Википедия
tyvwiki
https://tyv.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BB_%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD
MediaWiki 1.46.0-wmf.24
first-letter
Медиа
Тускай
Чугаа
Ажыглакчы
Ажыглакчы чугаа
Википедия
Википедия дугайында сүмелел
Файл
Файл чугаа
МедиаВики
МедиаВики чугаа
Майык
Майык чугаа
Дуза
Дуза чугаа
Аңгылал
Аңгылал чугаа
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
Мөңге Түрк Эл (1 дугаар күрүне)
0
1920
52017
47229
2026-04-28T00:33:02Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
52017
wikitext
text/x-wiki
'''Mөңге Эл''' — [[Түрк|түрк аймактың]] күрүнези.
== Ады ==
Түрктер күрүнезин тускай сөс-биле адавайн чораан.<br />
Амгы үениң төөгү номнарында "Mөңге Түрк Эл" - деп сөстер бар. Ол болза амгы үеде төөгү эртеминде ажыглаттынып турар тускай сөс катыжыышкыны-дыр.<br />
Күл-тигиниң бижиинде бир одуругну кирилл транскрипциязының дузазы-биле номчуур болза, мынча дээн:
* Ол йергерӱ барсар Тӱрк бодун ӧлтечи сен. Ӧтӱкен йир олуруп арқыш тиркиш ысар нең буңуғ йоқ Ӧтӱкен йыш олурсар ''беңӱ ил'' тута олуртачы сен.<br />
* Ол черже баар болзуңза Түрк чон өлүр сен. Өдүген черинге олуруп (албан төлээн кош хүлээп) аргыжып ыдып (тургаш) сенде муңгак чок. Өдүген аргазынга олурзуңза ''мөңге эл'' тудуп олурар сен<ref>Арын 136. / И. В. Кормушин. Древние тюркские языки. Учебное пособие для студентов вузов. Абакан: Издательство Хакаского государственного университета им. Н.Ф. Катанова, 2004. — 336 с. ISBN: 5-7810-0279-0</ref>.
== Үези ==
Күрүнениң тергиин күштүг турган үелери болза 552-630 чылдар-дыр.
535—745 чылдар дургузунда түрктер 21 хаанныг турган<ref>Түрк элдиң төөгүзүн кыдаттар бижээн ынчангаш түрк хаанарның аттары арай хөктүг дыңналыр. Бо таварылгада эрги кыдат дылдан реконструкцияны кылыр болза эки.</ref>.
== Эл төөгүзү ==
Түрктерниң ёзу-чаңчылы-биле акызын соңнай дуңмазы хаан болур ужурлуг, адазын соңнай оглу хаан болбас ужурлуг.<br />
Аймак даргазы '''Шад''' деп албан дужаалдыг чораан. Бумын деп кижи [[Жуань-жуань|жуань-жуань]] деп аймактың шериин чылча шаапкаш бодун "хаан кижи" мен дей берген. Ол үеден бээр түрктерниң баштыңы "хаан" деп албан дужаалдыг ат эдилээр апарган.
'''Шад Бумын.'''<br />
535 чылда Барыын Вэй күрүнеден элчи келген. Түрк ордуда улус: "Биске улуг күрүнүң элчини келген эливис удавас тергиидээр-дир деп ынча дижип турган". Келир 536 чылда Бумын бодунуң улузун Барыын Вэй күрүнеже чортупкаш кыдаттар-биле харылзаа тудуп алган. Ол-ла чылдарда телес аймактың улузу жужанарже дайылдажыр дээр бар чыткан. Бумын шерии-биле телес аймактың улузунче халдааш оларны чагырып тиилеп алган. Ынчалдыр телес аймактың улузу түрк хаанга чагырты берген. Телес аймаа түрктерге чагырты бээрге Бумынның ара-албатызы көвүдей берген. Ам кээп Бумын жужан хааның уруун айтырып алыр дээш олче кижи чортупкан. Жужанарны ол үеде Анахуань деп кижи башкарып турган. Анахуань хорадааш бодунуң элчизин мындыг харыы-биле чортупкан: "сен мээң дарганым шээй сен, канчап ындыг чүве меңээ чугаалар кижи сен" дээн. Бумын хорадааш жужан хааның элчизин өлүрүп каан. Соонда ол Вэй күрүнезинче хаан кижи уруун кудалап, айтырып алыр дээш, база-ла улузун чортупкан. 551 чылдың 6 дугаар айында Вэй күрүнениң хааны Чан-лэ деп уруун Бумынга өглеп берген. Жужанар-биле дайын кылыры аажок берге боорга Бумын кажар арга ажыглаан. Кыжын 552 чылда бир айда ол аг-шериин чыып алгаш жужанарже хенертен халдаан. Жужанар аштырган, Анахуань бодунуң амы-тыныга четкен, ооң оглу Яньлочен кыдаттарның Ци күрүнезинче дезипкен. Арткан жужанар Анахуаньның акызы болур Дыншуцзы дээр кижини хаан ширээзинге олуртуп алган. Түрктерниң жужанар-биле дайыны ам-даа соксаваан. Чогум Бумын жужанарны тарады сывырыпкаш бодун ''Ил хаан'' деп ат-биле адап алган, кадайынга ол ''Кадын'' деп ат берген. 533 чылда Бумын кызыл дустай берген.
Хаан дүжүлгезинге ооң Кара деп оглу саадапкан. Албаты чон хаан оглун Изиг хаан деп адап алган. Изиг хаан улаштыр жужанар-биле чаалашкан, соонда үр-даа болбаанда ооң тыны база үзүлген.
Дараазында Изиг хааның дыңмазы Мухан дээр кижи хаан апарган. Мухан хаанның арны калбак, карактары шил ышкаш, ооң сонуургаар, билир чүвези-ле дайын-дайын. Мухан угааныг, аажы-чаңы берге кижи турган. Түрктер жужанар-биле дыка үр чаалашкан, чүгле 555 чылда Мухан хаан оларны тиилеп шыдаан. Жужаннарның сөөлгү хаанын Дыншуцзы дээр, ол кижи арткан улузу-биле Барыын Вэй күрүнезинче дезе берген. Мухан хаан соңгу чүкте кыргыстарны томаарарткан, чөөн чүкте Кидань деп аймактың улузун тарады сывырыпкан, барыын чүкте түрктер эфталиттерни тиилээн. ''Түрк Эл'' кончуг улус девискээрже шөйлү берген: ооң чөөн чүгүнде Сарыг далай, соңгу чүгүнде Байкал, мурнуу чүгүнде Улуг хана, барыын талада Ортаакы Азия турган. Мухан хааның эл-күрүзү күштели бээрге ол Барыын Вэй күрүнениң хаанындан: "Чуртуңда менден чаштынып турар жужанарны тудуп алгаш менче чортувут", - деп негээн. Кыдаттар Дыншуцзы деп кижини ара-албатызы-биле кады туткаш, шупту муң хире кижини түрктерже чортупкан. Хүлүткен жужаннар Чанъань хоорайдан үнүп кээрге оларны түрктер уткуп алгаш дөгерезин чок кылдыр шаажылап каапкан.
<br />
'''Истеми'''<br />
Барыын талада түрктерниң ханныг өштүг дайызыннары Авар дээр чон турган. Авар аймаа Алдай дагларынга түрктерниң барыын талада кожалары турган. Түрктер аварлар-биле ырма-сынчыг чаалашкан. Аварлар түрктерге алыспас дээш хүн бадар чүкче тулчуп аткаарлап чоруп-ла орган улус. Авар чоннуң маадырлары-биле Мухан хааның дыңмазы, Истеми чаалажып чораан. Аварлар Волга хемни кеже бергеш чүгле ынчан түрктерден адырлып алган. Истеми ыңай оларны сүрбээн. Истеминиң шериглери Ортаакы Азияга чеде берген.
Ортаакы Азияда эң баштай садыгжы улустуң аян-чорук кылган оруктарын Эфталит күрүнези хайгаарап турган, согдак чоннуң садыгжылары эфталиттерниң албатызы турган. Ол үеде Персия биле Эфталит күрүнениң аразында харылзаа эптиг-чөптүг турбаан. Түрктер ону эскергеш Персияның хааны-биле сүлчежип алгаш эфталиттерже кады халдаар кылдыр дугуржуп алган. Дараазында чылдарада улуг дайын соонда Персия-биле Түрк эл эфталитерни тиилээш ол чоннуң чер чуртун эжелеп алган. Ам кээп согдак чоннуң садыгжылары Истеминиң албатызы апарган.
Барыын чүктен кээп чораан садыгжы улустуң оруктарын хайгаарары түрктерге кончуг орулгалаыг болган. Ол оруктарны төөгү номнарында "Улуг торгу оруу" дээр.
== Кыдат бижиктер ==
Бижии чок.<ref>Бир дугаар күрүне үезинде күрүнени уштап-баштап турган улус согдак чоннуң бижиин ажыглап чораан. Оон ыңай кыдаттарның чаңы ындыг: кандыг бир чоннуң иероглифтиг бижии чок болза ол чонну кыдаттар «бижик чок чон» деп адаар турган.</ref>.
Үжүктери Ху деп улустуң бижиинге дөмей.
Кижи бажы, чылгы, мал-маган санаарда, үндүрүг чыырда ыяшты кертик-биле демдеглеп алыр. Саазынга ат салбас, ооң орнунга алдын октуг согун биле таңма тыртып каар.
Туктарында алдын бөрү бажы бар.
=== Хоойлу ===
Кеземче хоойлузу ёзугаар, бир эвес кым: үймээн үндүрзе, кижи амызынга четсе, өске кижи кадайы-биле хонар болза, даванын көстеп каан аътты оорлаар болза ол кижини өлүрүп шаажылаар ужурлуг. Кижи караан деже шаап каан болза, буруулуг кижи уруун кемдей берген кижиге бериптер, уруу чок болза кадайының эт-севин бериптер ужурлуг; кижиниң хол-будун кемдей шаап каан болза аът-биле торгаал төлээр; аът азы өске дериг херексел оорлаан болза, ооржу кижи оорлаан чүвезинден 10 катап аар, өртектиг торгаалга онаажыр.
=== Хаан кижиниң төрези ===
Кижини хаан ширээзинге олуртурда, беглер ону кидис ширтекке олуртуп алгаш көдүрүп алыр, оон ол кижизин хүн аайы-биле тос катап долганып кылаштаар. Беглер бир долгангаш-ла хаан болур кижиниң мурнунга сөгүрүүр-дүр. Ёзулады доостургаш, ол кижизин аът кырынга олурткаш, торгу баг-биле ооң мойнун боосталай тыртар, оон багны кошкаткаш, дораан айтырар: «Каш чыл иштинде хаан боор сен?»
Дүжүметтер аразында эң улуу "Ябгу", оон бичези "Тегин", үш дугаары "Элтебер", дөрт дугаары "Тумаофа", дараазында эргези бичии дүжүметтер саны 20 кижи, олар дөгерези адаларындан ызыгуур салгаан улус-тур.
Хааны Дугинь дагларын эжелей чуртаан. Ол өргээзиниң эжиин хүн үнер чүкче көрүндүрүп алган, ол кижи хүн үнер таланы ыдыктаар ынаар чалбарыыр. Хаан хамык бээлери-биле чыл санында даг иштинде бир куйну дагыыр-дыр. Беш айда, ай долу турунда шупту улузу-биле хем эриинге дээрни дагыыр-дыр. Дугинь дагдан, ыңай барыын талаже 500 ли ыракта Бодын-инли деп даг бар, ол дагның бажында оът-сиген, ыяш өспейн турар. Бодын-инли деп сөстү кыдат дылче очулдурар болза "оран-таңды ээзи" дээн уткалыг сөс-түр.
=== Шерии ===
[[File: Flag of the Göktürks Khaganate.svg |thumb| right|200px| тугу]]
Хаанның маадырларын «Бөрү» дээр. Ынчангаш олар бөрүден укталганын утпайн чоруур.<br />
Ок-чемзектен: кадыг кара чалыг, согун октары молдуруктуг, куяк хептиг, чыда, хылыш бар.
Аът мунуп алгаш халдып ора часпас адар улус-тур; чаңы каржы, дошкун.
==== Он муң шериглиг Соңгу Чжоу күрүнениң чанчыны Ян Чжун деп кижи ====
Ян Чжун деп кижи эглип келгеш Ву-ди хаанынга сөзүн сөглээн:<br />
«Түрктерниң маадырлары даргаларын тоовас, чурум чыскаал сагывас, шаңнал дилевес, шүгүмчүледен кортпас-тыр. Оларны тиилээри берге эвес ажыл-дыр. Бо хамык чүвениң ужурунда бистер түрктерни хей-ле кончуг улус деп санап турар бис. Түрктер бо эптиг таварылганы ажыглааш боттарынга бистиң чазактан белектер негеп, чыываап турар-дыр. Хаан төрезинге шивишкиннер меге чугаа дамчыдып турар-дыр, шериг баштыңнары база "түрк" деп сөстү дыңнааш сириңейни бээр-дир. Дайзынның көстүрү коргунчуг-ла, шынында болза оларны чылча шавары белен. Ам болза мээң бодалым-биле бээр кээп чораан азы келир үеде чаларап кээр ужурлуг элчилерни дөгерезин туткаш баштарын одура кессе эки-ле дир».<br />
Ву-ди хаан ооң сүмезин херекке албаан.
== Түрк элдиң бай шыдалы (экономика) ==
=== Чөөн тала ===
Түрктерниң күрүнези чаартынып күштелип турган үеде Кыдат чуртунуң соңгу талазынга 2 күрүне турган. Ол күрүнениң хаанары: "бисче түрктер халдай бербезин" дээш, түрк хаанның ордузунче белек кылдыр чылдың-на торгу, тараа аймаан чортуп турган. Түрктеринң Таспар дээр хааны мынча дээр турган: "Мурнуу чүкте ийи оол дыңнаңгыр боор-ла болза, бистер ядаргай чурталга көрбес бис". Ол хаанның чугаалап турганы "мурнуу чүкте ийи оол" дээрге ийи кыдат күрүне-дир — Соңгу Чжоу биле Соңгу Ци. Оларны Таспар хаан шак ынчалдыр ойзу адап турган-дыр.
=== Барыын тала ===
"Улуг торгу оруун" хайгаараан күрүне хамык аян-чорук кылган садыгжылардан үндүрүг ап турган. Барыын чүктен ол үелерде колдуунда согдак чоннуң садыгжылары аян-чорук кылып турган. "Улуг торгу оруунга" чорук кылган садыгжылардан үндүрүг алгаш түрктер кончуг байып турган. Истеминиң үезинде Барыын Тянь-Шаньда демир-даш уургайлары база турган. Ол демир уургайлардан кастынган даштарны эзилдиргеш, түрктер кожа чоннарга белен кудуп каан демир-дести садып турган.
== Хааннар допчузу ==
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|-
! rowspan="2" | Бугут бижии<br />(согдак дыл) !! rowspan="2" | Күл-тигиниң бижии<br />(Эрги түрк дыл) !! colspan="3" | Кыдат дылдан эде номчааны
|-
! Н. Я. Бичуриниң транскрипциязы
! Б. Карлгрениң эде номчааны
! С. Е Яхонтовтуң эде номчааны
|-
| Бумын каган<br />βmyn γ’γ’n || Бумын қаған || Тумынь;<br />хаан ады: Или кэхань<br />(база Аи-кэхань, И-кэ-хань) || t’huo mən || tumyn
|-
| Улуу боорга Мухан хааның<br />акызынга хаан атты берген<br />...nwy γwy-štr ‘HY mwγ’n γ’γ’n pr’yt || || Коло; хаан ады Исиги кэхань || k’huâ lâ || qara?<br />xvara?
|-
| Мухан (Муган) каган<br />mwγ’η γ’γ’n || || Кигинь (Сыгинь), Яньду;<br />хаан ады: Мухань (Мугань) кэхань || muk γân<br />muk kân || muyan<br />muqan
|-
| Таспар каган<br />t’sp’r γ’γ’n || || Тобо кэхань || t’hâ puât || tapar
|-
| Нивар каган<br />nw’’r γ’γ’n || || Нйету, Шэту;<br />Таспар хаан дириг дурунда Эрфу кэхань<br />(Биче хаан) деп аттыг турган;<br />хаан ады: Шаболио кэхань || ńźie b’iuk<br />ńźie b’uât || ñebuk (ñevuk)<br />ñebar (ñevar)
|-
| || || Шеху-хан Чулохэу || ||
|-
| || || Дулань-хан Юнюйлюй || ||
|-
| || || Бугя-хан Дату || ||
|-
| || || Шиби-хан Дуги || ||
|-
| || || Чуло-хан || ||
|-
| || || Хйели-хан Дуби || ||
|-
| || || Тули-хан || ||
|-
| || || Чеби-хан || ||
|}
<center>'''Таблицага хамаарыштыр онза тайылбыр.'''</center>
Согдак биле Кыдат дылдар түрк сөстерни шын адап шыдавас. Ылаңгыя кыдат дылдан дамчаан сөстерни албан эде номчуур болза эки.<br />
'''Чижек 1.''' Кыдаттап "кэхань" деп сөстү қаған кылдыр эде номчуур.<br />
'''Чижек 2.''' Түрктерниң 2 дугаар хаанын кыдаттар "Коло" деп бижээн, Колонуң хаан адын "Исиги кэхань" деп бижээн. Шыныда болза ооң түрк ады: Кара; хаан ады: Изиг хаан.<br />
'''Чижек 3.''' Түрктерниң 1 дугаар хааны: кыдаттар ону "Тумынь" деп бижип турган, Тумыньның хаан адын болза олар "Или кэхань" деп бижип турган. Шынында ол кижини "Бумын" дээр, ооң хаан ады "Ил хаан" болур. ''История Сибири''
<ref>Арын 267 биле 270, "История Сибири" Т I. Древняя Сибирь. Глава шестая. Тюрки Сибири в VI-X вв. Первые государства.// С Древнейших времён до наших дней. В пяти томах. Издательство "Наука". Ленинградское отделение. Ленинград, 1968 год. 456 с.</ref>
деп номда түрктеринң 1 дугаар хаанын "Тумен" деп бижип каан, тывалаар болза ооң адын "Түмен" кылдыр адап болур ышкаш. Кыдат дыл шинчилекчизи С. Е. Яхонтов ол кижиниң адын "Тумын" (tumyn) кылдыр эде номчуп турар. Япон шинчилекчи — Масао Мори ооң адын "Илиг қаған"
<ref>2001 чылда үнген "История Тувы" деп номда Бумынның хаан адын Масао Мориниң номчулгазы ёзугаар бижээн.</ref> кылдыр номчуп турар.<br />
'''Чижек 4.''' Бугут бижиинде Караны айытпаан, ол кижини анаа "Мухан хааның акызы" деп бижээн.
'''Истеми'''. Хааннар допчузунга Истемини онза айтып калза эки. Истеми хаан турбаан, ол Оң таланың бүрүн эргелиг бээзи турган. Барыын чүкте даштыкы чурттар-биле Истеми боду харылзаа тудар турган, боду дайылдажыр турган.
== База көр ==
[[Мөңге Түрк Эл (2 дугаар күрүне)|Мөңге Түрк Эл (2 дугаар күрүне)]]
== Тайылбыр кезек ==
<references />
== Үндезини ==
# [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/Bicurin/Sobr_sved_o_narodach/Tom_I/frametext61.htm Бичурин Н. Я. (ИАКИНФ) Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Часть первая. Отделение VI. ТУГЮ. (Таншу, гл. 215а и 215б; Чжоушу, гл. 50; Суйшу, гл. 84)]
# [http://krotov.info/acts/05/marsel/ist_viz_06.htm Византийские историки. Дексипп, Эвнапий, Олимпиодор, Малх, Пётр Патриций, Менандр, Кандид, Ноннос и Феофан Византиец. Переведённые с греческого Спиридонисом Дестунисом. Примечания Гавриила Дестуниса иждивением Духовного Ведомства. СанктПетербург в типиграфии Леонида Демиса. 1860] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130131015645/http://krotov.info/acts/05/marsel/ist_viz_06.htm |date=2013-01-31 }}
# [http://www.synologia.ru/a/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BA%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F Порядок престолонаследия у древних тюрков VI–VIII вв. (по китайским источникам). В. В. Тишиниң бижээн чүүлү]
# [http://kronk.spb.ru/library/klashtorny-livshiz-1971.htm С.Г. Кляшторный, В.А. Лившиц. Согдийская надпись из Бугута. // Страны и народы Востока, т. Х. 1971. С. 121-146.]
[[Аңгылал:Тываның төөгүзү]]
[[Аңгылал:Төөгү]]
[[Аңгылал:Түрктер]]
b31cbh2u2u66h49ejmh7fncn4xw0iud
Познер, Владимир Владимирович
0
7966
52020
51871
2026-04-28T01:04:38Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
52020
wikitext
text/x-wiki
'''Владимир Владимирович Познер''' (төр. [[1 апрель]] [[1934 чыл|1934]], [[Париж]], [[Франция]]) — [[ССРЭ|совет]], [[Россия|россий]] база [[Американың Каттышкан Штаттары|американ]] {{журналист|ССРЭ|России|США}} база {{телебашкарыкчы|СССР|России|США}}, {{радиоведущий|США}}, бир дугаар президент [[Россия телевиденияның академиязы|Россия телевиденияның академиязының]] бир дугаар президентизи (1994—2008), {{писатель2|СССР|России}}. Ведёт автор программа «[[Познер (теледамчыдылга)|Познер]]» на «[[Бир дугаар канал (Россия)|Бир дугаар каналда]]».
== Намдары ==
=== Ада-иези, чуртталганың эгези ===
Еврей өг-бүлеге төрүттүнген<ref>[https://pozneronline.ru/2017/07/19262/ О правде]{{ref-ru}}</ref> [[Познер, Владимир Александрович|Владимир Александрович Познер]] (1908—1975){{sfn|Краткая биография В. А. Познера}}, Россиядан 1922 чылда [[эмигрант|даштыкы чуртче көшкен]]{{sfn|Познер|1999a}}, биле француз Жеральдин Люттен (1910—1985){{sfn|«Тур де Франс»-2|loc=просмотр с 07:20}}. Владимир деп адазынга алдар кылдыр адаан база [[дуган Парижской Богоматери|дуган Парижской Богоматери]] [[католицизм|католик ёзулалы]] шажынга кирген{{sfn|«Тур де Франс»-2|loc=просмотр с 15:10}}. Россий база француз чогаалчы [[Познер, Владимир Соломонович|Владимир Соломонович Познер]] Владимир Познерниң [[Родство#В соседних поколениях|кады төрүвээн даайы]] болуп турар<ref name="Интервью">{{cite web|url=http://echo.msk.ru/programs/tv/1298060-echo/|title=В 80 лет жизнь только начинается|date=13 апреля 2014 года|publisher=Эхо Москвы|accessdate=2015-07-05}}</ref>.
Июнь 2012 чылда эфирже вышел ээлчеглиг хөй сериялыг фильм аян-чорук дугайында «[[Их Италия (теледамчыдылга)|Их Италия]]». Бо удаа Владимир Познер биле [[Иван Ургант|Иван Ургант]] дуэди отправляется [[Италия|Италияже]]. По словам самого Владимира Владимировича, тур-проект бичии мурнундагы двух ылгалып турар. Хотя концепция кулинарно-культурно-социальная — уламчылап турар.
2012 чылдың төнчүзүнде чаа турисчи-билип алырының хөй сериялыг телефильм «[[Германская головоломка]]» тырттырары доозулган{{sfn|Миненкова|2012}}, в начале декабря фильм был показан на «Первом канале».
Сентябрь 2013 чылда чаа телефильм «[[Англия в общем и в частности]]» кылыры эгелээн{{sfn|Панченко, 2013}}. Телефильм эфирге «Бир дугаар канал» январь 4-тен январь 15-ке чедир 2015 чылда (шуптузу 10 серия) орай кежээ дамчыдып турган{{sfn|«ПознерOnline», 2014}}.
Май 2015 чылда чаа тургузуг ниитилел коллегия соңгуттурган парлалгага хомудалдар{{sfn|Сотников, 2015}}.
Декабрь 2015 чылда Израиль дугайында «Еврейское счастье» фильм үндүрген<ref>{{Cite web|url=http://pozneronline.ru/category/filmy-v-poznera/izrail/|title=Еврейское Счастье {{!}} Познер Online|publisher=pozneronline.ru|accessdate=2016-12-15}}</ref>; в фильм вошли 8 серий, охватывающих несколько ключевых городов, проблем и достижений Израиля.
Чазын 2016 чылда Испания дугайында фильм «[[В поисках Дон Кихота]]» тырттырган турган<ref name="Isp">{{Cite web|url=http://pozneronline.ru/2016/04/15190/|title=Владимир Познер: «А я бы хотел выйти на эту арену и вот чтоб бык шёл»|author=Владимир Познер|publisher=Познер Online|accessdate=2016-10-16}}</ref>, чайын [[Шекспир, Уильям|Уильям Шекспир]] дугайында фильм тырттырып эгелээн «Шекспир. Предостережение королям…»<ref>{{Cite web|url=http://pozneronline.ru/2016/04/15335/|title=Владимир Познер: «Во второй половине июня приступаю к съёмке фильма»|author=Познер Online|publisher=Познер Online|accessdate=2016-10-16}}</ref>.
Февраль 2017 чылда тос дугаар сезоннуң «[[Минута славы]]» шоунуң жюри кежигүнү апарган <ref>{{Cite web|url=http://www.vokrug.tv/article/show/minuta_slavy_9_sezon_uchastniki_rasskazali_chego_im_stoili_60_sekund_efira_57578/|title=«Минута славы», 9 сезон: участники рассказали, чего им стоили 60 секунд эфира - Вокруг ТВ.|publisher=www.vokrug.tv|accessdate=2017-02-21}}</ref>.
=== Телевидение мергежили школазы база Малой Дмитровкада бажың тудуу ===
[[Файл:Moscow Malaya Dmitrovka Street 20-1.jpg|thumb|right|225px|<center>Бажыңның ниити хевири. Хананың хевээр арттырган кезээ солагай талад адаккы азыг, 2008 чыл]]
[[Файл:Познер, Владимир Владимирович (2018).jpg|thumb|right|Владимир Владимирович Познер (2018)]]
1997 чылда Москвага «Школу телевизионного мастерства» ажыткан регионнардан аныяк журналистерге . Школаның директору Екатерина Орлова апарган — Владимир Познерниң ийи дугаар кадайы.
=== Ресторан бизнези ===
2004 чылда Владимир Познер бодунуң дуңмазы Павел-биле кады (1945—2016) Москвага француз ресторан «Жеральдин» ажыткан{{sfn|Chez Géraldine}}, Познер алышкыларның иезинге алдар кылдыр адаан. Ресторан чери [[брассери]] хевиринге хамааржыыр({{lang-fr|brasserie}}), Францияда сурагжаан. [[Остоженка|Остоженкада]] турар.
== Хуу шынарлары, үзелдери база сонуургалдары ==
{{Врезка|Заголовок=<small>Хосталга дугайында</small>|Содержание=…В России часто путают свободу с волей, а это разные вещи. Воля — это что хочу, то и ворочу, и мне совершенно плевать на всех остальных. А свобода — это нечто такое, что кончается там, где начинает мешать свободе другого человека, и это прежде всего ответственность.
Я бы сказал так: самый несвободный человек — это и самый безответственный человек, это раб. Он ни за что не отвечает, за него отвечает хозяин. Напротив, самый ответственный человек — это человек, который только сам принимает все решения, и он и есть самый свободный{{sfn|Кашин, 2013}}.|Подпись=''В. В. Познер''|Выравнивание=right|Ширина=225px|Фон=#fffddf}}
Төрээн французтан аңгыда, орус база англи дылдарны хостуг билир{{sfn|Власенко, 2006}}{{sfn|Ситник, 2012}}. Чаныш-сыныш чок [[атеизм|атеист]]<ref name="lenta.ru"/>: «Я атеист и не скрываю этого, хотя сейчас это непопулярно»{{sfn|Мельман|2009}}. Выступает за право на [[эвтаназия|эвтаназия]]{{sfn|Скальский, 2009}}, не поддерживает [[Гей-пропаганда|гомосексуальность пропаганданың]] удурланыкчыларын {{sfn|Gay.Ru, 2007}}{{sfn|Gay.Ru, 2010}}<ref name="lenta.ru">[http://lenta.ru/articles/2015/10/15/pozner/ lenta.ru: Владимир Познер о том, почему Россия не стала родиной и зачем ей воевать в Сирии]</ref> база [[Однополый брак|однополых браков]] хоойлу ёзугаар күштүг болдурарының талалакчызы болуп турар{{sfn|Журавлёва, 2013}}{{sfn|Gay.Ru, 2013}}, поддерживает идею борьбы с [[наркобизнес]]ом база наркоманнар аразында кем-херек үүлгедиишкиннерин путём хоойлу ёзугаар күштүг болдурарының наркотиктер садары{{sfn|«Новая газета»|2004}}.
Боттуг эвес түңнелдер деп санап турар [[Бүгү-эвилелдиң ССРЭ-ни хевээр арттырары референдуму|ССРЭ хевээр арттырар референдуму]]{{sfn|Тельпиз|2013}}. Үш хамаатылыг болуп турар — [[Россия|Россия]], [[Франция|Франция]]<ref name="kaspar"/> база [[АКШ]]<ref name="kaspar" />{{sfn|Ванденко, 2004}}. Совет Эвилелинге бодунуң бир дугаар турган чылдарын сактывышаан, Познер эскерген:
{{начало цитаты}}…когда я приехал, мне было 19 лет только, я очень хотел быть русским, я мечтал, чтобы меня считали русским, своим. Но мне давали понять неоднократно, что я — не свой. И, в конце концов, я согласился с этим. Это правда. Ну нет, ну что делать?{{sfn|Береза, 2013}}{{конец цитаты}}
2009 чылда «[[Москваның комсомолчу|Москваның комсомолчу]]» интервьюга ол, ылаңгыя, чугаалаан:
{{начало цитаты}}В России меня держит только моя работа. Я не русский человек, это не моя родина, я здесь не вырос, я не чувствую себя здесь полностью дома — и от этого очень страдаю. Я чувствую в России себя чужим. И если у меня не будет работы, я поеду туда, где чувствую себя дома. Скорее всего я уеду во Францию{{sfn|Мельман|2009}}.{{конец цитаты}}
Украин агентилел [[УНИАН]] корреспондент-биле чугаалашпышаан, журналист ажыы-биле чугаалаан:
{{начало цитаты}}Я очень счастлив в своей работе. У меня такое положение тут, которого не будет ни во Франции, ни в Америке. Это совершенно очевидно. Поэтому, если я не смогу больше работать, если мне не дадут работать, то не исключено, что я уеду. Это я говорил. Но так, никаких планов… покинуть Россию у меня нет. Я просто говорил, из-за чего я мог бы уехать{{sfn|Береза, 2013}}.{{конец цитаты}}
Компьютерни эң биче ажыглап турар, Википедияга принципиально бүзүревейн турар («анаа шуут»)<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z8pujQJpZfQ|title=Гость Татьяна Черниговская. Познер. Выпуск от 11.04.2016|author=Первый канал|date=2016-04-12|accessdate=2016-04-22}}</ref>.
Сувенирлиг автомобильдер коллекциялап чыып турар{{sfn|«Автомобили»|2011}}, сувенирлиг [[Языты-мелегейлер|языты-мелегей]]{{ref+|В интервью программе «Личные вещи» сказал: «Я не собираю. Они сами ко мне приходят»{{sfn|Максимов, 2009}}.|*}}{{ref+|В интервью интернет-изданию «Сегодня.ua» было сказано, что это животное — талисман В. Познера{{sfn|Панченко, 2013}}.|*}} база кружкалар ат барган им хоорайлар (300 хире штук чыып алган){{sfn|Интервью, 2000}}.
Неделяда ийи-үш катап, эртен эрте, улуг теннис ойнап турар. Үргүлчү шошкуп халып турар база занимается фитнес кылып турар (как бажыңда, так и в спортзалга). Бейсболга аажок ынак. Более того, собрал в Москве любительскую команду «Московские чайники» и вывез её в [[Сан-Франциско]], где «[[Московские Чайники|Чайники]]» удур ойнап турган билдингир американ команда «Дикие зайцы» («Московские чайники» почётно проиграли 5:7), а после — в [[Австралия|Австралию]], где команда заняла 3-е место среди ветеранов бейсбола{{sfn|Максимов, 2009}}.
Убеждён ажык-дуза кызыл араганың.{{начало цитаты}}— Во Франции — культ вина… А правда, что у вас дома коллекция вин?<br>— С удовольствием выпиваю. Люблю и знаю вино, виски, коньяк, разные водки, пиво… К каждому блюду есть своя выпивка. Я не алкоголик, естественно. Иногда действительно хочется снять напряжение, я не вижу в этом ничего необыкновенного{{sfn|Вольский, 2011}}.{{конец цитаты}}2007 чылда Владимир Познер заключил элээн каш пари на аар өртектиг эзиртир суксуннар — со ставкой на то, что [[Владимир Путин]] конституцияны өскертпес база үш дугаар президент хуусаазынче соңгуттурар{{ref+|Со слов Владимира Познера, завершающих программу «[[Времена]]» от 17 ноября 2007 года.|*}}.
Ынак чигирзиг чемнериниң бирээзи — иезиниң рецептизи шоколад мусс{{sfn|Ткачёва, 2011}}; кол (ийи дугаар) чемнер — хаарган кыс дагаа биле ногаан салат{{ref+|Из беседы с Иваном Ургантом в фильме «[[Тур де Франс (телепередача)|Тур де Франс]]».|*}}. Собственным же эң эки күүведир чем (база иезиниң рецептизи) ''«жиго д’аньо»'' санап турар ({{lang-fr|gigot d’agneau}}) — французтап хойнуң быжа берген даваны{{ref+|Этому посвящена обложка и одна из главных тем первого выпуска кулинарного журнала «[[Гастрономъ]]» (№ 1 ноябрь, 2001); а в выпуске № 12 за 2011-й год есть статья «Любимый салат Владимира Познера» («зелёный салат»).|*}}. При этом с детства балыкка ынак эвес{{ref+|По словам журналиста, его няня — строгая католичка — заставляла его каждодневно есть рыбу, — и не выпускала из-за стола «до пустой тарелки»{{sfn|Ткачёва, 2011}}.|*}}. База, по его собственному признанию, ол быдаа биле манчыга ынак. Аныяанда ол ол-ла дораан 300 манчы чип шыдаар турган.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=DHaNPq926jQ|title=Владимир Познер в программе СМАК на Первом канале|author=smakvideo37|date=2012-02-15|accessdate=2018-08-22}}</ref>
Бодунуң хуу автор программазының эфиринге, ажыы-биле чугаалаан, аарыкчы болуп турар [[Торпедо (футбол клуб, Москва)|москваның командазы «Торпедо»]]. Ынчалза-даа, команданың сандараашкын соонда, ол дэш аарыырын соксаан<ref name="Гость Александр Ширвиндт. Познер. Выпуск от 28.12.2015">[https://www.1tv.ru/shows/pozner/vypuski/gost-aleksandr-shirvindt-pozner-vypusk-ot-28122015 Гость Александр Ширвиндт. Познер. Выпуск от 28.12.2015]</ref>.
Миниатюрага киржип турган«[https://www.youtube.com/watch?v=DzIQ1QyPTmA Познер берëт интервью у Познера]» сценага «[[Парапапарам]]» команда-биле кады [[Клуб весёлых и находчивых|КВН]]{{Значимость факта?}}.
== Ниитилел позиция ==
=== Православ шажынга хамаарылгазы ===
База Познер санал-оналын илередип чугаалаан, «Православие – безрадостная религия, тяжёлая, призывающая ко всякого рода страданиям, лишениям, ради того, что когда-нибудь, потом… Она не вызывает желание жить сейчас хорошо.» деп<ref>[https://pozneronline.ru/2019/05/25025/ Владимир Познер о вкусе к жизни в России]</ref>. Москваның шажынчы академияның алдарлыг профессору Алексей Ильич Осипов бижээш база бодунуң сайтызынга чүүлдү ол бадыткалче харыыны парлап үндүрген <ref>[https://alexey-osipov.ru/books-and-publications/stati/pravoslavie-bezradostnaya-religiya/ Православие – «безрадостная» религия?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713093709/https://alexey-osipov.ru/books-and-publications/stati/pravoslavie-bezradostnaya-religiya/ |date=2019-07-13 }}</ref>.
Сентябрь 2019 чылда поддержал [https://www.pravmir.ru/otkrytoe-pismo-svyashhennikov-v-zashhitu-zaklyuchennyh-po-moskovskomu-delu/ открытое письмо священников] камгалал хоругдаткан кижилер по «[[Московское дело|московскому делу]]», сказав, что не только не нашел ничего, с чем был бы несогласен, ынчаарга безин хараадаан, ооң ында холунуң үжүү турбаан<ref>[https://pozneronline.ru/2019/09/26325/ О письме священников в защиту заключенных по «московскому делу» и о страхе]</ref>.
== Өг-бүлези ==
[[Файл:Vladimir Posner 2013 19.jpg|thumb|right|225px|В. Познер ном презентациязында «[[Их Италия]]», 19 март 2013 ч.]]
Бир дугаар кадайы (1957 чылдан 1967 чылга чедир ашак-кадай болган) — [[Чемберджи, Валентина Николаевна|Валентина Николаевна Чемберджи]] (төр. 1936), адазындан армян, иезинден еврей.
* Уруу [[Чемберджи, Екатерина Владимировна|Екатерина Владимировна Чемберджи]] (төр. 1960), немец ашактыг, [[Берлин]]де 1990 чурттап турар, композитор база пианист.
** Уруунуң уруу — Мария (төр. 1984), оглунуң оглунуң оглу — Валентин (төр. 2014).
** Оглунуң оглу — Николай (төр. 1995).
Ийи дугаар кадайы (1969 чылдан 2005 чылга чедир ашак-кадай болган) — Екатерина Михайловна Орлова («школы Познера» директору).
* Азыранды оглу — Пётр Орлов (төр. 1961), журналист, эрткен үеде — «[[Доброе утро (телепередача)|Утро]]» ([[1-й канал Останкино]]) программа башкарыкчызы, корреспондент службы информации [[НТВ]], директорнуң оралакчызы Дирекции информационных программ НТВ.
** Оглунуң оглу — Георгий (төр. 1999).
Үш дугаар кадайы (2008 чылдан ашак-кадай болган) — Надежда Юрьевна Соловьёва (төр. 1955; театрның, кинопродюсер база телепродюсер, промоутер база «Sav Entertainment» концерт компанияның үндезилекчизи).
Даай авазы (адазының угбазы) — [[Спири-Меркантон, Виктория Александровна|Виктория Александровна Спири-Меркантон]], урождённая Познер; 1911—2006), француз киномонтажёр, режиссёр, киноредактор. Киноредактор Роже Спири-Меркантон ашактыг.
== Шүгүмчүлел ==
* Публицист Сергей Смирновтуң санал-оналы-биле, Владимир Познер теледамчыдылгада «Времена» төөгүге болган фактыларны хажыдып турган база манипулятивтиг технологилар ажыглап турган{{sfn|Смирнов|2005}}.
* [[Задорнов, Михаил Николаевич|Михаил Задорнов]] Познерни «шылгараңгай угаанныг саттыныкчы»деп адап турган<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=-dPDQfCSyg0|title=Задорнов: Познер - гениальный предатель!|author=События Недели|accessdate=2019-01-03}}</ref>, того же [[Соловьёв, Владимир Рудольфович|Владимир Соловьёв]] бодалдыг болуп турар <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9tzamnrrsmI|title=Скандальная запись: Венедиктов и Познер просто МРАЗИ! Соловьёв опустил шизофренников с "Эхо Москвы"|author=Политика сегодня: Россия США Украина|accessdate=2019-01-03}}</ref>.
* [[Вассерман, Анатолий Александрович|Анатолий Вассерман]] высказывался Познерниң дугайында мындыг янзылыг: «А если говорить конкретно, то к Познеру у меня отношение резко отрицательное, потому что он как раз один из замечательных примеров журналиста, ориентирующегося не на реальность, а на собственное представление.»<ref>{{Cite web|url=https://www.nakanune.ru/articles/17313/|title=Почему Познер не перестанет "СМРАДить"|author=|website=|date=|publisher=www.nakanune.ru|lang=ru|accessdate=2019-01-03}}</ref>
* [[Раззаков, Фёдор Ибатович|Фёдор Раззаков]] бодунуң номунда «Блеск и нищета российского ТВ», бижип турар:
{{cquote|Прав [[Кушанашвили, Отар Шалвович|Кушанашвили]] и в отношении Владимира Познера. Российские СМИ сотворили из него «духовного лидера нации», хотя на самом деле весь его «дух» преследовал одну цель – умело запудрить людям мозги своими речами о мнимой духовности. На самом деле Познер был ничем не лучше Кушанашвили, а во многом и опаснее его, поскольку его внешняя интеллигентность позволяла ему легко манипулировать людьми, сея в их умах гораздо более опасные мысли, чем примитивные матерные эпатажи Кушанашвили. Объединяло же этих людей одно общее дело: один «пудрил мозги» в среде низших слоев населения, а второй «окучивал» высшие слои, в том числе и интеллигенцию.}}
== Номнары ==
{{columns-list|2|
* «Запад вблизи» (бир очулдурукчу дег, изд. Прогресс, 1982);
* «Parting With Illusions» (Прощание с иллюзиями) (1990) ISBN 978-0-380-71349-3;
* «Вспоминая войну (Remembering War): Советско-американский диалог» (М., «Новости»,1990; Oxford University Press, 1990). В соавторстве с Х. Кейссар ISBN 978-0-19-505126-1;
* «Eyewitness: A Personal Account of the Unraveling of the Soviet Union» (Свидетель) (1991) ISBN 978-0-679-41202-1, ISBN 0-679-41202-6;
* «The Communist Manifesto». (June 1992) ISBN 0-553-21406-3;
* {{книга |автор=Познер В., Кан Б., Ургант И. |заглавие=Одноэтажная Америка |место=М. |издательство=Зебра-Е |год=2008 |страниц=480 |isbn= 978-5-94663-604-9 |ref=Познер и др. }};
* «Тур де Франс. Путешествие по Франции с Иваном Ургантом» (М.: АСТ: Астрель, 2011, 304 с.) ISBN 978-5-17-071947-1, 978-5-271-32729-2;
* «[[Прощание с иллюзиями]]» ([[АСТ (издательство)|АСТ]], 2012, 480 с.) ISBN 978-5-271-41210-3.
* «[[Их Италия]]» ([[АСТ (издательство)|АСТ]], 2013, 358 с.) ISBN 978-5-17-077169-1
* «Познер о Познере» ([[АСТ (издательство)|АСТ]], 2014, 416 с.) [[Special:BookSources/9785170771691|ISBN]]978-5-17-084029-8
* «Противостояние» ([[АСТ (издательство)|АСТ]], 2015, 350 с.) ISBN 978-5-17-089577-9
* «Немецкая тетрадь. Субъективный взгляд» ([[АСТ (издательство)|АСТ]], 2019, 90 с.) ISBN 978-5-17-113213-2
}}
== Телевидение фильмнери<ref name=":1" />==
[[Файл:Логотип Тур де Франс.jpeg|thumb|right|225px|Владимир Познер биле [[Ургант, Иван Андреевич|Иван Урганттың]] дамчыдылга заставказында Стилизованное изображение «[[Тур де Франс (телепередача)|Тур де Франс]]»]]
Барык шупту телевидение фильмнерин Владимир Познер вёл [[Иван Ургант|Иван Ургант]] биле.
{{columns-list|2|
* {{год в кино|2008}} — [[Одноэтажная Америка (теледамчылга)|Одноэтажная Америка]] ({{нп5|Кан, Брайан|Брайан Кан|en|Brian Kahn}} биле кады автор болуру база [[Ургант, Иван Андреевич|Иван Ургант]])
* {{год в кино|2010}} — [[Тур де Франс (теледамчыдылга)|Тур де Франс]] ([[Ургант, Иван Андреевич|Иваном Ургантом]] биле кады)
* {{год в кино|2012}} — [[Их Италия]] ([[Ургант, Иван Андреевич|Иван Ургант]] биле кады)
* {{год в кино|2012}} — [[Глаз Божий]] — [[Пикассо, Пабло|Пабло Пикассо]] роль күүседикчизи
* {{год в кино|2013}} — [[Германская головоломка]] ([[Ургант, Иван Андреевич|Иван Ургант]] биле кады){{sfn|Кудряц|2013}}
* {{год в кино|2014}} — [[Англия в общем и в частности]] ([[Ургант, Иван Андреевич|Иван Ургант]] биле кады)
* {{год в кино|2016}} — [[Еврейское счастье (теледамчыдылга)|Еврейское счастье]] ([[Ургант, Иван Андреевич|Иван Ургант]] биле кады)
* [[2016]] — Шекспир. Предостережение королям
* {{год в кино|2017}} — [[В поисках Дон Кихота]] ([[Ургант, Иван Андреевич|Иван Ургант]] биле кады)
* {{год в кино|2018}} — [[Самые. Самые. Самые]]<ref>{{Cite news|title=О выходе нового фильма - Познер Online|url=http://pozneronline.ru/2018/04/20694/|work=Познер Online|accessdate=2018-04-22|language=ru-RU}}</ref> ([[Ургант, Иван Андреевич|Иван Ургант]] биле кады)
* {{год в кино|2019}} — [[Страна, которую так и не открыли]]<ref>{{Cite news|title=Владимир Познер о Японии и библии - Познер Online|url=https://pozneronline.ru/2019/01/23827/|work=Познер Online|accessdate=2019-04-27|language=ru-RU}}</ref> (совместно с [[Ургант, Иван Андреевич|Иваном Ургантом]])
}}
== Шаңналдары ==
{{columns-list|2|
* [[«За заслуги перед Отечеством» ордени]] IV дугаар чадазы ([[27 ноябрь]] [[2006 чыл]]) — ''за большой вклад в развитие отечественного телерадиовещания и многолетнюю плодотворную деятельность''<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/24616 Указ Президента РФ от 27 ноября 2006 года № 1316]</ref>.
* [[Орден Почёта (Россия)|Орден Почёта]] ([[3 декабрь]] [[1999 чыл]]) — ''за заслуги в области культуры и в связи с 75-летием радиовещания в России''<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/14705 Указ Президента РФ от 3 декабря 1999 года № 1594]</ref>.
* [[Орден Дружбы народов]] ([[29 март]] [[1994 чыл]]) — ''за плодотворную творческую работу на телевидении и радиовещании, большой личный вклад в развитие демократических процессов в России и укрепление дружественных связей между народами''<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/5747 Указ Президента РФ от 29 марта 1994 года № 606]</ref>.
* [[Медаль «За трудовую доблесть» ]] ([[14 ноябрь]] [[1980 чыл]]) — ''за большую работу по подготовке и проведению Игр XXII Олимпиады''<ref>[http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc&base=ESU&n=39115&dst=0&profile=0&mb=LAW&div=LAW&BASENODE=&SORTTYPE=0&rnd=261745.1117324155&ts=E214D1AAEDD0E2416AF1F4C6E81FD872&SEARCHPLUS=%EF%EE%E7%ED%E5%F0%E0%20%E2%EB%E0%E4%E8%EC%E8%F0%E0&SRD=true#0 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 14 ноября 1980 года № 3301-X «О награждении орденами и медалями СССР работников, наиболее отличившихся при подготовке и проведении Игр XXII Олимпиады»]</ref>.
* Россия Федерацияның Президентизи өөрүп четтирери ([[30 апрель]] [[2008 чыл]]) — ''за большой вклад в развитие институтов гражданского общества и обеспечение защиты прав и свобод человека и гражданина''<ref>[http://kremlin.ru/acts/bank/27281 Распоряжение Президента Российской Федерации от 30 апреля 2008 № 234-рп «О поощрении членов Совета при Президенте Российской Федерации по содействию развитию институтов гражданского общества и правам человека»]</ref>.
* [[ТЭФИ]] Хөй катап кылган лауреады, 2009 чылда ''«За личный вклад в развитие Российского Телевидения»'' шаңнал тыпсыр.
* [[Муз-ТВ]] 2013 шаңналы. «За вклад в жизнь» тускай шаңнал<ref>[http://premia.muz-tv.ru/blog/103/ Премия МУЗ-ТВ 2013 победители] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611002449/http://premia.muz-tv.ru/blog/103/ |date=2013-06-11 }}</ref>.
* [[Орден Почётного легиона|Ордена Почётного легиона]] (1 январь 2014) кавалери{{sfn|«Лента.Ру», 01.01.2014}}
}}
== Улай көр. ==
{{Навигация}}
* [[Познер (теледамчыдылга)]]
* [[Прощание с иллюзиями]]
== Демдеглелдер ==
; Комментарии
{{демдегледер|2|group=*}}
; Источники
{{демдеглелдер|colwidth=22em}}
== Чогаал ==
{{columns-list|2|
* {{публикация|статья|автор= |заглавие=Владимир Познер: «Наркотики нужно легализовать — я их абсолютный противник» |ссылка=http://www.novayagazeta.ru/society/24403.html?print=1 |издание=Новая газета |год=2004 |месяц=03 |день=29 |номер=21 |архив=https://www.webcitation.org/6YCfAHM62|архив дата=2015-05-01 |ref=«Новая газета» }}
* {{книга |автор=Ганжа И. |заглавие=Познер. Большой портрет. Фотоальбом |место=М.<!-- ? --> |издательство=Елена Резник |год=2013 |страниц=296 |isbn=978-5-905327-03-2 |ref=Ганжа }}
* {{публикация|статья|автор=Денисова М. |заглавие=Владимир Познер: «По крайней мере, я это попробовал…» |ссылка=http://7days.ru/stars/privatelife/vladimir-pozner-po-krayney-mere-ya-eto-poproboval/2.htm |издание=[[7 дней (журнал)|7 дней]] |тип=журнал |год=2009 |месяц=05 |день=22 |номер=22 |архив=https://www.webcitation.org/6YCkPwKxE|архив дата=2015-05-01|ref=Денисова }}
* {{книга |автор=[[Додолев, Евгений Юрьевич|Додолев Е.]]|заглавие=Влад Листьев. Пристрастный реквием |место=М. |издательство=Зебра Е |год=2012 |страниц=320|isbn=978-5-905629-27-3 |ref=Додолев }}
* {{публикация|статья|автор=[[Кашин, Олег Владимирович|Кашин О.]] |заглавие=Именем Владимира Познера прикрыли котлован |ссылка=http://www.kommersant.ru/doc/438836 |издание=[[Коммерсантъ]] |тип=газета |год=2003 |месяц=12 |день=25 |номер=235(2838) |архив=https://www.webcitation.org/6YH1ArXOH |архив дата=21015-05-04 |ref=Кашин }}
* {{книга |автор=Кудимов Ю. |часть=Человек с моста дружбы |заглавие=Они выбрали СССР |ответственный=Сост. В. И. Андриянов |место=М. |издательство=Политиздат |год=1987 |страниц=206 |ref=Кудимов }}
* {{публикация|статья|автор=Кудряц Е. |заглавие=Владимир Познер: «На меня бесполезно оказывать давление!» |ссылка=http://www.partner-inform.de/partner/detail/2008/11/172/3378 |издание=Партнёр |тип=журнал |год=2008 |месяц=11 |номер=11(134) |архив=https://www.webcitation.org/6YCgUYzGL|архив дата=2015-05-01 |ref=Кудряц }}
* {{публикация|статья|автор=Кудряц Е. |заглавие=Владимир Познер: «Немцы признали свои преступления, и процесс покаяния продолжается!» |ссылка=http://neuezeiten.rusverlag.de/2013/12/30/2158-2/ |издание=Neue Zeiten |тип=журнал |год=2013 |месяц=12 |номер=12(150) |архив=https://www.webcitation.org/6YCftOeAi|архив дата=2015-05-01 |ref=Кудряц }}
* {{публикация|статья|автор=Мельман А. |заглавие=Телегерой нашего времени |ссылка=http://www.mk.ru/print/article/247634/ |издание=[[Московский комсомолец]] |тип=газета |год=2009 |месяц=4 |день=1 |номер=25020 |ref=Мельман |архив=https://www.webcitation.org/69tSoqzE2|архив дата=2012-08-13}}
* {{публикация|статья|автор=Миненкова Е. |заглавие=Владимир Познер разгадывает германскую головоломку |ссылка=http://www.rg-rb.de/index.php?id=8294&option=com_rg&task=item |издание=Русская Германия |тип=газета |год=2012 |месяц=12 |день=07 |номер=49 |архив=https://www.webcitation.org/6YChCpsmP|архив дата=2015-05-01 |ref=Миненкова }}
* {{публикация|статья|автор=Падерина К. |заглавие=Владимир Познер: «Скоро стану прадедом» |ссылка=https://web.archive.org/web/20101008174203/http://teleweek.ru/36509 |издание=Теленеделя |тип=журнал |год=2008 |месяц=05 |день=14 |номер=20(33) |архив=https://www.webcitation.org/6YChiouVf|архив дата=2015-05-01 |ref=Падерина }}
* {{статья |автор=Познер В. В. |заглавие=Рождённый 1 апреля |ссылка=http://www.ogoniok.com/archive/1999/4600/13-28-35/ |издание=Огонёк |тип=журнал |год=1999a |номер=13 |страницы=28—35 |issn=0131-0097 |ref=Познер |description=Записал Баташов А. }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150619012603/http://www.ogoniok.com/archive/1999/4600/13-28-35/ |date=2015-06-19 }}
* {{статья |автор=Познер В. В. |заглавие=Я узнал кличку отца — Каллистрат |ссылка=http://www.ogoniok.com/archive/1999/4601/14-36-39/ |издание=Огонёк |тип=журнал |год=1999b |номер=14 |страницы=36—39 |issn=0131-0097 |ref=Познер |description=Записал Баташов А. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716170717/http://www.ogoniok.com/archive/1999/4601/14-36-39/ |archivedate=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924071944/http://www.ogoniok.com/archive/1999/4601/14-36-39/ |date=2015-09-24 }}
* {{публикация|статья|автор=Рудык А. |заглавие=Вот те «Крост» |ссылка=http://www.afisha.ru/article/149/ |издание=[[Афиша (журнал)|«Афиша. Все развлечения Москвы»]] |тип=журнал |год=2007 |месяц=09 |день=24 |номер=209 |архив=https://www.webcitation.org/6YGuNZvkq |архив дата=2015-05-04 |ref=Рудык }}
* {{публикация|статья |заглавие=Свобода — не воля |ссылка=https://web.archive.org/web/20130526181536/http://www.automobili.ru/magazine/2011/10/main_hero/persons/1199/ |издание=Автомобили |тип=журнал |год=2011 |месяц=10 |номер=10 |архив=https://www.webcitation.org/6YCibufh5 |архив дата=2015-05-01 |ref=«Автомобили»}}
* {{книга |автор=Смирнов С. |заглавие=Времена лжи с Владимиром Познером |место=М. |издательство=ЭКСМО |год=2005 |страниц=512 |серия=Народ против |isbn=5-9265-0163-6 |ref=Смирнов}}
* {{публикация|статья|автор=Стоцкий А. |заглавие=Слово и дело |ссылка=http://eg.ru/daily/cadr/8903/ |издание=Экспресс-Газета |год=2007 |месяц=04 |день=09 |номер=14(635) |ref=Стоцкий |архив=https://www.webcitation.org/614IbyRrM|архив дата=2011-08-20}}
* {{публикация|статья|автор=Тельпиз Е. |заглавие=Искусство жить |ссылка=http://cherami.club/publication/78/ |издание=Cher Ami |тип=журнал |место=[[Курган (город)|Курган]] |год=2013 |месяц=12 |день=30 |номер=2(41) |архив=https://www.webcitation.org/6XuY7hfmy|архив дата=2015-04-19 |ref=Тельпиз}}
* {{публикация|статья|автор=Фрумкин С. |заглавие=Обаятельный советский человек | |ссылка=http://www.vestnik.com/issues/2000/0718/win/frumkin.htm |издание=Вестник |тип=журнал |год=2000 |месяц=07 |день=18 |номер=15(248) |архив=https://www.webcitation.org/6YCj6esjL|архив дата=2015-05-01 |ref=Фрумкин }}
* {{cite news |first=A. S. |last=Jones |title=American and Soviet Journalists Probe and Parry |url=https://www.nytimes.com/1987/04/09/us/american-and-soviet-journalists-probe-and-parry.html?pagewanted=print |work=New York Times |publisher=nytimes.com |date=1987-04-09 |accessdate=2015-04-15 |language=en |deadlink=No |archiveurl=https://www.webcitation.org/6YCjV6NNX?url=http://www.nytimes.com/1987/04/09/us/american-and-soviet-journalists-probe-and-parry.html?pagewanted=print |archivedate=2015-05-01 |ref=Jones, 1987 }}
}}
== Шөлүглер ==
{{columns-list|2|
* [http://pozneronline.ru/ Официальный сайт Владимира Познера]
<!-- Статьи по алфавиту: -->
* {{cite web |url=http://www.unian.net/politics/767581-vladimir-pozner-proishodyaschee-v-rossii-priznak-neuverennosti-i-nervoznosti.html |title=Владимир Познер: «Происходящее в России — признак неуверенности и нервозности» |author=Береза А. |date=2013-03-25 |publisher=unian.net |accessdate=2015-04-23 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6YFoDbLbh?url=http://www.unian.net/politics/767581-vladimir-pozner-proishodyaschee-v-rossii-priznak-neuverennosti-i-nervoznosti.html |archivedate=2015-05-03 |ref=Береза, 2013 |deadlink=no }}
* {{cite web|url=http://ria.ru/interview/20131204/981962136.html|title=Владимир Познер: «В России есть журналисты и нет журналистики»|author=Бородина А.|date=2013-12-04|accessdate=2015-04-14|publisher=[[РИА Новости]]|archiveurl=http://www.peeep.us/897eba3a |archivedate=2013-12-04}}
* {{cite web |url=http://fakty.ua/65738-vladimir-pozner-quot-bolee-menee-prilichno-govorit-po-russki-ya-nauchilsya-godam-k-devyatnadcati-kogda-priehal-v-moskvu-iz-germanii-quot |title=Владимир Познер: «Более-менее прилично говорить по-русски я научился годам к девятнадцати, когда приехал в Москву из Германии» |author=Ванденко А. |date=2004-04-02 |publisher=fakty.ua |accessdate=2015-01-12 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6VX9Gbdh6?url=http://fakty.ua/65738-vladimir-pozner-quot-bolee-menee-prilichno-govorit-po-russki-ya-nauchilsya-godam-k-devyatnadcati-kogda-priehal-v-moskvu-iz-germanii-quot |archivedate=2015-01-12 |ref=Ванденко, 2004 |deadlink=no }}
* {{cite web |url=http://lenta.ru/news/2014/01/01/pozner/ |title=Владимир Познер стал кавалером Ордена Почётного легиона |date=2014-01-01 |publisher=lenta.ru |accessdate=2015-04-19 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6YFp4oYGf?url=http://lenta.ru/news/2014/01/01/pozner/ |archivedate=2015-05-03 |ref=«Лента.Ру», 01.01.2014 |deadlink=no }}
* {{cite web|last=|first=|url=http://www.gay.ru/news/rainbow/2013/05/26-26091.htm|title=Владимир Познер: «Однополые браки во Франции — это прорыв в менталитете»|publisher=[[Gay.ru]]|date=2013-05-26|accessdate=2015-04-18|ref=Gay.Ru, 2013|deadlink=no}}
* {{cite web |url=http://gay.ru/news/rainbow/2007/06/16-10188.htm |title=Владимир Познер: «Отношение к геям — индикатор толерантности в умах людей» |date=2007-06-16 |publisher=gay.ru |accessdate=2015-04-18|ref=Gay.Ru, 2007 |deadlink=no }}
* {{cite web |url=http://www.chaskor.ru/news/vladimira_poznera_zastavili_zakryt_shou_na_dozhde_28599 |title=Владимира Познера заставили закрыть шоу на «Дожде» |date=2012-06-25 |publisher=chaskor.ru |accessdate=2015-04-16 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6YFq0SGIe?url=http://www.chaskor.ru/news/vladimira_poznera_zastavili_zakryt_shou_na_dozhde_28599 |archivedate=2015-05-03 |ref=Частный корреспондент, 2012 |deadlink=no }}
* {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/learn_english/newsid_6213000/6213712.stm |title=Владимир Познер: «Полиглотом меня сделала жизнь» |author=Власенко Е. |date=2006-12-06 |publisher=Русская служба [[Би-би-си|BBC]] |accessdate=2015-04-16 |description=обновлено |archiveurl=https://www.webcitation.org/6YFqUSLA3?url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/learn_english/newsid_6213000/6213712.stm |archivedate=2015-05-03 |ref=Власенко, 2006 |deadlink=no }}
* {{cite web |url=http://www.baltinfo.ru/print/2011/11/14/Vladimir-Pozner-Solovev-mne-zaviduet-240969 |title=Владимир Познер: «Соловьёв мне завидует…» |author=Вольский Н. |date=2011-11-14 |publisher=baltinfo.ru |accessdate=2015-04-14 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6YFrA2vrA?url=http://www.baltinfo.ru/print/2011/11/14/Vladimir-Pozner-Solovev-mne-zaviduet-240969 |archivedate=2015-05-03 |ref=Вольский, 2011 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923223042/http://www.baltinfo.ru/print/2011/11/14/Vladimir-Pozner-Solovev-mne-zaviduet-240969 |date=2015-09-23 }}
* {{cite web |url=http://www.kasparov.ru/material.php?id=4B7282523FF92 |title=Мой принцип |author=Гуленок О. |date=2010-02-10 |publisher=.kasparov.ru |description=Интервью с В. В. Познером |archiveurl=https://www.webcitation.org/6YFrUpVG6?url=http://www.kasparov.ru/material.php?id=4B7282523FF92 |archivedate=2015-05-03 |ref=Гуленок, 2010 |accessdate=2013-01-07 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150106113258/http://www.kasparov.ru/material.php?id=4B7282523FF92 |date=2015-01-06 }}
* {{cite web |url=http://ericche.com/vladimir-pozner |title=Дом Владимира Познера в переулке между Остоженкой и Старым Арбатом |publisher=ericche.com |accessdate=2015-04-18 |archiveurl=https://archive.today/20150503184547/http://pozneronline.ru/2000/07/8739/ |archivedate=2015-05-03 |ref=Интервью, 2000 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20150503184547/http://pozneronline.ru/2000/07/8739/ |date=2015-05-03 }}
* {{cite web|author=Журавлёва О.|url=http://echo.msk.ru/programs/personalno/1078890-echo/|title=Особое мнение|publisher=[[Эхо Москвы]]|date=2013-05-22|accessdate=2015-04-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H2yOdoIQ?url=http://echo.msk.ru/programs/personalno/1078890-echo/|archivedate=2013-06-01|ref=Журавлёва, 2013|deadlink=no}}
* {{cite web|url=http://www.colta.ru/articles/media/355|title=Владимир Познер: «Эрнст сказал, что согласен с каждым моим словом»|author=Кашин О.|date=2013-02-26|publisher=Colta.ru|description=Медиа|accessdate=2017-09-16|8=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6YFuKdZAJ?url=http://www.colta.ru/articles/media/355|archivedate=2015-05-03|ref=Кашин, 2013|deadlink=no}}
* {{cite web |url=http://www.dommuseum.ru/index.php?m=dist&pid=9730 |title=Краткая биография Владимира Александровича Познера на сайте дома-музея Марии Цветаевой при Департаменте культуры Москвы |publisher=dommuseum.ru |accessdate=2015-04-14 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6YFujrGbY |archivedate=2015-05-03 |ref=Краткая биография В. А. Познера}}
* {{cite web |url=http://www.interfax-religion.ru/print.php?act=analysis&id=150 |title=С именинами, уважаемый Владимир Владимирович! |author=[[Кураев, Андрей Вячеславович|Кураев А., протодиакон]] |date=2010-07-28 |publisher=[[Интерфакс-Религия]] |accessdate=2015-04-19|ref=Кураев, 2010 |deadlink=no }}
* {{cite web |url=http://www.gay.ru/news/rainbow/2010/09/14-18981.htm |title=Лара Фабиан и Владимир Познер приветствуют Квир-фестиваль в Санкт-Петербурге |date=2010-09-14 |publisher=gay.ru |accessdate=2015-04-18|ref=Gay.Ru, 2010 |deadlink=no }}
* {{cite web |url=http://kp.ua/daily/110610/231182/ |title=Евгений Киселёв: «Я – украинский журналист с российским паспортом» |author=Лицкевич О. |date=2010-06-11 |publisher=kp.ua |accessdate=2015-04-14 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6YGjEXWrW?url=http://kp.ua/live/231182-evhenyi-kyselev-ya-ukraynskyi-zhurnalyst-s-rossyiskym-pasportom |archivedate=2015-05-04 |ref=Лицкевич, 2010 |deadlink=yes }}
* {{cite web |url=http://www.segodnya.ua/culture/stars/Vladimir-Pozner-My-s-Azarovym-oba-okazalis-polezny-drug-drugu.html |title=Владимир Познер: «Мы с Азаровым оба оказались полезны друг другу» |author=Панченко А. |date=2013-03-23 |publisher=segodnya.ua; webcitation.org |accessdate=2015-04-15 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6Ff8EBoe9?url=http://www.segodnya.ua/culture/stars/Vladimir-Pozner-My-s-Azarovym-oba-okazalis-polezny-drug-drugu.html |archivedate=2013-04-05 |ref=Панченко, 2013 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130326050521/http://www.segodnya.ua/culture/stars/Vladimir-Pozner-My-s-Azarovym-oba-okazalis-polezny-drug-drugu.html |date=2013-03-26 }}
* {{cite web |url=http://www.kp.ru/daily/24269/465878/ |title=Познер Владимир Владимирович |work=Досье KP.RU |publisher=kp.ru |date=2009-03-31 |accessdate=2015-04-14 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6YGl5cWGz?url=http://pda.kp.ru/daily/24269/465878/ |archivedate=2015-05-04 |ref=Досье KP.RU, 2009 |deadlink=no }}
* {{cite web |url=http://lenta.ru/lib/14160467/full.htm |title=Познер, Владимир |subtitle=Телеведущий, журналист |publisher=lenta.ru |accessdate=2015-04-19 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6YGlMOIgn?url=http://lenta.ru/lib/14160467/full.htm |archivedate=2015-05-04 |ref=«Лента.Ру»: : Познер, Владимир |deadlink=no }}
* {{cite web |url=http://lenta.ru/articles/2008/11/18/pozner/ |title=«Познер» позднего периода |date=2008-11-18 |subtitle=На «Первом канале» состоялась премьера авторской передачи Владимира Познера |publisher=lenta.ru |accessdate=2015-04-14 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6YGlcdUd5?url=http://lenta.ru/articles/2008/11/18/pozner/ |archivedate=2015-05-04 |ref=«Лента.Ру». 18.11.2008 |deadlink=no }}
* {{cite web |url=http://www.1tv.ru/news/polit/46967 |title=Популярному телеведущему Владимиру Познеру исполняется 70 лет |date=2004-04-01 |publisher=1tv.ru |accessdate=2015-04-14|ref=Первый канал, 14.04.2015 |deadlink=no }}
* {{cite web |url=http://pozneronline.ru/2014/12/9986/ |title=Премьера фильма «Англия в общем и в частности» |date=2014-12-24 |publisher=pozneronline.ru 2014 |accessdate=2015-04-16 |archiveurl=https://archive.today/20150504092921/http://pozneronline.ru/2014/12/9986/ |archivedate=2015-05-04 |ref=«ПознеpOnline», 2014 |deadlink=no }}
* {{cite web |url=http://mitrofanova.chat.ru/pages/dosye01.html |title=Владимир Познер. Досье |author=Раззаков Ф. |work=Звёзды телевидения. — М.: ЭКСМО, 2000 |publisher=mitrofanova.chat.ru |accessdate=2015-04-14 |description=ТелеоборZения от Нинель Митрофановой |ref=Раззаков, 2000 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130303025412/http://mitrofanova.chat.ru/pages/dosye01.html |date=2013-03-03 }}
* {{cite web |url=http://www.geraldine.ru/ |title=Ресторан «Chez Géraldine» |publisher=geraldine.ru |accessdate=2015-04-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150416213500/http://www.geraldine.ru/ |archivedate=2015-04-16 |ref=Chez Géraldine}}
* {{cite web |url=http://vtbrussia.ru/culture/zhivoe-slovo/netsenzurnyiy-razgovor/ |title=Владимир Познер: «Читать Пушкина по-английски? Я что — обалдел?» |author=Ситник Л. |date=2012-10-10 |publisher=vtbrussia.ru |accessdate=2015-04-16 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6YGr8Jb00?url=http://vtbrussia.ru/culture/zhivoe-slovo/netsenzurnyiy-razgovor/ |archivedate=2015-05-04 |ref=Ситник, 2012 |deadlink=no }}
* {{cite web |url=http://newsbabr.com/?IDE=50531 |title=Владимир Познер выступает за право на эвтаназию и выражает обеспокоенность усилением церкви в России |author=Скальский А. |date=2009-02-04 |publisher=newsbabr.com; kontury.info |accessdate=2015-04-18 |ref=Скальский, 2009 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133848/http://newsbabr.com/?IDE=50531 |date=2016-03-04 }}
* {{cite web |url=http://www.rosbalt.ru/main/2004/11/17/185548.html |title=Скандалу вокруг строительства школы Познера исполнился год |date=2004-11-17 |publisher=rosbalt.ru |accessdate=2015-04-16 |ref=Росбалт, 2004 |archiveurl=https://www.webcitation.org/614IZF4Ap?url=http://www.rosbalt.ru/main/2004/11/17/185548.html |archivedate=2011-08-20 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121201051733/http://www.rosbalt.ru/main/2004/11/17/185548.html |date=2012-12-01 }}
* {{cite web |url=https://web.archive.org/web/20100803161709/http://www.izvestia.ru/comment/article3144244 |title=Добрые и злые |author=[[Соколов-Митрич, Дмитрий Владимирович|Соколов-Митрич Д.]] |date=2010-07-27 |publisher=izvestia.ru; archive.org |accessdate=2015-04-19 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6YGvQryBs?url=http://wayback.archive.org/web/20100803161709/http://www.izvestia.ru/comment/article3144244 |archivedate=2015-05-04 |ref=Соколов-Митрич, 2010 |deadlink=no }}
* {{cite web |url=http://www.dw.de/владимир-познер-в-россии-сегодня-нет-журналистики/a-18475451 |title=Владимир Познер: «В России сегодня нет журналистики» |author=Сотников И. |date=2015 |publisher=dw.de |accessdate=2015-06-04 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6Z2DbmeUJ?url=http://www.dw.de/%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%80-%D0%B2-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F-%D0%BD%D0%B5%D1%82-%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%25 |archivedate=2015-06-04 |ref=Сотников, 2015 |deadlink=no }}
* {{cite web |url=https://web.archive.org/web/20111129055955/http://style.rbc.ru/person/2011/11/28/161962.shtml |title=Владимир Познер: «Я гурман и люблю разные кухни мира» |author=Ткачёва Д. |date=2011-11-28 |publisher=rbc.ru; archive.org |accessdate=2015-04-18 |description=Интервью в Brasserie «Chez Géraldine» |archiveurl=https://www.webcitation.org/6YGvxCj1X?url=http://wayback.archive.org/web/20111129055955/http://style.rbc.ru/person/2011/11/28/161962.shtml |archivedate=2015-05-04 |ref=Ткачёва, 2011 |deadlink=no }}
* {{cite web |url=http://izvestia.ru/news/288746 |title=Художества на Дмитровке |author=Устюгов Б. |date=2004-04-05 |publisher=izvestia.ru |accessdate=2015-05-04 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6YGx0MTyZ?url=http://izvestia.ru/news/288746 |archivedate=2015-05-04 |ref=Устюгов, 2004 |deadlink=no }}
* {{cite web |url=https://web.archive.org/20070322182302/www.gzt.ru/politics/2004/09/15/110600.html |title=Жители Малой Дмитровки против школы телевизионного мастерства |subtitle=Акция против школы Познера |author=Филатов А. |date=2004-09-15 |publisher=gzt.ru; archive.org |accessdate=2015-04-16 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6YGy0Jb95?url=http://web.archive.org/web/20070322182302/www.gzt.ru/politics/2004/09/15/110600.html |archivedate=2015-05-04 |ref=Филатов, 2004 |deadlink=no }}
* {{cite web |url=http://pozneronline.ru/category/izrail/ |title=Фильмы В. Познера. «Еврейское счастье» |date=2014 |publisher=pozneronline.ru |accessdate=2015-04-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150316074707/http://pozneronline.ru/category/izrail/ |archivedate=2015-03-16 |ref=О фильме «Еврейское счастье», 2014}}
* {{cite web|url=http://www.echo.msk.ru/guests/4883/|title=Эхо Москвы: Владимир Познер|publisher=echo.msk.ru|accessdate=2015-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6YGt8oS3H?url=http://www.echo.msk.ru/guests/4883/|archivedate=2015-05-04|deadlink=no}}
* {{cite web |url=http://www.nsa.gov/public_info/_files/venona/1943/13jul_platon.pdf |title=Details of V. Aleksandrovich Pozner ("PLATON") and his U.S.A. contacts |trans_title=Подробности о В. Александровиче Познере («Платоне») и его контактах в США |publisher=[[Агентство национальной безопасности|NSA]], материалы [[Проект «Венона»|проекта «Венона»]] |date=1957-02-27 |format=PDF |accessdate=2010-05-03 |lang=en |archiveurl=https://www.webcitation.org/69tSlF8oW?url=http://www.nsa.gov/public_info/_files/venona/1943/13jul_platon.pdf |archivedate=2012-08-13 |ref=NSA, 1957 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120819093955/http://www.nsa.gov/public_info/_files/venona/1943/13jul_platon.pdf |date=2012-08-19 }}
* {{cite web |url=http://abcnews.go.com/Nightline/Nightline25/story?id=318215 |title=Vladimir Pozner: A Nightline Moment From 1980 |author={{нп5|Коппел, Тед|Koppel T.|en|Ted Koppel}} |date=2004-09-12 |publisher=[[American Broadcasting Company|abcnews.go.com]] |accessdate=2015-04-18 |archiveurl=https://www.webcitation.org/69tSnPExq?url=http://abcnews.go.com/Nightline/Nightline25/story?id=318215 |archivedate=2012-08-13 |lang=en |ref=Koppel, 2004 |deadlink=no }}
* {{cite web |url=http://mugi.hfmt-hamburg.de/Artikel/Katia_Tchemberdji |title=Katia Tchemberdji |author=Patow U., Back R. |date=2008-08-21 |publisher=mugi.hfmt-hamburg.de |accessdate=2015-04-19 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6YGsQfF0J?url=http://mugi.hfmt-hamburg.de/Artikel/Katia_Tchemberdji |archivedate=2015-05-04 |lang=de |ref=Patow et al.,2008 |deadlink=no }}
; Видео
* [https://pozneronline.ru/2014/03/7104/ «Ведущий». Документальный фильм Леонида Парфёнова о Владимире Познере.]
* [https://pozneronline.ru/2019/04/24718/ «Времена не выбирают». Документальный фильм к юбилею Владимира Познера.]
* {{cite web |url=http://www.5-tv.ru/programs/broadcast/502242/ |title=Владимир Познер |author=Максимов А. |date=2009-08-30 |work=Программа «Личные вещи» |publisher=5-tv.ru |accessdate=2015-04-18 |description=Интервью (видео) |ref=Максимов, 2009 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://archive.ph/20130416131930/http://www.5-tv.ru/programs/broadcast/502242/ |date=2013-04-16 }}
* {{cite web |url=http://www.tv2.tomsk.ru/video/poyavilas-zadacha-mochit-poznera |title=Владимир Познер на ТВ2 (текст и видео) |subtitle=«Появилась задача: мочить Познера» |author=Мучник Ю. |date=2013-04-28 |work=Час Пик. Суббота |publisher=tv2.tomsk.ru |accessdate=2015-04-23 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6YGyWvR3P?url=http://www.tv2.tomsk.ru/video/poyavilas-zadacha-mochit-poznera |archivedate=2015-05-04 |ref=ТВ2, 2013 (видео) |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529074741/http://www.tv2.tomsk.ru/video/poyavilas-zadacha-mochit-poznera |date=2016-05-29 }}
* {{cite web |url=http://www.1tv.ru/videoarchive/23530 |title=Тур де Франс. 2 серия. Париж |author=Познер В., Ургант И. |date=2010-09-05 |publisher=1tv.ru |accessdate=2015-04-16 |description=Прямая речь {{nobr|В. В. Познера}}|ref=«Тур де Франс»-2 |deadlink=no }}
}}
{{внешние ссылки}}
[[Аңгылал:Россияның журналистери]]
[[Аңгылал:ССРЭ-ниң журналистери]]
[[Аңгылал:АКШ-ның журналистери]]
[[Аңгылал:Журналистери-международники]]
[[Аңгылал:Россияның телебашкарыкчылары]]
[[Аңгылал:ССРЭ-ниң телебашкарыкчылары]]
[[Аңгылал:АКШ-ның телебашкарыкчылары]]
[[Аңгылал:МКУ-нуң биология-хөрзүн факультединиң доозукчулары]]
[[Аңгылал:Россияның хөреңгитеннери]]
[[Аңгылал:СЭКП кежигүннери]]
[[Аңгылал:Бир дугаар каналдың телебашкарыкчылары]]
[[Аңгылал:АКШ-дан ССРЭ-же даштыкы чуртче көшкен кижилер]]
[[Аңгылал:Россияның рестораторлары]]
[[Аңгылал:Россияның либералдары]]
[[Аңгылал:Владимир Познер]]
hgl7dsrow8fdsfeul8bqlh32es2it19
Лебедев, Владимир Ильич
0
8001
52015
33102
2026-04-28T00:20:00Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
52015
wikitext
text/x-wiki
{{Эртемден
| төрүттүнген хүнү = [[30.10.1935]]
| төрүттүнген чери = Матвуево, Яран район, Киров облазы
| эртем деңнели = геология-минералогия эртемнериниң доктору
| эртем сферазы = Сибирьниң казымал байлактары
| ажыл чери = Россияның Эртемнер Академиязының Сибирьде Салбырының Тываның казымал байлаан бүгү талалыг болбаазырадыр институду, [[ТывКУ]]
| альма-матер = Г.В. Плеханов аттыг Ленинградтың даг институду
}}'''Лебедев Владимир Ильич''' (1935 чылдың октябрь 30, Киров облазы, Яран район, Матвуево) – эртемден, геология-минералогия эртемнериниң доктору, профессор, Тыва Республиканың эртеми-биле алдарлыг ажылдакчызы (1995), Россия Федерациязының эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы (2005).
== Намдары ==
Лебедев Владимир Ильич 1935 чылдың октябрь 30-де Киров облазының Яран районунуң Матвуево суурга башкы улустуң өг-бүлезинге төрүттүнген.Ажыл-ишти чуртталгазын 1953 чылда Карелияның болгаш Казахстанның геология-разведкалыг база даг-уургайлыг бүдүрүлге черлеринге бөдүүн ажылчын кылдыр эгелээн. 1954-1957 чылдарда шериг албанын эрттирген. 1957-1962 чылдарда Г.В. Плеханов аттыг Ленинградтың даг институдунуң геология-разведка факультединиң сургуулу.
=== Ажыл-агыйының эгези ===
* 1962-1975 чылдарда – Тываның геология-разведкалыг экспедициязының геологу, улуг геологу, геолог-тырттырыкчы база темалыг партияларының удуртукчузу.
* 1964-1969 чылдарда – Г.В. Плеханов аттыг Ленинградтың даг институдунуң казымал байлактар тывылган черлери кафедразының аспирантызы, ону дооскаш, кандидат чадазын камгалап алган.
=== Эртемнер Академиязының Сибирьде Салбырының системазында ===
* 1975 чылдан тура ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының Сибирьде Салбырының системазында ажылдап чоруур:
* 1975-1979 чылдарда – ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының Сибирьде Салбырының Экономика база үлетпүрнүң бүдүрүлге кылырының Институдунуң Тыва экономиктиг лабораториязының улуг эртем ажылдакчызы;
* 1979-1986 чылдарда – ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының Сибирьде Салбырының Геология болгаш геофизика Институдунуң Тыва геология лабораториязының кол эртем ажылдакчызы;
* 1986-1988 чылдарда – ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының Сибирьде Салбырының Тыва бүгү талалыг килдизиниң лаборатория эргелекчизи, директору.
* 1995 чылдан – Россияның Эртемнер Академиязының Сибирьде Салбырының Тываның казымал байлаан бүгү талалыг болбаазырадыр институдунуң директору;
* ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының Сибирьде Салбырының Геология болгаш геофизика Институдунуң Тускайжыткан доктор совединге геология-минералогия эртемнериниң доктору деп бедик эртем адын 1986 чылда камгалап алган.
=== Чедиишкиннери, кылдынган ажылы ===
В.И. Лебедевтиң ады-биле Тывага академиктиг эртемниң тургустунганы база Россияның Эртемнер Академиязының Сибирьде Салбырының Тываның казымал байлаан бүгү талалыг болбаазырадыр Институдунуң тургустунганы сырый холбаалыг. Ооң эртемниг удуртулгазы-биле Тываның бүгү-ле казымал байлактарының болбаазырадырынга хамаарышкан шинчилелдер калбаа-биле кылдынган. Ооң ачызында кайыын, кандыг казымал байлакты кижилерге хора чогу-биле, кайы хире уштуп болбаазырадып болуру билдинген.
Ол 290 ажыг эртем ажылдарының автору база соавтору, ооң иштинде 28 монографиялар, 19 чогааттынган чүүлдер кирип турар.
Лебедев В.И. эртем-бүдүрүлгелиг аныяктарны белеткээринге улуг үлүг хуузун киирген, Тываның күрүне университединде лекцияларны номчуп, «Экономиктиг география болгаш ГИС» кафедразының эргелекчизиниң хүлээлгелрин күүседип турар. Ооң удуртулгазы-биле 3 эртем докторлары база 4 эртем кандидаттары үнген. Россияның Эртемнер Академиязының Сибирьде Салбырының Тываның казымал байлаан комплексилиг болбаазырадыр Институдундан 6 эртем докторлары, 16 эртем кандидаттары камгаланган.
== Шаңнал-макталдары, ат-алдары ==
* Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Хүндүлүг Бижии (1981);
* Россияның Эртемнер Академиязының Сибирьде Салбырының Президиумунуң Хүндүлүг Бижии (1995);
* Тыва Республиканың эртем-талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы (1995);
* «Россияның Эртемнер Академиязының Сибирьде Салбырының алдарлыг хоочуну» деп хүндүлүг демдээ (1997);
* «II чаданың Ада-чуртунуң мурнунга ажык-дүжүү дээш Орденниң медалы» (1999)
* Россия Федерациязының эртем талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы (2005).
== Дөс ==
# [https://famous-scientists.ru/3095/ Лебедев Владимир Ильич // «Билдингир эртемденнер» деп электроннуг энциклопедияның материалы (редакция от 05.03.2007)]{{Чедимчок шөлүг|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
# [https://nit.tuva.asia/nit/article/view/494/870 М. К. Соян. ВЛАДИМИР ИЛЬИЧ ЛЕБЕДЕВ: УЧЕНЫЙ-ГЕОЛОГ И ПАТРИОТ ТУВЫ (к 75-летнему юбилею)]
[[Аңгылал: Г.В. Плеханов аттыг Ленинградтың даг институдунуң доозукчулары]] [[Аңгылал: Тываның күрүне университединиң башкылары]]
hnsvzsnksb9uqlnq22yrknbesd0ly4n
Ооржак, Дандар-оол Көк-Хуна оглу
0
8229
52018
51122
2026-04-28T00:52:30Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
52018
wikitext
text/x-wiki
{{Кижи}}
'''Ооржак, Дандар-оол Көк-Хунаевич''' (1937, Кызыл-Кожагар, Чөөн-Хемчик, ТАР) – совет база российжи тыва күрүнениң көскү ажылдакчызы, Тыва Республиканың Дээди Хуралының Төлээлекчилер палатазының даргазы. Тыва Республиканың Чазааның Даргазының Айыыл-чок чоруунуң Чөвүлелиниң кежигүнү. Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы.
== Намдары ==
Ооржак Дандар-оол Көк-Хунаевич 1937 чылда январь 1-де ТАР-ның Чөөн-Хемчик кожуунга Чыргакы хем эриинде Кызыл-Кожагар деп черге төрүттүнген. Хандагайты, Хорум-Даг база Чадаана школаларынга өөренип чораан. Чадаана школазын 1958 чылда дооскаш, Алтайның көдээ ажыл-агый институдун дооскаш, зоотехник-эртемден дипломнуг болган. Соонда Новосибирскиниң Намның Дээди школазын, ВЛКС ТК-ниң Төп комсомол школазын дооскан.
Чөөн-Хемчик кожуунга комсомол ажылы-биле күш-ажылчы намдарын эгелээн. 1960 - 1971 чылдарда - комсомол ажылдакчызы, 1971 чылдан 1973 чылга чедир СЭКП Таңды райкомунуң бирги секретары, 1973 чылдан 1987 чылга чедир – СЭКП обкомунуң секретары, 1997 - 1990 чылдарда – Тыва АССР-ниң Улусчу контроль комитединиң даргазы. Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң депутадынга беш катап соңгуткан. 1990 чылда РСФСР КП Тыва организациязының Контроль комиссиязының даргазы кылдыр соңгуткан. 1991 чылда Бии-Хем кожууннуң “Хадың” совхозунуң директорунга томуйлаткан, оон Тыва Республиканың Дээди Хуралының депутады кылдыр соңгударынга чедир Таңды район администрациязының баштыңынга ажылдаан. 2002 чылдан 2006 чылга чедир Тыва Республиканың Улуг Хуралының Төлээлекчилер палатазын удурткан. Ажылдап чораан чылдарының дургузунда, Тыва АССР-ниң Министрлерниң Дээди Чөвүлелиниң Президиум кежигүнүнге, Дээди Советтиң депутадынга он беш катап соңгуткан. СЭКП обкомунуң секретарынга 14 чыл ажылдааш, республикада кадрлар белеткээр, культура, өөредилге, эртемни хөгжүдер, корум-чурумну быжыглаар айтырыгларны чедиишкинниг шиитпирлеп чораан удуртукчу. өңү
Ооржак Дандар-оол Көк-Хунаевич үезинде республиканың аныяктарының билдингир баштыңчызы, республиканың ажыл-агый, социал-экономиктиг, культурлуг тудуунуң организакчызы чораан. Дыка хөй күжүн хоойлу-дүрүм чогаадып-тургузар ажылче киирген. Ажылдап турар үезинде ол төп болгаш бо черниң парлалгазынга ажылдарын үндүрүп, теле-радиодамчыдылгаларга үнүп турган. Пенсияже үнген соонда дөрт номну бижээн:
* "О маме, бабушке - о Маны дорогой" (Новости Тувы, 1999)
* "Спасибо судьбе" (Кызыл, 2000)
*"Чыргакыдан изим үнген" (Тувинское книжное издательство, 2006)
* "Довурактан тодар, малгаштан байыыр" (Тываполиграф, 2016).
== Шаңналдары, ат-алдары ==
* "Хүндүлелдиң демдээ" деп Тыва Республиканың ордени
* "В.И. Ленинниң 100 харлаан оюн демдеглеп. Шылгараңгай күш-ажылы дээш" деп медаль
* "ССРЭ-ниң күрүне кызылаарын камгалаарынга тергиидээни дээш" деп медаль
* Моол Арат Республиканың "Найырал" деп медалы
* Тыва АССР-ниң Дээди Чөвүлелиниң Президиумунуң хүндүлүг бижии.
== Өг-бүлези ==
Ооржак Дандар-оол Көк-Хунаевичиниң ада-иези 13 ажы-төлдүг чораан, оларның сези дириг арткан. Д.К-Х. Ооржак - эң бичиизи. Ооң авазы 1-ги чаданың "Иениң алдары" деп орден-биле шаңнаткан. Адазы - Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде фронтуга ак-сеткилдиг идепкейлиг дузазы дээш ТАР-ның Биче Хуралының Президиумунуң хундүлүг бижии-биле шаңнаткан. Өөнүң ишти - Маны Оюновна Тываның дээди эртем-билиглиг баштайгы фармацевтилериниң бирээзи, республиканың аптека системазынга 52 чыл ажылдаан, "Тыва Республиканың кадык камгалалының алдарлыг ажылдакчызы". Улуг оглу, Дандар Ооржак, Иркутскунуң күрүне университедин дооскаш, юрист эртемниг, болчукчу кылдыр ажылдап чоруур, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы<ref>Ооржак Дандар Дандар-оолович http://www.khural.org/struct/deputies/83/1184/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200112121222/http://www.khural.org/struct/deputies/83/1184/ |date=2020-01-12 }}</ref>. Ортун оглу, Темир, Кызылдың экономика болгаш эрге техникумун дооскан, бот-сайгарлыкчы. Бичии оглу, Арат, Москваның Плеханов аттыг экономиктиг институдун дооскан, садыг-саарылга талазы-биле ажылдап чоруур.
== Дөс ==
<nowiki>1. Ооржак Дандар-оол Кок-Хунаевич : [о нем] // Почетные граждане города Кызыла : 100-летию единения России и Тувы, основания Кызыла посвящается. - Кызыл, 2014. - С.92-93.</nowiki>
2. Принцева, И. Спасибо судьбе... [70 лет со дня рождения гос. деятеля Д.К.-Х. Ооржака] / И. Принцева // Тув. правда. - 2007. - 13 янв.
<nowiki>3. Канзай А. К. Дандар-оол Кок-Хунаевич Ооржак : 80 лет со дня рождения / А.К. Канзай //Люди и события Тувы : календарь-хронограф 2017 / ГБУ "НБ им. А.С, Пушкина Респ. Тыва", Тув. ин-т гуманит. и прикладных соц.-экон. исслед., Нац. музей Респ. Тыва; сост. ; Е.М. Ак-кыс, Ч.Э. Монгуш ; редкол.: Н.М. Моллеров [и др.]. - Кызыл, 2015. - С.51-52.</nowiki>
== Шөлүглер ==
1. [http://mkyzyl.ru/about/info/news/5074/ ДРУЖЕЛЮБНЫЙ ГОРОД]
2. [https://news.myseldon.com/ru/news/index/221606901 Государственный деятель Дандар-оол Ооржак: я могу проводить параллели между прошлым и настоящим Тувы]{{Чедимчок шөлүг|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
3. [https://www.tuvaonline.ru/2017/01/11/k-80-letiyu-dandar-oola-kok-hunaevicha-oorzhaka.html К 80-летию Дандар-оола Кок-Хунаевича Ооржака]
== Демдеглелдер ==
hyxqxstxewukcc827atyis1apqf3d88
Лысенина, Августа Васильевна
0
8467
52016
51888
2026-04-28T00:20:20Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
52016
wikitext
text/x-wiki
{{Кижи}}
'''Августа Васильевна Лысенина''' ([[1924 чыл]]—[[2012 чыл]]) — совет база россий башкы.
== Намдары ==
22 ноябрь 1924 Цивильск хоорайга Чуваш автономнуг областка төрүттүнген.
Казаньның химико-технология институдун дооскан (бо үеде [[Казанның национал шинчилел технология университеди]]), химик-технолог мергежилди алган. Ынчалза-даа лабораторияга озал-ондактыг таварылгада карактар аарыының чылдагааны апарган, химиктеп ажылдап чөпшээревес. Лысенина профессияны солуурун шшитпирлээн база 1947 чылда Чуваш педагогика институдунуң бойдус факультедин дооскан (бо үеде [[И. Я. Яковлева аттыг Чуваш күрүне педагогика университеди]]), химия база бойдус эртеми башкызы.<ref>[http://enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=3157 ЛЫСЕНИНА Августа Васильевна]</ref> Тем самым ол бодунуң ийи эртемин каттыштырган: химия биле педагогиканы.
1947 чылдан 1954 чылга чедир Августа Васильевна И. Н. Уьянова аттыг Порецк педагогика училищезинге биология база химияны башкылап ажылдап турган. 1954—1955 чылдарда — Цивильск педагогика училищезиниң биология башкызы. 1955 чылдан 1981 чылга чедир Шумерлинск № 1 дугаар школазынга химия башкылап турган.<ref>[http://muzey.shumsosh1.edusite.ru/ История школы]</ref>Ооң киржилгези-биле 1959 чылда школага химия кружогу тургускан, элээн каш чыл болгаш Менделеев ниитилели өзе берген. Он чыл дургузунда ырак көдээ черден школа бүзүрелдии-биле туткан лидерство химия олимпиадаларга эвилел хемчээл.<ref>[http://vpered21.ru/3971-sobrat-by-vseh-uchenikov.html Собрать бы всех учеников…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230162918/http://vpered21.ru/3971-sobrat-by-vseh-uchenikov.html |date=2019-12-30 }}</ref>Ооң эң салым-чаяанныг өөреникчилериниң бирээзи — Валерий<ref>[https://kpfu.ru/pec_print?p_id=21283 Штырлин Валерий Григорьевич]</ref> биле Юрий<ref>[https://kpfu.ru/Yurii.Shtyrlin Штырлин Юрий Григорьевич]</ref>Штырлиннер химия эртеминиң кандидаттары апарган, [[Казаньның күрүне медицина университеди|Казаньның күрүне университединде]] химия факультединде эртем ажылдакчызылап ажылдап турар.<ref>[https://studall.org/all2-52733.html Химия их связала]{{Чедимчок шөлүг|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
28 ноябрь 2012 чылда Шумерля хоорайга Чувашия Республикага чок болган.
== Ачы-хавыяалары ==
* Ленин ордени база медальдар-биле шаңнаткан.
* Чуваш АССР-ниң алдарлыг школа башкызы (1964), РСФСР-ниң алдарлыг школа башкызы (1969).
* Шумерля хоорайның хүндүлүг хамаатызы (2012).<ref>[https://news.myseldon.com/ru/news/index/141065109 В Шумерле открыли Год человека труда в Чувашии]{{Чедимчок шөлүг|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://old-gshum.cap.ru/SiteMap.aspx?id=1308520 Августа Васильевна Лысенина (Почетное звание присвоено в 2012 году)]{{Чедимчок шөлүг|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Демдеглелдер ==
{{демдеглелдер}}
== Шөлүглер ==
* [http://www.shumbibl.narod.ru/4-640.htm Учитель — это судьба]
* [http://gov.cap.ru/home/76/gorod/enciklopedia/school_1.htm Средняя общеобразовательная школа № 1 — Лысенина Августа Васильевна]
* [https://shumerlya.bezformata.com/listnews/shumerli-avgusta-vasilevna-lisenina/8109267/ Ушла из жизни Почетный гражданин города Шумерли Августа Васильевна Лысенина]
[[Аңгылал:Казаньның химико-технология институдунуң башкылары]]
[[Аңгылал:Чуваш күрүнениң педагогика университединиң башкылары]]
[[Аңгылал:Башкылар]]
[[Аңгылал:СЭКП кежигүннери]]
kohxobcrfoe20nkzrpwltdm3usn7ijl
Ихсанова, Лябиба Фаизовна
0
8698
52014
47278
2026-04-27T23:38:41Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
52014
wikitext
text/x-wiki
{{Кижи}}
'''Лябиба Фаизовна Ихсанова''' ({{lang-tt|Ләбибә Фәез кызы Ихсанова}}; [[1923 чыл]]—[[2010 чыл]]) — татар уруглар чогаалчызы, очулдурукчу, публицист; Татар АССР (1972) база РСФСР-ниң алдарлыг культура ажылдакчызы (1983).<ref>[http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%98%D1%85%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%9B%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%B0_%D0%A4%D0%B0%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Лябиба Фаизовна Ихсанова]</ref><ref name=rulit>[https://www.rulit.me/authors/ihsanova-lyabiba-faizovna Ихсанова Лябиба Фаизовна]</ref>
30 ажыг номнарның автору. Член 1958 чылдан [[ССРЭ-ниң чогаалчылар Эвилели|ССРЭ-ниң чогаалчылар Эвилелиниң]] кежигүнү.
== Намдары ==
23 август 1923 чылда татар көдээ суур Нижние Шуни Вятскополянской район Кировская областька башкы өг-бүлеге төрүттүнген.
1941 чылда ортумак школаны дооскан [[Кукморский район|Кукморский район]] [[Татар АССР|Татар АССР]] база бодунуң төрээн көдээ суурунга чеди класс школага ийи чыл пионервожатыйлап ажылдаан. Хары угда тус черниң [[колхоз]]унга бригадир дузалакчылап ажылдап турган.
1943 чылда Лябиба [[Казань]]че чедип келген база [[Казань университеди|Казань университединиң]] география факультединче кирген. Шагда-ла студент чылдарында ол шүлүктер база чечен чугааларны бижип эгелээн. Кажан университетке чаа килдис татар дыл база чогаал ажыттынган, Лябиба Ихсанова оларның литература кружогунче барып турган, чогаалчылар-биле ужуражып турган. Школага орук аайы-биле бир дугаар литература дуржулга эртип турар. Сөөлгү өөредилге курстарда бодунуң бир дугаар объемное чогаалын чогааткан — тоожу «Река Серебрянка» («Көмеш елга»).
1948 чылда университетти дооскаш, мергежили-биле ажылдап эгелевээн, дораан-на литература чогаадылга база журналистика кылырын шиитпирлээн. 1948—1978 чылдарда, массалыг чепсектер медээзи база өөредилге сфера организацияларынга ажылдап турган: Татар радиокомитетке, уруглар-аныяк назын литература килдизинге Татар ном ном үндүрер чер, уруглар журналы «Пламя» («Ялкын») база журнал «Казанские огни» редакциялары («Казан утлары»). 1945 чылдан [[СЭКП]] скежигүнү болуп турган.
Хары угда литература чогаадылга кылырын соксатпаан. Тоожуларны бижээн — «Семь дней под землёй» («Җир астында җиде көн»), «Светлые мечты» («Якты уйлар»), «Нияз» («Нияз»), «Нияз в школе» («Нияз мәктәптә»), «Ива гнется» («Тал бөгелә»), «В лагере робинзонов» («Робинзоннар лагеренда»), «Ребята из Сары-Алан» («Саралан малайлары»), «Дневник матери» («Ана көндәлеге»), «Искорка» («Очкын»), «Цветы тянутся к солнцу» («Гөлләр кояшка карый»), «Наиль, Фаиль и другие» («Наил, Фаил һәм башкалар»), «Сельская девушка» («Ил кызы»), «Сын милиционера» («Милиционер малае»), «Одуванчик» («Тузганак»); чечен чогаалдар чыындызын үндүрген «Невысказанная тайна» («Сөйләнмәгән сер») (1962) база «Горный цветок» («Тау чәчәге») (1967).<ref name=rulit></ref>
Чогаадыкчыдан чергелештир, база хөй-ниити ажыл-чорудулганы кылып турган. Ийи катап — 1965 база 1973 чылдарда — Казань хоорайның хоорай совединиң улусчу депуттап соңгуттуруп турган. 1959—1974 чылдарда татар чогаалчылар Эвилелиниң чагырга кежигүнү турган, ССРЭ база РСФСР-ниң чогаалчылар съездизинге делегат бооп киржип турган.
А. Алиша аттыг татар чогаалчылар Эвилелиниң литература шаңналының лауреады болуп турган (1996).
27 июль 2010 чылда чок болган. Ооң угбазы — {{iw|Ихсанова, Венера Фаизовна|Венера Ихсанова|tt|Венера Ихсанова}} (1933—2019), база журналистка турган<ref>[https://news.myseldon.com/ru/news/index/204296289 Татарская общественность простилась с известным журналистом Венерой Ихсановой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411155928/https://news.myseldon.com/ru/news/index/204296289 |date=2020-04-11 }}</ref>, Татар АССР-ниң алдарлыг культура ажылдакчызы (1974)<ref>[http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%98%D1%85%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%92%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%A4%D0%B0%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Ихсанова Венера Фаизовна]</ref>.
Татарстан Республиканың төп күрүне архивинде төөгү-политика документациязында материалдар бар болуп турар, Лябиба Ихсановага хамааржып турар.<ref>[http://guides.rusarchives.ru/funds/142/ihsanova-lyabiba-faizovna Ихсанова Лябиба Фаизовна]</ref>
== Дөс ==
* ''Законов В.'' В гостях у земляков: К 50-летию Л. Ихсановой. — Сов. Татария, 1973.
== Демдеглелдер ==
{{демдеглелдер}}
== Шөлүглер ==
* [http://xn----8sbcacvtbth8af0c.xn--p1ai/%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%B0-%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0-%D0%B8%D1%85%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0-1923-1985-%D0%B3%D0%B3-%D0%B4-%D0%BD%D0%B8%D0%B6%D0%BD%D0%B8/ Лябиба Фаизовна Ихсанова (1923—2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130220049/http://xn----8sbcacvtbth8af0c.xn--p1ai/%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%B0-%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0-%D0%B8%D1%85%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0-1923-1985-%D0%B3%D0%B3-%D0%B4-%D0%BD%D0%B8%D0%B6%D0%BD%D0%B8/ |date=2020-01-30 }}
* [http://adiplar.belem.ru/ihsanova.htm Ләбибә Ихсанова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229205137/http://adiplar.belem.ru/ihsanova.htm |date=2019-12-29 }}{{ref-tt}}
* [https://zen.yandex.ru/media/id/5b2bcde8e5a60f00a80036d6/lbibi-hter-shrfle-lbib-ihsanova-5b62f63cf4bdbb00a9e6b9de Ләбиби хәтер: Шәрәфле Ләбибә Ихсанова]{{ref-tt}}
{{Библиоинформация}}
[[Аңгылал:Казань университединиң доозукчулары]]
[[Аңгылал:ССРЭ-ниң чогаалчылары]]
[[Аңгылал:Члены ССРЭ-ниң чогаалчылар Эвилелиниң кежигүннери]]
[[Аңгылал:Татар АССР-ниң алдарлыг культура ажылдакчылары]]
[[Аңгылал:СЭКП кежигүннери]]
[[Аңгылал:Казань хоорай совединиң депутаттары]]
cxkfu0ngx5knyhgo9jk8gvoujkamfc1
Панарина, Вера Зиновьевна
0
9095
52019
48943
2026-04-28T01:02:34Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
52019
wikitext
text/x-wiki
'''Панарина Вера Зиновьевна''' ([[20 май]] [[1930 чыл|1930]] — [[24 июль]] [[2002 чыл|2002]]) — [[ССРЭ|совет]] [[Көдээ ажыл-агый|көдээ ажыл-агыйның]] мурнакчызы, «Стемасский» совхозтуң саанчызы [[Алатырский район|Алатырский район]] [[Чувашия|Чуваш АССР]], [[Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры]] (1966).
== Намдары ==
[[1930 чыл]]да көдээ суур Борки Алатырского район Чуваш АССР тараачын өг-бүлеге төрүттүнген<ref name="вх" />. Школага өөредилгезин дооскаш тус черниң колхоз хову ажылы бригадазынче ажылдап кирген, а ооң соонда хаван фермазынче.
1951 чылда совхоз "Стемасский" малчын фермазынче ажылдап шилчээн. Эгезинде дузалал саанчылап ажылдап турган - заменяла основных саанчыларны когда те находились на выходном или в отпуске. Через полтора года ей разрешили набрать группу нетелей, которых она готовила к пополнению в основное стадо.
Постепенно набиралась опыта, надои в её группе стали расти. От 25 закреплённых коров она стала получать по 3000 килограммов молока в среднем за год. Стадо отличалось ухоженностью, чистотой и упитанностью. Немалую помощь ей оказывал её супруг, который работал фельдшером. 1965 чылда ол вступив в социалистическое соревнование сумела достичь показателя в 3406 килограммов от каждой коровы в среднем за год.
«За достигнутые успехи в развитии животноводства, увеличении производства и заготовок мяса, молока, яиц и шерсти и другой продукции», [[ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум|ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум]] [[22 март]] [[1966 чыл]]дың Чарлыы-биле Вера Зиновьевна Панаринага [[Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры|Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры]] атты тывыскан [[Ленин ордени|Ленин ордени]] тыпсыры база «[[«Серп биле Молот» медаль|Серп биле Молот]]» медальдар.
Көдээ ажыл-агыйга Продолжала и дальше трудиться<ref>{{Cite web|url=http://enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=3787|title=Энциклопедия {{!}} Панарина Вера Зиновьевна|publisher=enc.cap.ru|accessdate=2020-04-20}}</ref>. 1986 чылда пенсияже үнеринге чедир работала заведующей фермой крупного рогатого скота<ref name="вх" />.
Көдээ суур Восход Алатырский районга чурттап турган<ref>{{Cite web|url=http://900igr.net/prezentacija/bez_uroka/alatyr-v-gody-vojny-202700/panarina-vera-zinovevna-rodilas-20-maja-1930-goda-rabotala-dojarkoj-12.html|title=Панарина Вера Зиновьевна родилась 20 мая 1930 года, работала дояркой, - Презентация 202700-12|publisher=900igr.net|accessdate=2020-04-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403160912/http://900igr.net/prezentacija/bez_uroka/alatyr-v-gody-vojny-202700/panarina-vera-zinovevna-rodilas-20-maja-1930-goda-rabotala-dojarkoj-12.html |date=2017-04-03 }}</ref>. 24 июль 2002 чылда чок болган. Көдээ суурнуң чевээнге орнукшуткан<ref name="вх">{{Warheroes|author=Сергей Кузоватов|name=Панарина Вера Зиновьевна|id=23355|accessdate=2020-04-20}}</ref>.
== Шаңналдары ==
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
* [[«Серп биле Молот» медаль|алдын сылдыс «Серп биле Молот»]] (22.03.1966)
* [[Ленин ордени]] (22.03.1966)
* өске медальдар.
== Демдеглелдер ==
{{демдеглелдер}}
== Чогаал ==
* Наши земляки - Герои Социалистического Труда. - [[Чебоксары]], 1971.
* ''Краснова. И.'' Когда труд – радость / И. Краснова // Совет. Чувашия. – 1966. – 27 марта.
* ''Мадебейкин, И. Н.'' Панарина Вера Зиновьевна / И. Н. Мадебейкин // Краткая чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2001. – С. 313.
* ''Мадебейкин, И. Н.'' Панарина Вера Зиновьевна / И. Н. Мадебейкин // Чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2009. – Т. 3 : М-Се. – С. 367.
== Шөлүглер ==
* {{Warheroes|id=23355}}
[[Аңгылал:Саанчылар]]
[[Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары]]
tt3xzt1fktu36oiftgp6zrz4bew9zfs
Тоол
0
9802
52021
50762
2026-04-28T01:58:46Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
52021
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Brockhaus_and_Efron_Jewish_Encyclopedia_e6_535-2.jpg|мини|284x284пкс| Илья Гинцбургтуң: «''Тоол''» деп уран сиилбирлели]]
'''Тоол''' — аас чогаалының азы чечен чогаалдың база бир жанр-хевири. Маадырлыг, колдуунда төөгүп чогааткан хуулгаазын азы амыдыралдан алган чогаалдың хевири. Тоолдуң кол шынары - төөгүүшкүннүң шынныын бадыткаан дөзү чок. Сюжетти чогаадып каан деп илдең болур.
* Фольклорлуг тоол [uk] — янзы-бүрү чоннарның аас чогаал курлавырында бижимел азы аас-биле дамчыыр, хоозун болуушкуннардан бүткен чугаа хевирлиг эпиктиг (маадырлыг) жанр. Тоожулал хевириниң колдуунда прозаиктиг аас чогаалынга (тоолчургу калбак ''[[проза]]'' чогаалы) сөзүглелдери хоозун, тыпкан бодалга даянган, янзы-бүрү жанырлардан бүткен чогаалдар болур. Тоолчургу фольклорнуң удурланышкак жаныры «шын болган» аас чогаалының тоожулалы (''тоолчургу эвес проза'') (көр. [[Миф|торулга - миф]], [[былина]], төөгүлүг ыры, [[Духовные стихи|шажын шүлүктери]], [[Миф|тоолчургу]] [[Легенда|чугаа - легенда]], коргунчуг чугаалар, [[Сказ|тоол]], [[Предание|болган таварылга]]).
* '''Литературлуг тоол''' — эпиктиг жанр: чогаал хоозун, тыпкан бодалдан бүткен, чеже-даа чоннуң аас чогаалы-биле сырый харылзаалыг болза, тускай авторлуг болур. Ол парлаттынар мурнунда аастан аас дамчыыр хевири таварышпаан болгаш аңгы-аңгы вариантылары чок. Литературлуг тоол чок-ла болза фольклорлуг тоолду өттүнген (''улустуң аянынга бижиттинген'' ''литературлуг тоол''), чок-ла болза дидактиктиг чогаалдың аас чогаалдан алган сюжеттерге даянган болур. Фольклорлуг тоолдуң тывылган төөгүзү литературлуг тоолдуң тыптырынга онза рольду ойнаан.
== Термин «тоол» ==
«''Тоол''» деп сөс XVII чүс чылдың эгезинде бижимел тураскаалдарга көстүп келген. Тывылган угу «''көргүзер''» деп сөстен укталган. Утказы: даңзы, список, тодаргай чуруп көргүзери. Чижээ, дүжүрүп бижээн саавыр-документ "Хыналда тоол". Амгы үеде ажыглап эгелээн сөстүң утказы XVII—XIX вв. тывылган. Ооң мурнунда «<i id="mwLQ">баснь</i>» деп сөс орнун солуп турган<ref name=Пропп>''Пропп В. Я.'' Русская сказка. — М.: Лабиринт, 2000. — С. 18—19.</ref>.
Европа чурттарының чоннары фольклорлуг тоолду канчаар-даа демдеглевейн турар, ону тодарадырда, янзы-бүрү сөстер-биле адап турар. Чүгле ийи европейжи: орус болгаш немец дылдарда ук билигни тускай демдеглеп турар сөстер бар. Латин дылда «тоол» деп сөстү fabula деп сөс-биле демдеглээн. Ынчалза-даа ол сөс чүгле тоолду эвес, а өске чүүлдерни база демдеглеп турар: чугаа, хоп-чугаа, чугааның кол чүүлү д.о.ө., база чечен чугаа, ооң иштинде тоол болгаш басня. «Басня» деп сөстүң утказы немец дылче ({{Lang-de|Fabel}}) шилчээн. Немец дылда тоолду Märchen деп сөс-биле демдеглээр. Сөстүң дазылы ''Mar-'' «медээ»; ''-chen'' — бичиилеткен суффикс, хуу-үнелел категориязы. Ынчангаш, ''Märchen'' — «бичии, солун чугаа». ХIII вектен эгелеп бо сөс чоорту «тоол» деп уткаже шилчээн.
== Фольклорлуг тоол ==
[[Файл:Vasnetsov_Nesmeyana.jpg|мини|В.&nbsp;М.&nbsp;Васнецов «Царевна Несмеяна» (Каттырбас Кадын-кыс).]]
Фольклорлуг тоолдуң дөзүнде шагдан тура чаңчылдан келген сюжет чыдар, ол калбак тоожуушкун фольклорунга (тоолчургу проза) хамааржыр. Торулга азы миф, бодунуң кылыр хүлээлгезин чидиргеш, тоол апарган. Баштай тоол мифтен укталгаш, аңаа удур:
# '''''Профанчы''''' — '''''сакрал''''' . Миф ритуал-биле катчы берген, ынчангаш миф, бир-ле үеде бир-ле черге чажыт билиглерни тускай ыдыктап каан кижилерге дамчыдып турар;
# '''''Шыңгыы эвес шынныг''''' — '''''шыңгыы шынныг'''''. Мифтиң уран чечени тоолга күштелгеш, этнографтыг аянын үндүр кызыпкан. Ынчангаш тоол «сонуурганчыг» чыыра тыртып турар сюжеттиг апарган. Төөгүге даяныры (квази төөгүлүг) миф тоолга салдар чедирбээн. Тоолдуң болуушкуннары географиядан (болуп турар чери) ырак, аңаа чагыртпас.
Фольклорлуг тоол бодунуң тускай чурумалдыг поэтиказы-биле онзаланып турар, ол дугайында А. И. Никифоров биле В. Я. Пропп тодараткан. Ук жанырның сөзүглелдери быжыг чаңчылдар дузазы-биле клишелерден тургустунган:
# Тоолдуң формулалары — тускай ритмге быжыглаттына берген прозаиктиг фразалар:
#* «Бир-ле черге…», «Калбак чүве хадып, борбак чүве чуглуп…» — тоолдуң эгелээри;
#* «Тоолду дүрген ыдар-даа болза, кылыр ажыл-херек саадай бээр» — ортузунга ажыглаар формулалар;
#* «Мен аңаа баргаш, мёд-пиво иштим-чидим, салымга дамдылап-даа турза, аксымче кирбеди», «Тоол — хоозун-меге-даа болза, ойзу-кыйзы айыткан, аныяктарга сагындырыг-кичээндириг», — тоолдуң төнчүзү, финалы;
# «Ниити черлер» — бир сөзүглелден бир сөзүглелче көжүп чорааш, янзы-бүрү тоол сюжеттери бүдүн эпизодтарже шилчиир:
#* Иван-царевичиниң Баба-Ягага чеде бээри, мында калбак проза ритмиктиг черлерлиг:
#** Портретти чуруурда ажыглаар клише — «сөөк буттарлыг Баба-Яга»;
#** Айтырыг-харыы клише формулалар — «кайнаар орук тударың ол», «арның-биле менче, артың-биле аргаже», д.о.ө..;
#* Кылдыныгның болуп турар клише-чери: «калиналыг көвүрүгде, инек-караалыг хемде»;
#* Клише-кылдыныглар: маадырның бир черден өске черже «ковер-самолёт» дузазы-биле чеде бээри;
#* Ниити фольклорда ажыглаар эпитеттер «Ай-хүн арынныг алдын даңгына», «мөге күдер эр».
Фольклорлуг тоолдуң фольклордан алган эге-дөстери үш негелделерлиг (фольклорнуң ниити демдектери):
# Аастан аас дамчыыр.
# Хөй-ниити демниг, коллективчи.
# Кымның чогаатканы, бижээни билдинмес.
Фольклорлуг тоолдуң сюжеди литературлуг тоолдан аңгыланып турар. Чамдык хөй-ле сөзүглелдерде тоол материалын ону күүседип турар кижи удур чогаадыптар. Ынчангаш фольклорлуг тоолдуң сөзүглелдери бот-боттарынга дөмейлешкээниң талазы-биле [[вариант]]-вариацияларлыг апаар. Тоол шинчилээр эртемде авантекст деп айтырыг тургустунуп кээр. Ону шиитпирлээри-биле тоолдап ыдар аас чогаалда күүседикчиниң уран мергежили кол черни ээлээр. Ол тоолдуң сөзүглелин бүрүнү-биле сактып, шиңгээдип албас болгай, а дыңнакчыларның мурнунга сөзүглел удур тургустунуп төрүттүнер: сөзүглелдиң конструктивтиг элементилерин — тематиктиг (мотивтер) болгаш стилистика талазы-биле («ниити черлер», формулалар болгаш о.ө). Тоолчу угаанынга тоол сюжеттерин долузу-биле шыгжап алыр, чок-ла болза сюжеттиң кандыг-бир кезиин азы мотивин ыдып турар тоолунга ажыглаар. Тоол шинчилээр эртемде тоол сюжеттерин санап-түңнээш, ''айтыкчылар'' тургузуп чыгган. Чамдык тоол сюжеттери чаңгыс сөзүглелде таваржып турар (сюжеттер контаминациязы). Эпиктиг тоожуушкунну оожумнадыр дээш, тоолчу кылдыныгны үш катап көвүдедир арганы ажыглаар. Тоол шинчилээр эртемде фольклорлуг тоолдуң сөзүглелиниң тургузуун долу айтып бижиир арга-методту үргүлчү дилеп тып турар. Ону кылырда, шинчилекчилер эптиг болзун дээш, композиция тургузуу, стилистика деңнелинден аңгыда, идей-тематиктиг болгаш овур-хевир деңнелдерни аңгылап көрүп турар. Эрте-бурунгу үелерде фольклорлуг тоол торулга-миф (''мифологтуг тоол'' азы ''миф-тоол'') сагындырып турган, ындыг-даа болза сөөлгү ''классиктиг тоол'' мифологтуг медерелдиң эге хевирлерин (реликтилерин) шыгжап алган . Фольклористиканың салып турар кол бодалгалары, лингвистика, литературоведение, этнография дээн ышкаш, хөй адырларлыг эртем болбушаан, шак ол баштайгы,эге хевирлерин ажыдып, тывар ужурлуг.
== Фольклорлуг тоолдуң классификациязы ==
Фольклорлуг тоол бодунда элээн каш жанырлар сиңирген (өске классификация-биле — тоолдуң чаңгыс жанырының өске жанырлар хевирлери). Тоол дугайында эртемде тоол жанырларын аңгылаар дугайында чидиг айтырыг тургустунуп турар. Системажыткан европей Аарне айтылгазында, а ооң соонда Стит Томпсон (Thompson Stith) (көр. Фольклорлуг тоолдар сюжеттериниң айтылгазы ) редакцияларга үндезилээн «Сюжеттерниң деңнелге айтылгазы: Чөөнславян тоол» деп ажылда тоолчургу аас чогаалының дараазында жанырлары кирип турар:
# Дириг амытаннар, үнүштер, дириг эвес бойдус болгаш эт-херексел дугайында тоолдар.
# Хуулгаазын тоолдар.
# Төөгү чугаалыг тоолдар.
# Амыдыралчы (анаа) тоолдар.
# Бажын ээдереткен аза дугайында тоолдар.
# Хөктүг чугаалар.
# Хоозун, меге чугаалар.
# Кумулятивтиг, азы хөөрем тоолдар.
# Катаптаашкыннарлыг тоолдар.
Хөй фольклористер (В. Я. Пропп, Э. В. Померанцева, Ю. И. Юдин, Т. В. Зуева) «Анаа азы амыдыралчы (=бытовые) тоолдар» деп жанырның иштинде ийи жанр хевирлерин аңгылап турарлар: новеллистиктиг болгаш хөктүг-анекдот азы каттырынчыг тоолдар деп. Анекдот тоолдар бодунуң иштинче «Бажын ээдереткен аза дугайында тоолдар» деп бөлүктүң болгаш хуулгаазын тоолдар сюжеттерин киирген.
Калбак тоожулалдыг фольклорда жанырлар аразында тодаргай кызыгаар айтып болбазын негеп турар. Чижээ, төөгү чугаалыг легенда-тоолдар тоолдуң болгаш легенданың шынарын сиңирген болур, а былиналарны прозаиктиг кылдыр эде кылганындан тускай жанырлыг «Маадырлыг тоол» деп бөлүкке хамааржып болур. Аас чогаалының эдилекчилериниң тоолду ыдып тургаш, оларның кандыг-бир жанырга хамаарылгазының өскерли бергенинден күүсеткен тоожуушкуну база жанырын өскертиптер.
== Тоолдуң жанр талазы-биле янзы-хевирлери ==
=== Дириг амытаннар дугайында тоолдар ===
Дириг амытаннар дугайында тоолдар (дириг амытаннарлыг эпос) — тоолчургу фольклорга (тоол) хөй янзы жанырларлыг чогаалдар каттыжа берген (конгломерат) таварылгада кол маадырлар орнунга аңнар, куштар, балыктар,болгаш дириг эвес чүүлдер, үнүштер, бойдустуң болуушкуннары киржип турар болур. Дириг амытаннар дугайында тоолдарда кижи чок-ла болза 1) ийиги чергеде («Дилги шанактан балык оорлап турган» деп тоолда ашак), чок-ла болза 2) дириг амытанның орнун солуптар(«Эрги хлеб-дус уттундурган» деп тоолда ашак ышкаш).
Дириг амытаннар дугайында тоолдарның болгу дег классификастыг-бөлүктээшкини.
Бир-ле дугаарында, дириг амытаннар дугайында тоолдар кол маадыр аайы-биле бөлүктежир (тематиктиг классификастыг-бөлүктээшкин). Шак ындыг бөлүктээшкин Аарне-Томпсоннуң тургусканы болгаш в «Сюжеттерниң деңнелге айтылгазы: Чөөнславян тоол» деп делегей фольклорунуң тоолчургу сюжеттер айтыкчызында кирген:
# Черлик дириг амытаннар.
#* Дилги.
#* Өске дириг амытаннар.
# Черлик болгаш азырал дириг амытаннар
# Кижи болгаш черлик амытаннар.
# Азырал амытаннар.
# Куштар болгаш балыктар.
# Өске-даа амытаннар, дириг эвес чүүлдер, үнүштер болгаш бойдустуү болуушкуннары.
Дараазында болгу дег дириг амытаннар дугайында тоолдар бөлүктээшкини — структура-семантиктиг бөлүктээшкин бооп болур. Ол тоолду жанр демдээ-биле бөлүглээр. Дириг амытаннар дугайында тоолдарда элээн каш жанырлар кирип турар. Ындыг жанырларны В. Я. Пропп мынчаар аңгылаан :
# Дириг амытаннар дугайында хөөрем тоолдар.
# Дириг амытаннар дугайында хуулгаазын тоолдар;
# Басня (аполог)
# Сатириктиг тоол.
Е. А. Костюхинниң аңгылаашкыны:
# Каттырынчыг (амыдыралчы=бытовые)дириг амытаннар дугайында тоол;
# Хуулгаазын дириг амытаннар дугайында тоол;
# Кумулятивтиг азы хөөрем тоол;
# Амыдыралчы (анаа) тоол;
# Аполог (басня)
# Анекдот.
# Сатириктиг тоол;
# Дириг амытаннар дугайында төөгү чугаалар, болган таварылгалар, амыдыралчы чугаалар;
# Хоозун, меге чугаалар.
Пропп, бодунуң дириг амытаннар дугайында тоолдарның жанр аайы-биле бөлүктээшкининиң дөзүнче даштыкы хевир демдээн киирерин оралдашкан. Костюхин даштыкы хевир демдээн эвээш кииргеш, колдуунда иштики утказының аайы-биле аңгылаашкынче сагыш салган. Иштики утказы байлак, стиль-хевирлери эрээн-шокар, тургустунган кезектери янзы-бүрү бооп турар дириг амытаннар дугайында тоолдарның хевирлерин аңгылаарынга болгаш ханы өөренип көөрүнге ук арга эптиг болган.
Үшкү болгу дег дириг амытаннар дугайында тоолдарны бөлүктээр арга дээрге, дыңнакчыларның хар-назын аайы-биле демдээн барымдаалаары болур:
# Бичии уругларга тоолдар.
#* Уругларга чугаалаан тоолдар.
#* Бичии уругларның боттарының чугаалаан тоолдары.
# Улуг улустуң тоолдары.
Дириг амытаннар дугайында тоолдарның кайы-даа жанырлары боттары дыңнакчыларлыг болур. Амгы үениң дириг амытаннар дугайында орус тоолдары хөй кезиинде бичии уругларга хамааржыр. Ынчангаш бичии уругларга тоолдаан тоолдар бөдүүнчүткен тургузуглуг болур. Ындыг-даа болза кажан-даа бичии уругларга хамаарышпас жанр база бар — ол дээрге, «Тенек» («чажыт күзел» азы «порнографтыг») тоол.
Дириг амытаннар дугайында тоолдарда чээрби хире сюжеттер — ол кумулятивтиг (анаа, амыдыралчы) тоолдар ('''Рекурсивтиг''') болуп турар. Ындыг композициялыг тоолдарда сюжеттиң бир кезии хөй катап таваржып, катаптап турар. С. Томпсон (англ.<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"><span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</span></span></span>, Болте, Й. и Поливка, И., Пропп кумулятивтиг композиция-тургузуглуг тоолдарны тускай бөлүкке аңгылап турганнар. Кумулятивтиг композиция-тургузуглуг тоолдар:
# Төнчү чок катаптаашкыннар:
#* Катаптаашкыннарлыг тоолдар «Ак бугажыгаш дугайында».
#* Сөзүглелдиң бир кезээ өске сөзүглелче кире бээр («У попа была собака»).
# Төнчү катаптаашкыннарлыг:
#* «Репка» — сюжеттиң хензиг кезектери илчирбеленип чоруп каар, үзүлгүже чедир.
#* «Аскыр-дагаа хара берген» — илчирбе чештинип кел-ле чыдар, үзүлгүже чедир.
#* «За скалочку уточку» — сюжеттиң баштайгы таварышкан хензиг кезекчигежи дараазында эпизодка келгеш удурланып, таарышпайн баар.
Дириг амытаннар дугайында тоолдарның база бир өске жанырлыг формазынга хуулгаазын тоолдуң тургузуу хамааржыр (тургузуг дугайында адаанче көрүңер) («Бөрү болгаш чеди анайлар» СУС 123, «Диис, аскыр дагаа болгаш дилги» СУС 61 B).
Дириг амытаннар дугайында тоолдарда кол черни каттырынчыг, шоодуглуг тоолдар ээлеп турар — дириг амытаннарның үүлгедиглери ("Лиса крадёт рыбу с саней (с воза) СУС 1, «Волк у проруби» СУС 2, "Лиса обмазывает голову тестом (сметаной) СУС 3, «Битый небитого везёт» СУС 4, «Лиса-повитуха» СУС 15 и т. д), дириг амытаннар дугайында эпос өске тоол жанырларынга салдарлыг болуп турар, ылаңгыя аполог (басня) хамаарыштыр. Дириг амытаннар дугайында шоодуглуг тоолдарда сюжеттиг өзекти душ болган таварылга, ужуражылга биле үүлгедиг (меге, Пропптуу-биле) тургузуп турар. Чамдыкта элээн каш ужуражылгалар биле үүлгедиглер катчып кээр (контаминация). Шоодуглуг тоолдуң маадырын ''трикстер'' (үүлгедикчи) дээр. Орус тоолдуң кол трикстери — дилги (делегей эпозунда — койгун). Оон когараан маадырлар бөрү биле адыг болуп турар. Бир эвес дилги бодундан кошкактарже удур кылдыныг кылып турар болза, ол уттуруп аар, бир эвес күштүглерге удурланыр болза — тиилеп алыр (Дм. Молдавский). Ол эрте бурунгу фольклордан келген. Амгы үениң дириг амытаннар дугайында тоолдарында трикстерниң тиилелге биле аштырыышкыны мөзү-шынар демдээн көргүзүп турар.
тоолда трикстерге удур ''чалгаапай'' көстүп кээр. Араатан аң-даа болуп болур (бөрү, адыг), база кижи болгаш кодан хевирлиг кошкак, бичии амытан.
Дириг амытаннар дугайында тоолдарда хөй кезиинде аполог (басня) ээлеп турар. Мында каттырынчыг, шоодуглуг чүүл эвес, а өөредиглиг, мөзү-шынар кижизидилгелиг утка кирип турар. Апологтуң кижизидилге, мөзү-шынар айтырыы ыяап-ла төнчүзүнде эвес, а сюжеттиг байдалдан чоорту үнер. Ындыг байдалдар чииги-биле моральдыг түңнелдер кылырда, чаңгыс уткалыг кылдыр ажыглаттынар. Шак ындыг аполог тоолдуң чижээнге удур-дедир персонажтарның үскүлежиишкини хамааржыр. (Кодандан кым кортугул? [http://www.ruthenia.ru/folklore/sus/index.htm АТ 70]; Эрги хлеб-дус уттундурган [http://www.ruthenia.ru/folklore/sus/index.htm AT 155]; Адыгның (арзылаңның) адыжында тен [http://www.ruthenia.ru/folklore/sus/index.htm AT 156]. Эрте бурунгу үелерден бээр литературлуг басняда бо-ла таваржыр сюжеттерге аполог хамааржыр (Дилги биле ажыг виноград [http://www.ruthenia.ru/folklore/sus/index.htm АТ 59]; Каарган биле кыс дилги [http://www.ruthenia.ru/folklore/sus/index.htm AT 57] болгаш о.ө). Аполог — дириг амытаннар дугайында тоолдарның сөөлгү хевири болуп турар. Ол кажан мөзү-шынарда сагыыр ужурлуг дүрүмнер тодарап келген үеге хамааржыр болгаш бодунга тааржыр хевирни тып турар болур. Ындыг аполог тоолдарда трикстерлер чүгле эвээш үүлгедиглерлиг сюжеттерде (литература салдары-биле) боду чогаадыр [кым?<sup class="" style="white-space: nowrap">]</sup>. Апологтуң сайзыралдың үшкү оруу — ол дээрге паремияның көвүдеп кээри (үлегер домактар болгаш сөстер). Ындыг-даа болза паремиядан ылгалып турары, апологка аллегория (ойзу чугаалаары) чүгле өй-хемчээлдиг эвес, а сагыш-сеткилге дээштиг болур.
[[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]]
Аполог-биле кады дириг амытаннар дугайында Е.&nbsp;А.&nbsp;Костюхинниң аңгылап көргени новеллистиг тоол кады туруп турар. Дириг амытаннар дугайында тоолда новелла — элээн сайзыраңгай интригалыг (чөрүлдээлиг), маадырларның салым-чолунда дүрген өскерлип турар таварылгаларлыг чечен чугаалар болур. Жанырның салым-хуузун мөзү-шынар айтырыы тодарадыр. Апологка көөрде, ында мөзү-шынар айтырыы тода, шоодуглуг талазы эвээш азы шуут чок болур. Дириг амытаннар дугайында тоолдуң шоодуглуг жанырда колдап турар тенек талазы новеллада өөредиглиг тала-биле солчуп турар. Дириг амытаннар дугайында тоолдуң новеллалыг тоол жанырында үндезин чижек кылдыр — [http://www.ruthenia.ru/folklore/sus/index.htm АТ 160] «Өөрүп четтиргенин илереткен аңнар» деп тоолду үлегерлеп болур. Дириг амытаннар дугайында новелла баштай литературага илереттинер, а ооң соонда фольклорже кирер. Чүге дизе литературлуг сюжеттер дөзүн фольклордан алыр болгай.
Дириг амытаннар дугайында тоолдарда сатира дугайында чугаалаар дизе, литература кажан бир шагда сатириктиг тоолду тывылдырган деп болур. Ортаакы вектерниң төнчүзүнде сатириктиг тоол тывылган. Ооң кол шынары - дириг амытаннарның аксындан социал терминология үнуп турар. (Лиса-исповедница [http://www.ruthenia.ru/folklore/sus/index.htm АТ 61 А]; Кот и дикие животные [http://www.ruthenia.ru/folklore/sus/index.htm АТ 103]). [http://www.ruthenia.ru/folklore/sus/index.htm АТ 254**] «Ёрш Ершович» деп тоолдуң сюжеди тускай черни ээлеп турар. Ол [[ном тоолу]] болуп турар. Орай тывылганын барымдаалап, сатира ындыг кончуг быжыглаттынмаан, социал терминологияны чииги-биле ап кааптып болур. XIX векте сатириктиг тоол ындыг-ла кончуг нептеревээн. Дириг амытаннар дугайында тоолдуң иштинде сатира — эвээш сюжеттерде таваржып турар. Колдуунда дириг амытаннар дугайында тоолдарда трикстерниң үүлгедиглери сатираны оттуруп турар. А бир эвес тенек, мелегей чорук көвүдээн таварылгада тоол хоозун, меге чугааже (небылица) шилчий бээр.
=== Хуулгаазын тоол ===
[[Файл:Vasnetsov_Frog_Princess.jpg|мини|В. М. Васнецов «Даңгына-пага» (1918)]]
[[Файл:Henry_Meynell_Rheam_-_Once_Upon_A_Time_1908.jpg|мини|Генри Мейнелл Рим «Шаг шаанда» (1908)]]
Хуулгаазын тоол бодунуң дөзүнде нарын [[Композициялыг|композиция-тургузуглуг]]. Ооң иштинде экспозиция, дүүшкүн, сюжет сайзыралы, кульминация база чештиниишкин (көр база Конфликт (литературоведение) кирип турар. Пропптуу-биле алырга, чаа чадаже көдүрлүүшкүн болур.
Хуулгаазын тоолдуң сюжединиң дөзүнде чидириг азы бир-ле чүве чедип аар дээш, хуулгаазыннар дузазы-биле азы кайгамчык дузалакчылар ачызында болдунар тоожуушкун бар болур. Тоолдуң экспозициязында ийи салгал көргүстүнер — улуг (хаан биле кадын д.о.ө.) база бичии — Иван акылары азы угбалары-биле. Улуг салгал адырлыр. Адырлырының күштүг демдээ — ада-иезиниң өлүмү. Тоолдуң дүүшкүнү дээрге, кол маадыр бир-ле чидиригге таваржыр, мында хоругнуң чылдагааны, хоругну үрээри болгаш айыыл-халап кирип турар. Удур кылдыныгларның эгези болгаш маадырның бажыңындан үнүп чоруптар таварылга тыптып кээр.
Сюжеттиң сайзыралы — читкен азы четпес чүүлдү дилеп чоруптары.
Хуулгаазын тоолдуң кульминация, азы шыпшык бажы дээрге, кол маадыр удурланыкчылары-биле демисежип турар, ооң түңнелинде ыяап тиилеп алыр (тулчуушкуннарның көргүзүү болза берге бодалгаларны дилеп тывары, онаалганы күүседири).
Чештиниишкин — четпес азы читкен чүүлдү эгидери. Колдуунда маадыр сөөлүнде бедик социал статусче көдүрлүр.
В.&nbsp;Я.&nbsp;Пропп хуулгаазын тоолдуң сюжет деңнелиниң чаңгыс аайланчаан айтып турар. Ол киржип турар маадырларның кылдыныгларының дөмейлешкээн барымдаалап, чеди персонажтарга чарып турар:
* антагонист (төтчеглекчи, үрегдекчи),
* берип турар кижи,
* дузалакчы,
* даңгына, азы ооң адазы,
* чорудупкан кижи,
* маадыр,
* меге маадыр.
Пропп хуулгаазын тоолдуң метасхемазын 31 кылдыныгга үндезилеп тургускан. Мелетинский Е. М., хуулгаазын тоолдуң жанырын тодарадырда, Пропптуң ажылынга даянып, дараазында болунуң шинчилелинге бичии бөлүглелдерни улгаттырган. Хуулгаазын тоолга шупту сөзүглелдерже кирип турар ниити чүүлдерни эртемден демдеглеп турар: ελ…EL, мында грек үжүктер дээрге, берип турар кижи маадырга човалаң көргүзүп, шенелде эрттирери болгаш шаңнааны. Чижээ, Баба-Яга Иван-царевичиге хуулгаазын дүрүг хендир бээр. Мелетинскийниң формулазында латин үжүктер - антагонистиң маадыр-биле тулчуушкуну болгаш тиилелгени көргүзүп турар (хуулгаазын тоолда антагонистер - Кощей Бессмертный, Змей Горыныч). Антагонисти тиилээрде, берип турар кижиден алган хуулгаазын чүүлдер болур.
Мелетинский хуулгаазын тоолдуң чүгле жанр талазы-биле демдектерин эвес, а ооң жанр-хевирлерин ылгап турар:
* тулчуушкун объектизиниң маадырдан хамаарылгазының бар/чогу (O — O)
* кады өгленир дээн эжин азы кандыг-бир чүүлдү тып алыры (O¹ — O²)
* маадырның херек чүүлдү бодунга, хаанга, ачазынга, өг-бүлезинге азы ниитилелге дээш тып алыры (S — S_)
* өг-бүле фактору (F — F)
* маадырга удур кара күштер делегейи (M — M).
Үстүнде чүүлдерге даянып, дараазында беш бөлүктү чарып болур:
*# O<sub>1</sub>SˉFˉM — маадырдыг тоолдарның чылан-биле тулчуп турар хевири (АТ 300—301).
*#* O<sub>2</sub>SˉFˉM — маадырлыг тоолдар quest хевирниң (АТ 550—551).
*# OˉSFˉM — шаандагы тоолдарның «кижи чиир маңгыстың холунда уруглар» хевири (АТ 311, 312, 314, 327).
*#* O<sub>1</sub>SˉFM — арганың четкер-азаларынга берипкен шөлүттүрген өг-бүлелер дугайында тоолдар (АТ 480, 709).
*#* OˉSFMˉ — шөлүттүрген өг-бүлелер дугайында тоолдар (АТ 510, 511).
*# O<sub>1</sub>SFˉM — элдептиг ашак-кадай дугайында тоолдар (АТ 400, 425, и др.).
*#* O<sub>2</sub>SFˉMˉ — элдептиг чүүлдер дугайында тоолдар (АТ 560, 563, 566, 569, 736).
*# O<sub>1</sub>SFˉMˉ- куда шылгалдазының дугайында тоолдар (АТ 530, 570, 575, 577, 580, 610, 621, 675).
*# O<sub>1</sub>SˉFˉMˉ — (АТ 408, 653).
*#* O<sub>2</sub>SˉFˉMˉ — (АТ 665).
Хуулгаазын тоолдарның хевирлериниң классификастыг бөлүктээшкинин барымдаалап, хөй-ле тоолдарда ийи дугаар оруктарны (перипетиялар) демдеглээри чугула. Ында тоолдуң кол маадыры бодунуң күзелин түр када чидириптер.
Мелетинский, хуулгаазын тоолдарның беш бөлүүн аңгылап тура, жанырның төөгүлүг сайзыралының дугайында айтырыгны көдүрерин оралдашкан. Дараазында схемада O — Oˉ, M — Mˉ, F — Fˉ, S — Sˉ, мифтен тура тоолга чедир ниити шугумну көргүскен: бир дугаар планче өг-бүле өзээ, коллективтиг демниг чоруктуң чоорту чидери, чаңгыс кижиниң салым-чолунга сонуургалдың сайзыраары болгаш социал талазы-биле ядыы-кошкак кижи тиилеп үнер. Хуулгаазын тоолда сайзыралдың бо бүгү чадалары бар бооп турар. Тотемниг мифтерде таваржып турар чамдык чүүлдер бар. Хөй кезиинде хуулгаазын тоолдарда маадырның элдеп-эзин амытан-биле өгленири дижик. Ол амытан кижи хевиринче хуулуп турар («Ашаа читкен азы оорлаттырган кадайын дилеп турар (кадайы ашаан дилеп турар)» СУС 400, «Даңгына-пага» 402, «Кызыл чечекчигеш» 425 °C и др.). Хоругдалдан хостап аар дээш, маадыр өске делегейже кире бээр тоолдар («Чер адаанда үш делегейлер» СУС 301 А, B и др.). Бөлүк уругларның каржы четкер, кижи чиир маңгыстың чагыргазынче кире бергеш, кайы-бирээзиниң тывынгыр чоруунуң дузазы-биле хосталып, камгаланып үнерлер («Мальчик-с-пальчик у ведьмы» СУС 327B и др.), азы күчүтен чыланны өлүрүп каар — («Победитель змея» СУС 300<sub>1</sub> и др.). Хуулгаазын тоолда өг-бүле темазы идепкейлиг сайзыраан болур («Золушка» СУС 510 А и др.). Куда-дой ядыы-чадамыктың салым-чолунга шаңнал болур («Сивка-Бурка» СУС 530). Социал чадазы куду маадыр (хеймер дуңмазы, эдерткен уруг, кошкак угаанныг) тоолдуң эгезинде кээргенчиг, чөгенчиг байдалга тургаш, сөөлүнде чараш, угаанныг апаар («Конёк-горбунок» СУС 531). Бөлүк тоолдарда маадыр бодунуң салым-чолу, кудазын эрттирер дээш шылгалдаларга, шенелделерге таваржыр. Новеллистиктиг (кижиниң иштики сагыш-сеткили-биле холбаалыг) тема хуулгаазын тоолда маадырлыг тоолдан тудак чок сонуурганчыг. Пропп хуулгаазын тоолдуң жанр бөлүктээшкинин "Тулчуушкун - тиилелге" азы "Берге онаалга - берге онаалганың күүселдези" деп шенелделерни барымдаалап кылган. Хуулгаазын тоолдуң дараазында сайзыралы амыдыралчы (анаа) тоолдуң тыптырынга салдарын чедирген.
Амгы үеде хуулгаазын тоолдарның аңгы-аңгы талаларын өөренип көрүп турар. Чижээ, аъш-чем <ref>{{Шаблон:Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=VG85bRDxb40&list=PLhokxMQVGojWI4kQ6ygbwz9cp_jae_ikE&index=9|title=Кормит, значит любит: еда в волшебных сказках|author=Александра Баженова-Сорокина|website=Лекция в библиотеке им. Н. А. Некрасова|date=06.04.2019|publisher=}}</ref> дижик.
=== Новеллистиктиг (кижиниң иштики сагыш-сеткили-биле холбаалыг) тоол ===
Новеллистиктиг тоол (азы, ''социал-амыдыралчы'') хуулгаазын тоол-биле дөмей тургузуглуг болур. Ынчалза-даа иштики шынары көңгүс өске. Ук жанырның тоолу анаа амыдырал-биле сырый харылзаалыг, мында чаңгыс чер кырында делегей бар, кол персонаж — ''трикстер'', улус аразындан үнген бөдүүн кижи, шын дээш бодунуң тывынгыр, тудунгур, кажар чоруун ажыглап, эрге-чагырга-биле туржуп турар.
=== Анекдот тоол ===
Афанасьев А. Н. анекдот тоолду хөктүг, каттырынчыг болуушкунну улам калбартыр сайзыраткан жанр деп ылгап көрген.
=== Хоозун, меге чугаа ===
Небылица (Хоозун, меге чугаа) — утказы чок чүүлге даянган тоолдар. Олар хемчээл-талазы-биле кыска, дашткы хевири ритмиктиг прозага дөмейлежир. Янзы-бүрү чоннарның аас чогаалында хоозун, меге чугаалар тускай аңгы чогаал-даа бооп болур, азы тоолдуң кезии, [[скоморошина]], былина бооп болур.
== Тоолдарны чыып үндүргени ==
Европага тоолдарны бир дугаар чыып эгелээн кижи - француз шүлүкчү болгаш литература критиги Шарль Перро (1628—1703). Ол 1697 чылда «Сказки матушки Гусыни» деп чыындыны парлап үндүрген. 1704—1717 чылдарда Парижке араб тоолдарның «Бир муң болгаш чаңгыс дүне» деп кызырган үндүрүлгезин Антуан Галлан XIV Людовик хаанга тураскаадып белеткээн.
Тоол фольклорунуң эгезин немец мифология школазының төлээлери чурумчудуп, чыып эгелээн. Ол дээрге бир-ле дугаарында гейдельберг романтизм мөгейикчилери, ук бөлгүмнүң кежигүннери Гримм алышкылар бооп турар. Олар 1812—1814 чылдарда «Домашние и семейные немецкие сказки» деп чыындыны хөй тираж-биле парлап үндүрген соонда, Европаның өске чурттарынга чогаалчылар болгаш эртемденнерниң боттарының аас чогаалынга сонуургалы оттуп келген. Ындыг-даа болза, Гримм алышкыларның мурнунда-ла Германияның бодунга оларның изекчилери шагда-ла тывылган турган. Чижээ, 1782—1786 чылдарда немец чогаалчы Иоганн Карл Август Музеус (1787 чылда мөчээн) «Немец чоннуң тоолдары" деп беш томнуг чыындыны арттырып каан, ол чүгле 1811 чылда ооң эжи шүлүкчү Виландының ачызында чырык көрген.
[[Россия|Россияга]] орус улустуң тоолдарын этнограф Александр Николаевич Афанасьев чыып эгелээн. Ооң белеткээн «Бичии уругларга орус тоолдар» деп чыындызы 1870 чылда Москвага үнген. Бичии уругларга аас чогаалын чыыр болгаш нептередир талазы-биле Авдеев, Даль болгаш этнограф Шейн ышкаш улус улуг үлүүн киириштирген. Шейн бичии уруглар аас чогаалын эртемниң тускай адыры деп аңгылаан. Тоолдарны чыып, нептередиринге украин шүлүкчү Малкович база улуг үлүүн киирген.
== Тоолдарның үнген дөзү (генезис) ==
=== Мифологтуг тоол ===
Фольклорлуг тоолдар кижи төрелгетенниң баштайгы тывылган ниитилелинден тотемниг мифтерге даянып укталган ([[Азия|Соңгу Азия]], Америка, [[Африка]], [[Австралия]] и Океания чоннары). Баштайгы, эрте бурунгу тоолдарны архаиктиг азы мифологтуг деп адаар. Архаиктиг фольклорнуң эдилекчилери боттары мифологтуг тоожуушкуннарны ылгап турарлар. Колдуунда ийи хевирни ылгап турар: ''пыныл'' биле ''лымныл'' — чукчаларда, ''хвенохо'' биле ''хехо'' — фон чонда (Бенин), ''лилиу'' биле ''кукванебу'' — Меланезиияныңкиривна чонда д.о.ө. Шак бо ийи кол хевирлер миф болгаш тоолга чоокшулашкак. Оларның удурланышкак талазын ылгалып турар талазы көргүзүп турар: <i id="mwAYs">сакрал</i>дыг болгаш ''профан'' (профан дээрге ''деритуализацияның түңнели'' болгаш эзотериктиг янзының чидери). Ол ийи хевирниң структура талазы-биле ылгалы албан турары кол болбас. Чок-даа туруп болур. Дөмейлешкек сөзүглелди чаңгыс төрел-бөлүк улус ёзулуг миф деп адап болур, а өскелерин - тоолзуг тоожулал кылдыр. Ынчан ол ритуал-сакралдыг системага хамаарышпас апаар. Эрте бурунгу тоолдарны шыңгыы эвес мифтер деп база тодарадып болур. Ф. Боастың эскергени-биле, [[Соңгу Америка|Соңгу Американың индейлери]] архаиктиг тоолду мифтен ылгап турар талазы дээрге, ук ''культураның маадыры'' коллективке дээш эвес, а бодунуң эрге-ажыынга дээш, олча-омакты чедип алыр. Эрте бурунгу архаиктиг тоолдуң шыңгыы эвес шынныг талазы бодунуң ''эстетиктиг функциязын'' ''информатиктиг'' таладан күштелдирери ( архаиктиг тоолдуң сорулгазы — хөглээшкин). Ынчангаш ''экзотериктиг миф'', хөглээшкин сорулгалыг чугаалаан соонда, тоолче шилчий бээр.
== Тоолдарның сюжеттер айтыкчылары ==
Тоолдарны шинчилекчилер сюжеттериниң дөмейлешкээниң аайы-биле бөлүктеп турар. Фольклорлуг тоолду хөйнүң хүлээп алганы-биле Антти Аарне тургускан Айтыкчыга үндезилээн Томпсон Ститтиң<ref>''{{нп5|Томпсон, Стит|Томпсон С.|en|Stith Thompson}}''. «The types of the folktale». Helsinki, 1973</ref> «Тоол хевирлериниң айтыкчызы» деп ажылы үнелиг болуп турар. Хөй-ле национал, регионалдыг айтыкчылар бар, база ол ышкаш Аарне — Томпсоннуң системазынга тургускан эртем чыындыларында фольклорлуг тоолдарның айтыкчылары бар. Олар национал болгаш регионалдыг чаңчылдарга даянган, база аңгы тоолдар чыындыларынга даянган материалдар болуп турар.
== Улаштыр көр. ==
* Орус тоолдар
* Викториан тоолчургу чурулга
== Демдеглелдер ==
{{демдеглелдер}}
== Литература ==
* {{Ном|часть=Сказка|столбцы=989—994|автор=|заглавие=Литературная энциклопедия терминов и понятий|ответственный=Под ред. [[Николюкин, Александр Николаевич|А. Н. Николюкина]]|издание=|место=[[Институт научной информации по общественным наукам РАН]]|издательство=Интелвак|год=2001|страниц=1596|isbn=5-93264-026-X|ref=}}
* Веснина, Береника [http://www.krugosvet.ru/articles/109/1010907/1010907a1.htm Сказка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090223180324/http://www.krugosvet.ru/articles/109/1010907/1010907a1.htm |date=2009-02-23 }} // Энциклопедия Кругосвет
* ''Капица Ф. С., Колядич Т. М.'' Русский детский фольклор: Учебное пособие для студентов вузов. — М.: ФЛИНТА: Наука, 2002.
* Костюхин Е. А. Типы и формы животного эпоса. / [АН СССР. Ин-т востоковедения]. — М. : Наука, 1987. — 270 с. — (Исслед. по фольклору и мифологии Востока / Редкол.: Д. А. Ольдерогге (пред.) и др.).
* ''Мелетинский Е. М.'' [http://www.ruthenia.ru/folklore/meletinsky11.htm Миф и сказка] // Фольклор и постфольклор: структура, типология, семиотика
* ''Неклюдов С. Ю.'' [http://www.ruthenia.ru/folklore/avantext.html Авантекст в фольклоре] // Фольклор и постфольклор: структура, типология, семиотика
* ''Пропп В. Я.'' [http://feb-web.ru/feb/skazki/critics/pms/pms-001-.htm Морфология сказки]. Л.: Academia, 1928.
* ''Пропп В. Я.'' [http://www.lib.ru/CULTURE/PROPP/skazki.txt Исторические корни волшебной сказки] / Научная редакция, текстологический комментарий И. В. Пешкова. — Издательство «Лабиринт», 2000. — 336 с. — ISBN 5-87604-008-8
* [http://krotov.info/lib_sec/18_s/tr/uktura_2001.htm Структура волшебной сказки]{{Чедимчок шөлүг|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — М.: Российск. гос. гуманит. ун-т, 2001. — 234 с. — ISBN 5-7281-0373-1.
* {{Ном|автор=[[Шинкаренко, Виктор Дмитриевич|Шинкаренко В. Д.]]|том=|тираж=|isbn=5-484-00253-2|серия=|страниц=208|столбцы=|страницы=|год=2005|заглавие=Смысловая структура социокультурного пространства: Миф и сказка|издательство=[[КомКнига]]|место=М.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|ref=Шинкаренко}}
* ''Юдин Ю.&nbsp;И.'' Дурак, шут, вор и чёрт (Исторические корни бытовой сказки). — М.: Лабиринт, 2006. — 336 с. (Разыскания в области филологии, истории и традиционной культуры) ISBN 5-87604-148-3
== Шөлүглер ==
* [https://ru.wikisource.org/wiki/Сборники%20сказок Викитекада тоолдар чыындыларының даңзызы]
* [http://www.ruthenia.ru/folklore/sus/andreev_content.htm Сэжеттерниң деңнелге айтыкчызы. Чөөнславян тоол.] Онлайн.
* Kerbelytės B. [http://www.aruodai.lt/pasakos/repertuaras/paieska.php Lietuvių pasakojamosios tautosakos katalogas.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509073141/http://www.aruodai.lt/pasakos/repertuaras/paieska.php |date=2021-05-09 }} T.1-2. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 1999—2001. Онлайн.
3d2lx1j3cykhi4soitio83njfgm20lw
Майык:Potd/2026-04-29
10
15515
52012
2026-04-27T14:33:12Z
Frhdkazan
1195
Чаа арын чаяатынган: «001 Golden jackal and azureum flowers in Jim Corbett National Park Photo by Giles Laurent.jpg»
52012
wikitext
text/x-wiki
001 Golden jackal and azureum flowers in Jim Corbett National Park Photo by Giles Laurent.jpg
6hdpfqdaydu90t7obx2boqcbgofyyz2
Майык:Motd/2026-04-29
10
15516
52013
2026-04-27T14:36:38Z
Frhdkazan
1195
Чаа арын чаяатынган: «Quarry Tool Tutorial for Beginners.webm»
52013
wikitext
text/x-wiki
Quarry Tool Tutorial for Beginners.webm
q5hqvdlkrjb12zrlqwj39ke0ts1mnwq