سەيدۇللا بازىرى

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ug">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>ugwiki</dbname>
    <base>https://ug.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B4_%D8%A8%DB%95%D8%AA</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ۋاسىتە</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ئالاھىدە</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">مۇنازىرە</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ئىشلەتكۈچى</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipediaمۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ھۆججەت</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ھۆججەت مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">قېلىپ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">قېلىپ مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ياردەم</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ياردەم مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">تۈر</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">تۈر مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>سەيدۇللا بازىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17224</id>
    <redirect title="شەيدۇللا بازىرى" />
    <revision>
      <id>175507</id>
      <parentid>167736</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T03:34:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BasilLeaf</username>
        <id>1525</id>
      </contributor>
      <comment>قايتا نىشانلانغان بەت [[شەيدۇللا بازىرى]]</comment>
      <origin>175507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="0qlzp09rnkysgzp95v2tgyvtf13tp8k" xml:space="preserve">#REDIRECT[[شەيدۇللا بازىرى]]</text>
      <sha1>0qlzp09rnkysgzp95v2tgyvtf13tp8k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گۈلمىرە بەرداش</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21815</id>
    <revision>
      <id>175505</id>
      <parentid>175468</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T19:32:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23204-96</username>
        <id>25652</id>
      </contributor>
      <origin>175505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4329" sha1="qqtlna4p81ainz07bhojjiahl7llrqs" xml:space="preserve">{{كىشى رامكىسى|ئىسىم-فامىلىسى=گۈلمىرە ئۆمەر بەرداش|تۇغۇلغان-ئورنى=[[ئۈرۈمچى]]|مىللىتى=[[ئۇيغۇر]]|مائارىپ-سەۋىيىسى=دوكتور}}

دوكتور گۈلمىرە [[بەرداش]] (Gülmire Berdash) ، ئۈرۈمچىدە زىيالىي ئائىلىسىدە تۇغۇلغان بولۇپ،  

1996-يىلغىچە شەرقىي تۈركىستان (شىنجاڭ) مائارىپ ئىنستىتۇتىدا ئوقۇتقۇچى  بولۇپ ئىشلىگەن. 

2004- 2006- يىلغىچە رىسشو ئۇنىۋېرسىتېتتا لېكتور ۋە تەتقىقاتچى بولۇپ ئىشلىگەن.

بىر قانچە قېتىم تەكلىماكان چۆللۈكىدە قىدىرىپ تەكشۈرۈش ۋە تەتقىقات ئېلىپ بارغان. 

2016-يىلىغىچە تۈركىيەدە بىر قانچە ئۇنىۋېرسىتېتتا تەكلىپ بىلەن ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان.

2017-يىلدىن 2024-يىلغىچە [https://web.archive.org/web/20230226230320/https://www.aydin.edu.tr/tr-tr/akademik/yuksekokullar/anadolubil/turizm-rehberligi/Pages/akademik.aspx ئىستانبۇل ئايدىن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ] ئوقۇتقۇچىسى ۋە تەتقىقاتچىسى بولۇپ ئىشلىگەن. ھازىر تەتقىقات بىلەن شۇغۇللانماقتا.

6-،7- ۋە 8- نۆۋەتلىك [[دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى]] ئومۇمىي ۋەكىللەر يىغىنىدا دېموكراتىك ئۇسۇلدا سايلاپ چىقىلغان ئېكولوگىيە كومىتېتى رەئىسى.


== ئوقۇش ھاياتى: ==

1983-يىلى ئۈرۈمچى تەجرىبە ئوتتۇرا مەكتىپىنى پۈتتۈرگەن.

1988- يىلى شەرقىي تۈركىستان(شىنجاڭ) ئۇنىۋېرسىتېتى تەبىئىي جۇغراپىيە فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرگەن.

1999-2003-يىللىرى ياپونىيە رىسشو ئۇنىۋېرسىتېتى([[Rissho University]]) (توكيو) جۇغراپىيە فاكۇلتېتىدە دوكتور ئونۋانى ئالغان.

1997-1999-يىللىرى  رىسشو ئۇنىۋېرسىتېتى([[Rissho University]]) (توكيو) جۇغراپىيە فاكۇلتېتى ماگىستىرلىق ئۇنۋانى ئالغان.

== ماگىستىرلىق ماقالىسى: ==

タクラマカン 沙漠南縁における諸河川の 流量変化と古代オアシス集落の変遷 

Change in stream discharge and move of ancient oases village on the southern region of Taklimakan Desert ，China 

==دوكتورلۇق ماقالىسى:==

Taklimakan沙漠南縁における古水文環境の復元に関する研究 

A study on the ancient hydrological environment on the southern part of the Taklamakan Desert  

==  ماقالىلار: ==

(1) タクリマカン沙漠南部における古代オアシス集落の立地と移動  

掲載誌 歴史地理学 / 歴史地理学会 編 46(2) (通号 218) 2004-03 p.45～59 

(2) Taklimakan沙漠の南部地域における諸河川の流量変化と古代オアシス集落の変遷 

掲載誌 大学院年報 (通号 17) 1999 p.113～122 

[https://www.academia.edu/48431449/Environmental_Changes_and_Human_Activities_in_the_Taklimakan_Desert_and_Its_Environs Change in the natural environment and life in oases of the Taklimakan Desert] 

( 出版社: Bunkashobo-Hakubunsha  2005)  

== تەتقىقاتلار: ==

Environmental Changes and Human Activities in the Taklimakan Desert and Its Environs (2002-2005) 

Quality of Groundwater and River Water in the Niya and Qarqan River Catchment Areas, Taklimakan Desert: ( 2002-2004) 

人間活動が流域の水文環境に及ぶす影響に関する研究　（2003-2004）

環境共生型手法による地水再生に関する研究   （2004-2005）

(2022)  ئىنسانىيەتنىڭ قانىغان يارىسى شەرقىي تۈركىستان: خىتاينىڭ تالان–تاراج قىلىش، ئەرلىشىش ۋە كېڭەيمىچىلىك پىلانى

( 2023 )   [https://ejournal.khazar.org/index.php/kjhss/article/view/118 A Review on the Position of South Caucasus in China’s Belt and Road Initiative]


== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}
 https://doi.org/10.5782/2223-2621.2023.26.4.7
{{stub}}

[[تۈر:كىشلەر]]</text>
      <sha1>qqtlna4p81ainz07bhojjiahl7llrqs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>175506</id>
      <parentid>175505</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T19:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tengritaghliq</username>
        <id>23776</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>175506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4326" sha1="av5zlonhas31wrie1mxwpinsjfx75du" xml:space="preserve">{{كىشى رامكىسى|ئىسىم-فامىلىسى=گۈلمىرە ئۆمەر بەرداش|تۇغۇلغان-ئورنى=[[ئۈرۈمچى]]|مىللىتى=[[ئۇيغۇر]]|مائارىپ-سەۋىيىسى=دوكتور}}

دوكتور گۈلمىرە [[بەرداش]] (Gülmire Berdash) ، ئۈرۈمچىدە زىيالىي ئائىلىسىدە تۇغۇلغان بولۇپ،  

1996-يىلغىچە شەرقىي تۈركىستان (شىنجاڭ) مائارىپ ئىنستىتۇتىدا ئوقۇتقۇچى  بولۇپ ئىشلىگەن. 

2004- 2006- يىلغىچە رىسشو ئۇنىۋېرسىتېتتا لېكتور ۋە تەتقىقاتچى بولۇپ ئىشلىگەن.

بىر قانچە قېتىم تەكلىماكان چۆللۈكىدە قىدىرىپ تەكشۈرۈش ۋە تەتقىقات ئېلىپ بارغان. 

2016-يىلىغىچە تۈركىيەدە بىر قانچە ئۇنىۋېرسىتېتتا تەكلىپ بىلەن ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان.

2017-يىلدىن 2024-يىلغىچە [https://web.archive.org/web/20230226230320/https://www.aydin.edu.tr/tr-tr/akademik/yuksekokullar/anadolubil/turizm-rehberligi/Pages/akademik.aspx ئىستانبۇل ئايدىن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ] ئوقۇتقۇچىسى ۋە تەتقىقاتچىسى بولۇپ ئىشلىگەن. ھازىر تەتقىقات بىلەن شۇغۇللانماقتا.

6-،7- ۋە 8- نۆۋەتلىك [[دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى]] ئومۇمىي ۋەكىللەر يىغىنىدا دېموكراتىك ئۇسۇلدا سايلاپ چىقىلغان ئېكولوگىيە كومىتېتى رەئىسى.
== ئوقۇش ھاياتى: ==

1983-يىلى ئۈرۈمچى تەجرىبە ئوتتۇرا مەكتىپىنى پۈتتۈرگەن.

1988- يىلى شەرقىي تۈركىستان(شىنجاڭ) ئۇنىۋېرسىتېتى تەبىئىي جۇغراپىيە فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرگەن.

1999-2003-يىللىرى ياپونىيە رىسشو ئۇنىۋېرسىتېتى([[Rissho University]]) (توكيو) جۇغراپىيە فاكۇلتېتىدە دوكتور ئونۋانى ئالغان.

1997-1999-يىللىرى  رىسشو ئۇنىۋېرسىتېتى([[Rissho University]]) (توكيو) جۇغراپىيە فاكۇلتېتى ماگىستىرلىق ئۇنۋانى ئالغان.

== ماگىستىرلىق ماقالىسى: ==

タクラマカン 沙漠南縁における諸河川の 流量変化と古代オアシス集落の変遷 

Change in stream discharge and move of ancient oases village on the southern region of Taklimakan Desert ，China 

==دوكتورلۇق ماقالىسى:==

Taklimakan沙漠南縁における古水文環境の復元に関する研究 

A study on the ancient hydrological environment on the southern part of the Taklamakan Desert  

==  ماقالىلار: ==

(1) タクリマカン沙漠南部における古代オアシス集落の立地と移動  

掲載誌 歴史地理学 / 歴史地理学会 編 46(2) (通号 218) 2004-03 p.45～59 

(2) Taklimakan沙漠の南部地域における諸河川の流量変化と古代オアシス集落の変遷 

掲載誌 大学院年報 (通号 17) 1999 p.113～122 

[https://www.academia.edu/48431449/Environmental_Changes_and_Human_Activities_in_the_Taklimakan_Desert_and_Its_Environs Change in the natural environment and life in oases of the Taklimakan Desert] 

( 出版社: Bunkashobo-Hakubunsha  2005)  

== تەتقىقاتلار: ==

Environmental Changes and Human Activities in the Taklimakan Desert and Its Environs (2002-2005) 

Quality of Groundwater and River Water in the Niya and Qarqan River Catchment Areas, Taklimakan Desert: ( 2002-2004) 

人間活動が流域の水文環境に及ぶす影響に関する研究　（2003-2004）

環境共生型手法による地水再生に関する研究   （2004-2005）

(2022)  ئىنسانىيەتنىڭ قانىغان يارىسى شەرقىي تۈركىستان: خىتاينىڭ تالان–تاراج قىلىش، ئەرلىشىش ۋە كېڭەيمىچىلىك پىلانى

( 2023 )   [https://ejournal.khazar.org/index.php/kjhss/article/view/118 A Review on the Position of South Caucasus in China’s Belt and Road Initiative]


== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}
 https://doi.org/10.5782/2223-2621.2023.26.4.7
{{stub}}

[[تۈر:كىشلەر]]</text>
      <sha1>av5zlonhas31wrie1mxwpinsjfx75du</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شەيدۇللا ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23403</id>
    <revision>
      <id>175508</id>
      <parentid>170885</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T03:34:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BasilLeaf</username>
        <id>1525</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>BasilLeaf نى [[سەيدۇللا (ناھىيە)]] بەتتىن [[شەيدۇللا ناھىيىسى]] غا يۆتكىدى: update</comment>
      <origin>170885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1756" sha1="1oo1f8xgjbykv0exwe9tngi2g72xg8u" xml:space="preserve">[[سەيدۇللا بازىرى|سەيدۇللا]] ناھىيەسى 2024-يىلى 12-ئاينىڭ 27-كۈنى [[جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى|ج ك پ]] مەركىزى كومېتىتى ۋە [[گوۋۇيۈەن (جوڭخۇا خەلق جۇمھۇريىتى ھۆكۈمىتى)|گوۋۇيۈە]]ننىڭ تەستىقلىشى بىلەن [[خوتەن ۋىلايىتى]] تەۋەسىدە يېڭىدىن قۇرۇلغان بىر [[ناھىيە]]دۇر. بۇ ناھىيەنىڭ ناھىيەلىك ھۆكۈمىتى [[سەيدۇللا بازىرى|سەيدۇللا بازىر]]ىغا جايلاشقان بولغاچقا سەيدۇللا ناھىيەسى دەپ ئاتالغان. سەيدۇللا ناھىيەسى جەنۇبتا [[ﺋﺎﻗﺴﺎﻱ ﭼﯩﻦ|ئاقسايچىن]] بىلەن [[خۇدۇت]]لىنىدىغان بولۇپ، [[ئىستىراتىگىيە]]لىك ئورنى ئىنتايىن مۇھىم. سەيدۇللا  ناھىيەسى خوتەن ۋىلايىتىگە قاراشلىق بىر ناھىيەدۇر. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Hekang County

سەيدۇللا ناھىيەسى
|-
| colspan=&quot;2&quot; |'''ناھىيە'''
|-
| colspan=&quot;2&quot; |كوئوردىناتى: 36°21′06″N 78°01′48″E
|-
!دۆلەت
|[[جوڭگو]]
|-
!ئۆلكە
|[[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى|شىنجاڭ]]
|-
!مىللەتلەر
|[[ئۇيغۇرلار|ئۇيغۇر]]
|-
!تىل
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
!ۋىلايەت دەرىجىلىك 
شەھەر
|[[خوتەن ۋىلايىتى|خوتەن]]
|-
!ناھىيەلىك ھۆكۈمەت
جايلاشقان ئورۇن
|[[سەيدۇللا بازىرى]]
|-
!ۋاقىت
|[[شىنجاڭ ۋاقتى|ئۈرۈمچى ۋاقتى]]
|}
== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}</text>
      <sha1>1oo1f8xgjbykv0exwe9tngi2g72xg8u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>175510</id>
      <parentid>175508</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T03:35:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BasilLeaf</username>
        <id>1525</id>
      </contributor>
      <origin>175510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1727" sha1="b0erunr5n2ta6s5k7ertpw7m6yzjtn7" xml:space="preserve">'''شەيدۇللا ناھىيىسى''' 2024-يىلى 12-ئاينىڭ 27-كۈنى [[جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى|ج ك پ]] مەركىزى كومېتىتى ۋە [[گوۋۇيۈەن (جوڭخۇا خەلق جۇمھۇريىتى ھۆكۈمىتى)|گوۋۇيۈە]]ننىڭ تەستىقلىشى بىلەن [[خوتەن ۋىلايىتى]] تەۋەسىدە يېڭىدىن قۇرۇلغان بىر [[ناھىيە]]دۇر. بۇ ناھىيەنىڭ ناھىيەلىك ھۆكۈمىتى [[شەيدۇللا بازىرى|شەيدۇللا بازىر]]ىغا جايلاشقان بولغاچقا شەيدۇللا ناھىيەسى دەپ ئاتالغان. شەيدۇللا ناھىيەسى جەنۇبتا [[ﺋﺎﻗﺴﺎﻱ ﭼﯩﻦ|ئاقسايچىن]] بىلەن [[خۇدۇت]]لىنىدىغان بولۇپ، [[ئىستىراتىگىيە]]لىك ئورنى ئىنتايىن مۇھىم. شەيدۇللا ناھىيەسى خوتەن ۋىلايىتىگە قاراشلىق بىر ناھىيەدۇر. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Hekang County

شەيدۇللا ناھىيەسى
|-
| colspan=&quot;2&quot; |'''ناھىيە'''
|-
| colspan=&quot;2&quot; |كوئوردىناتى: 36°21′06″N 78°01′48″E
|-
!دۆلەت
|[[جوڭگو]]
|-
!ئۆلكە
|[[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى|شىنجاڭ]]
|-
!مىللەتلەر
|[[ئۇيغۇرلار|ئۇيغۇر]]
|-
!تىل
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
!ۋىلايەت دەرىجىلىك 
شەھەر
|[[خوتەن ۋىلايىتى|خوتەن]]
|-
!ناھىيەلىك ھۆكۈمەت
جايلاشقان ئورۇن
|[[شەيدۇللا بازىرى]]
|-
!ۋاقىت
|[[شىنجاڭ ۋاقتى|ئۈرۈمچى ۋاقتى]]
|}
== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}</text>
      <sha1>b0erunr5n2ta6s5k7ertpw7m6yzjtn7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قىزىليۇلغۇن ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23404</id>
    <revision>
      <id>175511</id>
      <parentid>170884</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T03:47:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BasilLeaf</username>
        <id>1525</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>BasilLeaf نى [[قىزىليۇلغۇن (ناھىيە)]] بەتتىن [[قىزىليۇلغۇن ناھىيىسى]] غا يۆتكىدى: update</comment>
      <origin>170884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1963" sha1="juw40sbmrwjn6frt98m4xccic9acpgx" xml:space="preserve">قىزىليۇلغۇن ناھىيەسى 2024-يىلى 12-ئاينىڭ 27-كۈنى [[جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى|ج ك پ]] مەركىزى كومېتىتى ۋە [[گوۋۇيۈەن (جوڭخۇا خەلق جۇمھۇريىتى ھۆكۈمىتى)|گوۋۇيۈە]]ننىڭ تەستىقلىشى بىلەن [[خوتەن ۋىلايىتى]] تەۋەسىدە يېڭىدىن قۇرۇلغان بىر [[ناھىيە]]دۇر. بۇ ناھىيەنىڭ ناھىيەلىك ھۆكۈمىتى قىزىليۇلغۇن بازىرىغا جايلاشقان بولغاچقا قىزىليۇلغۇن ناھىيەسى دەپ ئاتالغان. قىزىليۇلغۇن ناھىيەسى جەنۇبتا [[ﺋﺎﻗﺴﺎﻱ ﭼﯩﻦ|ئاقسايچىن]] بىلەن [[خۇدۇت]]لىنىدىغان بولۇپ، [[ئىستىراتىگىيە]]لىك ئورنى ئىنتايىن مۇھىم. قىزىليۇلغۇن ناھىيەسى [[خوتەن ۋىلايىتى|خوتەن]] ۋىلايىتىگە قاراشلىق بىر ناھىيەدۇر. قىزىليۇلغۇن ناھىيەسى بىلەن بىر كۈندە تەستىقلانغان يەنە بىر ناھىيە دەل [[سەيدۇللا (ناھىيە)|سەيدۇللا]] [[ناھىيە]]سدۇر. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |He'an County
قىزىليۇلغۇن ناھىيەسى
|-
| colspan=&quot;2&quot; |'''ناھىيە'''
|-
| colspan=&quot;2&quot; |كوئوردىناتى: 35°58′46″N 79°11′40″E
|-
!دۆلەت
|[[جوڭگو]]
|-
!ئۆلكە
|[[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى|شىنجاڭ]]
|-
!مىللەتلەر
|[[ئۇيغۇرلار|ئۇيغۇر]]
|-
!تىل
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
!ۋىلايەت دەرىجىلىك
شەھەر
|[[خوتەن ۋىلايىتى|خوتەن]]
|-
!ناھىيەلىك ھۆكۈمەت
جايلاشقان ئورۇن
|قىزىليۇلغۇن بازىرى
|-
!ۋاقىت
|[[شىنجاڭ ۋاقتى|ئۈرۈمچى ۋاقتى]]
|}
== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}</text>
      <sha1>juw40sbmrwjn6frt98m4xccic9acpgx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>175513</id>
      <parentid>175511</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T03:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BasilLeaf</username>
        <id>1525</id>
      </contributor>
      <origin>175513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1964" sha1="2v9uj7vwcchu77hrn92n8rpvt98utuj" xml:space="preserve">قىزىليۇلغۇن ناھىيىسى 2024-يىلى 12-ئاينىڭ 27-كۈنى [[جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى|ج ك پ]] مەركىزى كومېتىتى ۋە [[گوۋۇيۈەن (جوڭخۇا خەلق جۇمھۇريىتى ھۆكۈمىتى)|گوۋۇيۈە]]ننىڭ تەستىقلىشى بىلەن [[خوتەن ۋىلايىتى]] تەۋەسىدە يېڭىدىن قۇرۇلغان بىر [[ناھىيە]]دۇر. بۇ ناھىيەنىڭ ناھىيەلىك ھۆكۈمىتى قىزىليۇلغۇن بازىرىغا جايلاشقان بولغاچقا قىزىليۇلغۇن ناھىيىسى دەپ ئاتالغان. قىزىليۇلغۇن ناھىيىسى جەنۇبتا [[ﺋﺎﻗﺴﺎﻱ ﭼﯩﻦ|ئاقسايچىن]] بىلەن [[خۇدۇت]]لىنىدىغان بولۇپ، [[ئىستىراتىگىيە]]لىك ئورنى ئىنتايىن مۇھىم. قىزىليۇلغۇن ناھىيىسى [[خوتەن ۋىلايىتى|خوتەن]] ۋىلايىتىگە قاراشلىق بىر ناھىيەدۇر. قىزىليۇلغۇن ناھىيىسى بىلەن بىر كۈندە تەستىقلانغان يەنە بىر ناھىيە دەل [[سەيدۇللا (ناھىيە)|سەيدۇللا]] [[ناھىيە]]سدۇر. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |He'an County
قىزىليۇلغۇن ناھىيىسى 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |'''ناھىيە'''
|-
| colspan=&quot;2&quot; |كوئوردىناتى: 35°58′46″N 79°11′40″E
|-
!دۆلەت
|[[جوڭگو]]
|-
!ئۆلكە
|[[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى|شىنجاڭ]]
|-
!مىللەتلەر
|[[ئۇيغۇرلار|ئۇيغۇر]]
|-
!تىل
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
!ۋىلايەت دەرىجىلىك
شەھەر
|[[خوتەن ۋىلايىتى|خوتەن]]
|-
!ناھىيەلىك ھۆكۈمەت
جايلاشقان ئورۇن
|قىزىليۇلغۇن بازىرى
|-
!ۋاقىت
|[[شىنجاڭ ۋاقتى|ئۈرۈمچى ۋاقتى]]
|}
== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}</text>
      <sha1>2v9uj7vwcchu77hrn92n8rpvt98utuj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بىرىنچى ئوسمان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24548</id>
    <revision>
      <id>175485</id>
      <parentid>175479</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T14:26:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>باسم</username>
        <id>10959</id>
      </contributor>
      <comment>/* تارىخىي خەلىپە */</comment>
      <origin>175485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10296" sha1="sxi9isuyy2lsyjzfe6ysndohcnla506" xml:space="preserve">{{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى
|ئات-تەگئات      = بىرىنچى ئوسمان&lt;br/&gt;&lt;small&gt;([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)&lt;/small&gt;
|رەسىم           = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]]
|تۇغۇلغان        = ھ 656 / م. 1258
|يۇرتى           = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى
|ۋاپاتى          = ھ 726 / م. 1326&lt;br/&gt;سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]]
|ئەسىرى          = پادىشاھ
|بالىلىرى        = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن&lt;br/&gt;ۋە باشقىلار
|ئاتا-ئانىسى     = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]&lt;br/&gt;ھەلىمە خاتۇن
}}
'''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: &lt;span style=&quot;font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px &quot;&gt;أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بېك'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرىنىڭ خىزمەتچىسى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ سۇلالە بالقان، [[ئاناتولىيە]]، شۇنداقلا ئەرەب مەشرىقى ۋە مەغريب رايونلىرىدىن تۆۋەن مەغريب ۋە ئوتتۇرا مەغريبقىچە بولغان زېمىنلارنى سەككىز يۈز يىلغا يېقىن باشقۇرغان، تاكى ئۇنىڭ ھۆكمى [[1922]]-يىلى [[تۈركىيە|تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلۇشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر.

'''ئوسمان بىرىنچى''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەمارات ئىشلىرى ۋە قەبىلە يېتەكچىلىكىنى ئۈستىگە ئېلىپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا سادىقلىق بىلەن خىزمەت قىلغان؛ گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلىدىن باشلاپ، ئوسمان رىم/بىزنطىيە سەرھەدلىرىگە ئابباسى خەلىپىسى ۋە سەلجۇق سۇلتانى نامىدىن ھۇجۇم باشلاپ، بىر قانچە قەلئەلەرنى فەتھ قىلغان ھەمدە قەبىلىسىنى [[مارمارا دېڭىزى]] ۋە [[قارا دېڭىز]] قىرغاقلىرىغا يېتەكلەپ چىققان. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;&gt;جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116&lt;/ref&gt; ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;/&gt; ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Quataert (2005), p. 4.&lt;/ref&gt;

گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالپادشاه» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;أرمغان (2014)، ص. 15.&lt;/ref&gt;

==تارىخىي خەلىپە==
كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref&gt;سعد الدين (1862)، ص. 13-15. &lt;/ref&gt; باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;&gt;أوزتونا (2010)، ص. 83-84.&lt;/ref&gt; بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;&gt;فريد بك (1981)، ص. 115-116.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;القرماني (1985)، ص. 9-10.&lt;/ref&gt;

==باھالىغۇچى==
===پايدىلانغان ماتېرىياللار===
;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا
{{Reflist|20em}}
;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە
&lt;div style=&quot;direction: ltr&quot;&gt;
{{Reflist|group=la|20em}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>sxi9isuyy2lsyjzfe6ysndohcnla506</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>175486</id>
      <parentid>175485</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T14:27:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>باسم</username>
        <id>10959</id>
      </contributor>
      <origin>175486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10300" sha1="ol0g4w3zp2ws4q5dcks5zk2jm0923fo" xml:space="preserve">{{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى
|ئات-تەگئات      = بىرىنچى ئوسمان&lt;br/&gt;&lt;small&gt;([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)&lt;/small&gt;
|رەسىم           = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]]
|تۇغۇلغان        = ھ 656 / م. 1258
|يۇرتى           = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى
|ۋاپاتى          = ھ 726 / م. 1326&lt;br/&gt;سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]]
|ئەسىرى          = پادىشاھ
|بالىلىرى        = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن&lt;br/&gt;ۋە باشقىلار
|ئاتا-ئانىسى     = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]&lt;br/&gt;ھەلىمە خاتۇن
}}
'''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: &lt;span style=&quot;font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px &quot;&gt;أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بېك'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرىنىڭ خىزمەتچىسى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ سۇلالە بالقان، [[ئاناتولىيە]]، شۇنداقلا ئەرەب مەشرىقى ۋە مەغريب رايونلىرىدىن تۆۋەن مەغريب ۋە ئوتتۇرا مەغريبقىچە بولغان زېمىنلارنى سەككىز يۈز يىلغا يېقىن باشقۇرغان، تاكى ئۇنىڭ ھۆكمى [[1922]]-يىلى [[تۈركىيە|تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلۇشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر.

'''ئوسمان بىرىنچى''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەمارات ئىشلىرى ۋە قەبىلە يېتەكچىلىكىنى ئۈستىگە ئېلىپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا سادىقلىق بىلەن خىزمەت قىلغان؛ گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلىدىن باشلاپ، ئوسمان رىم/بىزنطىيە سەرھەدلىرىگە ئابباسى خەلىپىسى ۋە سەلجۇق سۇلتانى نامىدىن ھۇجۇم باشلاپ، بىر قانچە قەلئەلەرنى فەتھ قىلغان ھەمدە قەبىلىسىنى [[مارمارا دېڭىزى]] ۋە [[قارا دېڭىز]] قىرغاقلىرىغا يېتەكلەپ چىققان. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;&gt;جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116&lt;/ref&gt; ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;/&gt; ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Quataert (2005), p. 4.&lt;/ref&gt;

گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالپادشاه» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;أرمغان (2014)، ص. 15.&lt;/ref&gt;

==تارىخىي خەلىپە==
كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref&gt;سعد الدين (1862)، ص. 13-15. &lt;/ref&gt; باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;&gt;أوزتونا (2010)، ص. 83-84.&lt;/ref&gt; بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;&gt;فريد بك (1981)، ص. 115-116.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;القرماني (1985)، ص. 9-10.&lt;/ref&gt;

==باھالىغۇچى==
===پايدىلانغان ماتېرىياللار===
;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا
{{Reflist|20em|2}}
;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە
&lt;div style=&quot;direction: ltr&quot;&gt;
{{Reflist|group=la|20em|2}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>ol0g4w3zp2ws4q5dcks5zk2jm0923fo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>175487</id>
      <parentid>175486</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T14:33:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>باسم</username>
        <id>10959</id>
      </contributor>
      <comment>/* تارىخىي خەلىپە */</comment>
      <origin>175487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12909" sha1="3zkug74limamuyyppaqgxxo9w94o2dx" xml:space="preserve">{{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى
|ئات-تەگئات      = بىرىنچى ئوسمان&lt;br/&gt;&lt;small&gt;([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)&lt;/small&gt;
|رەسىم           = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]]
|تۇغۇلغان        = ھ 656 / م. 1258
|يۇرتى           = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى
|ۋاپاتى          = ھ 726 / م. 1326&lt;br/&gt;سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]]
|ئەسىرى          = پادىشاھ
|بالىلىرى        = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن&lt;br/&gt;ۋە باشقىلار
|ئاتا-ئانىسى     = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]&lt;br/&gt;ھەلىمە خاتۇن
}}
'''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: &lt;span style=&quot;font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px &quot;&gt;أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بېك'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرىنىڭ خىزمەتچىسى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ سۇلالە بالقان، [[ئاناتولىيە]]، شۇنداقلا ئەرەب مەشرىقى ۋە مەغريب رايونلىرىدىن تۆۋەن مەغريب ۋە ئوتتۇرا مەغريبقىچە بولغان زېمىنلارنى سەككىز يۈز يىلغا يېقىن باشقۇرغان، تاكى ئۇنىڭ ھۆكمى [[1922]]-يىلى [[تۈركىيە|تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلۇشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر.

'''ئوسمان بىرىنچى''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەمارات ئىشلىرى ۋە قەبىلە يېتەكچىلىكىنى ئۈستىگە ئېلىپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا سادىقلىق بىلەن خىزمەت قىلغان؛ گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلىدىن باشلاپ، ئوسمان رىم/بىزنطىيە سەرھەدلىرىگە ئابباسى خەلىپىسى ۋە سەلجۇق سۇلتانى نامىدىن ھۇجۇم باشلاپ، بىر قانچە قەلئەلەرنى فەتھ قىلغان ھەمدە قەبىلىسىنى [[مارمارا دېڭىزى]] ۋە [[قارا دېڭىز]] قىرغاقلىرىغا يېتەكلەپ چىققان. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;&gt;جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116&lt;/ref&gt; ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;/&gt; ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Quataert (2005), p. 4.&lt;/ref&gt;

گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالپادشاه» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;أرمغان (2014)، ص. 15.&lt;/ref&gt;

==تارىخىي خەلىپە==
كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref&gt;سعد الدين (1862)، ص. 13-15. &lt;/ref&gt; باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;&gt;أوزتونا (2010)، ص. 83-84.&lt;/ref&gt; بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;&gt;فريد بك (1981)، ص. 115-116.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;القرماني (1985)، ص. 9-10.&lt;/ref&gt;

سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;/&gt; ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.&lt;ref&gt;الكوبريللي (1967)، ص. 126.&lt;/ref&gt; كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Anooshahr (2009), p. 157.&lt;/ref&gt; ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.&lt;ref name=&quot;طقوش1&quot;&gt;طقوش (2013)، ص. 25-26.&lt;/ref&gt;

==باھالىغۇچى==
===پايدىلانغان ماتېرىياللار===
;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا
{{Reflist|20em|2}}
;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە
&lt;div style=&quot;direction: ltr&quot;&gt;
{{Reflist|group=la|20em|2}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>3zkug74limamuyyppaqgxxo9w94o2dx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>175488</id>
      <parentid>175487</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T14:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>باسم</username>
        <id>10959</id>
      </contributor>
      <comment>/* تارىخىي خەلىپە */</comment>
      <origin>175488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12944" sha1="j2no3metdh8ngyc3xhznovweyj64sh2" xml:space="preserve">{{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى
|ئات-تەگئات      = بىرىنچى ئوسمان&lt;br/&gt;&lt;small&gt;([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)&lt;/small&gt;
|رەسىم           = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]]
|تۇغۇلغان        = ھ 656 / م. 1258
|يۇرتى           = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى
|ۋاپاتى          = ھ 726 / م. 1326&lt;br/&gt;سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]]
|ئەسىرى          = پادىشاھ
|بالىلىرى        = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن&lt;br/&gt;ۋە باشقىلار
|ئاتا-ئانىسى     = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]&lt;br/&gt;ھەلىمە خاتۇن
}}
'''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: &lt;span style=&quot;font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px &quot;&gt;أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بېك'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرىنىڭ خىزمەتچىسى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ سۇلالە بالقان، [[ئاناتولىيە]]، شۇنداقلا ئەرەب مەشرىقى ۋە مەغريب رايونلىرىدىن تۆۋەن مەغريب ۋە ئوتتۇرا مەغريبقىچە بولغان زېمىنلارنى سەككىز يۈز يىلغا يېقىن باشقۇرغان، تاكى ئۇنىڭ ھۆكمى [[1922]]-يىلى [[تۈركىيە|تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلۇشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر.

'''ئوسمان بىرىنچى''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەمارات ئىشلىرى ۋە قەبىلە يېتەكچىلىكىنى ئۈستىگە ئېلىپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا سادىقلىق بىلەن خىزمەت قىلغان؛ گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلىدىن باشلاپ، ئوسمان رىم/بىزنطىيە سەرھەدلىرىگە ئابباسى خەلىپىسى ۋە سەلجۇق سۇلتانى نامىدىن ھۇجۇم باشلاپ، بىر قانچە قەلئەلەرنى فەتھ قىلغان ھەمدە قەبىلىسىنى [[مارمارا دېڭىزى]] ۋە [[قارا دېڭىز]] قىرغاقلىرىغا يېتەكلەپ چىققان. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;&gt;جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116&lt;/ref&gt; ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;/&gt; ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Quataert (2005), p. 4.&lt;/ref&gt;

گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالپادشاه» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;أرمغان (2014)، ص. 15.&lt;/ref&gt;

==تارىخىي خەلىپە==
كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref&gt;سعد الدين (1862)، ص. 13-15. &lt;/ref&gt; باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;&gt;أوزتونا (2010)، ص. 83-84.&lt;/ref&gt; بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;&gt;فريد بك (1981)، ص. 115-116.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;القرماني (1985)، ص. 9-10.&lt;/ref&gt;

سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;/&gt; ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.&lt;ref&gt;الكوبريللي (1967)، ص. 126.&lt;/ref&gt; كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Anooshahr (2009), p. 157.&lt;/ref&gt; ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.&lt;ref name=&quot;طقوش1&quot;&gt;طقوش (2013)، ص. 25-26.&lt;/ref&gt;

==ئۇنىڭ باشلىنىشى==

==باھالىغۇچى==
===پايدىلانغان ماتېرىياللار===
;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا
{{Reflist|20em|2}}
;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە
&lt;div style=&quot;direction: ltr&quot;&gt;
{{Reflist|group=la|20em|2}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>j2no3metdh8ngyc3xhznovweyj64sh2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>175489</id>
      <parentid>175488</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T14:35:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>باسم</username>
        <id>10959</id>
      </contributor>
      <comment>/* ئۇنىڭ باشلىنىشى */</comment>
      <origin>175489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12996" sha1="9pm7uv14ahcsgqi2rjofgl08p4scx4b" xml:space="preserve">{{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى
|ئات-تەگئات      = بىرىنچى ئوسمان&lt;br/&gt;&lt;small&gt;([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)&lt;/small&gt;
|رەسىم           = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]]
|تۇغۇلغان        = ھ 656 / م. 1258
|يۇرتى           = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى
|ۋاپاتى          = ھ 726 / م. 1326&lt;br/&gt;سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]]
|ئەسىرى          = پادىشاھ
|بالىلىرى        = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن&lt;br/&gt;ۋە باشقىلار
|ئاتا-ئانىسى     = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]&lt;br/&gt;ھەلىمە خاتۇن
}}
'''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: &lt;span style=&quot;font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px &quot;&gt;أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بېك'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرىنىڭ خىزمەتچىسى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ سۇلالە بالقان، [[ئاناتولىيە]]، شۇنداقلا ئەرەب مەشرىقى ۋە مەغريب رايونلىرىدىن تۆۋەن مەغريب ۋە ئوتتۇرا مەغريبقىچە بولغان زېمىنلارنى سەككىز يۈز يىلغا يېقىن باشقۇرغان، تاكى ئۇنىڭ ھۆكمى [[1922]]-يىلى [[تۈركىيە|تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلۇشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر.

'''ئوسمان بىرىنچى''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەمارات ئىشلىرى ۋە قەبىلە يېتەكچىلىكىنى ئۈستىگە ئېلىپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا سادىقلىق بىلەن خىزمەت قىلغان؛ گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلىدىن باشلاپ، ئوسمان رىم/بىزنطىيە سەرھەدلىرىگە ئابباسى خەلىپىسى ۋە سەلجۇق سۇلتانى نامىدىن ھۇجۇم باشلاپ، بىر قانچە قەلئەلەرنى فەتھ قىلغان ھەمدە قەبىلىسىنى [[مارمارا دېڭىزى]] ۋە [[قارا دېڭىز]] قىرغاقلىرىغا يېتەكلەپ چىققان. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;&gt;جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116&lt;/ref&gt; ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;/&gt; ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Quataert (2005), p. 4.&lt;/ref&gt;

گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالپادشاه» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;أرمغان (2014)، ص. 15.&lt;/ref&gt;

==تارىخىي خەلىپە==
كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref&gt;سعد الدين (1862)، ص. 13-15. &lt;/ref&gt; باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;&gt;أوزتونا (2010)، ص. 83-84.&lt;/ref&gt; بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;&gt;فريد بك (1981)، ص. 115-116.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;القرماني (1985)، ص. 9-10.&lt;/ref&gt;

سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;/&gt; ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.&lt;ref&gt;الكوبريللي (1967)، ص. 126.&lt;/ref&gt; كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Anooshahr (2009), p. 157.&lt;/ref&gt; ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.&lt;ref name=&quot;طقوش1&quot;&gt;طقوش (2013)، ص. 25-26.&lt;/ref&gt;

==ئۇنىڭ باشلىنىشى==
===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى===

==باھالىغۇچى==
===پايدىلانغان ماتېرىياللار===
;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا
{{Reflist|20em|2}}
;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە
&lt;div style=&quot;direction: ltr&quot;&gt;
{{Reflist|group=la|20em|2}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>9pm7uv14ahcsgqi2rjofgl08p4scx4b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>175490</id>
      <parentid>175489</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T14:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>باسم</username>
        <id>10959</id>
      </contributor>
      <comment>/* تارىخىي خەلىپە */</comment>
      <origin>175490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13154" sha1="gy14yva0y3l5zyt39t1d2f6v901pgpj" xml:space="preserve">{{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى
|ئات-تەگئات      = بىرىنچى ئوسمان&lt;br/&gt;&lt;small&gt;([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)&lt;/small&gt;
|رەسىم           = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]]
|تۇغۇلغان        = ھ 656 / م. 1258
|يۇرتى           = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى
|ۋاپاتى          = ھ 726 / م. 1326&lt;br/&gt;سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]]
|ئەسىرى          = پادىشاھ
|بالىلىرى        = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن&lt;br/&gt;ۋە باشقىلار
|ئاتا-ئانىسى     = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]&lt;br/&gt;ھەلىمە خاتۇن
}}
'''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: &lt;span style=&quot;font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px &quot;&gt;أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بېك'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرىنىڭ خىزمەتچىسى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ سۇلالە بالقان، [[ئاناتولىيە]]، شۇنداقلا ئەرەب مەشرىقى ۋە مەغريب رايونلىرىدىن تۆۋەن مەغريب ۋە ئوتتۇرا مەغريبقىچە بولغان زېمىنلارنى سەككىز يۈز يىلغا يېقىن باشقۇرغان، تاكى ئۇنىڭ ھۆكمى [[1922]]-يىلى [[تۈركىيە|تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلۇشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر.

'''ئوسمان بىرىنچى''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەمارات ئىشلىرى ۋە قەبىلە يېتەكچىلىكىنى ئۈستىگە ئېلىپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا سادىقلىق بىلەن خىزمەت قىلغان؛ گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلىدىن باشلاپ، ئوسمان رىم/بىزنطىيە سەرھەدلىرىگە ئابباسى خەلىپىسى ۋە سەلجۇق سۇلتانى نامىدىن ھۇجۇم باشلاپ، بىر قانچە قەلئەلەرنى فەتھ قىلغان ھەمدە قەبىلىسىنى [[مارمارا دېڭىزى]] ۋە [[قارا دېڭىز]] قىرغاقلىرىغا يېتەكلەپ چىققان. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;&gt;جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116&lt;/ref&gt; ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;/&gt; ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Quataert (2005), p. 4.&lt;/ref&gt;

گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالپادشاه» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;أرمغان (2014)، ص. 15.&lt;/ref&gt;

==تارىخىي خەلىپە==
[[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]]
كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref&gt;سعد الدين (1862)، ص. 13-15. &lt;/ref&gt; باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;&gt;أوزتونا (2010)، ص. 83-84.&lt;/ref&gt; بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;&gt;فريد بك (1981)، ص. 115-116.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;القرماني (1985)، ص. 9-10.&lt;/ref&gt;

سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;/&gt; ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.&lt;ref&gt;الكوبريللي (1967)، ص. 126.&lt;/ref&gt; كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Anooshahr (2009), p. 157.&lt;/ref&gt; ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.&lt;ref name=&quot;طقوش1&quot;&gt;طقوش (2013)، ص. 25-26.&lt;/ref&gt;

==ئۇنىڭ باشلىنىشى==
===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى===

==باھالىغۇچى==
===پايدىلانغان ماتېرىياللار===
;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا
{{Reflist|20em|2}}
;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە
&lt;div style=&quot;direction: ltr&quot;&gt;
{{Reflist|group=la|20em|2}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>gy14yva0y3l5zyt39t1d2f6v901pgpj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>175491</id>
      <parentid>175490</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T14:51:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>باسم</username>
        <id>10959</id>
      </contributor>
      <comment>/* ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى */</comment>
      <origin>175491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14082" sha1="1qqd8glfokxh5c6jxk6w2fz3zuufl53" xml:space="preserve">{{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى
|ئات-تەگئات      = بىرىنچى ئوسمان&lt;br/&gt;&lt;small&gt;([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)&lt;/small&gt;
|رەسىم           = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]]
|تۇغۇلغان        = ھ 656 / م. 1258
|يۇرتى           = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى
|ۋاپاتى          = ھ 726 / م. 1326&lt;br/&gt;سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]]
|ئەسىرى          = پادىشاھ
|بالىلىرى        = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن&lt;br/&gt;ۋە باشقىلار
|ئاتا-ئانىسى     = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]&lt;br/&gt;ھەلىمە خاتۇن
}}
'''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: &lt;span style=&quot;font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px &quot;&gt;أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بېك'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرىنىڭ خىزمەتچىسى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ سۇلالە بالقان، [[ئاناتولىيە]]، شۇنداقلا ئەرەب مەشرىقى ۋە مەغريب رايونلىرىدىن تۆۋەن مەغريب ۋە ئوتتۇرا مەغريبقىچە بولغان زېمىنلارنى سەككىز يۈز يىلغا يېقىن باشقۇرغان، تاكى ئۇنىڭ ھۆكمى [[1922]]-يىلى [[تۈركىيە|تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلۇشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر.

'''ئوسمان بىرىنچى''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەمارات ئىشلىرى ۋە قەبىلە يېتەكچىلىكىنى ئۈستىگە ئېلىپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا سادىقلىق بىلەن خىزمەت قىلغان؛ گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلىدىن باشلاپ، ئوسمان رىم/بىزنطىيە سەرھەدلىرىگە ئابباسى خەلىپىسى ۋە سەلجۇق سۇلتانى نامىدىن ھۇجۇم باشلاپ، بىر قانچە قەلئەلەرنى فەتھ قىلغان ھەمدە قەبىلىسىنى [[مارمارا دېڭىزى]] ۋە [[قارا دېڭىز]] قىرغاقلىرىغا يېتەكلەپ چىققان. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;&gt;جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116&lt;/ref&gt; ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;/&gt; ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Quataert (2005), p. 4.&lt;/ref&gt;

گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالپادشاه» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;أرمغان (2014)، ص. 15.&lt;/ref&gt;

==تارىخىي خەلىپە==
[[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]]
كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref&gt;سعد الدين (1862)، ص. 13-15. &lt;/ref&gt; باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;&gt;أوزتونا (2010)، ص. 83-84.&lt;/ref&gt; بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;&gt;فريد بك (1981)، ص. 115-116.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;القرماني (1985)، ص. 9-10.&lt;/ref&gt;

سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;/&gt; ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.&lt;ref&gt;الكوبريللي (1967)، ص. 126.&lt;/ref&gt; كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Anooshahr (2009), p. 157.&lt;/ref&gt; ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.&lt;ref name=&quot;طقوش1&quot;&gt;طقوش (2013)، ص. 25-26.&lt;/ref&gt;

==ئۇنىڭ باشلىنىشى==
===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى===
تۇغۇلۇش ۋاقتى 8 سەپەر 656 ھ بولۇپ، بۇ 1258-يىلى [[13- ھۇد]]غا توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە ھەضارەت ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt; أرمغان (2014)، ص. 11.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Sakaoğlu (1999), p. 392-395.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt; Shaw (1976), p. 13. &lt;/ref&gt;

==باھالىغۇچى==
===پايدىلانغان ماتېرىياللار===
;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا
{{Reflist|20em|2}}
;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە
&lt;div style=&quot;direction: ltr&quot;&gt;
{{Reflist|group=la|20em|2}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>1qqd8glfokxh5c6jxk6w2fz3zuufl53</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>175492</id>
      <parentid>175491</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T14:54:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>باسم</username>
        <id>10959</id>
      </contributor>
      <comment>/* ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى */</comment>
      <origin>175492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15637" sha1="t54caqbzvio94kzb26ikcrl23tzhue5" xml:space="preserve">{{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى
|ئات-تەگئات      = بىرىنچى ئوسمان&lt;br/&gt;&lt;small&gt;([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)&lt;/small&gt;
|رەسىم           = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]]
|تۇغۇلغان        = ھ 656 / م. 1258
|يۇرتى           = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى
|ۋاپاتى          = ھ 726 / م. 1326&lt;br/&gt;سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]]
|ئەسىرى          = پادىشاھ
|بالىلىرى        = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن&lt;br/&gt;ۋە باشقىلار
|ئاتا-ئانىسى     = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]&lt;br/&gt;ھەلىمە خاتۇن
}}
'''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: &lt;span style=&quot;font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px &quot;&gt;أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بېك'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرىنىڭ خىزمەتچىسى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ سۇلالە بالقان، [[ئاناتولىيە]]، شۇنداقلا ئەرەب مەشرىقى ۋە مەغريب رايونلىرىدىن تۆۋەن مەغريب ۋە ئوتتۇرا مەغريبقىچە بولغان زېمىنلارنى سەككىز يۈز يىلغا يېقىن باشقۇرغان، تاكى ئۇنىڭ ھۆكمى [[1922]]-يىلى [[تۈركىيە|تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلۇشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر.

'''ئوسمان بىرىنچى''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەمارات ئىشلىرى ۋە قەبىلە يېتەكچىلىكىنى ئۈستىگە ئېلىپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا سادىقلىق بىلەن خىزمەت قىلغان؛ گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلىدىن باشلاپ، ئوسمان رىم/بىزنطىيە سەرھەدلىرىگە ئابباسى خەلىپىسى ۋە سەلجۇق سۇلتانى نامىدىن ھۇجۇم باشلاپ، بىر قانچە قەلئەلەرنى فەتھ قىلغان ھەمدە قەبىلىسىنى [[مارمارا دېڭىزى]] ۋە [[قارا دېڭىز]] قىرغاقلىرىغا يېتەكلەپ چىققان. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;&gt;جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116&lt;/ref&gt; ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;/&gt; ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Quataert (2005), p. 4.&lt;/ref&gt;

گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالپادشاه» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;أرمغان (2014)، ص. 15.&lt;/ref&gt;

==تارىخىي خەلىپە==
[[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]]
كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref&gt;سعد الدين (1862)، ص. 13-15. &lt;/ref&gt; باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;&gt;أوزتونا (2010)، ص. 83-84.&lt;/ref&gt; بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;&gt;فريد بك (1981)، ص. 115-116.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;القرماني (1985)، ص. 9-10.&lt;/ref&gt;

سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;/&gt; ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.&lt;ref&gt;الكوبريللي (1967)، ص. 126.&lt;/ref&gt; كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Anooshahr (2009), p. 157.&lt;/ref&gt; ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.&lt;ref name=&quot;طقوش1&quot;&gt;طقوش (2013)، ص. 25-26.&lt;/ref&gt;

==ئۇنىڭ باشلىنىشى==
===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى===
تۇغۇلۇش ۋاقتى 8 سەپەر 656 ھ بولۇپ، بۇ 1258-يىلى [[13- ھۇد]]غا توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە ھەضارەت ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt; أرمغان (2014)، ص. 11.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Sakaoğlu (1999), p. 392-395.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt; Shaw (1976), p. 13. &lt;/ref&gt; بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Zachariadou (1997), p. 150.&lt;/ref&gt;

==باھالىغۇچى==
===پايدىلانغان ماتېرىياللار===
;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا
{{Reflist|20em|2}}
;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە
&lt;div style=&quot;direction: ltr&quot;&gt;
{{Reflist|group=la|20em|2}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>t54caqbzvio94kzb26ikcrl23tzhue5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>175493</id>
      <parentid>175492</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T14:55:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>باسم</username>
        <id>10959</id>
      </contributor>
      <comment>/* پايدىلانغان ماتېرىياللار */</comment>
      <origin>175493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15632" sha1="8qzja1f0ib3ay5nsir5prs9gk2m7n9e" xml:space="preserve">{{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى
|ئات-تەگئات      = بىرىنچى ئوسمان&lt;br/&gt;&lt;small&gt;([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)&lt;/small&gt;
|رەسىم           = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]]
|تۇغۇلغان        = ھ 656 / م. 1258
|يۇرتى           = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى
|ۋاپاتى          = ھ 726 / م. 1326&lt;br/&gt;سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]]
|ئەسىرى          = پادىشاھ
|بالىلىرى        = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن&lt;br/&gt;ۋە باشقىلار
|ئاتا-ئانىسى     = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]&lt;br/&gt;ھەلىمە خاتۇن
}}
'''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: &lt;span style=&quot;font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px &quot;&gt;أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بېك'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرىنىڭ خىزمەتچىسى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ سۇلالە بالقان، [[ئاناتولىيە]]، شۇنداقلا ئەرەب مەشرىقى ۋە مەغريب رايونلىرىدىن تۆۋەن مەغريب ۋە ئوتتۇرا مەغريبقىچە بولغان زېمىنلارنى سەككىز يۈز يىلغا يېقىن باشقۇرغان، تاكى ئۇنىڭ ھۆكمى [[1922]]-يىلى [[تۈركىيە|تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلۇشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر.

'''ئوسمان بىرىنچى''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەمارات ئىشلىرى ۋە قەبىلە يېتەكچىلىكىنى ئۈستىگە ئېلىپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا سادىقلىق بىلەن خىزمەت قىلغان؛ گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلىدىن باشلاپ، ئوسمان رىم/بىزنطىيە سەرھەدلىرىگە ئابباسى خەلىپىسى ۋە سەلجۇق سۇلتانى نامىدىن ھۇجۇم باشلاپ، بىر قانچە قەلئەلەرنى فەتھ قىلغان ھەمدە قەبىلىسىنى [[مارمارا دېڭىزى]] ۋە [[قارا دېڭىز]] قىرغاقلىرىغا يېتەكلەپ چىققان. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;&gt;جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116&lt;/ref&gt; ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;/&gt; ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Quataert (2005), p. 4.&lt;/ref&gt;

گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالپادشاه» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;أرمغان (2014)، ص. 15.&lt;/ref&gt;

==تارىخىي خەلىپە==
[[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]]
كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref&gt;سعد الدين (1862)، ص. 13-15. &lt;/ref&gt; باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;&gt;أوزتونا (2010)، ص. 83-84.&lt;/ref&gt; بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;&gt;فريد بك (1981)، ص. 115-116.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;القرماني (1985)، ص. 9-10.&lt;/ref&gt;

سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;/&gt; ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.&lt;ref&gt;الكوبريللي (1967)، ص. 126.&lt;/ref&gt; كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Anooshahr (2009), p. 157.&lt;/ref&gt; ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.&lt;ref name=&quot;طقوش1&quot;&gt;طقوش (2013)، ص. 25-26.&lt;/ref&gt;

==ئۇنىڭ باشلىنىشى==
===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى===
تۇغۇلۇش ۋاقتى 8 سەپەر 656 ھ بولۇپ، بۇ 1258-يىلى [[13- ھۇد]]غا توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە ھەضارەت ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt; أرمغان (2014)، ص. 11.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Sakaoğlu (1999), p. 392-395.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt; Shaw (1976), p. 13. &lt;/ref&gt; بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Zachariadou (1997), p. 150.&lt;/ref&gt;

==باھالىغۇچى==
===پايدىلانغان ماتېرىياللار===
;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا
{{Reflist|2}}
;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە
&lt;div style=&quot;direction: ltr&quot;&gt;
{{Reflist|group=la|20em|2}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>8qzja1f0ib3ay5nsir5prs9gk2m7n9e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>175494</id>
      <parentid>175493</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T14:56:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>باسم</username>
        <id>10959</id>
      </contributor>
      <comment>/* پايدىلانغان ماتېرىياللار */</comment>
      <origin>175494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15627" sha1="p6zkq2jkjdo4j4mutbshy6w71ai9uy0" xml:space="preserve">{{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى
|ئات-تەگئات      = بىرىنچى ئوسمان&lt;br/&gt;&lt;small&gt;([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)&lt;/small&gt;
|رەسىم           = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]]
|تۇغۇلغان        = ھ 656 / م. 1258
|يۇرتى           = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى
|ۋاپاتى          = ھ 726 / م. 1326&lt;br/&gt;سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]]
|ئەسىرى          = پادىشاھ
|بالىلىرى        = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن&lt;br/&gt;ۋە باشقىلار
|ئاتا-ئانىسى     = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]&lt;br/&gt;ھەلىمە خاتۇن
}}
'''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: &lt;span style=&quot;font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px &quot;&gt;أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بېك'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرىنىڭ خىزمەتچىسى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ سۇلالە بالقان، [[ئاناتولىيە]]، شۇنداقلا ئەرەب مەشرىقى ۋە مەغريب رايونلىرىدىن تۆۋەن مەغريب ۋە ئوتتۇرا مەغريبقىچە بولغان زېمىنلارنى سەككىز يۈز يىلغا يېقىن باشقۇرغان، تاكى ئۇنىڭ ھۆكمى [[1922]]-يىلى [[تۈركىيە|تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلۇشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر.

'''ئوسمان بىرىنچى''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەمارات ئىشلىرى ۋە قەبىلە يېتەكچىلىكىنى ئۈستىگە ئېلىپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا سادىقلىق بىلەن خىزمەت قىلغان؛ گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلىدىن باشلاپ، ئوسمان رىم/بىزنطىيە سەرھەدلىرىگە ئابباسى خەلىپىسى ۋە سەلجۇق سۇلتانى نامىدىن ھۇجۇم باشلاپ، بىر قانچە قەلئەلەرنى فەتھ قىلغان ھەمدە قەبىلىسىنى [[مارمارا دېڭىزى]] ۋە [[قارا دېڭىز]] قىرغاقلىرىغا يېتەكلەپ چىققان. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;&gt;جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116&lt;/ref&gt; ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;/&gt; ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Quataert (2005), p. 4.&lt;/ref&gt;

گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالپادشاه» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;أرمغان (2014)، ص. 15.&lt;/ref&gt;

==تارىخىي خەلىپە==
[[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]]
كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref&gt;سعد الدين (1862)، ص. 13-15. &lt;/ref&gt; باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;&gt;أوزتونا (2010)، ص. 83-84.&lt;/ref&gt; بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;&gt;فريد بك (1981)، ص. 115-116.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;القرماني (1985)، ص. 9-10.&lt;/ref&gt;

سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;/&gt; ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.&lt;ref&gt;الكوبريللي (1967)، ص. 126.&lt;/ref&gt; كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Anooshahr (2009), p. 157.&lt;/ref&gt; ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.&lt;ref name=&quot;طقوش1&quot;&gt;طقوش (2013)، ص. 25-26.&lt;/ref&gt;

==ئۇنىڭ باشلىنىشى==
===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى===
تۇغۇلۇش ۋاقتى 8 سەپەر 656 ھ بولۇپ، بۇ 1258-يىلى [[13- ھۇد]]غا توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە ھەضارەت ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt; أرمغان (2014)، ص. 11.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Sakaoğlu (1999), p. 392-395.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt; Shaw (1976), p. 13. &lt;/ref&gt; بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Zachariadou (1997), p. 150.&lt;/ref&gt;

==باھالىغۇچى==
===پايدىلانغان ماتېرىياللار===
;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا
{{Reflist|3}}
;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە
&lt;div style=&quot;direction: ltr&quot;&gt;
{{Reflist|group=la|3}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>p6zkq2jkjdo4j4mutbshy6w71ai9uy0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>175495</id>
      <parentid>175494</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T14:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>باسم</username>
        <id>10959</id>
      </contributor>
      <comment>/* ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى */</comment>
      <origin>175495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16693" sha1="e9lwezzwwuzeoedqczzgtor81zxjxhg" xml:space="preserve">{{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى
|ئات-تەگئات      = بىرىنچى ئوسمان&lt;br/&gt;&lt;small&gt;([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)&lt;/small&gt;
|رەسىم           = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]]
|تۇغۇلغان        = ھ 656 / م. 1258
|يۇرتى           = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى
|ۋاپاتى          = ھ 726 / م. 1326&lt;br/&gt;سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]]
|ئەسىرى          = پادىشاھ
|بالىلىرى        = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن&lt;br/&gt;ۋە باشقىلار
|ئاتا-ئانىسى     = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]&lt;br/&gt;ھەلىمە خاتۇن
}}
'''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: &lt;span style=&quot;font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px &quot;&gt;أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بېك'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرىنىڭ خىزمەتچىسى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ سۇلالە بالقان، [[ئاناتولىيە]]، شۇنداقلا ئەرەب مەشرىقى ۋە مەغريب رايونلىرىدىن تۆۋەن مەغريب ۋە ئوتتۇرا مەغريبقىچە بولغان زېمىنلارنى سەككىز يۈز يىلغا يېقىن باشقۇرغان، تاكى ئۇنىڭ ھۆكمى [[1922]]-يىلى [[تۈركىيە|تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلۇشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر.

'''ئوسمان بىرىنچى''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەمارات ئىشلىرى ۋە قەبىلە يېتەكچىلىكىنى ئۈستىگە ئېلىپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا سادىقلىق بىلەن خىزمەت قىلغان؛ گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلىدىن باشلاپ، ئوسمان رىم/بىزنطىيە سەرھەدلىرىگە ئابباسى خەلىپىسى ۋە سەلجۇق سۇلتانى نامىدىن ھۇجۇم باشلاپ، بىر قانچە قەلئەلەرنى فەتھ قىلغان ھەمدە قەبىلىسىنى [[مارمارا دېڭىزى]] ۋە [[قارا دېڭىز]] قىرغاقلىرىغا يېتەكلەپ چىققان. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;&gt;جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116&lt;/ref&gt; ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;/&gt; ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Quataert (2005), p. 4.&lt;/ref&gt;

گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالپادشاه» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;أرمغان (2014)، ص. 15.&lt;/ref&gt;

==تارىخىي خەلىپە==
[[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]]
كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref&gt;سعد الدين (1862)، ص. 13-15. &lt;/ref&gt; باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;&gt;أوزتونا (2010)، ص. 83-84.&lt;/ref&gt; بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;&gt;فريد بك (1981)، ص. 115-116.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;القرماني (1985)، ص. 9-10.&lt;/ref&gt;

سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;/&gt; ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.&lt;ref&gt;الكوبريللي (1967)، ص. 126.&lt;/ref&gt; كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Anooshahr (2009), p. 157.&lt;/ref&gt; ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.&lt;ref name=&quot;طقوش1&quot;&gt;طقوش (2013)، ص. 25-26.&lt;/ref&gt;

==ئۇنىڭ باشلىنىشى==
===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى===
تۇغۇلۇش ۋاقتى 8 سەپەر 656 ھ بولۇپ، بۇ 1258-يىلى [[13- ھۇد]]غا توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە ھەضارەت ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt; أرمغان (2014)، ص. 11.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Sakaoğlu (1999), p. 392-395.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt; Shaw (1976), p. 13. &lt;/ref&gt; بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Zachariadou (1997), p. 150.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.&lt;ref name=&quot;حلاق&quot;&gt;حلاق (2000)، ص. 16-17.&lt;/ref&gt;

==باھالىغۇچى==
===پايدىلانغان ماتېرىياللار===
;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا
{{Reflist|3}}
;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە
&lt;div style=&quot;direction: ltr&quot;&gt;
{{Reflist|group=la|3}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>e9lwezzwwuzeoedqczzgtor81zxjxhg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>175496</id>
      <parentid>175495</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T15:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>باسم</username>
        <id>10959</id>
      </contributor>
      <comment>/* ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى */</comment>
      <origin>175496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18698" sha1="bmh4f1b5l40krvbysdz2zl2ha7ht4hk" xml:space="preserve">{{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى
|ئات-تەگئات      = بىرىنچى ئوسمان&lt;br/&gt;&lt;small&gt;([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)&lt;/small&gt;
|رەسىم           = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]]
|تۇغۇلغان        = ھ 656 / م. 1258
|يۇرتى           = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى
|ۋاپاتى          = ھ 726 / م. 1326&lt;br/&gt;سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]]
|ئەسىرى          = پادىشاھ
|بالىلىرى        = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن&lt;br/&gt;ۋە باشقىلار
|ئاتا-ئانىسى     = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]&lt;br/&gt;ھەلىمە خاتۇن
}}
'''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: &lt;span style=&quot;font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px &quot;&gt;أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بېك'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرىنىڭ خىزمەتچىسى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ سۇلالە بالقان، [[ئاناتولىيە]]، شۇنداقلا ئەرەب مەشرىقى ۋە مەغريب رايونلىرىدىن تۆۋەن مەغريب ۋە ئوتتۇرا مەغريبقىچە بولغان زېمىنلارنى سەككىز يۈز يىلغا يېقىن باشقۇرغان، تاكى ئۇنىڭ ھۆكمى [[1922]]-يىلى [[تۈركىيە|تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلۇشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر.

'''ئوسمان بىرىنچى''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەمارات ئىشلىرى ۋە قەبىلە يېتەكچىلىكىنى ئۈستىگە ئېلىپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا سادىقلىق بىلەن خىزمەت قىلغان؛ گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلىدىن باشلاپ، ئوسمان رىم/بىزنطىيە سەرھەدلىرىگە ئابباسى خەلىپىسى ۋە سەلجۇق سۇلتانى نامىدىن ھۇجۇم باشلاپ، بىر قانچە قەلئەلەرنى فەتھ قىلغان ھەمدە قەبىلىسىنى [[مارمارا دېڭىزى]] ۋە [[قارا دېڭىز]] قىرغاقلىرىغا يېتەكلەپ چىققان. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;&gt;جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116&lt;/ref&gt; ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;/&gt; ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Quataert (2005), p. 4.&lt;/ref&gt;

گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالپادشاه» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;أرمغان (2014)، ص. 15.&lt;/ref&gt;

==تارىخىي خەلىپە==
[[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]]
كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref&gt;سعد الدين (1862)، ص. 13-15. &lt;/ref&gt; باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;&gt;أوزتونا (2010)، ص. 83-84.&lt;/ref&gt; بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;&gt;فريد بك (1981)، ص. 115-116.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;القرماني (1985)، ص. 9-10.&lt;/ref&gt;

سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;/&gt; ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.&lt;ref&gt;الكوبريللي (1967)، ص. 126.&lt;/ref&gt; كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Anooshahr (2009), p. 157.&lt;/ref&gt; ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.&lt;ref name=&quot;طقوش1&quot;&gt;طقوش (2013)، ص. 25-26.&lt;/ref&gt;

==ئۇنىڭ باشلىنىشى==
===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى===
تۇغۇلۇش ۋاقتى 8 سەپەر 656 ھ بولۇپ، بۇ 1258-يىلى [[13- ھۇد]]غا توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە ھەضارەت ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt; أرمغان (2014)، ص. 11.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Sakaoğlu (1999), p. 392-395.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt; Shaw (1976), p. 13. &lt;/ref&gt; بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Zachariadou (1997), p. 150.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.&lt;ref name=&quot;حلاق&quot;&gt;حلاق (2000)، ص. 16-17.&lt;/ref&gt;

ئىمام ئەحمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان.

==باھالىغۇچى==
===پايدىلانغان ماتېرىياللار===
;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا
{{Reflist|3}}
;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە
&lt;div style=&quot;direction: ltr&quot;&gt;
{{Reflist|group=la|3}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>bmh4f1b5l40krvbysdz2zl2ha7ht4hk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>175497</id>
      <parentid>175496</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T15:12:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>باسم</username>
        <id>10959</id>
      </contributor>
      <comment>/* ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى */</comment>
      <origin>175497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20566" sha1="kela54fbp5hwvdrk3z38r4pres89bji" xml:space="preserve">{{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى
|ئات-تەگئات      = بىرىنچى ئوسمان&lt;br/&gt;&lt;small&gt;([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)&lt;/small&gt;
|رەسىم           = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]]
|تۇغۇلغان        = ھ 656 / م. 1258
|يۇرتى           = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى
|ۋاپاتى          = ھ 726 / م. 1326&lt;br/&gt;سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]]
|ئەسىرى          = پادىشاھ
|بالىلىرى        = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن&lt;br/&gt;ۋە باشقىلار
|ئاتا-ئانىسى     = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]&lt;br/&gt;ھەلىمە خاتۇن
}}
'''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: &lt;span style=&quot;font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px &quot;&gt;أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بېك'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرىنىڭ خىزمەتچىسى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ سۇلالە بالقان، [[ئاناتولىيە]]، شۇنداقلا ئەرەب مەشرىقى ۋە مەغريب رايونلىرىدىن تۆۋەن مەغريب ۋە ئوتتۇرا مەغريبقىچە بولغان زېمىنلارنى سەككىز يۈز يىلغا يېقىن باشقۇرغان، تاكى ئۇنىڭ ھۆكمى [[1922]]-يىلى [[تۈركىيە|تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلۇشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر.

'''ئوسمان بىرىنچى''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەمارات ئىشلىرى ۋە قەبىلە يېتەكچىلىكىنى ئۈستىگە ئېلىپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا سادىقلىق بىلەن خىزمەت قىلغان؛ گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلىدىن باشلاپ، ئوسمان رىم/بىزنطىيە سەرھەدلىرىگە ئابباسى خەلىپىسى ۋە سەلجۇق سۇلتانى نامىدىن ھۇجۇم باشلاپ، بىر قانچە قەلئەلەرنى فەتھ قىلغان ھەمدە قەبىلىسىنى [[مارمارا دېڭىزى]] ۋە [[قارا دېڭىز]] قىرغاقلىرىغا يېتەكلەپ چىققان. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;&gt;جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116&lt;/ref&gt; ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;/&gt; ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Quataert (2005), p. 4.&lt;/ref&gt;

گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالپادشاه» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;أرمغان (2014)، ص. 15.&lt;/ref&gt;

==تارىخىي خەلىپە==
[[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]]
كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref&gt;سعد الدين (1862)، ص. 13-15. &lt;/ref&gt; باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;&gt;أوزتونا (2010)، ص. 83-84.&lt;/ref&gt; بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;&gt;فريد بك (1981)، ص. 115-116.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;القرماني (1985)، ص. 9-10.&lt;/ref&gt;

سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;/&gt; ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.&lt;ref&gt;الكوبريللي (1967)، ص. 126.&lt;/ref&gt; كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Anooshahr (2009), p. 157.&lt;/ref&gt; ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.&lt;ref name=&quot;طقوش1&quot;&gt;طقوش (2013)، ص. 25-26.&lt;/ref&gt;

==ئۇنىڭ باشلىنىشى==
===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى===
تۇغۇلۇش ۋاقتى 8 سەپەر 656 ھ بولۇپ، بۇ 1258-يىلى [[13- ھۇد]]غا توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە ھەضارەت ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt; أرمغان (2014)، ص. 11.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Sakaoğlu (1999), p. 392-395.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt; Shaw (1976), p. 13. &lt;/ref&gt; بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Zachariadou (1997), p. 150.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.&lt;ref name=&quot;حلاق&quot;&gt;حلاق (2000)، ص. 16-17.&lt;/ref&gt;

ئىمام ئەحمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان.

ئەمما نەسەب جەھەتتىن، ئەڭ كەڭ تارقالغان كلاسسىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئوسمان «سۇلايمانشاھ»نىڭ نەۋرىسى بولۇپ، ئۇ فۇرات دەرياسىدىن ئاتى بىلەن ئۆتۈش جەريانىدا چۆكۈپ ۋاپات بولغان دەپ قارىلىدۇ. بىراق تۈرك تارىخشۇناسى يىلماز ئۆزتۇنا بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئاجىز دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ بوۋىسى ۋە ئارتۇغرۇلنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى «گۈندۈز ئالپ» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە سۇلايمانشاھ نامىنىڭ ئەسلىدە ئانادولۇنى فەتھ قىلغان سۇلايمان ئىبن قۇتلۇمشنىڭ نامىدىن قالغان بىر ئەسلىمە بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ نام بىلەن باغلىنىش بولسا ئوسمانلار بىلەن سەلجۇقلار ئارىسىدا باغلىنىش قۇرۇش مەقسىتىدە پەيدا بولغان بولۇشى ئېھتىماللىقىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ؛ بولۇپمۇ ئوسمانلىلار ئۆزلىرىنى سەلجۇقلارنىڭ قانۇنىي ۋارىسلىرى دەپ كۆرسەتكەنلىكىنى نازاردا تۇتقاندا. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى مۇنداق بولىدۇ: '''ئوسمان ئىبن ئەرتۇغرۇل ئىبن گۈندۈز ئالپ ئىبن قايا ئالپ ئىبن گۆك ئالپ ئىبن سارقۇوق ئالپ ئىبن قائىي ئالپ'''،&lt;ref name=&quot;نسب&quot;/&gt; بۇلارنىڭ ھەممىسى قائىي قەبىلىسىنىڭ بەكلىرى (ئەمىرلىرى) بولۇپ، ئوسمانلى مەنبەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان.

==باھالىغۇچى==
===پايدىلانغان ماتېرىياللار===
;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا
{{Reflist|3}}
;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە
&lt;div style=&quot;direction: ltr&quot;&gt;
{{Reflist|group=la|3}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>kela54fbp5hwvdrk3z38r4pres89bji</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>175498</id>
      <parentid>175497</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T15:16:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>باسم</username>
        <id>10959</id>
      </contributor>
      <comment>/* ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى */</comment>
      <origin>175498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22044" sha1="ieo8r3153ni4cq87h7nn6hrml10g7kq" xml:space="preserve">{{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى
|ئات-تەگئات      = بىرىنچى ئوسمان&lt;br/&gt;&lt;small&gt;([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)&lt;/small&gt;
|رەسىم           = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]]
|تۇغۇلغان        = ھ 656 / م. 1258
|يۇرتى           = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى
|ۋاپاتى          = ھ 726 / م. 1326&lt;br/&gt;سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]]
|ئەسىرى          = پادىشاھ
|بالىلىرى        = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن&lt;br/&gt;ۋە باشقىلار
|ئاتا-ئانىسى     = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]&lt;br/&gt;ھەلىمە خاتۇن
}}
'''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: &lt;span style=&quot;font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px &quot;&gt;أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بېك'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرىنىڭ خىزمەتچىسى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ سۇلالە بالقان، [[ئاناتولىيە]]، شۇنداقلا ئەرەب مەشرىقى ۋە مەغريب رايونلىرىدىن تۆۋەن مەغريب ۋە ئوتتۇرا مەغريبقىچە بولغان زېمىنلارنى سەككىز يۈز يىلغا يېقىن باشقۇرغان، تاكى ئۇنىڭ ھۆكمى [[1922]]-يىلى [[تۈركىيە|تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلۇشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر.

'''ئوسمان بىرىنچى''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەمارات ئىشلىرى ۋە قەبىلە يېتەكچىلىكىنى ئۈستىگە ئېلىپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا سادىقلىق بىلەن خىزمەت قىلغان؛ گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلىدىن باشلاپ، ئوسمان رىم/بىزنطىيە سەرھەدلىرىگە ئابباسى خەلىپىسى ۋە سەلجۇق سۇلتانى نامىدىن ھۇجۇم باشلاپ، بىر قانچە قەلئەلەرنى فەتھ قىلغان ھەمدە قەبىلىسىنى [[مارمارا دېڭىزى]] ۋە [[قارا دېڭىز]] قىرغاقلىرىغا يېتەكلەپ چىققان. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;&gt;جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116&lt;/ref&gt; ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;/&gt; ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Quataert (2005), p. 4.&lt;/ref&gt;

گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالپادشاه» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;أرمغان (2014)، ص. 15.&lt;/ref&gt;

==تارىخىي خەلىپە==
[[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]]
كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref&gt;سعد الدين (1862)، ص. 13-15. &lt;/ref&gt; باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;&gt;أوزتونا (2010)، ص. 83-84.&lt;/ref&gt; بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;&gt;فريد بك (1981)، ص. 115-116.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;القرماني (1985)، ص. 9-10.&lt;/ref&gt;

سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;/&gt; ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.&lt;ref&gt;الكوبريللي (1967)، ص. 126.&lt;/ref&gt; كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Anooshahr (2009), p. 157.&lt;/ref&gt; ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.&lt;ref name=&quot;طقوش1&quot;&gt;طقوش (2013)، ص. 25-26.&lt;/ref&gt;

==ئۇنىڭ باشلىنىشى==
===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى===
تۇغۇلۇش ۋاقتى 8 سەپەر 656 ھ بولۇپ، بۇ 1258-يىلى [[13- ھۇد]]غا توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە ھەضارەت ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt; أرمغان (2014)، ص. 11.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Sakaoğlu (1999), p. 392-395.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt; Shaw (1976), p. 13. &lt;/ref&gt; بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Zachariadou (1997), p. 150.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.&lt;ref name=&quot;حلاق&quot;&gt;حلاق (2000)، ص. 16-17.&lt;/ref&gt;

ئىمام ئەحمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان.

ئەمما نەسەب جەھەتتىن، ئەڭ كەڭ تارقالغان كلاسسىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئوسمان «سۇلايمانشاھ»نىڭ نەۋرىسى بولۇپ، ئۇ فۇرات دەرياسىدىن ئاتى بىلەن ئۆتۈش جەريانىدا چۆكۈپ ۋاپات بولغان دەپ قارىلىدۇ. بىراق تۈرك تارىخشۇناسى يىلماز ئۆزتۇنا بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئاجىز دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ بوۋىسى ۋە ئارتۇغرۇلنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى «گۈندۈز ئالپ» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە سۇلايمانشاھ نامىنىڭ ئەسلىدە ئانادولۇنى فەتھ قىلغان سۇلايمان ئىبن قۇتلۇمشنىڭ نامىدىن قالغان بىر ئەسلىمە بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ نام بىلەن باغلىنىش بولسا ئوسمانلار بىلەن سەلجۇقلار ئارىسىدا باغلىنىش قۇرۇش مەقسىتىدە پەيدا بولغان بولۇشى ئېھتىماللىقىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ؛ بولۇپمۇ ئوسمانلىلار ئۆزلىرىنى سەلجۇقلارنىڭ قانۇنىي ۋارىسلىرى دەپ كۆرسەتكەنلىكىنى نازاردا تۇتقاندا. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى مۇنداق بولىدۇ: '''ئوسمان ئىبن ئەرتۇغرۇل ئىبن گۈندۈز ئالپ ئىبن قايا ئالپ ئىبن گۆك ئالپ ئىبن سارقۇوق ئالپ ئىبن قائىي ئالپ'''،&lt;ref name=&quot;نسب&quot;/&gt; بۇلارنىڭ ھەممىسى قائىي قەبىلىسىنىڭ بەكلىرى (ئەمىرلىرى) بولۇپ، ئوسمانلى مەنبەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. رەسمىي ئوسمانلى نەسەب شەجەرىسىگە كۆرە بولسا، ئوسمان بىرىنچى [[تۈرك|تۈركلەر]] «ئوغۇز خان» دەپ ئاتايدىغان «مەتە»نىڭ (ۋاپاتى مىلادىدىن بۇرۇن 174-يىل) 46-ئەۋلادىدۇر.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;/&gt; يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى ئوسمانلى مەنبەلىرى ئوسماننىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن نەسەبىنى ۋە ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا دائىر، ھەقىقەتتىن كۆرە ئەfsانىلەرگە يېقىن بولغان مەلۇماتلارنى كەلتۈرۈپ، ئۇلارنى يافەس ئىبن نۇھنىڭ ئەۋلادى دەپ قارىيدۇ، ھەمدە ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى 52 ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ ئەجدادنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئاخىرىدا [[نۇھ ئەلەيھىسسالام|نۇھ پەيغەمبەر]]گە تۇتىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ شەجەرىدە گۆك ئالپ، ئوغۇز خان (ئۇنى گۆك ئالپنىڭ دادىسى دەپ قارايدۇ) ۋە [[ئوغۇزلار|ئوغۇزلار تۈركمانلىرى]] بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن سەلجۇقلار چىقىپ، پارس ۋە ئانادولۇنى ئىگىلەپ، مالازگىرت جەڭىدە روملارنى قاتتىق مەغلۇپ قىلغان.&lt;ref name=&quot;حلاق&quot;/&gt;

==باھالىغۇچى==
===پايدىلانغان ماتېرىياللار===
;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا
{{Reflist|3}}
;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە
&lt;div style=&quot;direction: ltr&quot;&gt;
{{Reflist|group=la|3}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>ieo8r3153ni4cq87h7nn6hrml10g7kq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>175499</id>
      <parentid>175498</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T15:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>باسم</username>
        <id>10959</id>
      </contributor>
      <comment>/* ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى */</comment>
      <origin>175499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22046" sha1="3qaykutipp3giumpr1k2pd20tbp9y1f" xml:space="preserve">{{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى
|ئات-تەگئات      = بىرىنچى ئوسمان&lt;br/&gt;&lt;small&gt;([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)&lt;/small&gt;
|رەسىم           = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]]
|تۇغۇلغان        = ھ 656 / م. 1258
|يۇرتى           = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى
|ۋاپاتى          = ھ 726 / م. 1326&lt;br/&gt;سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]]
|ئەسىرى          = پادىشاھ
|بالىلىرى        = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن&lt;br/&gt;ۋە باشقىلار
|ئاتا-ئانىسى     = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]&lt;br/&gt;ھەلىمە خاتۇن
}}
'''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: &lt;span style=&quot;font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px &quot;&gt;أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بېك'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرىنىڭ خىزمەتچىسى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ سۇلالە بالقان، [[ئاناتولىيە]]، شۇنداقلا ئەرەب مەشرىقى ۋە مەغريب رايونلىرىدىن تۆۋەن مەغريب ۋە ئوتتۇرا مەغريبقىچە بولغان زېمىنلارنى سەككىز يۈز يىلغا يېقىن باشقۇرغان، تاكى ئۇنىڭ ھۆكمى [[1922]]-يىلى [[تۈركىيە|تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلۇشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر.

'''ئوسمان بىرىنچى''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەمارات ئىشلىرى ۋە قەبىلە يېتەكچىلىكىنى ئۈستىگە ئېلىپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا سادىقلىق بىلەن خىزمەت قىلغان؛ گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلىدىن باشلاپ، ئوسمان رىم/بىزنطىيە سەرھەدلىرىگە ئابباسى خەلىپىسى ۋە سەلجۇق سۇلتانى نامىدىن ھۇجۇم باشلاپ، بىر قانچە قەلئەلەرنى فەتھ قىلغان ھەمدە قەبىلىسىنى [[مارمارا دېڭىزى]] ۋە [[قارا دېڭىز]] قىرغاقلىرىغا يېتەكلەپ چىققان. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;&gt;جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116&lt;/ref&gt; ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;/&gt; ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Quataert (2005), p. 4.&lt;/ref&gt;

گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالپادشاه» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;أرمغان (2014)، ص. 15.&lt;/ref&gt;

==تارىخىي خەلىپە==
[[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]]
كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref&gt;سعد الدين (1862)، ص. 13-15. &lt;/ref&gt; باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;&gt;أوزتونا (2010)، ص. 83-84.&lt;/ref&gt; بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;&gt;فريد بك (1981)، ص. 115-116.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;القرماني (1985)، ص. 9-10.&lt;/ref&gt;

سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;/&gt; ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.&lt;ref&gt;الكوبريللي (1967)، ص. 126.&lt;/ref&gt; كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Anooshahr (2009), p. 157.&lt;/ref&gt; ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.&lt;ref name=&quot;طقوش1&quot;&gt;طقوش (2013)، ص. 25-26.&lt;/ref&gt;

==ئۇنىڭ باشلىنىشى==
===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى===
تۇغۇلۇش ۋاقتى 8 سەپەر 656 ھ بولۇپ، بۇ 1258-يىلى [[13- ھۇد]]غا توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە ھەضارەت ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt; أرمغان (2014)، ص. 11.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Sakaoğlu (1999), p. 392-395.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt; Shaw (1976), p. 13. &lt;/ref&gt; بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Zachariadou (1997), p. 150.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.&lt;ref name=&quot;حلاق&quot;&gt;حلاق (2000)، ص. 16-17.&lt;/ref&gt;

ئىمام ئەحمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان.

ئەمما نەسەب جەھەتتىن، ئەڭ كەڭ تارقالغان كلاسسىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئوسمان «سۇلايمانشاھ»نىڭ نەۋرىسى بولۇپ، ئۇ فۇرات دەرياسىدىن ئاتى بىلەن ئۆتۈش جەريانىدا چۆكۈپ ۋاپات بولغان دەپ قارىلىدۇ. بىراق تۈرك تارىخشۇناسى يىلماز ئۆزتۇنا بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئاجىز دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ بوۋىسى ۋە ئارتۇغرۇلنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى «گۈندۈز ئالپ» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە سۇلايمانشاھ نامىنىڭ ئەسلىدە ئانادولۇنى فەتھ قىلغان سۇلايمان ئىبن قۇتلۇمشنىڭ نامىدىن قالغان بىر ئەسلىمە بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ نام بىلەن باغلىنىش بولسا ئوسمانلار بىلەن سەلجۇقلار ئارىسىدا باغلىنىش قۇرۇش مەقسىتىدە پەيدا بولغان بولۇشى ئېھتىماللىقىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ؛ بولۇپمۇ ئوسمانلىلار ئۆزلىرىنى سەلجۇقلارنىڭ قانۇنىي ۋارىسلىرى دەپ كۆرسەتكەنلىكىنى نازاردا تۇتقاندا. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى مۇنداق بولىدۇ: '''ئوسمان ئىبن ئەرتۇغرۇل ئىبن گۈندۈز ئالپ ئىبن قايا ئالپ ئىبن گۆك ئالپ ئىبن سارقۇوق ئالپ ئىبن قائىي ئالپ'''،&lt;ref name=&quot;نسب&quot;/&gt; بۇلارنىڭ ھەممىسى قائىي قەبىلىسىنىڭ بەكلىرى (ئەمىرلىرى) بولۇپ، ئوسمانلى مەنبەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. رەسمىي ئوسمانلى نەسەب شەجەرىسىگە كۆرە بولسا، ئوسمان بىرىنچى [[تۈرك|تۈركلەر]] «ئوغۇز خان» دەپ ئاتايدىغان «مەتە»نىڭ (ۋاپاتى مىلادىدىن بۇرۇن 174-يىل) 46-ئەۋلادىدۇر.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;/&gt; يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى ئوسمانلى مەنبەلىرى ئوسماننىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن نەسەبىنى ۋە ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا دائىر، ھەقىقەتتىن كۆرە ئەپسانىلەرگە يېقىن بولغان مەلۇماتلارنى كەلتۈرۈپ، ئۇلارنى يافەس ئىبن نۇھنىڭ ئەۋلادى دەپ قارىيدۇ، ھەمدە ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى 52 ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ ئەجدادنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئاخىرىدا [[نۇھ ئەلەيھىسسالام|نۇھ پەيغەمبەر]]گە تۇتىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ شەجەرىدە گۆك ئالپ، ئوغۇز خان (ئۇنى گۆك ئالپنىڭ دادىسى دەپ قارايدۇ) ۋە [[ئوغۇزلار|ئوغۇزلار تۈركمانلىرى]] بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن سەلجۇقلار چىقىپ، پارس ۋە ئانادولۇنى ئىگىلەپ، مالازگىرت جەڭىدە روملارنى قاتتىق مەغلۇپ قىلغان.&lt;ref name=&quot;حلاق&quot;/&gt;

==باھالىغۇچى==
===پايدىلانغان ماتېرىياللار===
;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا
{{Reflist|3}}
;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە
&lt;div style=&quot;direction: ltr&quot;&gt;
{{Reflist|group=la|3}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>3qaykutipp3giumpr1k2pd20tbp9y1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>175500</id>
      <parentid>175499</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T15:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>باسم</username>
        <id>10959</id>
      </contributor>
      <comment>/* ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى */</comment>
      <origin>175500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23742" sha1="gc9wj23yrx2m4xt3e0t1m56tdwnwpms" xml:space="preserve">{{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى
|ئات-تەگئات      = بىرىنچى ئوسمان&lt;br/&gt;&lt;small&gt;([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)&lt;/small&gt;
|رەسىم           = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]]
|تۇغۇلغان        = ھ 656 / م. 1258
|يۇرتى           = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى
|ۋاپاتى          = ھ 726 / م. 1326&lt;br/&gt;سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]]
|ئەسىرى          = پادىشاھ
|بالىلىرى        = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن&lt;br/&gt;ۋە باشقىلار
|ئاتا-ئانىسى     = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]&lt;br/&gt;ھەلىمە خاتۇن
}}
'''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: &lt;span style=&quot;font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px &quot;&gt;أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بېك'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرىنىڭ خىزمەتچىسى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ سۇلالە بالقان، [[ئاناتولىيە]]، شۇنداقلا ئەرەب مەشرىقى ۋە مەغريب رايونلىرىدىن تۆۋەن مەغريب ۋە ئوتتۇرا مەغريبقىچە بولغان زېمىنلارنى سەككىز يۈز يىلغا يېقىن باشقۇرغان، تاكى ئۇنىڭ ھۆكمى [[1922]]-يىلى [[تۈركىيە|تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلۇشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر.

'''ئوسمان بىرىنچى''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەمارات ئىشلىرى ۋە قەبىلە يېتەكچىلىكىنى ئۈستىگە ئېلىپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا سادىقلىق بىلەن خىزمەت قىلغان؛ گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلىدىن باشلاپ، ئوسمان رىم/بىزنطىيە سەرھەدلىرىگە ئابباسى خەلىپىسى ۋە سەلجۇق سۇلتانى نامىدىن ھۇجۇم باشلاپ، بىر قانچە قەلئەلەرنى فەتھ قىلغان ھەمدە قەبىلىسىنى [[مارمارا دېڭىزى]] ۋە [[قارا دېڭىز]] قىرغاقلىرىغا يېتەكلەپ چىققان. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;&gt;جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116&lt;/ref&gt; ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;/&gt; ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Quataert (2005), p. 4.&lt;/ref&gt;

گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالپادشاه» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;أرمغان (2014)، ص. 15.&lt;/ref&gt;

==تارىخىي خەلىپە==
[[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]]
كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref&gt;سعد الدين (1862)، ص. 13-15. &lt;/ref&gt; باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;&gt;أوزتونا (2010)، ص. 83-84.&lt;/ref&gt; بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;&gt;فريد بك (1981)، ص. 115-116.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;القرماني (1985)، ص. 9-10.&lt;/ref&gt;

سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;/&gt; ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.&lt;ref&gt;الكوبريللي (1967)، ص. 126.&lt;/ref&gt; كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Anooshahr (2009), p. 157.&lt;/ref&gt; ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.&lt;ref name=&quot;طقوش1&quot;&gt;طقوش (2013)، ص. 25-26.&lt;/ref&gt;

==ئۇنىڭ باشلىنىشى==
===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى===
تۇغۇلۇش ۋاقتى 8 سەپەر 656 ھ بولۇپ، بۇ 1258-يىلى [[13- ھۇد]]غا توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە ھەضارەت ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt; أرمغان (2014)، ص. 11.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Sakaoğlu (1999), p. 392-395.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt; Shaw (1976), p. 13. &lt;/ref&gt; بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Zachariadou (1997), p. 150.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.&lt;ref name=&quot;حلاق&quot;&gt;حلاق (2000)، ص. 16-17.&lt;/ref&gt;

ئىمام ئەحمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان.

ئەمما نەسەب جەھەتتىن، ئەڭ كەڭ تارقالغان كلاسسىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئوسمان «سۇلايمانشاھ»نىڭ نەۋرىسى بولۇپ، ئۇ فۇرات دەرياسىدىن ئاتى بىلەن ئۆتۈش جەريانىدا چۆكۈپ ۋاپات بولغان دەپ قارىلىدۇ. بىراق تۈرك تارىخشۇناسى يىلماز ئۆزتۇنا بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئاجىز دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ بوۋىسى ۋە ئارتۇغرۇلنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى «گۈندۈز ئالپ» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە سۇلايمانشاھ نامىنىڭ ئەسلىدە ئانادولۇنى فەتھ قىلغان سۇلايمان ئىبن قۇتلۇمشنىڭ نامىدىن قالغان بىر ئەسلىمە بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ نام بىلەن باغلىنىش بولسا ئوسمانلار بىلەن سەلجۇقلار ئارىسىدا باغلىنىش قۇرۇش مەقسىتىدە پەيدا بولغان بولۇشى ئېھتىماللىقىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ؛ بولۇپمۇ ئوسمانلىلار ئۆزلىرىنى سەلجۇقلارنىڭ قانۇنىي ۋارىسلىرى دەپ كۆرسەتكەنلىكىنى نازاردا تۇتقاندا. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى مۇنداق بولىدۇ: '''ئوسمان ئىبن ئەرتۇغرۇل ئىبن گۈندۈز ئالپ ئىبن قايا ئالپ ئىبن گۆك ئالپ ئىبن سارقۇوق ئالپ ئىبن قائىي ئالپ'''،&lt;ref name=&quot;نسب&quot;/&gt; بۇلارنىڭ ھەممىسى قائىي قەبىلىسىنىڭ بەكلىرى (ئەمىرلىرى) بولۇپ، ئوسمانلى مەنبەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. رەسمىي ئوسمانلى نەسەب شەجەرىسىگە كۆرە بولسا، ئوسمان بىرىنچى [[تۈرك|تۈركلەر]] «ئوغۇز خان» دەپ ئاتايدىغان «مەتە»نىڭ (ۋاپاتى مىلادىدىن بۇرۇن 174-يىل) 46-ئەۋلادىدۇر.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;/&gt; يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى ئوسمانلى مەنبەلىرى ئوسماننىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن نەسەبىنى ۋە ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا دائىر، ھەقىقەتتىن كۆرە ئەپسانىلەرگە يېقىن بولغان مەلۇماتلارنى كەلتۈرۈپ، ئۇلارنى يافەس ئىبن نۇھنىڭ ئەۋلادى دەپ قارىيدۇ، ھەمدە ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى 52 ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ ئەجدادنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئاخىرىدا [[نۇھ ئەلەيھىسسالام|نۇھ پەيغەمبەر]]گە تۇتىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ شەجەرىدە گۆك ئالپ، ئوغۇز خان (ئۇنى گۆك ئالپنىڭ دادىسى دەپ قارايدۇ) ۋە [[ئوغۇزلار|ئوغۇزلار تۈركمانلىرى]] بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن سەلجۇقلار چىقىپ، پارس ۋە ئانادولۇنى ئىگىلەپ، مالازگىرت جەڭىدە روملارنى قاتتىق مەغلۇپ قىلغان.&lt;ref name=&quot;حلاق&quot;/&gt; بۇنىڭدىن، يىلماز ئۆزتۇنانىڭ قارىشىدىكىدەك، ئوسمانلىلارنىڭ ئۆزلىرىنى دائىم سەلجۇقلارغا باغلاشقا ۋە ئۆزلىرىنى ئۇلارنىڭ ۋارىسلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقىنىڭ بەزى ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ.

بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تارىخشۇناس ئىبن ئىياس «بدائع الزهور في وقائع الدهور» ناملىق ئەسىرىدە ئوسماننىڭ پۈتۈنلەي باشقا بىر كېلىپ چىقىشىنى بايان قىلىدۇ، بۇنى ھازىرقى تارىخشۇناسلار رەت قىلىدۇ. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، ئوسمان 658 ھ يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، ئەسلى [[ئەرەبلەر|ئەرەب]] بولۇپ، ھىجازدىن كېلىپ چىققان، وادي الصفراءدا، [[مەدىنە|مەدىنە مۇنەۋۋەرە]]گە يېقىن جايدا ياشىغان. كېيىن مەدىنەدە قەھەتچىلىك يۈز بەرگەندە، ئۇ بۇ يەردىن چىقىپ قارامان بېگلىكىگە، يەنى [[قۇنىيە]]غا كەلگەن، شۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ كىيىنىشى ۋە ئادەتلىرىنى قوبۇل قىلغان، كېيىنچە ئەلا ئەددىن ئەلى ئىبن خەلىل قارامانىنىڭ خىزمىتىگە كىرىپ، ئۇنىڭ يېنىدا ئورنى ئۆسۈپ، تۈركچە سۆزلەشنى ئۆگىنىپ، كۆپلىگەن ئەگەشكۈچىلەرگە ۋە ياردەمچىلەرگە ئىگە بولغان.&lt;ref&gt;ابن إياس (1984)، ص. 364-365.&lt;/ref&gt;

==باھالىغۇچى==
===پايدىلانغان ماتېرىياللار===
;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا
{{Reflist|3}}
;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە
&lt;div style=&quot;direction: ltr&quot;&gt;
{{Reflist|group=la|3}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>gc9wj23yrx2m4xt3e0t1m56tdwnwpms</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>175501</id>
      <parentid>175500</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T15:23:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>باسم</username>
        <id>10959</id>
      </contributor>
      <comment>/* ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى */</comment>
      <origin>175501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23771" sha1="8ok5400kwimjxhuhmn1rxrbislakjwe" xml:space="preserve">{{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى
|ئات-تەگئات      = بىرىنچى ئوسمان&lt;br/&gt;&lt;small&gt;([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)&lt;/small&gt;
|رەسىم           = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]]
|تۇغۇلغان        = ھ 656 / م. 1258
|يۇرتى           = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى
|ۋاپاتى          = ھ 726 / م. 1326&lt;br/&gt;سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]]
|ئەسىرى          = پادىشاھ
|بالىلىرى        = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن&lt;br/&gt;ۋە باشقىلار
|ئاتا-ئانىسى     = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]&lt;br/&gt;ھەلىمە خاتۇن
}}
'''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: &lt;span style=&quot;font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px &quot;&gt;أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بېك'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرىنىڭ خىزمەتچىسى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ سۇلالە بالقان، [[ئاناتولىيە]]، شۇنداقلا ئەرەب مەشرىقى ۋە مەغريب رايونلىرىدىن تۆۋەن مەغريب ۋە ئوتتۇرا مەغريبقىچە بولغان زېمىنلارنى سەككىز يۈز يىلغا يېقىن باشقۇرغان، تاكى ئۇنىڭ ھۆكمى [[1922]]-يىلى [[تۈركىيە|تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلۇشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر.

'''ئوسمان بىرىنچى''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەمارات ئىشلىرى ۋە قەبىلە يېتەكچىلىكىنى ئۈستىگە ئېلىپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا سادىقلىق بىلەن خىزمەت قىلغان؛ گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلىدىن باشلاپ، ئوسمان رىم/بىزنطىيە سەرھەدلىرىگە ئابباسى خەلىپىسى ۋە سەلجۇق سۇلتانى نامىدىن ھۇجۇم باشلاپ، بىر قانچە قەلئەلەرنى فەتھ قىلغان ھەمدە قەبىلىسىنى [[مارمارا دېڭىزى]] ۋە [[قارا دېڭىز]] قىرغاقلىرىغا يېتەكلەپ چىققان. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;&gt;جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116&lt;/ref&gt; ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;/&gt; ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Quataert (2005), p. 4.&lt;/ref&gt;

گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالپادشاه» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;أرمغان (2014)، ص. 15.&lt;/ref&gt;

==تارىخىي خەلىپە==
[[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]]
كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref&gt;سعد الدين (1862)، ص. 13-15. &lt;/ref&gt; باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;&gt;أوزتونا (2010)، ص. 83-84.&lt;/ref&gt; بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;&gt;فريد بك (1981)، ص. 115-116.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;القرماني (1985)، ص. 9-10.&lt;/ref&gt;

سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;/&gt; ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.&lt;ref&gt;الكوبريللي (1967)، ص. 126.&lt;/ref&gt; كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Anooshahr (2009), p. 157.&lt;/ref&gt; ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.&lt;ref name=&quot;طقوش1&quot;&gt;طقوش (2013)، ص. 25-26.&lt;/ref&gt;

==ئۇنىڭ باشلىنىشى==
===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى===
تۇغۇلۇش ۋاقتى 8 سەپەر 656 ھ بولۇپ، بۇ 1258-يىلى [[13- ھۇد]]غا توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە ھەضارەت ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt; أرمغان (2014)، ص. 11.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Sakaoğlu (1999), p. 392-395.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt; Shaw (1976), p. 13. &lt;/ref&gt; بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Zachariadou (1997), p. 150.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.&lt;ref name=&quot;حلاق&quot;&gt;حلاق (2000)، ص. 16-17.&lt;/ref&gt;

ئىمام ئەحمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان.

ئەمما نەسەب جەھەتتىن، ئەڭ كەڭ تارقالغان كلاسسىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئوسمان «سۇلايمانشاھ»نىڭ نەۋرىسى بولۇپ، ئۇ فۇرات دەرياسىدىن ئاتى بىلەن ئۆتۈش جەريانىدا چۆكۈپ ۋاپات بولغان دەپ قارىلىدۇ. بىراق تۈرك تارىخشۇناسى يىلماز ئۆزتۇنا بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئاجىز دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ بوۋىسى ۋە ئارتۇغرۇلنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى «گۈندۈز ئالپ» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە سۇلايمانشاھ نامىنىڭ ئەسلىدە ئانادولۇنى فەتھ قىلغان سۇلايمان ئىبن قۇتلۇمشنىڭ نامىدىن قالغان بىر ئەسلىمە بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ نام بىلەن باغلىنىش بولسا ئوسمانلار بىلەن سەلجۇقلار ئارىسىدا باغلىنىش قۇرۇش مەقسىتىدە پەيدا بولغان بولۇشى ئېھتىماللىقىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ؛ بولۇپمۇ ئوسمانلىلار ئۆزلىرىنى سەلجۇقلارنىڭ قانۇنىي ۋارىسلىرى دەپ كۆرسەتكەنلىكىنى نازاردا تۇتقاندا. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى مۇنداق بولىدۇ: '''ئوسمان ئىبن ئەرتۇغرۇل ئىبن گۈندۈز ئالپ ئىبن قايا ئالپ ئىبن گۆك ئالپ ئىبن سارقۇوق ئالپ ئىبن قائىي ئالپ'''،&lt;ref name=&quot;نسب&quot;/&gt; بۇلارنىڭ ھەممىسى قائىي قەبىلىسىنىڭ بەكلىرى (ئەمىرلىرى) بولۇپ، ئوسمانلى مەنبەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. رەسمىي ئوسمانلى نەسەب شەجەرىسىگە كۆرە بولسا، ئوسمان بىرىنچى [[تۈرك|تۈركلەر]] «ئوغۇز خان» دەپ ئاتايدىغان «مەتە»نىڭ (ۋاپاتى مىلادىدىن بۇرۇن 174-يىل) 46-ئەۋلادىدۇر.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;/&gt; يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى ئوسمانلى مەنبەلىرى ئوسماننىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن نەسەبىنى ۋە ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا دائىر، ھەقىقەتتىن كۆرە ئەپسانىلەرگە يېقىن بولغان مەلۇماتلارنى كەلتۈرۈپ، ئۇلارنى يافەس ئىبن نۇھنىڭ ئەۋلادى دەپ قارىيدۇ، ھەمدە ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى 52 ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ ئەجدادنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئاخىرىدا [[نۇھ ئەلەيھىسسالام|نۇھ پەيغەمبەر]]گە تۇتىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ شەجەرىدە گۆك ئالپ، ئوغۇز خان (ئۇنى گۆك ئالپنىڭ دادىسى دەپ قارايدۇ) ۋە [[ئوغۇزلار|ئوغۇزلار تۈركمانلىرى]] بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن سەلجۇقلار چىقىپ، پارس ۋە ئانادولۇنى ئىگىلەپ، مالازگىرت جەڭىدە روملارنى قاتتىق مەغلۇپ قىلغان.&lt;ref name=&quot;حلاق&quot;/&gt; بۇنىڭدىن، يىلماز ئۆزتۇنانىڭ قارىشىدىكىدەك، ئوسمانلىلارنىڭ ئۆزلىرىنى دائىم سەلجۇقلارغا باغلاشقا ۋە ئۆزلىرىنى ئۇلارنىڭ ۋارىسلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقىنىڭ بەزى ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ.

بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تارىخشۇناس ئىبن ئىياس «بدائع الزهور في وقائع الدهور» ناملىق ئەسىرىدە ئوسماننىڭ پۈتۈنلەي باشقا بىر كېلىپ چىقىشىنى بايان قىلىدۇ، بۇنى ھازىرقى تارىخشۇناسلار رەت قىلىدۇ. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، ئوسمان 658 ھ يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، ئەسلى [[ئەرەبلەر|ئەرەب]] بولۇپ، ھىجازدىن كېلىپ چىققان، وادي الصفراءدا، [[مەدىنە|مەدىنە مۇنەۋۋەرە]]گە يېقىن جايدا ياشىغان. كېيىن مەدىنەدە قەھەتچىلىك يۈز بەرگەندە، ئۇ بۇ يەردىن چىقىپ قارامان بېگلىكىگە، يەنى [[قۇنىيە]]غا كەلگەن، شۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ كىيىنىشى ۋە ئادەتلىرىنى قوبۇل قىلغان، كېيىنچە ئەلا ئەددىن ئەلى ئىبن خەلىل قارامانىنىڭ خىزمىتىگە كىرىپ، ئۇنىڭ يېنىدا ئورنى ئۆسۈپ، تۈركچە سۆزلەشنى ئۆگىنىپ، كۆپلىگەن ئەگەشكۈچىلەرگە ۋە ياردەمچىلەرگە ئىگە بولغان.&lt;ref&gt;ابن إياس (1984)، ص. 364-365.&lt;/ref&gt;

===ئۇنىڭ ئىسمى===

==باھالىغۇچى==
===پايدىلانغان ماتېرىياللار===
;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا
{{Reflist|3}}
;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە
&lt;div style=&quot;direction: ltr&quot;&gt;
{{Reflist|group=la|3}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>8ok5400kwimjxhuhmn1rxrbislakjwe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>175502</id>
      <parentid>175501</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T15:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>باسم</username>
        <id>10959</id>
      </contributor>
      <comment>/* ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى */</comment>
      <origin>175502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24281" sha1="7gcimel1nxqkekzcsyivm5j44mt9u4h" xml:space="preserve">{{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى
|ئات-تەگئات      = بىرىنچى ئوسمان&lt;br/&gt;&lt;small&gt;([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)&lt;/small&gt;
|رەسىم           = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]]
|تۇغۇلغان        = ھ 656 / م. 1258
|يۇرتى           = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى
|ۋاپاتى          = ھ 726 / م. 1326&lt;br/&gt;سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]]
|ئەسىرى          = پادىشاھ
|بالىلىرى        = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن&lt;br/&gt;ۋە باشقىلار
|ئاتا-ئانىسى     = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]&lt;br/&gt;ھەلىمە خاتۇن
}}
'''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: &lt;span style=&quot;font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px &quot;&gt;أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بېك'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرىنىڭ خىزمەتچىسى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ سۇلالە بالقان، [[ئاناتولىيە]]، شۇنداقلا ئەرەب مەشرىقى ۋە مەغريب رايونلىرىدىن تۆۋەن مەغريب ۋە ئوتتۇرا مەغريبقىچە بولغان زېمىنلارنى سەككىز يۈز يىلغا يېقىن باشقۇرغان، تاكى ئۇنىڭ ھۆكمى [[1922]]-يىلى [[تۈركىيە|تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلۇشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر.

'''ئوسمان بىرىنچى''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەمارات ئىشلىرى ۋە قەبىلە يېتەكچىلىكىنى ئۈستىگە ئېلىپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا سادىقلىق بىلەن خىزمەت قىلغان؛ گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلىدىن باشلاپ، ئوسمان رىم/بىزنطىيە سەرھەدلىرىگە ئابباسى خەلىپىسى ۋە سەلجۇق سۇلتانى نامىدىن ھۇجۇم باشلاپ، بىر قانچە قەلئەلەرنى فەتھ قىلغان ھەمدە قەبىلىسىنى [[مارمارا دېڭىزى]] ۋە [[قارا دېڭىز]] قىرغاقلىرىغا يېتەكلەپ چىققان. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;&gt;جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116&lt;/ref&gt; ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;/&gt; ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Quataert (2005), p. 4.&lt;/ref&gt;

گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالپادشاه» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;أرمغان (2014)، ص. 15.&lt;/ref&gt;

==تارىخىي خەلىپە==
[[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]]
كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref&gt;سعد الدين (1862)، ص. 13-15. &lt;/ref&gt; باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;&gt;أوزتونا (2010)، ص. 83-84.&lt;/ref&gt; بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;&gt;فريد بك (1981)، ص. 115-116.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;القرماني (1985)، ص. 9-10.&lt;/ref&gt;

سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;/&gt; ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.&lt;ref&gt;الكوبريللي (1967)، ص. 126.&lt;/ref&gt; كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Anooshahr (2009), p. 157.&lt;/ref&gt; ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.&lt;ref name=&quot;طقوش1&quot;&gt;طقوش (2013)، ص. 25-26.&lt;/ref&gt;

==ئۇنىڭ باشلىنىشى==
===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى===
[[ھۆججەت:Behcetü't Tevârîh ilk sayfa.png|thumb|right|تارىخچى شۈكراللهنىڭ «بهجة التواريخ» ناملىق كىتابىنىڭ مەزمۇنى. ئوسمان بىرىنچىنىڭ ھاياتىنىڭ دەسلەپكى باسقۇچلىرىنى مۇھاكىمە قىلىدىغان ئەڭ قەدىمكى مەنبەلەرنىڭ بىرى.]]
تۇغۇلۇش ۋاقتى 8 سەپەر 656 ھ بولۇپ، بۇ 1258-يىلى [[13- ھۇد]]غا توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە ھەضارەت ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt; أرمغان (2014)، ص. 11.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Sakaoğlu (1999), p. 392-395.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt; Shaw (1976), p. 13. &lt;/ref&gt; بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Zachariadou (1997), p. 150.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.&lt;ref name=&quot;حلاق&quot;&gt;حلاق (2000)، ص. 16-17.&lt;/ref&gt;

ئىمام ئەحمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان.
[[ھۆججەت:I Osman.jpg|thumb|ئوسماننىڭ ياش ۋاقتىدىكى ئوسمانلى ئۇسلۇبىدىكى كىچىك سۈرىتى.]]
ئەمما نەسەب جەھەتتىن، ئەڭ كەڭ تارقالغان كلاسسىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئوسمان «سۇلايمانشاھ»نىڭ نەۋرىسى بولۇپ، ئۇ فۇرات دەرياسىدىن ئاتى بىلەن ئۆتۈش جەريانىدا چۆكۈپ ۋاپات بولغان دەپ قارىلىدۇ. بىراق تۈرك تارىخشۇناسى يىلماز ئۆزتۇنا بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئاجىز دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ بوۋىسى ۋە ئارتۇغرۇلنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى «گۈندۈز ئالپ» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە سۇلايمانشاھ نامىنىڭ ئەسلىدە ئانادولۇنى فەتھ قىلغان سۇلايمان ئىبن قۇتلۇمشنىڭ نامىدىن قالغان بىر ئەسلىمە بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ نام بىلەن باغلىنىش بولسا ئوسمانلار بىلەن سەلجۇقلار ئارىسىدا باغلىنىش قۇرۇش مەقسىتىدە پەيدا بولغان بولۇشى ئېھتىماللىقىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ؛ بولۇپمۇ ئوسمانلىلار ئۆزلىرىنى سەلجۇقلارنىڭ قانۇنىي ۋارىسلىرى دەپ كۆرسەتكەنلىكىنى نازاردا تۇتقاندا. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى مۇنداق بولىدۇ: '''ئوسمان ئىبن ئەرتۇغرۇل ئىبن گۈندۈز ئالپ ئىبن قايا ئالپ ئىبن گۆك ئالپ ئىبن سارقۇوق ئالپ ئىبن قائىي ئالپ'''،&lt;ref name=&quot;نسب&quot;/&gt; بۇلارنىڭ ھەممىسى قائىي قەبىلىسىنىڭ بەكلىرى (ئەمىرلىرى) بولۇپ، ئوسمانلى مەنبەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. رەسمىي ئوسمانلى نەسەب شەجەرىسىگە كۆرە بولسا، ئوسمان بىرىنچى [[تۈرك|تۈركلەر]] «ئوغۇز خان» دەپ ئاتايدىغان «مەتە»نىڭ (ۋاپاتى مىلادىدىن بۇرۇن 174-يىل) 46-ئەۋلادىدۇر.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;/&gt; يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى ئوسمانلى مەنبەلىرى ئوسماننىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن نەسەبىنى ۋە ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا دائىر، ھەقىقەتتىن كۆرە ئەپسانىلەرگە يېقىن بولغان مەلۇماتلارنى كەلتۈرۈپ، ئۇلارنى يافەس ئىبن نۇھنىڭ ئەۋلادى دەپ قارىيدۇ، ھەمدە ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى 52 ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ ئەجدادنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئاخىرىدا [[نۇھ ئەلەيھىسسالام|نۇھ پەيغەمبەر]]گە تۇتىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ شەجەرىدە گۆك ئالپ، ئوغۇز خان (ئۇنى گۆك ئالپنىڭ دادىسى دەپ قارايدۇ) ۋە [[ئوغۇزلار|ئوغۇزلار تۈركمانلىرى]] بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن سەلجۇقلار چىقىپ، پارس ۋە ئانادولۇنى ئىگىلەپ، مالازگىرت جەڭىدە روملارنى قاتتىق مەغلۇپ قىلغان.&lt;ref name=&quot;حلاق&quot;/&gt; بۇنىڭدىن، يىلماز ئۆزتۇنانىڭ قارىشىدىكىدەك، ئوسمانلىلارنىڭ ئۆزلىرىنى دائىم سەلجۇقلارغا باغلاشقا ۋە ئۆزلىرىنى ئۇلارنىڭ ۋارىسلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقىنىڭ بەزى ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ.

بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تارىخشۇناس ئىبن ئىياس «بدائع الزهور في وقائع الدهور» ناملىق ئەسىرىدە ئوسماننىڭ پۈتۈنلەي باشقا بىر كېلىپ چىقىشىنى بايان قىلىدۇ، بۇنى ھازىرقى تارىخشۇناسلار رەت قىلىدۇ. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، ئوسمان 658 ھ يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، ئەسلى [[ئەرەبلەر|ئەرەب]] بولۇپ، ھىجازدىن كېلىپ چىققان، وادي الصفراءدا، [[مەدىنە|مەدىنە مۇنەۋۋەرە]]گە يېقىن جايدا ياشىغان. كېيىن مەدىنەدە قەھەتچىلىك يۈز بەرگەندە، ئۇ بۇ يەردىن چىقىپ قارامان بېگلىكىگە، يەنى [[قۇنىيە]]غا كەلگەن، شۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ كىيىنىشى ۋە ئادەتلىرىنى قوبۇل قىلغان، كېيىنچە ئەلا ئەددىن ئەلى ئىبن خەلىل قارامانىنىڭ خىزمىتىگە كىرىپ، ئۇنىڭ يېنىدا ئورنى ئۆسۈپ، تۈركچە سۆزلەشنى ئۆگىنىپ، كۆپلىگەن ئەگەشكۈچىلەرگە ۋە ياردەمچىلەرگە ئىگە بولغان.&lt;ref&gt;ابن إياس (1984)، ص. 364-365.&lt;/ref&gt;

===ئۇنىڭ ئىسمى===

==باھالىغۇچى==
===پايدىلانغان ماتېرىياللار===
;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا
{{Reflist|3}}
;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە
&lt;div style=&quot;direction: ltr&quot;&gt;
{{Reflist|group=la|3}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>7gcimel1nxqkekzcsyivm5j44mt9u4h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>175503</id>
      <parentid>175502</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T15:43:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>باسم</username>
        <id>10959</id>
      </contributor>
      <comment>/* ئۇنىڭ ئىسمى */</comment>
      <origin>175503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27434" sha1="gvnrdth25r07v1fmfdr1mq52hmairs3" xml:space="preserve">{{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى
|ئات-تەگئات      = بىرىنچى ئوسمان&lt;br/&gt;&lt;small&gt;([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)&lt;/small&gt;
|رەسىم           = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]]
|تۇغۇلغان        = ھ 656 / م. 1258
|يۇرتى           = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى
|ۋاپاتى          = ھ 726 / م. 1326&lt;br/&gt;سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]]
|ئەسىرى          = پادىشاھ
|بالىلىرى        = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن&lt;br/&gt;ۋە باشقىلار
|ئاتا-ئانىسى     = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]&lt;br/&gt;ھەلىمە خاتۇن
}}
'''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: &lt;span style=&quot;font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px &quot;&gt;أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بېك'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرىنىڭ خىزمەتچىسى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ سۇلالە بالقان، [[ئاناتولىيە]]، شۇنداقلا ئەرەب مەشرىقى ۋە مەغريب رايونلىرىدىن تۆۋەن مەغريب ۋە ئوتتۇرا مەغريبقىچە بولغان زېمىنلارنى سەككىز يۈز يىلغا يېقىن باشقۇرغان، تاكى ئۇنىڭ ھۆكمى [[1922]]-يىلى [[تۈركىيە|تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلۇشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر.

'''ئوسمان بىرىنچى''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەمارات ئىشلىرى ۋە قەبىلە يېتەكچىلىكىنى ئۈستىگە ئېلىپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا سادىقلىق بىلەن خىزمەت قىلغان؛ گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلىدىن باشلاپ، ئوسمان رىم/بىزنطىيە سەرھەدلىرىگە ئابباسى خەلىپىسى ۋە سەلجۇق سۇلتانى نامىدىن ھۇجۇم باشلاپ، بىر قانچە قەلئەلەرنى فەتھ قىلغان ھەمدە قەبىلىسىنى [[مارمارا دېڭىزى]] ۋە [[قارا دېڭىز]] قىرغاقلىرىغا يېتەكلەپ چىققان. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;&gt;جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116&lt;/ref&gt; ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;/&gt; ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Quataert (2005), p. 4.&lt;/ref&gt;

گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالپادشاه» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;أرمغان (2014)، ص. 15.&lt;/ref&gt;

==تارىخىي خەلىپە==
[[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]]
كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref&gt;سعد الدين (1862)، ص. 13-15. &lt;/ref&gt; باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;&gt;أوزتونا (2010)، ص. 83-84.&lt;/ref&gt; بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;&gt;فريد بك (1981)، ص. 115-116.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;القرماني (1985)، ص. 9-10.&lt;/ref&gt;

سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;/&gt; ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.&lt;ref&gt;الكوبريللي (1967)، ص. 126.&lt;/ref&gt; كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Anooshahr (2009), p. 157.&lt;/ref&gt; ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.&lt;ref name=&quot;طقوش1&quot;&gt;طقوش (2013)، ص. 25-26.&lt;/ref&gt;

==ئۇنىڭ باشلىنىشى==
===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى===
[[ھۆججەت:Behcetü't Tevârîh ilk sayfa.png|thumb|right|تارىخچى شۈكراللهنىڭ «بهجة التواريخ» ناملىق كىتابىنىڭ مەزمۇنى. ئوسمان بىرىنچىنىڭ ھاياتىنىڭ دەسلەپكى باسقۇچلىرىنى مۇھاكىمە قىلىدىغان ئەڭ قەدىمكى مەنبەلەرنىڭ بىرى.]]
تۇغۇلۇش ۋاقتى 8 سەپەر 656 ھ بولۇپ، بۇ 1258-يىلى [[13- ھۇد]]غا توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە ھەضارەت ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt; أرمغان (2014)، ص. 11.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Sakaoğlu (1999), p. 392-395.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt; Shaw (1976), p. 13. &lt;/ref&gt; بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Zachariadou (1997), p. 150.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.&lt;ref name=&quot;حلاق&quot;&gt;حلاق (2000)، ص. 16-17.&lt;/ref&gt;

ئىمام ئەحمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان.
[[ھۆججەت:I Osman.jpg|thumb|ئوسماننىڭ ياش ۋاقتىدىكى ئوسمانلى ئۇسلۇبىدىكى كىچىك سۈرىتى.]]
ئەمما نەسەب جەھەتتىن، ئەڭ كەڭ تارقالغان كلاسسىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئوسمان «سۇلايمانشاھ»نىڭ نەۋرىسى بولۇپ، ئۇ فۇرات دەرياسىدىن ئاتى بىلەن ئۆتۈش جەريانىدا چۆكۈپ ۋاپات بولغان دەپ قارىلىدۇ. بىراق تۈرك تارىخشۇناسى يىلماز ئۆزتۇنا بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئاجىز دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ بوۋىسى ۋە ئارتۇغرۇلنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى «گۈندۈز ئالپ» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە سۇلايمانشاھ نامىنىڭ ئەسلىدە ئانادولۇنى فەتھ قىلغان سۇلايمان ئىبن قۇتلۇمشنىڭ نامىدىن قالغان بىر ئەسلىمە بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ نام بىلەن باغلىنىش بولسا ئوسمانلار بىلەن سەلجۇقلار ئارىسىدا باغلىنىش قۇرۇش مەقسىتىدە پەيدا بولغان بولۇشى ئېھتىماللىقىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ؛ بولۇپمۇ ئوسمانلىلار ئۆزلىرىنى سەلجۇقلارنىڭ قانۇنىي ۋارىسلىرى دەپ كۆرسەتكەنلىكىنى نازاردا تۇتقاندا. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى مۇنداق بولىدۇ: '''ئوسمان ئىبن ئەرتۇغرۇل ئىبن گۈندۈز ئالپ ئىبن قايا ئالپ ئىبن گۆك ئالپ ئىبن سارقۇوق ئالپ ئىبن قائىي ئالپ'''،&lt;ref name=&quot;نسب&quot;/&gt; بۇلارنىڭ ھەممىسى قائىي قەبىلىسىنىڭ بەكلىرى (ئەمىرلىرى) بولۇپ، ئوسمانلى مەنبەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. رەسمىي ئوسمانلى نەسەب شەجەرىسىگە كۆرە بولسا، ئوسمان بىرىنچى [[تۈرك|تۈركلەر]] «ئوغۇز خان» دەپ ئاتايدىغان «مەتە»نىڭ (ۋاپاتى مىلادىدىن بۇرۇن 174-يىل) 46-ئەۋلادىدۇر.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;/&gt; يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى ئوسمانلى مەنبەلىرى ئوسماننىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن نەسەبىنى ۋە ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا دائىر، ھەقىقەتتىن كۆرە ئەپسانىلەرگە يېقىن بولغان مەلۇماتلارنى كەلتۈرۈپ، ئۇلارنى يافەس ئىبن نۇھنىڭ ئەۋلادى دەپ قارىيدۇ، ھەمدە ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى 52 ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ ئەجدادنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئاخىرىدا [[نۇھ ئەلەيھىسسالام|نۇھ پەيغەمبەر]]گە تۇتىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ شەجەرىدە گۆك ئالپ، ئوغۇز خان (ئۇنى گۆك ئالپنىڭ دادىسى دەپ قارايدۇ) ۋە [[ئوغۇزلار|ئوغۇزلار تۈركمانلىرى]] بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن سەلجۇقلار چىقىپ، پارس ۋە ئانادولۇنى ئىگىلەپ، مالازگىرت جەڭىدە روملارنى قاتتىق مەغلۇپ قىلغان.&lt;ref name=&quot;حلاق&quot;/&gt; بۇنىڭدىن، يىلماز ئۆزتۇنانىڭ قارىشىدىكىدەك، ئوسمانلىلارنىڭ ئۆزلىرىنى دائىم سەلجۇقلارغا باغلاشقا ۋە ئۆزلىرىنى ئۇلارنىڭ ۋارىسلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقىنىڭ بەزى ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ.

بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تارىخشۇناس ئىبن ئىياس «بدائع الزهور في وقائع الدهور» ناملىق ئەسىرىدە ئوسماننىڭ پۈتۈنلەي باشقا بىر كېلىپ چىقىشىنى بايان قىلىدۇ، بۇنى ھازىرقى تارىخشۇناسلار رەت قىلىدۇ. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، ئوسمان 658 ھ يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، ئەسلى [[ئەرەبلەر|ئەرەب]] بولۇپ، ھىجازدىن كېلىپ چىققان، وادي الصفراءدا، [[مەدىنە|مەدىنە مۇنەۋۋەرە]]گە يېقىن جايدا ياشىغان. كېيىن مەدىنەدە قەھەتچىلىك يۈز بەرگەندە، ئۇ بۇ يەردىن چىقىپ قارامان بېگلىكىگە، يەنى [[قۇنىيە]]غا كەلگەن، شۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ كىيىنىشى ۋە ئادەتلىرىنى قوبۇل قىلغان، كېيىنچە ئەلا ئەددىن ئەلى ئىبن خەلىل قارامانىنىڭ خىزمىتىگە كىرىپ، ئۇنىڭ يېنىدا ئورنى ئۆسۈپ، تۈركچە سۆزلەشنى ئۆگىنىپ، كۆپلىگەن ئەگەشكۈچىلەرگە ۋە ياردەمچىلەرگە ئىگە بولغان.&lt;ref&gt;ابن إياس (1984)، ص. 364-365.&lt;/ref&gt;

===ئۇنىڭ ئىسمى===
بارلىق تارىخىي مەنبەلەر ئەرتۇغرۇلنىڭ كىچىك ئوغلىغا «ئوسمان» دەپ نام قويغانلىقىنى، بۇنىڭ [[تۆرت خەلىپە|راشد خەلىپىلەر]]نىڭ ئۈچىنچىسى [[ئوسمان بىننى ئەففان|ئوسمان ئىبن ئەففان]]غا، يەنى ساھابىلەردىن بولۇپ [[مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام|مۇھەممەد]] پەيغەمبەرگە يېقىن بولغان ۋە [[ئەشەرەئى مۇبەششەرە|جەننەت بىلەن خۇشخەۋەر بېرىلگەن ئون كىشى]]نىڭ بىرىگە تەبەررۈك قىلىش ئۈچۈن قويۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىراق، بىزانتىيە تەتقىقاتلىرىغا ئىختىساسلاشقان زامانىۋى تارىخشۇناس دكتور «لاۋەند قايا پىنار» ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسىنىڭ ئەسلى ئىسمى ئەمەلىيەتتە «ئوتومان» ياكى «ئەتومان» بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ بۇ قارىشىنى روم (بىزانتىيە) تارىخشۇناسى جەرجىس پاخىمەرِس (1242–تەخمىنەن 1310)نىڭ ئەسەرلىرىگە تايىنىپ دەلىللەيدۇ؛ چۈنكى ئۇ ئوسمان دەۋرىدە ياشىغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىسمىنى ئەرەبچە «ئەين» ھەرىپىگە ئوخشاش ھەرىپلەر بىلەن باشلانغان شەكىلدە ئەسلىمەيدۇ، بەلكى [[لاتىن تىلى|لاتىنچە]] «Ottomanus» ۋە [[گرېك تىلى|يونانچە]] «Асман» دەپ يېزىدۇ. ئۇنىڭ يەنە بىر دەلىلى شۇكى، ئوسماننىڭ ئاتىسى، قېرىنداشلىرى ۋە ئەمەلرىنىڭ ھېچقايسىسى ئەرەبچە-ئىسلامىي ئىسىملارنى كۆتۈرمىگەن؛ شۇنداق بولغاندا نېمە ئۈچۈن ئوسمان يالغۇز بۇ جەھەتتە ئالاھىدە بولىدۇ؟&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Kayapinar (2013). &lt;/ref&gt; بۇ قاراشقا قارشى تۇرۇپ، ئوسماننىڭ ئۆزى بالىلىرىغا ئەرەبچە-ئىسلامىي ۋە تۈركچە ئىسىملارنى بىرلىكتە قويغانلىقى كۆرسىتىلىدۇ؛ مەسىلەن، ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى «ئالا ئەددىن»، كىچىك ئوغلى بولسا «ئورخان» دەپ ئاتالغان. بۇ ئەھۋال ئۇنىڭ مۇسۇلمان بولۇپ تۇغۇلغانلىقىنى ۋە ئىسلامغا مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. يەنە يىلماز ئۆزتۇنا قوشۇپ، بەزى كىشىلەر ئوتتۇرىغا قويغان، قەبىلىدە ئىسلامنى ئەڭ ئاۋۋال قوبۇل قىلغانلار ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئوغلى ئوسمان ئىكەنلىكى ھەققىدىكى رىۋايەتنىڭ توقۇلما ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ بەلكىم بۇ ئائىلىنىڭ دەرىجىسىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن پەيدا قىلىنغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;/&gt;

==باھالىغۇچى==
===پايدىلانغان ماتېرىياللار===
;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا
{{Reflist|3}}
;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە
&lt;div style=&quot;direction: ltr&quot;&gt;
{{Reflist|group=la|3}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>gvnrdth25r07v1fmfdr1mq52hmairs3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>175504</id>
      <parentid>175503</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T15:44:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>باسم</username>
        <id>10959</id>
      </contributor>
      <comment>/* ئۇنىڭ ئىسمى */</comment>
      <origin>175504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27500" sha1="5zn05vy6lyel3fkpnp98nivq2lh03so" xml:space="preserve">{{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى
|ئات-تەگئات      = بىرىنچى ئوسمان&lt;br/&gt;&lt;small&gt;([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)&lt;/small&gt;
|رەسىم           = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]]
|تۇغۇلغان        = ھ 656 / م. 1258
|يۇرتى           = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى
|ۋاپاتى          = ھ 726 / م. 1326&lt;br/&gt;سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]]
|ئەسىرى          = پادىشاھ
|بالىلىرى        = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن&lt;br/&gt;ۋە باشقىلار
|ئاتا-ئانىسى     = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]&lt;br/&gt;ھەلىمە خاتۇن
}}
'''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: &lt;span style=&quot;font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px &quot;&gt;أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بېك'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرىنىڭ خىزمەتچىسى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ سۇلالە بالقان، [[ئاناتولىيە]]، شۇنداقلا ئەرەب مەشرىقى ۋە مەغريب رايونلىرىدىن تۆۋەن مەغريب ۋە ئوتتۇرا مەغريبقىچە بولغان زېمىنلارنى سەككىز يۈز يىلغا يېقىن باشقۇرغان، تاكى ئۇنىڭ ھۆكمى [[1922]]-يىلى [[تۈركىيە|تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلۇشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر.

'''ئوسمان بىرىنچى''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەمارات ئىشلىرى ۋە قەبىلە يېتەكچىلىكىنى ئۈستىگە ئېلىپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا سادىقلىق بىلەن خىزمەت قىلغان؛ گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلىدىن باشلاپ، ئوسمان رىم/بىزنطىيە سەرھەدلىرىگە ئابباسى خەلىپىسى ۋە سەلجۇق سۇلتانى نامىدىن ھۇجۇم باشلاپ، بىر قانچە قەلئەلەرنى فەتھ قىلغان ھەمدە قەبىلىسىنى [[مارمارا دېڭىزى]] ۋە [[قارا دېڭىز]] قىرغاقلىرىغا يېتەكلەپ چىققان. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;&gt;جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116&lt;/ref&gt; ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.&lt;ref name=&quot;المقدمة&quot;/&gt; ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Quataert (2005), p. 4.&lt;/ref&gt;

گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالپادشاه» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;أرمغان (2014)، ص. 15.&lt;/ref&gt;

==تارىخىي خەلىپە==
[[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]]
كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref&gt;سعد الدين (1862)، ص. 13-15. &lt;/ref&gt; باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;&gt;أوزتونا (2010)، ص. 83-84.&lt;/ref&gt; بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;&gt;فريد بك (1981)، ص. 115-116.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;القرماني (1985)، ص. 9-10.&lt;/ref&gt;

سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.&lt;ref name=&quot;فريد بك&quot;/&gt; ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.&lt;ref&gt;الكوبريللي (1967)، ص. 126.&lt;/ref&gt; كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Anooshahr (2009), p. 157.&lt;/ref&gt; ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.&lt;ref name=&quot;طقوش1&quot;&gt;طقوش (2013)، ص. 25-26.&lt;/ref&gt;

==ئۇنىڭ باشلىنىشى==
===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى===
[[ھۆججەت:Behcetü't Tevârîh ilk sayfa.png|thumb|right|تارىخچى شۈكراللهنىڭ «بهجة التواريخ» ناملىق كىتابىنىڭ مەزمۇنى. ئوسمان بىرىنچىنىڭ ھاياتىنىڭ دەسلەپكى باسقۇچلىرىنى مۇھاكىمە قىلىدىغان ئەڭ قەدىمكى مەنبەلەرنىڭ بىرى.]]
تۇغۇلۇش ۋاقتى 8 سەپەر 656 ھ بولۇپ، بۇ 1258-يىلى [[13- ھۇد]]غا توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە ھەضارەت ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt; أرمغان (2014)، ص. 11.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Sakaoğlu (1999), p. 392-395.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt; Shaw (1976), p. 13. &lt;/ref&gt; بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Zachariadou (1997), p. 150.&lt;/ref&gt; ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.&lt;ref name=&quot;حلاق&quot;&gt;حلاق (2000)، ص. 16-17.&lt;/ref&gt;

ئىمام ئەحمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان.
[[ھۆججەت:I Osman.jpg|thumb|ئوسماننىڭ ياش ۋاقتىدىكى ئوسمانلى ئۇسلۇبىدىكى كىچىك سۈرىتى.]]
ئەمما نەسەب جەھەتتىن، ئەڭ كەڭ تارقالغان كلاسسىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئوسمان «سۇلايمانشاھ»نىڭ نەۋرىسى بولۇپ، ئۇ فۇرات دەرياسىدىن ئاتى بىلەن ئۆتۈش جەريانىدا چۆكۈپ ۋاپات بولغان دەپ قارىلىدۇ. بىراق تۈرك تارىخشۇناسى يىلماز ئۆزتۇنا بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئاجىز دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ بوۋىسى ۋە ئارتۇغرۇلنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى «گۈندۈز ئالپ» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە سۇلايمانشاھ نامىنىڭ ئەسلىدە ئانادولۇنى فەتھ قىلغان سۇلايمان ئىبن قۇتلۇمشنىڭ نامىدىن قالغان بىر ئەسلىمە بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ نام بىلەن باغلىنىش بولسا ئوسمانلار بىلەن سەلجۇقلار ئارىسىدا باغلىنىش قۇرۇش مەقسىتىدە پەيدا بولغان بولۇشى ئېھتىماللىقىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ؛ بولۇپمۇ ئوسمانلىلار ئۆزلىرىنى سەلجۇقلارنىڭ قانۇنىي ۋارىسلىرى دەپ كۆرسەتكەنلىكىنى نازاردا تۇتقاندا. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى مۇنداق بولىدۇ: '''ئوسمان ئىبن ئەرتۇغرۇل ئىبن گۈندۈز ئالپ ئىبن قايا ئالپ ئىبن گۆك ئالپ ئىبن سارقۇوق ئالپ ئىبن قائىي ئالپ'''،&lt;ref name=&quot;نسب&quot;/&gt; بۇلارنىڭ ھەممىسى قائىي قەبىلىسىنىڭ بەكلىرى (ئەمىرلىرى) بولۇپ، ئوسمانلى مەنبەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. رەسمىي ئوسمانلى نەسەب شەجەرىسىگە كۆرە بولسا، ئوسمان بىرىنچى [[تۈرك|تۈركلەر]] «ئوغۇز خان» دەپ ئاتايدىغان «مەتە»نىڭ (ۋاپاتى مىلادىدىن بۇرۇن 174-يىل) 46-ئەۋلادىدۇر.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;/&gt; يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى ئوسمانلى مەنبەلىرى ئوسماننىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن نەسەبىنى ۋە ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا دائىر، ھەقىقەتتىن كۆرە ئەپسانىلەرگە يېقىن بولغان مەلۇماتلارنى كەلتۈرۈپ، ئۇلارنى يافەس ئىبن نۇھنىڭ ئەۋلادى دەپ قارىيدۇ، ھەمدە ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى 52 ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ ئەجدادنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئاخىرىدا [[نۇھ ئەلەيھىسسالام|نۇھ پەيغەمبەر]]گە تۇتىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ شەجەرىدە گۆك ئالپ، ئوغۇز خان (ئۇنى گۆك ئالپنىڭ دادىسى دەپ قارايدۇ) ۋە [[ئوغۇزلار|ئوغۇزلار تۈركمانلىرى]] بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن سەلجۇقلار چىقىپ، پارس ۋە ئانادولۇنى ئىگىلەپ، مالازگىرت جەڭىدە روملارنى قاتتىق مەغلۇپ قىلغان.&lt;ref name=&quot;حلاق&quot;/&gt; بۇنىڭدىن، يىلماز ئۆزتۇنانىڭ قارىشىدىكىدەك، ئوسمانلىلارنىڭ ئۆزلىرىنى دائىم سەلجۇقلارغا باغلاشقا ۋە ئۆزلىرىنى ئۇلارنىڭ ۋارىسلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقىنىڭ بەزى ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ.

بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تارىخشۇناس ئىبن ئىياس «بدائع الزهور في وقائع الدهور» ناملىق ئەسىرىدە ئوسماننىڭ پۈتۈنلەي باشقا بىر كېلىپ چىقىشىنى بايان قىلىدۇ، بۇنى ھازىرقى تارىخشۇناسلار رەت قىلىدۇ. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، ئوسمان 658 ھ يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، ئەسلى [[ئەرەبلەر|ئەرەب]] بولۇپ، ھىجازدىن كېلىپ چىققان، وادي الصفراءدا، [[مەدىنە|مەدىنە مۇنەۋۋەرە]]گە يېقىن جايدا ياشىغان. كېيىن مەدىنەدە قەھەتچىلىك يۈز بەرگەندە، ئۇ بۇ يەردىن چىقىپ قارامان بېگلىكىگە، يەنى [[قۇنىيە]]غا كەلگەن، شۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ كىيىنىشى ۋە ئادەتلىرىنى قوبۇل قىلغان، كېيىنچە ئەلا ئەددىن ئەلى ئىبن خەلىل قارامانىنىڭ خىزمىتىگە كىرىپ، ئۇنىڭ يېنىدا ئورنى ئۆسۈپ، تۈركچە سۆزلەشنى ئۆگىنىپ، كۆپلىگەن ئەگەشكۈچىلەرگە ۋە ياردەمچىلەرگە ئىگە بولغان.&lt;ref&gt;ابن إياس (1984)، ص. 364-365.&lt;/ref&gt;

===ئۇنىڭ ئىسمى===
بارلىق تارىخىي مەنبەلەر ئەرتۇغرۇلنىڭ كىچىك ئوغلىغا «ئوسمان» دەپ نام قويغانلىقىنى، بۇنىڭ [[تۆرت خەلىپە|راشد خەلىپىلەر]]نىڭ ئۈچىنچىسى [[ئوسمان بىننى ئەففان|ئوسمان ئىبن ئەففان]]غا، يەنى ساھابىلەردىن بولۇپ [[مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام|مۇھەممەد]] پەيغەمبەرگە يېقىن بولغان ۋە [[ئەشەرەئى مۇبەششەرە|جەننەت بىلەن خۇشخەۋەر بېرىلگەن ئون كىشى]]نىڭ بىرىگە تەبەررۈك قىلىش ئۈچۈن قويۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىراق، بىزانتىيە تەتقىقاتلىرىغا ئىختىساسلاشقان زامانىۋى تارىخشۇناس دكتور «لاۋەند قايا پىنار» ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسىنىڭ ئەسلى ئىسمى ئەمەلىيەتتە «ئوتومان» ياكى «ئەتومان» بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ بۇ قارىشىنى روم (بىزانتىيە) تارىخشۇناسى جەرجىس پاخىمەرِس (1242–تەخمىنەن 1310)نىڭ ئەسەرلىرىگە تايىنىپ دەلىللەيدۇ؛ چۈنكى ئۇ ئوسمان دەۋرىدە ياشىغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىسمىنى ئەرەبچە «ئەين» ھەرىپىگە ئوخشاش ھەرىپلەر بىلەن باشلانغان شەكىلدە ئەسلىمەيدۇ، بەلكى [[لاتىن تىلى|لاتىنچە]] «Ottomanus» ۋە [[گرېك تىلى|يونانچە]] «Асман» دەپ يېزىدۇ. ئۇنىڭ يەنە بىر دەلىلى شۇكى، ئوسماننىڭ ئاتىسى، قېرىنداشلىرى ۋە ئەمەلرىنىڭ ھېچقايسىسى ئەرەبچە-ئىسلامىي ئىسىملارنى كۆتۈرمىگەن؛ شۇنداق بولغاندا نېمە ئۈچۈن ئوسمان يالغۇز بۇ جەھەتتە ئالاھىدە بولىدۇ؟&lt;ref group=&quot;la&quot;&gt;Kayapinar (2013). &lt;/ref&gt; بۇ قاراشقا قارشى تۇرۇپ، ئوسماننىڭ ئۆزى بالىلىرىغا ئەرەبچە-ئىسلامىي ۋە تۈركچە ئىسىملارنى بىرلىكتە قويغانلىقى كۆرسىتىلىدۇ؛ مەسىلەن، ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى «ئالا ئەددىن»، كىچىك ئوغلى بولسا «ئورخان» دەپ ئاتالغان. بۇ ئەھۋال ئۇنىڭ مۇسۇلمان بولۇپ تۇغۇلغانلىقىنى ۋە ئىسلامغا مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. يەنە يىلماز ئۆزتۇنا قوشۇپ، بەزى كىشىلەر ئوتتۇرىغا قويغان، قەبىلىدە ئىسلامنى ئەڭ ئاۋۋال قوبۇل قىلغانلار ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئوغلى ئوسمان ئىكەنلىكى ھەققىدىكى رىۋايەتنىڭ توقۇلما ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ بەلكىم بۇ ئائىلىنىڭ دەرىجىسىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن پەيدا قىلىنغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.&lt;ref name=&quot;نسب&quot;/&gt;

==ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ قۇرۇلۇشى==

==باھالىغۇچى==
===پايدىلانغان ماتېرىياللار===
;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا
{{Reflist|3}}
;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە
&lt;div style=&quot;direction: ltr&quot;&gt;
{{Reflist|group=la|3}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>5zn05vy6lyel3fkpnp98nivq2lh03so</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سەيدۇللا (ناھىيە)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24550</id>
    <redirect title="شەيدۇللا ناھىيىسى" />
    <revision>
      <id>175509</id>
      <timestamp>2026-04-16T03:34:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BasilLeaf</username>
        <id>1525</id>
      </contributor>
      <comment>BasilLeaf نى [[سەيدۇللا (ناھىيە)]] بەتتىن [[شەيدۇللا ناھىيىسى]] غا يۆتكىدى: update</comment>
      <origin>175509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="bfx0l1yl93zlqjjhfwwhafv1j1afstw" xml:space="preserve">#REDIRECT [[شەيدۇللا ناھىيىسى]]</text>
      <sha1>bfx0l1yl93zlqjjhfwwhafv1j1afstw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قىزىليۇلغۇن (ناھىيە)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24551</id>
    <redirect title="قىزىليۇلغۇن ناھىيىسى" />
    <revision>
      <id>175512</id>
      <timestamp>2026-04-16T03:47:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BasilLeaf</username>
        <id>1525</id>
      </contributor>
      <comment>BasilLeaf نى [[قىزىليۇلغۇن (ناھىيە)]] بەتتىن [[قىزىليۇلغۇن ناھىيىسى]] غا يۆتكىدى: update</comment>
      <origin>175512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="9tzworofrv3jsgrswsy0nkjv9mtgrkc" xml:space="preserve">#REDIRECT [[قىزىليۇلغۇن ناھىيىسى]]</text>
      <sha1>9tzworofrv3jsgrswsy0nkjv9mtgrkc</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>