قەشقەر شەھىرى

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ug">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>ugwiki</dbname>
    <base>https://ug.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B4_%D8%A8%DB%95%D8%AA</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ۋاسىتە</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ئالاھىدە</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">مۇنازىرە</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ئىشلەتكۈچى</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipediaمۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ھۆججەت</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ھۆججەت مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">قېلىپ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">قېلىپ مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ياردەم</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ياردەم مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">تۈر</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">تۈر مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>قەشقەر شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6701</id>
    <revision>
      <id>175414</id>
      <parentid>173137</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T13:30:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21007-17</username>
        <id>25605</id>
      </contributor>
      <comment>Transliteration  please finish the rest for me</comment>
      <origin>175414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23679" sha1="fme1tvcy31nydop15q75v9n4uxk5k3a" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''Qəşqər Şehiri'''
'''喀什市.'''Kashgar city
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Qeshqer wilayiti xeritisi(Uyghur).png|center|350x350px]]Qəşqər Şehiri (nomuri 1)'nıñ xərtidiki
|-
|'''Memurî raton şekli'''
|[[شەھەر|Şeher]]
|-
|'''Aftonom Rayon'''
| [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى|Şincyañ Uyğur Aftonom Rayonî]]
|-
|'''Vilayet'''
|[[قەشقەر ۋىلايىتى|Qəşqər Vilayeti]]
|-
|'''Milletler'''
|[[ئۇيغۇر|Uyğur]]
|-
|'''Tillər'''
|[[ئۇيغۇرچە|Uyğurçe]]
|-
| '''Koça Başqarmısı Sânî'''
|4 danə 
|-
|'''Bazarlıq Sânî'''
|2 danə 
|-
|'''Yézi Sânî'''
|6 danə 
|-
|'''Nofuşi'''
|600'miñ 
|-
|'''Yer meydani'''
| 294.21 Kvatrad kilométir
|-
|'''Vaqıt Rayoni'''
|UTC+6
|-
|'''Şeher Başlıqı'''
|ي Yalqun Məxmüt
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|998(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新Q  
|-
|'''تور بېكەت'''
|[http://www.kashi.gov.cn/ Qəşqər şekerlik xəlq hökümiti tori]
|-
|}
'''Qəlqər Sehiri''' [[شەرقىي تۈركىستان|Şərqî Türkestan'nıñ]] ğərbî cenübi qısımığa caylaşqan. ve bugün'ki Qəşqər vilayitiniñ memorî merkizi. Qəşqər'niñ coğrafiyelik or'nı şimalî keñlik 39° 24’ 26; şərqî uzunluq 76° 6’ 47, deñiz yüzdin iğizliği 1290 métir. Qəşqər şehriniñ 1999-yili yolan qılın'ğan napusi 205,000. Qəşqər'dəhazirqi bar bolğan qədimî şeher koçılırıdın həytgah camiyesini merkez qilğan çasa koça, orda aldi, bulaq beşi, orda mesçiti, düñmesçit, canqurğan, töryarbağ, kona dervaza yoli, yar beşi kolalıçlar mehellisi qatarliq caylar östeñ boyi etrapliriğə merkezleşken. Orda beşi yolı, kona dervaza yolı, yarbağ yolı, ariya yolı otturisidiki qədimî turalğu– koçlar Qəşqər şehiriniñ yarbağ iş başqarmısı teveside bulup, canqurğan koçisi bilen bulaq beşi koçısını asas qılğan halda yene 20 neççe tar koçlarğa ayrılğan. omumî dairisi 2 kvadrat kilométir bolup, on neççe miñ âhâle olturaqlaşqan. bu koçlar'nıñ berpa qılınış tarixini milâdî 10– esirlergiçe sürüşke boldu. 

==Coğrafiyelik Ornı==
Qəşqər şehri Qəşqər deryasiniñ deltisiniñ ortası, yuqırı qısmığa caylaşqan. Onıñ şerq, şimal, ğerb tarapı Qəşqər konişeher nahiyesi bilen tutuşıdu. Qənûb tarafi qeşqer Yeñişeher nahiyesi bilen tutuşıdu. Şərqtın ğerbkeçe bolğan keñliği 13 kilometir, cenübtin şimalikeçe bolğan uzunluqı 19 kilometir, şeher Rayonî kölimi 15.5 kvadrat kilometir

==Yer Tüzülüşi==
Yer tüzülüşi: Şımalî tarafı egiz, Cenübîtarafi fes. Tarıxtın buyan derya ekınlırınıñ üzlüksiz özgerip turuşı, tınışı bilen yer tüzülüşi murekkep bolup ketken. Teveside Qızıl Deryasi ve Tümen Deryasi bar. Onıñ yıllıq ekın mıqdari 2 milyard 185 milyon kübimetir. Tüzleñlik yer astı zafas su mıqdarı 67 milyon kub metir.

==Memurî Rayon==
Qəşqər Şehri qarmıqıda 8 danə Koça Başqarmısı bolup, ular tövendikiçe: 
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''Nomuri'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''İsmi'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى|Uygur latin yéziqida yézilişi]]'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''İngiliziçe İsmi'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''Xənzüçe İsmi'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''Mehelle Sânî'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''Nofusi(miñ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''Yer meydani(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[چاسا كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Çasa koça Başqarmısı 
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Chasa subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |恰萨街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |88.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ياۋاغ كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yavağ koça başqarmısı 
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yavagh subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |亚瓦格街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |26.7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئۆستەڭ بويى كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Östeñ Boyı Koça başqamısı
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Östeñ Boyı subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |吾斯塘博依街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |50.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قۇم دەرۋازا كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qum Dervaza koça başqarmısı 
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Qum Derwaza subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |库木德尔瓦扎街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |51
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[شەرقىي كۆل كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Şərqî Köl koça başqarmısı 
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Sherqiy Köl subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |东湖街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |30
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[غەربىي يۇرت يولى كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ğərbî Yurt yoli koça bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Gherbiz Yurt avenue subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |西域大道街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[غەربىي باغچا كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ğərbiz Bağça koça başqamısı 
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Gherbiz Baghcha subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |西公园街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[مەرھابا يولى كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Merhaba yolı koça bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Merhaba avenue subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |迎宾大道街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|}
'''İzahət:'''
*2015-yılı 4-aynıñ 3-küni Şincañ Uyğur Aftonom Rayonnuq Xəlq Hökümitiniñ testîqlisi bilen [[غەربىي يۇرت يولى كوچا باشقارمىسى|Ğerbî Yurt yolı koça başqarmısı]] qurulğan.
*2016-yılı 1-aynıñ 9-küni Şıncang Uyğur Aftonom Rayonnuq Xelq Hökümitiniñ testîqlişi bilen ğərbî Bağça Koça Başqarmısı qurulğan.
*2016yılı 1-aynıñ 9-küni Şincañ Uyğur Aftonom Rayonluq Xəlq Hökümitiniñ testîqlişi bilen [[مەرھابا يولى كوچا باشقارمىسى|Merhaba Koça başqarmısı]] qurulğan.

'''Qəşqər Şehiri''' qarmıqıda 2 dane Bazarlıq ve 9 dane Yéza bar bolup, onıñ Yéza-Bazarlırı tövendikiçe:   
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1200px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''Nomuri'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''İsmi'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''Uygur latin yéziqida yézilişi'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[شامالباغ بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Şamalbağ baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Shamalbagh town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |夏马勒巴格镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |68
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[نەزەرباغ بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Nəzərbağ baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Nezerbagh town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |乃则尔巴格镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |61
| style=&quot;text-align: center&quot; div |23.2
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[پاختەكلە يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Paşteklə yézisi 
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Paxtekle town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |帕哈太里克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |39.89
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[دۆلەتباغ يېزىسى (قەشقەر شەھىرى)|دۆلەتباغ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Döletbağ yézisi 
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Döletbagh town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |多来特巴格乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18
| style=&quot;text-align: center&quot; div |56
| style=&quot;text-align: center&quot; div |30
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قوغان يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qoğan yézisi 
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Qoghan town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |浩罕乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |34
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[خاڭدى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Şañdî yezisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Xangdi town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |荒地乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[سەمەن يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Semen yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Semen town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |色满乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاۋات يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Avat yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Awat town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿瓦提乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |30
| style=&quot;text-align: center&quot; div |31.3
|-
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بەشكېرەم يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Beşkerem yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Beshkërem town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |伯什克热木乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |21
| style=&quot;text-align: center&quot; div |36
| style=&quot;text-align: center&quot; div |197.6
|-
|style=&quot;text-align:center|10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يېڭىئۆستەڭ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yëngi’östeng yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Yëngi’östeng town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |英吾斯坦乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |35.7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |109.16
|-
|style=&quot;text-align:center|11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاققاش يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aqqash yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Aqqash town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿克喀什乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11.3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |266
|-
|}

== Nofusi İstimatika ==
{{bar box
|title= Pıçan Nahiyesidiki Milletliriniñ nisbiti
|left1=Millet
|right1=Pərəst
|float=
|caption=Nofus statistikasiniñ menbesi : &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-10|title=|script-title=zh:3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数|trans-title=3-7 Population by Nationality by Prefecture, State, City and County (City)|url=http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101062133/http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|archive-date=2020-11-01|access-date=2021-06-11|website=tjj.xinjiang.gov.cn|publisher=Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|bars=
{{bar percent|[[uyğur milleti|Uyğurlar]]|blue|85.8}}
{{bar percent|[[Xənzü milleti|Xənzülar]]|red|13.5}}
{{bar percent|[[Xuizan milleti|Xuizanlar]]|gold|0.2}}
{{bar percent|[[Özbek milleti|Özbéklar]]|turquoise|0.2}}
{{bar percent|Başqa milletler|grey|0.3}}}}

==Iqlımı==
Qəşqər Şehri yıllıq mötedil Belvağ qurğaq ıqlım Rayonığa kiridu. Yıllıq otturıçə temperaturisi 11.7. Eñ yuqırı temperaturisi 40.1, eñ töven temperaturisi -24.4. Kün'niñ yıllıq otturiçe vaqtı 2874 sâet. 10 coğlan'ma temperaturisi 4250.5. Qurosiz mezgili 218 kün. Yıllıq otturiçe höl-yeğin mıqdarı 61.5 millimetr. Sunıñ yıllıq otturıçə farğa aylınış mıqdarı 2487.1 millimetr
==Iqtısadı==
Qəşqər Şehiri ıqtısadî cəhətdə sanət'ni âsâs qılıdu. Sanəti toqımıçılıq sanəti, buyaqçılıq, elektra quvviti, xımye saneti, qurumçılıq, yemeklik, kiyim-keçek, quruluş materiyalliri, maşinsazlıq ve remont çılıq, metbuat ve enenevi qol hünervençılıqı qatarlıq 20 xıldın aşıdu. Bunıñ içinde quruluş materiyalliri, toqımıçılıq, milli, âlâhidə sanet we sayəhetçılıq bu Şeherdiki töt çoñ tüvrük kesip hesaplinidu. Şeher etrapi Rayoni yéza igilikide Şeher ahalisini «kök taq» bilen teminleş asas qilinidu. Dihqançılıq mehsulatliridin buğday, kömmi qonaq, şal, kevez, meve-çeve, köktat qatarliqlar bar
==Sayahətcılıq==
[[Image:Kashkar-01.jpg|left|thumb|400px|قەشقەر ھېيتگاھ مەسچىتى]]
قەشقەر شەھرىدىكى بۇ قەدىمىي تۇرالغۇ– كوچىلار قەشقەر شەھىرى سەيلە– ساياھەتچىلىكىنىڭ يارقىن نۇقتىسى بولۇپ قالغان. بۇ كوچا– مەھەللىلەر قەشقەر شەھىرىنىڭ مەركىزىگە، ئەڭ ئاۋات كوچىلىرىغا، ئاھالە ئەڭ زىچ ئورۇنلارغا جايلاشقان. ئاھالىلەرنىڭ سەيلە– ساياھەتچىلىك ئېڭى، تىجارەت ئېڭى ئىنتايىن يۇقىرى. بۇ يەردىكى ئىش باشقارمىلىرى، شەھەرلىك ساياھەت ئىدارىسى ۋە باشقا مۇناسىۋەتلىك تارماقلار بۇ ئورۇننى ساياھەت نۇقتىسى قىلىپ بىكىتكەن ھەمدە بۇ كوچىلاردا ئولتۇرۇشلۇق ئاھالىلەرنىڭ شۇغۇللىنىۋاتقان كەسپىي ۋە ئالاھىدىلىكى بويىچە ‹‹ كولالىچىلار ئائىلىسى››، ‹‹ مىللىي چالغۇ– ئەسۋاپلار ئائىلىسى››، ‹‹ دوپپىچىلار ئائىلىسى››، ‹‹ كەشتىچىلىك ئائىلىسى››، ‹‹ مىسكەرچىلىك ئائىلىسى››، ‹‹ پىچاقچىلىق ئائىلىسى››، ‹‹ گىلەم توقۇش ئائىلىسى››، ‹‹ ئۇيغۇر مىللىي بىناكارلىق ئائىلىسى››، ‹‹ ئاسارە– ئەتىقە يىغىپ ساقلىغۇچىلار ئائىلىسى›› دېگەندەك ئوخشىمىغان ۋىۋىسكىلارنى ئېسىپ، قەدىمى شەھەر ساياھەتچىلىكى، قەدىمى كوچا– تۇرالغۇ ساياھەتچىلىكى؛ مەدەنىيەت يادىكارلىق، ئاسارە – ئەتىقە بۇيۇملىرى ساياھەتچىلىكى؛ مىللىي ئۆرىپ– ئادەتلەر ساياھەتچىلىكى؛ مىللىي قول– ھۈنەر سەنئىتى ساياھەتچىلىك تۈرلىرىنى ئائىلە ساياھەتچىلىكى بىلەن بىرگەۋدىلەشتۈرۈپ، مۇكەممەل ۋە ئەتراپلىق بولغان ساياھەت بايلىقىنى ئاچقان.

قەشقەر شەھىرىدىكى بۇ قەدىمى كوچا– تۇرالغۇلار، بۇ يەردە ياشاۋاتقان ئاھالىلەرنىڭ قول– ھۈنەر سەنئىتى، ئۆرپ– ئادىتى، بىناكارلىق مەدەنىيىتى ئۇزۇن تارىخىنىڭ ئەينى سىماسىدۇر. بۇ جاي بىزگە يىراق قەدىمى دۇنيانىڭ تەسىراتىنى بېرىدۇ. قەشقەر شەھىرىنىڭ بۇ قەدىمى كوچا تۇرالغۇلىرىنى ئايلانغاندا، ھەر بىر دۇقمۇشتىن قايرىلىپ، خىلمۇ خىل مەدەنىيەت ئىزنالىرىنى بايقىغاندا، نەچچە يۈز يىل، ھەتتا مىڭ يىل ئالدىدىكى دەۋردە تۇرىۋاتقاندەك، قىسقىغىنا ھاياتتا نەچچە دەۋىرنىڭ ھۇزۇرىنى سۈرگەندەك بىلىنىدۇ.

بۇ بىر قەدىمىي شەھەر Ⅺ- ئەسىردىن بۇيان ناخشا-ئۇسۇل ماكانى دېگەن نامى بار. كىلاسىك مۇزىكا «12 مۇقام» ئۇيغۇر مۇزىكىسىدىكى قىممەتلىك بايلىق، يەنە ئاممىنىڭ ياقتۇرۇپ كۆرۈشىگە سازاۋەر بولغان «قەشقەر سەنىمى» ، «دولان ئۇسسۇلى» ، «ساما» ، «مەشرەپ» قاتارلىقلار ھازىرغىچە كەڭ تارقىلىپ كەلمەكتە، مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن ھېيتكار جامەسى، ئاپئاق خوجامازىرى(ئىپارخان مازىرى) ، بەنچاۋ قەلئەسى، يۈسۈپ خاس ھاجىپ مازىرى قاتارلىقلار بار. 1986-يىلى 12-ئاينىڭ 20-كۈنى قەشقەر شەھىرى دۆلەت دەرىجىلىك مەشھۇر تارىخىي مەدەنىيەت شەھىرى قىلىپ بېكىتىلدى.
==باشقىلار==
ئولتۇراق رايوندا ھازىر ئاپتونوم رايون، ۋىلايەت (شەھەر) دەرىجىلىك مەدەنىيەت يادىكارلىق ئورنىدىن 12سى بار. بۇ يەردىكى ئاھالىلەرنىڭ ئولتۇراق ئۆيلىرى بولسۇن ياكى مەسچىد قۇرۇلۇشلىرى، رەستىلەر قۇيۇق ئىسلام مەدەنىيىتى قۇرۇلۇش تۈسىنى ئالغان. كوچىلار ئەگرى- بۈگرى، ئۈمۈچۈك تورىدەك ئۆزئارا گىرەلىشىپ كەتكەن. خۇددى سىرلىق ئوردا، قەلئە يوللىرىغا ئوخشايدۇ. ئاھالىلەرنىڭ ئولتۇراق ئۆيلىرى قۇرۇلما جەھەتتە خام كىسەك، توپا، پىششىق خىش، ئەنجان تاملاردىن ياسالغان. ئۆينىڭ ئۈستىگە ئۆي، سېلىنىۋىرىپ ئالدى يەر يۈزىدىن 4- 5 قەۋەتچە ئىگىزلەپ، يىراقتىن قارىغاندا قەلئەگىلا ئوخشاپ قالغان. ئولتۇراق رايوندا يەنە ئەسلى ئورنىغا ئەسلى ھالىتىنى ساقلىغان ئاساسىدا پىششىق خىشتىن يىڭىلىنىۋاتقان تۇرالغۇلارمۇ بار. ئولتۇراق ئۆيلەر بەك زىچ سېلىنغانلىقتىن كوچىلار خېلىلا تار. ئەسلى ھالىتىنى ساقلاش ۋە ئۆرۈلۈپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن تىرەكلەر بىلەن يۆلەپ قۇيۇلغان تۇرالغۇ- كوچىلارمۇ بار. تار كوچىلارنىڭ ئۈستى يېپىلىپ، ئۆي قىلىنغان. كوچىلارنىڭ باش- ئاخىرىنى پەرق ئەتمەك ئىنتايىن تەس. بەزىدە بۇ كوچىلاردا ئولتۇراقلاشقان ئاھالىلەر ئۆزلىرىمۇ ئادىشىپ قالىدىكەن. بىر قىسىم كوچا بۆلەكلىرىدە ئىككىنچى بىر كوچىغا ئايلىنىش يول كۆرسەتكۈچ بەلگىلىرى كۆرسىتىپ قۇيۇلغان. 

بىر قىسىم كوچىلارغا پەلەمپەي ئارقىلىق يۇقىرى ئۆرلەپ مېڭىشقا توغرا كېلىدىكەن. بۇ يەرگە جايلاشقان ئاھالىلەرنىڭ ئولتۇراق ئۆيلىرىنىڭ كۆپ قىسىمى پەس بولغاندا ئىككى قەۋەت، بەزى تۇرالغۇلار ئۈچ- تۆت قەۋەت بولغاچقا ئالقانچىلىك بوشلۇقلارمۇ ئاھالىلەرنىڭ ئېھتىياجى ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن. قورولارغا پەقەت بىرلا ياغاچ دەرۋازىدىن كىرىپ، ئوڭ ۋە سول تەرەپتىكى يان ئۆيلەرگە قايرىلغىلى، پەشتاق- پەلەمپەيلەر ئارقىلىق ئۈستۈنكى قەۋەتلەرگە چىققىلى بولىدۇ، ئۆگزىنىڭ گىرۋەكلىرى بىر مېتىر ۋە بىر يېرىم مېتىر ئەتراپىدا ئېگىزلىتىلىپ، كۈننىڭ ئىسسىق چاغلىرىدا كېچىسى ئارام ئېلىشقا پايدىلىنىلغان. ئاستىنقى قەۋەتتىكى قورو ئىچى ئىنتايىن تار بولسىمۇ، بۇ يەردىكى ئاھالىلەر بىرەر تۈپ ئەنجۈر كۆچىتى، ئانار كۆچىتى، بىرەر تۈپ گۈل تىكىپ ياكى گۈللۈكلەرنى ياساپ ئولتۇرۇشقا ئادەتلەنگەن. ئىقتىسادى ئەمىلى كۈچى بويىچە ئايۋان- ساراي، پىشايۋانلار ئىسىل بېزىلىپ، گىلەملەر سېلىپ قۇيۇلغان.

بۇ يەردىكى جانقورغان، بۇلاق بېشى كوچىلىرىدىن باشقا، يار بېشى كولالىچىلار مەھەللىسى قەدىمىلىكى، ئۆزگىچىلىكى بىلەن كىشلەرنىڭ دىققىتىنى ئالاھىدە تارتىدۇ. 40 مېتىرچە ئىگىزلىكتە 800 مېتىرچە ئۇزۇنلۇققا سوزۇلغان كولالچىلار مەھەللىسى تۆت- بەش يۈز يىللىق تارىخقا ئىگە. بۇ كوچىدا كولالىچىلار كۆپرەك مەركەزلەشكەنلىكى ئۈچۈن ‹‹ يار بېشى كولالىچىلار مەھەللىسى›› دەپ ئاتالغان.
==مۇناسىۋاتلىك مەزمۇنلار==
[[1934- يىلى قەشقەردە يۈز بەرگەن ۋەقەلەر]]
{{شىنجاڭ}}


== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:قەشقەر ۋىلايىتى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>fme1tvcy31nydop15q75v9n4uxk5k3a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>175415</id>
      <parentid>175414</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T13:34:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21007-17</username>
        <id>25605</id>
      </contributor>
      <origin>175415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23642" sha1="ps6wt4bruu5o4g0y4by738whn7oak9g" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''Qəşqər Şehiri'''
'''喀什市.'''Kashgar city
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Qeshqer wilayiti xeritisi(Uyghur).png|center|350x350px]]Qəşqər Şehiri (nomuri 1)'nıñ xərtidiki
|-
|'''Memurî raton şekli'''
|[[شەھەر|Şeher]]
|-
|'''Aftonom Rayon'''
| [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى|Şincyañ Uyğur Aftonom Rayonî]]
|-
|'''Vilayet'''
|[[قەشقەر ۋىلايىتى|Qəşqər Vilayeti]]
|-
|'''Milletler'''
|[[ئۇيغۇر|Uyğur]]
|-
|'''Tillər'''
|[[ئۇيغۇرچە|Uyğurçe]]
|-
| '''Koça Başqarmısı Sânî'''
|4 danə 
|-
|'''Bazarlıq Sânî'''
|2 danə 
|-
|'''Yézi Sânî'''
|6 danə 
|-
|'''Nofuşi'''
|600'miñ 
|-
|'''Yer meydani'''
| 294.21 Kvatrad kilométir
|-
|'''Vaqıt Rayoni'''
|UTC+6
|-
|'''Şeher Başlıqı'''
|ي Yalqun Məxmüt
|-
|'''Téléfon Rayon nomuri'''
|998(0)86+
|-
| '''Maşina taxta nomur'''
|新Q  
|-
|'''Tor békət'''
|[http://www.kashi.gov.cn/ Qəşqər şekerlik xəlq hökümiti tori]
|-
|}
'''Qəşqər Sehiri''' [[شەرقىي تۈركىستان|Şərqî Türkestan'nıñ]] ğərbî cenübi qısımığa caylaşqan. ve bugün'ki Qəşqər vilayitiniñ memorî merkizi. Qəşqər'niñ coğrafiyelik or'nı şimalî keñlik 39° 24’ 26; şərqî uzunluq 76° 6’ 47, deñiz yüzdin iğizliği 1290 métir. Qəşqər şehriniñ 1999-yili yolan qılın'ğan napusi 205,000. Qəşqər'dəhazirqi bar bolğan qədimî şeher koçılırıdın həytgah camiyesini merkez qilğan çasa koça, orda aldi, bulaq beşi, orda mesçiti, düñmesçit, canqurğan, töryarbağ, kona dervaza yoli, yar beşi kolalıçlar mehellisi qatarliq caylar östeñ boyi etrapliriğə merkezleşken. Orda beşi yolı, kona dervaza yolı, yarbağ yolı, ariya yolı otturisidiki qədimî turalğu– koçlar Qəşqər şehiriniñ yarbağ iş başqarmısı teveside bulup, canqurğan koçisi bilen bulaq beşi koçısını asas qılğan halda yene 20 neççe tar koçlarğa ayrılğan. omumî dairisi 2 kvadrat kilométir bolup, on neççe miñ âhâle olturaqlaşqan. bu koçlar'nıñ berpa qılınış tarixini milâdî 10– esirlergiçe sürüşke boldu. 

==Coğrafiyelik Ornı==
Qəşqər şehri Qəşqər deryasiniñ deltisiniñ ortası, yuqırı qısmığa caylaşqan. Onıñ şerq, şimal, ğerb tarapı Qəşqər konişeher nahiyesi bilen tutuşıdu. Qənûb tarafi qeşqer Yeñişeher nahiyesi bilen tutuşıdu. Şərqtın ğerbkeçe bolğan keñliği 13 kilometir, cenübtin şimalikeçe bolğan uzunluqı 19 kilometir, şeher Rayonî kölimi 15.5 kvadrat kilometir

==Yer Tüzülüşi==
Yer tüzülüşi: Şımalî tarafı egiz, Cenübîtarafi fes. Tarıxtın buyan derya ekınlırınıñ üzlüksiz özgerip turuşı, tınışı bilen yer tüzülüşi murekkep bolup ketken. Teveside Qızıl Deryasi ve Tümen Deryasi bar. Onıñ yıllıq ekın mıqdari 2 milyard 185 milyon kübimetir. Tüzleñlik yer astı zafas su mıqdarı 67 milyon kub metir.

==Memurî Rayon==
Qəşqər Şehri qarmıqıda 8 danə Koça Başqarmısı bolup, ular tövendikiçe: 
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''Nomuri'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''İsmi'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى|Uygur latin yéziqida yézilişi]]'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''İngiliziçe İsmi'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''Xənzüçe İsmi'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''Mehelle Sânî'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''Nofusi(miñ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''Yer meydani(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[چاسا كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Çasa koça Başqarmısı 
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Chasa subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |恰萨街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |88.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ياۋاغ كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yavağ koça başqarmısı 
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yavagh subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |亚瓦格街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |26.7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئۆستەڭ بويى كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Östeñ Boyı Koça başqamısı
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Östeñ Boyı subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |吾斯塘博依街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |50.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قۇم دەرۋازا كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qum Dervaza koça başqarmısı 
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Qum Derwaza subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |库木德尔瓦扎街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |51
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[شەرقىي كۆل كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Şərqî Köl koça başqarmısı 
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Sherqiy Köl subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |东湖街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |30
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[غەربىي يۇرت يولى كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ğərbî Yurt yoli koça bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Gherbiz Yurt avenue subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |西域大道街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[غەربىي باغچا كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ğərbiz Bağça koça başqamısı 
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Gherbiz Baghcha subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |西公园街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[مەرھابا يولى كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Merhaba yolı koça bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Merhaba avenue subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |迎宾大道街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|}
'''İzahət:'''
*2015-yılı 4-aynıñ 3-küni Şincañ Uyğur Aftonom Rayonnuq Xəlq Hökümitiniñ testîqlisi bilen [[غەربىي يۇرت يولى كوچا باشقارمىسى|Ğerbî Yurt yolı koça başqarmısı]] qurulğan.
*2016-yılı 1-aynıñ 9-küni Şıncañ Uyğur Aftonom Rayonnuq Xelq Hökümitiniñ testîqlişi bilen ğərbî Bağça Koça Başqarmısı qurulğan.
*2016yılı 1-aynıñ 9-küni Şincañ Uyğur Aftonom Rayonluq Xəlq Hökümitiniñ testîqlişi bilen [[مەرھابا يولى كوچا باشقارمىسى|Merhaba Koça başqarmısı]] qurulğan.

'''Qəşqər Şehiri''' qarmıqıda 2 dane Bazarlıq ve 9 dane Yéza bar bolup, onıñ Yéza-Bazarlırı tövendikiçe:   
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1200px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''Nomuri'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''İsmi'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''Uygur latin yéziqida yézilişi'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[شامالباغ بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Şamalbağ baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Shamalbagh town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |夏马勒巴格镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |68
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[نەزەرباغ بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Nəzərbağ baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Nezerbagh town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |乃则尔巴格镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |61
| style=&quot;text-align: center&quot; div |23.2
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[پاختەكلە يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Paşteklə yézisi 
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Paxtekle town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |帕哈太里克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |39.89
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[دۆلەتباغ يېزىسى (قەشقەر شەھىرى)|دۆلەتباغ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Döletbağ yézisi 
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Döletbagh town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |多来特巴格乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18
| style=&quot;text-align: center&quot; div |56
| style=&quot;text-align: center&quot; div |30
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قوغان يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qoğan yézisi 
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Qoghan town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |浩罕乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |34
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[خاڭدى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Şañdî yezisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Xangdi town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |荒地乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[سەمەن يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Semen yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Semen town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |色满乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاۋات يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Avat yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Awat town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿瓦提乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |30
| style=&quot;text-align: center&quot; div |31.3
|-
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بەشكېرەم يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Beşkerem yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Beshkërem town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |伯什克热木乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |21
| style=&quot;text-align: center&quot; div |36
| style=&quot;text-align: center&quot; div |197.6
|-
|style=&quot;text-align:center|10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يېڭىئۆستەڭ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yëngi’östeng yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Yëngi’östeng town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |英吾斯坦乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |35.7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |109.16
|-
|style=&quot;text-align:center|11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاققاش يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aqqash yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Aqqash town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿克喀什乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11.3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |266
|-
|}

== Nofusi İstimatika ==
{{bar box
|title= Pıçan Nahiyesidiki Milletliriniñ nisbiti
|left1=Millet
|right1=Pərəst
|float=
|caption=Nofus statistikasiniñ menbesi : &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-10|title=|script-title=zh:3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数|trans-title=3-7 Population by Nationality by Prefecture, State, City and County (City)|url=http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101062133/http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|archive-date=2020-11-01|access-date=2021-06-11|website=tjj.xinjiang.gov.cn|publisher=Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|bars=
{{bar percent|[[uyğur milleti|Uyğurlar]]|blue|85.8}}
{{bar percent|[[Xənzü milleti|Xənzülar]]|red|13.5}}
{{bar percent|[[Xuizan milleti|Xuizanlar]]|gold|0.2}}
{{bar percent|[[Özbek milleti|Özbéklar]]|turquoise|0.2}}
{{bar percent|Başqa milletler|grey|0.3}}}}

==Iqlımı==
Qəşqər Şehri yıllıq mötedil Belvağ qurğaq ıqlım Rayonığa kiridu. Yıllıq otturıçə temperaturisi 11.7. Eñ yuqırı temperaturisi 40.1, eñ töven temperaturisi -24.4. Kün'niñ yıllıq otturiçe vaqtı 2874 sâet. 10 coğlan'ma temperaturisi 4250.5. Qurosiz mezgili 218 kün. Yıllıq otturiçe höl-yeğin mıqdarı 61.5 millimetr. Sunıñ yıllıq otturıçə farğa aylınış mıqdarı 2487.1 millimetr
==Iqtısadı==
Qəşqər Şehiri ıqtısadî cəhətdə sanət'ni âsâs qılıdu. Sanəti toqımıçılıq sanəti, buyaqçılıq, elektra quvviti, xımye saneti, qurumçılıq, yemeklik, kiyim-keçek, quruluş materiyalliri, maşinsazlıq ve remont çılıq, metbuat ve enenevi qol hünervençılıqı qatarlıq 20 xıldın aşıdu. Bunıñ içinde quruluş materiyalliri, toqımıçılıq, milli, âlâhidə sanet we sayəhetçılıq bu Şeherdiki töt çoñ tüvrük kesip hesaplinidu. Şeher etrapi Rayoni yéza igilikide Şeher ahalisini «kök taq» bilen teminleş asas qilinidu. Dihqançılıq mehsulatliridin buğday, kömmi qonaq, şal, kevez, meve-çeve, köktat qatarliqlar bar
==Sayahətcılıq==
[[Image:Kashkar-01.jpg|left|thumb|400px|قەشقەر ھېيتگاھ مەسچىتى]]
قەشقەر شەھرىدىكى بۇ قەدىمىي تۇرالغۇ– كوچىلار قەشقەر شەھىرى سەيلە– ساياھەتچىلىكىنىڭ يارقىن نۇقتىسى بولۇپ قالغان. بۇ كوچا– مەھەللىلەر قەشقەر شەھىرىنىڭ مەركىزىگە، ئەڭ ئاۋات كوچىلىرىغا، ئاھالە ئەڭ زىچ ئورۇنلارغا جايلاشقان. ئاھالىلەرنىڭ سەيلە– ساياھەتچىلىك ئېڭى، تىجارەت ئېڭى ئىنتايىن يۇقىرى. بۇ يەردىكى ئىش باشقارمىلىرى، شەھەرلىك ساياھەت ئىدارىسى ۋە باشقا مۇناسىۋەتلىك تارماقلار بۇ ئورۇننى ساياھەت نۇقتىسى قىلىپ بىكىتكەن ھەمدە بۇ كوچىلاردا ئولتۇرۇشلۇق ئاھالىلەرنىڭ شۇغۇللىنىۋاتقان كەسپىي ۋە ئالاھىدىلىكى بويىچە ‹‹ كولالىچىلار ئائىلىسى››، ‹‹ مىللىي چالغۇ– ئەسۋاپلار ئائىلىسى››، ‹‹ دوپپىچىلار ئائىلىسى››، ‹‹ كەشتىچىلىك ئائىلىسى››، ‹‹ مىسكەرچىلىك ئائىلىسى››، ‹‹ پىچاقچىلىق ئائىلىسى››، ‹‹ گىلەم توقۇش ئائىلىسى››، ‹‹ ئۇيغۇر مىللىي بىناكارلىق ئائىلىسى››، ‹‹ ئاسارە– ئەتىقە يىغىپ ساقلىغۇچىلار ئائىلىسى›› دېگەندەك ئوخشىمىغان ۋىۋىسكىلارنى ئېسىپ، قەدىمى شەھەر ساياھەتچىلىكى، قەدىمى كوچا– تۇرالغۇ ساياھەتچىلىكى؛ مەدەنىيەت يادىكارلىق، ئاسارە – ئەتىقە بۇيۇملىرى ساياھەتچىلىكى؛ مىللىي ئۆرىپ– ئادەتلەر ساياھەتچىلىكى؛ مىللىي قول– ھۈنەر سەنئىتى ساياھەتچىلىك تۈرلىرىنى ئائىلە ساياھەتچىلىكى بىلەن بىرگەۋدىلەشتۈرۈپ، مۇكەممەل ۋە ئەتراپلىق بولغان ساياھەت بايلىقىنى ئاچقان.

قەشقەر شەھىرىدىكى بۇ قەدىمى كوچا– تۇرالغۇلار، بۇ يەردە ياشاۋاتقان ئاھالىلەرنىڭ قول– ھۈنەر سەنئىتى، ئۆرپ– ئادىتى، بىناكارلىق مەدەنىيىتى ئۇزۇن تارىخىنىڭ ئەينى سىماسىدۇر. بۇ جاي بىزگە يىراق قەدىمى دۇنيانىڭ تەسىراتىنى بېرىدۇ. قەشقەر شەھىرىنىڭ بۇ قەدىمى كوچا تۇرالغۇلىرىنى ئايلانغاندا، ھەر بىر دۇقمۇشتىن قايرىلىپ، خىلمۇ خىل مەدەنىيەت ئىزنالىرىنى بايقىغاندا، نەچچە يۈز يىل، ھەتتا مىڭ يىل ئالدىدىكى دەۋردە تۇرىۋاتقاندەك، قىسقىغىنا ھاياتتا نەچچە دەۋىرنىڭ ھۇزۇرىنى سۈرگەندەك بىلىنىدۇ.

بۇ بىر قەدىمىي شەھەر Ⅺ- ئەسىردىن بۇيان ناخشا-ئۇسۇل ماكانى دېگەن نامى بار. كىلاسىك مۇزىكا «12 مۇقام» ئۇيغۇر مۇزىكىسىدىكى قىممەتلىك بايلىق، يەنە ئاممىنىڭ ياقتۇرۇپ كۆرۈشىگە سازاۋەر بولغان «قەشقەر سەنىمى» ، «دولان ئۇسسۇلى» ، «ساما» ، «مەشرەپ» قاتارلىقلار ھازىرغىچە كەڭ تارقىلىپ كەلمەكتە، مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن ھېيتكار جامەسى، ئاپئاق خوجامازىرى(ئىپارخان مازىرى) ، بەنچاۋ قەلئەسى، يۈسۈپ خاس ھاجىپ مازىرى قاتارلىقلار بار. 1986-يىلى 12-ئاينىڭ 20-كۈنى قەشقەر شەھىرى دۆلەت دەرىجىلىك مەشھۇر تارىخىي مەدەنىيەت شەھىرى قىلىپ بېكىتىلدى.
==باشقىلار==
ئولتۇراق رايوندا ھازىر ئاپتونوم رايون، ۋىلايەت (شەھەر) دەرىجىلىك مەدەنىيەت يادىكارلىق ئورنىدىن 12سى بار. بۇ يەردىكى ئاھالىلەرنىڭ ئولتۇراق ئۆيلىرى بولسۇن ياكى مەسچىد قۇرۇلۇشلىرى، رەستىلەر قۇيۇق ئىسلام مەدەنىيىتى قۇرۇلۇش تۈسىنى ئالغان. كوچىلار ئەگرى- بۈگرى، ئۈمۈچۈك تورىدەك ئۆزئارا گىرەلىشىپ كەتكەن. خۇددى سىرلىق ئوردا، قەلئە يوللىرىغا ئوخشايدۇ. ئاھالىلەرنىڭ ئولتۇراق ئۆيلىرى قۇرۇلما جەھەتتە خام كىسەك، توپا، پىششىق خىش، ئەنجان تاملاردىن ياسالغان. ئۆينىڭ ئۈستىگە ئۆي، سېلىنىۋىرىپ ئالدى يەر يۈزىدىن 4- 5 قەۋەتچە ئىگىزلەپ، يىراقتىن قارىغاندا قەلئەگىلا ئوخشاپ قالغان. ئولتۇراق رايوندا يەنە ئەسلى ئورنىغا ئەسلى ھالىتىنى ساقلىغان ئاساسىدا پىششىق خىشتىن يىڭىلىنىۋاتقان تۇرالغۇلارمۇ بار. ئولتۇراق ئۆيلەر بەك زىچ سېلىنغانلىقتىن كوچىلار خېلىلا تار. ئەسلى ھالىتىنى ساقلاش ۋە ئۆرۈلۈپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن تىرەكلەر بىلەن يۆلەپ قۇيۇلغان تۇرالغۇ- كوچىلارمۇ بار. تار كوچىلارنىڭ ئۈستى يېپىلىپ، ئۆي قىلىنغان. كوچىلارنىڭ باش- ئاخىرىنى پەرق ئەتمەك ئىنتايىن تەس. بەزىدە بۇ كوچىلاردا ئولتۇراقلاشقان ئاھالىلەر ئۆزلىرىمۇ ئادىشىپ قالىدىكەن. بىر قىسىم كوچا بۆلەكلىرىدە ئىككىنچى بىر كوچىغا ئايلىنىش يول كۆرسەتكۈچ بەلگىلىرى كۆرسىتىپ قۇيۇلغان. 

بىر قىسىم كوچىلارغا پەلەمپەي ئارقىلىق يۇقىرى ئۆرلەپ مېڭىشقا توغرا كېلىدىكەن. بۇ يەرگە جايلاشقان ئاھالىلەرنىڭ ئولتۇراق ئۆيلىرىنىڭ كۆپ قىسىمى پەس بولغاندا ئىككى قەۋەت، بەزى تۇرالغۇلار ئۈچ- تۆت قەۋەت بولغاچقا ئالقانچىلىك بوشلۇقلارمۇ ئاھالىلەرنىڭ ئېھتىياجى ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن. قورولارغا پەقەت بىرلا ياغاچ دەرۋازىدىن كىرىپ، ئوڭ ۋە سول تەرەپتىكى يان ئۆيلەرگە قايرىلغىلى، پەشتاق- پەلەمپەيلەر ئارقىلىق ئۈستۈنكى قەۋەتلەرگە چىققىلى بولىدۇ، ئۆگزىنىڭ گىرۋەكلىرى بىر مېتىر ۋە بىر يېرىم مېتىر ئەتراپىدا ئېگىزلىتىلىپ، كۈننىڭ ئىسسىق چاغلىرىدا كېچىسى ئارام ئېلىشقا پايدىلىنىلغان. ئاستىنقى قەۋەتتىكى قورو ئىچى ئىنتايىن تار بولسىمۇ، بۇ يەردىكى ئاھالىلەر بىرەر تۈپ ئەنجۈر كۆچىتى، ئانار كۆچىتى، بىرەر تۈپ گۈل تىكىپ ياكى گۈللۈكلەرنى ياساپ ئولتۇرۇشقا ئادەتلەنگەن. ئىقتىسادى ئەمىلى كۈچى بويىچە ئايۋان- ساراي، پىشايۋانلار ئىسىل بېزىلىپ، گىلەملەر سېلىپ قۇيۇلغان.

بۇ يەردىكى جانقورغان، بۇلاق بېشى كوچىلىرىدىن باشقا، يار بېشى كولالىچىلار مەھەللىسى قەدىمىلىكى، ئۆزگىچىلىكى بىلەن كىشلەرنىڭ دىققىتىنى ئالاھىدە تارتىدۇ. 40 مېتىرچە ئىگىزلىكتە 800 مېتىرچە ئۇزۇنلۇققا سوزۇلغان كولالچىلار مەھەللىسى تۆت- بەش يۈز يىللىق تارىخقا ئىگە. بۇ كوچىدا كولالىچىلار كۆپرەك مەركەزلەشكەنلىكى ئۈچۈن ‹‹ يار بېشى كولالىچىلار مەھەللىسى›› دەپ ئاتالغان.
==مۇناسىۋاتلىك مەزمۇنلار==
[[1934- يىلى قەشقەردە يۈز بەرگەن ۋەقەلەر]]
{{شىنجاڭ}}


== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:قەشقەر ۋىلايىتى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>ps6wt4bruu5o4g0y4by738whn7oak9g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تاتارىستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8684</id>
    <revision>
      <id>175416</id>
      <parentid>175396</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T18:35:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BasilLeaf</username>
        <id>1525</id>
      </contributor>
      <comment>/* مەنبەلەر */</comment>
      <origin>175416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25740" sha1="li7ydhvciff5wpxtw34ui5qa0xkrh4q" xml:space="preserve">[[ھۆججەت:Flag of Tatarstan.svg|thumb|تاتارىستان بايرىقى|200 px]]


[[ھۆججەت:Map of Russia - Republic of Tatarstan (2008-03).svg|250 px|thumb|زىمىنى]]
[[Image:Tatar03.png|250px|thumb|left]]

'''تاتارىستان جۇمھۇرىيىتى''' (رۇسچە: Республика Татарстан)([[تاتار تىلى|تاتارچە]]: Татарстан Республикасы، تاتارستان جۇمھورییەتىُ &lt;ref name=&quot;tt-Arab&quot;&gt;Этнографическая карта Татарской советской солиалистической республики, تاتارستان جۇمھورییەتىُنڭ میللەتلەر حەریتاسىُ, Татарстан Республикасының милләтләр картасы. (1925) ''image'' [https://tat-map.ru/Tematich/obsh-polit/etno.jpg https://tat-map.ru/Tematich/obsh-polit/etno.jpg] ([https://archive.org/details/tatarstan-ethnograpic-map-1925 Archive])&lt;/ref&gt;)

تاتارىستان 1991- يىلى 8 - ئاينىڭ 30 - كۈنى مۇستەقىللىقىنى جاكارلىغان ئىدى. [[موسكۋا]] رۇسىيە فىدىراتسىيىسى ئىچىدىكى جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېتىراپ قىلمايدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. تاتارىستان ۋە [[چېچېنىيە]] مۇستەقىللىقىنى قەتئى قوغداش پرىنسىپىدا چىڭ تۇردى. بارلىق ئەسكەر ۋە خەلقنى، ۋەتەننى قوغداشقا سەپەرۋەر قىلدى. رۇسىيە تاتارىستان بىلەن كۆپ قېتىم سۆھبەت ئۆتكۈزۈش ئارقىلىق، تاشقى دىپلوماتىيەدىن باشقا بارلىق ھوقۇقلارنى تاتارىستانغا بېرىش شەرتى بىلەن تەكرار كېلىشىم ھاسىل قىلدى. تاتارىستان مۇستەقىللىقتىن ۋاز كەچتى.

تاتارىستاننىڭ يەر مەيدانى 68000 كۋادرات كىلومېتىر.(ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ 24 تىن بىرىگە توغرا كېلىدۇ) 

نوپۇسى (2005.يىلدىكى مەلۇمات) 3.642.000.


پايتەختى – [[قازان]] 

[[تاتارلار]] 13-ئەسىردە ئوتتۇرا ئاسىيادىن بۇ رايونغا كەلگەن تۈركى مىللەتلەرگە مەنسۇپ قىپچاقلارنىڭ بىر قولىدۇر. 922-يىلى ئىسلامىيەتنى قوبۇل قىلدى ۋە قېرىمدىن سىبىريىگىچە سوزۇلغان پايانسىز زېمىنلاردا [[ئالتۇن ئوردا خانلىقى]]نى قۇردى. 

15-ئەسىردە ئاقساق تۆمۈرنىڭ ھۇجۇمى ۋە ئىچكى ئىتتىپاقسىزلىقتىن خانلىق پارچىلاندى. [[قازان]]، [[قېرىم]]، [[قاسىم]]، [[ئاستىراخان]]، [[نوغاي خانلقلىرى]] ئورنىغا چىقتى. 

تاتار خانلىقلىرىنى بىر-بىرلەپ يۇتۇش ئارقىلىق كۈچەيگەن رۇس كىنەزلىكى 1552-يىلى 10-ئاينىڭ 15-كۈنى تۈركى مىللەتلەر مەدەنىيىتىنىڭ ئەڭ مۇھىم بۈشۈگىدىن بىرسى بولغان قازاننى ۋە تاتارسىتاننىڭ زېمىنىنى ئىشغال قىلدى. 

تاتارىستاندا رۇسلارغا بولغان قوراللىق قارشىلىق ھەرىكەتلىرى توختاپ قالمىدى. 1917-يىل، رۇسسىيەدە بولشىۋىك ئىنقىلابى باشلانغاندا، تاتارلار دەرھال ھەرىكەتكە ئۆتتى. 1917-يىلى 6-ئايدا رۇسىيە-سىبىرىيە تاتار قۇرۇلتىيى قازاندا ئېچىلدى. 120 كىشىلىك خەلق قۇرۇلتىيى ۋەكىللىرى سايلاندى. خەلق قۇرۇلتىيى “مۇسۇلمان تۈرك-تاتار مۇختارىيىتى”نى ئېلان قىلدى. 1917-يىلى 11-ئاينىڭ 29-كۈنى “ئىدىل-ئۇرال دۆلىتى”قۇرۇلغانلىقى جاكالاندى. بۇ دۆلەت 1918-يىلى بولشېۋىكلار تەرىپىدىن ئاغدۇرۇپ تاشلاندى. بولشېۋىكلار مەۋجۇت تاتارىستاننى ئىككى گە بۆلۈپ، بىرىنىڭ ئىسمىنى باشقۇرۇتسىتان(باشقۇرت-بۆرىنىڭ باشلۇغۇچىسى ياكى بۆرىنىڭ سەركىسى -دېمەكتۇر)ئاتىدى. باشقۇرتىستان سوۋىت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى 1919-يىلى 3-ئاينىڭ 23-كۈنى، تاتارىستان سوۋىت سوتسالىستىك جۇمھۇرىيىتى 1920-يىلى5-ئاينىڭ 20-كۈنى ئېلان قىلىندى. 

تاتارىستان نوپۇسىنىڭ 53% تاتار.(1991-يىلى 46% 
ئىدى)، 40% رۇس. 3.5% چۇۋاش (تۈركى خەلقلەرنىڭ بىر تۈرى)، قالغان قىسمى باشقا ئېتنىك مىللەتلەردىن تەركىب تاپماقتا. 

تاتارىستان زېمىنى دېھقانچىلىق ۋە چارۋىچىلىققا مۇۋاپىق، ھۆل-يېغىن مول بولغان بىر مەملىكەت. سانائەت جەھەتتە، نېفىت ئايرىش، گاز، خمىيەۋى ئوغۇت، ئايروپىلان، ماشىناسازلىق، كومپيۇتېر، پاراخۇت، تۆمۈر-پولات، پىلاستىك ...سانائەت تەرەققىياتى دۇنيا بىلەن رىقابەت قىلىش كۇچىغا ئىگە. 

تاتارىستان 1994-يىلى [[موسكۋا]] بىلەن تۈزگەن كېلىشىم ئارقىلىق، يەر ئۈستى-يەر ئاستى بايلىقلىرىنى ئۆزى ئېچىش ۋە سېتىش ھوقۇقىنى تامامەن ئۆز كونترولىغا ئالغان ئىدى. يىللىق ئىشلەپچىقىرىۋاتقان نېفىت مىقدارى 100 مىليون توننادىن ئارتۇق. 

1995-يىلى تاتارىستان پارلامېنتى چەتئەللىك مەبلەخ سالغۇچىلارنى جەلپ قىلىلىدىغان يېڭى قانۇنلارنى چىقاردى. چەتەللىكلەرگە ئۆي، يەر-زىمىن سېتىۋېلىش، باجلارنى كەچۈرۈم قىلىش… قاتارلىق يېڭى ئىمكانىيەتلەر، چەتئەل مەبلىغىنى جەلپ قىلىشتا پەۋقۇلئاددە مۇۋاپپىقىيەتلىك بولدى. 

تاتارىستاننىڭ تاشقى تىجارىتىگە رۇسىيە ئارىلاشمايدۇ، ئارىلىشالمايدۇ. ھازىر رۇسىيە فىدىراتسىيەسى ئىچىدە ئەڭ كۆپ مەبلەغ كەلگەن ۋە ئەڭ كۆپ تاشقى پىرۋوتقا ئىگە بولغان ئاپتونوم جۇمھۇرىيەت تاتارىستاندۇر. 

تاتارىستاندا مائارىپ ئىنتايىن تەرەققىي قىلغان. نوپۇسىنىڭ 99% ساۋاتلىق. تاتارلار 1926-يىلى لاتىن يېزىقىغا ئۆتكەن بولۇپ، ئۇنىڭدىن كېيىنلا تۈركىيىمۇ لاتىن يىزىغىغا ئۆتكەنلىكى ئۈچۈن، خەتەرلىك ھېسابلىنىپ، ستالىن تاتارلارنىڭ لاتىن يىزىغىنى ئىشلىتىشىنى بۇيرۇق بىلەن ئەمەلدىن قالدۇردى. 1940-يىلدىن كېيىن تاتارىستاندا رۇس يىزىغى مەجبۇرى يولغا قويۇلدى. 

تاتارىستاندا 13 ئۇنىۋېسىتىت بار بولۇپ، بۇ ئۇنىۋېسىتىتلەردە 70.000 نەپەر ئوقۇغۇچى ئوقۇماقتا. [[قازان ئۇنىۋېرسىتېتى]] [[ياۋروپا]]نىڭ 3.قەدىمى ئۇنىۋېرسىتېتى ھېسابلىنىدۇ. لېنىنمۇ قازان ئۇنىۋېرسىتېتى قانۇن پاكولتىتىنى پۈتتۈرگەن. 

تاتارلار، دۇنيادا كىتاب ئوقۇش نىسبىتى ئەڭ يۇقىرى بولغان بىر مىللەت ھېسابلىنىدۇ. تاتارىستاندا 1800 كۇتۇپخانا بار. 135 خىل گېزىت-ژورنال نەشر قىلىنماقتا. 

قازان شەھىرىنىڭ قۇرۇلغانلىقىنىڭ 1000 يىللىغىنى خاتىرىلەش بايرىمى ئۆتكەن يىلى تاتارىستان جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن داغدۇغىلىق تەبىرىكلەندى. 

تارىختا، داۋاملىق بېسىم ۋە ۋەتىنىدىن كۆچۈپ كېتىشكە مۇجبۇرلانغان تاتارلار دۇنيانىڭ ھەر تەرىپىگە تارقاپ كەتكەن بولۇپ، تاتارىستاندىكى تاتار نۇپۇسىدىن 3 ھەسسە ئارتۇق تاتار دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا ياشىماقتا. تاتارلار ئەڭ كۆپ ياشاۋاتقان دۆلەتلەر شۇلاردۇر؛ [[تۈركىيە]]، [[فىنلاندىيە]]، [[ئامېرىكا]]، [[ئاۋستىرالىيە]]، [[رۇمىنىيە]]،[[لەھىستان]]. 

تاتارلار،20.ئەسىردە ئەڭ ئېغىر مىللىي پاجىئەگە ئۇچرىغان خەلق. 

ھەقىقى ئاپتونومىيىگە ئېرىشكەن تاتار خەلقى، ھەقىقى ئەركىنلىك ۋە باياشاتلىق، ھۇزۇر ئىچىدە ياشىماقتا. ئامما، تاتارىستاندا ۋە چەتئەلدىكى تاتار دىياسپورىسى ئىچىدە، تاتار خەلقىگە ھەقىقى ۋە ئەبىدىلىك بەخىت-سائادەت مۇستەقىل بولغاندىلا كىلىدىغانلىغىنى ئىلگىرى سۈرۈپ كېلىۋاتقان سىياسىي پارتىيە، تەشكىلات ۋە گۇرۇپپالار بار. زوراۋانلىق ئىشلەتمىگەن بۇ پىكىر-ئىقىملارنى موسكوۋا ئاڭلىق قوبۇل قىلىپ كەلمەكتە. 

ئەمگەك كۇچىغا بولغان ئېھتىياج كۈندىن-كۈنگە ئېشىپ بېرىۋاتقان تاتارىستان، ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىدىكى ئىشسىز قېرىنداشلىرىغا كەڭ قۇچاق ئاچماقتا، ئۇلارنى باغرىغا باسماقتا.
==مەمۇرىي رايون==

تاتارىستان جۇمھۇرىيىتى قارمىقىدا 2 شەھەر ۋە 43 ناھىيە بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:

[[File:Tatarstan rayonnarı.jpg|thumb|left]]

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! نومۇرى
! ئىسمى
!رۇسچە ئىسمى
![[تاتار تىلى|تاتارچە]] ئىسمى &lt;ref name=&quot;tt-Arab&quot;/&gt;
!يەر مەيدانى(km2)
!نوپۇسى&lt;br/&gt;(2021)&lt;ref&gt;{{cite web |author=Russian Federal State Statistics Service |publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]] |url=https://rosstat.gov.ru/vpn/2020/Tom1_Chislennost_i_razmeshchenie_naseleniya |script-title=ru:Всероссийская перепись населения 2020 года. Том 1 |trans-title=2020 All-Russian Population Census, vol. 1 |language=Russian
 |format=XLS |access-date={{{access-date|}}} |df={{{df|}}}}}&lt;/ref&gt;
|-
!1
| [[قازان|قازان شەھىرى]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|городской округ Казань}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''gorodskoy okrug Kazan’''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Казан шәһәр округы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''قازان شەھەر دایرەسىُ''&lt;/small&gt;
|614.19
|1,308,660
|-
!2
| [[نابېرېژنىيە چېلنى|نابېرېژنىيە چېلنى (يار چاللى) شەھىرى]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|городской округ Набережные Челны}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''gorodskoy okrug Naberezhnyje Chelny''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Яр Чаллы шәһәр округы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''یار چاللىُ شەھەر دایرەسىُ''&lt;/small&gt;
|160.91
|548,434
|-
!3
| ئاپاستوۋسكىي (ئاپاس) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Апастовский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Apastovskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Апас районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''ئاپاس رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,047.52
|19,093	
|-
!4
| ئاتنىيا (ئەتنە) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Атнинский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Atninskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Әтнә районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''ئەتنە رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|681.36
|12,553
|-
!5
| ئارسك (ئارچا) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Арский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Arskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Арча районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''ئارچا رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,843.65
|51,031
|-
!6
| ئازناكايېۋو (ئازناقاي) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Азнакаевский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Aznakajevskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Азнакай районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''ئازناقای رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|2,168.65 
|58,966
|-
!7
| ئاكتانىش (ئاقتانىش) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Актанышский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Aktanyshskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Актаныш районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''ئاقتانش رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|2,034.00 
|28,534
|-
!8
| ئاكسۇبايېۋو (ئاقسۇباي) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Аксубаевский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Aksubajevskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Аксубай районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''ئاقسوبای رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,439.16 
|27,102	
|-
!9
| ئاگرىز (ئەگىرجى) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Агрызский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Agryzskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Әгерҗе районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''ئەگرجىُ رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,796.62 
|35,142
|-
!10
| ئالكېيېۋ (ئەلكى) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Алькеевский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Al’kejevskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Әлки районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''ئەلکی رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,726,76
|18,481	
|-
!11
| ئالمېتيېۋسك (ئەلمەت) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Альметьевский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Al’met’yevskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Әлмәт районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''ئەلمەت رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|2,542.93
|213,235	
|-
!12
| ئالېكسېيېۋسك ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Алексеевский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Aleksejevskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Алексеевск районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''ئەلیكسیىُۋسك رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|2,074.41
|24,924
|-
!13
| بالتاسى (بالتاچ)
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Балтасинский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Baltasinskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Балтач районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''بالتاچ رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,094.50
|33,229
|-
!14
| باۋلى ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Бавлинский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Bavlinskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Баулы районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''باولىُ رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,222.85
|33,581
|-
!15
| بۇگۇلما (بۈگىلمە) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Бугульминский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Bugul’minskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Бөгелмә районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''بۇگلمە رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,433.07
|101,975
|-
!16
| بۇيىنسك (بۇۋا) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Буинский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Buinskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Буа районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''بووا رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,543.57
|40,172 
|-
!17
| پېسترېتسى (پىترەچ) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Пестречинский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Pestrechinskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Питрәч районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''پیترەچ رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,339.54
|62,094 
|-
!18
| تۇكايېۋ (توقاي) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Тукаевский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Tukajevskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Тукай районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''توقای رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,729.49
|46,760
|-
!19
| تېتيۇشى (تەتىش) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Тетюшский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Tetjushskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Тәтеш районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''تەتش رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,638.42
|20,648 
|-
!20
| تيۇلياچى (تىلەچى) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Тюлячинский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Tjuljachinskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Теләче районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''تلەچىُ رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|844.08
|13,736 
|-
!21
| چېرېمشان (چىرمىشەن) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Черемшанский  район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Cheremshanskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Чирмешән районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''چیرمشەن رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,364.28
|18,371
|-
!22
| چىستوپول (چىستاي) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Чистопольский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Chistopol’skij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Чистай районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''چیستای رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,818.27
|74,685
|-
!23
| دروژژانوۋسكىي (چۈپرىلى) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Дрожжановский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Drozhzhanovskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Чүпрәле районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''چوپرەلىُ رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,029.54
|20,994	
|-
!24
| رىبنو-سلوبودا (بالىق بىستىسى) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Рыбно-Слободский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Rybno-Slobodskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Балык Бистәсе районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''بالق بیستەسىُ رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|2,041.41
|24,340
|-
!25
| زاينسك (زەي) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Заинский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Zainskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Зәй районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''زەی رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,900.78
|53,731
|-
!26
| زېلېنودولسك (يېشىل ئۆزەن) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Зеленодольский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Zelenodol’skij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Яшел Үзән районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''یەشل ئوزەن رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,439.72
|169,469
|-
!27
| سابى (سابا) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Сабинский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Sabinskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Саба районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''سابا رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,097.74
|8,828 
|-
!28
| سارمانوۋو (سارمان) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Сармановский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Sarmanovskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Сарман районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''سارمان رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,385.56
|34,655 
|-
!29
| سپاسكىي (ئىسپاس) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Спасский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Spasskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Спас районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''ئسپاس رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|2,022.14
|18,405
|-
!30
| كامسكو-ئۇستيە (قاما تاماغى) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Камско-Устьинский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Kamsko-Ust’inskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Кама Тамагы районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''قاما تاماعىُ رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,198.80
|14,460 
|-
!31
| كايبىتسى (قايبىچ) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Кайбицкий район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Kajbitskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Кайбыч районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''قایبچ رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|995.36
|12,907 
|-
!32
| كۇكمور (كۇكمارا) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Кукморский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Kukmorskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Кукмара районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''كوكمارا رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,490.00
|51,693
|-
!33
| لايشېۋو (لايېش) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Лаишевский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Laishevskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Лаеш районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''لایش رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|2,094.43
|61,794
|-
!34
| لېنىنوگورسك ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Лениногорский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Leninogoskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Лениногорск районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''لنینۇگۇرسک رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,843.22
|79,506 
|-
!35
| مامادىش ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Мамадышский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Mamadyshskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Мамадыш районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''مامادش رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|2,612.52
|40,625
|-
!36
| مېندېلېيېۋسك ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Мензелинский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Menzelinskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Минзәлә районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''مینزەلە رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|744.90
|30,839
|-
!37
| مېنزېلىنسك (مىنزەلە)‌ ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Менделеевский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Mendelejevskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Менделеевск районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''مندلیىُۋسك رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,919.75
|27,131 
|-
!38
| مۇسليۇموۋو (مۇسلىم)‌ ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Муслюмовский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Musljumovskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Мөслим районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''مۇسلیم رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,464.31
|19,109 
|-
!39
| نۇرلات ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Нурлатский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Nurlatskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Норлат районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''نۇرلات رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|2,308.95
|53,200
|-
!40
| نوۋوشېشمىنسك (يېڭى چېشمە)‌ ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Новошешминский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Novosheminskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Яңа Чишмә районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''یاڭا چیشمە رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,317.52
|13,282
|-
!41
| نىژنېكامسك (تۈبەن قاما)‌ ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Нижнекамский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Nizhnekamskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Түбән Кама районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''توبەن قاما رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,733.54
|241,479
|-
!42
| ۋېرخنىي ئۇسلون (يۇغارى ئوسلان) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Верхнеуслонский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Verxneuslonskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Югары Ослан районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''یوغارىُ ئۇلسان رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,302.82
|17,495
|-
!43
| ۋىسوكايا گورا (بۈيۈكتاۋ) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Высокогорский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Vysokogorskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Биектау районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''بییكتاو رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,574.25
|56,047
|-
!44
| يۇتازا (يۇتازى) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Ютазинский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Jutazinskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Ютазы районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''یوتازىُ رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|760.57
|20,116
|-
!45
| يېلابۇگا (ئالابۇغا) ناھىيىسى
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Елабужский район}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Jelabuzhskij rajon''&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|tt|Алабуга районы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''ئالابوعا رایۇنىُ''&lt;/small&gt;
|1,401.41
|85,475
|-
!
! تاتارىستان جۇمھۇرىيىتى
! style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ru|Республика Татарстан}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Respublika Tatarstan''&lt;/small&gt;
! style=&quot;text-align:left;&quot; | {{lang|ady|Татарстан Республикасы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;''تاتارستان جۇمھورییەتىُ''&lt;/small&gt;
|67,836.28
|4,017,659
|}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
{{رۇسىيە}}</text>
      <sha1>li7ydhvciff5wpxtw34ui5qa0xkrh4q</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>