышларының иң кәттә мизгелләре булды. 2023 елда җиңеп чыккан '''Лука Бресел'''ны дүртенче турда Уэльс данын яклаган '''Җек Җонс''' 10:5 исәбе белән җиңде. Ә 2015 елда иң югары уңышка ирешкән инглиз '''Стюарт Биңһәм''' спортта инде яшисен яшәгән һәм уйныйсын уйнаган 48 яшьлек '''Метью Стивенс'''ка (шул ук Уэльстан) 7:10 исәбе белән оттырды. Шулай итеп, ике вализ уенчысы дөнья беренчелегенең финал өлешендә 50 яшьлек һәм өч тапкыр дөнья чемпионы булган '''Марк Уильямс'''ка теләктәш һәм терәк булды. Вализлар – өчәү генә әле, ә менә кытайлылар унберәү “Крусибл”да чыгыш ясау бәхетенә иреште 2026 елда. Алар арасында бер '''Диң Цзүнһуэй''' гына 40 яшенә җитеп килә, калган унысы – яшьләр! Күрәзәчеләр, озакламый снукер уены, атаклы инглизләр картаеп лаеклы ялга чыккач, тулысы белән Кытай Халык Җөмһүрияте кулына күчәчәк, дип фаразлыйлар инде. Бутендөнья һөнәри бильярд һәм снукер ассоциациясе рәисе Җейсон Фергюсон сүзләре буенча, Кытайда хәзер дә инде 300 мең снукер клубы бар.<br> [[File:Bai_Yulu_in_Sheffield_2025.jpg|thumb|200px|right|'''Бай Юлу''']] [[File:Hossein_Vafaei_2024_Cazoo_World_Snooker_Championship.jpg|thumb|250px|left|'''Хөсәен Вафаи''']] “Кытайлылар һөҗүме” бүген чынбарлык булып китте, ә яшьләрнеке әлегә башлангыч чорда гына. Бу юлы 31 яшьлек Иран снукерчысы '''Хөсәен Вафаи''', 19 яшьлек инглиз '''Стэн Муди''' һәм 22 яшьлек поляк '''Антоний Ковальский''' финалга үтте. Һөнәриләр арасында иң кече булган, гыйнварда 15 яшен генә тутырган поляк '''Михал Шубарчик'''ка да өмет баглыйлар иде белгечләр, ләкин быел аның финалга юлын күпкә тәҗрибәлерәк булган иранлы Вафаи кисте. Михал исә "дөнья беренчелегенең сайлап алу ярышларында бер генә көндәшен булса да җиңгән иң яшь дебютант" дигән рекордлы исем белән канәгатьләнде.<br> Уң яктагы аскы рәсемдә тагын бер "рекордчы" сурәтләнгән: быел хатын-кызлар арасында дөнья чемпионы исемен берничә ел беррәттән тоткан кытай кызы, 22 яшьлек '''Бай Юлу''' ир-атлар беренчелекләренең сайлап алу ярышларында беренче мәртәбә йөз баллык серия (сенчури) үткәргән хатын-кыз булды. Ә финалга беренче тапкыр үтү гүзәл затлар өчен әле тормышка ашмаслык дип тоелган хыял гына...<br> Кытайлыларга каршы торырлык уенчы, бәлки, биредә телгә алынган яшьләр арасыннан үсеп чыгар, дип өметләнәләр Европада һәм Британиядә.<br> == ФИНАЛ УЕННАРЫ == Финал уеннарының җирәбәсе дә гадәттәгечә үтте. Гамәлдәге дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''' һәм дөньякүләм рейтингта иң югары күрсәткечен сезон дәвамында саклап кала алган инглиз '''Җадд Трамп''' беренче һәм уналтынчы парны җитәкләделәр. Калган "чәчелгәннәр" башка парларның алдагы урыннарын алдылар, ә финалга сайлап алу ярышлары аша үткәннәр ирекле рәвештә аларның көндәшләре итеп билгеләнделәр. === Йокыңны туйдырып кил... === [[File:Zhao_Xintong_at_the_World_Snooker_Green_Carpet_Ceremony_2026.jpg|thumb|250px|right|2025 елгы дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''']] [[File:Liam_Highfield_2025.jpg|thumb|200px|left|'''Лиам Һайфилд''']] Финвл ярышларын бу юлы да гамәлдәге дөнья чемпионы ачып җибәрде, аңа көндәш рәвешендә инглиз '''Лиам Һайфилд''' насыйп булды. Аларның көрәше дә гадәттәгечә бер көнне ике сессия үткәреп тәмамланды. Тамашачыларның һәм белгечләрнең күңелен шул ук "дәвамлы традицияле" сорау кытыклады: "Крусибл каһәре" үз көчендәме-юкмы? Соңгы ярты гасырда гамәлдәге чемпионнар -- кагыйдә буларак диярлек -- беренче уенда ук оттыралар иде. Ике генә мәртәбә Шеффилд театрының күзгә күренмәс мифик өрәге чемпионнарга кагылмады. '''Чжао Синтуң-Лиам Һайфилд уены''' башлангыч унбер фрейм дәвамында тамашачыларны һәм комментаторларны шулай ук киеренкелектә тотты: кытайлы чемпион беренче сессияне көч-хәл белән генә (5:4 исәбе белән) үз файдасына тәмамлады. Синтуң уенга... йокысы туймаган килеш килгән икән: һәр фреймда берничә мәртәбә аның авыз ачып иснәнгәне күзәтелде. Һәм чемпион ара-тирә гап-гади һәм тупас ялгышлар ясап торды. Ләкин биш сәгать ярымлык тәнәфестән соң хәлләр нык үзгәрде: Синтуң, биш фреймда хәлиткеч өстенлеккә ирешеп (тагын өчесен оттырган килеш), 10:7 исәбе белән җиңү яулады. {| class="wikitable" | | colspan="23" | |- | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/16 финал''' 19 фрейм | rowspan="5" | | rowspan="5" | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/8 финал''' 25 фрейм | rowspan="8" | | rowspan="8" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Чирекфинал''' 25 фрейм | rowspan="14" | | rowspan="14" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Ярымфинал''' 33 фрейм | rowspan="26" | | rowspan="26" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Финал''' 35 фрейм |- | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18 Апрель | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="9" | | colspan="3" rowspan="21" | | colspan="3" rowspan="45" | |- | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Чжао Синтуң''' (КХҖ) (1) | rowspan="2" |'''10''' |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24, 25, 26 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Һайфилд (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Диң Цзүнһуэй''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Диң Цзүнһуэй''' (КХҖ) (16) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Дэвид Гилберт (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сяо Гуодуң''' (КХҖ) (9) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23-24 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжоу Йүэлуң (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Сяо Гуодуң''' | rowspan="2" |3 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Шон Мөрфи''' (Англия) (8) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Фән Чжеңйи (КХҖ) | rowspan="2" |''9'' | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''17''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |15 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җон Һиггинс''' (Шотландия) (5) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Али Картер (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Ронни О’Салливан''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Ронни О’Салливан''' (Англия) (12) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Һэ Гуоцяң (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |10 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Крис Уэйклин''' (Англия) (13) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Пуллен (Англия) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Крис Уэйклин''' | rowspan="2" |7 |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Нил Робертсон''' (Австралия) (4) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |3-4 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Паң Цзүнсү (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |20 Апрель | colspan="13" rowspan="2" | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Кайрен Уилсон''' (Англия) (3) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | colspan="3" rowspan="19" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23, 24, 25 апрель | colspan="3" rowspan="45" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Стэн Муди (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Кайрен Уилсон''' | rowspan="2" |9 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Аллен''' (Т. Ирландия) (14) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжаң Әнда (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |11 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Барри Һоукинс''' (Англия) (11) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24-25 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Мэтью Стивенс (Уэльс) | rowspan="2" |4 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Уильямс''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Уильямс''' (Уэльс) (6) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Антоний Ковальский (Польша) | rowspan="2" |4 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |16 |- | | colspan="3" rowspan="2" |22 Апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" |'''17''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Селби''' (Англия) (7) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="21" | | rowspan="21" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |26-27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Җек Җонс (Уэльс) | rowspan="2" |2 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Селби''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''У Йицзе''' (КХҖ) (10) | rowspan="2" |'''10''' | | |'''13''' | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лей Пейфән (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |8 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сый Цзяһуэй''' (КХҖ) (15) | rowspan="2" |3 | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="9" | | rowspan="9" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Хөсәен Вафаи (Иран) | rowspan="2" |'''10''' | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21 Апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җадд Трамп''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җадд Трамп''' (Англия) (2) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Гэри Уилсон (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | | | | | | | | |} {| class="wikitable" |- align="center" | colspan="3" |'''ФИНАЛ УЕНЫ''' ''(35 фрейм)'' "'''Крусибл" театры, Шеффилд, 3-4 май''' Арбитр :  '''Роб Спенсер''' (Англия) |- | align="right" | | align="center" | | align="left" | |- align="center" | |'''Шон Мөрфи''' - '''У Йицзе''' | |- align="center" | colspan="3" |'''???''' 2026 елда дөнья чемпионы |} bqomodtsswl39ljltuhhd5zwe0dqdus 5839140 5839139 2026-05-02T22:31:34Z LiebSinger 60321 5839140 wikitext text/x-wiki [[File:Sheffield_Crucible_theatre.png|thumb|300px|left|'''"Крусибл" театры''']] Снукер буенча дөнья беренчелегенең сайлап алу һәм финал өлешләрен үткәрү регламенты 2026 елда да бөтенләй үзгәрешсез калды. Дүрт турдан торган сайлап алу ярышлары гадәттәгечә апрель аеның беренче дүшәмбесендә башланды һәм 10 көн дәвамында '''Шеффилд шәһәре'''нең '''Инглиз спорт институты''' залында үтте. “Мейн тур” дип атала торган һөнәриләр исемлегендә 17-128 нче урыннарда торган снукерчыларны тиешенчә дүрт осталык төркеменә бүлделәр. Ахырдагылар һәм шуларга өстәп тагын 16 һәвәскәр (иң көчле хатын-кызлар, үзешчәннәр һәм яшьләр арасында дөнья беренчелекләрендә җиңүчеләр яки башка уңышлы чыгыш ясаганнар) ярышны дүртенче этаптан башлады. Ә бөтендөнья рейтингында 17-32 нче урыннарда торган һөнәриләр беренче өч турны уңышлы үтә алган 16 бәхетлене дүртенче турда гына сынадылар. Бу этапларда бөтен уеннар кемнең дә булса 10 фреймда җиңүенә кадәр дәвам итте. Сезон дәвамында “топ-уналты” исемлегенә керә алганнар яки анда элеккеге урыннарын саклап калганнар шул ук Шеффилд шәһәренең '''“Крусибл” театры'''нда уйнала торган финал өлешенә турыдан-туры үттеләр. Аларның исемнәре астагы финал уеннары җәдвәлендә '''калын хәрефләр''' белән бирелә. Җәяләр эчендә -- аларның финал уеннары башланганда дөньякүләм рейтингта тоткан урыннары (гамәлдәге чемпион бу очракта җәдвәлдә беренче номер буларак урнаштырыла). == САЙЛАП АЛУ ЯРЫШЛАРЫ == [[File:English_Institute_of_Sport_Sheffield.png|thumb|300px|right|'''Инглиз спорт институты''']] [[File:Michał_Szubarczyk_Sheffield_2026.jpg|thumb|200px|left|'''Михал Шубарчик''']] Соңгы елларда берәр мәртәбә дөнья чемпионы исемен яулаган ике снукерчының “Крусибл” театрына юллама яулый алмавы сайлап алу ярышларының иң кәттә мизгелләре булды. 2023 елда җиңеп чыккан '''Лука Бресел'''ны дүртенче турда Уэльс данын яклаган '''Җек Җонс''' 10:5 исәбе белән җиңде. Ә 2015 елда иң югары уңышка ирешкән инглиз '''Стюарт Биңһәм''' спортта инде яшисен яшәгән һәм уйныйсын уйнаган 48 яшьлек '''Метью Стивенс'''ка (шул ук Уэльстан) 7:10 исәбе белән оттырды. Шулай итеп, ике вализ уенчысы дөнья беренчелегенең финал өлешендә 50 яшьлек һәм өч тапкыр дөнья чемпионы булган '''Марк Уильямс'''ка теләктәш һәм терәк булды. Вализлар – өчәү генә әле, ә менә кытайлылар унберәү “Крусибл”да чыгыш ясау бәхетенә иреште 2026 елда. Алар арасында бер '''Диң Цзүнһуэй''' гына 40 яшенә җитеп килә, калган унысы – яшьләр! Күрәзәчеләр, озакламый снукер уены, атаклы инглизләр картаеп лаеклы ялга чыккач, тулысы белән Кытай Халык Җөмһүрияте кулына күчәчәк, дип фаразлыйлар инде. Бутендөнья һөнәри бильярд һәм снукер ассоциациясе рәисе Җейсон Фергюсон сүзләре буенча, Кытайда хәзер дә инде 300 мең снукер клубы бар.<br> [[File:Bai_Yulu_in_Sheffield_2025.jpg|thumb|200px|right|'''Бай Юлу''']] [[File:Hossein_Vafaei_2024_Cazoo_World_Snooker_Championship.jpg|thumb|250px|left|'''Хөсәен Вафаи''']] “Кытайлылар һөҗүме” бүген чынбарлык булып китте, ә яшьләрнеке әлегә башлангыч чорда гына. Бу юлы 31 яшьлек Иран снукерчысы '''Хөсәен Вафаи''', 19 яшьлек инглиз '''Стэн Муди''' һәм 22 яшьлек поляк '''Антоний Ковальский''' финалга үтте. Һөнәриләр арасында иң кече булган, гыйнварда 15 яшен генә тутырган поляк '''Михал Шубарчик'''ка да өмет баглыйлар иде белгечләр, ләкин быел аның финалга юлын күпкә тәҗрибәлерәк булган иранлы Вафаи кисте. Михал исә "дөнья беренчелегенең сайлап алу ярышларында бер генә көндәшен булса да җиңгән иң яшь дебютант" дигән рекордлы исем белән канәгатьләнде.<br> Уң яктагы аскы рәсемдә тагын бер "рекордчы" сурәтләнгән: быел хатын-кызлар арасында дөнья чемпионы исемен берничә ел беррәттән тоткан кытай кызы, 22 яшьлек '''Бай Юлу''' ир-атлар беренчелекләренең сайлап алу ярышларында беренче мәртәбә йөз баллык серия (сенчури) үткәргән хатын-кыз булды. Ә финалга беренче тапкыр үтү гүзәл затлар өчен әле тормышка ашмаслык дип тоелган хыял гына...<br> Кытайлыларга каршы торырлык уенчы, бәлки, биредә телгә алынган яшьләр арасыннан үсеп чыгар, дип өметләнәләр Европада һәм Британиядә.<br> == ФИНАЛ УЕННАРЫ == Финал уеннарының җирәбәсе дә гадәттәгечә үтте. Гамәлдәге дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''' һәм дөньякүләм рейтингта иң югары күрсәткечен сезон дәвамында саклап кала алган инглиз '''Җадд Трамп''' беренче һәм уналтынчы парны җитәкләделәр. Калган "чәчелгәннәр" башка парларның алдагы урыннарын алдылар, ә финалга сайлап алу ярышлары аша үткәннәр ирекле рәвештә аларның көндәшләре итеп билгеләнделәр. === Йокыңны туйдырып кил... === [[File:Zhao_Xintong_at_the_World_Snooker_Green_Carpet_Ceremony_2026.jpg|thumb|250px|right|2025 елгы дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''']] [[File:Wu_Yize_at_the_World_Snooker_Green_Carpet_Ceremony_2026.jpg|thumb|200px|left|'''У Йицзе''']] Финвл ярышларын бу юлы да гамәлдәге дөнья чемпионы ачып җибәрде, аңа көндәш рәвешендә инглиз '''Лиам Һайфилд''' насыйп булды. Аларның көрәше дә гадәттәгечә бер көнне ике сессия үткәреп тәмамланды. Тамашачыларның һәм белгечләрнең күңелен шул ук "дәвамлы традицияле" сорау кытыклады: "Крусибл каһәре" үз көчендәме-юкмы? Соңгы ярты гасырда гамәлдәге чемпионнар -- кагыйдә буларак диярлек -- беренче уенда ук оттыралар иде. Ике генә мәртәбә Шеффилд театрының күзгә күренмәс мифик өрәге чемпионнарга кагылмады. '''Чжао Синтуң-Лиам Һайфилд уены''' башлангыч унбер фрейм дәвамында тамашачыларны һәм комментаторларны шулай ук киеренкелектә тотты: кытайлы чемпион беренче сессияне көч-хәл белән генә (5:4 исәбе белән) үз файдасына тәмамлады. Синтуң уенга... йокысы туймаган килеш килгән икән: һәр фреймда берничә мәртәбә аның авыз ачып иснәнгәне күзәтелде. Һәм чемпион ара-тирә гап-гади һәм тупас ялгышлар ясап торды. Ләкин биш сәгать ярымлык тәнәфестән соң хәлләр нык үзгәрде: Синтуң, биш фреймда хәлиткеч өстенлеккә ирешеп (тагын өчесен оттырган килеш), 10:7 исәбе белән җиңү яулады. {| class="wikitable" | | colspan="23" | |- | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/16 финал''' 19 фрейм | rowspan="5" | | rowspan="5" | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/8 финал''' 25 фрейм | rowspan="8" | | rowspan="8" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Чирекфинал''' 25 фрейм | rowspan="14" | | rowspan="14" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Ярымфинал''' 33 фрейм | rowspan="26" | | rowspan="26" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Финал''' 35 фрейм |- | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18 Апрель | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="9" | | colspan="3" rowspan="21" | | colspan="3" rowspan="45" | |- | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Чжао Синтуң''' (КХҖ) (1) | rowspan="2" |'''10''' |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24, 25, 26 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Һайфилд (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Диң Цзүнһуэй''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Диң Цзүнһуэй''' (КХҖ) (16) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Дэвид Гилберт (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сяо Гуодуң''' (КХҖ) (9) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23-24 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжоу Йүэлуң (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Сяо Гуодуң''' | rowspan="2" |3 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Шон Мөрфи''' (Англия) (8) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Фән Чжеңйи (КХҖ) | rowspan="2" |''9'' | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''17''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |15 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җон Һиггинс''' (Шотландия) (5) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Али Картер (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Ронни О’Салливан''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Ронни О’Салливан''' (Англия) (12) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Һэ Гуоцяң (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |10 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Крис Уэйклин''' (Англия) (13) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Пуллен (Англия) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Крис Уэйклин''' | rowspan="2" |7 |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Нил Робертсон''' (Австралия) (4) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |3-4 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Паң Цзүнсү (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |20 Апрель | colspan="13" rowspan="2" | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Кайрен Уилсон''' (Англия) (3) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | colspan="3" rowspan="19" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23, 24, 25 апрель | colspan="3" rowspan="45" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Стэн Муди (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Кайрен Уилсон''' | rowspan="2" |9 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Аллен''' (Т. Ирландия) (14) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжаң Әнда (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |11 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Барри Һоукинс''' (Англия) (11) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24-25 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Мэтью Стивенс (Уэльс) | rowspan="2" |4 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Уильямс''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Уильямс''' (Уэльс) (6) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Антоний Ковальский (Польша) | rowspan="2" |4 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |16 |- | | colspan="3" rowspan="2" |22 Апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" |'''17''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Селби''' (Англия) (7) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="21" | | rowspan="21" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |26-27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Җек Җонс (Уэльс) | rowspan="2" |2 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Селби''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''У Йицзе''' (КХҖ) (10) | rowspan="2" |'''10''' | | |'''13''' | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лей Пейфән (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |8 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сый Цзяһуэй''' (КХҖ) (15) | rowspan="2" |3 | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="9" | | rowspan="9" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Хөсәен Вафаи (Иран) | rowspan="2" |'''10''' | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21 Апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җадд Трамп''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җадд Трамп''' (Англия) (2) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Гэри Уилсон (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | | | | | | | | |} {| class="wikitable" |- align="center" | colspan="3" |'''ФИНАЛ УЕНЫ''' ''(35 фрейм)'' "'''Крусибл" театры, Шеффилд, 3-4 май''' Арбитр :  '''Роб Спенсер''' (Англия) |- | align="right" | | align="center" | | align="left" | |- align="center" | |'''Шон Мөрфи''' - '''У Йицзе''' | |- align="center" | colspan="3" |'''???''' 2026 елда дөнья чемпионы |} 7uydabkgpeanm6ftdlug8ypk9sahgz7 5839141 5839140 2026-05-02T22:32:15Z LiebSinger 60321 /* Йокыңны туйдырып кил... */ 5839141 wikitext text/x-wiki [[File:Sheffield_Crucible_theatre.png|thumb|300px|left|'''"Крусибл" театры''']] Снукер буенча дөнья беренчелегенең сайлап алу һәм финал өлешләрен үткәрү регламенты 2026 елда да бөтенләй үзгәрешсез калды. Дүрт турдан торган сайлап алу ярышлары гадәттәгечә апрель аеның беренче дүшәмбесендә башланды һәм 10 көн дәвамында '''Шеффилд шәһәре'''нең '''Инглиз спорт институты''' залында үтте. “Мейн тур” дип атала торган һөнәриләр исемлегендә 17-128 нче урыннарда торган снукерчыларны тиешенчә дүрт осталык төркеменә бүлделәр. Ахырдагылар һәм шуларга өстәп тагын 16 һәвәскәр (иң көчле хатын-кызлар, үзешчәннәр һәм яшьләр арасында дөнья беренчелекләрендә җиңүчеләр яки башка уңышлы чыгыш ясаганнар) ярышны дүртенче этаптан башлады. Ә бөтендөнья рейтингында 17-32 нче урыннарда торган һөнәриләр беренче өч турны уңышлы үтә алган 16 бәхетлене дүртенче турда гына сынадылар. Бу этапларда бөтен уеннар кемнең дә булса 10 фреймда җиңүенә кадәр дәвам итте. Сезон дәвамында “топ-уналты” исемлегенә керә алганнар яки анда элеккеге урыннарын саклап калганнар шул ук Шеффилд шәһәренең '''“Крусибл” театры'''нда уйнала торган финал өлешенә турыдан-туры үттеләр. Аларның исемнәре астагы финал уеннары җәдвәлендә '''калын хәрефләр''' белән бирелә. Җәяләр эчендә -- аларның финал уеннары башланганда дөньякүләм рейтингта тоткан урыннары (гамәлдәге чемпион бу очракта җәдвәлдә беренче номер буларак урнаштырыла). == САЙЛАП АЛУ ЯРЫШЛАРЫ == [[File:English_Institute_of_Sport_Sheffield.png|thumb|300px|right|'''Инглиз спорт институты''']] [[File:Michał_Szubarczyk_Sheffield_2026.jpg|thumb|200px|left|'''Михал Шубарчик''']] Соңгы елларда берәр мәртәбә дөнья чемпионы исемен яулаган ике снукерчының “Крусибл” театрына юллама яулый алмавы сайлап алу ярышларының иң кәттә мизгелләре булды. 2023 елда җиңеп чыккан '''Лука Бресел'''ны дүртенче турда Уэльс данын яклаган '''Җек Җонс''' 10:5 исәбе белән җиңде. Ә 2015 елда иң югары уңышка ирешкән инглиз '''Стюарт Биңһәм''' спортта инде яшисен яшәгән һәм уйныйсын уйнаган 48 яшьлек '''Метью Стивенс'''ка (шул ук Уэльстан) 7:10 исәбе белән оттырды. Шулай итеп, ике вализ уенчысы дөнья беренчелегенең финал өлешендә 50 яшьлек һәм өч тапкыр дөнья чемпионы булган '''Марк Уильямс'''ка теләктәш һәм терәк булды. Вализлар – өчәү генә әле, ә менә кытайлылар унберәү “Крусибл”да чыгыш ясау бәхетенә иреште 2026 елда. Алар арасында бер '''Диң Цзүнһуэй''' гына 40 яшенә җитеп килә, калган унысы – яшьләр! Күрәзәчеләр, озакламый снукер уены, атаклы инглизләр картаеп лаеклы ялга чыккач, тулысы белән Кытай Халык Җөмһүрияте кулына күчәчәк, дип фаразлыйлар инде. Бутендөнья һөнәри бильярд һәм снукер ассоциациясе рәисе Җейсон Фергюсон сүзләре буенча, Кытайда хәзер дә инде 300 мең снукер клубы бар.<br> [[File:Bai_Yulu_in_Sheffield_2025.jpg|thumb|200px|right|'''Бай Юлу''']] [[File:Hossein_Vafaei_2024_Cazoo_World_Snooker_Championship.jpg|thumb|250px|left|'''Хөсәен Вафаи''']] “Кытайлылар һөҗүме” бүген чынбарлык булып китте, ә яшьләрнеке әлегә башлангыч чорда гына. Бу юлы 31 яшьлек Иран снукерчысы '''Хөсәен Вафаи''', 19 яшьлек инглиз '''Стэн Муди''' һәм 22 яшьлек поляк '''Антоний Ковальский''' финалга үтте. Һөнәриләр арасында иң кече булган, гыйнварда 15 яшен генә тутырган поляк '''Михал Шубарчик'''ка да өмет баглыйлар иде белгечләр, ләкин быел аның финалга юлын күпкә тәҗрибәлерәк булган иранлы Вафаи кисте. Михал исә "дөнья беренчелегенең сайлап алу ярышларында бер генә көндәшен булса да җиңгән иң яшь дебютант" дигән рекордлы исем белән канәгатьләнде.<br> Уң яктагы аскы рәсемдә тагын бер "рекордчы" сурәтләнгән: быел хатын-кызлар арасында дөнья чемпионы исемен берничә ел беррәттән тоткан кытай кызы, 22 яшьлек '''Бай Юлу''' ир-атлар беренчелекләренең сайлап алу ярышларында беренче мәртәбә йөз баллык серия (сенчури) үткәргән хатын-кыз булды. Ә финалга беренче тапкыр үтү гүзәл затлар өчен әле тормышка ашмаслык дип тоелган хыял гына...<br> Кытайлыларга каршы торырлык уенчы, бәлки, биредә телгә алынган яшьләр арасыннан үсеп чыгар, дип өметләнәләр Европада һәм Британиядә.<br> == ФИНАЛ УЕННАРЫ == Финал уеннарының җирәбәсе дә гадәттәгечә үтте. Гамәлдәге дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''' һәм дөньякүләм рейтингта иң югары күрсәткечен сезон дәвамында саклап кала алган инглиз '''Җадд Трамп''' беренче һәм уналтынчы парны җитәкләделәр. Калган "чәчелгәннәр" башка парларның алдагы урыннарын алдылар, ә финалга сайлап алу ярышлары аша үткәннәр ирекле рәвештә аларның көндәшләре итеп билгеләнделәр. === Йокыңны туйдырып кил... === [[File:Zhao_Xintong_at_the_World_Snooker_Green_Carpet_Ceremony_2026.jpg|thumb|250px|right|2025 елгы дөнья чемпионы, кытайлы '''Чжао Синтуң''']] [[File:Wu_Yize_at_the_World_Snooker_Green_Carpet_Ceremony_2026.jpg|thumb|250px|left|'''У Йицзе''']] Финвл ярышларын бу юлы да гамәлдәге дөнья чемпионы ачып җибәрде, аңа көндәш рәвешендә инглиз '''Лиам Һайфилд''' насыйп булды. Аларның көрәше дә гадәттәгечә бер көнне ике сессия үткәреп тәмамланды. Тамашачыларның һәм белгечләрнең күңелен шул ук "дәвамлы традицияле" сорау кытыклады: "Крусибл каһәре" үз көчендәме-юкмы? Соңгы ярты гасырда гамәлдәге чемпионнар -- кагыйдә буларак диярлек -- беренче уенда ук оттыралар иде. Ике генә мәртәбә Шеффилд театрының күзгә күренмәс мифик өрәге чемпионнарга кагылмады. '''Чжао Синтуң-Лиам Һайфилд уены''' башлангыч унбер фрейм дәвамында тамашачыларны һәм комментаторларны шулай ук киеренкелектә тотты: кытайлы чемпион беренче сессияне көч-хәл белән генә (5:4 исәбе белән) үз файдасына тәмамлады. Синтуң уенга... йокысы туймаган килеш килгән икән: һәр фреймда берничә мәртәбә аның авыз ачып иснәнгәне күзәтелде. Һәм чемпион ара-тирә гап-гади һәм тупас ялгышлар ясап торды. Ләкин биш сәгать ярымлык тәнәфестән соң хәлләр нык үзгәрде: Синтуң, биш фреймда хәлиткеч өстенлеккә ирешеп (тагын өчесен оттырган килеш), 10:7 исәбе белән җиңү яулады. {| class="wikitable" | | colspan="23" | |- | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/16 финал''' 19 фрейм | rowspan="5" | | rowspan="5" | | colspan="3" rowspan="2" |'''1/8 финал''' 25 фрейм | rowspan="8" | | rowspan="8" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Чирекфинал''' 25 фрейм | rowspan="14" | | rowspan="14" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Ярымфинал''' 33 фрейм | rowspan="26" | | rowspan="26" | | colspan="3" rowspan="2" |'''Финал''' 35 фрейм |- | |- | | colspan="3" rowspan="2" |18 Апрель | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="9" | | colspan="3" rowspan="21" | | colspan="3" rowspan="45" | |- | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Чжао Синтуң''' (КХҖ) (1) | rowspan="2" |'''10''' |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24, 25, 26 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Һайфилд (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Диң Цзүнһуэй''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Диң Цзүнһуэй''' (КХҖ) (16) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Дэвид Гилберт (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Чжао Синтуң''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сяо Гуодуң''' (КХҖ) (9) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23-24 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжоу Йүэлуң (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Сяо Гуодуң''' | rowspan="2" |3 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Шон Мөрфи''' (Англия) (8) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Фән Чжеңйи (КХҖ) | rowspan="2" |''9'' | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" |'''17''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |19-20 апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |15 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җон Һиггинс''' (Шотландия) (5) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Али Картер (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Ронни О’Салливан''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Ронни О’Салливан''' (Англия) (12) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Һэ Гуоцяң (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җон Һиггинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21-22 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |10 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Крис Уэйклин''' (Англия) (13) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лиам Пуллен (Англия) | rowspan="2" |6 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Крис Уэйклин''' | rowspan="2" |7 |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Нил Робертсон''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Нил Робертсон''' (Австралия) (4) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |3-4 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Паң Цзүнсү (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Шон Мөрфи''' | rowspan="2" | |- | | colspan="3" rowspan="2" |20 Апрель | colspan="13" rowspan="2" | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Кайрен Уилсон''' (Англия) (3) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | colspan="3" rowspan="19" | | rowspan="22" | | rowspan="22" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |23, 24, 25 апрель | colspan="3" rowspan="45" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Стэн Муди (Англия) | rowspan="2" |7 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Кайрен Уилсон''' | rowspan="2" |9 |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Аллен''' (Т. Ирландия) (14) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Чжаң Әнда (КХҖ) | rowspan="2" |6 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |11 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Барри Һоукинс''' (Англия) (11) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |24-25 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Мэтью Стивенс (Уэльс) | rowspan="2" |4 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Барри Һоукинс''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |18-19 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Уильямс''' | rowspan="2" |9 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Уильямс''' (Уэльс) (6) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |30 апрель, 1-2 май |- | | colspan="2" rowspan="2" | Антоний Ковальский (Польша) | rowspan="2" |4 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Аллен''' | rowspan="2" |16 |- | | colspan="3" rowspan="2" |22 Апрель | colspan="8" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" |'''17''' | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Марк Селби''' (Англия) (7) | rowspan="2" |'''10''' | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="3" rowspan="7" | | rowspan="10" | | rowspan="10" | | rowspan="21" | | rowspan="21" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |26-27 апрель | colspan="3" rowspan="21" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Җек Җонс (Уэльс) | rowspan="2" |2 | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Марк Селби''' | rowspan="2" |10 |- | | colspan="3" rowspan="2" |20-21 апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''У Йицзе''' (КХҖ) (10) | rowspan="2" |'''10''' | | |'''13''' | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | | colspan="3" rowspan="2" |28-29 апрель |- | | colspan="2" rowspan="2" | Лей Пейфән (КХҖ) | rowspan="2" |2 | | |- | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | colspan="2" rowspan="2" |'''У Йицзе''' | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |22-23 апрель | colspan="3" rowspan="2" | | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |8 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Сый Цзяһуэй''' (КХҖ) (15) | rowspan="2" |3 | colspan="3" | | rowspan="4" | | rowspan="4" | | rowspan="9" | | rowspan="9" | |- | | | | colspan="3" rowspan="2" |25, 26, 27 апрель | colspan="3" rowspan="9" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Хөсәен Вафаи (Иран) | rowspan="2" |'''10''' | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |Хөсәен Вафаи | rowspan="2" |'''13''' |- | | colspan="3" rowspan="2" |21 Апрель | | | | |- | | | | colspan="2" rowspan="2" |'''Җадд Трамп''' | rowspan="2" |12 | | |- | | colspan="2" rowspan="2" | '''Җадд Трамп''' (Англия) (2) | rowspan="2" |'''10''' | | | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | | | | colspan="3" rowspan="3" | |- | | colspan="2" rowspan="2" | Гэри Уилсон (Англия) | rowspan="2" |5 | | |- | | | | | | | | | |} {| class="wikitable" |- align="center" | colspan="3" |'''ФИНАЛ УЕНЫ''' ''(35 фрейм)'' "'''Крусибл" театры, Шеффилд, 3-4 май''' Арбитр :  '''Роб Спенсер''' (Англия) |- | align="right" | | align="center" | | align="left" | |- align="center" | |'''Шон Мөрфи''' - '''У Йицзе''' | |- align="center" | colspan="3" |'''???''' 2026 елда дөнья чемпионы |} 0hxizxibvu08f9pwlhiksieirx43y13 Бәхәс:Альберт Вәлиуллин 1 1488259 5839118 5794673 2026-05-02T18:08:48Z Әмир 15082 /* Туу датасы */ өстәмә 5839118 wikitext text/x-wiki {{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Әмир}} {{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Әмир| ил = Татарлар| ил2 = | ил3 = | тема= мәдәният| тема2= | тема3= }} == Туу датасы == Альберт Вәлиуллинның <u>шәхси ярдәмчесе</u> (Алмаз?), туган елын төзәткәнсез, иренмичә генә туган көнен дә өстәгез инде. Ни дип шулкадәр яшерә ир-ат җырчылар туган көннәрен, һич аңлашылмый.--[[Кулланучы:Әмир|Әмир]] ([[Кулланучы бәхәсе:Әмир|бәхәс]]) 2 май 2026, 18:08 (UTC) bzoxqmctv24lqlej3j2j1ulqgtc8jjb Бәхәс:Атмосфера химиясе 1 1488283 5839084 5838945 2026-05-02T15:35:28Z Frhdkazan 3171 Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле 204 балл 5839084 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Таңһылыу}} {{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Таңһылыу| ил = Русия| ил2 = | ил3 = | тема= астрономия| тема2=фән | тема3= }} == Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле == «[[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы/I|Татар дөньясы I]]» бәйгесе чикләрендә булдырылган мәкаләне [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|бәяләү җәдвәле]]: {| | # | Критерий | күрсәткеч | +/* |- | 1 | '''Мәгълүмати калыплар''': {{tl|УК}} яки тематик карточкасы, {{tl|Тышкы сылтамалар}}, {{tl|Бу темага Татнетта}}, башка төр [[:Төркем:Навигацион калыплар|навигацион калыплар]] - юк, 1-2, 3+ | 1 | * |- | 2 | '''Тексттагы вики-сылтамалар''': Мәкаләдән башкаларга [[ВП:Викиләштерү|вики-сылтамалар]] урнаштырылган (0-2/3-7/8+, визуаль) | 3 | * |- | 3 | '''Википедия:Бирегә нәрсә сылтый''': Мәкалә Вики эченә яхшы кертелгән (0/1-5/6+, сул баганадан ''Кораллар: Бирегә нәрсә сылтый'' төймәсенә басып күренә) | 2 | * |- | 4 | '''Википедия:Таләп ителгән көч''': Тулыландыру (1), тәрҗемә юлы белән булдырылган яңа мәкалә (2) яки чыганаклар буенча язылган яңа мәкалә (3) - Мәкалә тарихыннан һәм вики-ара тикшерү белән билгеләнә. | 2 | * |- | 5 | '''Кереш өлеше''': Феноменның [[w:tt:Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятлелеген]] һәм асылын кыскача ачыклаучы кереш бүлеге (''калганын укымасам, нәрсә белүем җитә'', юк - бар - темага юлны ача - җитәрлек аңлата) | 3 | + |- | 6 | '''Мәкалә [[w:tt:Википедия:Сурәтләү|сурәтләнгән]]''' | 0 | + |- | 7 | '''Чыганаклар саны/тасвирланышы''': [[w:tt:Википедия:Тикшереп булучанлык|Мәгълүматны тикшереп алу]] өчен бәйсез чыганакларга [[w:tt:Википедия:Чыганакларны күрсәтү|искәрмәләр]], сылтамалар, аларның күләме, табу җиңеллеге һәм [[w:tt:Википедия:Абруйлы чыганаклар|абруйлылык дәрәҗәсе]] | 1 | + |- | 8 | '''Татар фәнен һәм татарча чыганакларны популярлаштыру''': [[ТР ФА]]нең татар институтлары, [[Татмедиа]], [[Бөтендөнья татарлар конгрессы]] басмалары һәм башка татар телле сайтлары мәкаләләренә, [[Викимәгълүмат]] элементында — «[[Tatarica (энциклопедия)|Tatarica]]» энциклопедиясенең бәйле татар/рус версияләренә сылтама урнаштыру | 0 | + |- | 9 | '''Мәгариф, фән, югары белем һәм мәдәният өлкәсендә эшләүче Татарстан, дөньяның бар суверен илләре, БМО һәм башка дәүләтара оешмаларга караган рәсми тематик авторитетларны таныту''': мәкаләдә бәйле Татарстан, дөньяның бар суверен илләренең рәсми илкүләм һәм төбәк, ЮНЕСКО, гомумән БМО системасы һәм башка дәүләтара оешмаларының тематик институтлары мәгълүматлары телгә алына һәм/яки сайтларындагы тематик материалларга искәрмәләр/сылтамалар китерелгән (0/1-2/3-4/5+, визуаль) | 1 | + |- | 10 | '''[[w:tt:Википедия:Төркемләү|Төркемләү]] төгәллеге''' | 3 | + |- | 11 | '''Мәкалә структурасы''': Стандарт бүлекләре барлыгы, детальлелеге | 3 | + |- | 12 | '''Татар теле һәм стиль''': Белешмә-энциклопедик стильдә, нейтраль караштан, лексика сайлавы. | 3 | + |- | 13 | '''Текст күләме''': (Стандарт, *2/+, *3/+, *4/+) | 3 | + |- | 14 | '''Викимәгълүмат: ясалма интеллект аңларлык элементы татарчалаштырылган''': (0/Тамгасы/Тасвирламасы/Синонимнары) | 0 | + |- | 15 | '''Викимәгълүмат: элементы фактлар белән тутырылган''': (0-2/3-7/8+, визуаль) | 1 | * |- | 16 | '''Викимәгълүмат: элемент чыганаклар белән дәлилләнгән''': (0/1-2/3+, визуаль) | 1 | * |- | 17 | '''Викимәгълүмат:Бирегә нәрсә сылтый''': Элемент Вики эченә яхшы кертелгән (0/1-5/6+, сул баганадан ''Кораллар: Бирегә нәрсә сылтый'' төймәсенә басып күренә) | 1 | * |- | colspan="2" |'''Нәтиҗә:''' [1]*[2]*[3]*[4]*([5]+[6]+[7]+[8]+[9]+[10]+[11]+[12]+[13]+[14])*[15]*[16]*[17]=12*1*(17)= |'''204''' |} '''Казый''' --[[Кулланучы:Frhdkazan|frhdkazan]] ([[Кулланучы бәхәсе:Frhdkazan|бәхәс]]) 2 май 2026, 15:35 (UTC) pq521n56iwilxmzte67ljp54ikiwzmf Бәхәс:Кинҗәбулат (Ишембай районы) 1 1488448 5839056 5819245 2026-05-02T12:47:52Z Frhdkazan 3171 /* Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле */ 576 балл 5839056 wikitext text/x-wiki {{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Марьям Султанбаева| ил = татарлар| ил2 = Башкортстан| ил3 = | тема=география| тема2= | тема3= }} {{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Марьям Султанбаева}} == Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле == «[[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы/I|Татар дөньясы I]]» бәйгесе чикләрендә булдырылган мәкаләне [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|бәяләү җәдвәле]]: {| | # | Критерий | күрсәткеч | +/* |- | 1 | '''Мәгълүмати калыплар''': {{tl|УК}} яки тематик карточкасы, {{tl|Тышкы сылтамалар}}, {{tl|Бу темага Татнетта}}, башка төр [[:Төркем:Навигацион калыплар|навигацион калыплар]] - юк, 1-2, 3+ | 2 | * |- | 2 | '''Тексттагы вики-сылтамалар''': Мәкаләдән башкаларга [[ВП:Викиләштерү|вики-сылтамалар]] урнаштырылган (0-2/3-7/8+, визуаль) | 3 | * |- | 3 | '''Википедия:Бирегә нәрсә сылтый''': Мәкалә Вики эченә яхшы кертелгән (0/1-5/6+, сул баганадан ''Кораллар: Бирегә нәрсә сылтый'' төймәсенә басып күренә) | 3 | * |- | 4 | '''Википедия:Таләп ителгән көч''': Тулыландыру (1), тәрҗемә юлы белән булдырылган яңа мәкалә (2) яки чыганаклар буенча язылган яңа мәкалә (3) - Мәкалә тарихыннан һәм вики-ара тикшерү белән билгеләнә. | 2 | * |- | 5 | '''Кереш өлеше''': Феноменның [[w:tt:Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятлелеген]] һәм асылын кыскача ачыклаучы кереш бүлеге (''калганын укымасам, нәрсә белүем җитә'', юк - бар - темага юлны ача - җитәрлек аңлата) | 2 | + |- | 6 | '''Мәкалә [[w:tt:Википедия:Сурәтләү|сурәтләнгән]]''' | 1 | + |- | 7 | '''Чыганаклар саны/тасвирланышы''': [[w:tt:Википедия:Тикшереп булучанлык|Мәгълүматны тикшереп алу]] өчен бәйсез чыганакларга [[w:tt:Википедия:Чыганакларны күрсәтү|искәрмәләр]], сылтамалар, аларның күләме, табу җиңеллеге һәм [[w:tt:Википедия:Абруйлы чыганаклар|абруйлылык дәрәҗәсе]] | 3 | + |- | 8 | '''Татар фәнен һәм татарча чыганакларны популярлаштыру''': [[ТР ФА]]нең татар институтлары, [[Татмедиа]], [[Бөтендөнья татарлар конгрессы]] басмалары һәм башка татар телле сайтлары мәкаләләренә, [[Викимәгълүмат]] элементында — «[[Tatarica (энциклопедия)|Tatarica]]» энциклопедиясенең бәйле татар/рус версияләренә сылтама урнаштыру | 0 | + |- | 9 | '''Мәгариф, фән, югары белем һәм мәдәният өлкәсендә эшләүче Татарстан, дөньяның бар суверен илләре, БМО һәм башка дәүләтара оешмаларга караган рәсми тематик авторитетларны таныту''': мәкаләдә бәйле Татарстан, дөньяның бар суверен илләренең рәсми илкүләм һәм төбәк, ЮНЕСКО, гомумән БМО системасы һәм башка дәүләтара оешмаларының тематик институтлары мәгълүматлары телгә алына һәм/яки сайтларындагы тематик материалларга искәрмәләр/сылтамалар китерелгән (0/1-2/3-4/5+, визуаль) | 1 | + |- | 10 | '''[[w:tt:Википедия:Төркемләү|Төркемләү]] төгәллеге''' | 2 | + |- | 11 | '''Мәкалә структурасы''': Стандарт бүлекләре барлыгы, детальлелеге | 3 | + |- | 12 | '''Татар теле һәм стиль''': Белешмә-энциклопедик стильдә, нейтраль караштан, лексика сайлавы. | 3 | + |- | 13 | '''Текст күләме''': (Стандарт, *2/+, *3/+, *4/+) | 1 | + |- | 14 | '''Викимәгълүмат: ясалма интеллект аңларлык элементы татарчалаштырылган''': (0/Тамгасы/Тасвирламасы/Синонимнары) | 0 | + |- | 15 | '''Викимәгълүмат: элементы фактлар белән тутырылган''': (0-2/3-7/8+, визуаль) | 1 | * |- | 16 | '''Викимәгълүмат: элемент чыганаклар белән дәлилләнгән''': (0/1-2/3+, визуаль) | 1 | * |- | 17 | '''Викимәгълүмат:Бирегә нәрсә сылтый''': Элемент Вики эченә яхшы кертелгән (0/1-5/6+, сул баганадан ''Кораллар: Бирегә нәрсә сылтый'' төймәсенә басып күренә) | 1 | * |- | colspan="2" |'''Нәтиҗә:''' [1]*[2]*[3]*[4]*([5]+[6]+[7]+[8]+[9]+[10]+[11]+[12]+[13]+[14])*[15]*[16]*[17]=36*1*(16) |'''576''' |} '''Казый''' --[[Кулланучы:Frhdkazan|frhdkazan]] ([[Кулланучы бәхәсе:Frhdkazan|бәхәс]]) 2 май 2026, 12:47 (UTC) k5i9ev3y0aovhcyphi4965pr3gcx2j8 Бәхәс:Габделвәли Яушев 1 1488460 5839124 5833953 2026-05-02T19:33:22Z Frhdkazan 3171 + == Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле == 864 балл 5839124 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Яушев, Абдулвали Ахметжанович}} {{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Баныу}} {{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Баныу| ил = Татарлар| ил2 =Татарстан| ил3 =|тема=шәхес | тема2= | тема3= }} == Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле == «[[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы/I|Татар дөньясы I]]» бәйгесе чикләрендә булдырылган мәкаләне [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|бәяләү җәдвәле]]: {| | # | Критерий | күрсәткеч | +/* |- | 1 | '''Мәгълүмати калыплар''': {{tl|УК}} яки тематик карточкасы, {{tl|Тышкы сылтамалар}}, {{tl|Бу темага Татнетта}}, башка төр [[:Төркем:Навигацион калыплар|навигацион калыплар]] - юк, 1-2, 3+ | 2 | * |- | 2 | '''Тексттагы вики-сылтамалар''': Мәкаләдән башкаларга [[ВП:Викиләштерү|вики-сылтамалар]] урнаштырылган (0-2/3-7/8+, визуаль) | 3 | * |- | 3 | '''Википедия:Бирегә нәрсә сылтый''': Мәкалә Вики эченә яхшы кертелгән (0/1-5/6+, сул баганадан ''Кораллар: Бирегә нәрсә сылтый'' төймәсенә басып күренә) | 3 | * |- | 4 | '''Википедия:Таләп ителгән көч''': Тулыландыру (1), тәрҗемә юлы белән булдырылган яңа мәкалә (2) яки чыганаклар буенча язылган яңа мәкалә (3) - Мәкалә тарихыннан һәм вики-ара тикшерү белән билгеләнә. | 2 | * |- | 5 | '''Кереш өлеше''': Феноменның [[w:tt:Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятлелеген]] һәм асылын кыскача ачыклаучы кереш бүлеге (''калганын укымасам, нәрсә белүем җитә'', юк - бар - темага юлны ача - җитәрлек аңлата) | 3 | + |- | 6 | '''Мәкалә [[w:tt:Википедия:Сурәтләү|сурәтләнгән]]''' | 3 | + |- | 7 | '''Чыганаклар саны/тасвирланышы''': [[w:tt:Википедия:Тикшереп булучанлык|Мәгълүматны тикшереп алу]] өчен бәйсез чыганакларга [[w:tt:Википедия:Чыганакларны күрсәтү|искәрмәләр]], сылтамалар, аларның күләме, табу җиңеллеге һәм [[w:tt:Википедия:Абруйлы чыганаклар|абруйлылык дәрәҗәсе]] | 3 | + |- | 8 | '''Татар фәнен һәм татарча чыганакларны популярлаштыру''': [[ТР ФА]]нең татар институтлары, [[Татмедиа]], [[Бөтендөнья татарлар конгрессы]] басмалары һәм башка татар телле сайтлары мәкаләләренә, [[Викимәгълүмат]] элементында — «[[Tatarica (энциклопедия)|Tatarica]]» энциклопедиясенең бәйле татар/рус версияләренә сылтама урнаштыру | 2 | + |- | 9 | '''Мәгариф, фән, югары белем һәм мәдәният өлкәсендә эшләүче Татарстан, дөньяның бар суверен илләре, БМО һәм башка дәүләтара оешмаларга караган рәсми тематик авторитетларны таныту''': мәкаләдә бәйле Татарстан, дөньяның бар суверен илләренең рәсми илкүләм һәм төбәк, ЮНЕСКО, гомумән БМО системасы һәм башка дәүләтара оешмаларының тематик институтлары мәгълүматлары телгә алына һәм/яки сайтларындагы тематик материалларга искәрмәләр/сылтамалар китерелгән (0/1-2/3-4/5+, визуаль) | 1 | + |- | 10 | '''[[w:tt:Википедия:Төркемләү|Төркемләү]] төгәллеге''' | 3 | + |- | 11 | '''Мәкалә структурасы''': Стандарт бүлекләре барлыгы, детальлелеге | 3 | + |- | 12 | '''Татар теле һәм стиль''': Белешмә-энциклопедик стильдә, нейтраль караштан, лексика сайлавы. | 3 | + |- | 13 | '''Текст күләме''': (Стандарт, *2/+, *3/+, *4/+) | 3 | + |- | 14 | '''Викимәгълүмат: ясалма интеллект аңларлык элементы татарчалаштырылган''': (0/Тамгасы/Тасвирламасы/Синонимнары) | 0 | + |- | 15 | '''Викимәгълүмат: элементы фактлар белән тутырылган''': (0-2/3-7/8+, визуаль) | 1 | * |- | 16 | '''Викимәгълүмат: элемент чыганаклар белән дәлилләнгән''': (0/1-2/3+, визуаль) | 1 | * |- | 17 | '''Викимәгълүмат:Бирегә нәрсә сылтый''': Элемент Вики эченә яхшы кертелгән (0/1-5/6+, сул баганадан ''Кораллар: Бирегә нәрсә сылтый'' төймәсенә басып күренә) | 1 | * |- | colspan="2" |'''Нәтиҗә:''' [1]*[2]*[3]*[4]*([5]+[6]+[7]+[8]+[9]+[10]+[11]+[12]+[13]+[14])*[15]*[16]*[17]=36*1*(24)= |'''864''' |} '''Казый''' --[[Кулланучы:Frhdkazan|frhdkazan]] ([[Кулланучы бәхәсе:Frhdkazan|бәхәс]]) 2 май 2026, 19:32 (UTC) re5q1tnl9jtokcq10nplhpsy0in63ww Али Ильясов 0 1488494 5839067 5837932 2026-05-02T13:57:28Z ~2026-20951-15 60255 5839067 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} {{Ук}} '''Ильясов Али Рөстәм улы''' ({{ТД}}, {{ТУ}} — {{ҮД}}, {{ҮУ}}) — [[көрәш]]че ([[грек-рим көрәше]]), РФнең спорт остасы (2025). 2025 елда [[Болгария]]дә узган грек-рим көрәше буенча Дөнья чемпионаты җиңүчесе. Авыр үлчәүдә (130 кг кадәр) чыгыш ясый. [[Пенза]]да күп балалы гаиләдә туа. 7 яшьтән көрәш белән шөгыльләнә. 2023 елда [[Сарански]]га күчә. Биредә Мишин исемендәге «Олимпия үзәгендә» көрәш белән шөгыльләнүен дәвам итә. [[Төркем:Көрәшчеләр]] [[Төркем:Россиянең спорт мастерлары]] [[Төркем:Татар спортчылары]] {{DEFAULTSORT:Ильясов, Али}} dj20n9hvdpofbjlge7ogi8iy7w2ykcw Бәхәс:Тотылу (астрономия) 1 1488534 5839089 5838938 2026-05-02T15:54:48Z Frhdkazan 3171 + == Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле == 240 балл 5839089 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Таңһылыу| ил = Русия| ил2 = | ил3 = | тема= астрономия| тема2=фән | тема3=}} {{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Таңһылыу}} == Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле == «[[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы/I|Татар дөньясы I]]» бәйгесе чикләрендә булдырылган мәкаләне [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|бәяләү җәдвәле]]: {| | # | Критерий | күрсәткеч | +/* |- | 1 | '''Мәгълүмати калыплар''': {{tl|УК}} яки тематик карточкасы, {{tl|Тышкы сылтамалар}}, {{tl|Бу темага Татнетта}}, башка төр [[:Төркем:Навигацион калыплар|навигацион калыплар]] - юк, 1-2, 3+ | 2 | * |- | 2 | '''Тексттагы вики-сылтамалар''': Мәкаләдән башкаларга [[ВП:Викиләштерү|вики-сылтамалар]] урнаштырылган (0-2/3-7/8+, визуаль) | 3 | * |- | 3 | '''Википедия:Бирегә нәрсә сылтый''': Мәкалә Вики эченә яхшы кертелгән (0/1-5/6+, сул баганадан ''Кораллар: Бирегә нәрсә сылтый'' төймәсенә басып күренә) | 1 | * |- | 4 | '''Википедия:Таләп ителгән көч''': Тулыландыру (1), тәрҗемә юлы белән булдырылган яңа мәкалә (2) яки чыганаклар буенча язылган яңа мәкалә (3) - Мәкалә тарихыннан һәм вики-ара тикшерү белән билгеләнә. | 2 | * |- | 5 | '''Кереш өлеше''': Феноменның [[w:tt:Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятлелеген]] һәм асылын кыскача ачыклаучы кереш бүлеге (''калганын укымасам, нәрсә белүем җитә'', юк - бар - темага юлны ача - җитәрлек аңлата) | 2 | + |- | 6 | '''Мәкалә [[w:tt:Википедия:Сурәтләү|сурәтләнгән]]''' | 3 | + |- | 7 | '''Чыганаклар саны/тасвирланышы''': [[w:tt:Википедия:Тикшереп булучанлык|Мәгълүматны тикшереп алу]] өчен бәйсез чыганакларга [[w:tt:Википедия:Чыганакларны күрсәтү|искәрмәләр]], сылтамалар, аларның күләме, табу җиңеллеге һәм [[w:tt:Википедия:Абруйлы чыганаклар|абруйлылык дәрәҗәсе]] | 2 | + |- | 8 | '''Татар фәнен һәм татарча чыганакларны популярлаштыру''': [[ТР ФА]]нең татар институтлары, [[Татмедиа]], [[Бөтендөнья татарлар конгрессы]] басмалары һәм башка татар телле сайтлары мәкаләләренә, [[Викимәгълүмат]] элементында — «[[Tatarica (энциклопедия)|Tatarica]]» энциклопедиясенең бәйле татар/рус версияләренә сылтама урнаштыру | 0 | + |- | 9 | '''Мәгариф, фән, югары белем һәм мәдәният өлкәсендә эшләүче Татарстан, дөньяның бар суверен илләре, БМО һәм башка дәүләтара оешмаларга караган рәсми тематик авторитетларны таныту''': мәкаләдә бәйле Татарстан, дөньяның бар суверен илләренең рәсми илкүләм һәм төбәк, ЮНЕСКО, гомумән БМО системасы һәм башка дәүләтара оешмаларының тематик институтлары мәгълүматлары телгә алына һәм/яки сайтларындагы тематик материалларга искәрмәләр/сылтамалар китерелгән (0/1-2/3-4/5+, визуаль) | 1 | + |- | 10 | '''[[w:tt:Википедия:Төркемләү|Төркемләү]] төгәллеге''' | 3 | + |- | 11 | '''Мәкалә структурасы''': Стандарт бүлекләре барлыгы, детальлелеге | 3 | + |- | 12 | '''Татар теле һәм стиль''': Белешмә-энциклопедик стильдә, нейтраль караштан, лексика сайлавы. | 3 | + |- | 13 | '''Текст күләме''': (Стандарт, *2/+, *3/+, *4/+) | 3 | + |- | 14 | '''Викимәгълүмат: ясалма интеллект аңларлык элементы татарчалаштырылган''': (0/Тамгасы/Тасвирламасы/Синонимнары) | 0 | + |- | 15 | '''Викимәгълүмат: элементы фактлар белән тутырылган''': (0-2/3-7/8+, визуаль) | 1 | * |- | 16 | '''Викимәгълүмат: элемент чыганаклар белән дәлилләнгән''': (0/1-2/3+, визуаль) | 1 | * |- | 17 | '''Викимәгълүмат:Бирегә нәрсә сылтый''': Элемент Вики эченә яхшы кертелгән (0/1-5/6+, сул баганадан ''Кораллар: Бирегә нәрсә сылтый'' төймәсенә басып күренә) | 1 | * |- | colspan="2" |'''Нәтиҗә:''' [1]*[2]*[3]*[4]*([5]+[6]+[7]+[8]+[9]+[10]+[11]+[12]+[13]+[14])*[15]*[16]*[17]=12*1*(20)= |'''240''' |} '''Казый''' --[[Кулланучы:Frhdkazan|frhdkazan]] ([[Кулланучы бәхәсе:Frhdkazan|бәхәс]]) 2 май 2026, 15:54 (UTC) gw49men98f61hkhxuq9wml470p8a20w Бәхәс:Резеда Зәйниева 1 1488568 5839112 5838918 2026-05-02T17:32:45Z Frhdkazan 3171 + == Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле == 8424 балл 5839112 wikitext text/x-wiki {{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Әмир}} == Татар дөньясы I вики-марафоны мәкаләләрен бәяләү җәдвәле == «[[Википедия:Марафоннар/Татар дөньясы/I|Татар дөньясы I]]» бәйгесе чикләрендә булдырылган мәкаләне [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|бәяләү җәдвәле]]: {| | # | Критерий | күрсәткеч | +/* |- | 1 | '''Мәгълүмати калыплар''': {{tl|УК}} яки тематик карточкасы, {{tl|Тышкы сылтамалар}}, {{tl|Бу темага Татнетта}}, башка төр [[:Төркем:Навигацион калыплар|навигацион калыплар]] - юк, 1-2, 3+ | 2 | * |- | 2 | '''Тексттагы вики-сылтамалар''': Мәкаләдән башкаларга [[ВП:Викиләштерү|вики-сылтамалар]] урнаштырылган (0-2/3-7/8+, визуаль) | 3 | * |- | 3 | '''Википедия:Бирегә нәрсә сылтый''': Мәкалә Вики эченә яхшы кертелгән (0/1-5/6+, сул баганадан ''Кораллар: Бирегә нәрсә сылтый'' төймәсенә басып күренә) | 3 | * |- | 4 | '''Википедия:Таләп ителгән көч''': Тулыландыру (1), тәрҗемә юлы белән булдырылган яңа мәкалә (2) яки чыганаклар буенча язылган яңа мәкалә (3) - Мәкалә тарихыннан һәм вики-ара тикшерү белән билгеләнә. | 3 | * |- | 5 | '''Кереш өлеше''': Феноменның [[w:tt:Википедия:Әһәмиятлелек|әһәмиятлелеген]] һәм асылын кыскача ачыклаучы кереш бүлеге (''калганын укымасам, нәрсә белүем җитә'', юк - бар - темага юлны ача - җитәрлек аңлата) | 2 | + |- | 6 | '''Мәкалә [[w:tt:Википедия:Сурәтләү|сурәтләнгән]]''' | 3 | + |- | 7 | '''Чыганаклар саны/тасвирланышы''': [[w:tt:Википедия:Тикшереп булучанлык|Мәгълүматны тикшереп алу]] өчен бәйсез чыганакларга [[w:tt:Википедия:Чыганакларны күрсәтү|искәрмәләр]], сылтамалар, аларның күләме, табу җиңеллеге һәм [[w:tt:Википедия:Абруйлы чыганаклар|абруйлылык дәрәҗәсе]] | 3 | + |- | 8 | '''Татар фәнен һәм татарча чыганакларны популярлаштыру''': [[ТР ФА]]нең татар институтлары, [[Татмедиа]], [[Бөтендөнья татарлар конгрессы]] басмалары һәм башка татар телле сайтлары мәкаләләренә, [[Викимәгълүмат]] элементында — «[[Tatarica (энциклопедия)|Tatarica]]» энциклопедиясенең бәйле татар/рус версияләренә сылтама урнаштыру | 2 | + |- | 9 | '''Мәгариф, фән, югары белем һәм мәдәният өлкәсендә эшләүче Татарстан, дөньяның бар суверен илләре, БМО һәм башка дәүләтара оешмаларга караган рәсми тематик авторитетларны таныту''': мәкаләдә бәйле Татарстан, дөньяның бар суверен илләренең рәсми илкүләм һәм төбәк, ЮНЕСКО, гомумән БМО системасы һәм башка дәүләтара оешмаларының тематик институтлары мәгълүматлары телгә алына һәм/яки сайтларындагы тематик материалларга искәрмәләр/сылтамалар китерелгән (0/1-2/3-4/5+, визуаль) | 1 | + |- | 10 | '''[[w:tt:Википедия:Төркемләү|Төркемләү]] төгәллеге''' | 3 | + |- | 11 | '''Мәкалә структурасы''': Стандарт бүлекләре барлыгы, детальлелеге | 3 | + |- | 12 | '''Татар теле һәм стиль''': Белешмә-энциклопедик стильдә, нейтраль караштан, лексика сайлавы. | 3 | + |- | 13 | '''Текст күләме''': (Стандарт, *2/+, *3/+, *4/+) | 3 | + |- | 14 | '''Викимәгълүмат: ясалма интеллект аңларлык элементы татарчалаштырылган''': (0/Тамгасы/Тасвирламасы/Синонимнары) | 3 | + |- | 15 | '''Викимәгълүмат: элементы фактлар белән тутырылган''': (0-2/3-7/8+, визуаль) | 3 | * |- | 16 | '''Викимәгълүмат: элемент чыганаклар белән дәлилләнгән''': (0/1-2/3+, визуаль) | 2 | * |- | 17 | '''Викимәгълүмат:Бирегә нәрсә сылтый''': Элемент Вики эченә яхшы кертелгән (0/1-5/6+, сул баганадан ''Кораллар: Бирегә нәрсә сылтый'' төймәсенә басып күренә) | 1 | * |- | colspan="2" |'''Нәтиҗә:''' [1]*[2]*[3]*[4]*([5]+[6]+[7]+[8]+[9]+[10]+[11]+[12]+[13]+[14])*[15]*[16]*[17]=54*6*26= |'''8424''' |} '''Казый''' --[[Кулланучы:Frhdkazan|frhdkazan]] ([[Кулланучы бәхәсе:Frhdkazan|бәхәс]]) 2 май 2026, 17:32 (UTC) squrwgfwf71ym1i33svnmvhvh8pqsb1 Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре — бәяләнгәннәре 14 1488572 5839183 5839023 2026-05-03T09:29:14Z Frhdkazan 3171 |* 5839183 wikitext text/x-wiki __HIDDENCAT__ [[Төркем:Википедия:Татар дөньясы I мәкаләләре|*]] 0w4mhfhh1lys7kkescr0a3uj98rucpb Калып:Potd/2026-05-03 10 1488573 5839058 2026-05-02T12:57:41Z Frhdkazan 3171 Яңа бит: «Mangrove Arch Boat Ashtamudi Kollam Kerala Mar22 A7C 01490.jpg» 5839058 wikitext text/x-wiki Mangrove Arch Boat Ashtamudi Kollam Kerala Mar22 A7C 01490.jpg mcplj4p8f9atfr76risxcqb2k7s0s4j Калып:Motd/2026-05-03 10 1488574 5839059 2026-05-02T13:00:40Z Frhdkazan 3171 Яңа бит: «005 Baby Olive baboon holding to its mother at Queen Elizabeth National Park Video by Giles Laurent.webm» 5839059 wikitext text/x-wiki 005 Baby Olive baboon holding to its mother at Queen Elizabeth National Park Video by Giles Laurent.webm 10uyz2bm0b70gay5thmfv85ac34z4hh Күк экваторы 0 1488575 5839092 2026-05-02T16:17:51Z Таңһылыу 21598 «[[:ba:Special:Redirect/revision/1295240|Күк экваторы]]» битен тәрҗемә итеп ясалган 5839092 wikitext text/x-wiki {{Универсаль калып}} [[Файл:Земля22.jpg|уңда|мини|350x350пкс|Күк экваторының [[эклиптика]] яссылыгына авышлык почмагы 23°26' тәшкил итә]] '''Күк экваторы''' - [[Күк йөзе|күк сферасының]] зур түгәрәге, аның [[Яссылык (математика)|яссылыгы]] [[:ru:Ось_мира_(астрономия)|дөнья күчәренә]] перпендикуляр һәм [[Ekvator|Җир экваторы]] [[Яссылык (математика)|яссылыгы]] белән туры килә. Күк экваторы күк сферасын ике ярымшарга бүлә: түбәсе төньяк полюста урнашкан ''төньяк ярымшар'' һәм түбәсе дөньяның көньяк полюсында булган ''көньяк ярымшар''<ref name=":02">{{Китап|автор=Кононович Э.В., Мороз В.И.|isbn=5-354-00866-2}}</ref>. Экватор һәм [[эклиптика]] язгы һәм [[Көн-төн тигезлеге|көзге көн-төн тигезлеге нокталарында]] кисешәләр, ләкин экватор яссылыгы Җир күчәренең прецессиясе аркасында үз урынын үзгәртә, һәм бу нокталар 26 000 ел период белән хәрәкәт итәләр. Экватор һәм эклиптика яссылыклары арасындагы почмак 23°26' тәшкил итә, ул соңгы 5 миллион елда прецессия аркасында 22,0° тан 24,5° ка кадәр үзгәргән <ref>{{Мәкалә|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|том=51|номер=1|страницы=127—135|bibcode=1976A&A....51..127B|ref=Berger|язык=en|тип=journal|автор=Berger, A.L.|год=1976}}</ref> . 2010 елгы Астрономик Альманах буенча, экватор һәм эклиптика арасындагы почмак якынча түбәндәге формула белән тасвирлана <math>\varepsilon = 23^\circ26'21.406'' - 46.815'' T - 0.0001831'' T^2 + 0.00200340'' T^3 - 5.76'' \cdot 10^{-7} T^4 - 4.34'' \cdot 10^{-8} T^5,</math> монда ''T'' - J2000.0 эпохыннан бирле үткән гасырлар саны. Бу формула берничә гасырлык чор өчен генә җитәрлек төгәл<ref>{{Китап|ref=Newcomb|автор=Newcomb, Simon}}, p. 226-227, at Google books</ref> . Күк экваторы беренче һәм икенче экваториаль [[:ru:Географическая_широта|күк]] координата системаларының нигезе булып тора. Икенче координата - беренче экваториаль координата системасы өчен сәгать почмагы, ул күк экваторы һәм күк меридианы кисешү ноктасыннан үлчәнә, яки икенче экваториаль координата системасы өчен туры калкулык ( географик озынлыкның аналогы) - [[Көн-төн тигезлеге|язгы көн-төн тигезлеге нокталаренән]] үлчәнә. Ничек кенә булмасын, күк экваторындагы барлык нокталарның да авышлыгы нульгә тигез, ягъни күк экваторындагы теләсә нинди ноктаны Җирнең теләсә нинди ноктасенән күзәтергә мөмкин<ref name=":02">{{Китап|автор=Кононович Э.В., Мороз В.И.|isbn=5-354-00866-2}}</ref>. Күк экваторы үтә торган [[Йолдызлык|йолдызлыклар]] экваториаль йолдызлыклар дип атала. J2000.0 чорына карата экваториаль йолдызлыклар исемлеге түбәндәгечә: {| width="60%" |- valign="top" | width="20%" | * [[Балыклар йолдызлыгы|Балыклар]] * Кит * [[Үгезбозау йолдызлыгы|Үгез]] * [[Эридан йолдызлыгы|Эридан]] * [[Орион йолдызлыгы|Орион]] | width="20%" | * Сыңармөгөз * [[Кече Эт йолдызлыгы|Кечкенә эт]] * Гидра * Секстант * [[Арыслан йолдызлыгы|Арыслан]] | width="20%" | * [[Кыз йолдызлыгы|Кыз]] * Елан * [[:ba:Змееносец_(йондоҙлоҡ)|Змееносец]] * Бөркет * [[Сукояр йолдызлыгы|Сукояр]] |} == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} == Сылтамалар == * * {{Cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1162347|title=Небесный экватор|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В.Г.]]|work=Глоссарий Astronet.ru|publisher=[[Астронет]]|accessdate=2013-10-02}} [[Төркем:Күк механикасы]] 65qo06ga10efqiiafd5fgeqh0t9sdnt 5839093 5839092 2026-05-02T16:30:31Z Таңһылыу 21598 5839093 wikitext text/x-wiki [[Файл:Земля22.jpg|уңда|мини|350x350пкс|Күк экваторының [[эклиптика]] яссылыгына авышлык почмагы 23°26' тәшкил итә]] '''Күк экваторы''' — [[Күк йөзе|күк сферасының]] зур түгәрәге, аның [[Яссылык (математика)|яссылыгы]] [[:ru:Ось_мира_(астрономия)|дөнья күчәренә]] перпендикуляр һәм [[Ekvator|Җир экваторы]] [[Яссылык (математика)|яссылыгы]] белән туры килә. Күк экваторы күк сферасын ике ярымшарга бүлә: түбәсе төньяк полюста урнашкан ''төньяк ярымшар'' һәм түбәсе дөньяның көньяк полюсында булган ''көньяк ярымшар''<ref name=":02">{{Книга|автор=Кононович Э.В., Мороз В.И.|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=|издательство=УРСС|страницы=19—28|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}}</ref>. Экватор һәм [[эклиптика]] язгы һәм көзге [[Көн-төн тигезлеге|көн-төн тигезлеге]] нокталарында кисешәләр, ләкин экватор яссылыгы Җир күчәренең прецессиясе аркасында үз урынын үзгәртә, һәм бу нокталар 26 000 еллык период белән хәрәкәт итәләр. Экватор һәм эклиптика яссылыклары арасындагы почмак 23°26' тәшкил итә, ул соңгы 5 миллион елда прецессия аркасында 22,0° тан 24,5° ка кадәр үзгәргән<ref>{{статья|заглавие=Obliquity and Precession for the Last 5000000 Years|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|том=51|номер=1|страницы=127—135|bibcode=1976A&A....51..127B|ref=Berger|язык=en|тип=journal|автор=Berger, A.L.|год=1976}}</ref>. 2010 елгы Астрономик Альманах буенча, экватор һәм эклиптика арасындагы почмак якынча түбәндәге формула белән тасвирлана<ref>''Astronomical Almanac 2010'', p. B52</ref>: <math>\varepsilon = 23^\circ26'21.406'' - 46.815'' T - 0.0001831'' T^2 + 0.00200340'' T^3 - 5.76'' \cdot 10^{-7} T^4 - 4.34'' \cdot 10^{-8} T^5,</math> монда ''T'' — J2000.0 эпохыннан бирле үткән гасырлар саны. Бу формула берничә гасырлык чор өчен генә җитәрлек төгәл<ref>{{книга|ссылка=https://archive.org/details/acompendiumsphe00newcgoog|заглавие=A Compendium of Spherical Astronomy|издательство=MacMillan Co., New York|ref=Newcomb|автор=Newcomb, Simon|год=1906}} , p. 226-227, at Google books</ref>. Күк экваторы беренче һәм икенче [[:ru:Экваториальная система координат|экваториаль күк координаталар системаларының]] нигезе булып тора. Икенче координата — беренче экваториаль координата системасы өчен сәгать почмагы, ул күк экваторы һәм күк меридианы кисешү ноктасыннан үлчәнә, яки икенче экваториаль координата системасы өчен [[Туры калкулык|туры калкулык]] (географик озынлыкның аналогы) — [[Көн-төн тигезлеге|язгы көн-төн тигезлеге]] нокталаренән үлчәнә. Ничек кенә булмасын, күк экваторындагы барлык нокталарның да авышлыгы нульгә тигез, ягъни күк экваторындагы теләсә нинди ноктаны Җирнең теләсә нинди ноктасенән күзәтергә мөмкин<ref name=":02" />. Күк экваторы үтә торган [[Йолдызлык|йолдызлыклар]] экваториаль йолдызлыклар дип атала. J2000.0 чорына карата экваториаль йолдызлыклар исемлеге түбәндәгечә: {| width="60%" |- valign="top" | width="20%" | * [[Балыклар йолдызлыгы|Балыклар]] * Кит * [[Үгезбозау йолдызлыгы|Үгезбозау]] * [[Эридан йолдызлыгы|Эридан]] * [[Орион йолдызлыгы|Орион]] | width="20%" | * Сыңармөгөз * [[Кече Эт йолдызлыгы|Кече эт]] * Гидра * Секстант * [[Арыслан йолдызлыгы|Арыслан]] | width="20%" | * [[Кыз йолдызлыгы|Кыз]] * Елан * [[:ba:Змееносец_(йондоҙлоҡ)|Змееносец]] * Бөркет * [[Сукояр йолдызлыгы|Сукояр]] |} == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} == Сылтамалар == * * {{Cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1162347|title=Небесный экватор|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В.Г.]]|work=Глоссарий Astronet.ru|publisher=[[Астронет]]|accessdate=2013-10-02}} [[Төркем:Күк механикасы]] 923mrte7icusy0chmyznb7uy7j67jn5 Бәхәс:Күк экваторы 1 1488576 5839094 2026-05-02T16:35:12Z Таңһылыу 21598 Яңа бит: «{{10000}} {{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Таңһылыу| ил = Русия| ил2 = | ил3 = | тема= астрономия| тема2=фән | тема3=}} {{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Таңһылыу}}» 5839094 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Таңһылыу| ил = Русия| ил2 = | ил3 = | тема= астрономия| тема2=фән | тема3=}} {{Татар дөньясы вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=I|кулланучы= Таңһылыу}} s90i3qna2tuzfr6nxbuozvcidde7kz3 5839179 5839094 2026-05-03T08:50:22Z Frhdkazan 3171 {{Төмән вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=II|кулланучы= 5839179 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Таңһылыу| ил = Русия| ил2 = | ил3 = | тема= астрономия| тема2=фән | тема3=}} {{Төмән вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=II|кулланучы= Таңһылыу}} 8kr785w8k3uam5e2mvsk89eyojrkbw7 5839180 5839179 2026-05-03T08:50:59Z Frhdkazan 3171 5839180 wikitext text/x-wiki {{10000}}{{Төмән вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=II|кулланучы= Таңһылыу}} {{Вики-яз мәкаләсе|ел= 2026|кулланучы= Таңһылыу| ил = Русия| ил2 = | ил3 = | тема= астрономия| тема2=фән | тема3=}} b7ckp0a2lkhp8hyszk5kesdb9a234zf Узыш уены 0 1488577 5839096 2026-05-02T16:41:31Z Каюм Хордай 59574 «[[:en:Special:Redirect/revision/1351384856|Racing video game]]» битен тәрҗемә итеп ясалган 5839096 wikitext text/x-wiki '''Узыш уеннары''' — бу [[видео уеннары жанры]], анда уенчы [[Узыш ярышы|узыш ярышында]] катнаша. Алар чын дөньяның узыш лигаларыннан алып уйлап табылган дөньяларга кадәр теләсә нәрсәгә нигезләнә ала. Алар реалистиграк була торган [[узыш симуляторлары]] һәм хыялыйрак була торган аркадалы узыш уеннары арасында урнашкан. [[Карт узыш уеннары]] икенченең танылган поджанры булып 1990 елларда барлыкка килде. Узыш уеннары шулай ук [[спорт видео уеннары]] категориясенә керә алалар. eis9nauzk9lj4orvqujzyhuwmekngy8 Файл:С.Ю.Вертелецкий.jpg 6 1488578 5839103 2026-05-02T17:02:36Z Әмир 15082 {{Ирексез лицензияле сурәт |тасвир = Сергей Вертелецкий |чыганак = https://www.tatar-inform.ru/news/minnixanov-pozdravil-avtorov-i-tvorceskie-kollektivy-s-prisuzdeniem-premii-im-gabdully-tukaya-6025268 |ясау вакыты = 26.04.2026 |автор = tatar-inform.ru С.Камалетдинов }} {{Ирексез лицензияле сурәт/НКИ |мәкалә = Сергей Вертелецкий |максат = сурәтләү өен |алмаштыру мөмкинлеге = бар |өстәмә мәгълүмат = юк }} [[Төркем:Сурәтләр:... 5839103 wikitext text/x-wiki == Тасвирлама == {{Ирексез лицензияле сурәт |тасвир = Сергей Вертелецкий |чыганак = https://www.tatar-inform.ru/news/minnixanov-pozdravil-avtorov-i-tvorceskie-kollektivy-s-prisuzdeniem-premii-im-gabdully-tukaya-6025268 |ясау вакыты = 26.04.2026 |автор = tatar-inform.ru С.Камалетдинов }} {{Ирексез лицензияле сурәт/НКИ |мәкалә = Сергей Вертелецкий |максат = сурәтләү өен |алмаштыру мөмкинлеге = бар |өстәмә мәгълүмат = юк }} [[Төркем:Сурәтләр:Шәхесләр]] bls07v9t38ksypvc7knw56qzo1a8oq7 Сергей Вертелецкий 0 1488579 5839104 2026-05-02T17:03:08Z Әмир 15082 яңа бит ясау 5839104 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Сергей Вертелецкий | рәсем = С.Ю.Вертелецкий.jpg | рәсем_зурлыгы = 200px | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = Сергей Юрьевич Вертелецкий | һөнәр = этник кораллар ясау остасы | туу датасы = ''билгесез'' | туу җире = ''билгесез'' | гражданлык = {{байрак|СССР}} [[СССР]]<br/> {{байрак|Россия}} [[РФ]] | милләт = | үлем датасы = | үлем җире = | әти = | әни = | ир = | хатын = | балалар = | кул кую = | бүләк һәм премияләр = {{Габдулла Тукай исемендәге премия}} | сайт = [https://vk.com/id10231332 Сергей Вертелецкий] | башка мәгълүмат = }} '''Сергей Вертелецкий''', Сергей Юрий улы Вертелецкий ({{lang-ru|Сергей Юрьевич Вертелецкий}}) ― мәдәният эшлеклесе, этник кораллар ясау остасы, [[Кадим Әлмәт|«Кадим Әлмәт»]] этномузыкаль төркеме музыкантлары өчен төрки уен кораллары ясаучы һәм торгызучы. [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе]] лауреаты (2026). == Тәрҗемәи хәле == [[Луганск]]ида яшәгәндә, 20 яшендә үзлегеннән чиртмә телле уен коралы [[Кубыз (чиртмә телле уен коралы)|кубыз ]](''варган'') ясарга өйрәнгән<ref>[https://виктор-белов.рф/варгановедение/мастера-варганостроители/вертелецкий-сергей/ Вертелецкий Сергей.] Авторский сайт Виктора Белова</ref><ref>[https://www.oberton.pro/ru/?maker=39 Сергей Вертелецкий.] Обертон Про</ref>. [[Татарстан]]ның көньяк-көнчыгыш төбәге өчен традицион булган музыка коралларын торгызу һәм популярлаштыру буенча системалы эш алып бара. Ясаган төрки уен кораллары арасында: [[курай]], [[думбыра|думбра]], [[кылкубыз]], [[Ятаган (уен коралы)|ятаган]], [[дәф]] һ.б. Иҗат итү процессы [[Кадим Әлмәт|«Кадим Әлмәт»]] этномузыкаль төркеме музыкантлары теләкләрен исәпкә алып, төбәктә яшәүче һәм яшәгән [[татар халкы]]ның музыкаль мәдәниятенә хас булган авазларны өзлексез эзләү юлы белән бара<ref>[https://vk.com/wall-199659354_267 Выставка тюркских музыкальных инструментов Вконтакте, 6.12.2023]</ref>. Останың ясаган уен кораллары чын сәнгать әсәрләрен үз эченә алган төрки музыка кораллары, шулай ук дөнья халыклары уен кораллары күргәзмәсен тулыландыра бара. Коллекция составына 700 дән артык инструмент ― экзотиклардан алып атаклы [[Дмитрий Шостакович|Шостакович]] рояленә кадәр керә<ref>''Олег Платонов''. [https://dzen.ru/a/Z9m7Qey06CSmfN1o Музыка нас связала. Как в глубинке появился лучший музей с музыкальными инструментами.] dzen.ru, 19.03.2025</ref>. Агачтан Азия халыкларының традицион диагональ флейтасы ([[Нәй (музыка коралы)|нәй]]), агачтан [[Монголия]] һәм [[Себер]]нең традицион кыллы музыка коралы {{Тәрҗемә ителмәгән 5|моринхур|моринхуур|d|Q1129422}}, агачтан {{Тәрҗемә ителмәгән 5|вистл|вистл|d|Q615403}}, алюминийдан лоу- вистл, традицион ике кыллы Алтай музыка коралы {{Тәрҗемә ителмәгән 5|топшур|топшур|d|Q4460933}}, агач шпоннан башкорт курае, агачтан вистл (свирель), Болгария һәм Македония, Украинада таралган обертон флейтасы {{Тәрҗемә ителмәгән 5|тилинка|тилинка|d|Q1999077}}<ref>[https://duduk.msk.ru/index.htm?id=186&ysclid=mols4tta5a312822164 Телинка (тилинка, теленка) C.] Интернет-магазин этнических музыкальных инструментов Дудук!</ref>, алюминийдан татар курае, агачтан Молдова {{Тәрҗемә ителмәгән 5|флуер|флуеры|d|Q21056588}}, Курск {{Тәрҗемә ителмәгән 5|мизмар|дудкасы|d|Q750934}}, пластиктан Төркия яки Болгария {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Кавал (уен коралы)|кавалы|d|Q178374}}, Себернең традицион музыка коралы игил<ref>[https://www.ta-musica.ru/taxonomy/term/723?page=1 Вертелецкий Сергей.] TA-MUSICA</ref>, {{Тәрҗемә ителмәгән 5|двоянка|двоянка|d|Q3018875}}<ref>[https://duduk.msk.ru/index.htm?id=164 Двоянка.] Интернет-магазин этнических музыкальных инструментов Дудук</ref> ясый. == Кадим Әлмәт == {{Төп мәкалә|Кадим Әлмәт}} [[Кадим Әлмәт|«Кадим Әлмәт»]] ансамбле [[Татнефть|«Татнефть»]] хәйрия фонды тарафыннан 2021 елда төбәкнең борынгы музыкаль мәдәниятен торгызу һәм популярлаштыру максатында оештырылган. Коллективның репертуары [[Татарстан]], [[Ырынбур өлкәсе|Ырынбур]], [[Сембер өлкәсе|Сембер]], [[Чиләбе өлкәсе|Чиләбе]], [[Әстерхан өлкәсе|Әстерхан]] өлкәләренең татар авыллары буенча этнографик экспедицияләрдә тупланган материалларга нигезләнгән. Сергей Юрий улы ― «Кадим Әлмәт» этномузыкаль төркеме музыкантлары өчен төрки уен кораллары ясаучы һәм онытылганнарын торгызучы. Әлеге төркем музыкантлары тәкъдим ителгән инструментларның яңгырашын күрсәтә һәм төрки музыка кораллары, шулай ук дөнья халыклары уен кораллары күргәзмәсен карарга килүчеләргә традицион музыка дөньясына тирәнрәк чумарга ярдәм итә<ref>''Рамиль Акберов''. [https://www.evening-kazan.ru/obshhestvo/articles/uchenyy-zashchitniki-prirody-i-lyudi-proizvodstva-kto-stal-ambassadorom-tatnefti?utm_source=yandex.ru&utm_medium=organic&utm_campaign=yandex.ru&utm_referrer=yandex.ru Ученый, защитники природы и люди производства: кто стал амбассадором Татнефти.] [[Вечерняя Казань (гәҗит)|«Вечерняя Казань»]], 25.09.2024</ref><ref>[https://tuganaylar.ru/news/novosti/nas-albom-pro-volzskuiu-bulgariiu-ne-suvenirnaia-ne-sabantuinaia-muzyka Павел Корчагин: «Наш альбом про Волжскую Булгарию не сувенирная, не «сабантуйная» музыка».] [[Миллиард.татар|Миллиард татар]]</ref>. == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == * 2026 ― [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] ― төрки музыка коралларын торгызу проектын гамәлгә ашырган өчен (иҗади төркем эчендә)<ref>[https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2515773.htm Определены лауреаты Государственной премии Республики Татарстан имени Габдуллы Тукая в 2026 году.] Министерство культуры Республики Татарстан, 26.04.2026{{ref-ru}}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://dzen.ru/video/watch/67d8380ba79b3226b513120c Увидел всю историю музыкальных инструментов, прогулявшись по уникальному музею в Альметьевске.] Видео, 19:45 * [https://виктор-белов.рф/варгановедение/мастера-варганостроители/вертелецкий-сергей/ Вертелецкий Сергей.] Авторский сайт Виктора Белова {{Тышкы сылтамалар}} {{Тукай премиясе лауреатлары 2020-еллар}} [[Төркем:Шәхесләр:Татнефть]] 0nbuf2of4m0d8eudl6s1up0vpbwlipx 5839107 5839104 2026-05-02T17:10:06Z Әмир 15082 төркем өстәү 5839107 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Сергей Вертелецкий | рәсем = С.Ю.Вертелецкий.jpg | рәсем_зурлыгы = 200px | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = Сергей Юрьевич Вертелецкий | һөнәр = этник кораллар ясау остасы | туу датасы = ''билгесез'' | туу җире = ''билгесез'' | гражданлык = {{байрак|СССР}} [[СССР]]<br/> {{байрак|Россия}} [[РФ]] | милләт = | үлем датасы = | үлем җире = | әти = | әни = | ир = | хатын = | балалар = | кул кую = | бүләк һәм премияләр = {{Габдулла Тукай исемендәге премия}} | сайт = [https://vk.com/id10231332 Сергей Вертелецкий] | башка мәгълүмат = }} '''Сергей Вертелецкий''', Сергей Юрий улы Вертелецкий ({{lang-ru|Сергей Юрьевич Вертелецкий}}) ― мәдәният эшлеклесе, этник кораллар ясау остасы, [[Кадим Әлмәт|«Кадим Әлмәт»]] этномузыкаль төркеме музыкантлары өчен төрки уен кораллары ясаучы һәм торгызучы. [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе]] лауреаты (2026). == Тәрҗемәи хәле == [[Луганск]]ида яшәгәндә, 20 яшендә үзлегеннән чиртмә телле уен коралы [[Кубыз (чиртмә телле уен коралы)|кубыз ]](''варган'') ясарга өйрәнгән<ref>[https://виктор-белов.рф/варгановедение/мастера-варганостроители/вертелецкий-сергей/ Вертелецкий Сергей.] Авторский сайт Виктора Белова</ref><ref>[https://www.oberton.pro/ru/?maker=39 Сергей Вертелецкий.] Обертон Про</ref>. [[Татарстан]]ның көньяк-көнчыгыш төбәге өчен традицион булган музыка коралларын торгызу һәм популярлаштыру буенча системалы эш алып бара. Ясаган төрки уен кораллары арасында: [[курай]], [[думбыра|думбра]], [[кылкубыз]], [[Ятаган (уен коралы)|ятаган]], [[дәф]] һ.б. Иҗат итү процессы [[Кадим Әлмәт|«Кадим Әлмәт»]] этномузыкаль төркеме музыкантлары теләкләрен исәпкә алып, төбәктә яшәүче һәм яшәгән [[татар халкы]]ның музыкаль мәдәниятенә хас булган авазларны өзлексез эзләү юлы белән бара<ref>[https://vk.com/wall-199659354_267 Выставка тюркских музыкальных инструментов Вконтакте, 6.12.2023]</ref>. Останың ясаган уен кораллары чын сәнгать әсәрләрен үз эченә алган төрки музыка кораллары, шулай ук дөнья халыклары уен кораллары күргәзмәсен тулыландыра бара. Коллекция составына 700 дән артык инструмент ― экзотиклардан алып атаклы [[Дмитрий Шостакович|Шостакович]] рояленә кадәр керә<ref>''Олег Платонов''. [https://dzen.ru/a/Z9m7Qey06CSmfN1o Музыка нас связала. Как в глубинке появился лучший музей с музыкальными инструментами.] dzen.ru, 19.03.2025</ref>. Агачтан Азия халыкларының традицион диагональ флейтасы ([[Нәй (музыка коралы)|нәй]]), агачтан [[Монголия]] һәм [[Себер]]нең традицион кыллы музыка коралы {{Тәрҗемә ителмәгән 5|моринхур|моринхуур|d|Q1129422}}, агачтан {{Тәрҗемә ителмәгән 5|вистл|вистл|d|Q615403}}, алюминийдан лоу- вистл, традицион ике кыллы Алтай музыка коралы {{Тәрҗемә ителмәгән 5|топшур|топшур|d|Q4460933}}, агач шпоннан башкорт курае, агачтан вистл (свирель), Болгария һәм Македония, Украинада таралган обертон флейтасы {{Тәрҗемә ителмәгән 5|тилинка|тилинка|d|Q1999077}}<ref>[https://duduk.msk.ru/index.htm?id=186&ysclid=mols4tta5a312822164 Телинка (тилинка, теленка) C.] Интернет-магазин этнических музыкальных инструментов Дудук!</ref>, алюминийдан татар курае, агачтан Молдова {{Тәрҗемә ителмәгән 5|флуер|флуеры|d|Q21056588}}, Курск {{Тәрҗемә ителмәгән 5|мизмар|дудкасы|d|Q750934}}, пластиктан Төркия яки Болгария {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Кавал (уен коралы)|кавалы|d|Q178374}}, Себернең традицион музыка коралы игил<ref>[https://www.ta-musica.ru/taxonomy/term/723?page=1 Вертелецкий Сергей.] TA-MUSICA</ref>, {{Тәрҗемә ителмәгән 5|двоянка|двоянка|d|Q3018875}}<ref>[https://duduk.msk.ru/index.htm?id=164 Двоянка.] Интернет-магазин этнических музыкальных инструментов Дудук</ref> ясый. == Кадим Әлмәт == {{Төп мәкалә|Кадим Әлмәт}} [[Кадим Әлмәт|«Кадим Әлмәт»]] ансамбле [[Татнефть|«Татнефть»]] хәйрия фонды тарафыннан 2021 елда төбәкнең борынгы музыкаль мәдәниятен торгызу һәм популярлаштыру максатында оештырылган. Коллективның репертуары [[Татарстан]], [[Ырынбур өлкәсе|Ырынбур]], [[Сембер өлкәсе|Сембер]], [[Чиләбе өлкәсе|Чиләбе]], [[Әстерхан өлкәсе|Әстерхан]] өлкәләренең татар авыллары буенча этнографик экспедицияләрдә тупланган материалларга нигезләнгән. Сергей Юрий улы ― «Кадим Әлмәт» этномузыкаль төркеме музыкантлары өчен төрки уен кораллары ясаучы һәм онытылганнарын торгызучы. Әлеге төркем музыкантлары тәкъдим ителгән инструментларның яңгырашын күрсәтә һәм төрки музыка кораллары, шулай ук дөнья халыклары уен кораллары күргәзмәсен карарга килүчеләргә традицион музыка дөньясына тирәнрәк чумарга ярдәм итә<ref>''Рамиль Акберов''. [https://www.evening-kazan.ru/obshhestvo/articles/uchenyy-zashchitniki-prirody-i-lyudi-proizvodstva-kto-stal-ambassadorom-tatnefti?utm_source=yandex.ru&utm_medium=organic&utm_campaign=yandex.ru&utm_referrer=yandex.ru Ученый, защитники природы и люди производства: кто стал амбассадором Татнефти.] [[Вечерняя Казань (гәҗит)|«Вечерняя Казань»]], 25.09.2024</ref><ref>[https://tuganaylar.ru/news/novosti/nas-albom-pro-volzskuiu-bulgariiu-ne-suvenirnaia-ne-sabantuinaia-muzyka Павел Корчагин: «Наш альбом про Волжскую Булгарию не сувенирная, не «сабантуйная» музыка».] [[Миллиард.татар|Миллиард татар]]</ref>. == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == * 2026 ― [[Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] ― төрки музыка коралларын торгызу проектын гамәлгә ашырган өчен (иҗади төркем эчендә)<ref>[https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2515773.htm Определены лауреаты Государственной премии Республики Татарстан имени Габдуллы Тукая в 2026 году.] Министерство культуры Республики Татарстан, 26.04.2026{{ref-ru}}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://dzen.ru/video/watch/67d8380ba79b3226b513120c Увидел всю историю музыкальных инструментов, прогулявшись по уникальному музею в Альметьевске.] Видео, 19:45 * [https://виктор-белов.рф/варгановедение/мастера-варганостроители/вертелецкий-сергей/ Вертелецкий Сергей.] Авторский сайт Виктора Белова {{Тышкы сылтамалар}} {{Тукай премиясе лауреатлары 2020-еллар}} [[Төркем:Шәхесләр:Татнефть]] [[Төркем:Шәхесләр:Музыка кораллары җитештерүчеләр]] mlatu65dtnt1myi0og1usoxv4fjwiw4 Төркем:Шәхесләр:Музыка кораллары җитештерүчеләр 14 1488580 5839108 2026-05-02T17:11:56Z Әмир 15082 төркем ясау 5839108 wikitext text/x-wiki [[Төркем:Музыка кораллары]][[Төркем:Шәхесләр:Музыка]][[Төркем:Һөнәрләре буенча кешеләр]] mt6yejzezj5p70yklsnfq937q2qwsu1 Маҗарстан опера театры 0 1488581 5839120 2026-05-02T18:58:07Z Timlesj 35815 «[[:ru:Special:Redirect/revision/151565562|Венгерский оперный театр]]» битен тәрҗемә итеп ясалган 5839120 wikitext text/x-wiki {{Универсаль калып}} '''Маҗарстан дәүләт опера театры''' ({{lang-hu|Magyar Állami Operaház}}, элегрәк ''Маҗарстан король опера театры'') — [[Будапешт|Будапештта]] урнашкан иң зур маҗар опера театры. == Тарих == Маҗарстан операсы бинасы 1875 һәм 1884 еллар арасында архитектор Миклош Ибль тарафыннан төзелә, ул вакытта опера труппасы [[Милли театр (Будапешт)|Милли театрдан]] аерылып чыга, анда драма спектакльләре опера спектакльләре белән чиратлашып барган<ref name="bars">{{книга|автор=Барсова И. А.|часть=Густав Малер. Личность, мировоззрение, творчество|заглавие=Густав Малер. Письма. Воспоминания|место=М.|издательство=Музыка|год=1968|страницы=25}}</ref>. Аның беренче директоры композитор һәм дирижёр, Маҗарстанның милли гимны авторы Ференц Эркель була; әмма театр көч-хәл белән мөстәкыйльлеккә ирешә: халык саны аз булу сәбәпле шактый зыян күрә, артистлар аны ташлап китә<ref name="bars" />. 1888 елда директор итеп композитор һәм дирижёр [[Gustav Maler|Густав Малер]] билгеләнә, ул бу вазифаны 1891 елга кадәр били. Берничә реформа үткәреп, аерым алганда, театр сәхнәсендә бары тик маҗар телендә генә җырлауга ирешеп, Малер ел дәвамында вәзгыятьне үзгәртә алган<ref name="bars" />. 1893 елда театрның музыкаль директоры итеп башка атаклы дирижёр — Артур Никиш билгеләнә. [[Cakomo Puççini|Джакомо Пуччини]] Маҗарстан дәүләт операсында үз операларын ике тапкыр куйган. Бу театрда төрле елларда Отто Клемперер, Бела Барток, Ламберто Гарделли, Эмиль Петрович, Янош Ференчик, Беньямино Джильи, Ева Мартон, Миклош Раднаи, Йожеф Шиманди кебек композиторлар, дирижёрлар һәм артистлар эшләгән. Театр артистлары беренче чыгышын 1945 елның гыйнвар уртасында ук бирәләр (Будапешт үзәгендә сугыш хәрәкәтләре тәмамланганнан соң, гәрчә Пешт читендә сугыш хәрәкәтләре бу вакытта әле дәвам итсә дә). Концертны опера солисты Михай Секей һәм артистка Юлия Орос оештыра<ref>Будапешт, площадь 7 ноября // "Учительская газета" от 5 ноября 1970</ref>. Театр шулай ук Маҗарстан милли балеты өчен дә төп сәхнә булып тора. == Архитектура == Маҗарстан дәүләт операсы Будапештның VI округында (''Терезварош''), Пештта, Андраши проспекты 22 адресы буенча урнашкан. Театр бинасы неоренессанс стилендә архитектор Миклош Ибль тарафыннан төзелгән, барокко стилендә эшләнгән орнаментлар, скульптуралар һәм картиналар белән бизәлгән. Бина эчендәге һәм тамаша залындагы баскычлар буйларын Берталан Секей, Мор Тан һәм Карой Лотц стена рәсемнәре бизи. Опера театрының сыйдырышлылыгы 1261 урын. Зал дага формасында эшләнгән һәм акустика буенча Европада Миланның Ла Скала һәм Париж опера театрыннан соң 3 нче урынны алып тора. Театр бинасы каршында Ференц Лист һәм Ференц Эркель һәйкәлләре урнаштырылган. Будапешттагы икенче опера театры — Эркель театры. == Искәрмәләр == <references /> == Әдәбият == * ''А. Сегеди.'' Венгерская государственная опера &#x2F;&#x2F; Будапешт. Жемчужина Дуная&#x2F; под ред. И. В. Осанова. — <abbr>М.</abbr>: Вече, 2012. — С. 151. — 320 с. — 2000 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-9533-5872-9</nowiki>. * Венгерский государственный оперный театр - ''SpecialRadio.ru - 2017'' {{Тышкы сылтамалар}} [[Төркем:Әлифба буенча театрлар]] [[Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр]] [[Төркем:Маҗарстан театрлары]] kllupymsvfe0o8s3hsq3kxr9vvs2n84 Бәхәс:Маҗарстан опера театры 1 1488582 5839121 2026-05-02T19:01:08Z Timlesj 35815 Яңа бит: «{{ТИМ|ru|Венгерский оперный театр}} {{Вики-яз мәкаләсе|ел=2026|кулланучы=Timlesj|ил=Маҗарстан|тема=мәдәният}}» 5839121 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Венгерский оперный театр}} {{Вики-яз мәкаләсе|ел=2026|кулланучы=Timlesj|ил=Маҗарстан|тема=мәдәният}} d7b2z1zbyab8qqap4gczmywj3me1m3a EA Ванкувер 0 1488583 5839154 2026-05-03T03:14:20Z Каюм Хордай 59574 «[[:en:Special:Redirect/revision/1347599532|EA Vancouver]]» битен тәрҗемә итеп ясалган 5839154 wikitext text/x-wiki {{Предприятия карточкасы|исеме=EA Ванкувер|число работников=1 300|урнашыу=[[Бөрнаби]], [[Британия Колумбиясе]], [[Канада]]}} [[Файл:EA_-_Electronic_Arts_Office_-_Canada.jpg|мини|''Bight Games'' компаниясенең элеккеге штаб-фатиры, соңрак ''EA Канада'' офисы булып үзгәртелгән, аннары милек сатылган.]] '''EA Ванкувер'''([[Инглиз теле|инглиз]]. ''EA Vancouver''; электә EA Бөрнаби(''EA Burnaby'') исеме астында билгеле; аннары EA Канада(''EA Canada'') исеме астында) — бу [[Бөрнаби|Бөрнабидә]], [[Канада|Канададагы]] [[Британия Колумбиясе|Британия Колумбиясендә]] урнашкан санак уеннарын булдыручысы. 20hbcabcmw9dcv1p8dzigckvm5xf39r Бәхәс:Узыш уены 1 1488584 5839167 2026-05-03T06:07:05Z Каюм Хордай 59574 /* Тәрҗемә ителгәндә, мәкалә төп нөсхә бит бәйләнмәгән. */ яңа бүлек 5839167 wikitext text/x-wiki == Тәрҗемә ителгәндә, мәкалә төп нөсхә бит бәйләнмәгән. == Исәнмесез. Мин "Racing video game" мәкаләсен инглизчәдән татарчага тәрҗемә иткәч, бу битләр бер-берсе белән бәйләнмәгән. Димәк, татар телендәге мәкаләдә башка телләрдәге битләргә сылтамалар юк. Һәм киресе. Мин татар телендәге биттә "Башка телләргә сылтамалар өстә" төймәсен бастым, ләкин мин бәйләгәндә, бу хата килеп чыкты: '''Сезнең бу гамәлне башкару өчен мәҗбүри рөхсәтләрегез юк. Бу бит үзгәртү һәм башка төрле гамәлләр өчен ябык.''' Мин инглиз телендәге ''"Edit interlanguage links"'' функциясен кулланырга тырыштым, ләкин ул анда да ябык. Әгәр мин тагын ниндидер юл куллана алсам, миңа әйтегез, зинһар. Капма-каршы очракта, кемдер шул битләрне бәйли алса, аларны бәйләгез, зинһар. Сезнең игътибарыгыз һәм аңлавыгыз өчен рәхмәт! [[Кулланучы:Каюм Хордай|Каюм Хордай]] ([[Кулланучы бәхәсе:Каюм Хордай|бәхәс]]) 3 май 2026, 06:07 (UTC) 1xu47yvs7jl7cr166i9vt13v6ebek8i Еврозона 0 1488585 5839169 2026-05-03T07:11:15Z Таңһылыу 21598 «[[:ba:Special:Redirect/revision/1295022|Еврозона]]» битен тәрҗемә итеп ясалган 5839169 wikitext text/x-wiki '''Еврозона''' - рәсми валютасы [[евро]] булган [[Европа Берлеге|Европа Берлегенең]] 21 [[Ил|илен]] берләштергән [[Valüta|валюта]] зонасы, һәм шулай итеп, Европа Берлегенең икътисади һәм Валюта Берлеге сәясәтен тулысынча гамәлгә ашыра. [[Словения|Хәзерге]] вакытта [[Финляндия|Еврозона]] илләре - [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Болгария]], [[Алмания|Германия]], [[Греция]], [[Ирландия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Кипр Республикасы]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Люксембург]], [[Мальта]], [[Нидерланд|Нидерландлар]], [[Португалия]] [[Эстония|,]] [[Франция]], [[Хорватия]] һәм [[Словакия|Эстония]] . Евро шулай ук евроны валюта килешүе буенча куллана торган тагын дүрт дәүләтнең һәм Европа Берлегенең сигез махсус территориясенең милли валютасы булып тора. Шуңа да карамастан, еврозонада катнашучылардан аермалы буларак, әлеге илләр Европа Үзәк Банкының акча-кредит сәясәтенә йогынты ясый алмый һәм үз вәкилләрен аның җитәкче органнарына җибәрә алмый. Моннан тыш, евро Европа Берлеге белән килешүдән башка Черногория һәм Косовода кулланыла. Европа Валюта Берлеге 1999 елның 1 гыйнварыннан, бердәм Европа валютасы - евро кертелгәннән соң гамәлдә. Ул дөньяда икътисади интеграциянең дүртенче этабына кергән беренче һәм әлегә бердәнбер төбәк берлеге (ирекле сәүдә зонасы, таможня берлеге һәм уртак базардан соң). Еврозона илләре Европа Үзәк банкына акча сәясәте өлкәсендәге барлык вәкаләтләрне, шул исәптән валюта чыгару күләме һәм төп процент ставкасы дәрәҗәсе буенча вәкаләтләрне тапшыралар. == Барлыкка килү тарихы == Европа Берлегенең Икътисади һәм Валюта Берлеге төзелгәнче, Европада акча хезмәттәшлегенең төрле формалары кулланылган. 1951 елда 17 [[Көнбатыш Аурупа|Көнбатыш Европа]] иле үз валюталарының конвертацияләнүен торгызу максатыннан Европа Түләү Берлеген төзөй, ул 1958 елда гамәлгә ашырыла. 1964 елда СЭВ илләре үзара сәүдә буенча исәп-хисапларны гамәлгә ашыру өчен күчермә сумны куллана башлайлар. 1973 елда ЕЭС илләре «валюта еланы» — валюта коридоры булдыралар, аның кысаларында аларның акча берәмлекләре долларга һәм бер-берсенә карата тирбәлгән. 1979 елда ЕЭСта Европа валюта системасы булдырыла, ул валютаның күмәк йөзү механизмын Европа исәп — хисап берәмлеге-ЭКЮ белән берләштерә. ЭВС (Икътисадый һәм валюта берлеге) тарихы 1988 елда Европа Комиссиясе Президенты [[Делор Жак|Жак Делор]] җитәкчелегендәге эшче төркем тарафыннан әзерләнгән "Делор доклады" документыннан башлана. Төркем Европа Берлеге илләренә Европа Икътисади Берлеге эчендә капитал хәрәкәтенә чикләүләрне тулысынча бетерергә, финанс базарларын берләштерергә һәм аннары бердәм валютага күчәргә кирәк дигән нәтиҗәгә килә. 1990 елның 1 июленнән башлап, Икътисади Берләшмә илләре бу программаны гамәлгә ашыра башладылар. Рәсми рәвештә, ул февраль аенда имзаланган Европа Берлеге турындагы килешү белән раслана. Ул рәсми рәвештә Икътисади һәм Валюта Берлеген булдыру һәм бердәм валюта кертү максатын игълан итә. Килешү Европа Советы әгъзасы дәүләтләренең икътисади сәясәтенең төп юнәлешләре проектын раслый һәм аларның икътисади үсешен күзәтә. Ул милли үзәк банклардан һәм Европа үзәк банкыннан (ЕЦБ) торган һәм валюта берлегенең акча-кредит сәясәтен билгеләргә бердәнбер хокуклы булган үзәк банкларның Европа системасын (ЕСЦБ) булдыруны күздә тота. Икътисади һәм Валюта Берлеген төзү өч этапта алып барыла: - Беренче этапта (1990 елның икенче яртысы - 1993) бердәм эчке базар формалашу тәмамлана, әгъза илләрнең макроикътисади күрсәткечләрен конвергенцияләү механизмнары эшләнә һәм ЕС эчендә капитал хәрәкәте либеральләштерелә. - Икенче этапның (1994-1998) бурычына валюта берлегенең институциональ, административ һәм юридик базасын әзерләү керә. 1998 елның маенда Европа Үзәк банкы оештырыла, һәм Европа Советы 1999 елның гыйнварынан еврога беренче булып күчкән илләр исемлеген билгеләй. - Өченче этапта (1999-2002 еллар) ЕС илләре уртак икътисади һәм бердәм акча сәясәтенә күчәләр. 1999 елның 1 гыйнварыннан 11 ЕС иле евроны кулакчасыз әйләнешкә кертәләр<ref>{{Cite web|url=http://www.edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26|title=Европейский союз: Факты и комментарии. — Выпуск 26: Сентябрь—ноябрь 2001 г.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140921135958/http://edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26|archivedate=2014-09-21|accessdate=2014-05-16}}</ref>. Акча-кредит сәясәтенең барлык төп инструментлары (ставкалар билгеләү, ачык базарда операцияләр үткәрү, акча билгеләре эмиссиясе) милли үзәк банклардан ЕҮБ га күчә. 2002 елның 1 гыйнварыннан евро банкноталары һәм тәңкәләре әйләнә башлый. Милли акча билгеләренең һәм евроның параллель йөреше ике ай дәвам итә. 2002 елның 1 мартыннан Еврозона территориясендә бердәнбер законлы түләү чарасы булып бердәм Европа валютасы тора. Милли акча билгеләре бу рольне югалтә, гәрчә озак вакыт дәвамында вәкаләтле банклар еврога Милли акча билгеләре бу рольне югалтә, гәрчә озак вакыт дәвамында вәкаләтле банкларда еврога Милли акча билгеләре бу рольне югалтә, гәрчә озак вакыт дәвамында вәкаләтле банклар аларны еврога алмашалар == Әгъзалары == 1999 елда евро Европа Берлегенең Икътисади һәм Валюта Берлегендә параллель валюта буларак акчасыз әйләнешкә кертелә. 1999 елда Европа Берлегенең 15 иленең 11е Маастрихт критерийларына туры килә һәм 1999 елның 1 гыйнварында рәсми рәвештә евроны акчасыз әйләнешкә кертә һәм еврозона төзей. Греция бу критерийларга 2000 елда җавап бирә башлай һәм 2001 елның 1 гыйнварда кабул ителә, 2002 елның 1 гыйнварында реаль тәңкәләр һәм банкнотлар әйләнешкә кертелә, 2007 елның 1 гыйнварында Словения, 2007 елда Кипр һәм Мальта килешү процедурасын үтә һәм 2008 елның 1 гыйнварында кабул ителәләр, 2009 елның 1 гыйнварында Словакия, 2011 елның 1 гыйнварында Эстония, 2014 елның 1 гыйнварында Латвия һәм 2015 елның 1 гыйнварында Литва кушыла. 2022 елның 12 июлендә Европа Берлеге Советы Хорватиянең еврога күчүе өчен кирәкле соңгы өч хокукый актны кабул итә, бу Хорватиягә 2023 елның 1 гыйнварыннан 20 нче әгъза булырга мөмкинлек бирә. Бәяләр 2022 елның 5 сентябренән евро һәм куналарда күрсәтелә<ref>{{Cite web|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/59401-croatia-to-display-prices-both-in-kuna-and-euro-as-of-september-5|title=Croatia to Display Prices Both in Kuna and Euro as of September 5|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220206135928/https://www.total-croatia-news.com/politics/59401-croatia-to-display-prices-both-in-kuna-and-euro-as-of-september-5|archivedate=2022-02-06|accessdate=2022-02-06}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/59956-croatian-euro-coin|title=Croatian Euro Coin Design Winners Officially Announced|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220206135930/https://www.total-croatia-news.com/politics/59956-croatian-euro-coin|archivedate=2022-02-06|accessdate=2022-02-06}}</ref> . {| class="wikitable sortable" !Ил !Ҡабул итә !Халҡы ! class="unsortable" |Иҫкәрмә |- |{{Байраклаштыру|Австрия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 ғинуар 1999 | align="right" |{{Nts|8923507}} | |- |{{Байраклаштыру|Бельгия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 ғинуар 1999 | align="right" |{{Nts|11521238}} | |- |{{Байраклаштыру|Болгария}} | align="center" |02026-01-Ҡалып:0expr 1 ғинуар 2026 | align="right" |{{Nts|6847402}} | |- |{{Байраклаштыру|Германия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 ғинуар 1999 | align="right" |{{Nts|83019200}} | |- |{{Байраклаштыру|Греция}} | align="center" |02001-01-Ҡалып:0expr 1 ғинуар 2001 | align="right" |{{Nts|10340064}} | |- |{{Байраклаштыру|Ирландия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 ғинуар 1999 | align="right" |{{Nts|5123236}} | |- |{{Байраклаштыру|Испания}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 ғинуар 1999 | align="right" |{{Nts|47394223}} | |- |{{Байраклаштыру|Италия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 ғинуар 1999 | align="right" |{{Nts|58983122}} |<small>[[Файл:Flag_of_Campione_d'Italia.svg|граница|22x22пкс]] [[Кампионе-д’Италия]]</small> |- |{{Байраклаштыру|Кипр}} | align="center" |02008-01-Ҡалып:0expr 1 ғинуар 2008 | align="right" |{{Nts|1229087}} |<small> [[Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте|Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]]</small> |- |{{Байраклаштыру|Латвия}} | align="center" |02014-01-Ҡалып:0expr 1 ғинуар 2014 | align="right" |{{Nts|1873100}} | |- |{{Байраклаштыру|Литва}} | align="center" |02015-01-Ҡалып:0expr 1 ғинуар 2015 | align="right" |{{Nts|2797945}} | |- |{{Байраклаштыру|Люксембург}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 ғинуар 1999 | align="right" |{{Nts|626108}} | |- |{{Байраклаштыру|Мальта}} | align="center" |02008-01-Ҡалып:0expr 1 ғинуар 2008 | align="right" |{{Nts|514564}} | |- |{{Байраклаштыру|Нидерланды}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 ғинуар 1999 | align="right" |{{Nts|17710600}} |<small>{{Байраклаштыру|ABW}}<br /><br />{{Байраклаштыру|Кюрасао}}<br /><br />{{Байраклаштыру|Синт-Мартен}}<ref name="Caribbean guilder" /><br /><br /> [[Бонайре, Синт-Эстатиус һәм Саба]]</small> |- |{{Байраклаштыру|Португалия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 ғинуар 1999 | align="right" |{{Nts|10347892}} | |- |{{Байраклаштыру|Словакия}} | align="center" |02009-01-Ҡалып:0expr 1 ғинуар 2009 | align="right" |{{Nts|5466965}} | |- |{{Байраклаштыру|Словения}} | align="center" |02007-01-Ҡалып:0expr 1 ғинуар 2007 | align="right" |{{Nts|2085556}} | |- |{{Байраклаштыру|Финляндия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 ғинуар 1999 | align="right" |{{Nts|5550066}} | |- |{{Байраклаштыру|Франция}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 ғинуар 1999 | align="right" |{{Nts|68084217}} |<small>{{NCL}}<br /><br />{{PYF}} <br /><br />{{WLF}}</small> |- |{{Байраклаштыру|Хорватия}} | align="center" |02023-01-Ҡалып:0expr 1 ғинуар 2023 | align="right" |{{Nts|4188853}} | |- |{{Байраклаштыру|Эстония}} | align="center" |02011-01-Ҡалып:0expr 1 ғинуар 2011 | align="right" |{{Nts|1331824}} | |- class="sortbottom" | colspan="2" |{{Байрак1|Евросоюз}} '''Еврозона''' | align="right" |347 111 377 | |} === Киңәйү мөмкинлеге === Европа Берлегенең евро кулланмаган илләре: * {{Байраклаштыру|Венгрия}} * {{Байраклаштыру|Дания}} * {{Байраклаштыру|Польша}} * {{Байраклаштыру|Румыния}} * {{Байраклаштыру|Чехия}} * {{Байраклаштыру|Швеция}} [[Дания]] [ түбән альфа 1 ] гамәлдәге Маастрихт килешүеннән аерым йомшарту ала<ref>{{Cite web|url=http://news.euro-coins.info/2011/03/5888/|title=В Дании вновь заговорили о переходе на евро|archiveurl=https://www.webcitation.org/68i2Rikn1?url=http://news.euro-coins.info/2011/03/5888/|archivedate=2012-06-26|date=2011-03-04|publisher=Euro-Coins.News|accessdate=2012-06-01}}</ref> 2011 елда Дания Премьер-министры Ларс Раске Расмуссен илнең еврозонага кушылырга тиешлеге турында референдум үткәрү мәсьәләсен күтәрә<ref>{{Cite web|url=http://www.europeanvoice.com/article/2011/october/denmark-scraps-border-control-plans/72315.aspx|title=Denmark scraps border-control plans|archiveurl=https://www.webcitation.org/68i2TTvpa?url=http://www.europeanvoice.com/article/2011/october/denmark-scraps-border-control-plans/72315.aspx|archivedate=2012-06-26|date=2011-10-13|publisher=European Voice|accessdate=2012-06-01}}</ref>.Ләкин ул уңышсыз тәмамлана, һәм яңа хөкүмәт әлегә мондый референдум үткәрергә җыенмый. 2011 елның 23 октябрендә Британия Премьер-министры Дэвид Кэмерон Британиянең еврозонага кушылу турындагы позициясе үзгәрешсез кала дип белдерде: еврога күчү булмаячак <ref>{{Cite web|url=http://news.mail.ru/politics/7142306/|title=Великобритания не перейдет на евро, заявил Кэмерон — Новости Политики. Новости@Mail.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111111228/http://news.mail.ru/politics/7142306/|archivedate=2012-01-11|accessdate=2011-10-23}}</ref>. 2026 елның 1 гыйнварында Болгария Еврозонага керәде. === Килешүсез === {| class="wikitable" align="left" style="margin-right:1em" !Ил/Территория ! Кабул ителде ! Килешү ! халык саны |- |{{Байраклаштыру|Косово}} | align="center" | 1999 елның 1 гыйнвары | әгъзалык | align="right" | 2,200,000 |- |{{Байраклаштыру|Черногория}} | align="center" | 1999 елның 1 гыйнвары | әгъзалык | align="right" | 684,736 |- |{{Байрак1|Великобритания}} [[Акротири һәм Декелия]] | align="center" | 2008 елның 1 гыйнвары | Юк | align="right" | 14,500 |- |} Аның чыгу мизгеленнән евроны кулланган Черногория һәм Косово элегрәк Алман маркаларын кулланганнар, шул рәвешле алынма маркадан файдаланып, көнбатыш ярдәмен алганнар. Алар марка алыштырылгач еврога күчәләр, ләкин Европа Үзәк банкы белән килешүләре булмай, илнең инде йөри торган евродан гына бәйлелеген өстен күрәләр. [[Косово Җөмһүрияте|Косово]] шулай ук төбәкләрдә серб динарын куллана <ref>[http://ec.europa.eu/enlargement/serbia/kosovo/economic_profile_en.htm Косово — экономический профиль] {{Wayback|url=http://ec.europa.eu/enlargement/serbia/kosovo/economic_profile_en.htm|date=20080217051818}}</ref>. Кипрда евро кабул ителгәннән соң, элек Кипр фунтын кулланган бәйсез Акротири һәм Декелия төбәкләре дә евро кабул итәләр.Бу өлкәләр Берләшкән Корольлекнең бер өлеше булып торалар, ләкин Евросоюздан читтә хәрби юрисдикция астында торалар. Шуңа да карамастан, аларның кануннары, валютаны да кертеп, [[Кипр Республикасы|Кипр Республикасына]] һәм анда кабул ителгән еврога йөз тота<ref>Theodoulou, Michael (27.12.2007 [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article3097521.ece Euro reaches field that is for ever England] {{Wayback|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article3097521.ece|date=20110814104634}}, Times Online</ref> . == Аңлатмалар == {{комментарийҙар}} == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://www.ecb.europa.eu/ Сайт Европейского центрального банка] Ҡалып:Европейский союз в темах Ҡалып:Евро Ҡалып:Коллективные валюты [[Төркем:Евро]] [[Төркем:Әлифба буенча оешмалар]] [[Төркем:Википедия:Татар телендә имзаланмаган Викимәгълүмат элементларына сылтамалары булган мәкаләләр]] [[Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр]] edlvou1y3354x0bo5xwj96yq8x81gh1 5839184 5839169 2026-05-03T10:04:27Z Таңһылыу 21598 5839184 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Еврозона''' - рәсми валютасы [[евро]] булган [[Европа Берлеге|Европа Берлегенең]] 21 [[Ил|илен]] берләштергән [[Valüta|валюта]] зонасы, һәм шулай итеп, Европа Берлегенең икътисади һәм Валюта Берлеге сәясәтен тулысынча гамәлгә ашыра. Хәзерге вакытта Еврозона илләре - [[Словения]] [[Финляндия]], [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Болгария]], [[Алмания|Германия]], [[Греция]], [[Ирландия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Кипр Республикасы]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Люксембург]], [[Мальта]], [[Нидерланд|Нидерландлар]], [[Португалия]] [[Эстония|,]] [[Франция]], [[Хорватия]] [[Словакия]], [[Словения]], [[Финляндия]] һәм [[Эстония]]. . Евро шулай ук евроны валюта килешүе буенча куллана торган тагын дүрт дәүләтнең һәм Европа Берлегенең сигез махсус территориясенең милли валютасы булып тора. Шуңа да карамастан, еврозонада катнашучылардан аермалы буларак, әлеге илләр Европа Үзәк Банкының акча-кредит сәясәтенә йогынты ясый алмый һәм үз вәкилләрен аның җитәкче органнарына җибәрә алмый. Моннан тыш, евро Европа Берлеге белән килешүдән башка Черногория һәм Косовода кулланыла. Европа Валюта Берлеге 1999 елның 1 гыйнварыннан, бердәм Европа валютасы - евро кертелгәннән соң гамәлдә. Ул дөньяда икътисади интеграциянең дүртенче этабына кергән беренче һәм әлегә бердәнбер төбәк берлеге (ирекле сәүдә зонасы, таможня берлеге һәм уртак базардан соң). Еврозона илләре Европа Үзәк банкына акча сәясәте өлкәсендәге барлык вәкаләтләрне, шул исәптән валюта чыгару күләме һәм төп процент ставкасы дәрәҗәсе буенча вәкаләтләрне тапшыралар. == Барлыкка килү тарихы == Европа Берлегенең Икътисади һәм Валюта Берлеге төзелгәнче, Европада акча хезмәттәшлегенең төрле формалары кулланылган. 1951 елда 17 [[Көнбатыш Аурупа]] иле үз валюталарының конвертацияләнүен торгызу максатыннан Европа Түләү Берлеген төзөй, ул 1958 елда гамәлгә ашырыла. 1964 елда СЭВ илләре үзара сәүдә буенча исәп-хисапларны гамәлгә ашыру өчен күчермә сумны куллана башлайлар. 1973 елда ЕЭС илләре «валюта еланы» — валюта коридоры булдыралар, аның кысаларында аларның акча берәмлекләре долларга һәм бер-берсенә карата тирбәлгән. 1979 елда ЕЭСта Европа валюта системасы булдырыла, ул валютаның күмәк йөзү механизмын Аурупа исәп—хисап берәмлеге-ЭКЮ белән берләштерә. ЭВС (Икътисадый һәм валюта берлеге) тарихы 1988 елда Аурупа Комиссиясе Президенты [[Делор Жак|Жак Делор]] җитәкчелегендәге эшче төркем тарафыннан әзерләнгән «Делор доклады» документыннан башлана. Төркем Аурупа Берлеге илләренә Аурупа Икътисади Берлеге эчендә капитал хәрәкәтенә чикләүләрне тулысынча бетерергә, финанс базарларын берләштерергә һәм аннары бердәм валютага күчәргә кирәк дигән нәтиҗәгә килә. 1990 елның 1 июленнән башлап, Икътисади Берләшмә илләре бу программаны гамәлгә ашыра башладылар. Рәсми рәвештә, ул февраль аенда имзаланган Аурупа Берлеге турындагы килешү белән раслана. Ул рәсми рәвештә Икътисади һәм Валюта Берлеген булдыру һәм бердәм валюта кертү максатын игълан итә. Килешү Аурупа Советы әгъзасы дәүләтләренең икътисади сәясәтенең төп юнәлешләре проектын раслый һәм аларның икътисади үсешен күзәтә. Ул милли үзәк банклардан һәм Европа үзәк банкыннан (ЕЦБ) торган һәм валюта берлегенең акча-кредит сәясәтен билгеләргә бердәнбер хокуклы булган үзәк банкларның Европа системасын (ЕСЦБ) булдыруны күздә тота. Икътисади һәм Валюта Берлеген төзү өч этапта алып барыла: - Беренче этапта (1990 елның икенче яртысы - 1993) бердәм эчке базар формалашу тәмамлана, әгъза илләрнең макроикътисади күрсәткечләрен конвергенцияләү механизмнары эшләнә һәм ЕС эчендә капитал хәрәкәте либеральләштерелә. - Икенче этапның (1994-1998) бурычына валюта берлегенең институциональ, административ һәм юридик базасын әзерләү керә. 1998 елның маенда Аурупа Үзәк банкы оештырыла, һәм Аурупа Советы 1999 елның гыйнварынан еврога беренче булып күчкән илләр исемлеген билгеләй. - Өченче этапта (1999-2002 еллар) ЕС илләре уртак икътисади һәм бердәм акча сәясәтенә күчәләр. 1999 елның 1 гыйнварыннан 11 ЕС иле евроны кулакчасыз әйләнешкә кертәләр. Акча-кредит сәясәтенең барлык төп инструментлары (ставкалар билгеләү, ачык базарда операцияләр үткәрү, акча билгеләре эмиссиясе) милли үзәк банклардан ЕҮБга күчә. 2002 елның 1 гыйнварыннан евро банкноталары һәм тәңкәләре әйләнә башлый. Милли акча билгеләренең һәм евроның параллель йөреше ике ай дәвам итә. 2002 елның 1 мартыннан Еврозона территориясендә бердәнбер законлы түләү чарасы булып бердәм Европа валютасы тора. Милли акча билгеләре бу рольне югалтә, гәрчә озак вакыт дәвамында вәкаләтле банклар аларны еврога алмашалар<ref>{{Cite web |url=http://www.edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26 |title=Европейский союз: Факты и комментарии. — Выпуск 26: Сентябрь—ноябрь 2001 г. |access-date=2014-05-16 |archive-date=2014-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921135958/http://edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26 |url-status=live }}</ref>. == Әгъзалары == 1999 елда евро Аурупа Берлегенең Икътисади һәм Валюта Берлегендә параллель валюта буларак акчасыз әйләнешкә кертелә. 1999 елда Аурупа Берлегенең 15 иленең 11е Маастрихт критерийларына туры килә һәм 1999 елның 1 гыйнварында рәсми рәвештә евроны акчасыз әйләнешкә кертә һәм еврозона төзей. Греция бу критерийларга 2000 елда җавап бирә башлай һәм 2001 елның 1 гыйнварда кабул ителә, 2002 елның 1 гыйнварында реаль тәңкәләр һәм банкнотлар әйләнешкә кертелә, 2007 елның 1 гыйнварында Словения, 2007 елда Кипр һәм Мальта килешү процедурасын үтә һәм 2008 елның 1 гыйнварында кабул ителәләр, 2009 елның 1 гыйнварында Словакия, 2011 елның 1 гыйнварында Эстония, 2014 елның 1 гыйнварында Латвия һәм 2015 елның 1 гыйнварында Литва кушыла. 2022 елның 12 июлендә Аурупа Берлеге Советы Хорватиянең еврога күчүе өчен кирәкле соңгы өч хокукый актны кабул итә, бу Хорватиягә 2023 елның 1 гыйнварыннан 20 нче әгъза булырга мөмкинлек бирә. Бәяләр 2022 елның 5 сентябренән евро һәм куналарда күрсәтелә<ref>{{Cite web|title=Croatia to Display Prices Both in Kuna and Euro as of September 5|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/59401-croatia-to-display-prices-both-in-kuna-and-euro-as-of-september-5|access-date=2022-02-06|website=www.total-croatia-news.com|lang=en-gb|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206135928/https://www.total-croatia-news.com/politics/59401-croatia-to-display-prices-both-in-kuna-and-euro-as-of-september-5|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Croatian Euro Coin Design Winners Officially Announced|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/59956-croatian-euro-coin|access-date=2022-02-06|website=www.total-croatia-news.com|lang=en-gb|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206135930/https://www.total-croatia-news.com/politics/59956-croatian-euro-coin|url-status=live}}</ref>. {{Наднациональные европейские сущности|align = right|size = 540px}} {| class="wikitable sortable" !Ил !Кабул итә !Халкы ! class="unsortable" |Искәрмә |- |{{Байраклаштыру|Австрия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|8923507}} | |- |{{Байраклаштыру|Бельгия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|11521238}} | |- |{{Байраклаштыру|Болгария}} | align="center" |02026-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2026 | align="right" |{{Nts|6847402}} | |- |{{Байраклаштыру|Алмания}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|83019200}} | |- |{{Байраклаштыру|Греция}} | align="center" |02001-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2001 | align="right" |{{Nts|10340064}} | |- |{{Байраклаштыру|Ирландия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|5123236}} | |- |{{Байраклаштыру|Испания}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|47394223}} | |- |{{Байраклаштыру|Италия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|58983122}} |<small>[[Файл:Flag_of_Campione_d'Italia.svg|граница|22x22пкс]] [[Кампионе-д’Италия]]</small> |- |{{Байраклаштыру|Кипр}} | align="center" |02008-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2008 | align="right" |{{Nts|1229087}} |<small> [[Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте]]</small> |- |{{Байраклаштыру|Латвия}} | align="center" |02014-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2014 | align="right" |{{Nts|1873100}} | |- |{{Байраклаштыру|Литва}} | align="center" |02015-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2015 | align="right" |{{Nts|2797945}} | |- |{{Байраклаштыру|Люксембург}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|626108}} | |- |{{Байраклаштыру|Мальта}} | align="center" |02008-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2008 | align="right" |{{Nts|514564}} | |- |{{Байраклаштыру|Нидерландлар}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|17710600}} |<small>{{Байраклаштыру|ABW}}<br /><br />{{Байраклаштыру|Кюрасао}}<br /><br />{{Байраклаштыру|Синт-Мартен}}<ref name="Caribbean guilder" /><br /><br /> [[Бонайре, Синт-Эстатиус һәм Саба]]</small> |- |{{Байраклаштыру|Португалия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|10347892}} | |- |{{Байраклаштыру|Словакия}} | align="center" |02009-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2009 | align="right" |{{Nts|5466965}} | |- |{{Байраклаштыру|Словения}} | align="center" |02007-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2007 | align="right" |{{Nts|2085556}} | |- |{{Байраклаштыру|Финляндия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|5550066}} | |- |{{Байраклаштыру|Франция}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|68084217}} |<small>{{NCL}}<br /><br />{{PYF}} <br /><br />{{WLF}}</small> |- |{{Байраклаштыру|Хорватия}} | align="center" |02023-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2023 | align="right" |{{Nts|4188853}} | |- |{{Байраклаштыру|Эстония}} | align="center" |02011-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2011 | align="right" |{{Nts|1331824}} | |- class="sortbottom" | colspan="2" |{{Байрак1|Евросоюз}} '''Еврозона''' | align="right" |347 111 377 | |} === Киңәйү мөмкинлеге === Европа Берлегенең евро кулланмаган илләре: * {{Байраклаштыру|Венгрия}} * {{Байраклаштыру|Дания}} * {{Байраклаштыру|Польша}} * {{Байраклаштыру|Румыния}} * {{Байраклаштыру|Чехия}} * {{Байраклаштыру|Швеция}} [[Дания]] [ түбән альфа 1 ] гамәлдәге Маастрихт килешүеннән аерым йомшарту ала<ref>{{Cite web|url=http://news.euro-coins.info/2011/03/5888/|title=В Дании вновь заговорили о переходе на евро|archiveurl=https://www.webcitation.org/68i2Rikn1?url=http://news.euro-coins.info/2011/03/5888/|archivedate=2012-06-26|date=2011-03-04|publisher=Euro-Coins.News|accessdate=2012-06-01}}</ref> 2011 елда Дания Премьер-министры Ларс Раске Расмуссен илнең еврозонага кушылырга тиешлеге турында референдум үткәрү мәсьәләсен күтәрә<ref>{{Cite web|url=http://www.europeanvoice.com/article/2011/october/denmark-scraps-border-control-plans/72315.aspx|title=Denmark scraps border-control plans|archiveurl=https://www.webcitation.org/68i2TTvpa?url=http://www.europeanvoice.com/article/2011/october/denmark-scraps-border-control-plans/72315.aspx|archivedate=2012-06-26|date=2011-10-13|publisher=European Voice|accessdate=2012-06-01}}</ref>.Ләкин ул уңышсыз тәмамлана, һәм яңа хөкүмәт әлегә мондый референдум үткәрергә җыенмый. 2011 елның 23 октябрендә Британия Премьер-министры Дэвид Кэмерон Британиянең еврозонага кушылу турындагы позициясе үзгәрешсез кала дип белдерде: еврога күчү булмаячак <ref>{{Cite web|url=http://news.mail.ru/politics/7142306/|title=Великобритания не перейдет на евро, заявил Кэмерон — Новости Политики. Новости@Mail.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111111228/http://news.mail.ru/politics/7142306/|archivedate=2012-01-11|accessdate=2011-10-23}}</ref>. 2026 елның 1 гыйнварында Болгария Еврозонага керәде. === Килешүсез === {| class="wikitable" align="left" style="margin-right:1em" !Ил/Территория ! Кабул ителде ! Килешү ! халык саны |- |{{Байраклаштыру|Косово}} | align="center" | 1999 елның 1 гыйнвары | әгъзалык | align="right" | 2,200,000 |- |{{Байраклаштыру|Черногория}} | align="center" | 1999 елның 1 гыйнвары | әгъзалык | align="right" | 684,736 |- |{{Байрак1|Великобритания}} [[Акротири һәм Декелия]] | align="center" | 2008 елның 1 гыйнвары | Юк | align="right" | 14,500 |- |} Аның чыгу мизгеленнән евроны кулланган Черногория һәм Косово элегрәк Алман маркаларын кулланганнар, шул рәвешле алынма маркадан файдаланып, көнбатыш ярдәмен алганнар. Алар марка алыштырылгач еврога күчәләр, ләкин Европа Үзәк банкы белән килешүләре булмай, илнең инде йөри торган евродан гына бәйлелеген өстен күрәләр. [[Косово Җөмһүрияте|Косово]] шулай ук төбәкләрдә серб динарын куллана <ref>[http://ec.europa.eu/enlargement/serbia/kosovo/economic_profile_en.htm Косово — экономический профиль] {{Wayback|url=http://ec.europa.eu/enlargement/serbia/kosovo/economic_profile_en.htm|date=20080217051818}}</ref>. Кипрда евро кабул ителгәннән соң, элек Кипр фунтын кулланган бәйсез Акротири һәм Декелия төбәкләре дә евро кабул итәләр.Бу өлкәләр Берләшкән Корольлекнең бер өлеше булып торалар, ләкин Евросоюздан читтә хәрби юрисдикция астында торалар. Шуңа да карамастан, аларның кануннары, валютаны да кертеп, [[Кипр Республикасы|Кипр Республикасына]] һәм анда кабул ителгән еврога йөз тота<ref>Theodoulou, Michael (27.12.2007 [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article3097521.ece Euro reaches field that is for ever England] {{Wayback|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article3097521.ece|date=20110814104634}}, Times Online</ref> . == Аңлатмалар == {{комментарийҙар}} == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://www.ecb.europa.eu/ Сайт Европейского центрального банка] Ҡалып:Европейский союз в темах Ҡалып:Евро Ҡалып:Коллективные валюты [[Төркем:Евро]] [[Төркем:Әлифба буенча оешмалар]] [[Төркем:Википедия:Татар телендә имзаланмаган Викимәгълүмат элементларына сылтамалары булган мәкаләләр]] [[Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр]] hkyueitedy7mhqnchybpmnogz7ml9tb 5839189 5839184 2026-05-03T10:34:32Z Таңһылыу 21598 5839189 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Еврозона''' - рәсми валютасы [[евро]] булган [[Европа Берлеге|Европа Берлегенең]] 21 [[Ил|илен]] берләштергән [[Valüta|валюта]] зонасы, һәм шулай итеп, Европа Берлегенең икътисади һәм Валюта Берлеге сәясәтен тулысынча гамәлгә ашыра. Хәзерге вакытта Еврозона илләре - [[Словения]] [[Финляндия]], [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Болгария]], [[Алмания|Германия]], [[Греция]], [[Ирландия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Кипр Республикасы]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Люксембург]], [[Мальта]], [[Нидерланд|Нидерландлар]], [[Португалия]] [[Эстония|,]] [[Франция]], [[Хорватия]] [[Словакия]], [[Словения]], [[Финляндия]] һәм [[Эстония]]. . Евро шулай ук евроны валюта килешүе буенча куллана торган тагын дүрт дәүләтнең һәм Европа Берлегенең сигез махсус территориясенең милли валютасы булып тора. Шуңа да карамастан, еврозонада катнашучылардан аермалы буларак, әлеге илләр Европа Үзәк Банкының акча-кредит сәясәтенә йогынты ясый алмый һәм үз вәкилләрен аның җитәкче органнарына җибәрә алмый. Моннан тыш, евро Европа Берлеге белән килешүдән башка Черногория һәм Косовода кулланыла. Европа Валюта Берлеге 1999 елның 1 гыйнварыннан, бердәм Европа валютасы - евро кертелгәннән соң гамәлдә. Ул дөньяда икътисади интеграциянең дүртенче этабына кергән беренче һәм әлегә бердәнбер төбәк берлеге (ирекле сәүдә зонасы, таможня берлеге һәм уртак базардан соң). Еврозона илләре Европа Үзәк банкына акча сәясәте өлкәсендәге барлык вәкаләтләрне, шул исәптән валюта чыгару күләме һәм төп процент ставкасы дәрәҗәсе буенча вәкаләтләрне тапшыралар. == Барлыкка килү тарихы == Европа Берлегенең Икътисади һәм Валюта Берлеге төзелгәнче, Европада акча хезмәттәшлегенең төрле формалары кулланылган. 1951 елда 17 [[Көнбатыш Аурупа]] иле үз валюталарының конвертацияләнүен торгызу максатыннан Европа Түләү Берлеген төзөй, ул 1958 елда гамәлгә ашырыла. 1964 елда СЭВ илләре үзара сәүдә буенча исәп-хисапларны гамәлгә ашыру өчен күчермә сумны куллана башлайлар. 1973 елда ЕЭС илләре «валюта еланы» — валюта коридоры булдыралар, аның кысаларында аларның акча берәмлекләре долларга һәм бер-берсенә карата тирбәлгән. 1979 елда ЕЭСта Европа валюта системасы булдырыла, ул валютаның күмәк йөзү механизмын Аурупа исәп—хисап берәмлеге-ЭКЮ белән берләштерә. ЭВС (Икътисадый һәм валюта берлеге) тарихы 1988 елда Аурупа Комиссиясе Президенты [[Делор Жак|Жак Делор]] җитәкчелегендәге эшче төркем тарафыннан әзерләнгән «Делор доклады» документыннан башлана. Төркем Аурупа Берлеге илләренә Аурупа Икътисади Берлеге эчендә капитал хәрәкәтенә чикләүләрне тулысынча бетерергә, финанс базарларын берләштерергә һәм аннары бердәм валютага күчәргә кирәк дигән нәтиҗәгә килә. 1990 елның 1 июленнән башлап, Икътисади Берләшмә илләре бу программаны гамәлгә ашыра башладылар. Рәсми рәвештә, ул февраль аенда имзаланган Аурупа Берлеге турындагы килешү белән раслана. Ул рәсми рәвештә Икътисади һәм Валюта Берлеген булдыру һәм бердәм валюта кертү максатын игълан итә. Килешү Аурупа Советы әгъзасы дәүләтләренең икътисади сәясәтенең төп юнәлешләре проектын раслый һәм аларның икътисади үсешен күзәтә. Ул милли үзәк банклардан һәм Европа үзәк банкыннан (ЕЦБ) торган һәм валюта берлегенең акча-кредит сәясәтен билгеләргә бердәнбер хокуклы булган үзәк банкларның Европа системасын (ЕСЦБ) булдыруны күздә тота. Икътисади һәм Валюта Берлеген төзү өч этапта алып барыла: - Беренче этапта (1990 елның икенче яртысы - 1993) бердәм эчке базар формалашу тәмамлана, әгъза илләрнең макроикътисади күрсәткечләрен конвергенцияләү механизмнары эшләнә һәм ЕС эчендә капитал хәрәкәте либеральләштерелә. - Икенче этапның (1994-1998) бурычына валюта берлегенең институциональ, административ һәм юридик базасын әзерләү керә. 1998 елның маенда Аурупа Үзәк банкы оештырыла, һәм Аурупа Советы 1999 елның гыйнварынан еврога беренче булып күчкән илләр исемлеген билгеләй. - Өченче этапта (1999-2002 еллар) ЕС илләре уртак икътисади һәм бердәм акча сәясәтенә күчәләр. 1999 елның 1 гыйнварыннан 11 ЕС иле евроны кулакчасыз әйләнешкә кертәләр. Акча-кредит сәясәтенең барлык төп инструментлары (ставкалар билгеләү, ачык базарда операцияләр үткәрү, акча билгеләре эмиссиясе) милли үзәк банклардан ЕҮБга күчә. 2002 елның 1 гыйнварыннан евро банкноталары һәм тәңкәләре әйләнә башлый. Милли акча билгеләренең һәм евроның параллель йөреше ике ай дәвам итә. 2002 елның 1 мартыннан Еврозона территориясендә бердәнбер законлы түләү чарасы булып бердәм Европа валютасы тора. Милли акча билгеләре бу рольне югалтә, гәрчә озак вакыт дәвамында вәкаләтле банклар аларны еврога алмашалар<ref>{{Cite web |url=http://www.edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26 |title=Европейский союз: Факты и комментарии. — Выпуск 26: Сентябрь—ноябрь 2001 г. |access-date=2014-05-16 |archive-date=2014-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921135958/http://edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26 |url-status=live }}</ref>. == Әгъзалары == 1999 елда евро Аурупа Берлегенең Икътисади һәм Валюта Берлегендә параллель валюта буларак акчасыз әйләнешкә кертелә. 1999 елда Аурупа Берлегенең 15 иленең 11е Маастрихт критерийларына туры килә һәм 1999 елның 1 гыйнварында рәсми рәвештә евроны акчасыз әйләнешкә кертә һәм еврозона төзей. Греция бу критерийларга 2000 елда җавап бирә башлай һәм 2001 елның 1 гыйнварда кабул ителә, 2002 елның 1 гыйнварында реаль тәңкәләр һәм банкнотлар әйләнешкә кертелә, 2007 елның 1 гыйнварында Словения, 2007 елда Кипр һәм Мальта килешү процедурасын үтә һәм 2008 елның 1 гыйнварында кабул ителәләр, 2009 елның 1 гыйнварында Словакия, 2011 елның 1 гыйнварында Эстония, 2014 елның 1 гыйнварында Латвия һәм 2015 елның 1 гыйнварында Литва кушыла. 2022 елның 12 июлендә Аурупа Берлеге Советы Хорватиянең еврога күчүе өчен кирәкле соңгы өч хокукый актны кабул итә, бу Хорватиягә 2023 елның 1 гыйнварыннан 20 нче әгъза булырга мөмкинлек бирә. Бәяләр 2022 елның 5 сентябренән евро һәм куналарда күрсәтелә<ref>{{Cite web|title=Croatia to Display Prices Both in Kuna and Euro as of September 5|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/59401-croatia-to-display-prices-both-in-kuna-and-euro-as-of-september-5|access-date=2022-02-06|website=www.total-croatia-news.com|lang=en-gb|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206135928/https://www.total-croatia-news.com/politics/59401-croatia-to-display-prices-both-in-kuna-and-euro-as-of-september-5|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Croatian Euro Coin Design Winners Officially Announced|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/59956-croatian-euro-coin|access-date=2022-02-06|website=www.total-croatia-news.com|lang=en-gb|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206135930/https://www.total-croatia-news.com/politics/59956-croatian-euro-coin|url-status=live}}</ref>. {{Наднациональные европейские сущности|align = right|size = 540px}} {| class="wikitable sortable" !Ил !Кабул итә !Халкы ! class="unsortable" |Искәрмә |- |{{Байраклаштыру|Австрия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|8923507}} | |- |{{Байраклаштыру|Бельгия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|11521238}} | |- |{{Байраклаштыру|Болгария}} | align="center" |02026-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2026 | align="right" |{{Nts|6847402}} | |- |{{Байраклаштыру|Алмания}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|83019200}} | |- |{{Байраклаштыру|Греция}} | align="center" |02001-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2001 | align="right" |{{Nts|10340064}} | |- |{{Байраклаштыру|Ирландия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|5123236}} | |- |{{Байраклаштыру|Испания}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|47394223}} | |- |{{Байраклаштыру|Италия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|58983122}} |<small>[[Файл:Flag_of_Campione_d'Italia.svg|граница|22x22пкс]] [[Кампионе-д’Италия]]</small> |- |{{Байраклаштыру|Кипр}} | align="center" |02008-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2008 | align="right" |{{Nts|1229087}} |<small> [[Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте]]</small> |- |{{Байраклаштыру|Латвия}} | align="center" |02014-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2014 | align="right" |{{Nts|1873100}} | |- |{{Байраклаштыру|Литва}} | align="center" |02015-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2015 | align="right" |{{Nts|2797945}} | |- |{{Байраклаштыру|Люксембург}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|626108}} | |- |{{Байраклаштыру|Мальта}} | align="center" |02008-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2008 | align="right" |{{Nts|514564}} | |- |{{Байраклаштыру|Нидерландлар}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|17710600}} |<small>{{флагификация|ABW}}<ref>[[Аруба]] использует [[арубанский флорин]]. Она является частью Королевства Нидерланды, но не ЕС.</ref><br>{{Флагификация|Кюрасао}}<ref name="Caribbean guilder">В настоящее время использует [[нидерландский антильский гульден]], 1 января 2012 планировался переход на карибский гульден, который был отложен на неопределённое время.</ref><br>{{Флагификация|Синт-Мартен}}<ref name="Caribbean guilder" /><br>{{Flagicon|Netherlands}} [[Карибские Нидерланды]]<ref>1 января 2011 перешли на американский доллар с антильского гульдена.</ref></small> |- |{{Байраклаштыру|Португалия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|10347892}} | |- |{{Байраклаштыру|Словакия}} | align="center" |02009-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2009 | align="right" |{{Nts|5466965}} | |- |{{Байраклаштыру|Словения}} | align="center" |02007-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2007 | align="right" |{{Nts|2085556}} | |- |{{Байраклаштыру|Финляндия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|5550066}} | |- |{{Байраклаштыру|Франция}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|68084217}} |<small>{{NCL}}<br />{{PYF}} <br />{{WLF}}</small> |- |{{Байраклаштыру|Хорватия}} | align="center" |02023-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2023 | align="right" |{{Nts|4188853}} | |- |{{Байраклаштыру|Эстония}} | align="center" |02011-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2011 | align="right" |{{Nts|1331824}} | |- class="sortbottom" | colspan=2| {{Флаг|Евросоюз}} '''Еврозона''' | align="right" | 347 111 377 | |} [[Файл:Euro outside.svg|thumb|200px|{{legend|#003399|Еврозона әгъзалары}} {{legend|#46a43b|ERM II әгъзалары}} {{legend|#ffd617|Ирекле конвертацияләнә торган валюталы ЕС әгъзалары}} {{legend|#c39467|ЕС ка кермәгән һәм валютаны еврога бәйләмәгән илләр}} {{legend|#da2131|ЕС ка кермәгән һәм евроны кулланган илләр һәм территорияләр (Монако, Андорра, Сан-Марино, Ватикан-ЕС белән килешү буенча; Черногория, Косово, Акротири һәм Декелия-ЕС белән килешүдән башка)}} {{legend|#a050ff|ЕС ка кермәгән һәм валютаны еврога бәйли торган илләр}}]] Хәзерге вакытта еврозона составына 350 миллионнан артык халкы булган 21 ил керә. === Киңәйү мөмкинлеге === Европа Берлегенең евро кулланмаган илләре: * {{Байраклаштыру|Венгрия}} * {{Байраклаштыру|Дания}} * {{Байраклаштыру|Польша}} * {{Байраклаштыру|Румыния}} * {{Байраклаштыру|Чехия}} * {{Байраклаштыру|Швеция}} [[Дания]] гамәлдәге маастрихт килешүеннән аерым йомшарту ала. 2011 елда Дания Премьер-министры Ларс Раске Расмуссен илнең еврозонага кушылырга тиешлеге турында референдум үткәрү мәсьәләсен күтәрә<ref>{{cite web |url=http://news.euro-coins.info/2011/03/5888/ |title=В Дании вновь заговорили о переходе на евро |date=2011-03-04 |access-date=2012-06-01 |publisher=Euro-Coins.News |archive-url=https://www.webcitation.org/68i2Rikn1?url=http://news.euro-coins.info/2011/03/5888/ |archive-date=2012-06-26 }}</ref>. Ләкин ул уңышсыз тәмамлана, һәм яңа хөкүмәт әлегә мондый референдум үткәрергә җыенмый<ref>{{cite web |url=http://www.europeanvoice.com/article/2011/october/denmark-scraps-border-control-plans/72315.aspx |title=Denmark scraps border-control plans |date=2011-10-13 |access-date=2012-06-01 |lang=en |publisher=European Voice |archive-url=https://www.webcitation.org/68i2TTvpa?url=http://www.europeanvoice.com/article/2011/october/denmark-scraps-border-control-plans/72315.aspx |archive-date=2012-06-26 }}</ref>. 2011 елның 23 октябрендә Британия Премьер-министры Дэвид Кэмерон Британиянең еврозонага кушылу турындагы позициясе үзгәрешсез кала дип белдерде: еврога күчү булмаячак<ref>{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7142306/ |title=Великобритания не перейдет на евро, заявил Кэмерон — Новости Политики. Новости@Mail.ru |access-date=2011-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111111228/http://news.mail.ru/politics/7142306/ |archive-date=2012-01-11 |url-status=dead }}</ref>. 2026 елның 1 гыйнварында Болгария Еврозонага керә<ref>{{Cite web|url=https://polites.news/1106.html|title=Болгария присоединилась к еврозоне на фоне общественных дебатов {{!}} Polites News|lang=ru|first=Алина|last=Рахимова|website=Polites News – свежие новости Азии, мировой политики, бизнеса и IT|date=2026-01-01|access-date=2026-01-01}}</ref>. == Европа Берлеге чикләреннән тыш куллану == === Килешү белән === {| class="wikitable" align="left" style="margin-right:1em" ! Ил ! Кабул итә ! Килешү ! Халык |- | {{Флагификация|Ватикан}} |align="center"| 1 гыйнвар 1999 |align="center"| 31 декабрь 1998 |align="right"| 800 |- | {{Флагификация|Монако}} |align="center"| 1 гыйнвар 1999 |align="center"| 31 декабрь 1998 |align="right"| 32 671 |- | {{Флагификация|Сан-Марино}} |align="center"| 1 гыйнвар 1999 |align="center"| 31 декабрь 1998 |align="right"| 29 615 |- | {{Флагификация|Сен-Пьер и Микелон}} |align="center"| 1 гыйнвар 1999 |align="center"| 31 декабрь 1998 |align="right"| 6 125 |- | {{Флагификация|Майотта}} |align="center"| 1 гыйнвар 1999 |align="center"| 31 декабрь 1998 |align="right"| 186 452 |- | {{Флагификация|Андорра}} |align="center"| 1 гыйнвар 1999 | 1 апрель 2012 |align="right"| 82 000 |} === Килешүсез === {| class="wikitable" align="left" style="margin-right:1em" !Ил/Территория ! Кабул ителде ! Килешү ! халык саны |- |{{Байраклаштыру|Косово}} | align="center" | 1999 елның 1 гыйнвары | әгъзалык | align="right" | 2,200,000 |- |{{Байраклаштыру|Черногория}} | align="center" | 1999 елның 1 гыйнвары | әгъзалык | align="right" | 684,736 |- |{{Байрак1|Великобритания}} [[Акротири һәм Декелия]] | align="center" | 2008 елның 1 гыйнвары | Юк | align="right" | 14,500 |- |} Аның чыгу мизгеленнән евроны кулланган Черногория һәм Косово элегрәк Алмания маркаларын кулланганнар, шул рәвешле алынма маркадан файдаланып, көнбатыш ярдәмен алганнар. Алар марка алыштырылгач еврога күчәләр, ләкин Европа Үзәк банкы белән килешүләре булмай, илнең инде йөри торган евродан гына бәйлелеген өстен күрәләр. [[Косово Җөмһүрияте|Косово]] шулай ук төбәкләрдә серб динарын куллана <ref>[http://ec.europa.eu/enlargement/serbia/kosovo/economic_profile_en.htm Косово — экономический профиль] {{Wayback|url=http://ec.europa.eu/enlargement/serbia/kosovo/economic_profile_en.htm|date=20080217051818}}</ref>. Кипрда евро кабул ителгәннән соң, элек Кипр фунтын кулланган бәйсез Акротири һәм Декелия төбәкләре дә евро кабул итәләр.Бу өлкәләр Берләшкән Корольлекнең бер өлеше булып торалар, ләкин Евросоюздан читтә хәрби юрисдикция астында торалар. Шуңа да карамастан, аларның кануннары, валютаны да кертеп, [[Кипр Республикасы|Кипр Республикасына]] һәм анда кабул ителгән еврога йөз тота<ref>Theodoulou, Michael (27.12.2007 [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article3097521.ece Euro reaches field that is for ever England] {{Wayback|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article3097521.ece|date=20110814104634}}, Times Online</ref> . == Аңлатмалар == {{комментарийҙар}} == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://www.ecb.europa.eu/ Сайт Европейского центрального банка] Ҡалып:Европейский союз в темах Ҡалып:Евро Ҡалып:Коллективные валюты [[Төркем:Евро]] [[Төркем:Әлифба буенча оешмалар]] [[Төркем:Википедия:Татар телендә имзаланмаган Викимәгълүмат элементларына сылтамалары булган мәкаләләр]] [[Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр]] bosletgm8ech2lh7p3a4e6wjukm92vt 5839190 5839189 2026-05-03T10:35:46Z Таңһылыу 21598 /* Европа Берлеге чикләреннән тыш куллану */ 5839190 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Еврозона''' - рәсми валютасы [[евро]] булган [[Европа Берлеге|Европа Берлегенең]] 21 [[Ил|илен]] берләштергән [[Valüta|валюта]] зонасы, һәм шулай итеп, Европа Берлегенең икътисади һәм Валюта Берлеге сәясәтен тулысынча гамәлгә ашыра. Хәзерге вакытта Еврозона илләре - [[Словения]] [[Финляндия]], [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Болгария]], [[Алмания|Германия]], [[Греция]], [[Ирландия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Кипр Республикасы]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Люксембург]], [[Мальта]], [[Нидерланд|Нидерландлар]], [[Португалия]] [[Эстония|,]] [[Франция]], [[Хорватия]] [[Словакия]], [[Словения]], [[Финляндия]] һәм [[Эстония]]. . Евро шулай ук евроны валюта килешүе буенча куллана торган тагын дүрт дәүләтнең һәм Европа Берлегенең сигез махсус территориясенең милли валютасы булып тора. Шуңа да карамастан, еврозонада катнашучылардан аермалы буларак, әлеге илләр Европа Үзәк Банкының акча-кредит сәясәтенә йогынты ясый алмый һәм үз вәкилләрен аның җитәкче органнарына җибәрә алмый. Моннан тыш, евро Европа Берлеге белән килешүдән башка Черногория һәм Косовода кулланыла. Европа Валюта Берлеге 1999 елның 1 гыйнварыннан, бердәм Европа валютасы - евро кертелгәннән соң гамәлдә. Ул дөньяда икътисади интеграциянең дүртенче этабына кергән беренче һәм әлегә бердәнбер төбәк берлеге (ирекле сәүдә зонасы, таможня берлеге һәм уртак базардан соң). Еврозона илләре Европа Үзәк банкына акча сәясәте өлкәсендәге барлык вәкаләтләрне, шул исәптән валюта чыгару күләме һәм төп процент ставкасы дәрәҗәсе буенча вәкаләтләрне тапшыралар. == Барлыкка килү тарихы == Европа Берлегенең Икътисади һәм Валюта Берлеге төзелгәнче, Европада акча хезмәттәшлегенең төрле формалары кулланылган. 1951 елда 17 [[Көнбатыш Аурупа]] иле үз валюталарының конвертацияләнүен торгызу максатыннан Европа Түләү Берлеген төзөй, ул 1958 елда гамәлгә ашырыла. 1964 елда СЭВ илләре үзара сәүдә буенча исәп-хисапларны гамәлгә ашыру өчен күчермә сумны куллана башлайлар. 1973 елда ЕЭС илләре «валюта еланы» — валюта коридоры булдыралар, аның кысаларында аларның акча берәмлекләре долларга һәм бер-берсенә карата тирбәлгән. 1979 елда ЕЭСта Европа валюта системасы булдырыла, ул валютаның күмәк йөзү механизмын Аурупа исәп—хисап берәмлеге-ЭКЮ белән берләштерә. ЭВС (Икътисадый һәм валюта берлеге) тарихы 1988 елда Аурупа Комиссиясе Президенты [[Делор Жак|Жак Делор]] җитәкчелегендәге эшче төркем тарафыннан әзерләнгән «Делор доклады» документыннан башлана. Төркем Аурупа Берлеге илләренә Аурупа Икътисади Берлеге эчендә капитал хәрәкәтенә чикләүләрне тулысынча бетерергә, финанс базарларын берләштерергә һәм аннары бердәм валютага күчәргә кирәк дигән нәтиҗәгә килә. 1990 елның 1 июленнән башлап, Икътисади Берләшмә илләре бу программаны гамәлгә ашыра башладылар. Рәсми рәвештә, ул февраль аенда имзаланган Аурупа Берлеге турындагы килешү белән раслана. Ул рәсми рәвештә Икътисади һәм Валюта Берлеген булдыру һәм бердәм валюта кертү максатын игълан итә. Килешү Аурупа Советы әгъзасы дәүләтләренең икътисади сәясәтенең төп юнәлешләре проектын раслый һәм аларның икътисади үсешен күзәтә. Ул милли үзәк банклардан һәм Европа үзәк банкыннан (ЕЦБ) торган һәм валюта берлегенең акча-кредит сәясәтен билгеләргә бердәнбер хокуклы булган үзәк банкларның Европа системасын (ЕСЦБ) булдыруны күздә тота. Икътисади һәм Валюта Берлеген төзү өч этапта алып барыла: - Беренче этапта (1990 елның икенче яртысы - 1993) бердәм эчке базар формалашу тәмамлана, әгъза илләрнең макроикътисади күрсәткечләрен конвергенцияләү механизмнары эшләнә һәм ЕС эчендә капитал хәрәкәте либеральләштерелә. - Икенче этапның (1994-1998) бурычына валюта берлегенең институциональ, административ һәм юридик базасын әзерләү керә. 1998 елның маенда Аурупа Үзәк банкы оештырыла, һәм Аурупа Советы 1999 елның гыйнварынан еврога беренче булып күчкән илләр исемлеген билгеләй. - Өченче этапта (1999-2002 еллар) ЕС илләре уртак икътисади һәм бердәм акча сәясәтенә күчәләр. 1999 елның 1 гыйнварыннан 11 ЕС иле евроны кулакчасыз әйләнешкә кертәләр. Акча-кредит сәясәтенең барлык төп инструментлары (ставкалар билгеләү, ачык базарда операцияләр үткәрү, акча билгеләре эмиссиясе) милли үзәк банклардан ЕҮБга күчә. 2002 елның 1 гыйнварыннан евро банкноталары һәм тәңкәләре әйләнә башлый. Милли акча билгеләренең һәм евроның параллель йөреше ике ай дәвам итә. 2002 елның 1 мартыннан Еврозона территориясендә бердәнбер законлы түләү чарасы булып бердәм Европа валютасы тора. Милли акча билгеләре бу рольне югалтә, гәрчә озак вакыт дәвамында вәкаләтле банклар аларны еврога алмашалар<ref>{{Cite web |url=http://www.edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26 |title=Европейский союз: Факты и комментарии. — Выпуск 26: Сентябрь—ноябрь 2001 г. |access-date=2014-05-16 |archive-date=2014-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921135958/http://edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26 |url-status=live }}</ref>. == Әгъзалары == 1999 елда евро Аурупа Берлегенең Икътисади һәм Валюта Берлегендә параллель валюта буларак акчасыз әйләнешкә кертелә. 1999 елда Аурупа Берлегенең 15 иленең 11е Маастрихт критерийларына туры килә һәм 1999 елның 1 гыйнварында рәсми рәвештә евроны акчасыз әйләнешкә кертә һәм еврозона төзей. Греция бу критерийларга 2000 елда җавап бирә башлай һәм 2001 елның 1 гыйнварда кабул ителә, 2002 елның 1 гыйнварында реаль тәңкәләр һәм банкнотлар әйләнешкә кертелә, 2007 елның 1 гыйнварында Словения, 2007 елда Кипр һәм Мальта килешү процедурасын үтә һәм 2008 елның 1 гыйнварында кабул ителәләр, 2009 елның 1 гыйнварында Словакия, 2011 елның 1 гыйнварында Эстония, 2014 елның 1 гыйнварында Латвия һәм 2015 елның 1 гыйнварында Литва кушыла. 2022 елның 12 июлендә Аурупа Берлеге Советы Хорватиянең еврога күчүе өчен кирәкле соңгы өч хокукый актны кабул итә, бу Хорватиягә 2023 елның 1 гыйнварыннан 20 нче әгъза булырга мөмкинлек бирә. Бәяләр 2022 елның 5 сентябренән евро һәм куналарда күрсәтелә<ref>{{Cite web|title=Croatia to Display Prices Both in Kuna and Euro as of September 5|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/59401-croatia-to-display-prices-both-in-kuna-and-euro-as-of-september-5|access-date=2022-02-06|website=www.total-croatia-news.com|lang=en-gb|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206135928/https://www.total-croatia-news.com/politics/59401-croatia-to-display-prices-both-in-kuna-and-euro-as-of-september-5|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Croatian Euro Coin Design Winners Officially Announced|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/59956-croatian-euro-coin|access-date=2022-02-06|website=www.total-croatia-news.com|lang=en-gb|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206135930/https://www.total-croatia-news.com/politics/59956-croatian-euro-coin|url-status=live}}</ref>. {{Наднациональные европейские сущности|align = right|size = 540px}} {| class="wikitable sortable" !Ил !Кабул итә !Халкы ! class="unsortable" |Искәрмә |- |{{Байраклаштыру|Австрия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|8923507}} | |- |{{Байраклаштыру|Бельгия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|11521238}} | |- |{{Байраклаштыру|Болгария}} | align="center" |02026-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2026 | align="right" |{{Nts|6847402}} | |- |{{Байраклаштыру|Алмания}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|83019200}} | |- |{{Байраклаштыру|Греция}} | align="center" |02001-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2001 | align="right" |{{Nts|10340064}} | |- |{{Байраклаштыру|Ирландия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|5123236}} | |- |{{Байраклаштыру|Испания}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|47394223}} | |- |{{Байраклаштыру|Италия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|58983122}} |<small>[[Файл:Flag_of_Campione_d'Italia.svg|граница|22x22пкс]] [[Кампионе-д’Италия]]</small> |- |{{Байраклаштыру|Кипр}} | align="center" |02008-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2008 | align="right" |{{Nts|1229087}} |<small> [[Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте]]</small> |- |{{Байраклаштыру|Латвия}} | align="center" |02014-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2014 | align="right" |{{Nts|1873100}} | |- |{{Байраклаштыру|Литва}} | align="center" |02015-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2015 | align="right" |{{Nts|2797945}} | |- |{{Байраклаштыру|Люксембург}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|626108}} | |- |{{Байраклаштыру|Мальта}} | align="center" |02008-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2008 | align="right" |{{Nts|514564}} | |- |{{Байраклаштыру|Нидерландлар}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|17710600}} |<small>{{флагификация|ABW}}<ref>[[Аруба]] использует [[арубанский флорин]]. Она является частью Королевства Нидерланды, но не ЕС.</ref><br>{{Флагификация|Кюрасао}}<ref name="Caribbean guilder">В настоящее время использует [[нидерландский антильский гульден]], 1 января 2012 планировался переход на карибский гульден, который был отложен на неопределённое время.</ref><br>{{Флагификация|Синт-Мартен}}<ref name="Caribbean guilder" /><br>{{Flagicon|Netherlands}} [[Карибские Нидерланды]]<ref>1 января 2011 перешли на американский доллар с антильского гульдена.</ref></small> |- |{{Байраклаштыру|Португалия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|10347892}} | |- |{{Байраклаштыру|Словакия}} | align="center" |02009-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2009 | align="right" |{{Nts|5466965}} | |- |{{Байраклаштыру|Словения}} | align="center" |02007-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2007 | align="right" |{{Nts|2085556}} | |- |{{Байраклаштыру|Финляндия}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|5550066}} | |- |{{Байраклаштыру|Франция}} | align="center" |01999-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 1999 | align="right" |{{Nts|68084217}} |<small>{{NCL}}<br />{{PYF}} <br />{{WLF}}</small> |- |{{Байраклаштыру|Хорватия}} | align="center" |02023-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2023 | align="right" |{{Nts|4188853}} | |- |{{Байраклаштыру|Эстония}} | align="center" |02011-01-Ҡалып:0expr 1 гыйнвар 2011 | align="right" |{{Nts|1331824}} | |- class="sortbottom" | colspan=2| {{Флаг|Евросоюз}} '''Еврозона''' | align="right" | 347 111 377 | |} [[Файл:Euro outside.svg|thumb|200px|{{legend|#003399|Еврозона әгъзалары}} {{legend|#46a43b|ERM II әгъзалары}} {{legend|#ffd617|Ирекле конвертацияләнә торган валюталы ЕС әгъзалары}} {{legend|#c39467|ЕС ка кермәгән һәм валютаны еврога бәйләмәгән илләр}} {{legend|#da2131|ЕС ка кермәгән һәм евроны кулланган илләр һәм территорияләр (Монако, Андорра, Сан-Марино, Ватикан-ЕС белән килешү буенча; Черногория, Косово, Акротири һәм Декелия-ЕС белән килешүдән башка)}} {{legend|#a050ff|ЕС ка кермәгән һәм валютаны еврога бәйли торган илләр}}]] Хәзерге вакытта еврозона составына 350 миллионнан артык халкы булган 21 ил керә. === Киңәйү мөмкинлеге === Европа Берлегенең евро кулланмаган илләре: * {{Байраклаштыру|Венгрия}} * {{Байраклаштыру|Дания}} * {{Байраклаштыру|Польша}} * {{Байраклаштыру|Румыния}} * {{Байраклаштыру|Чехия}} * {{Байраклаштыру|Швеция}} [[Дания]] гамәлдәге маастрихт килешүеннән аерым йомшарту ала. 2011 елда Дания Премьер-министры Ларс Раске Расмуссен илнең еврозонага кушылырга тиешлеге турында референдум үткәрү мәсьәләсен күтәрә<ref>{{cite web |url=http://news.euro-coins.info/2011/03/5888/ |title=В Дании вновь заговорили о переходе на евро |date=2011-03-04 |access-date=2012-06-01 |publisher=Euro-Coins.News |archive-url=https://www.webcitation.org/68i2Rikn1?url=http://news.euro-coins.info/2011/03/5888/ |archive-date=2012-06-26 }}</ref>. Ләкин ул уңышсыз тәмамлана, һәм яңа хөкүмәт әлегә мондый референдум үткәрергә җыенмый<ref>{{cite web |url=http://www.europeanvoice.com/article/2011/october/denmark-scraps-border-control-plans/72315.aspx |title=Denmark scraps border-control plans |date=2011-10-13 |access-date=2012-06-01 |lang=en |publisher=European Voice |archive-url=https://www.webcitation.org/68i2TTvpa?url=http://www.europeanvoice.com/article/2011/october/denmark-scraps-border-control-plans/72315.aspx |archive-date=2012-06-26 }}</ref>. 2011 елның 23 октябрендә Британия Премьер-министры Дэвид Кэмерон Британиянең еврозонага кушылу турындагы позициясе үзгәрешсез кала дип белдерде: еврога күчү булмаячак<ref>{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7142306/ |title=Великобритания не перейдет на евро, заявил Кэмерон — Новости Политики. Новости@Mail.ru |access-date=2011-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111111228/http://news.mail.ru/politics/7142306/ |archive-date=2012-01-11 |url-status=dead }}</ref>. 2026 елның 1 гыйнварында Болгария Еврозонага керә<ref>{{Cite web|url=https://polites.news/1106.html|title=Болгария присоединилась к еврозоне на фоне общественных дебатов {{!}} Polites News|lang=ru|first=Алина|last=Рахимова|website=Polites News – свежие новости Азии, мировой политики, бизнеса и IT|date=2026-01-01|access-date=2026-01-01}}</ref>. == Европа Берлеге чикләреннән тыш куллану == === Килешү белән === {| class="wikitable" align="left" style="margin-right:1em" ! Ил ! Кабул итә ! Килешү ! Халык |- | {{Флагификация|Ватикан}} |align="center"| 1 гыйнвар 1999 |align="center"| 31 декабрь 1998 |align="right"| 800 |- | {{Флагификация|Монако}} |align="center"| 1 гыйнвар 1999 |align="center"| 31 декабрь 1998 |align="right"| 32 671 |- | {{Флагификация|Сан-Марино}} |align="center"| 1 гыйнвар 1999 |align="center"| 31 декабрь 1998 |align="right"| 29 615 |- | {{Флагификация|Сен-Пьер и Микелон}} |align="center"| 1 гыйнвар 1999 |align="center"| 31 декабрь 1998 |align="right"| 6 125 |- | {{Флагификация|Майотта}} |align="center"| 1 гыйнвар 1999 |align="center"| 31 декабрь 1998 |align="right"| 186 452 |- | {{Флагификация|Андорра}} |align="center"| 1 гыйнвар 1999 | 1 апрель 2012 |align="right"| 82 000 |} === Килешүсез === {| class="wikitable" align="left" style="margin-right:1em" !Ил/Территория ! Кабул ителде ! Килешү ! халык саны |- |{{Байраклаштыру|Косово}} | align="center" | 1999 елның 1 гыйнвары | әгъзалык | align="right" | 2,200,000 |- |{{Байраклаштыру|Черногория}} | align="center" | 1999 елның 1 гыйнвары | әгъзалык | align="right" | 684,736 |- |{{Байрак1|Великобритания}} [[Акротири һәм Декелия]] | align="center" | 2008 елның 1 гыйнвары | Юк | align="right" | 14,500 |- |} Аның чыгу мизгеленнән евроны кулланган Черногория һәм Косово элегрәк Алмания маркаларын кулланганнар, шул рәвешле алынма маркадан файдаланып, көнбатыш ярдәмен алганнар. Алар марка алыштырылгач еврога күчәләр, ләкин Европа Үзәк банкы белән килешүләре булмай, илнең инде йөри торган евродан гына бәйлелеген өстен күрәләр. [[Косово Җөмһүрияте|Косово]] шулай ук төбәкләрдә серб динарын куллана <ref>[http://ec.europa.eu/enlargement/serbia/kosovo/economic_profile_en.htm Косово — экономический профиль] {{Wayback|url=http://ec.europa.eu/enlargement/serbia/kosovo/economic_profile_en.htm|date=20080217051818}}</ref>. Кипрда евро кабул ителгәннән соң, элек Кипр фунтын кулланган бәйсез Акротири һәм Декелия төбәкләре дә евро кабул итәләр.Бу өлкәләр Берләшкән Корольлекнең бер өлеше булып торалар, ләкин Евросоюздан читтә хәрби юрисдикция астында торалар. Шуңа да карамастан, аларның кануннары, валютаны да кертеп, [[Кипр Республикасы|Кипр Республикасына]] һәм анда кабул ителгән еврога йөз тота<ref>Theodoulou, Michael (27.12.2007 [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article3097521.ece Euro reaches field that is for ever England] {{Wayback|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article3097521.ece|date=20110814104634}}, Times Online</ref> . == Аңлатмалар == {{комментарийҙар}} == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://www.ecb.europa.eu/ Сайт Европейского центрального банка] Ҡалып:Европейский союз в темах Ҡалып:Евро Ҡалып:Коллективные валюты [[Төркем:Евро]] [[Төркем:Әлифба буенча оешмалар]] [[Төркем:Википедия:Татар телендә имзаланмаган Викимәгълүмат элементларына сылтамалары булган мәкаләләр]] [[Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр]] 5a39eqgweesrjsggkhda2ayrf1txmhu