Wikipedia twwiki https://tw.wikipedia.org/wiki/Kratafa_Titiriw MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Soronko Nkitahode Dwumadini Dwumadini nkitahode Wikipedia Wikipedia nkitahode File File nkitahode MediaWiki MediaWiki nkitahode Nhwɛsoɔ Nhwɛsoɔ nkitahode Mmoa Mmoa nkitahode Nkyekyεmu Nkyekyεmu nkitahode TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Nneɛma a atwa yɛn ho ahyia ho nsɛm (Environmental issues) 0 15708 199375 190945 2026-04-21T23:48:47Z InternetArchiveBot 10377 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 199375 wikitext text/x-wiki [[File:Nrborderborderentrythreecolorsmay05-1-.JPG|right|thumb|[[Nsu a wɔsɛe no]] yɛ nneɛma a atwa yɛn ho ahyia ho asɛm a ɛka nsu pii. Mfonini yi kyerɛ ahurututu a ɛwɔ [[New River (Mexico–United States)|Asubɔnten Foforo]] no so bere a efi Mexico reba Amerika no.]]'''Nneɛma a atwa yɛn ho ahyia ho nsɛm''' yɛ ɔhaw ahorow a ɛba abɔde a nkwa wom a wɔtaa yɛ no mu.<ref>{{Citation |title=Natural Resources Conservation and Advances for Sustainability |url=https://www.sciencedirect.com/book/9780128229767/natural-resources-conservation-and-advances-for-sustainability |language=en |access-date=2023-07-18}}</ref> Bio nso, saa nsɛm yi betumi ayɛ nea [[nnipa]] (nnipa nkɛntɛnso wɔ nneɛma a atwa yɛn ho ahyia so)<ref>{{Citation |title=Human Impacts on the Environment |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/resource-library-human-impacts-environment |language=en |access-date=2023-07-18 |archive-date=2023-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930020353/https://education.nationalgeographic.org/resource/resource-library-human-impacts-environment/ |url-status=dead }}</ref> ayɛ anaasɛ ebetumi ayɛ abɔde mu de. Wobu nsɛm yi sɛ ɛyɛ aniberesɛm bere a abɔde a nkwa wom no ntumi nnya ahoɔden bio wɔ mprempren tebea no mu no, na ɛyɛ ɔsɛe kɛse sɛ wɔkyerɛ sɛ akyinnye biara nni ho sɛ abɔde a nkwa wom no bɛhwe ase a. ''Nneɛma a atwa yɛn ho ahyia ho banbɔ'' yɛ adeyɛ a wɔde bɔ abɔdeɛ mu nneɛma a atwa yɛn ho ahyia ho ban wɔ ankorankoro, ahyehyɛdeɛ anaa aban gyinabea, ma nneɛma a atwa yɛn ho ahyia ne nnipa nyinaa nya so mfasoɔ. ''Nneɛma a atwa yɛn ho ahyia ho adwene'' yɛ asetena ne nneɛma a atwa yɛn ho ahyia ho kuw a wɔnam nsɛm a wɔka de gyina akyi, mmara ho nkyerɛkyerɛ, ne adwumayɛ so di nneɛma a atwa yɛn ho ahyia ho nsɛm ho dwuma.<ref>{{Citation |last=Charles H. Eccleston, Frederic March |title=Global Environmental Policy: Concepts, Principles, and Practice |date=2010-11-15 |url=https://www.amazon.com/Global-Environmental-Policy-Concepts-Principles/dp/1439847665/ref=sr_1_1?ie=UTF8&qid=1486953980&sr=8-1&keywords=charles+eccleston+global+environmental |edition=1st edition |place=Boca Raton, Fla. |publisher=CRC Press |language=English |isbn=978-1-4398-4766-4 |access-date=2023-07-18}}</ref> Nneɛma a atwa yɛn ho ahyia mu haw a nnipa de ba no yɛ ɔhaw a ɛkɔ so wɔ wiase nyinaa. Nsuo a wɔsɛe no nso de ɔhaw ba po mu mmoa so.  Nhomanimfo dodow no ara susuw sɛ adwuma no de wiase nyinaa nnipa dodow a ɛsen biara a ɛyɛ nnipa ɔpepepem 9-10, betumi atra ase yiye wɔ asase so abɔde a nkwa wom mu sɛ adesamma yɛ adwumapa de tra ase daa wɔ okyinnsoromma ahorow ahye so a. Nneɛma a atwa yɛn ho ahyia mu haw no mu dodow no ara fi mfiridwuma mu nneɛma a nnipa a wɔwɔ sika sen biara wɔ wiase no ayeyɛmu. UN Nneɛma a Atwa Yɛn Ho Ahyia Ho Dwumadi, wɔ ne "Making Peace with Nature" Amanneɛbɔ mu wɔ afe 2021 mu no, hui sɛ okyinnsoromma so haw atitiriw te sɛ efi, wim nsakrae ne abɔde a nkwa wom a wɔhwere no ho dwuma a wobedi no yɛ nea wobetumi ayɛ sɛ afa horow no, kyerɛ obiara yɛ adwuma de di Nkɔso a Ɛkɔ So Daa Botae ahorow no ho dwuma a.<ref>{{Citation |title=Making Peace With Nature |date=2021-02-11 |url=http://www.unep.org/resources/making-peace-nature |language=en |access-date=2023-08-13}}</ref> == Nnipa nkɛntɛnso == Nkɛntɛnso a nnipa nya wɔ nneɛma a atwa yɛn ho ahyia so (anaasɛ nkɛntɛnso a nnipa de ba nneɛma a atwa yɛn ho ahyia so) kyerɛ nsakrae a ɛba abɔde a nkwa wom mu wɔ nneɛma a atwa yɛn ho ahyia ne abɔde a nkwa wom,<ref>https://doi.org/10.7930%2FJ0DJ5CTG</ref> ne abɔde mu nneɛma seɛ a nnipa de ba tẽẽ anaasɛ wɔnam kwan fofor so de ba.<ref>[https://books.google.com.gh/books?id=kXUIwfmdgZwC&redir_esc= https://books.google.com.gh/books?id=kXUIwfmdgZwC&redir_esc=y]</ref> [[File:Satellite image of 2019 Southeast Asian haze in Borneo - 20190915.jpg|thumb|'''Satellite image of 2019 Southeast Asian haze in Borneo''']] [[File:Trawlers overfishing cod.jpg|thumb|mpataayifoɔ a wɔkyere mpataa boro so]] [[File:Rio tinto river CarolStoker NASA Ames Research Center.jpg|thumb|Rio tinto asubɔnten CarolStoker NASA Ames Nhwehwɛmubea]] [[File:Rugendas - Defrichement d une Foret.jpg|thumb|'''Rugendas, ndua a wotwa wɔ kwa mu''']] Nneɛma a atwa yɛn ho ahyia a wɔbɛsakra ma ɛne ɔmanfo ahiade ahyia (te sɛ nea ɛte wɔ nneɛma a atwa yɛn ho ahyia a wɔasisi mu) no de nsunsuanso a emu yɛ den aba a wiase nyinaa hyew ka ho, nneɛma a atwa yɛn ho ahyia a wɔsɛe no (te sɛ ɛpo mu a wɔde ased gu), abɔdeɛ a wɔyera ne abɔde a nkwa wom a wɔhwere, nneɛma a atwa yɛn ho ahyia ho ahokyere, ne nneɛma a atwa yɛn ho ahyia a ɛhwe asɛe.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4640606</ref><ref>http://static.squarespace.com/static/51b078a6e4b0e8d244dd9620/t/538797c3e4b07a163543ea0f/1401395139381/Pimm+et+al.+2014.pdf</ref> Nnipa dwumadi ahorow bi a ɛsɛe nneɛma a atwa yɛn ho ahyia (tẽẽ anaasɛ ɛnyɛ tee) wɔ wiase nyinaa no bi ne nnipa dodow a ɛkɔ soro, neo-ahofadifo sikasɛm nhyehyɛe ahorow ne sikasɛm mu nkɔso a ɛba ntɛmntɛm, nneɛma a wɔde di dwuma boro so, abɔdeɛ a wɔde di dwuma boro so, efi, ne kwae a wotutu. Wɔakyerɛ sɛ ɔhaw ahorow no bi a wiase nyinaa hyew ne abɔde a nkwa wom a wɔhwere ka ho no gyina hɔ ma asiane a ɛyɛ hu a ɛwɔ nnipa ahorow no nkwa mu.<ref>{{Citation |title=New Climate Risk Classification Created to Account for Potential "Existential" Threats |date=2017-09-14 |url=https://scripps.ucsd.edu/news/new-climate-risk-classification-created-account-potential-existential-threats |language=en |access-date=2023-07-18 |archive-date=2017-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915210037/https://scripps.ucsd.edu/news/new-climate-risk-classification-created-account-potential-existential-threats |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://thebulletin.org/biodiversity-loss-existential-risk-comparable-climate-change9329 |access-date=2023-07-18 |archive-date=2016-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160413235655/https://thebulletin.org/biodiversity-loss-existential-risk-comparable-climate-change9329 |url-status=dead }}</ref> === Abɔdeɛ a wɔsɛe no === Nneɛma a atwa yɛn ho ahyia a wɔsɛe no yɛ nneɛma a atwa yɛn ho ahyia a ɛsɛe denam nneɛma a wɔsɛe no so, te sɛ mframa, nsu ne asase a ɛyɛ papa; abɔde a nkwa wom a wɔsɛe no; atrae a wɔsɛe no; wuram mmoa a wɔyera; ne efiyɛ. Wɔkyerɛ ase sɛ nsakrae anaa basabasayɛ biara a ɛba nneɛma a atwa yɛn ho ahyia so a wosusuw sɛ ɛsɛe ade anaasɛ ɛmpɛ. === Ntawntawdi (Conflict) === Nneɛma a atwa yɛn ho ahyia ho ntawntawdi anaa abɔde a nkwa wom nkyekyɛmu ntawntawdi (EDCs) yɛ asetra mu ntawntawdi a nneɛma a atwa yɛn ho ahyia a wɔsɛe no anaasɛ nneɛma a atwa yɛn ho ahyia a wɔnkyekyɛ no pɛpɛɛpɛ de ba.<ref name="ncbi.nlm.nih.gov">https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7418451</ref><ref>[https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9781351139243-9/field-grow-field-environmental-conflict-james-le https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9781351139243-9/field-grow-field-environmental-conflict-james-lee]</ref> Nneɛma a Atwa Yɛn Ho Ahyia Ho Atɛntrenee Atlas no kyerɛw nneɛma a atwa yɛn ho ahyia ho ntawntawdi 3,100 wɔ wiase nyinaa de besi April 2020 na esi so dua sɛ ntawntawdi afoforo pii da so ara wɔ hɔ a wonni ho nkrataa.<ref name="ncbi.nlm.nih.gov"/> Wɔn a wɔde wɔn ho hyɛ saa ntawntawdi yi mu no bi ne mpɔtam a ɛka wɔn wɔ mpɔtam hɔ, aman, nnwumakuw ne wɔn a wɔde wɔn sika hyɛ mu, ne asetra anaa nneɛma a atwa yɛn ho ahyia ho akuw. == Anamɔntuo == === Pɛrepɛreyɛ === Nneɛma a atwa yɛn ho ahyia ho atɛntrenee, yɛ asetena mu kuw a wɔde di nneɛma a atwa yɛn ho ahyia ho ntɛnkyea ho dwuma, a ɛba bere a nwura a ɛyɛ hu, nneɛma a woyi, ne asase afoforo a wɔde di dwuma a wonnya so mfaso na epira mpɔtam a wodi hia ne wɔn a wɔato wɔn hintidua no. == Sini ne Sini mfidie == Wɔreyɛ sini ahorow a ɛfa nneɛma a atwa yɛn ho ahyia ho, titiriw wim nsakrae ne wiase nyinaa hyew ho. Al Gore sini a ɔyɛe wɔ afe 2006 mu a wɔfrɛ no An Inconvenient Truth no nyaa aguadi mu nkonimdi na nsɛm ho amanneɛbɔ mu din kɛse. == Beaɛ a menyaa mmoa fii == <references /> 76sjn58gbau79x5vl1pv99rv2klff5i Ebenezer Gilbert Nii Narh Nartey 0 16035 199380 199140 2026-04-22T06:11:10Z InternetArchiveBot 10377 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 199380 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ghanaian politician}} {{Use Ghanaian English|date=January 2023}} {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | name = Ebenezer Gilbert Nii Narh Nartey | honorific-suffix = | image = | alt = | constituency_MP = [[Ablekuma Central | Ablekuma Central Constituency]] | parliament = Ghana | majority = | predecessor = Theophilus Tetteh Chaie | successor = | term_start = 2017 | term_end = 2020 | birth_date = {{birth date and age|1979|7|16}} | birth_place = | death_date = | death_place = | nationality = Ghanaian | spouse = | party = [[New Patriotic Party]] | relations = | children = | residence = | alma_mater = | occupation = | profession = | signature = | signature_alt = | website = | footnotes = }} '''Ebenezer Gilbert Nii Narh Nartey yɛ''' [[Gaana|Ghana]] [[amanyɔni]] ne Mmarahyɛbadwa a ɛtɔ so nson wɔ Ahyehyem a ɛtɔ so nan no mu ni a ɔgyina hɔ ma Ablekuma Central Mansini no wɔ [[mmarahyɛbadwafie]] == Abrabɔ Ahyaseɛ ne Nwomasua == Ɔfiri Ningo a ɛwɔ [[Nkran Mantam|Nkran mantam]] mu. Ɔwɔ diploma wɔ nnipa ahoɔden sohwɛ mu wɔ Institute of Commercial Management. Diploma wɔ adansie ho nhyehyɛeɛ mu a ɛfiri Kwame Nkrumah Nyansahunu ne Mfididwuma Sukuupɔn NVTI adansedie krataa a ɛfiri nnɛ yi Sukuu a Ɛhwɛ Nsɛm So no mu.<ref>{{Citation |title=Parliament of Ghana |url=https://www.parliament.gh/mps?mp=3 |access-date=2023-10-05 |archive-date=2024-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722142125/https://parliament.gh/mps?mp=3 |url-status=dead }}</ref> == Amanyɔsɛm == Ɔyɛ Ɔsono kokroko Ammanyɔkuo([[New Patriotic Party (NPP)|New Patriotic Party -NPP]]) mu ni. Ɔyɛ mmarahyɛbadwani ma ma Ablekuma Mfimfini mansini a ɛwɔ Nkran punpuni mantam no mu no.<ref name="Parliament of Ghana">{{Citation |title=Parliament of Ghana |url=https://www.parliament.gh/mps?mp=3 |access-date=2023-10-03 |archive-date=2024-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722142125/https://parliament.gh/mps?mp=3 |url-status=dead }}</ref> == Adwumayɛ == Ɔkyerɛɛ adeɛ wɔ [https://madinainstitute.com/course_category/islamic-studies-programs Islamic Education Program] firi mfeɛ Mpem Mmienu ne Ɛnan (2004) kɔsii Mfeɛ Mpem Mmienu ne enum (2005). Na ɔsan nso yɛ Executive Secretary de ma atuhoakyɛ kuo bi a ɛnhyɛ aban ase. Ɔbɛyɛɛ Afɛfoɔ Afɛfoɔ som sohwɛfoɔ abadiakyiri firi Mfeɛ Mpem Mmienu ne Nson (2007 ) de kɔsii Mfeɛ Mpem Mmienu ne du-baako (2011) wɔ Lands Commission. Na ɔyɛ Ednark Limited no sohwɛfoɔ firi mfeɛ Mpem Mmienu ne Du-baako(2011) kɔsi mfeɛ Mpem Mmienu ne Du-nsia (2016).<ref name="Parliament of Ghana"/> == 2021 Nsɛmnsɛm == [[Ɔgyefuo]] da a ɛdi kan, mfeɛ Mpem Mmienu ne Aduonu -baako mu no, [https://web.archive.org/web/20250126044532/https://awakenewsroom.com/ablekuma-central-npp-in-flames-as-former-mp-tussles-with-mce-over-position/ Awake News] kyerɛ sɛ, basabasayɛ kɔɔ so wɔ NPP amanyɔkuo a ɛwɔ [[Ablekuma]] mfimfini abatoɔ mpɛsoa no so no mu a na ɛfa obi a wɔbɛpaw no sɛ mansini krakye ho.<ref name="awakenewsroom.com">{{Citation |title=Ablekuma Central NPP in flames as former MP tussles with MCE over position |date=2021-02-01 |url=https://awakenewsroom.com/ablekuma-central-npp-in-flames-as-former-mp-tussles-with-mce-over-position/ |language=en-US |access-date=2023-10-09 |archive-date=2025-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126044532/https://awakenewsroom.com/ablekuma-central-npp-in-flames-as-former-mp-tussles-with-mce-over-position/ |url-status=dead }}</ref> Sɛnea wɔn a ɔbɛn ekuo no ne Awake Newsfoɔ kyerɛ no, Mmarahyɛbadwani a na wadi nkoguo wɔ mpɔtam hɔ no, ɛyɛ Ebenezer Nii Narh Nattey na na ɔhyɛ mmabunu bi a wɔwɔ mpɔtam hɔ ɔnni kutupa sɛ wɔnkada ntia '''Mariama Karley Amui''' , mansini krakye a na wɔayi no fororɔ no, ngu ne din ho fi. Wɔkyerɛɛ sɛ Nii Bae Nartey yɛɛ yei, sɛdeɛ ɛbɛyɛ a ɔbɛnya kwan abɛyɛ mansini krakye.<ref name="awakenewsroom.com"/> Nsɛm foforobinefinom neɛ kɛ.erɛ sɛ, berɛ a na saa nsɛmsɛm yi rekɔ so no nyinaa, na Onimuonyamfoɔ Nii Narh Nartey asi nkete sɛ ɔbɛsan nso ɔkɔpere mmarahyɛbadwa akondwa no wɔ abatoɔ a ɛbɛba biom no mu. Nti nokorɛ biara nniu sɛ ɔhyɛ saa mmabunu basabasayɛ no ase. . == Baabi a Menyaa Mmoa Friiɛ == <references /> [[Nkyekyεmu:Ateasefoɔ]] [[Nkyekyεmu:New Patriotic party]] [[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2017–2021]] pbpu4nbpvwbf5j1kf2fesu4nw96ip2y Robert Baba Kuganab-Lem 0 16073 199376 187136 2026-04-22T00:48:42Z InternetArchiveBot 10377 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 199376 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | name = Robert Baba Kuganab-Lem | honorific-suffix = | image = | alt = | constituency_MP = [[Binduri (Ghana parliament constituency)|Binduri Constituency]] | parliament = Ghana | majority = | predecessor = | successor = | term_start = | term_end = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1966|11|24}} | birth_place = | death_date = | death_place = | nationality = Ghanaian | spouse = | party = [[National Democratic Congress (Ghana)|National Democratic Congress]] | relations = | children = | residence = | alma_mater = | occupation = | profession = | signature = | signature_alt = | website = | footnotes = }} '''Robert Baba Kuganab-Lem''' yɛ [[Ghana]] amanyɔni san ka mmrahyɛbedwafie a ɛtɔso nson ho a ɔgyina mu ma Binduri Abatoɔ mpɛsoa a ɛwɔ Atifi Apueiɛ mantam no wɔ Kyiniiɛ amanyɔkuo National Democratic Congress-NDC tekiti so <ref>{{Citation |title=MPs |url=https://ghanamps.com/mps-2021-2025-8th-parliament/ |language=en-US |access-date=2023-10-03}}</ref> ɔdi saa dwuma yi wɔ mmarahyɛbadwa a ɛtɔ so nson wɔ Ghana Adehyeman a ɛtɔ so nan no mu. == Abrabɔ Ahyaseɛ ne Nwomasua == Wɔwoo no [[Obubuo]], afe Apem, Ahankron ne Aduosia-nsia wɔ Binduri a ɛwɔ Ghana atifi fam mu.<ref>{{Citation |title=Robert Baba Kuganab-Lem's biography, fact, career, awards, net worth and life story - ZGR.net |url=https://www.zgr.net/en/people/robert-baba-kuganab-lem-biography-fact-career-awards-net-worth-and-life-story-2/ |access-date=2023-10-17}}</ref> Ɔyɛɛ adwuma sɛ nhwehwɛmufoɔ boafoɔ wɔ Kintampo Health Research firi afe Apem Ahankron ne Aduɔkron-nan (1994 ) kɔsii afe Apem Ahankron ne Aduɔkron-nsia (1996). Ɛfiri 1999 kɔsii 2016 no, ɔkyerɛɛ adeɛ wɔ University for Development Studies ansa na wɔrebɛpaw no sɛ ɔsoafoɔ abadiakyire a ɔhwɛ mansini amanyɔsɛm soɔ. Robert wɔ BA wɔ Ghana Suapɔn mu, MSC wɔ [[Kwame Nkrumah University of Science and Technology|Kwame Nkrumah Suapɔn]] no mu. Ɔsan nso wɔ Ph.D. wɔ Keele Suapɔn a ɛwɔ United Kingdom, no mu. Afei, ɔwɔ MPHE wɔ Suez Canal Suapɔn a ɛwɔ Egypt no mu; ɛna MSC wɔ [[University of Ghana|Ghana Suapɔn Legon]] mu.<ref>{{Citation |title=Robert Baba Kuganab-Lem, Biography |url=https://mobile.ghanaweb.com/person/Robert-Baba-Kuganab-Lem-2359 |access-date=2023-10-17}}</ref> == Amanyɔsɛm == Ansa na wɔrebɛpaw no sɛ [[mmarahyɛbadwani]] ama Binduri Abatoɔ mpɛsoa no, na ɔyɛ Atifi Apueiɛ matam no soafoɔ firi mfeɛ mpem mmienu ne du-nsia de kɔsi mfeɛ mpem mmienu ne aduonu. Mmom, na ɔno ankasa ne nkorɔfoɔ kyerɛ mu a, wɔnhyɛ da nhu adwuma a na ɔyɛ ma wɔn. Ɛnan so ma no hweree Binduri mmarahyɛbadwa akondwa no wɔ mfeɛ mpem mmienu ne aduonu Ghana amansan abatoɔ no mu.<ref name="Ngamegbulam C. S">{{Citation |last=Ngamegbulam C. S |title=Dr. Kuganab-Lam, defeated Binduri NDC Parliamentary Candidate claims there are lot of evil and witchcraft in the Binduri NDC party |date=2023-06-06 |url=https://apexnewsgh.com/dr-kuganab-lam-defeated-binduri-ndc-parliamentary-candidate-claims-there-is-a-lot-of-evil-and-witchcraft-in-the-binduri-ndc-party/ |language=en-US |access-date=2023-10-17 |archive-date=2024-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201121433/https://apexnewsgh.com/dr-kuganab-lam-defeated-binduri-ndc-parliamentary-candidate-claims-there-is-a-lot-of-evil-and-witchcraft-in-the-binduri-ndc-party/ |url-status=dead }}</ref> Ɔsusu sɛ nkrɔfoɔ binom a wɔmpɛ NDC amanyɔkuo no yie no na na wɔhyehyɛ ntwo a ɔdiiɛ no akyi. Dr. Kuganab-Lem kaa saa asɛm yi wɔ nkɔmmɔdie bi a ɛkɔɔ so wɔ Dreamz Fm radio dwumadibea hɔ no mu. Ɛwom mpo sɛ Ɔbenfo Kuganab-Lem ankasa kaa sɛ na Owura Mahmou a ɔne no sii akan saa berɛ no akwannya n pa sɔ ɛbenymmgrahyɛbdwa akondwa a no ama NDC ɛde, nanso ɔgye di nso sɛ wɔn a wɔatwa Mmabadwani agua no muni a wɔapaw no ho ahyia no yɛ nnipa a nyaadwomfoɔ a wɔ<ref name="Ngamegbulam C. S"/> mpɛ NDC amanyɔkuo no yie.<ref name="Ngamegbulam C. S"/> no. == Ankorankoroɛ Abrabɔ ne Adwumyɛ == Wayɛ adwuma sɛ ɔkyerɛkyerɛni panin a na ɔkyerɛ apɔwmuden ne Sikasɛm ( Health Economic) ho adeɛ wɔ (University of Develpement Studies) fa a ɛwɔ Tamale . Wasan nso ayɛ adwuma sɛ ɔsoafoɔ abadiakyire a ɔhwɛ apɔwmuden so firi , Ɔbɛnem, mfeɛ mpem mmienu ne du-nsia (2016) de kɔsi [[Ɔpɛpɔn]] da a ɛtɔ so nsia, mfeɛ mpem mmienu ne du-nson(2017) <ref>{{Citation |title=Kuganab-Lem, Robert Baba |url=https://ghanamps.com/mp/kuganab-lem-robert-baba/ |language=en-US |access-date=2023-10-17}}</ref> == Beaeɛ menyaa mmoa firiiɛ == <references /> [[Nkyekyεmu:Ateasefoɔ]] [[Nkyekyεmu:Ghana Amanyɔni]] [[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2017–2021]] qem9legnzasa86cjw4t7r8gwb5rqv6n Nana Bema Kumi 0 16352 199374 176038 2026-04-21T23:33:59Z InternetArchiveBot 10377 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 199374 wikitext text/x-wiki ''Wɔatwerɛ nsɛm wei wɔ '''Asante Kasa''' mu'' {{Databox}} '''Nana Bema Kumi''' yɛ [[Gaana|Ghana]] [[Ɔman nanmusifo (Ambassador/Diplomat)|ɔman nanmusifo]] a wakɔ pɛnhyen wɔ [[Nkran]].<ref>{{Citation |title=Facebook |url=https://www.facebook.com/nanabema.kumi/?_rdc=2&_rdr |access-date=2023-12-15}}</ref><ref>{{Citation |last=Graphic Online |title=Nana Bema Kumi’s biography launched |date=2015-09-14 |url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/nana-bema-kumi-s-biography-launched.html}}</ref> == Adwumayɛ == Wɔ afe 2005 mu no, wɔpaw no sɛ Ghana Ɔnanmusifo wɔ Europa Aman Nkabom Kuw no mu ne [[Bɛlgyiom|Belgium]] Ahemman ne Luxembourg Ahemman Kɛse no nso mu. Bere a ɔkɔɔ pɛnhyen wɔ Ghana Amannɔne Dwumadibea wɔ Oforisuo 2011 mu no, ɔhyehyɛɛ Institute of Diplomatic Practice and Development Policies (I-2DP) wɔ Accra sɛ ɛbɛboa ama [[Abibrem|Afrika]] mpaninfoɔ tumi ayɛ adwuma wɔ Diplomacy ne Development Policies a wɔhyehyɛ mu. Efi saa bere no, Asoɛe no atete mpanyimfo bɛboro 600 a wofi wiase nyinaa a Ghana ne Afrika aman ne ahyehyɛde ahorow pii te sɛ ECOWAS, [[African Union|Afrika Nkabom Kuw]] ne Europa Asoɛe a Ɛhwɛ Nkɔsoɔ Nhyehyɛeɛ so wɔ Maastricht ka ho.<ref name=":0">{{Citation |last=C. F. R. Ghana |title=EXECUTIVE BOARD MEMBER |date=2021-11-26 |url=https://cfr-gh.com/2021/11/26/executive-board-member-8/ |language=en-US |access-date=2023-12-18}}</ref> === Nwoma a ɔtintimm === Ɔmanpanyin Kumi atintim ne nkaeɛ nwoma wɔ asɛmti – ƆMAN A ƐSOM NA ƆDƆ<ref name=":0" /><ref>{{Citation |title=Nana Bema Kumi – Booknook.store |url=https://booknook.store/product-tag/nana-bema-kumi/ |language=en-US |access-date=2023-12-18 |archive-date=2023-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218080916/https://booknook.store/product-tag/nana-bema-kumi/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation |title=A Country to Love and to Serve: Memoirs of a Ghanaian Diplomat – DigiBooks Publishing |url=https://digibookspublishing.com/product/a-country-to-love-and-to-serve-memoirs-of-a-ghanaian-diplomat/ |language=en-US |access-date=2023-12-18 |archive-date=2023-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218070902/https://digibookspublishing.com/product/a-country-to-love-and-to-serve-memoirs-of-a-ghanaian-diplomat/ |url-status=dead }}</ref> == N'ankasa abrabɔ == Ɔyɛ adwuma ɔmanpanyin a wadi mfeɛ aduasa nnum wɔ Ghana Amannɔne Dwumadibea, Ɔmanpanyin Awuraa Kumi somm wɔ aman ntamgyinafoɔ dibea ahodoɔ bi mu a Ghana Asɛmpatrɛ adwuma a ɛwɔ Amanaman Nkabom no mu wɔ [[New York]] a wɔmaa no adwuma sɛ ɔnsom wɔ Amanaman Nkabom Mmara Boayikuo ne Amanaman Nkabom Asetena mu ne Nnipa Boayikuo, Ghana Aban Nnanmusini a ɛwɔ Copenhagen a ɛwɔ asɛdeɛ foforɔ wɔ [[Norway|Norway,]] [[Sweden]], [[Finland]] ne Ireland, kan Soviet Republic ne Ghana Asɛmpatrɛ adwuma a ɛwɔ Abuja, faako a ɔyɛɛ Acting High Commissioner mfeɛ mmiɛnsa. == Baabi a menyaa mmoa firiiɛ == [[Category:Ghanafo]] [[Category:Ghana Ɔman Ananmusifo]] cudyc1tdaf5uizikzmicwm5cc4w9lsy 2024 Ghana Abatoɔ 0 17543 199378 199121 2026-04-22T02:27:57Z InternetArchiveBot 10377 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 199378 wikitext text/x-wiki {{Dialect|Asante}} {{Short description|Ghanaian General Elections}} {{Infobox election | country = Ghana | previous_election = 2020 Ghanaian general election | previous_year = 2020 | next_election = | next_year = ''2028'' | election_date = 7 December 2024 | module = {{Infobox election | embed = yes | election_name = Presidential election | type = presidential | turnout = 63.97% | image1 = John Dramani Mahama 2014 (cropped).jpg | nominee1 = '''[[John Mahama]]''' | running_mate1 = '''[[Jane Naana Opoku-Agyemang]]''' | party1 = National Democratic Congress (Ghana) | popular_vote1 = '''6,328,397''' | percentage1 = '''56.55%''' | image2 = Mahamudu Bawumia.jpg | nominee2 = {{nowrap|[[Mahamudu Bawumia]]}} | running_mate2 = [[Matthew Opoku Prempeh]] | party2 = New Patriotic Party | popular_vote2 = 4,657,304 | percentage2 = 41.61% | title = [[President of Ghana|President]] | before_election = [[Nana Akufo-Addo]] | before_party = New Patriotic Party | after_election = [[John Mahama]] | after_party = National Democratic Congress (Ghana) | map_image = 2024 Ghanaian presidential election results by region.svg | map_caption = Results by region | module = {{Infobox legislative election | embed = yes | election_name = Parliamentary election | seats_for_election = All 276 seats in the [[Parliament of Ghana]] | turnout = 63.79% | majority_seats = 139 | leader1 = [[John Mahama]] | party1 = National Democratic Congress (Ghana) | last_election1 = 137 | percentage1 = 52.96 | seats1 = 184 | leader2 = [[Mahamudu Bawumia]] | party2 = New Patriotic Party | last_election2 = 137 | percentage2 = 44.45 | seats2 = 88 | party3 = Independents | leader3 = – | percentage3 = 2.29 | last_election3 = 1 | seats3 = 4 | title = [[Speaker of the Parliament of Ghana|Speaker]] | before_election = [[Alban Bagbin]] | before_party = National Democratic Congress (Ghana) | after_election = [[Alban Bagbin]] | after_party = National Democratic Congress (Ghana) | map_image = | map_caption = }}}}}}{{Politics of Ghana}} '''2024 Ghana Abatoɔ''' no kɔɔ so Ɔpɛnimaa bosome no, ɛda a ɛtɔ so nson, afe mpem mmienu ne aduonu nnan no (December 7,2024).<ref>{{Citation |title=Elections in Ghana: 2024 Ghana Presidential and Parliamentary Election |url=https://www.ifes.org/tools-resources/election-snapshots/elections-ghana-2024-ghana-presidential-and-parliamentary |language=en |access-date=2025-07-26}}</ref> Wɔtoo saa aba yi de yii manpanin foforɔ a ɔbɛdi ɔman [[Ghana]] so ne nnipa a wɔbɛkɔ mmarahyɛbadwafie a wɔn dodoɔ si ahaanu aduonson nsia (276 members). Ɔmanpanin a na ɔte akonnwa no so berɛ a saa abatoɔ yi kɔɔ so ne [[Nana Akufo-Addo|Nana Addo Dankwa Akuffo Addo.]] Na wantumi anyina bio sɛ wɔnto aba mma no ɛfiri sɛ na watwa mfeɛ nwɔtwe a ɔnni ho kwan sɛ ɔtena so sɛ manpanin bio.<ref>{{Citation |title=LIVE UPDATES: 2024 general elections - Voting underway across Ghana in crucial Parliamentary and Presidential Elections |date=2024-12-07 |url=https://www.graphic.com.gh/news/politics/live-updates-voting-underway-across-ghana-in-crucial-parliamentary-and-presidential-elections.html?utm_source=perplexity |language=en-gb |access-date=2025-07-26}}</ref><ref>{{Citation |last=Rowland Kpakete |title=Ghana: What you need to know about 2024 presidential election |date=2024-12-07 |url=https://tribuneonlineng.com/ghana-what-you-need-to-know-about-2024-presidential-election/ |language=en-GB |access-date=2025-07-26}}</ref><ref>{{Citation |title=Commonwealth report on Ghana’s 2024 elections highlights orderly process and urges enhanced transparency |url=https://thecommonwealth.org/news/commonwealth-report-ghanas-2024-elections |language=en |access-date=2025-07-26}}</ref> Kan Ɔmampanyin [[John Mahama]], a ɔyɛ [[National Democratic Congress (NDC)|National Democratic Congress]] (NDC) kandifo no nyaa abatow dodow no ara, na onyaa nkonimdi a na enhia sɛ wɔtow aba mprenu. [[Mahamudu Bawumia]], New Patriotic Party (NPP) a ɔredi tumi no kandifo no gye toom sɛ odii nkogu anɔpa wɔ abatow no akyi. [[Jane Naana Opoku-Agyeman]]g, Mahama yɔnko a ɔretu mmirika no, yɛɛ abakɔsɛm sɛ ɔbaa a odi kan a wɔpaw no sɛ Ghana Ɔmampanyin Abadiakyiri.<ref>{{Cite web|date=2024-12-08|title=#GhanaPolls2024: Bawumia concedes defeat to Mahama|url=https://citinewsroom.com/2024/12/bawumia-concedes-defeat-congratulates-mahama/|access-date=2024-12-18|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Adombila|first1=Maxwell Akalaare|last2=Akorlie|first2=Christian|date=8 December 2024|title=Ghana's former President Mahama wins election|url=https://www.reuters.com/world/africa/ghanas-former-president-mahama-wins-election-2024-12-08/|access-date=8 December 2024|work=[[Reuters]]}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|date=8 December 2024|title=Mahama wins 2024 elections as Bawumia concedes defeat in 2024 elections|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/politics/BREAKING-Bawumia-concedes-defeat-in-2024-Presidential-Election-congratulates-Mahama-1963240|access-date=8 December 2024|work=[[GhanaWeb]]}}</ref><ref name="bbc-dec10">{{cite web|last1=Nunoo|first1=Favour|last2=Nesta Kupemba|first2=Danai|last3=Booty|first3=Natasha|title=Victorious John Mahama promises new beginning for Ghana|url=https://www.bbc.com/news/articles/cqjzv9k8zjjo|publisher=[[BBC]]|access-date=13 December 2024|date=10 December 2024}}</ref> Wɔ mmarahyɛ bagua abatow mu no, NDC dii [[Landslide victory|nkonim kɛse]], na wodii nkongua 276 mu 184, bere a NPP nyaa nkongua 88, na wɔn a wɔde wɔn ho nso dii nkongua anan. Mmea dodoɔ a wɔpaw wɔn sɛ wɔnkɔ mmarahyɛ bagua mu no yɛ 40, sɛdeɛ ɛteɛ wɔ [[2020 Ghanaian general election|abatoɔ a atwam no mu (2020)]], a ɛkyerɛ sɛ mmaa a wɔyɛ mmarahyɛ bagua no mufoɔ ɔha mu nkyekyɛmu wɔ Ghana da so ara wɔ 15%, ɛyɛ dodoɔ a ɛba fam sene nkyɛmu a ɛwɔ Afrika Atɔeɛ mantam ketewa no mu (18%), Afrika asasepɔn so nkyɛmu (27%) ne wiase nyinaa nkyɛmu (27%)<ref>{{Cite web|title=Ghana's democracy stress tested – three milestones passed - The Nordic Africa Institute|url=https://nai.uu.se/stories-and-events/news/2025-02-06-ghanas-democracy-stress-tested---three-milestones-passed.html|access-date=2025-02-07|website=nai.uu.se|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=2024 Ghana Elections – Parliamentary Results|work=3News|url=https://3news.com/elections/parliamentary/|access-date=2024-12-18|language=en-US}}</ref> == Abatow nhyehyɛe == Wɔde [[Two-round system|nhyehyɛe a ɛwɔ afa abien no]] na ɛpaw [[President of Ghana|Ghana Ɔmampanyin]] bere a wɔde [[First-past-the-post voting|abatow a edi kan a wɔatwam no]] paw [[Parliament of Ghana|Mmarahyɛ Bagua]] no [[Mmarahyɛbadwani|mufo]] wɔ amansin a emufo yɛ biako mu . Wɔpaw wɔn baanu nyinaa sɛ wɔnyɛ adwuma mfe anan.<ref>{{Cite web|title=Ghana: Vote Counting using Majoritatrian and First-Past-the-Post —|url=https://aceproject.org/ace-en/topics/vc/annex/vcy/vcy_gh|access-date=7 December 2020|website=ACE Project}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.modernghana.com/news/984519/africa-watch-2020-is-election-season-across-afric.html|title=Africa Watch: 2020 Is Election Season Across Africa|first=Franck|last=Kuwonu|date=13 February 2020|work=Modern Ghana}}</ref> Ɛsɛ sɛ wɔn a wɔfata sɛ wɔtow aba no yɛ Ghana man mma a anyɛ yiye koraa no wɔadi mfe 18, gye wɔn a wɔakyerɛ sɛ wɔabɔ dam a wɔayi wɔn hokwan afi wɔn nsam no nkutoo. Ɛsɛ sɛ wɔn a wɔpɛ sɛ wɔyɛ mmarahyɛ bagua no yɛ Ghana manfoɔ a anyɛ yie koraa no wɔadi mfeɛ aduonu baako na wɔte amansin bi mu anaa anyɛ yie koraa no wɔatena hɔ mfeɛ du no mu anum ansa na abatoɔ no reba.<ref>[http://www.ipu.org/parline-e/reports/2123_B.htm Ghana Parliament | Electoral system]. Inter-Parliamentary Union (IPU).</ref> == Mfitiase abatow == === New Patriotic Party === [[New Patriotic Party (NPP)|New Patriotic Party]] a ɛdi tumi no buee wɔn din a wɔde bɛto mu no ano wɔ 26 May 2023, na wɔtoo wɔn din mu wɔ 24 June 2023. Wɔpaw wɔn a wɔpɛ sɛ wɔpaw wɔn no wɔ National Congress a wɔyɛɛ no 4 November 2023.<ref name="ghanaweb1">{{cite news|title=2024 polls: Know all the key dates for upcoming NPP primaries|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/2024-polls-Know-all-the-key-dates-for-upcoming-NPP-primaries-1743263|access-date=12 May 2023|work=GhanaWeb|date=4 April 2023|language=en}}</ref> Nnipa bɛboro baanum de wɔn ho kɔhyɛɛ mu sɛ wɔbɛtu mmirika wɔ primaries no mu bere a kuw no frɛɛ sɛ wɔnyɛ Special Congress wɔ 26 August. Ɔmanpanyin Akufo-Addo a ɔdi tumi seesei no tuu fo sɛ ɛsɛ sɛ [[Cabinet of Nana Akufo-Addo|n’adwumayɛfoɔ kuo no]] mufoɔ a wɔhwehwɛɛ sɛ wɔbɛsi akan sɛ ɔmampanyin dibea no gyae wɔn dibea mu de wɔn adwene si wɔn ɔsatuo so, na ɛmaa nnipa dodoɔ bi gyae adwuma.<ref name="citi2">{{cite news|title=Resign if you want to contest NPP presidential primaries – Group|url=https://citinewsroom.com/2023/01/resign-if-you-want-to-contest-npp-presidential-primaries-group/|access-date=12 May 2023|work=Citi Newsroom|date=11 January 2023|archive-date=12 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512161138/https://citinewsroom.com/2023/01/resign-if-you-want-to-contest-npp-presidential-primaries-group/|url-status=dead}}</ref><ref name="afrep_2023">{{cite news|last1=Nyabor|first1=Jonas|title=Ghana: Succession race kicks off after Trade Minister quits|url=https://www.theafricareport.com/273568/ghana-succession-race-kicks-off-after-trade-minister-quits/|access-date=12 May 2023|work=[[The Africa Report]]|date=10 January 2023}}</ref> ==== Wɔn a wɔpɛ sɛ wɔyɛ Ɔmampanyin ==== '''Nominee''' * '''[[Mahamudu Bawumia]]''',a ɔyɛ Ghana Ɔmampanyin Abadiakyiri a ɔwɔ hɔ mprempren<ref name="npp-candidates">{{cite news|title=Who leads NPP for 2024 presidential election?|url=https://citinewsroom.com/2023/02/who-leads-npp-for-2024-presidential-election/|access-date=12 May 2023|work=Citi Newsroom|date=2 February 2023|language=en|archive-date=12 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512155634/https://citinewsroom.com/2023/02/who-leads-npp-for-2024-presidential-election/|url-status=dead}}</ref><ref name="bawumiarun">{{cite news|last1=Dontoh|first1=Ekow|title=Ghana's Bawumia Will Run for President Next Year, Graphic Says|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-05-04/ghana-s-bawumia-will-run-for-president-next-year-graphic-says#xj4y7vzkg|access-date=12 May 2023|work=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|date=4 May 2023|language=en}}</ref> '''Wɔayi afi hɔ wɔ primary mu''' * [[Francis Addai-Nimoh]], kan Mmarahyɛ Bagua no muni a ɔhwɛ [[Mampong (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Mampong]] so * [[Owusu Afriyie Akoto]] a na ɔyɛ Ɔmanpanyin a ɔhwɛ Aduan ne Kuadwuma so ntɛm ara <ref>{{cite news|title=Farmers will vote for me to become NPP's 2024 flagbearer – Afriyie Akoto|url=https://citinewsroom.com/2023/05/farmers-will-vote-for-me-to-become-npps-2024-flagbearer-afriyie-akoto/|work=Citi Newsroom|date=10 May 2023|access-date=15 August 2025|archive-date=29 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240229044958/https://citinewsroom.com/2023/05/farmers-will-vote-for-me-to-become-npps-2024-flagbearer-afriyie-akoto/|url-status=dead}}</ref> * [[Kennedy Agyapong]], Mmarahyɛ Bagua no muni a ɔhwɛ [[Assin Central (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Assin Central]] so <ref name="npp-candidates" /> * Kwabena Agyapong a na anka ɔyɛ Ɔmampanyin Nsɛm ho Amanneɛbɔfo ne Ɔman Ho Dɔ Kuw Foforo no Ɔkyerɛwfo Panyin <ref name="npp-candidates" /> * [[Boakye Agyarko]] a na ɔyɛ Ɔmanpanyin a ɔhwɛ Ahoɔden ne Petroleum so ntɛm ara <ref name="npp-candidates" /> * [[Joe Ghartey]] a na anka ɔyɛ Mmaranimfo Panyin ne Ɔsoafo a ɔhwɛ Keteke Nkɔso so <ref name="npp-candidates" /> * [[Kofi Konadu Apraku]], kan Ɔmantam Nkitahodi Ho Ɔsoafo * Alan Kyeremanten a na ɔyɛ Ɔmanpanyin a ɔhwɛ Aguadi ne Nnwuma so ntɛm ara <ref name="npp-candidates" /> * Kwadwo Poku, aguadifo <ref name="Graphic4">{{cite news|title=Kwadwo Poku: Unsuccessful NPP flagbearer aspirant content with three votes|url=https://www.graphic.com.gh/news/politics/kwadwo-poku-unsuccessful-npp-flagbearer-aspirant-content-with-three-votes.html|access-date=28 November 2023|work=[[Daily Graphic]]|date=29 August 2023}}</ref> == Nsunsuansoɔ == Sɛnea ɛbɛyɛ a wɔbɛtew wɔn a wɔpɛ sɛ wɔpaw wɔn no dodow so no, NPP yɛɛ Special [[Superdelegate|Super Delegates]] Congress wɔ 26 August 2023, a ɛbɛpaw nnipa baanum a wɔsen biara a afei wɔbɛkɔ so asi akan wɔ primaries a etwa to wɔ November mu. Ɔmanpanyin Abadiakyiri [[Mahamudu Bawumia]] na ɔdii kan, na ɔnyaa abatoɔ 68%. Ɛyɛɛ ahwɛfoɔ pii nwonwa sɛ "maverick" MP [[Kennedy Agyapong]], a ɔreyɛ ɔsatuo a ɛkasa tia Akufo-Addo nnisoɔ no kɛseɛ no, dii nea ɛtɔ so mmienu, na ɔdii NPP veteran [[Alan John Kyerematen|Alan John Kyeremanten]], a odii kan tuu mmirika sɛ Ɔmampanyin wɔ [[2008 Ghanaian general election|afe 2008 mu]] no so nkonim. [[Owusu Afriyie Akoto]] nyaa nea ɛto so anan, bere a [[Francis Addai-Nimoh]] ne [[Boakye Agyarko]] bɔɔ mu maa nea ɛto so anum, na ɛho behiae sɛ wɔyɛ akansi a ɛto so abien, a Addai-Nimoh dii nkonim, na ɛmaa nnipa baanum a wotwa to a wɔbɛpaw wɔn sɛ wɔbɛkɔ mfitiase akansi no.<ref>{{cite news|title=NPP Super Delegates Conference: Regional break down of the results|url=https://citinewsroom.com/2023/08/npp-super-delegates-conference-results-from-voting-centres/|access-date=28 November 2023|work=Citinewsroom - Comprehensive News in Ghana|date=26 August 2023}}</ref> Nanso, Kyeremanten de too gua sɛ ɔbɛtwe ne ho afi primaries no mu (akyiri yi obegyae NPP koraa na wafi n’ankasa kuw a ɛto so abiɛsa ɔsatu ase), na ogyaw nnipa baanan<ref name="graphic3">{{cite news|last1=Frimpong|first1=Enoch Darfah|title=Alan Kyerematen quits NPP again, decides to contest 2024 as independent candidate|url=https://www.graphic.com.gh/news/politics/it-is-now-official-alan-kyerematen-is-going-into-2024-as-independent-presidential-candidate.html|access-date=28 November 2023|work=[[Daily Graphic]]|date=24 September 2023}}</ref> == Manpanin Abatoɔ == * Wɔn a wɔgyinaa sɛ manpanin no na wɔn dodoɔ ano si dummienu nanso wɔn mu deɛ wɔdii mu ntitiman pa ara yɛ manpanin dada [[John Mahama|John Dramani Mahama]] a ɔgyina ma kuo a wɔfrɛ no sɛ (NDC) ne manpanin bɛdiakyire Mahamudi Bawumia a ɔno nso gyina ma kuo a wɔfrɛ no sɛ (NPP). Wɔn a wɔgyinaa manpanin abatoɔ no ne; * Dr. Mahamudu Bawumia ( New Patrotic Party- NPP)<ref>{{Citation |title=Ghana election: Who are the candidates and what's at stake? |date=2024-12-08 |url=https://www.bbc.com/news/articles/czd545m0qjqo |language=en-GB |access-date=2025-07-26}}</ref> * John Dramani Mahama ( National Democratic Congress- NDC). * Alan John Kwadwo Kyerematen (Independent) * Nana Kwame Bediako (Independent) * Kofi Akpaloo (Liberal Party of Ghana - LPG). * Rev. Christian Kwabena Andrews (Ghana Union Movement - GUM) * Hassan Abdulai Ayariga (All People's Congress - APC) * Mohammed Frimpong (National Democratic Party - NDP) * Akua Donkor (Ghana Freedom Party - GFP) – Ɔwuiiɛ ansa na wɔreto aba no. * Nana Akosua Frimpomaa Sarpong-Kumankumah (Convention People's Party - CPP). * Janet Asana Nabla (People's National Party - PNP). * Bernard Mornah (People's National Convention - PNC). * Daniel Augustus Lartey (Great Consolidated Popular Party - GCPP). == Mmarahyɛbadwafoɔ Abatoɔ == Nnipa dodoɔ a wɔtoo wɔn so aba.sɛ mmmarahyɛbadwafoɔ no, na wɔn dodoɔ ano si ahaanu aduonson nsia. Na abatoɔ no kɔɔ so wieeɛ no, kuo a wɔfrɛ wɔn NDC no nyaa ɛmu ɔha aduɔwɔtwe mmiɛnsa, ɛna NPP kuo no nso nyaa mu aduɔwɔtwe nwɔtwe, ɛna kuo a wɔate wɔn ho no nyaa mu nnan. Na kyerɛ sɛ NDC kuo no na wɔnyaa mu kɛseɛ pa ara. Mmaa dodoɔ a wɔtoo aba yii wɔn no yɛ aduanan; na kyerɛ sɛ ɔha mu nkyekyɛmu dunnum. == Deɛ Ɛfiri mu Baeɛ == Wɔtoo aba no wieeɛ no,manpanin dada John Dramani Mahama na ɔdi nkunim. Sɛdeɛ manpanin abatoɔ no kɔeɛ na wɔahyehyɛ no wɔ pono so wɔ fam ha no<ref>{{Citation |title=2024 PRESIDENTIAL ELECTION RESULTS – Electoral Commission |url=https://ec.gov.gh/2024-presidential-election-results/?utm_source=perplexity |access-date=2025-07-26}}</ref>; {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" |Candidate !Running mate !Party !Votes !% |- | |John Mahama |Jane Naana Opoku-Agyemang |National Democratic Congress |6,328,397 |56.55 |- | |Mahamudu Bawumia |Matthew Opoku Prempeh |New Patriotic Party |4,657,304 |41.61 |- | |Nana Kwame Bediako |Maryam Esaka Kriesie |Independent (The New Force) |84,478 |0.75 |- | |Alan John Kyerematen |Kwame Owusu Danso |Independent (Movement for Change) |31,202 |0.28 |- | |Nana Akosua Frimpomaa |Wayoe Ghanamannti |Convention People's Party |23,397 |0.21 |- | |Hassan Ayariga |Samuel Mensah |All People's Congress |17,461 |0.16 |- | |Dan Lartey Jr. |<sup>[''clarification needed'']</sup> |Great Consolidated Popular Party |16,673 |0.15 |- | |Christian Kwabena Andrews |Evelyn Serwaa Bonsu |Ghana Union Movement |16,461 |0.15 |- | |Kofi Akpaloo |Elizabeth Sam |Liberal Party of Ghana |5,219 |0.05 |- | |Mohammed Frimpong |Christiana Collingwood Williams |National Democratic Party |4,413 |0.04 |- | |Kofi Koranteng |Emmanuel Semordzi |Independent |3,320 |0.03 |- | |George Twum-Barima-Adu |Nyaaba-Aweeba Azongo |Independent |3,097 |0.03 |- | |''Akua Donkor (deceased)'' |''Kwabena Agyeman Appiah Kubi'' |''Ghana Freedom Party'' |0 |0.00 |- | colspan="4" |Total |11,191,422 |100.00 |- | colspan="6" | |- ! colspan="4" |Valid votes |11,191,422 |97.91 |- ! colspan="4" |Invalid/blank votes |239,109 |2.09 |- ! colspan="4" |Total votes |11,430,531 |100.00 |- ! colspan="4" |Registered voters/turnout |18,774,195 |60.88 |- | colspan="6" |Source: Electoral Commission of Ghana |} == Wɔn a wɔtoo aba == Nnipa bɛyɛ sɛ ɔpepe du nwɔtwe akyiri pɔ nson (18.7million) na wɔtwerɛɛ wɔn din gyee wɔn too mu sɛ wɔbɛtumi ato aba wɔ mantam du nsia no.<ref>{{Citation |title=Voting underway in Ghana's crucial 2024 elections |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/voting-underway-in-ghanas-crucial-2024-elections/3417185 |access-date=2025-07-26}}</ref> Wɔwiee abatoɔ no, wɔhunuu sɛ [[Asante Mantam|Asante mantam]] na wɔanto aba no koraa. == Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ == 50nlsgdt1ydtkqyxz2rixbjq3ii9aav Elsa Teixeira Pinto 0 17993 199379 199113 2026-04-22T04:33:37Z InternetArchiveBot 10377 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 199379 wikitext text/x-wiki {{short description|São Toméni ɔmanyɛfo}}Elsa Maria Neto D'Alva Teixeira de Barros Pinto yɛ São Tomé ɔmanyɛfo a ɔyɛɛ Ɔman Bammɔ ne [[Atɛntenee|Atɛntrenee]] Ho Ɔsoafoɔ, ne [[Amanyɔni|Amannɔne]] Nsɛm Ho Ɔsoafoɔ, firi December 2018 kɔsi September 2020. Wɔ afe 2003 ne 2004 mu (anyɛ yiye koraa no), na ɔyɛ Asomfo Bagua no muni, sɛ Ɔman [[Ɔkyerɛwfoɔ]] a ɔhwɛ Adwumayɛ mu [[Nsakraeɛ]] ne Ɔman Adwumayɛ so, na na ɔyɛ São Tomé Ahofadi Kuo ne Príncipe/Social Democratic Party (MLSTP-PSD) [[Amammuo|amammui]] kuo no muni<ref>{{Citation |last=Europa Publications |title=Africa South of the Sahara 2004 |date=2003 |url=https://books.google.com/books?id=jj4J-AXGDaQC&pg=PA920 |publisher=Psychology Press |language=en |isbn=978-1-85743-183-4 |access-date=2026-03-20}}</ref><ref>{{Citation |last=B. Turner |title=The Statesman's Yearbook 2005: The Politics, Cultures and Economies of the World |date=2017-02-07 |url=https://books.google.com/books?id=8TMUDgAAQBAJ&pg=PA1393 |publisher=Springer |language=en |isbn=978-0-230-27133-3 |access-date=2026-03-20}}</ref>. Ɔyɛ Ɔsoafoɔ a ɔhwɛ [[Atemmuafoɔ|Atemmuo]] ne Ɔmanfoɔ Nnwuma so firi afe 2004 kɔsi afe 2006 ne afe 2010<ref>{{Citation |title=O Ministério da Justiça |url=http://justicastp.gov.st/evolucao.php |language=pt |access-date=2026-03-20 |archive-date=2025-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404110807/http://justicastp.gov.st/evolucao.php |url-status=dead }}</ref>. Sɛnea Pravda kyerɛ no, na ɔyɛ Ɔman Bammɔ Soafo, ne [[Atɛntenee|Atɛntrenee]] Ho Ɔsoafo, fi afe 2008 kosi afe 2010<ref>{{Citation |last=Timothy Bancroft-Hinchey |title=Repúdio em São Tomé e Príncipe |date=2010-02-10 |url=https://port.pravda.ru/cplp/28909-sao_tome/ |language=pt |access-date=2026-03-20}}</ref>. Sɛnea Whitaker Almanack kyerɛ no, na ɔda so ara yɛ Ɔman Bammɔ Soafo de besi [[Kitawonsa]] 2011<ref>{{Citation |last=Whitaker's |title=Whitaker's Almanack 2012 |date=2011-10-18 |url=https://books.google.com/books?id=jaXOWG6yLwwC&pg=PA989 |publisher=Bloomsbury Publishing |language=en |isbn=978-1-4081-3012-4 |access-date=2026-03-20}}</ref>. Wɔ Ɔpɛpɔn 2013 mu no, na ɔyɛ São Tomé ne Príncipe Mmaranimfo Panyin, bere a [[Ɔmanpanin (aban abodin)|ɔmampanyin]] ahyɛde bi a ɔde mae sɛ ɔde check a ɛyɛ US$15,000 a sika a ɛdɔɔso a wɔde bɛhyɛ no anuonyam de atua kar a wɔde tuaa ho ka wɔ afe 2011 ɔmampanyin abatow no mu no buu no bem<ref>{{Citation |title=PANAPRESS - PANAFRICAN News Agency - Official Web Site |date=2026-03-20 |url=https://www.panapress.com/lang2-index.html |language=en |access-date=2026-03-20 |archive-date=2024-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224001704/http://www.panapress.com/lang2-index.html |url-status=dead }}</ref> Wɔ [[Ɔpɛpɔn]] 2015 mu no, ɔgyinaa Aurélio Martins (a ɔdi tumi seesei, na ɔresi akan ne mprenu so, a ɔyɛ akuo no kannifo firi afe 2011)<ref>{{Citation |title=BBCParaAfrica.com {{!}} Notícias {{!}} Aurélio Martins eleito presidente do MLSTP-PSD |url=https://www.bbc.co.uk/portugueseafrica/news/story/2011/01/110117_mlstpnewpresidentbp.shtml |access-date=2026-03-20}}</ref>maa Movement for the Liberation of São Tomé ne Príncipe/Social Democratic Party (MLSTP-PSD) amammui kuw no akannifoɔ wɔ berɛ a sikasɛm ho nimdefoɔ Agostinho Meira Rita de ne kandifoɔ kaa ne deɛ ho no<ref>{{Citation |title=MLSTP/PSD : Duas candidaturas numa só |date=2015-11-10 |url=https://www.rfi.fr/pt/sao-tome-e-principe/20151110-mlstppsd-duas-candidaturas-numa-so |language=pt |access-date=2026-03-20}}</ref>. == Baabi a meyaa firiiɛ == {{DEFAULTSORT:Teixeira de Barros Pinto, Elsa Maria}} [[Category:Living people]] [[Category:Women government ministers of São Tomé and Príncipe]] [[Category:Movement for the Liberation of São Tomé and Príncipe/Social Democratic Party politicians]] [[Category:Defence ministers of São Tomé and Príncipe]] [[Category:Justice ministers of São Tomé and Príncipe]] [[Category:Female justice ministers]] [[Category:Female defence ministers]] [[Category:Year of birth missing (living people)]] [[Category:Foreign ministers of São Tomé and Príncipe]] [[Category:Female foreign ministers]] [[Category:21st-century São Tomé and Príncipe politicians]] [[Category:21st-century São Tomé and Príncipe women politicians]] 5zre4zowvv7zoa4nipovsgpzzy9almu C.K. Mann 0 18034 199373 199196 2026-04-21T20:36:17Z Nana Sintim 11223 I created reference 199373 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ghanaian highlife musician}} {{Infobox musical artist | honorific_prefix = | name = Charles Kofi Mann | honorific_suffix = | image = | image_upright = | image_size = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = | caption = | birth_name = Charles Kofi Amankwaa Mann | birth_date = 1936 | alias = C. K. Mann | birth_place = Cape Coast | death_date = March 20, 2018 (aged 81–82) | death_place = Takoradi | genre = [[Highlife]] | years_active = 1960–2013 | label = }} '''Charles Kofi Amankwaa Mann''' (1936 – [[Ɔbɛnem]] 20, 2018), a ɔsan frɛ no C. K. Mann, na ɔy3 a Ghanani highlife dwontoni ne dwontwerɛfoɔ. His music career spanned over four decades; he won multiple awards for his songs. He was awarded the Grand Medal of Ghana by [[John Kufuor|John Agyekum Kufour]] in 2006. == Abrabo ne Adwuma == C. K. Mann was born in 1936.<ref>{{Citation |title=Ghana's Highlife Music Collection : C.K. Mann |url=https://www.fondation-langlois.org/html/e/page.php?NumPage=2274 |access-date=2026-03-29}}</ref> in Cape Coast in the Central Region of Ghana. He worked briefly as a seaman before joining Moses Kweku Oppong's Kakaiku band.<ref>{{Citation |title=C.K. Mann Songs, Albums, Reviews, Bio & More {{!}}... |url=https://www.allmusic.com/artist/ck-mann-mn0001791198 |language=en |access-date=2026-03-29}}</ref> After familiarizing himself with the Ghanaian music scene, he joined Ocean Strings and led the band until 1965. When the band was disbanded, he joined a newly formed band in Takoradi, The Carousel 7. He came to prominence in 1969 when he released his single "''Edina Benya''". It was he who impressed on the band's owner, Anis Mubarak, to sign Paapa Yankson to the group. Mann added Western musical instruments to ''Osode'', the traditional music of Ghanaian fishermen rhythms. Mann died at the Ghana Port == Ne Nnwom == Mann had several hit songs, including "Adwoa Yankey", "Asafo beesuon", "Obaa yaa aye me bone", "Kolomashie", "Dofo bi akyerew me", "Ankwasema dede", "Okwan tsentsen awar", "Aboa akonkoran", "Beebi a odo wo", "Tsie m'afotusem", "Ebusua ape adze aye m == N'abasobodeɛ == == Baabi a menyaa mmoa == <references /> [[category:Dwontoni]] [[category:Highlife dwontoni]] [[category:Ghana adwontofoɔ]] o3ilcjzciuhbwcx2st4tqgkuroxywn5 Volta River 0 18055 199377 199302 2026-04-22T01:44:02Z InternetArchiveBot 10377 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 199377 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Volta River<br>''Fleuve Volta'' | name_native = Asuo Firaw (Akan) | name_native_lang = tw | name_other = Amuga (Ewe), Fleuve Volta (Frɛnkye) | name_etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = VoltaRiverWithAdombeBridge183-1-.jpg | image_size = 300 | image_caption = [[Adomi Bridge]] a ɛwɔ Asuo Volta so ɛwɔ [[Akosombo Dam]] anafoɔ fam. | map = Volta River basin map.svg | map_size = 300 | map_caption = Asuo Volta ne n'asukɔ mmienu akɛseɛ: Asuo Tuntum Volta, Asuo Fitaa Volta, ne Asuo Kɔkɔɔ Volta | pushpin_map = | pushpin_map_size = 300 | pushpin_map_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 6 <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Aman | subdivision_name1 = {{hlist|[[Ghana]]|[[Burkina Faso]]|[[Côte d'Ivoire]]}} | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|1500|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= [[River mouth|Ano]]<ref name="brit">[http://www.library.eb.com/eb/article-9075703 Volta River], Encyclopædia Britannica. 2007. Encyclopædia Britannica Online Library Edition. Retrieved on October 6, 2007.</ref> | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|1210|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="brit"/> | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = | source1_coordinates= | source1_elevation = | mouth = Gulf of Guinea (Gini Kɔɔ) | mouth_location = [[Atlantic Po]] | mouth_coordinates = {{coord|5|46|N|0|41|E|display=inline,title}}<ref>{{GEOnet2|32FA87A2E09D3774E0440003BA962ED3|Volta}}</ref> | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|407093|km2|abbr=on}}<ref name="eatlas">[https://web.archive.org/web/20051026063230/http://www.waterandnature.org/eatlas/html/af26.html Volta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051026063230/http://www.waterandnature.org/eatlas/html/af26.html |date=2005-10-26 }}, Watersheds of the World. Water Resources eAtlas. Retrieved on October 6, 2007.</ref> | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''Asuo Volta''' (Akan kasa mu: '''Asuo Firaw''', Ewe kasa mu: '''Amuga''', Frɛnkye kasa mu: '''Fleuve Volta''') yɛ asubɔnten a ɛso sen biara wɔ Atɔeɛ Afripa ɔman [[Ghana]] mu. Ɛfiri [[Burkina Faso]] Bobo-Dioulasso bepɔw so tene ba Ghana anafoɔ fam. Asubɔnten no yɛ nkyekyɛmu akɛseɛ mmienu: [[Volta Tuntum]] (Black Volta), Asuo Fitaa Volta (White Volta), ne [[Volta kɔkɔɔ|Asuo Kɔkɔɔ Volta]] (Red Volta). Atɔeɛ atifi fam no, Asuo Tuntum Volta no yɛ ɔhyeɛ a ɛte [[Côte d'Ivoire]], Ghana, ne Burkina Faso ntam. Asuo Volta tene kɔ anafoɔ fam fa Akwapim-Togoland bepɔw so, na ɛkɔhyɛ Atlantic Po mu wɔ Gulf of Guinea (Gini Kɔɔ) wɔ Ada Foah. N'asukɔ ketewa biako ne [[Oti Asubɔnten (River)|Asuo Oti]] a ɛfiri [[Togo]] ba Ghana apueeɛ fam. Wɔato Akosombo no asuo no ho ban ama wɔatumi ayɛ hydroelectric (nwomso omhyɛ). Nsukorɛbea no din de Asuo Volta (Lake Volta) a ɛfiri Akosombo Dam wɔ anafoɔ fam kɔsi ɔman no atifi fam. Ɛyɛ nsukorɛbea a ɛyɛ nyansafoɔ asie (man-made) a ɛso sen biara wɔ wiase nyinaa wɔ ne mmeaeɛ so.<ref>{{cite web|title=Lake Volta, Ghana|url=https://visibleearth.nasa.gov/view.php?id=58197|website=Visible Earth|date=7 April 2002|publisher=NASA|access-date=7 March 2018}}</ref> Ɔman [[Burkina Faso]] a wɔfrɛɛ no Upper Volta dada no, ɛnam asubɔnten no so nyaa ne din. Asuo no mu dɛ yɛ bɛyɛ ananmɔ 45 (45 feet) ase fi Asuo Volta Tade no ho. Adome Bridge na ɛwɔ Asuo Volta so, ɛwɔ Akosombo Dam no ase pɛ. [[File:Ada, Volta River.jpg|thumb|Ada, Asuo Volta]] == Nsukorɛbea (The Reservoir) == Asuo Volta Tade (Lake Volta) yɛ nsukorɛbea a Akosombo Dam no na ɛmaa ɛbaa abɛyɛ wɔ Asuo Volta anafoɔ fam wɔ anafoɔ fam Ghana. Ɛyɛ nsukorɛbea a ɛso sen biara wɔ wiase. Ɛfiri Akosombo Dam a ɛwɔ anafoɔ fam apueeɛ Ghana kɔsi Yapei kurow a ɛwɔ Central Gonja District, [[Atifi Mantam (Ghana)|Northern Region of Ghana]], kilomita bɛyɛ 400 kɔ atifi fam. Dam no omhyɛ adwumayɛbea ma omhyɛ ma Volta River Authority, na nsukorɛbea no nso ma ɛyɛ mmerɛ sɛ wɔde nsuo so akwan di dwuma. Ɛyɛ nnwuma dea mfuo nsuo gu (irrigation) ne apataam akuayɛ (fish farming). == Abakɔsɛm == Akwamu manfoɔ a wɔsisii ahennie wɔ asuo no apueeɛ ne atɔeɛ mpoano, a ɛfiri Ghana, Togo, ne Benin a ɛwɔ hɔ nnɛ no, wɔfrɛ asuo no '''Firaw'''. Wɔwɔ [[abosom]] a ɔhwɛ asuo no so a wɔfrɛ no Mfodwo<ref>{{cite journal|last1=Wissing|first1=Kirsty|title=Assistance and resistance of (hydro-)power: Contested relationships of control over the Volta River, Ghana|journal=Environment and Planning C: Politics and Space|date=November 2019|volume=37|issue=7|pages=1167, 1169|doi=10.1177/0263774x18807482}}</ref>. Portugal sikakɔkɔɔ guadifoɔ na wɔde din '''Volta''' too asuo no wɔ Ghana. Saa din no firi Portuguese kasa mu a ɛkyerɛ "dan" anaa "foro" (''volta'' wɔ Portuguese mu kyerɛ "twist" anaa "turn"), firisɛ saa beaeɛ no na ɛyɛ wɔn akwantuo ano a na wɔsane dan wɔn ho wɔ hɔ ansa na wɔresane akɔ Portugal.<ref name="Volta - etymology"/> Wɔsane nso frɛ no ''"Asubɔnten a ɛsane ba"'' (River of return), ɛfirisɛ hɔ na hyɛn a wɔde di dwuma no taa dan wɔn ho faako sane.<ref name="Volta - etymology">{{Cite web |title=volta {{!}} Search Online Etymology Dictionary |url=https://www.etymonline.com/search?q=Volta |access-date=2025-01-15 |website=www.etymonline.com}}</ref><ref name="Bakewell">{{cite book|first=Ivor|last=Wilks|chapter=Wangara, Akan, and Portuguese in the Fifteenth and Sixteenth Centuries|editor1-last=Bakewell|editor1-first=Peter|title=Mines of Silver and Gold in the Americas|date=1997|publisher=Variorum, Ashgate Publishing Limited|location=Aldershot|page=15}}</ref> == Hwɛ eyi nso == *[[Akosombo Dam#Impacts|Akosombo Hydroelectric Project no Mmaeɛ]] — Asuo Volta Tade ne Akosombo Dam nti nnipa ne asase so haw a ɛba. == Ntotoho == {{Reflist}} == Linki a ɛwɔ abɔnten so == * {{commonscatinline}} {{Rivers of Ghana}} {{Authority control}} 5xfjrsj7b4lan7x45yv6vgjljp7wckj