Wikipedia ugwiki https://ug.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B4_%D8%A8%DB%95%D8%AA MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter ۋاسىتە ئالاھىدە مۇنازىرە ئىشلەتكۈچى ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى Wikipedia Wikipediaمۇنازىرىسى ھۆججەت ھۆججەت مۇنازىرىسى MediaWiki MediaWiki مۇنازىرىسى قېلىپ قېلىپ مۇنازىرىسى ياردەم ياردەم مۇنازىرىسى تۈر تۈر مۇنازىرىسى TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 18486 175548 165444 2026-04-19T08:56:36Z CommonsDelinker 100 Replacing The_C_Programming_Language_logo.svg with [[File:C1stEdition.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down duplicate: [[:c::File:C1stEdition.svg|]]). 175548 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Python example.jpg|thumb|پايسون مىسالى]] پروگرامما تىلى ( ئېنگلىزچە: 编程语言 ، خەنچە: programming language ) ئاددىيلاشتۇرۇپ ئېيتقاندا ئادەم ھەم كومپىيۇتېر چۈشىنەلەيدىغان تىل دېيىشكە بولىدۇ. ئادەم بىلەن كومپىيۇتېر ئوتتۇرىسىدىكى كۆۋرۈك. ئادەملەر پروگرامما تىلى ئارقىلىق كود يېزىپ كومپىيۇتېر (يانفون) نىڭ نېمە ئىش قىلىش كېرەكلىكىنى، قانداق قىلدىغانلىقىنى ئالدىن بېكىتىپ بېرىدۇ. بۇ كودلار بولاقلىنىپ يۇمشاق دېتال (ئەپ) دەپ ئاتىلىدۇ.  پروگرامما تىلى ئادەم بىلەن ماشىنا ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقىنى ئەمەلگە ئاشۇرالايدۇ. پروگرامما تىلى ئاساسلىقى ئاسسېمبل تىلى ، ماشىنا تىلى ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك تىلنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. === ھەققىدە === پروگرامما تىلى ئۈزلۈكسىز تەرەققىي قىلىش ۋە ئۆزگىرىش جەريانىدا، ئەڭ دەسلەپكى ماشىنا تىلىدىن تەرەققىي قىلىپ بۈگۈنكى كۈندە 2500 خىلدىن ئارتۇق ئالىي دەرىجىلىك تىلغا يەتتى، ھەر خىل تىلنىڭ ئالاھىدە ئىشلىتىلىش ئورنى ۋە ئوخشاش بولمىغان تەرەققىيات يۈنىلىشى بار.  پروگرامما تۈزۈش تىلى ئىنسانلارنىڭ تەبىئىي تىل تەرەققىيات ئۆزگىرىشىگە ئوخشاش ئاستا ھەم ئۇزۇن ئەمەس، ئۇنىڭ تەرەققىياتى ناھايىتى تېز. ئاساسلىقى كومپيۇتېر قاتتىق دېتال، ئالاقە تورى ۋە IT كەسپىنىڭ تەرەققىياتى پروگرامما تۈزۈش تىلىنىڭ تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈردى. كومپىيۇتېرنىڭ يۇمشاق دېتاللىرى، يانفوننىڭ ئەپلىرى ھەر خىل پروگرامما تىللىرى ئارقىلىق تۈزۈلىدۇ. مەسىلەن: Python﹑Java﹑C++﹑VB ... دېگەندەك؛ تور بەت PHP﹑HTML دېگەندەك تىللاردا يېزىلىدۇ. ھازىر ئەپ، يۇمشاق دېتال ياسايدىغان پروگرامما تىلىنىڭ ھەممىسىنىڭ مەنبەسىنى سۈرۈشتۈرسە C تىلىغا بېرىپ تاقىشىدۇ. بۇلارنى C تىلىدا ياسىغان. [[ھۆججەت:C1stEdition.svg|thumb|سى پروگرامما تىلى لوگوسى]] C تىلى تۆۋەن دەرىجىلىك ماشىنا تىلى بىلەن ئالىي دەرىجىلىك كومپىيۇتېر ئوتتۇرىسىدىكى تىل. C تىلى جەريانغا يۈزلەنگەن، ئابستراكتلاشتۇرۇلغان، ھەممىباب پروگرامما لايىھىلەش تىلى بولۇپ، ئاستىنقى قاتلامدا كەڭ قوللىنىلىدۇ. ئاسسېمبل تىلى (تۆۋەن دەرىجىلىك ماشىنا تىلى) بىلەن يۇقىرى دەرىجىلىك تىلنىڭ ئالاھىدىلىكىنى ئۆزىگە مۇجەسسەملىگەن. C تىلى بىزنى قاتتىق دېتال بىلەن مۇناسىۋەتلىك a p i بىلەن تەمىنلەيدۇ، يەنە UI (ئارا يۈز) يۆتكەپ ئىشلىتىش ئېغىزلىرىمۇ بار. شۇڭا C تىلى ئارقىلىق يۇمشاق دېتال ياسىغىلى بولۇپلا قالماي يەنە پروگرامما تىلى ياساشقىمۇ بولىدۇ. شۇنچىۋالا پروگرامما تۈزۈش يۇمشاق دېتالى C تىلىدىن بارلىققا كېلىپ ، IT ساھەسىگە غايەت زور ئۆزگىرىش ئېلىپ كەلدى. مەسىلەن: ۋىندوۋس مەشغۇلات سىستېمىسىمۇ C تىلىدا يېزىلغان. === ھەققىدە === ئالىپ تورى <br /> == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} f8evww0v6fkyko9m6xp787kf0o35f7r 0 24548 175534 175531 2026-04-18T22:31:02Z باسم 10959 /* ئوسماننىڭ چۈشى */ 175534 wikitext text/x-wiki {{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى |ئات-تەگئات = بىرىنچى ئوسمان<br/><small>([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)</small> |رەسىم = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]] |تۇغۇلغان = ھ 656 / م. 1258 |يۇرتى = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى |ۋاپاتى = ھ 726 / م. 1326<br/>سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]] |ئەسىرى = پادىشاھ |بالىلىرى = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن<br/>ۋە باشقىلار |ئاتا-ئانىسى = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]<br/>ھەلىمە خاتۇن }} '''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: <span style="font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px ">أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل</font></span>)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بەگ'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. شۇنداقلا مىلادىيە 1922-يىلى [[تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلغانلىقىنىڭ جاكارلىنىشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر ئالتە يۈز يىل بالقان، [[ئاناتولىيە]]، ئەرەبنىڭ شەرقى ، يېقىن ۋە ئوتتۇرا مەغرىبنى باشقۇرغان ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ئىدى. '''بىرىنچى ئوسمان''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئوسمان ئەمىرلىك ۋە قەبىلىنىڭ رەھبەرلىكىنى ئۈستىگە ئالدى، ئىچكى توقۇنۇشلار ۋە دۇچ كەلگەن خەتەرلەرگە قارىماي، سەلجۇق سۇلتانلىقى رۇمغا سادىق قالدى. گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلى، ئوسمان سەلجۇق سۇلتانى ۋە ئابباسىيلار خەلىپىسى نامىدىن بىزانتىيە چېگراسىغا ھۇجۇم قىلدى. ئۇ بىر قانچە قەلئەنى بويسۇندۇرۇپ، قەبىلىسىنى مەرمەرە دېڭىزى ۋە قارا دېڭىز قىرغىقىغىچە كېڭەيتتى. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة">جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116</ref> ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة"/> ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.<ref group="la">Quataert (2005), p. 4.</ref> گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالبپادشاھ» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.<ref name="مولد تلقائيا2">أرمغان (2014)، ص. 15.</ref> ==تارىخىي خەلىپە== [[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]] كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref>سعد الدين (1862)، ص. 13-15. </ref> باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.<ref name="نسب">أوزتونا (2010)، ص. 83-84.</ref> بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.<ref name="فريد بك">فريد بك (1981)، ص. 115-116.</ref><ref>القرماني (1985)، ص. 9-10.</ref> سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.<ref name="فريد بك"/> ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.<ref>الكوبريللي (1967)، ص. 126.</ref> كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.<ref group="la">Anooshahr (2009), p. 157.</ref> ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.<ref name="طقوش1">طقوش (2013)، ص. 25-26.</ref> ==ئۇنىڭ باشلىنىشى== ===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى=== [[ھۆججەت:Behcetü't Tevârîh ilk sayfa.png|thumb|right|تارىخچى شۈكراللهنىڭ «بهجة التواريخ» ناملىق كىتابىنىڭ مەزمۇنى. ئوسمان بىرىنچىنىڭ ھاياتىنىڭ دەسلەپكى باسقۇچلىرىنى مۇھاكىمە قىلىدىغان ئەڭ قەدىمكى مەنبەلەرنىڭ بىرى.]] تۇغۇلۇش ۋاقتى ھىجرىيە 656-يىلى سەپەر ئېيىنىڭ 8-كۈنى، مىلادىيە 1258-يىلى 2-ئاينىڭ 13-كۈنىگە توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە تارىخىي بىنەكارلىق ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.<ref name="ReferenceC"> أرمغان (2014)، ص. 11.</ref> ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref group="la">Sakaoğlu (1999), p. 392-395.</ref><ref group="la"> Shaw (1976), p. 13. </ref> بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.<ref group="la">Zachariadou (1997), p. 150.</ref> ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.<ref name="حلاق">حلاق (2000)، ص. 16-17.</ref> ئىمام ئەخمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان. [[ھۆججەت:I Osman.jpg|thumb|ئوسماننىڭ ياش ۋاقتىدىكى ئوسمانلى ئۇسلۇبىدىكى كىچىك سۈرىتى.]] ئەمما نەسەب جەھەتتىن، ئەڭ كەڭ تارقالغان كلاسسىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئوسمان «سۇلايمانشاھ»نىڭ نەۋرىسى بولۇپ، ئۇ فۇرات دەرياسىدىن ئاتى بىلەن ئۆتۈش جەريانىدا چۆكۈپ ۋاپات بولغان دەپ قارىلىدۇ. بىراق تۈرك تارىخشۇناسى يىلماز ئۆزتۇنا بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئاجىز دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ بوۋىسى ۋە ئارتۇغرۇلنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى «گۈندۈز ئالپ» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە سۇلايمانشاھ نامىنىڭ ئەسلىدە ئانادولۇنى فەتھ قىلغان سۇلايمان ئىبن قۇتلۇمشنىڭ نامىدىن قالغان بىر ئەسلىمە بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ نام بىلەن باغلىنىش بولسا ئوسمانلار بىلەن سەلجۇقلار ئارىسىدا باغلىنىش قۇرۇش مەقسىتىدە پەيدا بولغان بولۇشى ئېھتىماللىقىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ؛ بولۇپمۇ ئوسمانلىلار ئۆزلىرىنى سەلجۇقلارنىڭ قانۇنىي ۋارىسلىرى دەپ كۆرسەتكەنلىكىنى نازاردا تۇتقاندا. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى مۇنداق بولىدۇ: '''ئوسمان ئىبن ئەرتۇغرۇل ئىبن گۈندۈز ئالپ ئىبن قايا ئالپ ئىبن گۆك ئالپ ئىبن سارقۇوق ئالپ ئىبن قائىي ئالپ'''،<ref name="نسب"/> بۇلارنىڭ ھەممىسى قائىي قەبىلىسىنىڭ بەكلىرى (ئەمىرلىرى) بولۇپ، ئوسمانلى مەنبەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. رەسمىي ئوسمانلى نەسەب شەجەرىسىگە كۆرە بولسا، ئوسمان بىرىنچى [[تۈرك|تۈركلەر]] «ئوغۇز خان» دەپ ئاتايدىغان «مەتە»نىڭ (ۋاپاتى مىلادىدىن بۇرۇن 174-يىل) 46-ئەۋلادىدۇر.<ref name="نسب"/> يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى ئوسمانلى مەنبەلىرى ئوسماننىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن نەسەبىنى ۋە ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا دائىر، ھەقىقەتتىن كۆرە ئەپسانىلەرگە يېقىن بولغان مەلۇماتلارنى كەلتۈرۈپ، ئۇلارنى يافەس ئىبن نۇھنىڭ ئەۋلادى دەپ قارىيدۇ، ھەمدە ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى 52 ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ ئەجدادنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئاخىرىدا [[نۇھ ئەلەيھىسسالام|نۇھ پەيغەمبەر]]گە تۇتىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ شەجەرىدە گۆك ئالپ، ئوغۇز خان (ئۇنى گۆك ئالپنىڭ دادىسى دەپ قارايدۇ) ۋە [[ئوغۇزلار|ئوغۇزلار تۈركمانلىرى]] بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن سەلجۇقلار چىقىپ، پارس ۋە ئانادولۇنى ئىگىلەپ، مالازگىرت جەڭىدە روملارنى قاتتىق مەغلۇپ قىلغان.<ref name="حلاق"/> بۇنىڭدىن، يىلماز ئۆزتۇنانىڭ قارىشىدىكىدەك، ئوسمانلىلارنىڭ ئۆزلىرىنى دائىم سەلجۇقلارغا باغلاشقا ۋە ئۆزلىرىنى ئۇلارنىڭ ۋارىسلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقىنىڭ بەزى ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تارىخشۇناس ئىبن ئىياس «بدائع الزهور في وقائع الدهور» ناملىق ئەسىرىدە ئوسماننىڭ پۈتۈنلەي باشقا بىر كېلىپ چىقىشىنى بايان قىلىدۇ، بۇنى ھازىرقى تارىخشۇناسلار رەت قىلىدۇ. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، ئوسمان 658 ھ يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، ئەسلى [[ئەرەبلەر|ئەرەب]] بولۇپ، ھىجازدىن كېلىپ چىققان، وادي الصفراءدا، [[مەدىنە|مەدىنە مۇنەۋۋەرە]]گە يېقىن جايدا ياشىغان. كېيىن مەدىنەدە قەھەتچىلىك يۈز بەرگەندە، ئۇ بۇ يەردىن چىقىپ قارامان بېگلىكىگە، يەنى [[قۇنىيە]]غا كەلگەن، شۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ كىيىنىشى ۋە ئادەتلىرىنى قوبۇل قىلغان، كېيىنچە ئەلا ئەددىن ئەلى ئىبن خەلىل قارامانىنىڭ خىزمىتىگە كىرىپ، ئۇنىڭ يېنىدا ئورنى ئۆسۈپ، تۈركچە سۆزلەشنى ئۆگىنىپ، كۆپلىگەن ئەگەشكۈچىلەرگە ۋە ياردەمچىلەرگە ئىگە بولغان.<ref>ابن إياس (1984)، ص. 364-365.</ref> == ئۇنىڭ ئىسمى == بارلىق تارىخىي مەنبەلەر ئەرتۇغرۇلنىڭ كىچىك ئوغلىغا «ئوسمان» دەپ نام قويغانلىقىنى، بۇنىڭ [[تۆرت خەلىپە|راشد خەلىپىلەر]]نىڭ ئۈچىنچىسى [[ئوسمان بىننى ئەففان|ئوسمان ئىبن ئەففان]]غا، يەنى ساھابىلەردىن بولۇپ [[مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام|مۇھەممەد]] پەيغەمبەرگە يېقىن بولغان ۋە [[ئەشەرەئى مۇبەششەرە|جەننەت بىلەن خۇشخەۋەر بېرىلگەن ئون كىشى]]نىڭ بىرىگە تەبەررۈك قىلىش ئۈچۈن قويۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىراق، بىزانتىيە تەتقىقاتلىرىغا ئىختىساسلاشقان زامانىۋى تارىخشۇناس دكتور «لاۋەند قايا پىنار» ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسىنىڭ ئەسلى ئىسمى ئەمەلىيەتتە «ئوتومان» ياكى «ئەتومان» بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ بۇ قارىشىنى روم (بىزانتىيە) تارىخشۇناسى جەرجىس پاخىمەرِس (1242–تەخمىنەن 1310)نىڭ ئەسەرلىرىگە تايىنىپ دەلىللەيدۇ؛ چۈنكى ئۇ ئوسمان دەۋرىدە ياشىغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىسمىنى ئەرەبچە «ئەين» ھەرىپىگە ئوخشاش ھەرىپلەر بىلەن باشلانغان شەكىلدە ئەسلىمەيدۇ، بەلكى [[لاتىن تىلى|لاتىنچە]] «Ottomanus» ۋە [[گرېك تىلى|يونانچە]] «Асман» دەپ يېزىدۇ. ئۇنىڭ يەنە بىر دەلىلى شۇكى، ئوسماننىڭ ئاتىسى، قېرىنداشلىرى ۋە ئەمەلرىنىڭ ھېچقايسىسى ئەرەبچە-ئىسلامىي ئىسىملارنى كۆتۈرمىگەن؛ شۇنداق بولغاندا نېمە ئۈچۈن ئوسمان يالغۇز بۇ جەھەتتە ئالاھىدە بولىدۇ؟<ref group="la">Kayapinar (2013). </ref> بۇ قاراشقا قارشى تۇرۇپ، ئوسماننىڭ ئۆزى بالىلىرىغا ئەرەبچە-ئىسلامىي ۋە تۈركچە ئىسىملارنى بىرلىكتە قويغانلىقى كۆرسىتىلىدۇ؛ مەسىلەن، ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى «ئالا ئەددىن»، كىچىك ئوغلى بولسا «ئورخان» دەپ ئاتالغان. بۇ ئەھۋال ئۇنىڭ مۇسۇلمان بولۇپ تۇغۇلغانلىقىنى ۋە ئىسلامغا مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. يەنە يىلماز ئۆزتۇنا قوشۇپ، بەزى كىشىلەر ئوتتۇرىغا قويغان، قەبىلىدە ئىسلامنى ئەڭ ئاۋۋال قوبۇل قىلغانلار ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئوغلى ئوسمان ئىكەنلىكى ھەققىدىكى رىۋايەتنىڭ توقۇلما ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ بەلكىم بۇ ئائىلىنىڭ دەرىجىسىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن پەيدا قىلىنغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.<ref name="نسب"/> ==ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ قۇرۇلۇشى== [[ھۆججەت:Снимок экрана 2017-06-08 в 17.42.43.png|thumb|right|ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، كەي قەبىلىسىنىڭ ئەمىرى سۈپىتىدە سادىقلىق قەسىمى ئالغان.]] [[ھۆججەت:Баха Валад - Маариф (Миниатюра).jpg|thumb|ھاجى بەكتاش ۋەلى. ئۇ ئوسمان بىرىنچى دەۋرىدە ياشاپ، ئۇنىڭ باشلانغۇچ دەۋرلىرىگە تارىخىي بايان بەرگەن.]] ئوسمان ئاتىسى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئەرتۇغرۇل]] ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ ئورنىغا چىقىپ، يېڭىدىن قۇرۇلغان ئەمىرلىكنىڭ ۋە قائىي قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى تەخمىنەن يىگىرمە تۆت ياش ۋاقتىدا ئۈستىگە ئالغان.<ref> أوزتونا (2010)، ص. 89.</ref> بىر قانچە تارىخشۇناسلارنىڭ ئورتاق قارىشىغا كۆرە، ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىققا چىقىشى تىنچ يول بىلەن بولمىغان؛ بەلكى ئۇ ئالدى بىلەن ئۆز قېرىنداشلىرىغا قارشى بىر كۈچ سىنىشىش ياكى ھوقۇق ئۈچۈن جەڭگە كىرگەن دەپ قارىلىدۇ. بۇ جەڭنىڭ قانداقلىقى، كىم بىلەن بولغانلىقى ۋە قانداق تەرەققىي قىلغانلىقى ھەققىدە تارىخشۇناسلار ئارىسىدا چوڭ تالاش-تارتىش بار، ۋە بۇ ھەقتە ئوخشىمىغان رىۋايەتلەر مەۋجۇت. كۆپ رىۋايەتلەرگە كۆرە، بۇ توقۇنۇشنىڭ بىر تەرىپى ئوسماننىڭ تاغىسى دوندار غازى بولغان. چۈنكى باشقا قەبىلىلەر ئۇنى قېرىندىشىنىڭ ئوغلىدىنمۇ ئەمىرلىككە تېخىمۇ لايىق دەپ قارىغان، ئەمما جەڭچىلەر ۋە پالۋانلار ئوسماننى قوللىغان. بۇ توقۇنۇشنىڭ قانداق باشلانغانلىقى، قانداق داۋاملاشقانلىقى ۋە قايسى شەكىلنى ئالغانلىقى ئېنىق ئەمەس. شۇنداق بولسىمۇ، ئاخىرىدا ئوسمان غەلىبە قازىنىپ، ئۆزىنىڭ قېرى ياش تاغىسىنى بىر ئوق (ئوقيا ئوقى) بىلەن ئۆلتۈرگەن دەپ رىۋايەت قىلىنىدۇ. بىر رىۋايەتكە كۆرە، سىيىد مۇھەممەد ئىبن ئىبراھىم خۇراسانى، يەنى «ھاجى بەكتاش ۋەلى» نامى بىلەن تونۇلغان شەخس، «ۋەلايەت نامە» ناملىق ئەسىرىدە باشقا بىر ھېكايىنى بايان قىلىدۇ. ئۇنىڭچە، ئارتۇغرۇل ۋاپات بولغاندىن كېيىن قەبىلىگە رەھبەر بولغان كىشى ئوسماننىڭ كىچىك تاغىسى «گۈندۈز ئالپ» بولغان. بۇ دەۋردە ئوسمان ۋە قەبىلە پالۋانلىرى سۇكۇد ئەتراپىدىكى يارھىسار، بىلەجىك، ئىنېگۆل ۋە ئىزنِق قاتارلىق روم رايونلىرىغا ھۇجۇم قىلىشنى باشلىغان. بۇ ھۇجۇملارغا جاۋابەن، بورسا رايونىدىكى روم ۋالىيسى «تەكفۇر» سەلجۇق سۇلتانى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئۈچىنچىگە مەكتۇپ يوللاپ، بۇ ھۇجۇملاردىن شىكايەت قىلغان. سۇلتان بولسا گۈندۈز ئالپقا ئەمر قىلىپ، قېرىندىشىنىڭ ئوغلى بولغان ياش ئوسماننى ئۆزىنىڭ ئالدىغا كەلتۈرۈشنى بۇيرۇغان. ئۇ ئوسماننى قولغا ئېلىپ قونياغا ئەۋەتكەن. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، سۇلتان ئوسماننىڭ جۈرئىتى ۋە باتۇرلۇقىغا مەھلىيا بولغان، شۇڭا ئۇنى ھاجى بەكتاش ۋەلىنىڭ يېنىغا ئەۋەتكەن. ھاجى بەكتاش ئۇنى ئىززەت-ھۆرمەت بىلەن قارشى ئېلىپ، «مەن ئۇنىڭغا ئوخشاش بىرىنى ئۇزۇن يىللاردىن بېرى كۈتۈپ كەلدىم» دەپ، ئۇنى قويۇپ بېرىشنى بۇيرۇغان.<ref name="المسبار">يونم (2016)، ص. 4.</ref> ئۇنىڭ بېشىغا صوفىيلارنىڭ رەختى بىلەن لىباس كىيگۈزۈپ، گويا تاج كىيگۈزۈلگەندەك قىلغان، ھەمدە ئۇنىڭ بىلەن بىللە قونياغا سۇلتانغا خەت ئەۋەتكەن؛ بۇ خەتتە ئوسماننى ماختاپ، ئۇنىڭغا قايى قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى رەسمىي ئېتىراپ قىلىشنى تەلەپ قىلغان.<ref name="المسبار" /> سۇلتان بۇ خەتنى ئوقۇغاندىن كېيىن، ئوسماننى ئاتىسىنىڭ ئورنىغا قەبىلە ئەمىرى قىلىپ تەيىنلىگەن.<ref group="la"> Sakaoğlu (1999a), p. 26, 517.</ref> بۇ رىۋايەتتە ئوسمان بىلەن گۈندۈز ئالپ ئوتتۇرىسىدىكى كېيىنكى مۇناسىۋەت ھەققىدە ھېچقانداق مەلۇمات بېرىلمىگەن.<ref>خراسانی (2011)، ص. 221-226.</ref> == ئوسمانلى شاھزادىسىنىڭ ئورنىنىڭ ئەھمىيىتى == بىرىنچى ئوسمان دەۋرىدە تۈرك ئوسمانلىلارنىڭ ھەربىي ۋە سىياسىي ئورنى ئېنىق شەكىللىنىشكە باشلىدى. ئۇلارنىڭ دىنىي ئورنى بولسا ئۇنىڭدىن بۇرۇنلا، [[ئوتتۇرا ئاسىيا]] ۋە [[غەربىي ئاسىيا]]دىكى تۈرك مۇھىتلىرىدا كەڭ تارقالغان ئىسلام دىنىنىڭ تەسىرى بىلەن بېكىتىلگەن ئىدى. بىراق ئۇلارنى قوشنا نۇرغۇن ئىسلام سۇلالىلىرىدىن پەرقلەندۈرگەن ئاساسلىق ئامىل، ئۇلارنىڭ ئىككى چوڭ ئىسلام مەزھىپىنى مەلۇم دەرىجىدە ماسلاشتۇرغانلىقى ئىدى. گەرچە ئۇلار [[ھەنەفىي مەزھىپى|ھەنىفى سۈننىي مەزھىپى]]نى قوبۇل قىلغان بولسىمۇ، جعفەرى-شىئە يۆنىلىشىدىكى بەزى ئېتىقادىي ئامىللارنىڭمۇ تەسىرىنى كۆرسەتكەن. چۈنكى سۈننىي ۋە ئىثنائەشەرى شىئە قاراشلىرى ئوتتۇرا ئاسىيادىن ئانادولۇغا كۆچكەن تۈركمان قەبىلىلىرى ئارىسىدا بىر-بىرىگە ئارىلىشىپ، بىر خىل دىنىي-مەدەنىيەت مۇرەككەپلىكىنى شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئالدىنقى قاتارىدا روم سەلجۇقلار دۆلىتى بار ئىدى؛ ئوسمانلى ئائىلىسىمۇ دەل شۇ دۆلەت خىزمىتىدە بولغان.<ref name="حلاق"/> ھەربىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسماننىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى ئۇنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىدە چوڭ رول ئوينىغان. سۇكۇد شەھىرى بىر تەرەپتىن ئاسان مۇداپىئە قىلىشقا بولىدىغان ئېگىز جايدا، يەنە بىر تەرەپتىن [[كونىستانتىنوپول|قۇستانتىنىييە]]دىن [[قۇنىيە]]غا تۇتىشىدىغان ئاساسىي يول ئۈستىدە جايلاشقان ئىدى. بۇ رايوننىڭ سىياسىي بۆلۈنۈپ كېتىشى كىچىك ھەربىي كۈچلەرگە ئىلگىرىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ ئەھمىيەت بېرىلىشىگە سەۋەب بولغان. ئۇنىڭ بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى زېمىنلىرىغا يېقىن بولۇشى، ئۇنىڭ پائالىيىتىنى جەڭ ۋە جىھاد يۆنىلىشىگە قارىتىپ، روم زېمىنلىرىنى فەتھ قىلىپ ئۇلارنى ئىسلام زېمىنلىرىغا ۋە ئابباسى خىلافىتى دائىرىسىگە كىرگۈزۈش ئىدىيىسىنى كۈچەيتكەن. بىزانتىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئىدارە سىستېمىسىنىڭ زەئىپلىشىشى ئۇنىڭ غەربىي ئانادولۇغا قاراپ كېڭىيىشىنى ئاسانلاشتۇرغان، ھەتتا داردانېل بوغۇزى ئارقىلىق جەنۇبىي شەرقىي ياۋروپاغا ئۆتۈشنىمۇ قولايلاشتۇرغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىزانتىيلارنىڭ ياۋروپادىكى ئىچكى ئۇرۇشلار بىلەن مەشغۇل بولۇشى ئۇنىڭغا تېخىمۇ كەڭ ھەرىكەت مەيدانى يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش1"/> [[ھۆججەت:Osman I area map-ug.png|thumb|right|سۇلتان عثمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ چېگرالىرى (قېنىق قىزىل)، ۋە ئۇ ۋاپات بولغان ۋاقىتتىكى چېگرالىرى (سۇس قىزىل).]] بىراق شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ رايوندا بىزانتىيە كۈچىنىڭ ئاجىزلاشقانلىقىنى ھەددىدىن زىيادە چوڭايتىپ كۆرسىتىشكە بولمايدۇ. چۈنكى بىزانتىيلار مىخائىل سەككىزىنچى ۋە ئاندرونىكوس ئىككىنچى دەۋرلىرىدە (681 ھ– 728 ھ / 1282 – 1328م) بىتىنىيە رايونىنىڭ چېگرالىرىنى مۇستەھكەملەپ، ئىسلامىي ھۇجۇملارغا قارشى مۇداپىئە قۇرغان؛ بۇ ھۇجۇملار سەكارىيا دەرياسىنى كېسىپ ئۆتۈپ، بۇ ۋىلايەتنىڭ شەھەرلىرىگە يېتىپ بېرىشقا مەجبۇر ئىدى. بىراق بۇ قورغانلار دەريا بويىچە جەنۇبتىن شىمال ۋە غەرب يۆنىلىشىدە ھەرىكەت قىلغان ئوسمانلىلارنىڭ ئالدىدا ئۈنۈمسىز قالغان. بۇنىڭدىن باشقا، ئۇزۇن مۇددەت داۋاملاشقان توقۇنۇش سەۋەبىدىن سەلجۇق سۇلتانلىقى ۋە بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى ئىككىسىمۇ قاتتىق ھالىدىن كەتكەن ھالەتكە چۈشۈپ قالغان. بىرىنچىسى موڭغۇللارنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرىغان، ئىككىنچىسى بولسا تۆتىنچى سەلجۇقىي سەپىرى جەريانىدا لاتىنلارنىڭ بېسىپ كىرىشىگە دۇچ كەلگەن. بۇ ئەھۋال ئانادولۇدا سىياسىي ۋە ھەربىي بوشلۇق پەيدا قىلىپ، ئاخىرىدا بۇ يىمىرىلگەن ئىككى دۆلەتنىڭ ئورنىنى تولدۇرىدىغان يېڭى بىر كۈچنىڭ مەيدانغا چىقىشىغا شارائىت يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش2">طقوش (2013)، ص. 27.</ref> سىياسىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان ئۆز ئەمىرلىكى ئۈچۈن مۇكەممەل باشقۇرۇش تۈزۈمى ئورنىتىشتا ناھايىتى يۇقىرى قابىلىيەت كۆرسەتكەن. ئۇنىڭ دەۋرىدە ئوسمانلىلار كۆچمە قەبىلە تۈزۈمىدىن مۇقىم دۆلەتلىك باشقۇرۇش سىستېمىسىغا ئۆتۈش يولىدا مۇھىم باسقۇچلارنى بېسىپ ئۆتتى؛ بۇ بولسا ئۇلارنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، كېيىن تېز سۈرئەتتە چوڭ دۆلەتكە ئايلىنىشىغا ياردەم بەردى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئەمىرلىكنىڭ ئانادولۇنىڭ غەربىي شىمالىدا، خىرىستىيان دۇنياسىغا يېقىن جايلىشىشى، ئۇنى چېگرا ئەمىرلىكى سۈپىتىدە مەلۇم بىر ھەربىي سىياسەتنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر قىلدى. ئانادولۇ تارىخىدا چېگرا رايونلىرىدا قۇرۇلغان ئەمىرلىكلەر ئىچكى رايونلاردىكى ئەمىرلىكلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ تېز تەرەققىي قىلىش پۇرسىتىگە ئىگە بولغانلىقى مەلۇم.<ref name="طقوش2"/> ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئەھمىيىتى ئۇنىڭ موڭغۇل ھۇجۇم رايونلىرىدىن يىراق بولۇشى ۋە ئانادولۇنىڭ جەنۇبى ۋە جەنۇبىي غەربىدىكى كۈچلۈك تۈركمان ئەمىرلىكلىرىنىڭ تەسىرىدىن نىسبەتەن خالى بولۇشىدا ئىدى. شۇنداقلا ئۇنىڭ غەربتىكى روم رايونلىرى بىلەن شەرقىدىكى موڭغۇللارنىڭ كونتروللۇقىدىكى يەرلەرنى تۇتاشتۇرىدىغان [[يىپەك يولى]]غا يېقىن بولۇشى ئۇنىڭغا ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئالاھىدە ئەۋزەللىك بەخش ئەتتى. بۇنىڭغا قوشۇپ، بۇ ئەمىرلىك تېخى فەتھ قىلىنمىغان روم زېمىنلىرىغا قارشى تۇرۇۋاتقان يالغۇز سىرتقى سەپ بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئۇ يەرگە كۆپ ساندا تۈركمان جەڭچىلەرنى، جىھاد ۋە غازا ئىزدەۋاتقان دەرۋىشلارنى، شۇنداقلا موڭغۇللاردىن قېچىپ كەلگەن دېھقانلارنى جەلپ قىلدى. ئۇلار بۇ يەرنىڭ مۇنبەت زېمىنلىرىنى ئۆز پائالىيىتىنى داۋاملاشتۇرۇشقا مۇۋاپىق مۇھىت دەپ تاپتى.<ref>كولنز (1993)، ص. 26.</ref> ===ئوسماننىڭ چۈشى=== ئوسمانلى مەنبەلەر دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا يۈز بەرگەن بىر ۋەقەنى بايان قىلىدۇ؛ بۇ ۋەقەگە قەدىمكى مۇسۇلمان مۇئەرىخىلەر—بولۇپمۇ تۈركلەر—ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسى سەۋەبىدىن ناھايىتى زور ئەھمىيەت بەرگەن.<ref group="la">Creasy (1910), p. 15.</ref> بىراق زامانىۋى مۇئەرىخىلەر بۇ ھېكايىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ پەيدا بولۇشى ۋە تەرەققىي قىلىشىنى ئىزاھلاش ئۈچۈن قوللىنىلغان بىر ۋاسىتىدىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكىدە بىردەك قاراشتا. بولۇپمۇ ئوسماننىڭ ۋارىسىلىرى ناھايىتى مۇھىم نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ ھېكايىگە بىر خىل روھانىيلۇق رەڭ بېرىلگەن. ئۇلار ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەسىرلەر بويى داۋاملاشقان پارچىلىنىشىدىن كېيىن ئۇنى قايتا بىرلەشتۈرەلگەن، ۋە خەلىپىلىكنى ئەمەلىي مەنىدە قايتا جانلاندۇرغان؛ بۇ، ئۇنىڭدىن ئىلگىرى مىسىردىكى [[مەملۇك سۇلتانلىقى|ماملۇكلار سۇلتانلىقىنىڭ]] ھىمايىسى ئاستىدا پەقەت شەكلىي ھالەتكە چۈشۈپ قالغان ئىدى، بولۇپمۇ موڭغۇللار ئابباسىيلارنىڭ ئەڭ ئاخىرقى خەلىپىسى بولغان ئابدۇللاھ ئەل-مۇستەئسىم بىللاھنى باغدادتا ئۆلتۈرگەندىن كېيىن. ئۇلار يەنە باشقا ھېچقانداق ئىسلام سۇلالىسى قىلالمىغان بىر ئىشنى ئىشقا ئاشۇردى، يەنى قۇسطنطىنىيەنى فەتھ قىلىش، ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن شەرقىي ياۋروپاغا كېڭەيگەن. بۇنىڭدىن باشقا، بۇ ھېكايىدە بىر خىل «تەسادىپىي» جەھەت بار بولۇپ، ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسىدە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ كېيىنكى ئىككى ئەسىرلىك تارىخى قىسقىچە ئىپادىلەنگەن.<ref group="la">Finkel (2006), p. xiii. </ref> ==باھالىغۇچى== ===پايدىلانغان ماتېرىياللار=== ;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا {{Reflist|3}} ;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە <div style="direction: ltr"> {{Reflist|group=la|3}} </div> 0llgc3dzi7avh2dc3612xuzf5enox14 175535 175534 2026-04-18T22:36:35Z باسم 10959 /* ئوسماننىڭ چۈشى */ 175535 wikitext text/x-wiki {{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى |ئات-تەگئات = بىرىنچى ئوسمان<br/><small>([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)</small> |رەسىم = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]] |تۇغۇلغان = ھ 656 / م. 1258 |يۇرتى = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى |ۋاپاتى = ھ 726 / م. 1326<br/>سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]] |ئەسىرى = پادىشاھ |بالىلىرى = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن<br/>ۋە باشقىلار |ئاتا-ئانىسى = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]<br/>ھەلىمە خاتۇن }} '''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: <span style="font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px ">أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل</font></span>)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بەگ'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. شۇنداقلا مىلادىيە 1922-يىلى [[تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلغانلىقىنىڭ جاكارلىنىشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر ئالتە يۈز يىل بالقان، [[ئاناتولىيە]]، ئەرەبنىڭ شەرقى ، يېقىن ۋە ئوتتۇرا مەغرىبنى باشقۇرغان ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ئىدى. '''بىرىنچى ئوسمان''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئوسمان ئەمىرلىك ۋە قەبىلىنىڭ رەھبەرلىكىنى ئۈستىگە ئالدى، ئىچكى توقۇنۇشلار ۋە دۇچ كەلگەن خەتەرلەرگە قارىماي، سەلجۇق سۇلتانلىقى رۇمغا سادىق قالدى. گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلى، ئوسمان سەلجۇق سۇلتانى ۋە ئابباسىيلار خەلىپىسى نامىدىن بىزانتىيە چېگراسىغا ھۇجۇم قىلدى. ئۇ بىر قانچە قەلئەنى بويسۇندۇرۇپ، قەبىلىسىنى مەرمەرە دېڭىزى ۋە قارا دېڭىز قىرغىقىغىچە كېڭەيتتى. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة">جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116</ref> ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة"/> ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.<ref group="la">Quataert (2005), p. 4.</ref> گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالبپادشاھ» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.<ref name="مولد تلقائيا2">أرمغان (2014)، ص. 15.</ref> ==تارىخىي خەلىپە== [[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]] كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref>سعد الدين (1862)، ص. 13-15. </ref> باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.<ref name="نسب">أوزتونا (2010)، ص. 83-84.</ref> بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.<ref name="فريد بك">فريد بك (1981)، ص. 115-116.</ref><ref>القرماني (1985)، ص. 9-10.</ref> سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.<ref name="فريد بك"/> ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.<ref>الكوبريللي (1967)، ص. 126.</ref> كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.<ref group="la">Anooshahr (2009), p. 157.</ref> ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.<ref name="طقوش1">طقوش (2013)، ص. 25-26.</ref> ==ئۇنىڭ باشلىنىشى== ===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى=== [[ھۆججەت:Behcetü't Tevârîh ilk sayfa.png|thumb|right|تارىخچى شۈكراللهنىڭ «بهجة التواريخ» ناملىق كىتابىنىڭ مەزمۇنى. ئوسمان بىرىنچىنىڭ ھاياتىنىڭ دەسلەپكى باسقۇچلىرىنى مۇھاكىمە قىلىدىغان ئەڭ قەدىمكى مەنبەلەرنىڭ بىرى.]] تۇغۇلۇش ۋاقتى ھىجرىيە 656-يىلى سەپەر ئېيىنىڭ 8-كۈنى، مىلادىيە 1258-يىلى 2-ئاينىڭ 13-كۈنىگە توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە تارىخىي بىنەكارلىق ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.<ref name="ReferenceC"> أرمغان (2014)، ص. 11.</ref> ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref group="la">Sakaoğlu (1999), p. 392-395.</ref><ref group="la"> Shaw (1976), p. 13. </ref> بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.<ref group="la">Zachariadou (1997), p. 150.</ref> ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.<ref name="حلاق">حلاق (2000)، ص. 16-17.</ref> ئىمام ئەخمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان. [[ھۆججەت:I Osman.jpg|thumb|ئوسماننىڭ ياش ۋاقتىدىكى ئوسمانلى ئۇسلۇبىدىكى كىچىك سۈرىتى.]] ئەمما نەسەب جەھەتتىن، ئەڭ كەڭ تارقالغان كلاسسىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئوسمان «سۇلايمانشاھ»نىڭ نەۋرىسى بولۇپ، ئۇ فۇرات دەرياسىدىن ئاتى بىلەن ئۆتۈش جەريانىدا چۆكۈپ ۋاپات بولغان دەپ قارىلىدۇ. بىراق تۈرك تارىخشۇناسى يىلماز ئۆزتۇنا بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئاجىز دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ بوۋىسى ۋە ئارتۇغرۇلنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى «گۈندۈز ئالپ» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە سۇلايمانشاھ نامىنىڭ ئەسلىدە ئانادولۇنى فەتھ قىلغان سۇلايمان ئىبن قۇتلۇمشنىڭ نامىدىن قالغان بىر ئەسلىمە بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ نام بىلەن باغلىنىش بولسا ئوسمانلار بىلەن سەلجۇقلار ئارىسىدا باغلىنىش قۇرۇش مەقسىتىدە پەيدا بولغان بولۇشى ئېھتىماللىقىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ؛ بولۇپمۇ ئوسمانلىلار ئۆزلىرىنى سەلجۇقلارنىڭ قانۇنىي ۋارىسلىرى دەپ كۆرسەتكەنلىكىنى نازاردا تۇتقاندا. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى مۇنداق بولىدۇ: '''ئوسمان ئىبن ئەرتۇغرۇل ئىبن گۈندۈز ئالپ ئىبن قايا ئالپ ئىبن گۆك ئالپ ئىبن سارقۇوق ئالپ ئىبن قائىي ئالپ'''،<ref name="نسب"/> بۇلارنىڭ ھەممىسى قائىي قەبىلىسىنىڭ بەكلىرى (ئەمىرلىرى) بولۇپ، ئوسمانلى مەنبەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. رەسمىي ئوسمانلى نەسەب شەجەرىسىگە كۆرە بولسا، ئوسمان بىرىنچى [[تۈرك|تۈركلەر]] «ئوغۇز خان» دەپ ئاتايدىغان «مەتە»نىڭ (ۋاپاتى مىلادىدىن بۇرۇن 174-يىل) 46-ئەۋلادىدۇر.<ref name="نسب"/> يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى ئوسمانلى مەنبەلىرى ئوسماننىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن نەسەبىنى ۋە ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا دائىر، ھەقىقەتتىن كۆرە ئەپسانىلەرگە يېقىن بولغان مەلۇماتلارنى كەلتۈرۈپ، ئۇلارنى يافەس ئىبن نۇھنىڭ ئەۋلادى دەپ قارىيدۇ، ھەمدە ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى 52 ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ ئەجدادنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئاخىرىدا [[نۇھ ئەلەيھىسسالام|نۇھ پەيغەمبەر]]گە تۇتىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ شەجەرىدە گۆك ئالپ، ئوغۇز خان (ئۇنى گۆك ئالپنىڭ دادىسى دەپ قارايدۇ) ۋە [[ئوغۇزلار|ئوغۇزلار تۈركمانلىرى]] بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن سەلجۇقلار چىقىپ، پارس ۋە ئانادولۇنى ئىگىلەپ، مالازگىرت جەڭىدە روملارنى قاتتىق مەغلۇپ قىلغان.<ref name="حلاق"/> بۇنىڭدىن، يىلماز ئۆزتۇنانىڭ قارىشىدىكىدەك، ئوسمانلىلارنىڭ ئۆزلىرىنى دائىم سەلجۇقلارغا باغلاشقا ۋە ئۆزلىرىنى ئۇلارنىڭ ۋارىسلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقىنىڭ بەزى ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تارىخشۇناس ئىبن ئىياس «بدائع الزهور في وقائع الدهور» ناملىق ئەسىرىدە ئوسماننىڭ پۈتۈنلەي باشقا بىر كېلىپ چىقىشىنى بايان قىلىدۇ، بۇنى ھازىرقى تارىخشۇناسلار رەت قىلىدۇ. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، ئوسمان 658 ھ يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، ئەسلى [[ئەرەبلەر|ئەرەب]] بولۇپ، ھىجازدىن كېلىپ چىققان، وادي الصفراءدا، [[مەدىنە|مەدىنە مۇنەۋۋەرە]]گە يېقىن جايدا ياشىغان. كېيىن مەدىنەدە قەھەتچىلىك يۈز بەرگەندە، ئۇ بۇ يەردىن چىقىپ قارامان بېگلىكىگە، يەنى [[قۇنىيە]]غا كەلگەن، شۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ كىيىنىشى ۋە ئادەتلىرىنى قوبۇل قىلغان، كېيىنچە ئەلا ئەددىن ئەلى ئىبن خەلىل قارامانىنىڭ خىزمىتىگە كىرىپ، ئۇنىڭ يېنىدا ئورنى ئۆسۈپ، تۈركچە سۆزلەشنى ئۆگىنىپ، كۆپلىگەن ئەگەشكۈچىلەرگە ۋە ياردەمچىلەرگە ئىگە بولغان.<ref>ابن إياس (1984)، ص. 364-365.</ref> == ئۇنىڭ ئىسمى == بارلىق تارىخىي مەنبەلەر ئەرتۇغرۇلنىڭ كىچىك ئوغلىغا «ئوسمان» دەپ نام قويغانلىقىنى، بۇنىڭ [[تۆرت خەلىپە|راشد خەلىپىلەر]]نىڭ ئۈچىنچىسى [[ئوسمان بىننى ئەففان|ئوسمان ئىبن ئەففان]]غا، يەنى ساھابىلەردىن بولۇپ [[مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام|مۇھەممەد]] پەيغەمبەرگە يېقىن بولغان ۋە [[ئەشەرەئى مۇبەششەرە|جەننەت بىلەن خۇشخەۋەر بېرىلگەن ئون كىشى]]نىڭ بىرىگە تەبەررۈك قىلىش ئۈچۈن قويۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىراق، بىزانتىيە تەتقىقاتلىرىغا ئىختىساسلاشقان زامانىۋى تارىخشۇناس دكتور «لاۋەند قايا پىنار» ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسىنىڭ ئەسلى ئىسمى ئەمەلىيەتتە «ئوتومان» ياكى «ئەتومان» بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ بۇ قارىشىنى روم (بىزانتىيە) تارىخشۇناسى جەرجىس پاخىمەرِس (1242–تەخمىنەن 1310)نىڭ ئەسەرلىرىگە تايىنىپ دەلىللەيدۇ؛ چۈنكى ئۇ ئوسمان دەۋرىدە ياشىغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىسمىنى ئەرەبچە «ئەين» ھەرىپىگە ئوخشاش ھەرىپلەر بىلەن باشلانغان شەكىلدە ئەسلىمەيدۇ، بەلكى [[لاتىن تىلى|لاتىنچە]] «Ottomanus» ۋە [[گرېك تىلى|يونانچە]] «Асман» دەپ يېزىدۇ. ئۇنىڭ يەنە بىر دەلىلى شۇكى، ئوسماننىڭ ئاتىسى، قېرىنداشلىرى ۋە ئەمەلرىنىڭ ھېچقايسىسى ئەرەبچە-ئىسلامىي ئىسىملارنى كۆتۈرمىگەن؛ شۇنداق بولغاندا نېمە ئۈچۈن ئوسمان يالغۇز بۇ جەھەتتە ئالاھىدە بولىدۇ؟<ref group="la">Kayapinar (2013). </ref> بۇ قاراشقا قارشى تۇرۇپ، ئوسماننىڭ ئۆزى بالىلىرىغا ئەرەبچە-ئىسلامىي ۋە تۈركچە ئىسىملارنى بىرلىكتە قويغانلىقى كۆرسىتىلىدۇ؛ مەسىلەن، ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى «ئالا ئەددىن»، كىچىك ئوغلى بولسا «ئورخان» دەپ ئاتالغان. بۇ ئەھۋال ئۇنىڭ مۇسۇلمان بولۇپ تۇغۇلغانلىقىنى ۋە ئىسلامغا مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. يەنە يىلماز ئۆزتۇنا قوشۇپ، بەزى كىشىلەر ئوتتۇرىغا قويغان، قەبىلىدە ئىسلامنى ئەڭ ئاۋۋال قوبۇل قىلغانلار ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئوغلى ئوسمان ئىكەنلىكى ھەققىدىكى رىۋايەتنىڭ توقۇلما ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ بەلكىم بۇ ئائىلىنىڭ دەرىجىسىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن پەيدا قىلىنغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.<ref name="نسب"/> ==ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ قۇرۇلۇشى== [[ھۆججەت:Снимок экрана 2017-06-08 в 17.42.43.png|thumb|right|ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، كەي قەبىلىسىنىڭ ئەمىرى سۈپىتىدە سادىقلىق قەسىمى ئالغان.]] [[ھۆججەت:Баха Валад - Маариф (Миниатюра).jpg|thumb|ھاجى بەكتاش ۋەلى. ئۇ ئوسمان بىرىنچى دەۋرىدە ياشاپ، ئۇنىڭ باشلانغۇچ دەۋرلىرىگە تارىخىي بايان بەرگەن.]] ئوسمان ئاتىسى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئەرتۇغرۇل]] ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ ئورنىغا چىقىپ، يېڭىدىن قۇرۇلغان ئەمىرلىكنىڭ ۋە قائىي قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى تەخمىنەن يىگىرمە تۆت ياش ۋاقتىدا ئۈستىگە ئالغان.<ref> أوزتونا (2010)، ص. 89.</ref> بىر قانچە تارىخشۇناسلارنىڭ ئورتاق قارىشىغا كۆرە، ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىققا چىقىشى تىنچ يول بىلەن بولمىغان؛ بەلكى ئۇ ئالدى بىلەن ئۆز قېرىنداشلىرىغا قارشى بىر كۈچ سىنىشىش ياكى ھوقۇق ئۈچۈن جەڭگە كىرگەن دەپ قارىلىدۇ. بۇ جەڭنىڭ قانداقلىقى، كىم بىلەن بولغانلىقى ۋە قانداق تەرەققىي قىلغانلىقى ھەققىدە تارىخشۇناسلار ئارىسىدا چوڭ تالاش-تارتىش بار، ۋە بۇ ھەقتە ئوخشىمىغان رىۋايەتلەر مەۋجۇت. كۆپ رىۋايەتلەرگە كۆرە، بۇ توقۇنۇشنىڭ بىر تەرىپى ئوسماننىڭ تاغىسى دوندار غازى بولغان. چۈنكى باشقا قەبىلىلەر ئۇنى قېرىندىشىنىڭ ئوغلىدىنمۇ ئەمىرلىككە تېخىمۇ لايىق دەپ قارىغان، ئەمما جەڭچىلەر ۋە پالۋانلار ئوسماننى قوللىغان. بۇ توقۇنۇشنىڭ قانداق باشلانغانلىقى، قانداق داۋاملاشقانلىقى ۋە قايسى شەكىلنى ئالغانلىقى ئېنىق ئەمەس. شۇنداق بولسىمۇ، ئاخىرىدا ئوسمان غەلىبە قازىنىپ، ئۆزىنىڭ قېرى ياش تاغىسىنى بىر ئوق (ئوقيا ئوقى) بىلەن ئۆلتۈرگەن دەپ رىۋايەت قىلىنىدۇ. بىر رىۋايەتكە كۆرە، سىيىد مۇھەممەد ئىبن ئىبراھىم خۇراسانى، يەنى «ھاجى بەكتاش ۋەلى» نامى بىلەن تونۇلغان شەخس، «ۋەلايەت نامە» ناملىق ئەسىرىدە باشقا بىر ھېكايىنى بايان قىلىدۇ. ئۇنىڭچە، ئارتۇغرۇل ۋاپات بولغاندىن كېيىن قەبىلىگە رەھبەر بولغان كىشى ئوسماننىڭ كىچىك تاغىسى «گۈندۈز ئالپ» بولغان. بۇ دەۋردە ئوسمان ۋە قەبىلە پالۋانلىرى سۇكۇد ئەتراپىدىكى يارھىسار، بىلەجىك، ئىنېگۆل ۋە ئىزنِق قاتارلىق روم رايونلىرىغا ھۇجۇم قىلىشنى باشلىغان. بۇ ھۇجۇملارغا جاۋابەن، بورسا رايونىدىكى روم ۋالىيسى «تەكفۇر» سەلجۇق سۇلتانى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئۈچىنچىگە مەكتۇپ يوللاپ، بۇ ھۇجۇملاردىن شىكايەت قىلغان. سۇلتان بولسا گۈندۈز ئالپقا ئەمر قىلىپ، قېرىندىشىنىڭ ئوغلى بولغان ياش ئوسماننى ئۆزىنىڭ ئالدىغا كەلتۈرۈشنى بۇيرۇغان. ئۇ ئوسماننى قولغا ئېلىپ قونياغا ئەۋەتكەن. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، سۇلتان ئوسماننىڭ جۈرئىتى ۋە باتۇرلۇقىغا مەھلىيا بولغان، شۇڭا ئۇنى ھاجى بەكتاش ۋەلىنىڭ يېنىغا ئەۋەتكەن. ھاجى بەكتاش ئۇنى ئىززەت-ھۆرمەت بىلەن قارشى ئېلىپ، «مەن ئۇنىڭغا ئوخشاش بىرىنى ئۇزۇن يىللاردىن بېرى كۈتۈپ كەلدىم» دەپ، ئۇنى قويۇپ بېرىشنى بۇيرۇغان.<ref name="المسبار">يونم (2016)، ص. 4.</ref> ئۇنىڭ بېشىغا صوفىيلارنىڭ رەختى بىلەن لىباس كىيگۈزۈپ، گويا تاج كىيگۈزۈلگەندەك قىلغان، ھەمدە ئۇنىڭ بىلەن بىللە قونياغا سۇلتانغا خەت ئەۋەتكەن؛ بۇ خەتتە ئوسماننى ماختاپ، ئۇنىڭغا قايى قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى رەسمىي ئېتىراپ قىلىشنى تەلەپ قىلغان.<ref name="المسبار" /> سۇلتان بۇ خەتنى ئوقۇغاندىن كېيىن، ئوسماننى ئاتىسىنىڭ ئورنىغا قەبىلە ئەمىرى قىلىپ تەيىنلىگەن.<ref group="la"> Sakaoğlu (1999a), p. 26, 517.</ref> بۇ رىۋايەتتە ئوسمان بىلەن گۈندۈز ئالپ ئوتتۇرىسىدىكى كېيىنكى مۇناسىۋەت ھەققىدە ھېچقانداق مەلۇمات بېرىلمىگەن.<ref>خراسانی (2011)، ص. 221-226.</ref> == ئوسمانلى شاھزادىسىنىڭ ئورنىنىڭ ئەھمىيىتى == بىرىنچى ئوسمان دەۋرىدە تۈرك ئوسمانلىلارنىڭ ھەربىي ۋە سىياسىي ئورنى ئېنىق شەكىللىنىشكە باشلىدى. ئۇلارنىڭ دىنىي ئورنى بولسا ئۇنىڭدىن بۇرۇنلا، [[ئوتتۇرا ئاسىيا]] ۋە [[غەربىي ئاسىيا]]دىكى تۈرك مۇھىتلىرىدا كەڭ تارقالغان ئىسلام دىنىنىڭ تەسىرى بىلەن بېكىتىلگەن ئىدى. بىراق ئۇلارنى قوشنا نۇرغۇن ئىسلام سۇلالىلىرىدىن پەرقلەندۈرگەن ئاساسلىق ئامىل، ئۇلارنىڭ ئىككى چوڭ ئىسلام مەزھىپىنى مەلۇم دەرىجىدە ماسلاشتۇرغانلىقى ئىدى. گەرچە ئۇلار [[ھەنەفىي مەزھىپى|ھەنىفى سۈننىي مەزھىپى]]نى قوبۇل قىلغان بولسىمۇ، جعفەرى-شىئە يۆنىلىشىدىكى بەزى ئېتىقادىي ئامىللارنىڭمۇ تەسىرىنى كۆرسەتكەن. چۈنكى سۈننىي ۋە ئىثنائەشەرى شىئە قاراشلىرى ئوتتۇرا ئاسىيادىن ئانادولۇغا كۆچكەن تۈركمان قەبىلىلىرى ئارىسىدا بىر-بىرىگە ئارىلىشىپ، بىر خىل دىنىي-مەدەنىيەت مۇرەككەپلىكىنى شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئالدىنقى قاتارىدا روم سەلجۇقلار دۆلىتى بار ئىدى؛ ئوسمانلى ئائىلىسىمۇ دەل شۇ دۆلەت خىزمىتىدە بولغان.<ref name="حلاق"/> ھەربىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسماننىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى ئۇنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىدە چوڭ رول ئوينىغان. سۇكۇد شەھىرى بىر تەرەپتىن ئاسان مۇداپىئە قىلىشقا بولىدىغان ئېگىز جايدا، يەنە بىر تەرەپتىن [[كونىستانتىنوپول|قۇستانتىنىييە]]دىن [[قۇنىيە]]غا تۇتىشىدىغان ئاساسىي يول ئۈستىدە جايلاشقان ئىدى. بۇ رايوننىڭ سىياسىي بۆلۈنۈپ كېتىشى كىچىك ھەربىي كۈچلەرگە ئىلگىرىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ ئەھمىيەت بېرىلىشىگە سەۋەب بولغان. ئۇنىڭ بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى زېمىنلىرىغا يېقىن بولۇشى، ئۇنىڭ پائالىيىتىنى جەڭ ۋە جىھاد يۆنىلىشىگە قارىتىپ، روم زېمىنلىرىنى فەتھ قىلىپ ئۇلارنى ئىسلام زېمىنلىرىغا ۋە ئابباسى خىلافىتى دائىرىسىگە كىرگۈزۈش ئىدىيىسىنى كۈچەيتكەن. بىزانتىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئىدارە سىستېمىسىنىڭ زەئىپلىشىشى ئۇنىڭ غەربىي ئانادولۇغا قاراپ كېڭىيىشىنى ئاسانلاشتۇرغان، ھەتتا داردانېل بوغۇزى ئارقىلىق جەنۇبىي شەرقىي ياۋروپاغا ئۆتۈشنىمۇ قولايلاشتۇرغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىزانتىيلارنىڭ ياۋروپادىكى ئىچكى ئۇرۇشلار بىلەن مەشغۇل بولۇشى ئۇنىڭغا تېخىمۇ كەڭ ھەرىكەت مەيدانى يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش1"/> [[ھۆججەت:Osman I area map-ug.png|thumb|right|سۇلتان عثمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ چېگرالىرى (قېنىق قىزىل)، ۋە ئۇ ۋاپات بولغان ۋاقىتتىكى چېگرالىرى (سۇس قىزىل).]] بىراق شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ رايوندا بىزانتىيە كۈچىنىڭ ئاجىزلاشقانلىقىنى ھەددىدىن زىيادە چوڭايتىپ كۆرسىتىشكە بولمايدۇ. چۈنكى بىزانتىيلار مىخائىل سەككىزىنچى ۋە ئاندرونىكوس ئىككىنچى دەۋرلىرىدە (681 ھ– 728 ھ / 1282 – 1328م) بىتىنىيە رايونىنىڭ چېگرالىرىنى مۇستەھكەملەپ، ئىسلامىي ھۇجۇملارغا قارشى مۇداپىئە قۇرغان؛ بۇ ھۇجۇملار سەكارىيا دەرياسىنى كېسىپ ئۆتۈپ، بۇ ۋىلايەتنىڭ شەھەرلىرىگە يېتىپ بېرىشقا مەجبۇر ئىدى. بىراق بۇ قورغانلار دەريا بويىچە جەنۇبتىن شىمال ۋە غەرب يۆنىلىشىدە ھەرىكەت قىلغان ئوسمانلىلارنىڭ ئالدىدا ئۈنۈمسىز قالغان. بۇنىڭدىن باشقا، ئۇزۇن مۇددەت داۋاملاشقان توقۇنۇش سەۋەبىدىن سەلجۇق سۇلتانلىقى ۋە بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى ئىككىسىمۇ قاتتىق ھالىدىن كەتكەن ھالەتكە چۈشۈپ قالغان. بىرىنچىسى موڭغۇللارنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرىغان، ئىككىنچىسى بولسا تۆتىنچى سەلجۇقىي سەپىرى جەريانىدا لاتىنلارنىڭ بېسىپ كىرىشىگە دۇچ كەلگەن. بۇ ئەھۋال ئانادولۇدا سىياسىي ۋە ھەربىي بوشلۇق پەيدا قىلىپ، ئاخىرىدا بۇ يىمىرىلگەن ئىككى دۆلەتنىڭ ئورنىنى تولدۇرىدىغان يېڭى بىر كۈچنىڭ مەيدانغا چىقىشىغا شارائىت يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش2">طقوش (2013)، ص. 27.</ref> سىياسىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان ئۆز ئەمىرلىكى ئۈچۈن مۇكەممەل باشقۇرۇش تۈزۈمى ئورنىتىشتا ناھايىتى يۇقىرى قابىلىيەت كۆرسەتكەن. ئۇنىڭ دەۋرىدە ئوسمانلىلار كۆچمە قەبىلە تۈزۈمىدىن مۇقىم دۆلەتلىك باشقۇرۇش سىستېمىسىغا ئۆتۈش يولىدا مۇھىم باسقۇچلارنى بېسىپ ئۆتتى؛ بۇ بولسا ئۇلارنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، كېيىن تېز سۈرئەتتە چوڭ دۆلەتكە ئايلىنىشىغا ياردەم بەردى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئەمىرلىكنىڭ ئانادولۇنىڭ غەربىي شىمالىدا، خىرىستىيان دۇنياسىغا يېقىن جايلىشىشى، ئۇنى چېگرا ئەمىرلىكى سۈپىتىدە مەلۇم بىر ھەربىي سىياسەتنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر قىلدى. ئانادولۇ تارىخىدا چېگرا رايونلىرىدا قۇرۇلغان ئەمىرلىكلەر ئىچكى رايونلاردىكى ئەمىرلىكلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ تېز تەرەققىي قىلىش پۇرسىتىگە ئىگە بولغانلىقى مەلۇم.<ref name="طقوش2"/> ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئەھمىيىتى ئۇنىڭ موڭغۇل ھۇجۇم رايونلىرىدىن يىراق بولۇشى ۋە ئانادولۇنىڭ جەنۇبى ۋە جەنۇبىي غەربىدىكى كۈچلۈك تۈركمان ئەمىرلىكلىرىنىڭ تەسىرىدىن نىسبەتەن خالى بولۇشىدا ئىدى. شۇنداقلا ئۇنىڭ غەربتىكى روم رايونلىرى بىلەن شەرقىدىكى موڭغۇللارنىڭ كونتروللۇقىدىكى يەرلەرنى تۇتاشتۇرىدىغان [[يىپەك يولى]]غا يېقىن بولۇشى ئۇنىڭغا ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئالاھىدە ئەۋزەللىك بەخش ئەتتى. بۇنىڭغا قوشۇپ، بۇ ئەمىرلىك تېخى فەتھ قىلىنمىغان روم زېمىنلىرىغا قارشى تۇرۇۋاتقان يالغۇز سىرتقى سەپ بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئۇ يەرگە كۆپ ساندا تۈركمان جەڭچىلەرنى، جىھاد ۋە غازا ئىزدەۋاتقان دەرۋىشلارنى، شۇنداقلا موڭغۇللاردىن قېچىپ كەلگەن دېھقانلارنى جەلپ قىلدى. ئۇلار بۇ يەرنىڭ مۇنبەت زېمىنلىرىنى ئۆز پائالىيىتىنى داۋاملاشتۇرۇشقا مۇۋاپىق مۇھىت دەپ تاپتى.<ref>كولنز (1993)، ص. 26.</ref> ===ئوسماننىڭ چۈشى=== ئوسمانلى مەنبەلەر دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا يۈز بەرگەن بىر ۋەقەنى بايان قىلىدۇ؛ بۇ ۋەقەگە قەدىمكى مۇسۇلمان مۇئەرىخىلەر—بولۇپمۇ تۈركلەر—ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسى سەۋەبىدىن ناھايىتى زور ئەھمىيەت بەرگەن.<ref group="la">Creasy (1910), p. 15.</ref> بىراق زامانىۋى مۇئەرىخىلەر بۇ ھېكايىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ پەيدا بولۇشى ۋە تەرەققىي قىلىشىنى ئىزاھلاش ئۈچۈن قوللىنىلغان بىر ۋاسىتىدىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكىدە بىردەك قاراشتا. بولۇپمۇ ئوسماننىڭ ۋارىسىلىرى ناھايىتى مۇھىم نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ ھېكايىگە بىر خىل روھانىيلۇق رەڭ بېرىلگەن. ئۇلار ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەسىرلەر بويى داۋاملاشقان پارچىلىنىشىدىن كېيىن ئۇنى قايتا بىرلەشتۈرەلگەن، ۋە خەلىپىلىكنى ئەمەلىي مەنىدە قايتا جانلاندۇرغان؛ بۇ، ئۇنىڭدىن ئىلگىرى مىسىردىكى [[مەملۇك سۇلتانلىقى|ماملۇكلار سۇلتانلىقىنىڭ]] ھىمايىسى ئاستىدا پەقەت شەكلىي ھالەتكە چۈشۈپ قالغان ئىدى، بولۇپمۇ موڭغۇللار ئابباسىيلارنىڭ ئەڭ ئاخىرقى خەلىپىسى بولغان ئابدۇللاھ ئەل-مۇستەئسىم بىللاھنى باغدادتا ئۆلتۈرگەندىن كېيىن. ئۇلار يەنە باشقا ھېچقانداق ئىسلام سۇلالىسى قىلالمىغان بىر ئىشنى ئىشقا ئاشۇردى، يەنى قۇسطنطىنىيەنى فەتھ قىلىش، ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن شەرقىي ياۋروپاغا كېڭەيگەن. بۇنىڭدىن باشقا، بۇ ھېكايىدە بىر خىل «تەسادىپىي» جەھەت بار بولۇپ، ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسىدە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ كېيىنكى ئىككى ئەسىرلىك تارىخى قىسقىچە ئىپادىلەنگەن.<ref group="la">Finkel (2006), p. xiii. </ref> بۇ ھېكايىنىڭ تەپسىلاتلىرىغا كۆرە، ئوسمان ئادەتتە كىچىك ۋاقتىدىن تارتىپ ئادەتلەنگەنچە، ئۇستازى شەيخ ئىدە بالىنىڭ تەكىيەسىدە قونۇپ، ئۇنىڭغا يېقىنلىشىپ، ئىلمىدىن پايدىلىنىش ئۈچۈن شۇ يەردە تۇرغان. بىر قېتىم ئۇ تەسادىپەن شەيخنىڭ قىزى مال خاتۇننى كۆرۈپ قالىدۇ، ۋە ئۇنىڭغا كۆڭلى چۈشۈپ، ئۇنى نىكاھلاشنى ئارزۇ قىلىدۇ. بىراق قىزنىڭ ئاتىسى بۇ تەكلىپنى رەت قىلىدۇ. ئوسمان بۇنىڭدىن قايغۇغا چۆمسىمۇ، سەبىر قىلىپ، باشقا بىرى بىلەن توي قىلىشنى خالىمايدۇ. كېيىن ئۇ بىر كېچە كۆرگەن چۈشىنى شەيخقا سۆزلەپ بەرگەندىن كېيىن، شەيخ قىزىنى ئۇنىڭغا بېرىشكە رازى بولىدۇ. ئوسماننىڭ بايان قىلىشىچە، ئۇ چۈشىدە شەيخنىڭ كۆكسىدىن بىر ھىلال كۆتۈرۈلۈپ چىقىپ، تولۇن ئايغا ئايلىنىپ، ئاندىن كېلىپ ئۇنىڭ ئۆزىنىڭ كۆكسىگە كىرگەنلىكىنى كۆرگەن. ئاندىن ئۇنىڭ بەل قىسمىدىن بىر دەرەخ ئۆسۈپ چىقىپ، ناھايىتى تېزلا چوڭىيىپ، پۈتۈن دۇنيانى سايىسى بىلەن قاپلىغان. بۇ دەرەخنىڭ ئاستىدا ئۈچ چوڭ تاغ جايلاشقان بولۇپ، ئۇنىڭ تۈپىدىن نىل، دىجلە، فىرات ۋە دانۇب دەريالىرى ئېقىپ چىققان. دەرەخنىڭ ياپراقلىرى قىلىچ ۋە نەيزىلەرگە ئوخشاپ، شامال ئۇلارنى قۇسطنطىنىيە شەھىرىگە قارىتىپ تۇرغان. بۇ شاخلارنىڭ ئاستىدا سەرىق چاچلىق، باشلىرىغا ئاق بەلگە باغلىغان ناسارا بالىلار تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى ئوقۇپ، ئۇنىڭدىن كېيىن سۇلتانغا سادىقلىق قەسەمىنى قىلغان. ئۇلارنىڭ ئەتراپىدا سان-ساناقسىز خەلق دەريا بويلىرى ۋە قولتۇقلاردا ياشاپ، ئىچۈپ-يېيىپ، دېھقانچىلىق قىلىپ، سۇ ياسالما قۇرۇلۇشلىرىنى بەرپا قىلىپ ياشايتتى. ئۇلار كۆپىيىپ، يۇرتلىرىدا نېمەت-بەرىكەت كۆپىيىپ تۇراتتى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بۇ بالىلار دەرەخنىڭ سايىسىدا تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى داۋاملىق ئوقۇشنى توختاتمايتتى.<ref name="فريد بك"/> بۇ چۈشنى ئاڭلىغاندىن كېيىن شەيخ ئۇنى ياخشى ئالامەت دەپ قاراپ، ناھايىتى خۇشال بولىدۇ ۋە قىزىنى ئوسمانغا بېرىشكە قوشۇلۇپ، ئۇنىڭغا ئۇنىڭ ئائىلىسى ۋە نەسلىنىڭ كەلگۈسىدە دۇنيانى ئىدارە قىلىدىغانلىقىنى خۇش خەۋەر قىلىدۇ. ئۇ يەنە ياخشى ھاكىم قانداق بولۇش كېرەكلىكىنى چۈشەندۈرۈپ، مۇنداق دەيدۇ: <blockquote> «ئەي ئوغلۇم! ئەمدى سەن ئەمىر بولدۇڭ؛ بۇنىڭدىن كېيىن: غەزەپ بىزگە، سەبىر ساڭا… ئەيىبلەش بىزگە، كۆڭۈل ئالىش ساڭا… جازالاش بىزگە، كۆتۈرۈش ساڭا… ئاجىزلىق بىزگە، خاتالىق بىزگە، كەچۈرۈمچانلىق ساڭا… ئايرىلىش، توقۇنۇش، يامان ماسلىشىش ۋە ئىختىلاپ بىزگە، ئادىللىق ساڭا… يامان گۇمان، ناچار سۆز ۋە يامان تەفسىر بىزگە، كەچۈرۈش ساڭا… ئەي ئوغلۇم! بۇنىڭدىن كېيىن بىز پارچىلىنىمىز، سەن بىرلەشتۈرىسەن! بىز بوشاڭلىشىمىز، سەن ئاگاھلاندۇرىسەن، ھەرىكەتلەندۈرىسەن ۋە ھىممەتلەرنى ئويغاتىسەن! ئەي ئوغلۇم! سەبىر قىل، سەبىر قىل؛ گۈل ۋاقتىدىن بۇرۇن ئېچىلمايدۇ. ئۇنتۇپ قالما: خەلقىگە كۆڭۈل بۆلگىن، شۇنداقتا دۆلەتڭ گۈللىنىدۇ! ئەي ئوغلۇم! يۈكىڭ ئېغىر، ئىشلىرىڭ قىيىن، سۇلتانلىقىڭ بىر تال چاچقا باغلانغان! ئاللاھ ساڭا ياردەم قىلسۇن!» </blockquote> ==باھالىغۇچى== ===پايدىلانغان ماتېرىياللار=== ;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا {{Reflist|3}} ;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە <div style="direction: ltr"> {{Reflist|group=la|3}} </div> kuak6xr0i8n7yo8r2b89znl2f2gfptz 175536 175535 2026-04-18T22:40:10Z باسم 10959 /* ئوسماننىڭ چۈشى */ 175536 wikitext text/x-wiki {{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى |ئات-تەگئات = بىرىنچى ئوسمان<br/><small>([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)</small> |رەسىم = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]] |تۇغۇلغان = ھ 656 / م. 1258 |يۇرتى = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى |ۋاپاتى = ھ 726 / م. 1326<br/>سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]] |ئەسىرى = پادىشاھ |بالىلىرى = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن<br/>ۋە باشقىلار |ئاتا-ئانىسى = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]<br/>ھەلىمە خاتۇن }} '''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: <span style="font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px ">أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل</font></span>)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بەگ'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. شۇنداقلا مىلادىيە 1922-يىلى [[تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلغانلىقىنىڭ جاكارلىنىشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر ئالتە يۈز يىل بالقان، [[ئاناتولىيە]]، ئەرەبنىڭ شەرقى ، يېقىن ۋە ئوتتۇرا مەغرىبنى باشقۇرغان ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ئىدى. '''بىرىنچى ئوسمان''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئوسمان ئەمىرلىك ۋە قەبىلىنىڭ رەھبەرلىكىنى ئۈستىگە ئالدى، ئىچكى توقۇنۇشلار ۋە دۇچ كەلگەن خەتەرلەرگە قارىماي، سەلجۇق سۇلتانلىقى رۇمغا سادىق قالدى. گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلى، ئوسمان سەلجۇق سۇلتانى ۋە ئابباسىيلار خەلىپىسى نامىدىن بىزانتىيە چېگراسىغا ھۇجۇم قىلدى. ئۇ بىر قانچە قەلئەنى بويسۇندۇرۇپ، قەبىلىسىنى مەرمەرە دېڭىزى ۋە قارا دېڭىز قىرغىقىغىچە كېڭەيتتى. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة">جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116</ref> ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة"/> ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.<ref group="la">Quataert (2005), p. 4.</ref> گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالبپادشاھ» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.<ref name="مولد تلقائيا2">أرمغان (2014)، ص. 15.</ref> ==تارىخىي خەلىپە== [[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]] كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref>سعد الدين (1862)، ص. 13-15. </ref> باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.<ref name="نسب">أوزتونا (2010)، ص. 83-84.</ref> بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.<ref name="فريد بك">فريد بك (1981)، ص. 115-116.</ref><ref>القرماني (1985)، ص. 9-10.</ref> سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.<ref name="فريد بك"/> ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.<ref>الكوبريللي (1967)، ص. 126.</ref> كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.<ref group="la">Anooshahr (2009), p. 157.</ref> ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.<ref name="طقوش1">طقوش (2013)، ص. 25-26.</ref> ==ئۇنىڭ باشلىنىشى== ===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى=== [[ھۆججەت:Behcetü't Tevârîh ilk sayfa.png|thumb|right|تارىخچى شۈكراللهنىڭ «بهجة التواريخ» ناملىق كىتابىنىڭ مەزمۇنى. ئوسمان بىرىنچىنىڭ ھاياتىنىڭ دەسلەپكى باسقۇچلىرىنى مۇھاكىمە قىلىدىغان ئەڭ قەدىمكى مەنبەلەرنىڭ بىرى.]] تۇغۇلۇش ۋاقتى ھىجرىيە 656-يىلى سەپەر ئېيىنىڭ 8-كۈنى، مىلادىيە 1258-يىلى 2-ئاينىڭ 13-كۈنىگە توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە تارىخىي بىنەكارلىق ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.<ref name="ReferenceC"> أرمغان (2014)، ص. 11.</ref> ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref group="la">Sakaoğlu (1999), p. 392-395.</ref><ref group="la"> Shaw (1976), p. 13. </ref> بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.<ref group="la">Zachariadou (1997), p. 150.</ref> ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.<ref name="حلاق">حلاق (2000)، ص. 16-17.</ref> ئىمام ئەخمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان. [[ھۆججەت:I Osman.jpg|thumb|ئوسماننىڭ ياش ۋاقتىدىكى ئوسمانلى ئۇسلۇبىدىكى كىچىك سۈرىتى.]] ئەمما نەسەب جەھەتتىن، ئەڭ كەڭ تارقالغان كلاسسىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئوسمان «سۇلايمانشاھ»نىڭ نەۋرىسى بولۇپ، ئۇ فۇرات دەرياسىدىن ئاتى بىلەن ئۆتۈش جەريانىدا چۆكۈپ ۋاپات بولغان دەپ قارىلىدۇ. بىراق تۈرك تارىخشۇناسى يىلماز ئۆزتۇنا بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئاجىز دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ بوۋىسى ۋە ئارتۇغرۇلنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى «گۈندۈز ئالپ» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە سۇلايمانشاھ نامىنىڭ ئەسلىدە ئانادولۇنى فەتھ قىلغان سۇلايمان ئىبن قۇتلۇمشنىڭ نامىدىن قالغان بىر ئەسلىمە بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ نام بىلەن باغلىنىش بولسا ئوسمانلار بىلەن سەلجۇقلار ئارىسىدا باغلىنىش قۇرۇش مەقسىتىدە پەيدا بولغان بولۇشى ئېھتىماللىقىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ؛ بولۇپمۇ ئوسمانلىلار ئۆزلىرىنى سەلجۇقلارنىڭ قانۇنىي ۋارىسلىرى دەپ كۆرسەتكەنلىكىنى نازاردا تۇتقاندا. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى مۇنداق بولىدۇ: '''ئوسمان ئىبن ئەرتۇغرۇل ئىبن گۈندۈز ئالپ ئىبن قايا ئالپ ئىبن گۆك ئالپ ئىبن سارقۇوق ئالپ ئىبن قائىي ئالپ'''،<ref name="نسب"/> بۇلارنىڭ ھەممىسى قائىي قەبىلىسىنىڭ بەكلىرى (ئەمىرلىرى) بولۇپ، ئوسمانلى مەنبەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. رەسمىي ئوسمانلى نەسەب شەجەرىسىگە كۆرە بولسا، ئوسمان بىرىنچى [[تۈرك|تۈركلەر]] «ئوغۇز خان» دەپ ئاتايدىغان «مەتە»نىڭ (ۋاپاتى مىلادىدىن بۇرۇن 174-يىل) 46-ئەۋلادىدۇر.<ref name="نسب"/> يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى ئوسمانلى مەنبەلىرى ئوسماننىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن نەسەبىنى ۋە ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا دائىر، ھەقىقەتتىن كۆرە ئەپسانىلەرگە يېقىن بولغان مەلۇماتلارنى كەلتۈرۈپ، ئۇلارنى يافەس ئىبن نۇھنىڭ ئەۋلادى دەپ قارىيدۇ، ھەمدە ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى 52 ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ ئەجدادنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئاخىرىدا [[نۇھ ئەلەيھىسسالام|نۇھ پەيغەمبەر]]گە تۇتىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ شەجەرىدە گۆك ئالپ، ئوغۇز خان (ئۇنى گۆك ئالپنىڭ دادىسى دەپ قارايدۇ) ۋە [[ئوغۇزلار|ئوغۇزلار تۈركمانلىرى]] بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن سەلجۇقلار چىقىپ، پارس ۋە ئانادولۇنى ئىگىلەپ، مالازگىرت جەڭىدە روملارنى قاتتىق مەغلۇپ قىلغان.<ref name="حلاق"/> بۇنىڭدىن، يىلماز ئۆزتۇنانىڭ قارىشىدىكىدەك، ئوسمانلىلارنىڭ ئۆزلىرىنى دائىم سەلجۇقلارغا باغلاشقا ۋە ئۆزلىرىنى ئۇلارنىڭ ۋارىسلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقىنىڭ بەزى ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تارىخشۇناس ئىبن ئىياس «بدائع الزهور في وقائع الدهور» ناملىق ئەسىرىدە ئوسماننىڭ پۈتۈنلەي باشقا بىر كېلىپ چىقىشىنى بايان قىلىدۇ، بۇنى ھازىرقى تارىخشۇناسلار رەت قىلىدۇ. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، ئوسمان 658 ھ يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، ئەسلى [[ئەرەبلەر|ئەرەب]] بولۇپ، ھىجازدىن كېلىپ چىققان، وادي الصفراءدا، [[مەدىنە|مەدىنە مۇنەۋۋەرە]]گە يېقىن جايدا ياشىغان. كېيىن مەدىنەدە قەھەتچىلىك يۈز بەرگەندە، ئۇ بۇ يەردىن چىقىپ قارامان بېگلىكىگە، يەنى [[قۇنىيە]]غا كەلگەن، شۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ كىيىنىشى ۋە ئادەتلىرىنى قوبۇل قىلغان، كېيىنچە ئەلا ئەددىن ئەلى ئىبن خەلىل قارامانىنىڭ خىزمىتىگە كىرىپ، ئۇنىڭ يېنىدا ئورنى ئۆسۈپ، تۈركچە سۆزلەشنى ئۆگىنىپ، كۆپلىگەن ئەگەشكۈچىلەرگە ۋە ياردەمچىلەرگە ئىگە بولغان.<ref>ابن إياس (1984)، ص. 364-365.</ref> == ئۇنىڭ ئىسمى == بارلىق تارىخىي مەنبەلەر ئەرتۇغرۇلنىڭ كىچىك ئوغلىغا «ئوسمان» دەپ نام قويغانلىقىنى، بۇنىڭ [[تۆرت خەلىپە|راشد خەلىپىلەر]]نىڭ ئۈچىنچىسى [[ئوسمان بىننى ئەففان|ئوسمان ئىبن ئەففان]]غا، يەنى ساھابىلەردىن بولۇپ [[مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام|مۇھەممەد]] پەيغەمبەرگە يېقىن بولغان ۋە [[ئەشەرەئى مۇبەششەرە|جەننەت بىلەن خۇشخەۋەر بېرىلگەن ئون كىشى]]نىڭ بىرىگە تەبەررۈك قىلىش ئۈچۈن قويۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىراق، بىزانتىيە تەتقىقاتلىرىغا ئىختىساسلاشقان زامانىۋى تارىخشۇناس دكتور «لاۋەند قايا پىنار» ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسىنىڭ ئەسلى ئىسمى ئەمەلىيەتتە «ئوتومان» ياكى «ئەتومان» بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ بۇ قارىشىنى روم (بىزانتىيە) تارىخشۇناسى جەرجىس پاخىمەرِس (1242–تەخمىنەن 1310)نىڭ ئەسەرلىرىگە تايىنىپ دەلىللەيدۇ؛ چۈنكى ئۇ ئوسمان دەۋرىدە ياشىغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىسمىنى ئەرەبچە «ئەين» ھەرىپىگە ئوخشاش ھەرىپلەر بىلەن باشلانغان شەكىلدە ئەسلىمەيدۇ، بەلكى [[لاتىن تىلى|لاتىنچە]] «Ottomanus» ۋە [[گرېك تىلى|يونانچە]] «Асман» دەپ يېزىدۇ. ئۇنىڭ يەنە بىر دەلىلى شۇكى، ئوسماننىڭ ئاتىسى، قېرىنداشلىرى ۋە ئەمەلرىنىڭ ھېچقايسىسى ئەرەبچە-ئىسلامىي ئىسىملارنى كۆتۈرمىگەن؛ شۇنداق بولغاندا نېمە ئۈچۈن ئوسمان يالغۇز بۇ جەھەتتە ئالاھىدە بولىدۇ؟<ref group="la">Kayapinar (2013). </ref> بۇ قاراشقا قارشى تۇرۇپ، ئوسماننىڭ ئۆزى بالىلىرىغا ئەرەبچە-ئىسلامىي ۋە تۈركچە ئىسىملارنى بىرلىكتە قويغانلىقى كۆرسىتىلىدۇ؛ مەسىلەن، ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى «ئالا ئەددىن»، كىچىك ئوغلى بولسا «ئورخان» دەپ ئاتالغان. بۇ ئەھۋال ئۇنىڭ مۇسۇلمان بولۇپ تۇغۇلغانلىقىنى ۋە ئىسلامغا مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. يەنە يىلماز ئۆزتۇنا قوشۇپ، بەزى كىشىلەر ئوتتۇرىغا قويغان، قەبىلىدە ئىسلامنى ئەڭ ئاۋۋال قوبۇل قىلغانلار ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئوغلى ئوسمان ئىكەنلىكى ھەققىدىكى رىۋايەتنىڭ توقۇلما ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ بەلكىم بۇ ئائىلىنىڭ دەرىجىسىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن پەيدا قىلىنغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.<ref name="نسب"/> ==ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ قۇرۇلۇشى== [[ھۆججەت:Снимок экрана 2017-06-08 в 17.42.43.png|thumb|right|ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، كەي قەبىلىسىنىڭ ئەمىرى سۈپىتىدە سادىقلىق قەسىمى ئالغان.]] [[ھۆججەت:Баха Валад - Маариф (Миниатюра).jpg|thumb|ھاجى بەكتاش ۋەلى. ئۇ ئوسمان بىرىنچى دەۋرىدە ياشاپ، ئۇنىڭ باشلانغۇچ دەۋرلىرىگە تارىخىي بايان بەرگەن.]] ئوسمان ئاتىسى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئەرتۇغرۇل]] ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ ئورنىغا چىقىپ، يېڭىدىن قۇرۇلغان ئەمىرلىكنىڭ ۋە قائىي قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى تەخمىنەن يىگىرمە تۆت ياش ۋاقتىدا ئۈستىگە ئالغان.<ref> أوزتونا (2010)، ص. 89.</ref> بىر قانچە تارىخشۇناسلارنىڭ ئورتاق قارىشىغا كۆرە، ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىققا چىقىشى تىنچ يول بىلەن بولمىغان؛ بەلكى ئۇ ئالدى بىلەن ئۆز قېرىنداشلىرىغا قارشى بىر كۈچ سىنىشىش ياكى ھوقۇق ئۈچۈن جەڭگە كىرگەن دەپ قارىلىدۇ. بۇ جەڭنىڭ قانداقلىقى، كىم بىلەن بولغانلىقى ۋە قانداق تەرەققىي قىلغانلىقى ھەققىدە تارىخشۇناسلار ئارىسىدا چوڭ تالاش-تارتىش بار، ۋە بۇ ھەقتە ئوخشىمىغان رىۋايەتلەر مەۋجۇت. كۆپ رىۋايەتلەرگە كۆرە، بۇ توقۇنۇشنىڭ بىر تەرىپى ئوسماننىڭ تاغىسى دوندار غازى بولغان. چۈنكى باشقا قەبىلىلەر ئۇنى قېرىندىشىنىڭ ئوغلىدىنمۇ ئەمىرلىككە تېخىمۇ لايىق دەپ قارىغان، ئەمما جەڭچىلەر ۋە پالۋانلار ئوسماننى قوللىغان. بۇ توقۇنۇشنىڭ قانداق باشلانغانلىقى، قانداق داۋاملاشقانلىقى ۋە قايسى شەكىلنى ئالغانلىقى ئېنىق ئەمەس. شۇنداق بولسىمۇ، ئاخىرىدا ئوسمان غەلىبە قازىنىپ، ئۆزىنىڭ قېرى ياش تاغىسىنى بىر ئوق (ئوقيا ئوقى) بىلەن ئۆلتۈرگەن دەپ رىۋايەت قىلىنىدۇ. بىر رىۋايەتكە كۆرە، سىيىد مۇھەممەد ئىبن ئىبراھىم خۇراسانى، يەنى «ھاجى بەكتاش ۋەلى» نامى بىلەن تونۇلغان شەخس، «ۋەلايەت نامە» ناملىق ئەسىرىدە باشقا بىر ھېكايىنى بايان قىلىدۇ. ئۇنىڭچە، ئارتۇغرۇل ۋاپات بولغاندىن كېيىن قەبىلىگە رەھبەر بولغان كىشى ئوسماننىڭ كىچىك تاغىسى «گۈندۈز ئالپ» بولغان. بۇ دەۋردە ئوسمان ۋە قەبىلە پالۋانلىرى سۇكۇد ئەتراپىدىكى يارھىسار، بىلەجىك، ئىنېگۆل ۋە ئىزنِق قاتارلىق روم رايونلىرىغا ھۇجۇم قىلىشنى باشلىغان. بۇ ھۇجۇملارغا جاۋابەن، بورسا رايونىدىكى روم ۋالىيسى «تەكفۇر» سەلجۇق سۇلتانى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئۈچىنچىگە مەكتۇپ يوللاپ، بۇ ھۇجۇملاردىن شىكايەت قىلغان. سۇلتان بولسا گۈندۈز ئالپقا ئەمر قىلىپ، قېرىندىشىنىڭ ئوغلى بولغان ياش ئوسماننى ئۆزىنىڭ ئالدىغا كەلتۈرۈشنى بۇيرۇغان. ئۇ ئوسماننى قولغا ئېلىپ قونياغا ئەۋەتكەن. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، سۇلتان ئوسماننىڭ جۈرئىتى ۋە باتۇرلۇقىغا مەھلىيا بولغان، شۇڭا ئۇنى ھاجى بەكتاش ۋەلىنىڭ يېنىغا ئەۋەتكەن. ھاجى بەكتاش ئۇنى ئىززەت-ھۆرمەت بىلەن قارشى ئېلىپ، «مەن ئۇنىڭغا ئوخشاش بىرىنى ئۇزۇن يىللاردىن بېرى كۈتۈپ كەلدىم» دەپ، ئۇنى قويۇپ بېرىشنى بۇيرۇغان.<ref name="المسبار">يونم (2016)، ص. 4.</ref> ئۇنىڭ بېشىغا صوفىيلارنىڭ رەختى بىلەن لىباس كىيگۈزۈپ، گويا تاج كىيگۈزۈلگەندەك قىلغان، ھەمدە ئۇنىڭ بىلەن بىللە قونياغا سۇلتانغا خەت ئەۋەتكەن؛ بۇ خەتتە ئوسماننى ماختاپ، ئۇنىڭغا قايى قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى رەسمىي ئېتىراپ قىلىشنى تەلەپ قىلغان.<ref name="المسبار" /> سۇلتان بۇ خەتنى ئوقۇغاندىن كېيىن، ئوسماننى ئاتىسىنىڭ ئورنىغا قەبىلە ئەمىرى قىلىپ تەيىنلىگەن.<ref group="la"> Sakaoğlu (1999a), p. 26, 517.</ref> بۇ رىۋايەتتە ئوسمان بىلەن گۈندۈز ئالپ ئوتتۇرىسىدىكى كېيىنكى مۇناسىۋەت ھەققىدە ھېچقانداق مەلۇمات بېرىلمىگەن.<ref>خراسانی (2011)، ص. 221-226.</ref> == ئوسمانلى شاھزادىسىنىڭ ئورنىنىڭ ئەھمىيىتى == بىرىنچى ئوسمان دەۋرىدە تۈرك ئوسمانلىلارنىڭ ھەربىي ۋە سىياسىي ئورنى ئېنىق شەكىللىنىشكە باشلىدى. ئۇلارنىڭ دىنىي ئورنى بولسا ئۇنىڭدىن بۇرۇنلا، [[ئوتتۇرا ئاسىيا]] ۋە [[غەربىي ئاسىيا]]دىكى تۈرك مۇھىتلىرىدا كەڭ تارقالغان ئىسلام دىنىنىڭ تەسىرى بىلەن بېكىتىلگەن ئىدى. بىراق ئۇلارنى قوشنا نۇرغۇن ئىسلام سۇلالىلىرىدىن پەرقلەندۈرگەن ئاساسلىق ئامىل، ئۇلارنىڭ ئىككى چوڭ ئىسلام مەزھىپىنى مەلۇم دەرىجىدە ماسلاشتۇرغانلىقى ئىدى. گەرچە ئۇلار [[ھەنەفىي مەزھىپى|ھەنىفى سۈننىي مەزھىپى]]نى قوبۇل قىلغان بولسىمۇ، جعفەرى-شىئە يۆنىلىشىدىكى بەزى ئېتىقادىي ئامىللارنىڭمۇ تەسىرىنى كۆرسەتكەن. چۈنكى سۈننىي ۋە ئىثنائەشەرى شىئە قاراشلىرى ئوتتۇرا ئاسىيادىن ئانادولۇغا كۆچكەن تۈركمان قەبىلىلىرى ئارىسىدا بىر-بىرىگە ئارىلىشىپ، بىر خىل دىنىي-مەدەنىيەت مۇرەككەپلىكىنى شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئالدىنقى قاتارىدا روم سەلجۇقلار دۆلىتى بار ئىدى؛ ئوسمانلى ئائىلىسىمۇ دەل شۇ دۆلەت خىزمىتىدە بولغان.<ref name="حلاق"/> ھەربىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسماننىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى ئۇنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىدە چوڭ رول ئوينىغان. سۇكۇد شەھىرى بىر تەرەپتىن ئاسان مۇداپىئە قىلىشقا بولىدىغان ئېگىز جايدا، يەنە بىر تەرەپتىن [[كونىستانتىنوپول|قۇستانتىنىييە]]دىن [[قۇنىيە]]غا تۇتىشىدىغان ئاساسىي يول ئۈستىدە جايلاشقان ئىدى. بۇ رايوننىڭ سىياسىي بۆلۈنۈپ كېتىشى كىچىك ھەربىي كۈچلەرگە ئىلگىرىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ ئەھمىيەت بېرىلىشىگە سەۋەب بولغان. ئۇنىڭ بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى زېمىنلىرىغا يېقىن بولۇشى، ئۇنىڭ پائالىيىتىنى جەڭ ۋە جىھاد يۆنىلىشىگە قارىتىپ، روم زېمىنلىرىنى فەتھ قىلىپ ئۇلارنى ئىسلام زېمىنلىرىغا ۋە ئابباسى خىلافىتى دائىرىسىگە كىرگۈزۈش ئىدىيىسىنى كۈچەيتكەن. بىزانتىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئىدارە سىستېمىسىنىڭ زەئىپلىشىشى ئۇنىڭ غەربىي ئانادولۇغا قاراپ كېڭىيىشىنى ئاسانلاشتۇرغان، ھەتتا داردانېل بوغۇزى ئارقىلىق جەنۇبىي شەرقىي ياۋروپاغا ئۆتۈشنىمۇ قولايلاشتۇرغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىزانتىيلارنىڭ ياۋروپادىكى ئىچكى ئۇرۇشلار بىلەن مەشغۇل بولۇشى ئۇنىڭغا تېخىمۇ كەڭ ھەرىكەت مەيدانى يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش1"/> [[ھۆججەت:Osman I area map-ug.png|thumb|right|سۇلتان عثمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ چېگرالىرى (قېنىق قىزىل)، ۋە ئۇ ۋاپات بولغان ۋاقىتتىكى چېگرالىرى (سۇس قىزىل).]] بىراق شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ رايوندا بىزانتىيە كۈچىنىڭ ئاجىزلاشقانلىقىنى ھەددىدىن زىيادە چوڭايتىپ كۆرسىتىشكە بولمايدۇ. چۈنكى بىزانتىيلار مىخائىل سەككىزىنچى ۋە ئاندرونىكوس ئىككىنچى دەۋرلىرىدە (681 ھ– 728 ھ / 1282 – 1328م) بىتىنىيە رايونىنىڭ چېگرالىرىنى مۇستەھكەملەپ، ئىسلامىي ھۇجۇملارغا قارشى مۇداپىئە قۇرغان؛ بۇ ھۇجۇملار سەكارىيا دەرياسىنى كېسىپ ئۆتۈپ، بۇ ۋىلايەتنىڭ شەھەرلىرىگە يېتىپ بېرىشقا مەجبۇر ئىدى. بىراق بۇ قورغانلار دەريا بويىچە جەنۇبتىن شىمال ۋە غەرب يۆنىلىشىدە ھەرىكەت قىلغان ئوسمانلىلارنىڭ ئالدىدا ئۈنۈمسىز قالغان. بۇنىڭدىن باشقا، ئۇزۇن مۇددەت داۋاملاشقان توقۇنۇش سەۋەبىدىن سەلجۇق سۇلتانلىقى ۋە بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى ئىككىسىمۇ قاتتىق ھالىدىن كەتكەن ھالەتكە چۈشۈپ قالغان. بىرىنچىسى موڭغۇللارنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرىغان، ئىككىنچىسى بولسا تۆتىنچى سەلجۇقىي سەپىرى جەريانىدا لاتىنلارنىڭ بېسىپ كىرىشىگە دۇچ كەلگەن. بۇ ئەھۋال ئانادولۇدا سىياسىي ۋە ھەربىي بوشلۇق پەيدا قىلىپ، ئاخىرىدا بۇ يىمىرىلگەن ئىككى دۆلەتنىڭ ئورنىنى تولدۇرىدىغان يېڭى بىر كۈچنىڭ مەيدانغا چىقىشىغا شارائىت يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش2">طقوش (2013)، ص. 27.</ref> سىياسىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان ئۆز ئەمىرلىكى ئۈچۈن مۇكەممەل باشقۇرۇش تۈزۈمى ئورنىتىشتا ناھايىتى يۇقىرى قابىلىيەت كۆرسەتكەن. ئۇنىڭ دەۋرىدە ئوسمانلىلار كۆچمە قەبىلە تۈزۈمىدىن مۇقىم دۆلەتلىك باشقۇرۇش سىستېمىسىغا ئۆتۈش يولىدا مۇھىم باسقۇچلارنى بېسىپ ئۆتتى؛ بۇ بولسا ئۇلارنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، كېيىن تېز سۈرئەتتە چوڭ دۆلەتكە ئايلىنىشىغا ياردەم بەردى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئەمىرلىكنىڭ ئانادولۇنىڭ غەربىي شىمالىدا، خىرىستىيان دۇنياسىغا يېقىن جايلىشىشى، ئۇنى چېگرا ئەمىرلىكى سۈپىتىدە مەلۇم بىر ھەربىي سىياسەتنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر قىلدى. ئانادولۇ تارىخىدا چېگرا رايونلىرىدا قۇرۇلغان ئەمىرلىكلەر ئىچكى رايونلاردىكى ئەمىرلىكلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ تېز تەرەققىي قىلىش پۇرسىتىگە ئىگە بولغانلىقى مەلۇم.<ref name="طقوش2"/> ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئەھمىيىتى ئۇنىڭ موڭغۇل ھۇجۇم رايونلىرىدىن يىراق بولۇشى ۋە ئانادولۇنىڭ جەنۇبى ۋە جەنۇبىي غەربىدىكى كۈچلۈك تۈركمان ئەمىرلىكلىرىنىڭ تەسىرىدىن نىسبەتەن خالى بولۇشىدا ئىدى. شۇنداقلا ئۇنىڭ غەربتىكى روم رايونلىرى بىلەن شەرقىدىكى موڭغۇللارنىڭ كونتروللۇقىدىكى يەرلەرنى تۇتاشتۇرىدىغان [[يىپەك يولى]]غا يېقىن بولۇشى ئۇنىڭغا ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئالاھىدە ئەۋزەللىك بەخش ئەتتى. بۇنىڭغا قوشۇپ، بۇ ئەمىرلىك تېخى فەتھ قىلىنمىغان روم زېمىنلىرىغا قارشى تۇرۇۋاتقان يالغۇز سىرتقى سەپ بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئۇ يەرگە كۆپ ساندا تۈركمان جەڭچىلەرنى، جىھاد ۋە غازا ئىزدەۋاتقان دەرۋىشلارنى، شۇنداقلا موڭغۇللاردىن قېچىپ كەلگەن دېھقانلارنى جەلپ قىلدى. ئۇلار بۇ يەرنىڭ مۇنبەت زېمىنلىرىنى ئۆز پائالىيىتىنى داۋاملاشتۇرۇشقا مۇۋاپىق مۇھىت دەپ تاپتى.<ref>كولنز (1993)، ص. 26.</ref> ===ئوسماننىڭ چۈشى=== ئوسمانلى مەنبەلەر دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا يۈز بەرگەن بىر ۋەقەنى بايان قىلىدۇ؛ بۇ ۋەقەگە قەدىمكى مۇسۇلمان مۇئەرىخىلەر—بولۇپمۇ تۈركلەر—ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسى سەۋەبىدىن ناھايىتى زور ئەھمىيەت بەرگەن.<ref group="la">Creasy (1910), p. 15.</ref> بىراق زامانىۋى مۇئەرىخىلەر بۇ ھېكايىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ پەيدا بولۇشى ۋە تەرەققىي قىلىشىنى ئىزاھلاش ئۈچۈن قوللىنىلغان بىر ۋاسىتىدىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكىدە بىردەك قاراشتا. بولۇپمۇ ئوسماننىڭ ۋارىسىلىرى ناھايىتى مۇھىم نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ ھېكايىگە بىر خىل روھانىيلۇق رەڭ بېرىلگەن. ئۇلار ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەسىرلەر بويى داۋاملاشقان پارچىلىنىشىدىن كېيىن ئۇنى قايتا بىرلەشتۈرەلگەن، ۋە خەلىپىلىكنى ئەمەلىي مەنىدە قايتا جانلاندۇرغان؛ بۇ، ئۇنىڭدىن ئىلگىرى مىسىردىكى [[مەملۇك سۇلتانلىقى|ماملۇكلار سۇلتانلىقىنىڭ]] ھىمايىسى ئاستىدا پەقەت شەكلىي ھالەتكە چۈشۈپ قالغان ئىدى، بولۇپمۇ موڭغۇللار ئابباسىيلارنىڭ ئەڭ ئاخىرقى خەلىپىسى بولغان ئابدۇللاھ ئەل-مۇستەئسىم بىللاھنى باغدادتا ئۆلتۈرگەندىن كېيىن. ئۇلار يەنە باشقا ھېچقانداق ئىسلام سۇلالىسى قىلالمىغان بىر ئىشنى ئىشقا ئاشۇردى، يەنى قۇسطنطىنىيەنى فەتھ قىلىش، ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن شەرقىي ياۋروپاغا كېڭەيگەن. بۇنىڭدىن باشقا، بۇ ھېكايىدە بىر خىل «تەسادىپىي» جەھەت بار بولۇپ، ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسىدە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ كېيىنكى ئىككى ئەسىرلىك تارىخى قىسقىچە ئىپادىلەنگەن.<ref group="la">Finkel (2006), p. xiii. </ref> بۇ ھېكايىنىڭ تەپسىلاتلىرىغا كۆرە، ئوسمان ئادەتتە كىچىك ۋاقتىدىن تارتىپ ئادەتلەنگەنچە، ئۇستازى شەيخ ئىدە بالىنىڭ تەكىيەسىدە قونۇپ، ئۇنىڭغا يېقىنلىشىپ، ئىلمىدىن پايدىلىنىش ئۈچۈن شۇ يەردە تۇرغان. بىر قېتىم ئۇ تەسادىپەن شەيخنىڭ قىزى مال خاتۇننى كۆرۈپ قالىدۇ، ۋە ئۇنىڭغا كۆڭلى چۈشۈپ، ئۇنى نىكاھلاشنى ئارزۇ قىلىدۇ. بىراق قىزنىڭ ئاتىسى بۇ تەكلىپنى رەت قىلىدۇ. ئوسمان بۇنىڭدىن قايغۇغا چۆمسىمۇ، سەبىر قىلىپ، باشقا بىرى بىلەن توي قىلىشنى خالىمايدۇ. كېيىن ئۇ بىر كېچە كۆرگەن چۈشىنى شەيخقا سۆزلەپ بەرگەندىن كېيىن، شەيخ قىزىنى ئۇنىڭغا بېرىشكە رازى بولىدۇ. ئوسماننىڭ بايان قىلىشىچە، ئۇ چۈشىدە شەيخنىڭ كۆكسىدىن بىر ھىلال كۆتۈرۈلۈپ چىقىپ، تولۇن ئايغا ئايلىنىپ، ئاندىن كېلىپ ئۇنىڭ ئۆزىنىڭ كۆكسىگە كىرگەنلىكىنى كۆرگەن. ئاندىن ئۇنىڭ بەل قىسمىدىن بىر دەرەخ ئۆسۈپ چىقىپ، ناھايىتى تېزلا چوڭىيىپ، پۈتۈن دۇنيانى سايىسى بىلەن قاپلىغان. بۇ دەرەخنىڭ ئاستىدا ئۈچ چوڭ تاغ جايلاشقان بولۇپ، ئۇنىڭ تۈپىدىن نىل، دىجلە، فىرات ۋە دانۇب دەريالىرى ئېقىپ چىققان. دەرەخنىڭ ياپراقلىرى قىلىچ ۋە نەيزىلەرگە ئوخشاپ، شامال ئۇلارنى قۇسطنطىنىيە شەھىرىگە قارىتىپ تۇرغان. بۇ شاخلارنىڭ ئاستىدا سەرىق چاچلىق، باشلىرىغا ئاق بەلگە باغلىغان ناسارا بالىلار تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى ئوقۇپ، ئۇنىڭدىن كېيىن سۇلتانغا سادىقلىق قەسەمىنى قىلغان. ئۇلارنىڭ ئەتراپىدا سان-ساناقسىز خەلق دەريا بويلىرى ۋە قولتۇقلاردا ياشاپ، ئىچۈپ-يېيىپ، دېھقانچىلىق قىلىپ، سۇ ياسالما قۇرۇلۇشلىرىنى بەرپا قىلىپ ياشايتتى. ئۇلار كۆپىيىپ، يۇرتلىرىدا نېمەت-بەرىكەت كۆپىيىپ تۇراتتى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بۇ بالىلار دەرەخنىڭ سايىسىدا تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى داۋاملىق ئوقۇشنى توختاتمايتتى.<ref name="فريد بك"/> بۇ چۈشنى ئاڭلىغاندىن كېيىن شەيخ ئۇنى ياخشى ئالامەت دەپ قاراپ، ناھايىتى خۇشال بولىدۇ ۋە قىزىنى ئوسمانغا بېرىشكە قوشۇلۇپ، ئۇنىڭغا ئۇنىڭ ئائىلىسى ۋە نەسلىنىڭ كەلگۈسىدە دۇنيانى ئىدارە قىلىدىغانلىقىنى خۇش خەۋەر قىلىدۇ. ئۇ يەنە ياخشى ھاكىم قانداق بولۇش كېرەكلىكىنى چۈشەندۈرۈپ، مۇنداق دەيدۇ: <blockquote> «ئەي ئوغلۇم! ئەمدى سەن ئەمىر بولدۇڭ؛ بۇنىڭدىن كېيىن: غەزەپ بىزگە، سەبىر ساڭا… ئەيىبلەش بىزگە، كۆڭۈل ئالىش ساڭا… جازالاش بىزگە، كۆتۈرۈش ساڭا… ئاجىزلىق بىزگە، خاتالىق بىزگە، كەچۈرۈمچانلىق ساڭا… ئايرىلىش، توقۇنۇش، يامان ماسلىشىش ۋە ئىختىلاپ بىزگە، ئادىللىق ساڭا… يامان گۇمان، ناچار سۆز ۋە يامان تەفسىر بىزگە، كەچۈرۈش ساڭا… ئەي ئوغلۇم! بۇنىڭدىن كېيىن بىز پارچىلىنىمىز، سەن بىرلەشتۈرىسەن! بىز بوشاڭلىشىمىز، سەن ئاگاھلاندۇرىسەن، ھەرىكەتلەندۈرىسەن ۋە ھىممەتلەرنى ئويغاتىسەن! ئەي ئوغلۇم! سەبىر قىل، سەبىر قىل؛ گۈل ۋاقتىدىن بۇرۇن ئېچىلمايدۇ. ئۇنتۇپ قالما: خەلقىگە كۆڭۈل بۆلگىن، شۇنداقتا دۆلەتڭ گۈللىنىدۇ! ئەي ئوغلۇم! يۈكىڭ ئېغىر، ئىشلىرىڭ قىيىن، سۇلتانلىقىڭ بىر تال چاچقا باغلانغان! ئاللاھ ساڭا ياردەم قىلسۇن!» </blockquote> بەكتاشيە رىۋايىتىگە كۆرە—بۇ رىۋايەت پەقەت بەكتاشىيە مەنبەلەردىلا ئۇچرايدىغان بولۇپ، مۇستەقىل مەنبەلەر ئارقىلىق دەلىللەنمىگەنلىكى ۋە كۆپىنچە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن كەڭ قوللاشقا ئېرىشمىگەنلىكى ئۈچۈن، ئۇنىڭ توغرىلىقى ئۈستىدە ھۆكۈم چىقىرىش قىيىن—ئوسماننىڭ ئۆگەي ئانىسى ھاجى بەكتاش ۋەلى بىلەن بىرلىكتە ياشىغان. ئۇ شۇ ۋاقىتتا ۋافائىيە تەرىقىتىنىڭ دەرۋىشلىرىدىن بولۇپ، خۇسۇسەن بابا ئىلياس خۇراسانىنىڭ مۇرىدلىرىدىن ئىدى.<ref>گُل (2014)، ص. 378.</ref> بابا ئىلياس ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ھاجى بەكتاش ۋەلى ۋە شەيخ ئىدە بالى ئۇنىڭ ئالتمىش خەلىپىسىنىڭ ئىككىسى بولۇپ قالغان. ئۇلار ئاھىيلار جەمائەتلىرىنى—يەنى جەڭچى، سانائەتچى ۋە دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ياشلار گۇرۇپپىلىرىنى—تەشكىللەپ باشقۇرغان بولۇپ، بۇلار خەلق ئارىسىدا زور نۇپۇزغا ئىگە ئىدى. ئوسمان شەيخ ئىدە بالىنىڭ قىزى بىلەن توي قىلغاندىن كېيىن، مۇشۇ قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋىتى ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، ئاھىيلار ئۈستىدىن كونترول قىلىش ۋە ئۇلارنى ئۆزىگە بېقىندۇرۇشقا مۇۋەپپەق بولغان. بۇ توي مۇناسىۋىتى نەتىجىسىدە، ئاھىيلارنىڭ شەيخلىرى ئوسمانلىلارنىڭ رەھبەرلىكى ئاستىغا كىرگەن بولۇپ، بۇ ئەھۋالنىڭ ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ قۇرۇلۇشىدا ۋە كېيىن ئۇنىڭ ئوغلى ئورخان دەۋرىدە دۆلەتكە ئايلىنىپ تەرەققىي قىلىشىدا مۇھىم رول ئوينىغان بولۇشى مۇمكىن.<ref>يونم (2016)، ص. 4-5؛ 8.</ref> ==باھالىغۇچى== ===پايدىلانغان ماتېرىياللار=== ;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا {{Reflist|3}} ;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە <div style="direction: ltr"> {{Reflist|group=la|3}} </div> qt89jq9lw0nth5tra796onybfm2y8j1 175537 175536 2026-04-18T22:41:19Z باسم 10959 /* ئوسماننىڭ چۈشى */ 175537 wikitext text/x-wiki {{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى |ئات-تەگئات = بىرىنچى ئوسمان<br/><small>([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)</small> |رەسىم = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]] |تۇغۇلغان = ھ 656 / م. 1258 |يۇرتى = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى |ۋاپاتى = ھ 726 / م. 1326<br/>سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]] |ئەسىرى = پادىشاھ |بالىلىرى = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن<br/>ۋە باشقىلار |ئاتا-ئانىسى = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]<br/>ھەلىمە خاتۇن }} '''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: <span style="font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px ">أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل</font></span>)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بەگ'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. شۇنداقلا مىلادىيە 1922-يىلى [[تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلغانلىقىنىڭ جاكارلىنىشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر ئالتە يۈز يىل بالقان، [[ئاناتولىيە]]، ئەرەبنىڭ شەرقى ، يېقىن ۋە ئوتتۇرا مەغرىبنى باشقۇرغان ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ئىدى. '''بىرىنچى ئوسمان''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئوسمان ئەمىرلىك ۋە قەبىلىنىڭ رەھبەرلىكىنى ئۈستىگە ئالدى، ئىچكى توقۇنۇشلار ۋە دۇچ كەلگەن خەتەرلەرگە قارىماي، سەلجۇق سۇلتانلىقى رۇمغا سادىق قالدى. گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلى، ئوسمان سەلجۇق سۇلتانى ۋە ئابباسىيلار خەلىپىسى نامىدىن بىزانتىيە چېگراسىغا ھۇجۇم قىلدى. ئۇ بىر قانچە قەلئەنى بويسۇندۇرۇپ، قەبىلىسىنى مەرمەرە دېڭىزى ۋە قارا دېڭىز قىرغىقىغىچە كېڭەيتتى. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة">جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116</ref> ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة"/> ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.<ref group="la">Quataert (2005), p. 4.</ref> گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالبپادشاھ» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.<ref name="مولد تلقائيا2">أرمغان (2014)، ص. 15.</ref> ==تارىخىي خەلىپە== [[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]] كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref>سعد الدين (1862)، ص. 13-15. </ref> باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.<ref name="نسب">أوزتونا (2010)، ص. 83-84.</ref> بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.<ref name="فريد بك">فريد بك (1981)، ص. 115-116.</ref><ref>القرماني (1985)، ص. 9-10.</ref> سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.<ref name="فريد بك"/> ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.<ref>الكوبريللي (1967)، ص. 126.</ref> كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.<ref group="la">Anooshahr (2009), p. 157.</ref> ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.<ref name="طقوش1">طقوش (2013)، ص. 25-26.</ref> ==ئۇنىڭ باشلىنىشى== ===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى=== [[ھۆججەت:Behcetü't Tevârîh ilk sayfa.png|thumb|right|تارىخچى شۈكراللهنىڭ «بهجة التواريخ» ناملىق كىتابىنىڭ مەزمۇنى. ئوسمان بىرىنچىنىڭ ھاياتىنىڭ دەسلەپكى باسقۇچلىرىنى مۇھاكىمە قىلىدىغان ئەڭ قەدىمكى مەنبەلەرنىڭ بىرى.]] تۇغۇلۇش ۋاقتى ھىجرىيە 656-يىلى سەپەر ئېيىنىڭ 8-كۈنى، مىلادىيە 1258-يىلى 2-ئاينىڭ 13-كۈنىگە توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە تارىخىي بىنەكارلىق ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.<ref name="ReferenceC"> أرمغان (2014)، ص. 11.</ref> ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref group="la">Sakaoğlu (1999), p. 392-395.</ref><ref group="la"> Shaw (1976), p. 13. </ref> بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.<ref group="la">Zachariadou (1997), p. 150.</ref> ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.<ref name="حلاق">حلاق (2000)، ص. 16-17.</ref> ئىمام ئەخمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان. [[ھۆججەت:I Osman.jpg|thumb|ئوسماننىڭ ياش ۋاقتىدىكى ئوسمانلى ئۇسلۇبىدىكى كىچىك سۈرىتى.]] ئەمما نەسەب جەھەتتىن، ئەڭ كەڭ تارقالغان كلاسسىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئوسمان «سۇلايمانشاھ»نىڭ نەۋرىسى بولۇپ، ئۇ فۇرات دەرياسىدىن ئاتى بىلەن ئۆتۈش جەريانىدا چۆكۈپ ۋاپات بولغان دەپ قارىلىدۇ. بىراق تۈرك تارىخشۇناسى يىلماز ئۆزتۇنا بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئاجىز دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ بوۋىسى ۋە ئارتۇغرۇلنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى «گۈندۈز ئالپ» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە سۇلايمانشاھ نامىنىڭ ئەسلىدە ئانادولۇنى فەتھ قىلغان سۇلايمان ئىبن قۇتلۇمشنىڭ نامىدىن قالغان بىر ئەسلىمە بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ نام بىلەن باغلىنىش بولسا ئوسمانلار بىلەن سەلجۇقلار ئارىسىدا باغلىنىش قۇرۇش مەقسىتىدە پەيدا بولغان بولۇشى ئېھتىماللىقىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ؛ بولۇپمۇ ئوسمانلىلار ئۆزلىرىنى سەلجۇقلارنىڭ قانۇنىي ۋارىسلىرى دەپ كۆرسەتكەنلىكىنى نازاردا تۇتقاندا. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى مۇنداق بولىدۇ: '''ئوسمان ئىبن ئەرتۇغرۇل ئىبن گۈندۈز ئالپ ئىبن قايا ئالپ ئىبن گۆك ئالپ ئىبن سارقۇوق ئالپ ئىبن قائىي ئالپ'''،<ref name="نسب"/> بۇلارنىڭ ھەممىسى قائىي قەبىلىسىنىڭ بەكلىرى (ئەمىرلىرى) بولۇپ، ئوسمانلى مەنبەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. رەسمىي ئوسمانلى نەسەب شەجەرىسىگە كۆرە بولسا، ئوسمان بىرىنچى [[تۈرك|تۈركلەر]] «ئوغۇز خان» دەپ ئاتايدىغان «مەتە»نىڭ (ۋاپاتى مىلادىدىن بۇرۇن 174-يىل) 46-ئەۋلادىدۇر.<ref name="نسب"/> يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى ئوسمانلى مەنبەلىرى ئوسماننىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن نەسەبىنى ۋە ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا دائىر، ھەقىقەتتىن كۆرە ئەپسانىلەرگە يېقىن بولغان مەلۇماتلارنى كەلتۈرۈپ، ئۇلارنى يافەس ئىبن نۇھنىڭ ئەۋلادى دەپ قارىيدۇ، ھەمدە ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى 52 ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ ئەجدادنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئاخىرىدا [[نۇھ ئەلەيھىسسالام|نۇھ پەيغەمبەر]]گە تۇتىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ شەجەرىدە گۆك ئالپ، ئوغۇز خان (ئۇنى گۆك ئالپنىڭ دادىسى دەپ قارايدۇ) ۋە [[ئوغۇزلار|ئوغۇزلار تۈركمانلىرى]] بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن سەلجۇقلار چىقىپ، پارس ۋە ئانادولۇنى ئىگىلەپ، مالازگىرت جەڭىدە روملارنى قاتتىق مەغلۇپ قىلغان.<ref name="حلاق"/> بۇنىڭدىن، يىلماز ئۆزتۇنانىڭ قارىشىدىكىدەك، ئوسمانلىلارنىڭ ئۆزلىرىنى دائىم سەلجۇقلارغا باغلاشقا ۋە ئۆزلىرىنى ئۇلارنىڭ ۋارىسلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقىنىڭ بەزى ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تارىخشۇناس ئىبن ئىياس «بدائع الزهور في وقائع الدهور» ناملىق ئەسىرىدە ئوسماننىڭ پۈتۈنلەي باشقا بىر كېلىپ چىقىشىنى بايان قىلىدۇ، بۇنى ھازىرقى تارىخشۇناسلار رەت قىلىدۇ. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، ئوسمان 658 ھ يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، ئەسلى [[ئەرەبلەر|ئەرەب]] بولۇپ، ھىجازدىن كېلىپ چىققان، وادي الصفراءدا، [[مەدىنە|مەدىنە مۇنەۋۋەرە]]گە يېقىن جايدا ياشىغان. كېيىن مەدىنەدە قەھەتچىلىك يۈز بەرگەندە، ئۇ بۇ يەردىن چىقىپ قارامان بېگلىكىگە، يەنى [[قۇنىيە]]غا كەلگەن، شۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ كىيىنىشى ۋە ئادەتلىرىنى قوبۇل قىلغان، كېيىنچە ئەلا ئەددىن ئەلى ئىبن خەلىل قارامانىنىڭ خىزمىتىگە كىرىپ، ئۇنىڭ يېنىدا ئورنى ئۆسۈپ، تۈركچە سۆزلەشنى ئۆگىنىپ، كۆپلىگەن ئەگەشكۈچىلەرگە ۋە ياردەمچىلەرگە ئىگە بولغان.<ref>ابن إياس (1984)، ص. 364-365.</ref> == ئۇنىڭ ئىسمى == بارلىق تارىخىي مەنبەلەر ئەرتۇغرۇلنىڭ كىچىك ئوغلىغا «ئوسمان» دەپ نام قويغانلىقىنى، بۇنىڭ [[تۆرت خەلىپە|راشد خەلىپىلەر]]نىڭ ئۈچىنچىسى [[ئوسمان بىننى ئەففان|ئوسمان ئىبن ئەففان]]غا، يەنى ساھابىلەردىن بولۇپ [[مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام|مۇھەممەد]] پەيغەمبەرگە يېقىن بولغان ۋە [[ئەشەرەئى مۇبەششەرە|جەننەت بىلەن خۇشخەۋەر بېرىلگەن ئون كىشى]]نىڭ بىرىگە تەبەررۈك قىلىش ئۈچۈن قويۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىراق، بىزانتىيە تەتقىقاتلىرىغا ئىختىساسلاشقان زامانىۋى تارىخشۇناس دكتور «لاۋەند قايا پىنار» ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسىنىڭ ئەسلى ئىسمى ئەمەلىيەتتە «ئوتومان» ياكى «ئەتومان» بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ بۇ قارىشىنى روم (بىزانتىيە) تارىخشۇناسى جەرجىس پاخىمەرِس (1242–تەخمىنەن 1310)نىڭ ئەسەرلىرىگە تايىنىپ دەلىللەيدۇ؛ چۈنكى ئۇ ئوسمان دەۋرىدە ياشىغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىسمىنى ئەرەبچە «ئەين» ھەرىپىگە ئوخشاش ھەرىپلەر بىلەن باشلانغان شەكىلدە ئەسلىمەيدۇ، بەلكى [[لاتىن تىلى|لاتىنچە]] «Ottomanus» ۋە [[گرېك تىلى|يونانچە]] «Асман» دەپ يېزىدۇ. ئۇنىڭ يەنە بىر دەلىلى شۇكى، ئوسماننىڭ ئاتىسى، قېرىنداشلىرى ۋە ئەمەلرىنىڭ ھېچقايسىسى ئەرەبچە-ئىسلامىي ئىسىملارنى كۆتۈرمىگەن؛ شۇنداق بولغاندا نېمە ئۈچۈن ئوسمان يالغۇز بۇ جەھەتتە ئالاھىدە بولىدۇ؟<ref group="la">Kayapinar (2013). </ref> بۇ قاراشقا قارشى تۇرۇپ، ئوسماننىڭ ئۆزى بالىلىرىغا ئەرەبچە-ئىسلامىي ۋە تۈركچە ئىسىملارنى بىرلىكتە قويغانلىقى كۆرسىتىلىدۇ؛ مەسىلەن، ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى «ئالا ئەددىن»، كىچىك ئوغلى بولسا «ئورخان» دەپ ئاتالغان. بۇ ئەھۋال ئۇنىڭ مۇسۇلمان بولۇپ تۇغۇلغانلىقىنى ۋە ئىسلامغا مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. يەنە يىلماز ئۆزتۇنا قوشۇپ، بەزى كىشىلەر ئوتتۇرىغا قويغان، قەبىلىدە ئىسلامنى ئەڭ ئاۋۋال قوبۇل قىلغانلار ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئوغلى ئوسمان ئىكەنلىكى ھەققىدىكى رىۋايەتنىڭ توقۇلما ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ بەلكىم بۇ ئائىلىنىڭ دەرىجىسىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن پەيدا قىلىنغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.<ref name="نسب"/> ==ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ قۇرۇلۇشى== [[ھۆججەت:Снимок экрана 2017-06-08 в 17.42.43.png|thumb|right|ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، كەي قەبىلىسىنىڭ ئەمىرى سۈپىتىدە سادىقلىق قەسىمى ئالغان.]] [[ھۆججەت:Баха Валад - Маариф (Миниатюра).jpg|thumb|ھاجى بەكتاش ۋەلى. ئۇ ئوسمان بىرىنچى دەۋرىدە ياشاپ، ئۇنىڭ باشلانغۇچ دەۋرلىرىگە تارىخىي بايان بەرگەن.]] ئوسمان ئاتىسى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئەرتۇغرۇل]] ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ ئورنىغا چىقىپ، يېڭىدىن قۇرۇلغان ئەمىرلىكنىڭ ۋە قائىي قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى تەخمىنەن يىگىرمە تۆت ياش ۋاقتىدا ئۈستىگە ئالغان.<ref> أوزتونا (2010)، ص. 89.</ref> بىر قانچە تارىخشۇناسلارنىڭ ئورتاق قارىشىغا كۆرە، ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىققا چىقىشى تىنچ يول بىلەن بولمىغان؛ بەلكى ئۇ ئالدى بىلەن ئۆز قېرىنداشلىرىغا قارشى بىر كۈچ سىنىشىش ياكى ھوقۇق ئۈچۈن جەڭگە كىرگەن دەپ قارىلىدۇ. بۇ جەڭنىڭ قانداقلىقى، كىم بىلەن بولغانلىقى ۋە قانداق تەرەققىي قىلغانلىقى ھەققىدە تارىخشۇناسلار ئارىسىدا چوڭ تالاش-تارتىش بار، ۋە بۇ ھەقتە ئوخشىمىغان رىۋايەتلەر مەۋجۇت. كۆپ رىۋايەتلەرگە كۆرە، بۇ توقۇنۇشنىڭ بىر تەرىپى ئوسماننىڭ تاغىسى دوندار غازى بولغان. چۈنكى باشقا قەبىلىلەر ئۇنى قېرىندىشىنىڭ ئوغلىدىنمۇ ئەمىرلىككە تېخىمۇ لايىق دەپ قارىغان، ئەمما جەڭچىلەر ۋە پالۋانلار ئوسماننى قوللىغان. بۇ توقۇنۇشنىڭ قانداق باشلانغانلىقى، قانداق داۋاملاشقانلىقى ۋە قايسى شەكىلنى ئالغانلىقى ئېنىق ئەمەس. شۇنداق بولسىمۇ، ئاخىرىدا ئوسمان غەلىبە قازىنىپ، ئۆزىنىڭ قېرى ياش تاغىسىنى بىر ئوق (ئوقيا ئوقى) بىلەن ئۆلتۈرگەن دەپ رىۋايەت قىلىنىدۇ. بىر رىۋايەتكە كۆرە، سىيىد مۇھەممەد ئىبن ئىبراھىم خۇراسانى، يەنى «ھاجى بەكتاش ۋەلى» نامى بىلەن تونۇلغان شەخس، «ۋەلايەت نامە» ناملىق ئەسىرىدە باشقا بىر ھېكايىنى بايان قىلىدۇ. ئۇنىڭچە، ئارتۇغرۇل ۋاپات بولغاندىن كېيىن قەبىلىگە رەھبەر بولغان كىشى ئوسماننىڭ كىچىك تاغىسى «گۈندۈز ئالپ» بولغان. بۇ دەۋردە ئوسمان ۋە قەبىلە پالۋانلىرى سۇكۇد ئەتراپىدىكى يارھىسار، بىلەجىك، ئىنېگۆل ۋە ئىزنِق قاتارلىق روم رايونلىرىغا ھۇجۇم قىلىشنى باشلىغان. بۇ ھۇجۇملارغا جاۋابەن، بورسا رايونىدىكى روم ۋالىيسى «تەكفۇر» سەلجۇق سۇلتانى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئۈچىنچىگە مەكتۇپ يوللاپ، بۇ ھۇجۇملاردىن شىكايەت قىلغان. سۇلتان بولسا گۈندۈز ئالپقا ئەمر قىلىپ، قېرىندىشىنىڭ ئوغلى بولغان ياش ئوسماننى ئۆزىنىڭ ئالدىغا كەلتۈرۈشنى بۇيرۇغان. ئۇ ئوسماننى قولغا ئېلىپ قونياغا ئەۋەتكەن. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، سۇلتان ئوسماننىڭ جۈرئىتى ۋە باتۇرلۇقىغا مەھلىيا بولغان، شۇڭا ئۇنى ھاجى بەكتاش ۋەلىنىڭ يېنىغا ئەۋەتكەن. ھاجى بەكتاش ئۇنى ئىززەت-ھۆرمەت بىلەن قارشى ئېلىپ، «مەن ئۇنىڭغا ئوخشاش بىرىنى ئۇزۇن يىللاردىن بېرى كۈتۈپ كەلدىم» دەپ، ئۇنى قويۇپ بېرىشنى بۇيرۇغان.<ref name="المسبار">يونم (2016)، ص. 4.</ref> ئۇنىڭ بېشىغا صوفىيلارنىڭ رەختى بىلەن لىباس كىيگۈزۈپ، گويا تاج كىيگۈزۈلگەندەك قىلغان، ھەمدە ئۇنىڭ بىلەن بىللە قونياغا سۇلتانغا خەت ئەۋەتكەن؛ بۇ خەتتە ئوسماننى ماختاپ، ئۇنىڭغا قايى قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى رەسمىي ئېتىراپ قىلىشنى تەلەپ قىلغان.<ref name="المسبار" /> سۇلتان بۇ خەتنى ئوقۇغاندىن كېيىن، ئوسماننى ئاتىسىنىڭ ئورنىغا قەبىلە ئەمىرى قىلىپ تەيىنلىگەن.<ref group="la"> Sakaoğlu (1999a), p. 26, 517.</ref> بۇ رىۋايەتتە ئوسمان بىلەن گۈندۈز ئالپ ئوتتۇرىسىدىكى كېيىنكى مۇناسىۋەت ھەققىدە ھېچقانداق مەلۇمات بېرىلمىگەن.<ref>خراسانی (2011)، ص. 221-226.</ref> == ئوسمانلى شاھزادىسىنىڭ ئورنىنىڭ ئەھمىيىتى == بىرىنچى ئوسمان دەۋرىدە تۈرك ئوسمانلىلارنىڭ ھەربىي ۋە سىياسىي ئورنى ئېنىق شەكىللىنىشكە باشلىدى. ئۇلارنىڭ دىنىي ئورنى بولسا ئۇنىڭدىن بۇرۇنلا، [[ئوتتۇرا ئاسىيا]] ۋە [[غەربىي ئاسىيا]]دىكى تۈرك مۇھىتلىرىدا كەڭ تارقالغان ئىسلام دىنىنىڭ تەسىرى بىلەن بېكىتىلگەن ئىدى. بىراق ئۇلارنى قوشنا نۇرغۇن ئىسلام سۇلالىلىرىدىن پەرقلەندۈرگەن ئاساسلىق ئامىل، ئۇلارنىڭ ئىككى چوڭ ئىسلام مەزھىپىنى مەلۇم دەرىجىدە ماسلاشتۇرغانلىقى ئىدى. گەرچە ئۇلار [[ھەنەفىي مەزھىپى|ھەنىفى سۈننىي مەزھىپى]]نى قوبۇل قىلغان بولسىمۇ، جعفەرى-شىئە يۆنىلىشىدىكى بەزى ئېتىقادىي ئامىللارنىڭمۇ تەسىرىنى كۆرسەتكەن. چۈنكى سۈننىي ۋە ئىثنائەشەرى شىئە قاراشلىرى ئوتتۇرا ئاسىيادىن ئانادولۇغا كۆچكەن تۈركمان قەبىلىلىرى ئارىسىدا بىر-بىرىگە ئارىلىشىپ، بىر خىل دىنىي-مەدەنىيەت مۇرەككەپلىكىنى شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئالدىنقى قاتارىدا روم سەلجۇقلار دۆلىتى بار ئىدى؛ ئوسمانلى ئائىلىسىمۇ دەل شۇ دۆلەت خىزمىتىدە بولغان.<ref name="حلاق"/> ھەربىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسماننىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى ئۇنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىدە چوڭ رول ئوينىغان. سۇكۇد شەھىرى بىر تەرەپتىن ئاسان مۇداپىئە قىلىشقا بولىدىغان ئېگىز جايدا، يەنە بىر تەرەپتىن [[كونىستانتىنوپول|قۇستانتىنىييە]]دىن [[قۇنىيە]]غا تۇتىشىدىغان ئاساسىي يول ئۈستىدە جايلاشقان ئىدى. بۇ رايوننىڭ سىياسىي بۆلۈنۈپ كېتىشى كىچىك ھەربىي كۈچلەرگە ئىلگىرىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ ئەھمىيەت بېرىلىشىگە سەۋەب بولغان. ئۇنىڭ بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى زېمىنلىرىغا يېقىن بولۇشى، ئۇنىڭ پائالىيىتىنى جەڭ ۋە جىھاد يۆنىلىشىگە قارىتىپ، روم زېمىنلىرىنى فەتھ قىلىپ ئۇلارنى ئىسلام زېمىنلىرىغا ۋە ئابباسى خىلافىتى دائىرىسىگە كىرگۈزۈش ئىدىيىسىنى كۈچەيتكەن. بىزانتىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئىدارە سىستېمىسىنىڭ زەئىپلىشىشى ئۇنىڭ غەربىي ئانادولۇغا قاراپ كېڭىيىشىنى ئاسانلاشتۇرغان، ھەتتا داردانېل بوغۇزى ئارقىلىق جەنۇبىي شەرقىي ياۋروپاغا ئۆتۈشنىمۇ قولايلاشتۇرغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىزانتىيلارنىڭ ياۋروپادىكى ئىچكى ئۇرۇشلار بىلەن مەشغۇل بولۇشى ئۇنىڭغا تېخىمۇ كەڭ ھەرىكەت مەيدانى يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش1"/> [[ھۆججەت:Osman I area map-ug.png|thumb|right|سۇلتان عثمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ چېگرالىرى (قېنىق قىزىل)، ۋە ئۇ ۋاپات بولغان ۋاقىتتىكى چېگرالىرى (سۇس قىزىل).]] بىراق شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ رايوندا بىزانتىيە كۈچىنىڭ ئاجىزلاشقانلىقىنى ھەددىدىن زىيادە چوڭايتىپ كۆرسىتىشكە بولمايدۇ. چۈنكى بىزانتىيلار مىخائىل سەككىزىنچى ۋە ئاندرونىكوس ئىككىنچى دەۋرلىرىدە (681 ھ– 728 ھ / 1282 – 1328م) بىتىنىيە رايونىنىڭ چېگرالىرىنى مۇستەھكەملەپ، ئىسلامىي ھۇجۇملارغا قارشى مۇداپىئە قۇرغان؛ بۇ ھۇجۇملار سەكارىيا دەرياسىنى كېسىپ ئۆتۈپ، بۇ ۋىلايەتنىڭ شەھەرلىرىگە يېتىپ بېرىشقا مەجبۇر ئىدى. بىراق بۇ قورغانلار دەريا بويىچە جەنۇبتىن شىمال ۋە غەرب يۆنىلىشىدە ھەرىكەت قىلغان ئوسمانلىلارنىڭ ئالدىدا ئۈنۈمسىز قالغان. بۇنىڭدىن باشقا، ئۇزۇن مۇددەت داۋاملاشقان توقۇنۇش سەۋەبىدىن سەلجۇق سۇلتانلىقى ۋە بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى ئىككىسىمۇ قاتتىق ھالىدىن كەتكەن ھالەتكە چۈشۈپ قالغان. بىرىنچىسى موڭغۇللارنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرىغان، ئىككىنچىسى بولسا تۆتىنچى سەلجۇقىي سەپىرى جەريانىدا لاتىنلارنىڭ بېسىپ كىرىشىگە دۇچ كەلگەن. بۇ ئەھۋال ئانادولۇدا سىياسىي ۋە ھەربىي بوشلۇق پەيدا قىلىپ، ئاخىرىدا بۇ يىمىرىلگەن ئىككى دۆلەتنىڭ ئورنىنى تولدۇرىدىغان يېڭى بىر كۈچنىڭ مەيدانغا چىقىشىغا شارائىت يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش2">طقوش (2013)، ص. 27.</ref> سىياسىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان ئۆز ئەمىرلىكى ئۈچۈن مۇكەممەل باشقۇرۇش تۈزۈمى ئورنىتىشتا ناھايىتى يۇقىرى قابىلىيەت كۆرسەتكەن. ئۇنىڭ دەۋرىدە ئوسمانلىلار كۆچمە قەبىلە تۈزۈمىدىن مۇقىم دۆلەتلىك باشقۇرۇش سىستېمىسىغا ئۆتۈش يولىدا مۇھىم باسقۇچلارنى بېسىپ ئۆتتى؛ بۇ بولسا ئۇلارنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، كېيىن تېز سۈرئەتتە چوڭ دۆلەتكە ئايلىنىشىغا ياردەم بەردى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئەمىرلىكنىڭ ئانادولۇنىڭ غەربىي شىمالىدا، خىرىستىيان دۇنياسىغا يېقىن جايلىشىشى، ئۇنى چېگرا ئەمىرلىكى سۈپىتىدە مەلۇم بىر ھەربىي سىياسەتنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر قىلدى. ئانادولۇ تارىخىدا چېگرا رايونلىرىدا قۇرۇلغان ئەمىرلىكلەر ئىچكى رايونلاردىكى ئەمىرلىكلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ تېز تەرەققىي قىلىش پۇرسىتىگە ئىگە بولغانلىقى مەلۇم.<ref name="طقوش2"/> ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئەھمىيىتى ئۇنىڭ موڭغۇل ھۇجۇم رايونلىرىدىن يىراق بولۇشى ۋە ئانادولۇنىڭ جەنۇبى ۋە جەنۇبىي غەربىدىكى كۈچلۈك تۈركمان ئەمىرلىكلىرىنىڭ تەسىرىدىن نىسبەتەن خالى بولۇشىدا ئىدى. شۇنداقلا ئۇنىڭ غەربتىكى روم رايونلىرى بىلەن شەرقىدىكى موڭغۇللارنىڭ كونتروللۇقىدىكى يەرلەرنى تۇتاشتۇرىدىغان [[يىپەك يولى]]غا يېقىن بولۇشى ئۇنىڭغا ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئالاھىدە ئەۋزەللىك بەخش ئەتتى. بۇنىڭغا قوشۇپ، بۇ ئەمىرلىك تېخى فەتھ قىلىنمىغان روم زېمىنلىرىغا قارشى تۇرۇۋاتقان يالغۇز سىرتقى سەپ بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئۇ يەرگە كۆپ ساندا تۈركمان جەڭچىلەرنى، جىھاد ۋە غازا ئىزدەۋاتقان دەرۋىشلارنى، شۇنداقلا موڭغۇللاردىن قېچىپ كەلگەن دېھقانلارنى جەلپ قىلدى. ئۇلار بۇ يەرنىڭ مۇنبەت زېمىنلىرىنى ئۆز پائالىيىتىنى داۋاملاشتۇرۇشقا مۇۋاپىق مۇھىت دەپ تاپتى.<ref>كولنز (1993)، ص. 26.</ref> ===ئوسماننىڭ چۈشى=== ئوسمانلى مەنبەلەر دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا يۈز بەرگەن بىر ۋەقەنى بايان قىلىدۇ؛ بۇ ۋەقەگە قەدىمكى مۇسۇلمان مۇئەرىخىلەر—بولۇپمۇ تۈركلەر—ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسى سەۋەبىدىن ناھايىتى زور ئەھمىيەت بەرگەن.<ref group="la">Creasy (1910), p. 15.</ref> بىراق زامانىۋى مۇئەرىخىلەر بۇ ھېكايىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ پەيدا بولۇشى ۋە تەرەققىي قىلىشىنى ئىزاھلاش ئۈچۈن قوللىنىلغان بىر ۋاسىتىدىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكىدە بىردەك قاراشتا. بولۇپمۇ ئوسماننىڭ ۋارىسىلىرى ناھايىتى مۇھىم نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ ھېكايىگە بىر خىل روھانىيلۇق رەڭ بېرىلگەن. ئۇلار ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەسىرلەر بويى داۋاملاشقان پارچىلىنىشىدىن كېيىن ئۇنى قايتا بىرلەشتۈرەلگەن، ۋە خەلىپىلىكنى ئەمەلىي مەنىدە قايتا جانلاندۇرغان؛ بۇ، ئۇنىڭدىن ئىلگىرى مىسىردىكى [[مەملۇك سۇلتانلىقى|ماملۇكلار سۇلتانلىقىنىڭ]] ھىمايىسى ئاستىدا پەقەت شەكلىي ھالەتكە چۈشۈپ قالغان ئىدى، بولۇپمۇ موڭغۇللار ئابباسىيلارنىڭ ئەڭ ئاخىرقى خەلىپىسى بولغان ئابدۇللاھ ئەل-مۇستەئسىم بىللاھنى باغدادتا ئۆلتۈرگەندىن كېيىن. ئۇلار يەنە باشقا ھېچقانداق ئىسلام سۇلالىسى قىلالمىغان بىر ئىشنى ئىشقا ئاشۇردى، يەنى قۇسطنطىنىيەنى فەتھ قىلىش، ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن شەرقىي ياۋروپاغا كېڭەيگەن. بۇنىڭدىن باشقا، بۇ ھېكايىدە بىر خىل «تەسادىپىي» جەھەت بار بولۇپ، ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسىدە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ كېيىنكى ئىككى ئەسىرلىك تارىخى قىسقىچە ئىپادىلەنگەن.<ref group="la">Finkel (2006), p. xiii. </ref> بۇ ھېكايىنىڭ تەپسىلاتلىرىغا كۆرە، ئوسمان ئادەتتە كىچىك ۋاقتىدىن تارتىپ ئادەتلەنگەنچە، ئۇستازى شەيخ ئىدە بالىنىڭ تەكىيەسىدە قونۇپ، ئۇنىڭغا يېقىنلىشىپ، ئىلمىدىن پايدىلىنىش ئۈچۈن شۇ يەردە تۇرغان. بىر قېتىم ئۇ تەسادىپەن شەيخنىڭ قىزى مال خاتۇننى كۆرۈپ قالىدۇ، ۋە ئۇنىڭغا كۆڭلى چۈشۈپ، ئۇنى نىكاھلاشنى ئارزۇ قىلىدۇ. بىراق قىزنىڭ ئاتىسى بۇ تەكلىپنى رەت قىلىدۇ. ئوسمان بۇنىڭدىن قايغۇغا چۆمسىمۇ، سەبىر قىلىپ، باشقا بىرى بىلەن توي قىلىشنى خالىمايدۇ. كېيىن ئۇ بىر كېچە كۆرگەن چۈشىنى شەيخقا سۆزلەپ بەرگەندىن كېيىن، شەيخ قىزىنى ئۇنىڭغا بېرىشكە رازى بولىدۇ. ئوسماننىڭ بايان قىلىشىچە، ئۇ چۈشىدە شەيخنىڭ كۆكسىدىن بىر ھىلال كۆتۈرۈلۈپ چىقىپ، تولۇن ئايغا ئايلىنىپ، ئاندىن كېلىپ ئۇنىڭ ئۆزىنىڭ كۆكسىگە كىرگەنلىكىنى كۆرگەن. ئاندىن ئۇنىڭ بەل قىسمىدىن بىر دەرەخ ئۆسۈپ چىقىپ، ناھايىتى تېزلا چوڭىيىپ، پۈتۈن دۇنيانى سايىسى بىلەن قاپلىغان. بۇ دەرەخنىڭ ئاستىدا ئۈچ چوڭ تاغ جايلاشقان بولۇپ، ئۇنىڭ تۈپىدىن نىل، دىجلە، فىرات ۋە دانۇب دەريالىرى ئېقىپ چىققان. دەرەخنىڭ ياپراقلىرى قىلىچ ۋە نەيزىلەرگە ئوخشاپ، شامال ئۇلارنى قۇسطنطىنىيە شەھىرىگە قارىتىپ تۇرغان. بۇ شاخلارنىڭ ئاستىدا سەرىق چاچلىق، باشلىرىغا ئاق بەلگە باغلىغان ناسارا بالىلار تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى ئوقۇپ، ئۇنىڭدىن كېيىن سۇلتانغا سادىقلىق قەسەمىنى قىلغان. ئۇلارنىڭ ئەتراپىدا سان-ساناقسىز خەلق دەريا بويلىرى ۋە قولتۇقلاردا ياشاپ، ئىچۈپ-يېيىپ، دېھقانچىلىق قىلىپ، سۇ ياسالما قۇرۇلۇشلىرىنى بەرپا قىلىپ ياشايتتى. ئۇلار كۆپىيىپ، يۇرتلىرىدا نېمەت-بەرىكەت كۆپىيىپ تۇراتتى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بۇ بالىلار دەرەخنىڭ سايىسىدا تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى داۋاملىق ئوقۇشنى توختاتمايتتى.<ref name="فريد بك"/> بۇ چۈشنى ئاڭلىغاندىن كېيىن شەيخ ئۇنى ياخشى ئالامەت دەپ قاراپ، ناھايىتى خۇشال بولىدۇ ۋە قىزىنى ئوسمانغا بېرىشكە قوشۇلۇپ، ئۇنىڭغا ئۇنىڭ ئائىلىسى ۋە نەسلىنىڭ كەلگۈسىدە دۇنيانى ئىدارە قىلىدىغانلىقىنى خۇش خەۋەر قىلىدۇ. ئۇ يەنە ياخشى ھاكىم قانداق بولۇش كېرەكلىكىنى چۈشەندۈرۈپ، مۇنداق دەيدۇ: <blockquote> «ئەي ئوغلۇم! ئەمدى سەن ئەمىر بولدۇڭ؛ بۇنىڭدىن كېيىن: غەزەپ بىزگە، سەبىر ساڭا… ئەيىبلەش بىزگە، كۆڭۈل ئالىش ساڭا… جازالاش بىزگە، كۆتۈرۈش ساڭا… ئاجىزلىق بىزگە، خاتالىق بىزگە، كەچۈرۈمچانلىق ساڭا… ئايرىلىش، توقۇنۇش، يامان ماسلىشىش ۋە ئىختىلاپ بىزگە، ئادىللىق ساڭا… يامان گۇمان، ناچار سۆز ۋە يامان تەفسىر بىزگە، كەچۈرۈش ساڭا… ئەي ئوغلۇم! بۇنىڭدىن كېيىن بىز پارچىلىنىمىز، سەن بىرلەشتۈرىسەن! بىز بوشاڭلىشىمىز، سەن ئاگاھلاندۇرىسەن، ھەرىكەتلەندۈرىسەن ۋە ھىممەتلەرنى ئويغاتىسەن! ئەي ئوغلۇم! سەبىر قىل، سەبىر قىل؛ گۈل ۋاقتىدىن بۇرۇن ئېچىلمايدۇ. ئۇنتۇپ قالما: خەلقىگە كۆڭۈل بۆلگىن، شۇنداقتا دۆلەتڭ گۈللىنىدۇ! ئەي ئوغلۇم! يۈكىڭ ئېغىر، ئىشلىرىڭ قىيىن، سۇلتانلىقىڭ بىر تال چاچقا باغلانغان! ئاللاھ ساڭا ياردەم قىلسۇن!» </blockquote> بەكتاشيە رىۋايىتىگە كۆرە—بۇ رىۋايەت پەقەت بەكتاشىيە مەنبەلەردىلا ئۇچرايدىغان بولۇپ، مۇستەقىل مەنبەلەر ئارقىلىق دەلىللەنمىگەنلىكى ۋە كۆپىنچە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن كەڭ قوللاشقا ئېرىشمىگەنلىكى ئۈچۈن، ئۇنىڭ توغرىلىقى ئۈستىدە ھۆكۈم چىقىرىش قىيىن—ئوسماننىڭ ئۆگەي ئانىسى ھاجى بەكتاش ۋەلى بىلەن بىرلىكتە ياشىغان. ئۇ شۇ ۋاقىتتا ۋافائىيە تەرىقىتىنىڭ دەرۋىشلىرىدىن بولۇپ، خۇسۇسەن بابا ئىلياس خۇراسانىنىڭ مۇرىدلىرىدىن ئىدى.<ref>گُل (2014)، ص. 378.</ref> بابا ئىلياس ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ھاجى بەكتاش ۋەلى ۋە شەيخ ئىدە بالى ئۇنىڭ ئالتمىش خەلىپىسىنىڭ ئىككىسى بولۇپ قالغان. ئۇلار ئاھىيلار جەمائەتلىرىنى—يەنى جەڭچى، سانائەتچى ۋە دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ياشلار گۇرۇپپىلىرىنى—تەشكىللەپ باشقۇرغان بولۇپ، بۇلار خەلق ئارىسىدا زور نۇپۇزغا ئىگە ئىدى. ئوسمان شەيخ ئىدە بالىنىڭ قىزى بىلەن توي قىلغاندىن كېيىن، مۇشۇ قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋىتى ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، ئاھىيلار ئۈستىدىن كونترول قىلىش ۋە ئۇلارنى ئۆزىگە بېقىندۇرۇشقا مۇۋەپپەق بولغان. بۇ توي مۇناسىۋىتى نەتىجىسىدە، ئاھىيلارنىڭ شەيخلىرى ئوسمانلىلارنىڭ رەھبەرلىكى ئاستىغا كىرگەن بولۇپ، بۇ ئەھۋالنىڭ ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ قۇرۇلۇشىدا ۋە كېيىن ئۇنىڭ ئوغلى ئورخان دەۋرىدە دۆلەتكە ئايلىنىپ تەرەققىي قىلىشىدا مۇھىم رول ئوينىغان بولۇشى مۇمكىن.<ref>يونم (2016)، ص. 4-5؛ 8.</ref> ===ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىكى سىياسىي مۇناسىۋەتلەر=== ==باھالىغۇچى== ===پايدىلانغان ماتېرىياللار=== ;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا {{Reflist|3}} ;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە <div style="direction: ltr"> {{Reflist|group=la|3}} </div> k7ess3rfkwj9gf2xkaa3n4bfcqslybg 175538 175537 2026-04-18T22:43:44Z باسم 10959 /* ئوسماننىڭ چۈشى */ 175538 wikitext text/x-wiki {{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى |ئات-تەگئات = بىرىنچى ئوسمان<br/><small>([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)</small> |رەسىم = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]] |تۇغۇلغان = ھ 656 / م. 1258 |يۇرتى = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى |ۋاپاتى = ھ 726 / م. 1326<br/>سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]] |ئەسىرى = پادىشاھ |بالىلىرى = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن<br/>ۋە باشقىلار |ئاتا-ئانىسى = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]<br/>ھەلىمە خاتۇن }} '''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: <span style="font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px ">أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل</font></span>)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بەگ'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. شۇنداقلا مىلادىيە 1922-يىلى [[تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلغانلىقىنىڭ جاكارلىنىشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر ئالتە يۈز يىل بالقان، [[ئاناتولىيە]]، ئەرەبنىڭ شەرقى ، يېقىن ۋە ئوتتۇرا مەغرىبنى باشقۇرغان ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ئىدى. '''بىرىنچى ئوسمان''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئوسمان ئەمىرلىك ۋە قەبىلىنىڭ رەھبەرلىكىنى ئۈستىگە ئالدى، ئىچكى توقۇنۇشلار ۋە دۇچ كەلگەن خەتەرلەرگە قارىماي، سەلجۇق سۇلتانلىقى رۇمغا سادىق قالدى. گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلى، ئوسمان سەلجۇق سۇلتانى ۋە ئابباسىيلار خەلىپىسى نامىدىن بىزانتىيە چېگراسىغا ھۇجۇم قىلدى. ئۇ بىر قانچە قەلئەنى بويسۇندۇرۇپ، قەبىلىسىنى مەرمەرە دېڭىزى ۋە قارا دېڭىز قىرغىقىغىچە كېڭەيتتى. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة">جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116</ref> ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة"/> ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.<ref group="la">Quataert (2005), p. 4.</ref> گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالبپادشاھ» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.<ref name="مولد تلقائيا2">أرمغان (2014)، ص. 15.</ref> ==تارىخىي خەلىپە== [[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]] كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref>سعد الدين (1862)، ص. 13-15. </ref> باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.<ref name="نسب">أوزتونا (2010)، ص. 83-84.</ref> بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.<ref name="فريد بك">فريد بك (1981)، ص. 115-116.</ref><ref>القرماني (1985)، ص. 9-10.</ref> سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.<ref name="فريد بك"/> ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.<ref>الكوبريللي (1967)، ص. 126.</ref> كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.<ref group="la">Anooshahr (2009), p. 157.</ref> ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.<ref name="طقوش1">طقوش (2013)، ص. 25-26.</ref> ==ئۇنىڭ باشلىنىشى== ===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى=== [[ھۆججەت:Behcetü't Tevârîh ilk sayfa.png|thumb|right|تارىخچى شۈكراللهنىڭ «بهجة التواريخ» ناملىق كىتابىنىڭ مەزمۇنى. ئوسمان بىرىنچىنىڭ ھاياتىنىڭ دەسلەپكى باسقۇچلىرىنى مۇھاكىمە قىلىدىغان ئەڭ قەدىمكى مەنبەلەرنىڭ بىرى.]] تۇغۇلۇش ۋاقتى ھىجرىيە 656-يىلى سەپەر ئېيىنىڭ 8-كۈنى، مىلادىيە 1258-يىلى 2-ئاينىڭ 13-كۈنىگە توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە تارىخىي بىنەكارلىق ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.<ref name="ReferenceC"> أرمغان (2014)، ص. 11.</ref> ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref group="la">Sakaoğlu (1999), p. 392-395.</ref><ref group="la"> Shaw (1976), p. 13. </ref> بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.<ref group="la">Zachariadou (1997), p. 150.</ref> ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.<ref name="حلاق">حلاق (2000)، ص. 16-17.</ref> ئىمام ئەخمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان. [[ھۆججەت:I Osman.jpg|thumb|ئوسماننىڭ ياش ۋاقتىدىكى ئوسمانلى ئۇسلۇبىدىكى كىچىك سۈرىتى.]] ئەمما نەسەب جەھەتتىن، ئەڭ كەڭ تارقالغان كلاسسىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئوسمان «سۇلايمانشاھ»نىڭ نەۋرىسى بولۇپ، ئۇ فۇرات دەرياسىدىن ئاتى بىلەن ئۆتۈش جەريانىدا چۆكۈپ ۋاپات بولغان دەپ قارىلىدۇ. بىراق تۈرك تارىخشۇناسى يىلماز ئۆزتۇنا بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئاجىز دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ بوۋىسى ۋە ئارتۇغرۇلنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى «گۈندۈز ئالپ» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە سۇلايمانشاھ نامىنىڭ ئەسلىدە ئانادولۇنى فەتھ قىلغان سۇلايمان ئىبن قۇتلۇمشنىڭ نامىدىن قالغان بىر ئەسلىمە بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ نام بىلەن باغلىنىش بولسا ئوسمانلار بىلەن سەلجۇقلار ئارىسىدا باغلىنىش قۇرۇش مەقسىتىدە پەيدا بولغان بولۇشى ئېھتىماللىقىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ؛ بولۇپمۇ ئوسمانلىلار ئۆزلىرىنى سەلجۇقلارنىڭ قانۇنىي ۋارىسلىرى دەپ كۆرسەتكەنلىكىنى نازاردا تۇتقاندا. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى مۇنداق بولىدۇ: '''ئوسمان ئىبن ئەرتۇغرۇل ئىبن گۈندۈز ئالپ ئىبن قايا ئالپ ئىبن گۆك ئالپ ئىبن سارقۇوق ئالپ ئىبن قائىي ئالپ'''،<ref name="نسب"/> بۇلارنىڭ ھەممىسى قائىي قەبىلىسىنىڭ بەكلىرى (ئەمىرلىرى) بولۇپ، ئوسمانلى مەنبەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. رەسمىي ئوسمانلى نەسەب شەجەرىسىگە كۆرە بولسا، ئوسمان بىرىنچى [[تۈرك|تۈركلەر]] «ئوغۇز خان» دەپ ئاتايدىغان «مەتە»نىڭ (ۋاپاتى مىلادىدىن بۇرۇن 174-يىل) 46-ئەۋلادىدۇر.<ref name="نسب"/> يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى ئوسمانلى مەنبەلىرى ئوسماننىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن نەسەبىنى ۋە ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا دائىر، ھەقىقەتتىن كۆرە ئەپسانىلەرگە يېقىن بولغان مەلۇماتلارنى كەلتۈرۈپ، ئۇلارنى يافەس ئىبن نۇھنىڭ ئەۋلادى دەپ قارىيدۇ، ھەمدە ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى 52 ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ ئەجدادنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئاخىرىدا [[نۇھ ئەلەيھىسسالام|نۇھ پەيغەمبەر]]گە تۇتىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ شەجەرىدە گۆك ئالپ، ئوغۇز خان (ئۇنى گۆك ئالپنىڭ دادىسى دەپ قارايدۇ) ۋە [[ئوغۇزلار|ئوغۇزلار تۈركمانلىرى]] بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن سەلجۇقلار چىقىپ، پارس ۋە ئانادولۇنى ئىگىلەپ، مالازگىرت جەڭىدە روملارنى قاتتىق مەغلۇپ قىلغان.<ref name="حلاق"/> بۇنىڭدىن، يىلماز ئۆزتۇنانىڭ قارىشىدىكىدەك، ئوسمانلىلارنىڭ ئۆزلىرىنى دائىم سەلجۇقلارغا باغلاشقا ۋە ئۆزلىرىنى ئۇلارنىڭ ۋارىسلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقىنىڭ بەزى ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تارىخشۇناس ئىبن ئىياس «بدائع الزهور في وقائع الدهور» ناملىق ئەسىرىدە ئوسماننىڭ پۈتۈنلەي باشقا بىر كېلىپ چىقىشىنى بايان قىلىدۇ، بۇنى ھازىرقى تارىخشۇناسلار رەت قىلىدۇ. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، ئوسمان 658 ھ يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، ئەسلى [[ئەرەبلەر|ئەرەب]] بولۇپ، ھىجازدىن كېلىپ چىققان، وادي الصفراءدا، [[مەدىنە|مەدىنە مۇنەۋۋەرە]]گە يېقىن جايدا ياشىغان. كېيىن مەدىنەدە قەھەتچىلىك يۈز بەرگەندە، ئۇ بۇ يەردىن چىقىپ قارامان بېگلىكىگە، يەنى [[قۇنىيە]]غا كەلگەن، شۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ كىيىنىشى ۋە ئادەتلىرىنى قوبۇل قىلغان، كېيىنچە ئەلا ئەددىن ئەلى ئىبن خەلىل قارامانىنىڭ خىزمىتىگە كىرىپ، ئۇنىڭ يېنىدا ئورنى ئۆسۈپ، تۈركچە سۆزلەشنى ئۆگىنىپ، كۆپلىگەن ئەگەشكۈچىلەرگە ۋە ياردەمچىلەرگە ئىگە بولغان.<ref>ابن إياس (1984)، ص. 364-365.</ref> == ئۇنىڭ ئىسمى == بارلىق تارىخىي مەنبەلەر ئەرتۇغرۇلنىڭ كىچىك ئوغلىغا «ئوسمان» دەپ نام قويغانلىقىنى، بۇنىڭ [[تۆرت خەلىپە|راشد خەلىپىلەر]]نىڭ ئۈچىنچىسى [[ئوسمان بىننى ئەففان|ئوسمان ئىبن ئەففان]]غا، يەنى ساھابىلەردىن بولۇپ [[مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام|مۇھەممەد]] پەيغەمبەرگە يېقىن بولغان ۋە [[ئەشەرەئى مۇبەششەرە|جەننەت بىلەن خۇشخەۋەر بېرىلگەن ئون كىشى]]نىڭ بىرىگە تەبەررۈك قىلىش ئۈچۈن قويۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىراق، بىزانتىيە تەتقىقاتلىرىغا ئىختىساسلاشقان زامانىۋى تارىخشۇناس دكتور «لاۋەند قايا پىنار» ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسىنىڭ ئەسلى ئىسمى ئەمەلىيەتتە «ئوتومان» ياكى «ئەتومان» بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ بۇ قارىشىنى روم (بىزانتىيە) تارىخشۇناسى جەرجىس پاخىمەرِس (1242–تەخمىنەن 1310)نىڭ ئەسەرلىرىگە تايىنىپ دەلىللەيدۇ؛ چۈنكى ئۇ ئوسمان دەۋرىدە ياشىغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىسمىنى ئەرەبچە «ئەين» ھەرىپىگە ئوخشاش ھەرىپلەر بىلەن باشلانغان شەكىلدە ئەسلىمەيدۇ، بەلكى [[لاتىن تىلى|لاتىنچە]] «Ottomanus» ۋە [[گرېك تىلى|يونانچە]] «Асман» دەپ يېزىدۇ. ئۇنىڭ يەنە بىر دەلىلى شۇكى، ئوسماننىڭ ئاتىسى، قېرىنداشلىرى ۋە ئەمەلرىنىڭ ھېچقايسىسى ئەرەبچە-ئىسلامىي ئىسىملارنى كۆتۈرمىگەن؛ شۇنداق بولغاندا نېمە ئۈچۈن ئوسمان يالغۇز بۇ جەھەتتە ئالاھىدە بولىدۇ؟<ref group="la">Kayapinar (2013). </ref> بۇ قاراشقا قارشى تۇرۇپ، ئوسماننىڭ ئۆزى بالىلىرىغا ئەرەبچە-ئىسلامىي ۋە تۈركچە ئىسىملارنى بىرلىكتە قويغانلىقى كۆرسىتىلىدۇ؛ مەسىلەن، ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى «ئالا ئەددىن»، كىچىك ئوغلى بولسا «ئورخان» دەپ ئاتالغان. بۇ ئەھۋال ئۇنىڭ مۇسۇلمان بولۇپ تۇغۇلغانلىقىنى ۋە ئىسلامغا مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. يەنە يىلماز ئۆزتۇنا قوشۇپ، بەزى كىشىلەر ئوتتۇرىغا قويغان، قەبىلىدە ئىسلامنى ئەڭ ئاۋۋال قوبۇل قىلغانلار ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئوغلى ئوسمان ئىكەنلىكى ھەققىدىكى رىۋايەتنىڭ توقۇلما ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ بەلكىم بۇ ئائىلىنىڭ دەرىجىسىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن پەيدا قىلىنغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.<ref name="نسب"/> ==ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ قۇرۇلۇشى== [[ھۆججەت:Снимок экрана 2017-06-08 в 17.42.43.png|thumb|right|ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، كەي قەبىلىسىنىڭ ئەمىرى سۈپىتىدە سادىقلىق قەسىمى ئالغان.]] [[ھۆججەت:Баха Валад - Маариф (Миниатюра).jpg|thumb|ھاجى بەكتاش ۋەلى. ئۇ ئوسمان بىرىنچى دەۋرىدە ياشاپ، ئۇنىڭ باشلانغۇچ دەۋرلىرىگە تارىخىي بايان بەرگەن.]] ئوسمان ئاتىسى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئەرتۇغرۇل]] ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ ئورنىغا چىقىپ، يېڭىدىن قۇرۇلغان ئەمىرلىكنىڭ ۋە قائىي قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى تەخمىنەن يىگىرمە تۆت ياش ۋاقتىدا ئۈستىگە ئالغان.<ref> أوزتونا (2010)، ص. 89.</ref> بىر قانچە تارىخشۇناسلارنىڭ ئورتاق قارىشىغا كۆرە، ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىققا چىقىشى تىنچ يول بىلەن بولمىغان؛ بەلكى ئۇ ئالدى بىلەن ئۆز قېرىنداشلىرىغا قارشى بىر كۈچ سىنىشىش ياكى ھوقۇق ئۈچۈن جەڭگە كىرگەن دەپ قارىلىدۇ. بۇ جەڭنىڭ قانداقلىقى، كىم بىلەن بولغانلىقى ۋە قانداق تەرەققىي قىلغانلىقى ھەققىدە تارىخشۇناسلار ئارىسىدا چوڭ تالاش-تارتىش بار، ۋە بۇ ھەقتە ئوخشىمىغان رىۋايەتلەر مەۋجۇت. كۆپ رىۋايەتلەرگە كۆرە، بۇ توقۇنۇشنىڭ بىر تەرىپى ئوسماننىڭ تاغىسى دوندار غازى بولغان. چۈنكى باشقا قەبىلىلەر ئۇنى قېرىندىشىنىڭ ئوغلىدىنمۇ ئەمىرلىككە تېخىمۇ لايىق دەپ قارىغان، ئەمما جەڭچىلەر ۋە پالۋانلار ئوسماننى قوللىغان. بۇ توقۇنۇشنىڭ قانداق باشلانغانلىقى، قانداق داۋاملاشقانلىقى ۋە قايسى شەكىلنى ئالغانلىقى ئېنىق ئەمەس. شۇنداق بولسىمۇ، ئاخىرىدا ئوسمان غەلىبە قازىنىپ، ئۆزىنىڭ قېرى ياش تاغىسىنى بىر ئوق (ئوقيا ئوقى) بىلەن ئۆلتۈرگەن دەپ رىۋايەت قىلىنىدۇ. بىر رىۋايەتكە كۆرە، سىيىد مۇھەممەد ئىبن ئىبراھىم خۇراسانى، يەنى «ھاجى بەكتاش ۋەلى» نامى بىلەن تونۇلغان شەخس، «ۋەلايەت نامە» ناملىق ئەسىرىدە باشقا بىر ھېكايىنى بايان قىلىدۇ. ئۇنىڭچە، ئارتۇغرۇل ۋاپات بولغاندىن كېيىن قەبىلىگە رەھبەر بولغان كىشى ئوسماننىڭ كىچىك تاغىسى «گۈندۈز ئالپ» بولغان. بۇ دەۋردە ئوسمان ۋە قەبىلە پالۋانلىرى سۇكۇد ئەتراپىدىكى يارھىسار، بىلەجىك، ئىنېگۆل ۋە ئىزنِق قاتارلىق روم رايونلىرىغا ھۇجۇم قىلىشنى باشلىغان. بۇ ھۇجۇملارغا جاۋابەن، بورسا رايونىدىكى روم ۋالىيسى «تەكفۇر» سەلجۇق سۇلتانى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئۈچىنچىگە مەكتۇپ يوللاپ، بۇ ھۇجۇملاردىن شىكايەت قىلغان. سۇلتان بولسا گۈندۈز ئالپقا ئەمر قىلىپ، قېرىندىشىنىڭ ئوغلى بولغان ياش ئوسماننى ئۆزىنىڭ ئالدىغا كەلتۈرۈشنى بۇيرۇغان. ئۇ ئوسماننى قولغا ئېلىپ قونياغا ئەۋەتكەن. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، سۇلتان ئوسماننىڭ جۈرئىتى ۋە باتۇرلۇقىغا مەھلىيا بولغان، شۇڭا ئۇنى ھاجى بەكتاش ۋەلىنىڭ يېنىغا ئەۋەتكەن. ھاجى بەكتاش ئۇنى ئىززەت-ھۆرمەت بىلەن قارشى ئېلىپ، «مەن ئۇنىڭغا ئوخشاش بىرىنى ئۇزۇن يىللاردىن بېرى كۈتۈپ كەلدىم» دەپ، ئۇنى قويۇپ بېرىشنى بۇيرۇغان.<ref name="المسبار">يونم (2016)، ص. 4.</ref> ئۇنىڭ بېشىغا صوفىيلارنىڭ رەختى بىلەن لىباس كىيگۈزۈپ، گويا تاج كىيگۈزۈلگەندەك قىلغان، ھەمدە ئۇنىڭ بىلەن بىللە قونياغا سۇلتانغا خەت ئەۋەتكەن؛ بۇ خەتتە ئوسماننى ماختاپ، ئۇنىڭغا قايى قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى رەسمىي ئېتىراپ قىلىشنى تەلەپ قىلغان.<ref name="المسبار" /> سۇلتان بۇ خەتنى ئوقۇغاندىن كېيىن، ئوسماننى ئاتىسىنىڭ ئورنىغا قەبىلە ئەمىرى قىلىپ تەيىنلىگەن.<ref group="la"> Sakaoğlu (1999a), p. 26, 517.</ref> بۇ رىۋايەتتە ئوسمان بىلەن گۈندۈز ئالپ ئوتتۇرىسىدىكى كېيىنكى مۇناسىۋەت ھەققىدە ھېچقانداق مەلۇمات بېرىلمىگەن.<ref>خراسانی (2011)، ص. 221-226.</ref> == ئوسمانلى شاھزادىسىنىڭ ئورنىنىڭ ئەھمىيىتى == بىرىنچى ئوسمان دەۋرىدە تۈرك ئوسمانلىلارنىڭ ھەربىي ۋە سىياسىي ئورنى ئېنىق شەكىللىنىشكە باشلىدى. ئۇلارنىڭ دىنىي ئورنى بولسا ئۇنىڭدىن بۇرۇنلا، [[ئوتتۇرا ئاسىيا]] ۋە [[غەربىي ئاسىيا]]دىكى تۈرك مۇھىتلىرىدا كەڭ تارقالغان ئىسلام دىنىنىڭ تەسىرى بىلەن بېكىتىلگەن ئىدى. بىراق ئۇلارنى قوشنا نۇرغۇن ئىسلام سۇلالىلىرىدىن پەرقلەندۈرگەن ئاساسلىق ئامىل، ئۇلارنىڭ ئىككى چوڭ ئىسلام مەزھىپىنى مەلۇم دەرىجىدە ماسلاشتۇرغانلىقى ئىدى. گەرچە ئۇلار [[ھەنەفىي مەزھىپى|ھەنىفى سۈننىي مەزھىپى]]نى قوبۇل قىلغان بولسىمۇ، جعفەرى-شىئە يۆنىلىشىدىكى بەزى ئېتىقادىي ئامىللارنىڭمۇ تەسىرىنى كۆرسەتكەن. چۈنكى سۈننىي ۋە ئىثنائەشەرى شىئە قاراشلىرى ئوتتۇرا ئاسىيادىن ئانادولۇغا كۆچكەن تۈركمان قەبىلىلىرى ئارىسىدا بىر-بىرىگە ئارىلىشىپ، بىر خىل دىنىي-مەدەنىيەت مۇرەككەپلىكىنى شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئالدىنقى قاتارىدا روم سەلجۇقلار دۆلىتى بار ئىدى؛ ئوسمانلى ئائىلىسىمۇ دەل شۇ دۆلەت خىزمىتىدە بولغان.<ref name="حلاق"/> ھەربىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسماننىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى ئۇنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىدە چوڭ رول ئوينىغان. سۇكۇد شەھىرى بىر تەرەپتىن ئاسان مۇداپىئە قىلىشقا بولىدىغان ئېگىز جايدا، يەنە بىر تەرەپتىن [[كونىستانتىنوپول|قۇستانتىنىييە]]دىن [[قۇنىيە]]غا تۇتىشىدىغان ئاساسىي يول ئۈستىدە جايلاشقان ئىدى. بۇ رايوننىڭ سىياسىي بۆلۈنۈپ كېتىشى كىچىك ھەربىي كۈچلەرگە ئىلگىرىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ ئەھمىيەت بېرىلىشىگە سەۋەب بولغان. ئۇنىڭ بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى زېمىنلىرىغا يېقىن بولۇشى، ئۇنىڭ پائالىيىتىنى جەڭ ۋە جىھاد يۆنىلىشىگە قارىتىپ، روم زېمىنلىرىنى فەتھ قىلىپ ئۇلارنى ئىسلام زېمىنلىرىغا ۋە ئابباسى خىلافىتى دائىرىسىگە كىرگۈزۈش ئىدىيىسىنى كۈچەيتكەن. بىزانتىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئىدارە سىستېمىسىنىڭ زەئىپلىشىشى ئۇنىڭ غەربىي ئانادولۇغا قاراپ كېڭىيىشىنى ئاسانلاشتۇرغان، ھەتتا داردانېل بوغۇزى ئارقىلىق جەنۇبىي شەرقىي ياۋروپاغا ئۆتۈشنىمۇ قولايلاشتۇرغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىزانتىيلارنىڭ ياۋروپادىكى ئىچكى ئۇرۇشلار بىلەن مەشغۇل بولۇشى ئۇنىڭغا تېخىمۇ كەڭ ھەرىكەت مەيدانى يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش1"/> [[ھۆججەت:Osman I area map-ug.png|thumb|right|سۇلتان عثمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ چېگرالىرى (قېنىق قىزىل)، ۋە ئۇ ۋاپات بولغان ۋاقىتتىكى چېگرالىرى (سۇس قىزىل).]] بىراق شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ رايوندا بىزانتىيە كۈچىنىڭ ئاجىزلاشقانلىقىنى ھەددىدىن زىيادە چوڭايتىپ كۆرسىتىشكە بولمايدۇ. چۈنكى بىزانتىيلار مىخائىل سەككىزىنچى ۋە ئاندرونىكوس ئىككىنچى دەۋرلىرىدە (681 ھ– 728 ھ / 1282 – 1328م) بىتىنىيە رايونىنىڭ چېگرالىرىنى مۇستەھكەملەپ، ئىسلامىي ھۇجۇملارغا قارشى مۇداپىئە قۇرغان؛ بۇ ھۇجۇملار سەكارىيا دەرياسىنى كېسىپ ئۆتۈپ، بۇ ۋىلايەتنىڭ شەھەرلىرىگە يېتىپ بېرىشقا مەجبۇر ئىدى. بىراق بۇ قورغانلار دەريا بويىچە جەنۇبتىن شىمال ۋە غەرب يۆنىلىشىدە ھەرىكەت قىلغان ئوسمانلىلارنىڭ ئالدىدا ئۈنۈمسىز قالغان. بۇنىڭدىن باشقا، ئۇزۇن مۇددەت داۋاملاشقان توقۇنۇش سەۋەبىدىن سەلجۇق سۇلتانلىقى ۋە بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى ئىككىسىمۇ قاتتىق ھالىدىن كەتكەن ھالەتكە چۈشۈپ قالغان. بىرىنچىسى موڭغۇللارنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرىغان، ئىككىنچىسى بولسا تۆتىنچى سەلجۇقىي سەپىرى جەريانىدا لاتىنلارنىڭ بېسىپ كىرىشىگە دۇچ كەلگەن. بۇ ئەھۋال ئانادولۇدا سىياسىي ۋە ھەربىي بوشلۇق پەيدا قىلىپ، ئاخىرىدا بۇ يىمىرىلگەن ئىككى دۆلەتنىڭ ئورنىنى تولدۇرىدىغان يېڭى بىر كۈچنىڭ مەيدانغا چىقىشىغا شارائىت يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش2">طقوش (2013)، ص. 27.</ref> سىياسىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان ئۆز ئەمىرلىكى ئۈچۈن مۇكەممەل باشقۇرۇش تۈزۈمى ئورنىتىشتا ناھايىتى يۇقىرى قابىلىيەت كۆرسەتكەن. ئۇنىڭ دەۋرىدە ئوسمانلىلار كۆچمە قەبىلە تۈزۈمىدىن مۇقىم دۆلەتلىك باشقۇرۇش سىستېمىسىغا ئۆتۈش يولىدا مۇھىم باسقۇچلارنى بېسىپ ئۆتتى؛ بۇ بولسا ئۇلارنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، كېيىن تېز سۈرئەتتە چوڭ دۆلەتكە ئايلىنىشىغا ياردەم بەردى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئەمىرلىكنىڭ ئانادولۇنىڭ غەربىي شىمالىدا، خىرىستىيان دۇنياسىغا يېقىن جايلىشىشى، ئۇنى چېگرا ئەمىرلىكى سۈپىتىدە مەلۇم بىر ھەربىي سىياسەتنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر قىلدى. ئانادولۇ تارىخىدا چېگرا رايونلىرىدا قۇرۇلغان ئەمىرلىكلەر ئىچكى رايونلاردىكى ئەمىرلىكلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ تېز تەرەققىي قىلىش پۇرسىتىگە ئىگە بولغانلىقى مەلۇم.<ref name="طقوش2"/> ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئەھمىيىتى ئۇنىڭ موڭغۇل ھۇجۇم رايونلىرىدىن يىراق بولۇشى ۋە ئانادولۇنىڭ جەنۇبى ۋە جەنۇبىي غەربىدىكى كۈچلۈك تۈركمان ئەمىرلىكلىرىنىڭ تەسىرىدىن نىسبەتەن خالى بولۇشىدا ئىدى. شۇنداقلا ئۇنىڭ غەربتىكى روم رايونلىرى بىلەن شەرقىدىكى موڭغۇللارنىڭ كونتروللۇقىدىكى يەرلەرنى تۇتاشتۇرىدىغان [[يىپەك يولى]]غا يېقىن بولۇشى ئۇنىڭغا ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئالاھىدە ئەۋزەللىك بەخش ئەتتى. بۇنىڭغا قوشۇپ، بۇ ئەمىرلىك تېخى فەتھ قىلىنمىغان روم زېمىنلىرىغا قارشى تۇرۇۋاتقان يالغۇز سىرتقى سەپ بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئۇ يەرگە كۆپ ساندا تۈركمان جەڭچىلەرنى، جىھاد ۋە غازا ئىزدەۋاتقان دەرۋىشلارنى، شۇنداقلا موڭغۇللاردىن قېچىپ كەلگەن دېھقانلارنى جەلپ قىلدى. ئۇلار بۇ يەرنىڭ مۇنبەت زېمىنلىرىنى ئۆز پائالىيىتىنى داۋاملاشتۇرۇشقا مۇۋاپىق مۇھىت دەپ تاپتى.<ref>كولنز (1993)، ص. 26.</ref> ===ئوسماننىڭ چۈشى=== [[ھۆججەت:Mal hatun, eskişehir.jpg|thumb|right|ئەسكىشەھىردىكى ئوسماننىڭ ئايالى مال خاتۇننىڭ ھەيكىلى.]] ئوسمانلى مەنبەلەر دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا يۈز بەرگەن بىر ۋەقەنى بايان قىلىدۇ؛ بۇ ۋەقەگە قەدىمكى مۇسۇلمان مۇئەرىخىلەر—بولۇپمۇ تۈركلەر—ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسى سەۋەبىدىن ناھايىتى زور ئەھمىيەت بەرگەن.<ref group="la">Creasy (1910), p. 15.</ref> بىراق زامانىۋى مۇئەرىخىلەر بۇ ھېكايىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ پەيدا بولۇشى ۋە تەرەققىي قىلىشىنى ئىزاھلاش ئۈچۈن قوللىنىلغان بىر ۋاسىتىدىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكىدە بىردەك قاراشتا. بولۇپمۇ ئوسماننىڭ ۋارىسىلىرى ناھايىتى مۇھىم نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ ھېكايىگە بىر خىل روھانىيلۇق رەڭ بېرىلگەن. ئۇلار ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەسىرلەر بويى داۋاملاشقان پارچىلىنىشىدىن كېيىن ئۇنى قايتا بىرلەشتۈرەلگەن، ۋە خەلىپىلىكنى ئەمەلىي مەنىدە قايتا جانلاندۇرغان؛ بۇ، ئۇنىڭدىن ئىلگىرى مىسىردىكى [[مەملۇك سۇلتانلىقى|ماملۇكلار سۇلتانلىقىنىڭ]] ھىمايىسى ئاستىدا پەقەت شەكلىي ھالەتكە چۈشۈپ قالغان ئىدى، بولۇپمۇ موڭغۇللار ئابباسىيلارنىڭ ئەڭ ئاخىرقى خەلىپىسى بولغان ئابدۇللاھ ئەل-مۇستەئسىم بىللاھنى باغدادتا ئۆلتۈرگەندىن كېيىن. ئۇلار يەنە باشقا ھېچقانداق ئىسلام سۇلالىسى قىلالمىغان بىر ئىشنى ئىشقا ئاشۇردى، يەنى قۇسطنطىنىيەنى فەتھ قىلىش، ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن شەرقىي ياۋروپاغا كېڭەيگەن. بۇنىڭدىن باشقا، بۇ ھېكايىدە بىر خىل «تەسادىپىي» جەھەت بار بولۇپ، ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسىدە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ كېيىنكى ئىككى ئەسىرلىك تارىخى قىسقىچە ئىپادىلەنگەن.<ref group="la">Finkel (2006), p. xiii. </ref> [[ھۆججەت:Şeyh Edebali.JPG|thumb|شەيخ ئەدەبالىنىڭ ئوسمانغا قىلغان نەسىھەتلىرى، مەرمەر تاشقا ئويۇلغان.]] بۇ ھېكايىنىڭ تەپسىلاتلىرىغا كۆرە، ئوسمان ئادەتتە كىچىك ۋاقتىدىن تارتىپ ئادەتلەنگەنچە، ئۇستازى شەيخ ئىدە بالىنىڭ تەكىيەسىدە قونۇپ، ئۇنىڭغا يېقىنلىشىپ، ئىلمىدىن پايدىلىنىش ئۈچۈن شۇ يەردە تۇرغان. بىر قېتىم ئۇ تەسادىپەن شەيخنىڭ قىزى مال خاتۇننى كۆرۈپ قالىدۇ، ۋە ئۇنىڭغا كۆڭلى چۈشۈپ، ئۇنى نىكاھلاشنى ئارزۇ قىلىدۇ. بىراق قىزنىڭ ئاتىسى بۇ تەكلىپنى رەت قىلىدۇ. ئوسمان بۇنىڭدىن قايغۇغا چۆمسىمۇ، سەبىر قىلىپ، باشقا بىرى بىلەن توي قىلىشنى خالىمايدۇ. كېيىن ئۇ بىر كېچە كۆرگەن چۈشىنى شەيخقا سۆزلەپ بەرگەندىن كېيىن، شەيخ قىزىنى ئۇنىڭغا بېرىشكە رازى بولىدۇ. ئوسماننىڭ بايان قىلىشىچە، ئۇ چۈشىدە شەيخنىڭ كۆكسىدىن بىر ھىلال كۆتۈرۈلۈپ چىقىپ، تولۇن ئايغا ئايلىنىپ، ئاندىن كېلىپ ئۇنىڭ ئۆزىنىڭ كۆكسىگە كىرگەنلىكىنى كۆرگەن. ئاندىن ئۇنىڭ بەل قىسمىدىن بىر دەرەخ ئۆسۈپ چىقىپ، ناھايىتى تېزلا چوڭىيىپ، پۈتۈن دۇنيانى سايىسى بىلەن قاپلىغان. بۇ دەرەخنىڭ ئاستىدا ئۈچ چوڭ تاغ جايلاشقان بولۇپ، ئۇنىڭ تۈپىدىن نىل، دىجلە، فىرات ۋە دانۇب دەريالىرى ئېقىپ چىققان. دەرەخنىڭ ياپراقلىرى قىلىچ ۋە نەيزىلەرگە ئوخشاپ، شامال ئۇلارنى قۇسطنطىنىيە شەھىرىگە قارىتىپ تۇرغان. بۇ شاخلارنىڭ ئاستىدا سەرىق چاچلىق، باشلىرىغا ئاق بەلگە باغلىغان ناسارا بالىلار تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى ئوقۇپ، ئۇنىڭدىن كېيىن سۇلتانغا سادىقلىق قەسەمىنى قىلغان. ئۇلارنىڭ ئەتراپىدا سان-ساناقسىز خەلق دەريا بويلىرى ۋە قولتۇقلاردا ياشاپ، ئىچۈپ-يېيىپ، دېھقانچىلىق قىلىپ، سۇ ياسالما قۇرۇلۇشلىرىنى بەرپا قىلىپ ياشايتتى. ئۇلار كۆپىيىپ، يۇرتلىرىدا نېمەت-بەرىكەت كۆپىيىپ تۇراتتى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بۇ بالىلار دەرەخنىڭ سايىسىدا تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى داۋاملىق ئوقۇشنى توختاتمايتتى.<ref name="فريد بك"/> بۇ چۈشنى ئاڭلىغاندىن كېيىن شەيخ ئۇنى ياخشى ئالامەت دەپ قاراپ، ناھايىتى خۇشال بولىدۇ ۋە قىزىنى ئوسمانغا بېرىشكە قوشۇلۇپ، ئۇنىڭغا ئۇنىڭ ئائىلىسى ۋە نەسلىنىڭ كەلگۈسىدە دۇنيانى ئىدارە قىلىدىغانلىقىنى خۇش خەۋەر قىلىدۇ. ئۇ يەنە ياخشى ھاكىم قانداق بولۇش كېرەكلىكىنى چۈشەندۈرۈپ، مۇنداق دەيدۇ: <blockquote> «ئەي ئوغلۇم! ئەمدى سەن ئەمىر بولدۇڭ؛ بۇنىڭدىن كېيىن: غەزەپ بىزگە، سەبىر ساڭا… ئەيىبلەش بىزگە، كۆڭۈل ئالىش ساڭا… جازالاش بىزگە، كۆتۈرۈش ساڭا… ئاجىزلىق بىزگە، خاتالىق بىزگە، كەچۈرۈمچانلىق ساڭا… ئايرىلىش، توقۇنۇش، يامان ماسلىشىش ۋە ئىختىلاپ بىزگە، ئادىللىق ساڭا… يامان گۇمان، ناچار سۆز ۋە يامان تەفسىر بىزگە، كەچۈرۈش ساڭا… ئەي ئوغلۇم! بۇنىڭدىن كېيىن بىز پارچىلىنىمىز، سەن بىرلەشتۈرىسەن! بىز بوشاڭلىشىمىز، سەن ئاگاھلاندۇرىسەن، ھەرىكەتلەندۈرىسەن ۋە ھىممەتلەرنى ئويغاتىسەن! ئەي ئوغلۇم! سەبىر قىل، سەبىر قىل؛ گۈل ۋاقتىدىن بۇرۇن ئېچىلمايدۇ. ئۇنتۇپ قالما: خەلقىگە كۆڭۈل بۆلگىن، شۇنداقتا دۆلەتڭ گۈللىنىدۇ! ئەي ئوغلۇم! يۈكىڭ ئېغىر، ئىشلىرىڭ قىيىن، سۇلتانلىقىڭ بىر تال چاچقا باغلانغان! ئاللاھ ساڭا ياردەم قىلسۇن!» </blockquote> بەكتاشيە رىۋايىتىگە كۆرە—بۇ رىۋايەت پەقەت بەكتاشىيە مەنبەلەردىلا ئۇچرايدىغان بولۇپ، مۇستەقىل مەنبەلەر ئارقىلىق دەلىللەنمىگەنلىكى ۋە كۆپىنچە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن كەڭ قوللاشقا ئېرىشمىگەنلىكى ئۈچۈن، ئۇنىڭ توغرىلىقى ئۈستىدە ھۆكۈم چىقىرىش قىيىن—ئوسماننىڭ ئۆگەي ئانىسى ھاجى بەكتاش ۋەلى بىلەن بىرلىكتە ياشىغان. ئۇ شۇ ۋاقىتتا ۋافائىيە تەرىقىتىنىڭ دەرۋىشلىرىدىن بولۇپ، خۇسۇسەن بابا ئىلياس خۇراسانىنىڭ مۇرىدلىرىدىن ئىدى.<ref>گُل (2014)، ص. 378.</ref> بابا ئىلياس ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ھاجى بەكتاش ۋەلى ۋە شەيخ ئىدە بالى ئۇنىڭ ئالتمىش خەلىپىسىنىڭ ئىككىسى بولۇپ قالغان. ئۇلار ئاھىيلار جەمائەتلىرىنى—يەنى جەڭچى، سانائەتچى ۋە دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ياشلار گۇرۇپپىلىرىنى—تەشكىللەپ باشقۇرغان بولۇپ، بۇلار خەلق ئارىسىدا زور نۇپۇزغا ئىگە ئىدى. ئوسمان شەيخ ئىدە بالىنىڭ قىزى بىلەن توي قىلغاندىن كېيىن، مۇشۇ قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋىتى ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، ئاھىيلار ئۈستىدىن كونترول قىلىش ۋە ئۇلارنى ئۆزىگە بېقىندۇرۇشقا مۇۋەپپەق بولغان. بۇ توي مۇناسىۋىتى نەتىجىسىدە، ئاھىيلارنىڭ شەيخلىرى ئوسمانلىلارنىڭ رەھبەرلىكى ئاستىغا كىرگەن بولۇپ، بۇ ئەھۋالنىڭ ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ قۇرۇلۇشىدا ۋە كېيىن ئۇنىڭ ئوغلى ئورخان دەۋرىدە دۆلەتكە ئايلىنىپ تەرەققىي قىلىشىدا مۇھىم رول ئوينىغان بولۇشى مۇمكىن.<ref>يونم (2016)، ص. 4-5؛ 8.</ref> ===ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىكى سىياسىي مۇناسىۋەتلەر=== ==باھالىغۇچى== ===پايدىلانغان ماتېرىياللار=== ;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا {{Reflist|3}} ;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە <div style="direction: ltr"> {{Reflist|group=la|3}} </div> t84va3vk11cgbphx3nzc1wbyn80foi1 175539 175538 2026-04-18T22:50:07Z باسم 10959 /* ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىكى سىياسىي مۇناسىۋەتلەر */ 175539 wikitext text/x-wiki {{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى |ئات-تەگئات = بىرىنچى ئوسمان<br/><small>([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)</small> |رەسىم = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]] |تۇغۇلغان = ھ 656 / م. 1258 |يۇرتى = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى |ۋاپاتى = ھ 726 / م. 1326<br/>سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]] |ئەسىرى = پادىشاھ |بالىلىرى = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن<br/>ۋە باشقىلار |ئاتا-ئانىسى = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]<br/>ھەلىمە خاتۇن }} '''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: <span style="font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px ">أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل</font></span>)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بەگ'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. شۇنداقلا مىلادىيە 1922-يىلى [[تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلغانلىقىنىڭ جاكارلىنىشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر ئالتە يۈز يىل بالقان، [[ئاناتولىيە]]، ئەرەبنىڭ شەرقى ، يېقىن ۋە ئوتتۇرا مەغرىبنى باشقۇرغان ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ئىدى. '''بىرىنچى ئوسمان''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئوسمان ئەمىرلىك ۋە قەبىلىنىڭ رەھبەرلىكىنى ئۈستىگە ئالدى، ئىچكى توقۇنۇشلار ۋە دۇچ كەلگەن خەتەرلەرگە قارىماي، سەلجۇق سۇلتانلىقى رۇمغا سادىق قالدى. گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلى، ئوسمان سەلجۇق سۇلتانى ۋە ئابباسىيلار خەلىپىسى نامىدىن بىزانتىيە چېگراسىغا ھۇجۇم قىلدى. ئۇ بىر قانچە قەلئەنى بويسۇندۇرۇپ، قەبىلىسىنى مەرمەرە دېڭىزى ۋە قارا دېڭىز قىرغىقىغىچە كېڭەيتتى. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة">جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116</ref> ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة"/> ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.<ref group="la">Quataert (2005), p. 4.</ref> گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالبپادشاھ» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.<ref name="مولد تلقائيا2">أرمغان (2014)، ص. 15.</ref> ==تارىخىي خەلىپە== [[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]] كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref>سعد الدين (1862)، ص. 13-15. </ref> باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.<ref name="نسب">أوزتونا (2010)، ص. 83-84.</ref> بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.<ref name="فريد بك">فريد بك (1981)، ص. 115-116.</ref><ref>القرماني (1985)، ص. 9-10.</ref> سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.<ref name="فريد بك"/> ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.<ref>الكوبريللي (1967)، ص. 126.</ref> كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.<ref group="la">Anooshahr (2009), p. 157.</ref> ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.<ref name="طقوش1">طقوش (2013)، ص. 25-26.</ref> ==ئۇنىڭ باشلىنىشى== ===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى=== [[ھۆججەت:Behcetü't Tevârîh ilk sayfa.png|thumb|right|تارىخچى شۈكراللهنىڭ «بهجة التواريخ» ناملىق كىتابىنىڭ مەزمۇنى. ئوسمان بىرىنچىنىڭ ھاياتىنىڭ دەسلەپكى باسقۇچلىرىنى مۇھاكىمە قىلىدىغان ئەڭ قەدىمكى مەنبەلەرنىڭ بىرى.]] تۇغۇلۇش ۋاقتى ھىجرىيە 656-يىلى سەپەر ئېيىنىڭ 8-كۈنى، مىلادىيە 1258-يىلى 2-ئاينىڭ 13-كۈنىگە توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە تارىخىي بىنەكارلىق ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.<ref name="ReferenceC"> أرمغان (2014)، ص. 11.</ref> ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref group="la">Sakaoğlu (1999), p. 392-395.</ref><ref group="la"> Shaw (1976), p. 13. </ref> بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.<ref group="la">Zachariadou (1997), p. 150.</ref> ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.<ref name="حلاق">حلاق (2000)، ص. 16-17.</ref> ئىمام ئەخمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان. [[ھۆججەت:I Osman.jpg|thumb|ئوسماننىڭ ياش ۋاقتىدىكى ئوسمانلى ئۇسلۇبىدىكى كىچىك سۈرىتى.]] ئەمما نەسەب جەھەتتىن، ئەڭ كەڭ تارقالغان كلاسسىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئوسمان «سۇلايمانشاھ»نىڭ نەۋرىسى بولۇپ، ئۇ فۇرات دەرياسىدىن ئاتى بىلەن ئۆتۈش جەريانىدا چۆكۈپ ۋاپات بولغان دەپ قارىلىدۇ. بىراق تۈرك تارىخشۇناسى يىلماز ئۆزتۇنا بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئاجىز دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ بوۋىسى ۋە ئارتۇغرۇلنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى «گۈندۈز ئالپ» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە سۇلايمانشاھ نامىنىڭ ئەسلىدە ئانادولۇنى فەتھ قىلغان سۇلايمان ئىبن قۇتلۇمشنىڭ نامىدىن قالغان بىر ئەسلىمە بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ نام بىلەن باغلىنىش بولسا ئوسمانلار بىلەن سەلجۇقلار ئارىسىدا باغلىنىش قۇرۇش مەقسىتىدە پەيدا بولغان بولۇشى ئېھتىماللىقىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ؛ بولۇپمۇ ئوسمانلىلار ئۆزلىرىنى سەلجۇقلارنىڭ قانۇنىي ۋارىسلىرى دەپ كۆرسەتكەنلىكىنى نازاردا تۇتقاندا. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى مۇنداق بولىدۇ: '''ئوسمان ئىبن ئەرتۇغرۇل ئىبن گۈندۈز ئالپ ئىبن قايا ئالپ ئىبن گۆك ئالپ ئىبن سارقۇوق ئالپ ئىبن قائىي ئالپ'''،<ref name="نسب"/> بۇلارنىڭ ھەممىسى قائىي قەبىلىسىنىڭ بەكلىرى (ئەمىرلىرى) بولۇپ، ئوسمانلى مەنبەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. رەسمىي ئوسمانلى نەسەب شەجەرىسىگە كۆرە بولسا، ئوسمان بىرىنچى [[تۈرك|تۈركلەر]] «ئوغۇز خان» دەپ ئاتايدىغان «مەتە»نىڭ (ۋاپاتى مىلادىدىن بۇرۇن 174-يىل) 46-ئەۋلادىدۇر.<ref name="نسب"/> يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى ئوسمانلى مەنبەلىرى ئوسماننىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن نەسەبىنى ۋە ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا دائىر، ھەقىقەتتىن كۆرە ئەپسانىلەرگە يېقىن بولغان مەلۇماتلارنى كەلتۈرۈپ، ئۇلارنى يافەس ئىبن نۇھنىڭ ئەۋلادى دەپ قارىيدۇ، ھەمدە ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى 52 ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ ئەجدادنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئاخىرىدا [[نۇھ ئەلەيھىسسالام|نۇھ پەيغەمبەر]]گە تۇتىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ شەجەرىدە گۆك ئالپ، ئوغۇز خان (ئۇنى گۆك ئالپنىڭ دادىسى دەپ قارايدۇ) ۋە [[ئوغۇزلار|ئوغۇزلار تۈركمانلىرى]] بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن سەلجۇقلار چىقىپ، پارس ۋە ئانادولۇنى ئىگىلەپ، مالازگىرت جەڭىدە روملارنى قاتتىق مەغلۇپ قىلغان.<ref name="حلاق"/> بۇنىڭدىن، يىلماز ئۆزتۇنانىڭ قارىشىدىكىدەك، ئوسمانلىلارنىڭ ئۆزلىرىنى دائىم سەلجۇقلارغا باغلاشقا ۋە ئۆزلىرىنى ئۇلارنىڭ ۋارىسلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقىنىڭ بەزى ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تارىخشۇناس ئىبن ئىياس «بدائع الزهور في وقائع الدهور» ناملىق ئەسىرىدە ئوسماننىڭ پۈتۈنلەي باشقا بىر كېلىپ چىقىشىنى بايان قىلىدۇ، بۇنى ھازىرقى تارىخشۇناسلار رەت قىلىدۇ. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، ئوسمان 658 ھ يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، ئەسلى [[ئەرەبلەر|ئەرەب]] بولۇپ، ھىجازدىن كېلىپ چىققان، وادي الصفراءدا، [[مەدىنە|مەدىنە مۇنەۋۋەرە]]گە يېقىن جايدا ياشىغان. كېيىن مەدىنەدە قەھەتچىلىك يۈز بەرگەندە، ئۇ بۇ يەردىن چىقىپ قارامان بېگلىكىگە، يەنى [[قۇنىيە]]غا كەلگەن، شۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ كىيىنىشى ۋە ئادەتلىرىنى قوبۇل قىلغان، كېيىنچە ئەلا ئەددىن ئەلى ئىبن خەلىل قارامانىنىڭ خىزمىتىگە كىرىپ، ئۇنىڭ يېنىدا ئورنى ئۆسۈپ، تۈركچە سۆزلەشنى ئۆگىنىپ، كۆپلىگەن ئەگەشكۈچىلەرگە ۋە ياردەمچىلەرگە ئىگە بولغان.<ref>ابن إياس (1984)، ص. 364-365.</ref> == ئۇنىڭ ئىسمى == بارلىق تارىخىي مەنبەلەر ئەرتۇغرۇلنىڭ كىچىك ئوغلىغا «ئوسمان» دەپ نام قويغانلىقىنى، بۇنىڭ [[تۆرت خەلىپە|راشد خەلىپىلەر]]نىڭ ئۈچىنچىسى [[ئوسمان بىننى ئەففان|ئوسمان ئىبن ئەففان]]غا، يەنى ساھابىلەردىن بولۇپ [[مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام|مۇھەممەد]] پەيغەمبەرگە يېقىن بولغان ۋە [[ئەشەرەئى مۇبەششەرە|جەننەت بىلەن خۇشخەۋەر بېرىلگەن ئون كىشى]]نىڭ بىرىگە تەبەررۈك قىلىش ئۈچۈن قويۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىراق، بىزانتىيە تەتقىقاتلىرىغا ئىختىساسلاشقان زامانىۋى تارىخشۇناس دكتور «لاۋەند قايا پىنار» ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسىنىڭ ئەسلى ئىسمى ئەمەلىيەتتە «ئوتومان» ياكى «ئەتومان» بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ بۇ قارىشىنى روم (بىزانتىيە) تارىخشۇناسى جەرجىس پاخىمەرِس (1242–تەخمىنەن 1310)نىڭ ئەسەرلىرىگە تايىنىپ دەلىللەيدۇ؛ چۈنكى ئۇ ئوسمان دەۋرىدە ياشىغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىسمىنى ئەرەبچە «ئەين» ھەرىپىگە ئوخشاش ھەرىپلەر بىلەن باشلانغان شەكىلدە ئەسلىمەيدۇ، بەلكى [[لاتىن تىلى|لاتىنچە]] «Ottomanus» ۋە [[گرېك تىلى|يونانچە]] «Асман» دەپ يېزىدۇ. ئۇنىڭ يەنە بىر دەلىلى شۇكى، ئوسماننىڭ ئاتىسى، قېرىنداشلىرى ۋە ئەمەلرىنىڭ ھېچقايسىسى ئەرەبچە-ئىسلامىي ئىسىملارنى كۆتۈرمىگەن؛ شۇنداق بولغاندا نېمە ئۈچۈن ئوسمان يالغۇز بۇ جەھەتتە ئالاھىدە بولىدۇ؟<ref group="la">Kayapinar (2013). </ref> بۇ قاراشقا قارشى تۇرۇپ، ئوسماننىڭ ئۆزى بالىلىرىغا ئەرەبچە-ئىسلامىي ۋە تۈركچە ئىسىملارنى بىرلىكتە قويغانلىقى كۆرسىتىلىدۇ؛ مەسىلەن، ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى «ئالا ئەددىن»، كىچىك ئوغلى بولسا «ئورخان» دەپ ئاتالغان. بۇ ئەھۋال ئۇنىڭ مۇسۇلمان بولۇپ تۇغۇلغانلىقىنى ۋە ئىسلامغا مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. يەنە يىلماز ئۆزتۇنا قوشۇپ، بەزى كىشىلەر ئوتتۇرىغا قويغان، قەبىلىدە ئىسلامنى ئەڭ ئاۋۋال قوبۇل قىلغانلار ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئوغلى ئوسمان ئىكەنلىكى ھەققىدىكى رىۋايەتنىڭ توقۇلما ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ بەلكىم بۇ ئائىلىنىڭ دەرىجىسىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن پەيدا قىلىنغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.<ref name="نسب"/> ==ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ قۇرۇلۇشى== [[ھۆججەت:Снимок экрана 2017-06-08 в 17.42.43.png|thumb|right|ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، كەي قەبىلىسىنىڭ ئەمىرى سۈپىتىدە سادىقلىق قەسىمى ئالغان.]] [[ھۆججەت:Баха Валад - Маариф (Миниатюра).jpg|thumb|ھاجى بەكتاش ۋەلى. ئۇ ئوسمان بىرىنچى دەۋرىدە ياشاپ، ئۇنىڭ باشلانغۇچ دەۋرلىرىگە تارىخىي بايان بەرگەن.]] ئوسمان ئاتىسى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئەرتۇغرۇل]] ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ ئورنىغا چىقىپ، يېڭىدىن قۇرۇلغان ئەمىرلىكنىڭ ۋە قائىي قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى تەخمىنەن يىگىرمە تۆت ياش ۋاقتىدا ئۈستىگە ئالغان.<ref> أوزتونا (2010)، ص. 89.</ref> بىر قانچە تارىخشۇناسلارنىڭ ئورتاق قارىشىغا كۆرە، ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىققا چىقىشى تىنچ يول بىلەن بولمىغان؛ بەلكى ئۇ ئالدى بىلەن ئۆز قېرىنداشلىرىغا قارشى بىر كۈچ سىنىشىش ياكى ھوقۇق ئۈچۈن جەڭگە كىرگەن دەپ قارىلىدۇ. بۇ جەڭنىڭ قانداقلىقى، كىم بىلەن بولغانلىقى ۋە قانداق تەرەققىي قىلغانلىقى ھەققىدە تارىخشۇناسلار ئارىسىدا چوڭ تالاش-تارتىش بار، ۋە بۇ ھەقتە ئوخشىمىغان رىۋايەتلەر مەۋجۇت. كۆپ رىۋايەتلەرگە كۆرە، بۇ توقۇنۇشنىڭ بىر تەرىپى ئوسماننىڭ تاغىسى دوندار غازى بولغان. چۈنكى باشقا قەبىلىلەر ئۇنى قېرىندىشىنىڭ ئوغلىدىنمۇ ئەمىرلىككە تېخىمۇ لايىق دەپ قارىغان، ئەمما جەڭچىلەر ۋە پالۋانلار ئوسماننى قوللىغان. بۇ توقۇنۇشنىڭ قانداق باشلانغانلىقى، قانداق داۋاملاشقانلىقى ۋە قايسى شەكىلنى ئالغانلىقى ئېنىق ئەمەس. شۇنداق بولسىمۇ، ئاخىرىدا ئوسمان غەلىبە قازىنىپ، ئۆزىنىڭ قېرى ياش تاغىسىنى بىر ئوق (ئوقيا ئوقى) بىلەن ئۆلتۈرگەن دەپ رىۋايەت قىلىنىدۇ. بىر رىۋايەتكە كۆرە، سىيىد مۇھەممەد ئىبن ئىبراھىم خۇراسانى، يەنى «ھاجى بەكتاش ۋەلى» نامى بىلەن تونۇلغان شەخس، «ۋەلايەت نامە» ناملىق ئەسىرىدە باشقا بىر ھېكايىنى بايان قىلىدۇ. ئۇنىڭچە، ئارتۇغرۇل ۋاپات بولغاندىن كېيىن قەبىلىگە رەھبەر بولغان كىشى ئوسماننىڭ كىچىك تاغىسى «گۈندۈز ئالپ» بولغان. بۇ دەۋردە ئوسمان ۋە قەبىلە پالۋانلىرى سۇكۇد ئەتراپىدىكى يارھىسار، بىلەجىك، ئىنېگۆل ۋە ئىزنِق قاتارلىق روم رايونلىرىغا ھۇجۇم قىلىشنى باشلىغان. بۇ ھۇجۇملارغا جاۋابەن، بورسا رايونىدىكى روم ۋالىيسى «تەكفۇر» سەلجۇق سۇلتانى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئۈچىنچىگە مەكتۇپ يوللاپ، بۇ ھۇجۇملاردىن شىكايەت قىلغان. سۇلتان بولسا گۈندۈز ئالپقا ئەمر قىلىپ، قېرىندىشىنىڭ ئوغلى بولغان ياش ئوسماننى ئۆزىنىڭ ئالدىغا كەلتۈرۈشنى بۇيرۇغان. ئۇ ئوسماننى قولغا ئېلىپ قونياغا ئەۋەتكەن. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، سۇلتان ئوسماننىڭ جۈرئىتى ۋە باتۇرلۇقىغا مەھلىيا بولغان، شۇڭا ئۇنى ھاجى بەكتاش ۋەلىنىڭ يېنىغا ئەۋەتكەن. ھاجى بەكتاش ئۇنى ئىززەت-ھۆرمەت بىلەن قارشى ئېلىپ، «مەن ئۇنىڭغا ئوخشاش بىرىنى ئۇزۇن يىللاردىن بېرى كۈتۈپ كەلدىم» دەپ، ئۇنى قويۇپ بېرىشنى بۇيرۇغان.<ref name="المسبار">يونم (2016)، ص. 4.</ref> ئۇنىڭ بېشىغا صوفىيلارنىڭ رەختى بىلەن لىباس كىيگۈزۈپ، گويا تاج كىيگۈزۈلگەندەك قىلغان، ھەمدە ئۇنىڭ بىلەن بىللە قونياغا سۇلتانغا خەت ئەۋەتكەن؛ بۇ خەتتە ئوسماننى ماختاپ، ئۇنىڭغا قايى قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى رەسمىي ئېتىراپ قىلىشنى تەلەپ قىلغان.<ref name="المسبار" /> سۇلتان بۇ خەتنى ئوقۇغاندىن كېيىن، ئوسماننى ئاتىسىنىڭ ئورنىغا قەبىلە ئەمىرى قىلىپ تەيىنلىگەن.<ref group="la"> Sakaoğlu (1999a), p. 26, 517.</ref> بۇ رىۋايەتتە ئوسمان بىلەن گۈندۈز ئالپ ئوتتۇرىسىدىكى كېيىنكى مۇناسىۋەت ھەققىدە ھېچقانداق مەلۇمات بېرىلمىگەن.<ref>خراسانی (2011)، ص. 221-226.</ref> == ئوسمانلى شاھزادىسىنىڭ ئورنىنىڭ ئەھمىيىتى == بىرىنچى ئوسمان دەۋرىدە تۈرك ئوسمانلىلارنىڭ ھەربىي ۋە سىياسىي ئورنى ئېنىق شەكىللىنىشكە باشلىدى. ئۇلارنىڭ دىنىي ئورنى بولسا ئۇنىڭدىن بۇرۇنلا، [[ئوتتۇرا ئاسىيا]] ۋە [[غەربىي ئاسىيا]]دىكى تۈرك مۇھىتلىرىدا كەڭ تارقالغان ئىسلام دىنىنىڭ تەسىرى بىلەن بېكىتىلگەن ئىدى. بىراق ئۇلارنى قوشنا نۇرغۇن ئىسلام سۇلالىلىرىدىن پەرقلەندۈرگەن ئاساسلىق ئامىل، ئۇلارنىڭ ئىككى چوڭ ئىسلام مەزھىپىنى مەلۇم دەرىجىدە ماسلاشتۇرغانلىقى ئىدى. گەرچە ئۇلار [[ھەنەفىي مەزھىپى|ھەنىفى سۈننىي مەزھىپى]]نى قوبۇل قىلغان بولسىمۇ، جعفەرى-شىئە يۆنىلىشىدىكى بەزى ئېتىقادىي ئامىللارنىڭمۇ تەسىرىنى كۆرسەتكەن. چۈنكى سۈننىي ۋە ئىثنائەشەرى شىئە قاراشلىرى ئوتتۇرا ئاسىيادىن ئانادولۇغا كۆچكەن تۈركمان قەبىلىلىرى ئارىسىدا بىر-بىرىگە ئارىلىشىپ، بىر خىل دىنىي-مەدەنىيەت مۇرەككەپلىكىنى شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئالدىنقى قاتارىدا روم سەلجۇقلار دۆلىتى بار ئىدى؛ ئوسمانلى ئائىلىسىمۇ دەل شۇ دۆلەت خىزمىتىدە بولغان.<ref name="حلاق"/> ھەربىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسماننىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى ئۇنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىدە چوڭ رول ئوينىغان. سۇكۇد شەھىرى بىر تەرەپتىن ئاسان مۇداپىئە قىلىشقا بولىدىغان ئېگىز جايدا، يەنە بىر تەرەپتىن [[كونىستانتىنوپول|قۇستانتىنىييە]]دىن [[قۇنىيە]]غا تۇتىشىدىغان ئاساسىي يول ئۈستىدە جايلاشقان ئىدى. بۇ رايوننىڭ سىياسىي بۆلۈنۈپ كېتىشى كىچىك ھەربىي كۈچلەرگە ئىلگىرىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ ئەھمىيەت بېرىلىشىگە سەۋەب بولغان. ئۇنىڭ بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى زېمىنلىرىغا يېقىن بولۇشى، ئۇنىڭ پائالىيىتىنى جەڭ ۋە جىھاد يۆنىلىشىگە قارىتىپ، روم زېمىنلىرىنى فەتھ قىلىپ ئۇلارنى ئىسلام زېمىنلىرىغا ۋە ئابباسى خىلافىتى دائىرىسىگە كىرگۈزۈش ئىدىيىسىنى كۈچەيتكەن. بىزانتىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئىدارە سىستېمىسىنىڭ زەئىپلىشىشى ئۇنىڭ غەربىي ئانادولۇغا قاراپ كېڭىيىشىنى ئاسانلاشتۇرغان، ھەتتا داردانېل بوغۇزى ئارقىلىق جەنۇبىي شەرقىي ياۋروپاغا ئۆتۈشنىمۇ قولايلاشتۇرغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىزانتىيلارنىڭ ياۋروپادىكى ئىچكى ئۇرۇشلار بىلەن مەشغۇل بولۇشى ئۇنىڭغا تېخىمۇ كەڭ ھەرىكەت مەيدانى يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش1"/> [[ھۆججەت:Osman I area map-ug.png|thumb|right|سۇلتان عثمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ چېگرالىرى (قېنىق قىزىل)، ۋە ئۇ ۋاپات بولغان ۋاقىتتىكى چېگرالىرى (سۇس قىزىل).]] بىراق شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ رايوندا بىزانتىيە كۈچىنىڭ ئاجىزلاشقانلىقىنى ھەددىدىن زىيادە چوڭايتىپ كۆرسىتىشكە بولمايدۇ. چۈنكى بىزانتىيلار مىخائىل سەككىزىنچى ۋە ئاندرونىكوس ئىككىنچى دەۋرلىرىدە (681 ھ– 728 ھ / 1282 – 1328م) بىتىنىيە رايونىنىڭ چېگرالىرىنى مۇستەھكەملەپ، ئىسلامىي ھۇجۇملارغا قارشى مۇداپىئە قۇرغان؛ بۇ ھۇجۇملار سەكارىيا دەرياسىنى كېسىپ ئۆتۈپ، بۇ ۋىلايەتنىڭ شەھەرلىرىگە يېتىپ بېرىشقا مەجبۇر ئىدى. بىراق بۇ قورغانلار دەريا بويىچە جەنۇبتىن شىمال ۋە غەرب يۆنىلىشىدە ھەرىكەت قىلغان ئوسمانلىلارنىڭ ئالدىدا ئۈنۈمسىز قالغان. بۇنىڭدىن باشقا، ئۇزۇن مۇددەت داۋاملاشقان توقۇنۇش سەۋەبىدىن سەلجۇق سۇلتانلىقى ۋە بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى ئىككىسىمۇ قاتتىق ھالىدىن كەتكەن ھالەتكە چۈشۈپ قالغان. بىرىنچىسى موڭغۇللارنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرىغان، ئىككىنچىسى بولسا تۆتىنچى سەلجۇقىي سەپىرى جەريانىدا لاتىنلارنىڭ بېسىپ كىرىشىگە دۇچ كەلگەن. بۇ ئەھۋال ئانادولۇدا سىياسىي ۋە ھەربىي بوشلۇق پەيدا قىلىپ، ئاخىرىدا بۇ يىمىرىلگەن ئىككى دۆلەتنىڭ ئورنىنى تولدۇرىدىغان يېڭى بىر كۈچنىڭ مەيدانغا چىقىشىغا شارائىت يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش2">طقوش (2013)، ص. 27.</ref> سىياسىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان ئۆز ئەمىرلىكى ئۈچۈن مۇكەممەل باشقۇرۇش تۈزۈمى ئورنىتىشتا ناھايىتى يۇقىرى قابىلىيەت كۆرسەتكەن. ئۇنىڭ دەۋرىدە ئوسمانلىلار كۆچمە قەبىلە تۈزۈمىدىن مۇقىم دۆلەتلىك باشقۇرۇش سىستېمىسىغا ئۆتۈش يولىدا مۇھىم باسقۇچلارنى بېسىپ ئۆتتى؛ بۇ بولسا ئۇلارنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، كېيىن تېز سۈرئەتتە چوڭ دۆلەتكە ئايلىنىشىغا ياردەم بەردى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئەمىرلىكنىڭ ئانادولۇنىڭ غەربىي شىمالىدا، خىرىستىيان دۇنياسىغا يېقىن جايلىشىشى، ئۇنى چېگرا ئەمىرلىكى سۈپىتىدە مەلۇم بىر ھەربىي سىياسەتنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر قىلدى. ئانادولۇ تارىخىدا چېگرا رايونلىرىدا قۇرۇلغان ئەمىرلىكلەر ئىچكى رايونلاردىكى ئەمىرلىكلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ تېز تەرەققىي قىلىش پۇرسىتىگە ئىگە بولغانلىقى مەلۇم.<ref name="طقوش2"/> ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئەھمىيىتى ئۇنىڭ موڭغۇل ھۇجۇم رايونلىرىدىن يىراق بولۇشى ۋە ئانادولۇنىڭ جەنۇبى ۋە جەنۇبىي غەربىدىكى كۈچلۈك تۈركمان ئەمىرلىكلىرىنىڭ تەسىرىدىن نىسبەتەن خالى بولۇشىدا ئىدى. شۇنداقلا ئۇنىڭ غەربتىكى روم رايونلىرى بىلەن شەرقىدىكى موڭغۇللارنىڭ كونتروللۇقىدىكى يەرلەرنى تۇتاشتۇرىدىغان [[يىپەك يولى]]غا يېقىن بولۇشى ئۇنىڭغا ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئالاھىدە ئەۋزەللىك بەخش ئەتتى. بۇنىڭغا قوشۇپ، بۇ ئەمىرلىك تېخى فەتھ قىلىنمىغان روم زېمىنلىرىغا قارشى تۇرۇۋاتقان يالغۇز سىرتقى سەپ بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئۇ يەرگە كۆپ ساندا تۈركمان جەڭچىلەرنى، جىھاد ۋە غازا ئىزدەۋاتقان دەرۋىشلارنى، شۇنداقلا موڭغۇللاردىن قېچىپ كەلگەن دېھقانلارنى جەلپ قىلدى. ئۇلار بۇ يەرنىڭ مۇنبەت زېمىنلىرىنى ئۆز پائالىيىتىنى داۋاملاشتۇرۇشقا مۇۋاپىق مۇھىت دەپ تاپتى.<ref>كولنز (1993)، ص. 26.</ref> ===ئوسماننىڭ چۈشى=== [[ھۆججەت:Mal hatun, eskişehir.jpg|thumb|right|ئەسكىشەھىردىكى ئوسماننىڭ ئايالى مال خاتۇننىڭ ھەيكىلى.]] ئوسمانلى مەنبەلەر دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا يۈز بەرگەن بىر ۋەقەنى بايان قىلىدۇ؛ بۇ ۋەقەگە قەدىمكى مۇسۇلمان مۇئەرىخىلەر—بولۇپمۇ تۈركلەر—ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسى سەۋەبىدىن ناھايىتى زور ئەھمىيەت بەرگەن.<ref group="la">Creasy (1910), p. 15.</ref> بىراق زامانىۋى مۇئەرىخىلەر بۇ ھېكايىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ پەيدا بولۇشى ۋە تەرەققىي قىلىشىنى ئىزاھلاش ئۈچۈن قوللىنىلغان بىر ۋاسىتىدىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكىدە بىردەك قاراشتا. بولۇپمۇ ئوسماننىڭ ۋارىسىلىرى ناھايىتى مۇھىم نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ ھېكايىگە بىر خىل روھانىيلۇق رەڭ بېرىلگەن. ئۇلار ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەسىرلەر بويى داۋاملاشقان پارچىلىنىشىدىن كېيىن ئۇنى قايتا بىرلەشتۈرەلگەن، ۋە خەلىپىلىكنى ئەمەلىي مەنىدە قايتا جانلاندۇرغان؛ بۇ، ئۇنىڭدىن ئىلگىرى مىسىردىكى [[مەملۇك سۇلتانلىقى|ماملۇكلار سۇلتانلىقىنىڭ]] ھىمايىسى ئاستىدا پەقەت شەكلىي ھالەتكە چۈشۈپ قالغان ئىدى، بولۇپمۇ موڭغۇللار ئابباسىيلارنىڭ ئەڭ ئاخىرقى خەلىپىسى بولغان ئابدۇللاھ ئەل-مۇستەئسىم بىللاھنى باغدادتا ئۆلتۈرگەندىن كېيىن. ئۇلار يەنە باشقا ھېچقانداق ئىسلام سۇلالىسى قىلالمىغان بىر ئىشنى ئىشقا ئاشۇردى، يەنى قۇسطنطىنىيەنى فەتھ قىلىش، ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن شەرقىي ياۋروپاغا كېڭەيگەن. بۇنىڭدىن باشقا، بۇ ھېكايىدە بىر خىل «تەسادىپىي» جەھەت بار بولۇپ، ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسىدە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ كېيىنكى ئىككى ئەسىرلىك تارىخى قىسقىچە ئىپادىلەنگەن.<ref group="la">Finkel (2006), p. xiii. </ref> [[ھۆججەت:Şeyh Edebali.JPG|thumb|شەيخ ئەدەبالىنىڭ ئوسمانغا قىلغان نەسىھەتلىرى، مەرمەر تاشقا ئويۇلغان.]] بۇ ھېكايىنىڭ تەپسىلاتلىرىغا كۆرە، ئوسمان ئادەتتە كىچىك ۋاقتىدىن تارتىپ ئادەتلەنگەنچە، ئۇستازى شەيخ ئىدە بالىنىڭ تەكىيەسىدە قونۇپ، ئۇنىڭغا يېقىنلىشىپ، ئىلمىدىن پايدىلىنىش ئۈچۈن شۇ يەردە تۇرغان. بىر قېتىم ئۇ تەسادىپەن شەيخنىڭ قىزى مال خاتۇننى كۆرۈپ قالىدۇ، ۋە ئۇنىڭغا كۆڭلى چۈشۈپ، ئۇنى نىكاھلاشنى ئارزۇ قىلىدۇ. بىراق قىزنىڭ ئاتىسى بۇ تەكلىپنى رەت قىلىدۇ. ئوسمان بۇنىڭدىن قايغۇغا چۆمسىمۇ، سەبىر قىلىپ، باشقا بىرى بىلەن توي قىلىشنى خالىمايدۇ. كېيىن ئۇ بىر كېچە كۆرگەن چۈشىنى شەيخقا سۆزلەپ بەرگەندىن كېيىن، شەيخ قىزىنى ئۇنىڭغا بېرىشكە رازى بولىدۇ. ئوسماننىڭ بايان قىلىشىچە، ئۇ چۈشىدە شەيخنىڭ كۆكسىدىن بىر ھىلال كۆتۈرۈلۈپ چىقىپ، تولۇن ئايغا ئايلىنىپ، ئاندىن كېلىپ ئۇنىڭ ئۆزىنىڭ كۆكسىگە كىرگەنلىكىنى كۆرگەن. ئاندىن ئۇنىڭ بەل قىسمىدىن بىر دەرەخ ئۆسۈپ چىقىپ، ناھايىتى تېزلا چوڭىيىپ، پۈتۈن دۇنيانى سايىسى بىلەن قاپلىغان. بۇ دەرەخنىڭ ئاستىدا ئۈچ چوڭ تاغ جايلاشقان بولۇپ، ئۇنىڭ تۈپىدىن نىل، دىجلە، فىرات ۋە دانۇب دەريالىرى ئېقىپ چىققان. دەرەخنىڭ ياپراقلىرى قىلىچ ۋە نەيزىلەرگە ئوخشاپ، شامال ئۇلارنى قۇسطنطىنىيە شەھىرىگە قارىتىپ تۇرغان. بۇ شاخلارنىڭ ئاستىدا سەرىق چاچلىق، باشلىرىغا ئاق بەلگە باغلىغان ناسارا بالىلار تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى ئوقۇپ، ئۇنىڭدىن كېيىن سۇلتانغا سادىقلىق قەسەمىنى قىلغان. ئۇلارنىڭ ئەتراپىدا سان-ساناقسىز خەلق دەريا بويلىرى ۋە قولتۇقلاردا ياشاپ، ئىچۈپ-يېيىپ، دېھقانچىلىق قىلىپ، سۇ ياسالما قۇرۇلۇشلىرىنى بەرپا قىلىپ ياشايتتى. ئۇلار كۆپىيىپ، يۇرتلىرىدا نېمەت-بەرىكەت كۆپىيىپ تۇراتتى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بۇ بالىلار دەرەخنىڭ سايىسىدا تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى داۋاملىق ئوقۇشنى توختاتمايتتى.<ref name="فريد بك"/> بۇ چۈشنى ئاڭلىغاندىن كېيىن شەيخ ئۇنى ياخشى ئالامەت دەپ قاراپ، ناھايىتى خۇشال بولىدۇ ۋە قىزىنى ئوسمانغا بېرىشكە قوشۇلۇپ، ئۇنىڭغا ئۇنىڭ ئائىلىسى ۋە نەسلىنىڭ كەلگۈسىدە دۇنيانى ئىدارە قىلىدىغانلىقىنى خۇش خەۋەر قىلىدۇ. ئۇ يەنە ياخشى ھاكىم قانداق بولۇش كېرەكلىكىنى چۈشەندۈرۈپ، مۇنداق دەيدۇ: <blockquote> «ئەي ئوغلۇم! ئەمدى سەن ئەمىر بولدۇڭ؛ بۇنىڭدىن كېيىن: غەزەپ بىزگە، سەبىر ساڭا… ئەيىبلەش بىزگە، كۆڭۈل ئالىش ساڭا… جازالاش بىزگە، كۆتۈرۈش ساڭا… ئاجىزلىق بىزگە، خاتالىق بىزگە، كەچۈرۈمچانلىق ساڭا… ئايرىلىش، توقۇنۇش، يامان ماسلىشىش ۋە ئىختىلاپ بىزگە، ئادىللىق ساڭا… يامان گۇمان، ناچار سۆز ۋە يامان تەفسىر بىزگە، كەچۈرۈش ساڭا… ئەي ئوغلۇم! بۇنىڭدىن كېيىن بىز پارچىلىنىمىز، سەن بىرلەشتۈرىسەن! بىز بوشاڭلىشىمىز، سەن ئاگاھلاندۇرىسەن، ھەرىكەتلەندۈرىسەن ۋە ھىممەتلەرنى ئويغاتىسەن! ئەي ئوغلۇم! سەبىر قىل، سەبىر قىل؛ گۈل ۋاقتىدىن بۇرۇن ئېچىلمايدۇ. ئۇنتۇپ قالما: خەلقىگە كۆڭۈل بۆلگىن، شۇنداقتا دۆلەتڭ گۈللىنىدۇ! ئەي ئوغلۇم! يۈكىڭ ئېغىر، ئىشلىرىڭ قىيىن، سۇلتانلىقىڭ بىر تال چاچقا باغلانغان! ئاللاھ ساڭا ياردەم قىلسۇن!» </blockquote> بەكتاشيە رىۋايىتىگە كۆرە—بۇ رىۋايەت پەقەت بەكتاشىيە مەنبەلەردىلا ئۇچرايدىغان بولۇپ، مۇستەقىل مەنبەلەر ئارقىلىق دەلىللەنمىگەنلىكى ۋە كۆپىنچە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن كەڭ قوللاشقا ئېرىشمىگەنلىكى ئۈچۈن، ئۇنىڭ توغرىلىقى ئۈستىدە ھۆكۈم چىقىرىش قىيىن—ئوسماننىڭ ئۆگەي ئانىسى ھاجى بەكتاش ۋەلى بىلەن بىرلىكتە ياشىغان. ئۇ شۇ ۋاقىتتا ۋافائىيە تەرىقىتىنىڭ دەرۋىشلىرىدىن بولۇپ، خۇسۇسەن بابا ئىلياس خۇراسانىنىڭ مۇرىدلىرىدىن ئىدى.<ref>گُل (2014)، ص. 378.</ref> بابا ئىلياس ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ھاجى بەكتاش ۋەلى ۋە شەيخ ئىدە بالى ئۇنىڭ ئالتمىش خەلىپىسىنىڭ ئىككىسى بولۇپ قالغان. ئۇلار ئاھىيلار جەمائەتلىرىنى—يەنى جەڭچى، سانائەتچى ۋە دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ياشلار گۇرۇپپىلىرىنى—تەشكىللەپ باشقۇرغان بولۇپ، بۇلار خەلق ئارىسىدا زور نۇپۇزغا ئىگە ئىدى. ئوسمان شەيخ ئىدە بالىنىڭ قىزى بىلەن توي قىلغاندىن كېيىن، مۇشۇ قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋىتى ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، ئاھىيلار ئۈستىدىن كونترول قىلىش ۋە ئۇلارنى ئۆزىگە بېقىندۇرۇشقا مۇۋەپپەق بولغان. بۇ توي مۇناسىۋىتى نەتىجىسىدە، ئاھىيلارنىڭ شەيخلىرى ئوسمانلىلارنىڭ رەھبەرلىكى ئاستىغا كىرگەن بولۇپ، بۇ ئەھۋالنىڭ ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ قۇرۇلۇشىدا ۋە كېيىن ئۇنىڭ ئوغلى ئورخان دەۋرىدە دۆلەتكە ئايلىنىپ تەرەققىي قىلىشىدا مۇھىم رول ئوينىغان بولۇشى مۇمكىن.<ref>يونم (2016)، ص. 4-5؛ 8.</ref> ===ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىكى سىياسىي مۇناسىۋەتلەر=== ئوسماننىڭ سىياسىي سەھنىدە پەيدا بولۇشى ۋە «غازا رەھبىرى» سۈپىتىنى قولغا كەلتۈرۈشى، ئالدىن بايان قىلىنغاندەك، شەيخ ئىدە بالى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ۋە ئۇنىڭ بىلەن قۇدا-باجىلىق قىلىشى بىلەن زىچ باغلانغان. بەزى مۇئەرىخىلەر ئوسماننىڭ بۇ شەيخنىڭ قىزى بىلەن توي قىلىشىنى ئۇنىڭ تۇنجى مۇۋەپپەقىيەتلىك سىياسىي قەدىمى دەپ قارايدۇ؛ چۈنكى بۇ شەيخ بابائىيە گۇرۇپپىسىنىڭ رەھبىرى بولۇپ، بۇ گۇرۇپپا بابا ئىسحاققا نىسبەت قىلىنغان بولۇپ، ئۇ تەخمىنەن 1239-يىلدىن باشلاپ روم سەلجۇقلارغا قارشى ئىسيان كۆتۈرۈپ، 1241-يىلى تۇتۇلۇپ دارغا ئېسىلغان.<ref group="la">Fossier & Tenison (1986), p. 279.</ref><ref group="la">Balcıoğlu (1940), p. 271.</ref> ئوسمانلىلار بىلەن بۇ گۇرۇپپىنىڭ رەھبىرى ئارىسىدىكى قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋىتى، ئوسمانلىلار بىلەن كرميان ئەمىرلىكى ئارىسىدىكى دۈشمەنلىك مۇناسىۋىتىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. مەلۇمكى، كرميان ئائىلىسى بابائىيلار ئىسيانىنى باستۇرۇشتا كۆرسەتكەن خىزمىتى ئۈچۈن سەلجۇقلار تەرىپىدىن مۇكاپاتلانغان.<ref>كفادار (1999)، ص. 65-66.</ref> ئوسمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا قوشنىلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىدە زور سىياسىي قابىلىيەت نامايان قىلغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىتتىپاقلىرى قەبىلە، ئىرق ۋە دىنىي چېگرا لىنىيىلىرىدىن ھالقىغان. بەلكىم بۇ ئىشلاردا ئۇ ئۆزىنىڭ سىياسىي تۇيغۇسى ۋە ئارزۇ-مەقسەتلىرىنىڭ تەلىپىگە ئەگىشىپ ئىش قىلغان، بىراق ئۇ ئۆزى قۇرغان ئائىلەۋى مۇناسىۋەتلەرنىڭ كەلگۈسىدىكى نەتىجىلىرىنى توغرا باھالاشتا خاتالىق قىلمىغان. ئۇ روم سەلجۇقلارنىڭ سىياسىي مەدەنىيىتىنى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ ئېھتىياجلىرىغا ماسلاشتۇرۇپ قايتا شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، قوشنا تۈركمان ئەمىرلىكلىرىگە قارىغاندا تۈرك، ئىسلام ۋە روم ئەنئەنىلىرىنى بىرلەشتۈرۈشتە تېخىمۇ يېڭىلىق يارىتىشچان بولغان. ئوسمان يەنە روم قوشنىلىرى—يەنى روم شەھەر ۋە كەنت رەھبەرلىرى—بىلەن ھەمكارلاشقان. ئۇنىڭ قەبىلىسى يازلىق چارۋىچىلىق رايونلىرىغا كۆچكەندە، ئۆز نەرسە-كېرەكلىرىنى روملارنىڭ «بىلەجىك» قەلئەسىدە قالدۇرۇپ كېتەتتى؛ قايتىپ كەلگەندە بولسا، بۇ قەلئە مەسئۇللىرىغا خىزمەتلىرى ئۈچۈن رەھمەت سۈپىتىدە پىشلاق، ھايۋان تېرىلىرىدە ساقلانغان سۈت مېيى ۋە ياخشى سۈپەتلىك گىلەملەرنى سوۋغا قىلىشاتتى. بۇ ئەھۋال چارۋىچىلار بىلەن دېھقانلار ياكى شەھەر ئاھالىسى ئارىسىدىكى بىرلىكتە ياشاش مۇناسىۋىتىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.<ref name="الاجتهاد">كفادار (1999)، ص. 63.</ref> ئوسمان بىلەن «كوسە مىخائىل»—«ھەرمنكايە» كەنتىنىڭ ھاكىمى—ئارىسىدىكى دوستلۇق مۇناسىۋىتى بۇ خىل مۇسۇلمانلار بىلەن روملار ئارىسىدىكى ئارىلاشما ۋە ھەمكارلىقنىڭ ئەڭ يۇقىرى نۇقتىسى بولغان. بىراق ئۇنىڭ باشقا ئىرقىي گۇرۇپپىلاردىن بولغان دۈشمەنلىرى، مەسىلەن غەربىي ئانادولۇنىڭ چېگرا رايونلىرىغا كۆچۈپ كەلگەن موڭغۇللار ۋە كرميانلىقلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى دۈشمەنلىك خاراكتېرىدە بولغان. چۈنكى تۈركلەر ئادەتتە موڭغۇللار بىلەن دۈشمەنلىك مۇناسىۋەتتە ئىدى، شۇنداقلا كرميانلىقلارنىڭمۇ غۇز (ئوغۇز) بولماسلىقى ئېھتىمال. ئۇ كرميان زېمىنىدا موڭغۇل رەھبەرلىرىدىن بىرى بولغان «جغدار» بىلەن توقۇنۇشقا كىرگەن، ۋە ئېنىقكى موڭغۇللار ۋە كرميانلىقلار بىلەن بولغان بۇ توقۇنۇشلار ئەمىرلىكنىڭ دەسلەپكى دەۋرلىرىدە تېخىمۇ كەسكىن بولغان.<ref name="الاجتهاد"/> ==باھالىغۇچى== ===پايدىلانغان ماتېرىياللار=== ;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا {{Reflist|3}} ;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە <div style="direction: ltr"> {{Reflist|group=la|3}} </div> 6gq70fmtvsain30a5zxg60plmx29mwq 175540 175539 2026-04-18T22:54:02Z باسم 10959 /* ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىكى سىياسىي مۇناسىۋەتلەر */ 175540 wikitext text/x-wiki {{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى |ئات-تەگئات = بىرىنچى ئوسمان<br/><small>([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)</small> |رەسىم = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]] |تۇغۇلغان = ھ 656 / م. 1258 |يۇرتى = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى |ۋاپاتى = ھ 726 / م. 1326<br/>سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]] |ئەسىرى = پادىشاھ |بالىلىرى = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن<br/>ۋە باشقىلار |ئاتا-ئانىسى = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]<br/>ھەلىمە خاتۇن }} '''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: <span style="font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px ">أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل</font></span>)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بەگ'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. شۇنداقلا مىلادىيە 1922-يىلى [[تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلغانلىقىنىڭ جاكارلىنىشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر ئالتە يۈز يىل بالقان، [[ئاناتولىيە]]، ئەرەبنىڭ شەرقى ، يېقىن ۋە ئوتتۇرا مەغرىبنى باشقۇرغان ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ئىدى. '''بىرىنچى ئوسمان''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئوسمان ئەمىرلىك ۋە قەبىلىنىڭ رەھبەرلىكىنى ئۈستىگە ئالدى، ئىچكى توقۇنۇشلار ۋە دۇچ كەلگەن خەتەرلەرگە قارىماي، سەلجۇق سۇلتانلىقى رۇمغا سادىق قالدى. گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلى، ئوسمان سەلجۇق سۇلتانى ۋە ئابباسىيلار خەلىپىسى نامىدىن بىزانتىيە چېگراسىغا ھۇجۇم قىلدى. ئۇ بىر قانچە قەلئەنى بويسۇندۇرۇپ، قەبىلىسىنى مەرمەرە دېڭىزى ۋە قارا دېڭىز قىرغىقىغىچە كېڭەيتتى. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة">جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116</ref> ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة"/> ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.<ref group="la">Quataert (2005), p. 4.</ref> گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالبپادشاھ» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.<ref name="مولد تلقائيا2">أرمغان (2014)، ص. 15.</ref> ==تارىخىي خەلىپە== [[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]] كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref>سعد الدين (1862)، ص. 13-15. </ref> باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.<ref name="نسب">أوزتونا (2010)، ص. 83-84.</ref> بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.<ref name="فريد بك">فريد بك (1981)، ص. 115-116.</ref><ref>القرماني (1985)، ص. 9-10.</ref> سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.<ref name="فريد بك"/> ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.<ref>الكوبريللي (1967)، ص. 126.</ref> كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.<ref group="la">Anooshahr (2009), p. 157.</ref> ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.<ref name="طقوش1">طقوش (2013)، ص. 25-26.</ref> ==ئۇنىڭ باشلىنىشى== ===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى=== [[ھۆججەت:Behcetü't Tevârîh ilk sayfa.png|thumb|right|تارىخچى شۈكراللهنىڭ «بهجة التواريخ» ناملىق كىتابىنىڭ مەزمۇنى. ئوسمان بىرىنچىنىڭ ھاياتىنىڭ دەسلەپكى باسقۇچلىرىنى مۇھاكىمە قىلىدىغان ئەڭ قەدىمكى مەنبەلەرنىڭ بىرى.]] تۇغۇلۇش ۋاقتى ھىجرىيە 656-يىلى سەپەر ئېيىنىڭ 8-كۈنى، مىلادىيە 1258-يىلى 2-ئاينىڭ 13-كۈنىگە توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە تارىخىي بىنەكارلىق ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.<ref name="ReferenceC"> أرمغان (2014)، ص. 11.</ref> ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref group="la">Sakaoğlu (1999), p. 392-395.</ref><ref group="la"> Shaw (1976), p. 13. </ref> بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.<ref group="la">Zachariadou (1997), p. 150.</ref> ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.<ref name="حلاق">حلاق (2000)، ص. 16-17.</ref> ئىمام ئەخمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان. [[ھۆججەت:I Osman.jpg|thumb|ئوسماننىڭ ياش ۋاقتىدىكى ئوسمانلى ئۇسلۇبىدىكى كىچىك سۈرىتى.]] ئەمما نەسەب جەھەتتىن، ئەڭ كەڭ تارقالغان كلاسسىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئوسمان «سۇلايمانشاھ»نىڭ نەۋرىسى بولۇپ، ئۇ فۇرات دەرياسىدىن ئاتى بىلەن ئۆتۈش جەريانىدا چۆكۈپ ۋاپات بولغان دەپ قارىلىدۇ. بىراق تۈرك تارىخشۇناسى يىلماز ئۆزتۇنا بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئاجىز دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ بوۋىسى ۋە ئارتۇغرۇلنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى «گۈندۈز ئالپ» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە سۇلايمانشاھ نامىنىڭ ئەسلىدە ئانادولۇنى فەتھ قىلغان سۇلايمان ئىبن قۇتلۇمشنىڭ نامىدىن قالغان بىر ئەسلىمە بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ نام بىلەن باغلىنىش بولسا ئوسمانلار بىلەن سەلجۇقلار ئارىسىدا باغلىنىش قۇرۇش مەقسىتىدە پەيدا بولغان بولۇشى ئېھتىماللىقىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ؛ بولۇپمۇ ئوسمانلىلار ئۆزلىرىنى سەلجۇقلارنىڭ قانۇنىي ۋارىسلىرى دەپ كۆرسەتكەنلىكىنى نازاردا تۇتقاندا. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى مۇنداق بولىدۇ: '''ئوسمان ئىبن ئەرتۇغرۇل ئىبن گۈندۈز ئالپ ئىبن قايا ئالپ ئىبن گۆك ئالپ ئىبن سارقۇوق ئالپ ئىبن قائىي ئالپ'''،<ref name="نسب"/> بۇلارنىڭ ھەممىسى قائىي قەبىلىسىنىڭ بەكلىرى (ئەمىرلىرى) بولۇپ، ئوسمانلى مەنبەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. رەسمىي ئوسمانلى نەسەب شەجەرىسىگە كۆرە بولسا، ئوسمان بىرىنچى [[تۈرك|تۈركلەر]] «ئوغۇز خان» دەپ ئاتايدىغان «مەتە»نىڭ (ۋاپاتى مىلادىدىن بۇرۇن 174-يىل) 46-ئەۋلادىدۇر.<ref name="نسب"/> يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى ئوسمانلى مەنبەلىرى ئوسماننىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن نەسەبىنى ۋە ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا دائىر، ھەقىقەتتىن كۆرە ئەپسانىلەرگە يېقىن بولغان مەلۇماتلارنى كەلتۈرۈپ، ئۇلارنى يافەس ئىبن نۇھنىڭ ئەۋلادى دەپ قارىيدۇ، ھەمدە ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى 52 ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ ئەجدادنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئاخىرىدا [[نۇھ ئەلەيھىسسالام|نۇھ پەيغەمبەر]]گە تۇتىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ شەجەرىدە گۆك ئالپ، ئوغۇز خان (ئۇنى گۆك ئالپنىڭ دادىسى دەپ قارايدۇ) ۋە [[ئوغۇزلار|ئوغۇزلار تۈركمانلىرى]] بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن سەلجۇقلار چىقىپ، پارس ۋە ئانادولۇنى ئىگىلەپ، مالازگىرت جەڭىدە روملارنى قاتتىق مەغلۇپ قىلغان.<ref name="حلاق"/> بۇنىڭدىن، يىلماز ئۆزتۇنانىڭ قارىشىدىكىدەك، ئوسمانلىلارنىڭ ئۆزلىرىنى دائىم سەلجۇقلارغا باغلاشقا ۋە ئۆزلىرىنى ئۇلارنىڭ ۋارىسلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقىنىڭ بەزى ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تارىخشۇناس ئىبن ئىياس «بدائع الزهور في وقائع الدهور» ناملىق ئەسىرىدە ئوسماننىڭ پۈتۈنلەي باشقا بىر كېلىپ چىقىشىنى بايان قىلىدۇ، بۇنى ھازىرقى تارىخشۇناسلار رەت قىلىدۇ. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، ئوسمان 658 ھ يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، ئەسلى [[ئەرەبلەر|ئەرەب]] بولۇپ، ھىجازدىن كېلىپ چىققان، وادي الصفراءدا، [[مەدىنە|مەدىنە مۇنەۋۋەرە]]گە يېقىن جايدا ياشىغان. كېيىن مەدىنەدە قەھەتچىلىك يۈز بەرگەندە، ئۇ بۇ يەردىن چىقىپ قارامان بېگلىكىگە، يەنى [[قۇنىيە]]غا كەلگەن، شۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ كىيىنىشى ۋە ئادەتلىرىنى قوبۇل قىلغان، كېيىنچە ئەلا ئەددىن ئەلى ئىبن خەلىل قارامانىنىڭ خىزمىتىگە كىرىپ، ئۇنىڭ يېنىدا ئورنى ئۆسۈپ، تۈركچە سۆزلەشنى ئۆگىنىپ، كۆپلىگەن ئەگەشكۈچىلەرگە ۋە ياردەمچىلەرگە ئىگە بولغان.<ref>ابن إياس (1984)، ص. 364-365.</ref> == ئۇنىڭ ئىسمى == بارلىق تارىخىي مەنبەلەر ئەرتۇغرۇلنىڭ كىچىك ئوغلىغا «ئوسمان» دەپ نام قويغانلىقىنى، بۇنىڭ [[تۆرت خەلىپە|راشد خەلىپىلەر]]نىڭ ئۈچىنچىسى [[ئوسمان بىننى ئەففان|ئوسمان ئىبن ئەففان]]غا، يەنى ساھابىلەردىن بولۇپ [[مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام|مۇھەممەد]] پەيغەمبەرگە يېقىن بولغان ۋە [[ئەشەرەئى مۇبەششەرە|جەننەت بىلەن خۇشخەۋەر بېرىلگەن ئون كىشى]]نىڭ بىرىگە تەبەررۈك قىلىش ئۈچۈن قويۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىراق، بىزانتىيە تەتقىقاتلىرىغا ئىختىساسلاشقان زامانىۋى تارىخشۇناس دكتور «لاۋەند قايا پىنار» ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسىنىڭ ئەسلى ئىسمى ئەمەلىيەتتە «ئوتومان» ياكى «ئەتومان» بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ بۇ قارىشىنى روم (بىزانتىيە) تارىخشۇناسى جەرجىس پاخىمەرِس (1242–تەخمىنەن 1310)نىڭ ئەسەرلىرىگە تايىنىپ دەلىللەيدۇ؛ چۈنكى ئۇ ئوسمان دەۋرىدە ياشىغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىسمىنى ئەرەبچە «ئەين» ھەرىپىگە ئوخشاش ھەرىپلەر بىلەن باشلانغان شەكىلدە ئەسلىمەيدۇ، بەلكى [[لاتىن تىلى|لاتىنچە]] «Ottomanus» ۋە [[گرېك تىلى|يونانچە]] «Асман» دەپ يېزىدۇ. ئۇنىڭ يەنە بىر دەلىلى شۇكى، ئوسماننىڭ ئاتىسى، قېرىنداشلىرى ۋە ئەمەلرىنىڭ ھېچقايسىسى ئەرەبچە-ئىسلامىي ئىسىملارنى كۆتۈرمىگەن؛ شۇنداق بولغاندا نېمە ئۈچۈن ئوسمان يالغۇز بۇ جەھەتتە ئالاھىدە بولىدۇ؟<ref group="la">Kayapinar (2013). </ref> بۇ قاراشقا قارشى تۇرۇپ، ئوسماننىڭ ئۆزى بالىلىرىغا ئەرەبچە-ئىسلامىي ۋە تۈركچە ئىسىملارنى بىرلىكتە قويغانلىقى كۆرسىتىلىدۇ؛ مەسىلەن، ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى «ئالا ئەددىن»، كىچىك ئوغلى بولسا «ئورخان» دەپ ئاتالغان. بۇ ئەھۋال ئۇنىڭ مۇسۇلمان بولۇپ تۇغۇلغانلىقىنى ۋە ئىسلامغا مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. يەنە يىلماز ئۆزتۇنا قوشۇپ، بەزى كىشىلەر ئوتتۇرىغا قويغان، قەبىلىدە ئىسلامنى ئەڭ ئاۋۋال قوبۇل قىلغانلار ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئوغلى ئوسمان ئىكەنلىكى ھەققىدىكى رىۋايەتنىڭ توقۇلما ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ بەلكىم بۇ ئائىلىنىڭ دەرىجىسىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن پەيدا قىلىنغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.<ref name="نسب"/> ==ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ قۇرۇلۇشى== [[ھۆججەت:Снимок экрана 2017-06-08 в 17.42.43.png|thumb|right|ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، كەي قەبىلىسىنىڭ ئەمىرى سۈپىتىدە سادىقلىق قەسىمى ئالغان.]] [[ھۆججەت:Баха Валад - Маариф (Миниатюра).jpg|thumb|ھاجى بەكتاش ۋەلى. ئۇ ئوسمان بىرىنچى دەۋرىدە ياشاپ، ئۇنىڭ باشلانغۇچ دەۋرلىرىگە تارىخىي بايان بەرگەن.]] ئوسمان ئاتىسى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئەرتۇغرۇل]] ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ ئورنىغا چىقىپ، يېڭىدىن قۇرۇلغان ئەمىرلىكنىڭ ۋە قائىي قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى تەخمىنەن يىگىرمە تۆت ياش ۋاقتىدا ئۈستىگە ئالغان.<ref> أوزتونا (2010)، ص. 89.</ref> بىر قانچە تارىخشۇناسلارنىڭ ئورتاق قارىشىغا كۆرە، ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىققا چىقىشى تىنچ يول بىلەن بولمىغان؛ بەلكى ئۇ ئالدى بىلەن ئۆز قېرىنداشلىرىغا قارشى بىر كۈچ سىنىشىش ياكى ھوقۇق ئۈچۈن جەڭگە كىرگەن دەپ قارىلىدۇ. بۇ جەڭنىڭ قانداقلىقى، كىم بىلەن بولغانلىقى ۋە قانداق تەرەققىي قىلغانلىقى ھەققىدە تارىخشۇناسلار ئارىسىدا چوڭ تالاش-تارتىش بار، ۋە بۇ ھەقتە ئوخشىمىغان رىۋايەتلەر مەۋجۇت. كۆپ رىۋايەتلەرگە كۆرە، بۇ توقۇنۇشنىڭ بىر تەرىپى ئوسماننىڭ تاغىسى دوندار غازى بولغان. چۈنكى باشقا قەبىلىلەر ئۇنى قېرىندىشىنىڭ ئوغلىدىنمۇ ئەمىرلىككە تېخىمۇ لايىق دەپ قارىغان، ئەمما جەڭچىلەر ۋە پالۋانلار ئوسماننى قوللىغان. بۇ توقۇنۇشنىڭ قانداق باشلانغانلىقى، قانداق داۋاملاشقانلىقى ۋە قايسى شەكىلنى ئالغانلىقى ئېنىق ئەمەس. شۇنداق بولسىمۇ، ئاخىرىدا ئوسمان غەلىبە قازىنىپ، ئۆزىنىڭ قېرى ياش تاغىسىنى بىر ئوق (ئوقيا ئوقى) بىلەن ئۆلتۈرگەن دەپ رىۋايەت قىلىنىدۇ. بىر رىۋايەتكە كۆرە، سىيىد مۇھەممەد ئىبن ئىبراھىم خۇراسانى، يەنى «ھاجى بەكتاش ۋەلى» نامى بىلەن تونۇلغان شەخس، «ۋەلايەت نامە» ناملىق ئەسىرىدە باشقا بىر ھېكايىنى بايان قىلىدۇ. ئۇنىڭچە، ئارتۇغرۇل ۋاپات بولغاندىن كېيىن قەبىلىگە رەھبەر بولغان كىشى ئوسماننىڭ كىچىك تاغىسى «گۈندۈز ئالپ» بولغان. بۇ دەۋردە ئوسمان ۋە قەبىلە پالۋانلىرى سۇكۇد ئەتراپىدىكى يارھىسار، بىلەجىك، ئىنېگۆل ۋە ئىزنِق قاتارلىق روم رايونلىرىغا ھۇجۇم قىلىشنى باشلىغان. بۇ ھۇجۇملارغا جاۋابەن، بورسا رايونىدىكى روم ۋالىيسى «تەكفۇر» سەلجۇق سۇلتانى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئۈچىنچىگە مەكتۇپ يوللاپ، بۇ ھۇجۇملاردىن شىكايەت قىلغان. سۇلتان بولسا گۈندۈز ئالپقا ئەمر قىلىپ، قېرىندىشىنىڭ ئوغلى بولغان ياش ئوسماننى ئۆزىنىڭ ئالدىغا كەلتۈرۈشنى بۇيرۇغان. ئۇ ئوسماننى قولغا ئېلىپ قونياغا ئەۋەتكەن. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، سۇلتان ئوسماننىڭ جۈرئىتى ۋە باتۇرلۇقىغا مەھلىيا بولغان، شۇڭا ئۇنى ھاجى بەكتاش ۋەلىنىڭ يېنىغا ئەۋەتكەن. ھاجى بەكتاش ئۇنى ئىززەت-ھۆرمەت بىلەن قارشى ئېلىپ، «مەن ئۇنىڭغا ئوخشاش بىرىنى ئۇزۇن يىللاردىن بېرى كۈتۈپ كەلدىم» دەپ، ئۇنى قويۇپ بېرىشنى بۇيرۇغان.<ref name="المسبار">يونم (2016)، ص. 4.</ref> ئۇنىڭ بېشىغا صوفىيلارنىڭ رەختى بىلەن لىباس كىيگۈزۈپ، گويا تاج كىيگۈزۈلگەندەك قىلغان، ھەمدە ئۇنىڭ بىلەن بىللە قونياغا سۇلتانغا خەت ئەۋەتكەن؛ بۇ خەتتە ئوسماننى ماختاپ، ئۇنىڭغا قايى قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى رەسمىي ئېتىراپ قىلىشنى تەلەپ قىلغان.<ref name="المسبار" /> سۇلتان بۇ خەتنى ئوقۇغاندىن كېيىن، ئوسماننى ئاتىسىنىڭ ئورنىغا قەبىلە ئەمىرى قىلىپ تەيىنلىگەن.<ref group="la"> Sakaoğlu (1999a), p. 26, 517.</ref> بۇ رىۋايەتتە ئوسمان بىلەن گۈندۈز ئالپ ئوتتۇرىسىدىكى كېيىنكى مۇناسىۋەت ھەققىدە ھېچقانداق مەلۇمات بېرىلمىگەن.<ref>خراسانی (2011)، ص. 221-226.</ref> == ئوسمانلى شاھزادىسىنىڭ ئورنىنىڭ ئەھمىيىتى == بىرىنچى ئوسمان دەۋرىدە تۈرك ئوسمانلىلارنىڭ ھەربىي ۋە سىياسىي ئورنى ئېنىق شەكىللىنىشكە باشلىدى. ئۇلارنىڭ دىنىي ئورنى بولسا ئۇنىڭدىن بۇرۇنلا، [[ئوتتۇرا ئاسىيا]] ۋە [[غەربىي ئاسىيا]]دىكى تۈرك مۇھىتلىرىدا كەڭ تارقالغان ئىسلام دىنىنىڭ تەسىرى بىلەن بېكىتىلگەن ئىدى. بىراق ئۇلارنى قوشنا نۇرغۇن ئىسلام سۇلالىلىرىدىن پەرقلەندۈرگەن ئاساسلىق ئامىل، ئۇلارنىڭ ئىككى چوڭ ئىسلام مەزھىپىنى مەلۇم دەرىجىدە ماسلاشتۇرغانلىقى ئىدى. گەرچە ئۇلار [[ھەنەفىي مەزھىپى|ھەنىفى سۈننىي مەزھىپى]]نى قوبۇل قىلغان بولسىمۇ، جعفەرى-شىئە يۆنىلىشىدىكى بەزى ئېتىقادىي ئامىللارنىڭمۇ تەسىرىنى كۆرسەتكەن. چۈنكى سۈننىي ۋە ئىثنائەشەرى شىئە قاراشلىرى ئوتتۇرا ئاسىيادىن ئانادولۇغا كۆچكەن تۈركمان قەبىلىلىرى ئارىسىدا بىر-بىرىگە ئارىلىشىپ، بىر خىل دىنىي-مەدەنىيەت مۇرەككەپلىكىنى شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئالدىنقى قاتارىدا روم سەلجۇقلار دۆلىتى بار ئىدى؛ ئوسمانلى ئائىلىسىمۇ دەل شۇ دۆلەت خىزمىتىدە بولغان.<ref name="حلاق"/> ھەربىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسماننىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى ئۇنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىدە چوڭ رول ئوينىغان. سۇكۇد شەھىرى بىر تەرەپتىن ئاسان مۇداپىئە قىلىشقا بولىدىغان ئېگىز جايدا، يەنە بىر تەرەپتىن [[كونىستانتىنوپول|قۇستانتىنىييە]]دىن [[قۇنىيە]]غا تۇتىشىدىغان ئاساسىي يول ئۈستىدە جايلاشقان ئىدى. بۇ رايوننىڭ سىياسىي بۆلۈنۈپ كېتىشى كىچىك ھەربىي كۈچلەرگە ئىلگىرىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ ئەھمىيەت بېرىلىشىگە سەۋەب بولغان. ئۇنىڭ بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى زېمىنلىرىغا يېقىن بولۇشى، ئۇنىڭ پائالىيىتىنى جەڭ ۋە جىھاد يۆنىلىشىگە قارىتىپ، روم زېمىنلىرىنى فەتھ قىلىپ ئۇلارنى ئىسلام زېمىنلىرىغا ۋە ئابباسى خىلافىتى دائىرىسىگە كىرگۈزۈش ئىدىيىسىنى كۈچەيتكەن. بىزانتىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئىدارە سىستېمىسىنىڭ زەئىپلىشىشى ئۇنىڭ غەربىي ئانادولۇغا قاراپ كېڭىيىشىنى ئاسانلاشتۇرغان، ھەتتا داردانېل بوغۇزى ئارقىلىق جەنۇبىي شەرقىي ياۋروپاغا ئۆتۈشنىمۇ قولايلاشتۇرغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىزانتىيلارنىڭ ياۋروپادىكى ئىچكى ئۇرۇشلار بىلەن مەشغۇل بولۇشى ئۇنىڭغا تېخىمۇ كەڭ ھەرىكەت مەيدانى يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش1"/> [[ھۆججەت:Osman I area map-ug.png|thumb|right|سۇلتان عثمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ چېگرالىرى (قېنىق قىزىل)، ۋە ئۇ ۋاپات بولغان ۋاقىتتىكى چېگرالىرى (سۇس قىزىل).]] بىراق شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ رايوندا بىزانتىيە كۈچىنىڭ ئاجىزلاشقانلىقىنى ھەددىدىن زىيادە چوڭايتىپ كۆرسىتىشكە بولمايدۇ. چۈنكى بىزانتىيلار مىخائىل سەككىزىنچى ۋە ئاندرونىكوس ئىككىنچى دەۋرلىرىدە (681 ھ– 728 ھ / 1282 – 1328م) بىتىنىيە رايونىنىڭ چېگرالىرىنى مۇستەھكەملەپ، ئىسلامىي ھۇجۇملارغا قارشى مۇداپىئە قۇرغان؛ بۇ ھۇجۇملار سەكارىيا دەرياسىنى كېسىپ ئۆتۈپ، بۇ ۋىلايەتنىڭ شەھەرلىرىگە يېتىپ بېرىشقا مەجبۇر ئىدى. بىراق بۇ قورغانلار دەريا بويىچە جەنۇبتىن شىمال ۋە غەرب يۆنىلىشىدە ھەرىكەت قىلغان ئوسمانلىلارنىڭ ئالدىدا ئۈنۈمسىز قالغان. بۇنىڭدىن باشقا، ئۇزۇن مۇددەت داۋاملاشقان توقۇنۇش سەۋەبىدىن سەلجۇق سۇلتانلىقى ۋە بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى ئىككىسىمۇ قاتتىق ھالىدىن كەتكەن ھالەتكە چۈشۈپ قالغان. بىرىنچىسى موڭغۇللارنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرىغان، ئىككىنچىسى بولسا تۆتىنچى سەلجۇقىي سەپىرى جەريانىدا لاتىنلارنىڭ بېسىپ كىرىشىگە دۇچ كەلگەن. بۇ ئەھۋال ئانادولۇدا سىياسىي ۋە ھەربىي بوشلۇق پەيدا قىلىپ، ئاخىرىدا بۇ يىمىرىلگەن ئىككى دۆلەتنىڭ ئورنىنى تولدۇرىدىغان يېڭى بىر كۈچنىڭ مەيدانغا چىقىشىغا شارائىت يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش2">طقوش (2013)، ص. 27.</ref> سىياسىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان ئۆز ئەمىرلىكى ئۈچۈن مۇكەممەل باشقۇرۇش تۈزۈمى ئورنىتىشتا ناھايىتى يۇقىرى قابىلىيەت كۆرسەتكەن. ئۇنىڭ دەۋرىدە ئوسمانلىلار كۆچمە قەبىلە تۈزۈمىدىن مۇقىم دۆلەتلىك باشقۇرۇش سىستېمىسىغا ئۆتۈش يولىدا مۇھىم باسقۇچلارنى بېسىپ ئۆتتى؛ بۇ بولسا ئۇلارنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، كېيىن تېز سۈرئەتتە چوڭ دۆلەتكە ئايلىنىشىغا ياردەم بەردى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئەمىرلىكنىڭ ئانادولۇنىڭ غەربىي شىمالىدا، خىرىستىيان دۇنياسىغا يېقىن جايلىشىشى، ئۇنى چېگرا ئەمىرلىكى سۈپىتىدە مەلۇم بىر ھەربىي سىياسەتنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر قىلدى. ئانادولۇ تارىخىدا چېگرا رايونلىرىدا قۇرۇلغان ئەمىرلىكلەر ئىچكى رايونلاردىكى ئەمىرلىكلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ تېز تەرەققىي قىلىش پۇرسىتىگە ئىگە بولغانلىقى مەلۇم.<ref name="طقوش2"/> ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئەھمىيىتى ئۇنىڭ موڭغۇل ھۇجۇم رايونلىرىدىن يىراق بولۇشى ۋە ئانادولۇنىڭ جەنۇبى ۋە جەنۇبىي غەربىدىكى كۈچلۈك تۈركمان ئەمىرلىكلىرىنىڭ تەسىرىدىن نىسبەتەن خالى بولۇشىدا ئىدى. شۇنداقلا ئۇنىڭ غەربتىكى روم رايونلىرى بىلەن شەرقىدىكى موڭغۇللارنىڭ كونتروللۇقىدىكى يەرلەرنى تۇتاشتۇرىدىغان [[يىپەك يولى]]غا يېقىن بولۇشى ئۇنىڭغا ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئالاھىدە ئەۋزەللىك بەخش ئەتتى. بۇنىڭغا قوشۇپ، بۇ ئەمىرلىك تېخى فەتھ قىلىنمىغان روم زېمىنلىرىغا قارشى تۇرۇۋاتقان يالغۇز سىرتقى سەپ بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئۇ يەرگە كۆپ ساندا تۈركمان جەڭچىلەرنى، جىھاد ۋە غازا ئىزدەۋاتقان دەرۋىشلارنى، شۇنداقلا موڭغۇللاردىن قېچىپ كەلگەن دېھقانلارنى جەلپ قىلدى. ئۇلار بۇ يەرنىڭ مۇنبەت زېمىنلىرىنى ئۆز پائالىيىتىنى داۋاملاشتۇرۇشقا مۇۋاپىق مۇھىت دەپ تاپتى.<ref>كولنز (1993)، ص. 26.</ref> ===ئوسماننىڭ چۈشى=== [[ھۆججەت:Mal hatun, eskişehir.jpg|thumb|right|ئەسكىشەھىردىكى ئوسماننىڭ ئايالى مال خاتۇننىڭ ھەيكىلى.]] ئوسمانلى مەنبەلەر دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا يۈز بەرگەن بىر ۋەقەنى بايان قىلىدۇ؛ بۇ ۋەقەگە قەدىمكى مۇسۇلمان مۇئەرىخىلەر—بولۇپمۇ تۈركلەر—ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسى سەۋەبىدىن ناھايىتى زور ئەھمىيەت بەرگەن.<ref group="la">Creasy (1910), p. 15.</ref> بىراق زامانىۋى مۇئەرىخىلەر بۇ ھېكايىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ پەيدا بولۇشى ۋە تەرەققىي قىلىشىنى ئىزاھلاش ئۈچۈن قوللىنىلغان بىر ۋاسىتىدىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكىدە بىردەك قاراشتا. بولۇپمۇ ئوسماننىڭ ۋارىسىلىرى ناھايىتى مۇھىم نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ ھېكايىگە بىر خىل روھانىيلۇق رەڭ بېرىلگەن. ئۇلار ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەسىرلەر بويى داۋاملاشقان پارچىلىنىشىدىن كېيىن ئۇنى قايتا بىرلەشتۈرەلگەن، ۋە خەلىپىلىكنى ئەمەلىي مەنىدە قايتا جانلاندۇرغان؛ بۇ، ئۇنىڭدىن ئىلگىرى مىسىردىكى [[مەملۇك سۇلتانلىقى|ماملۇكلار سۇلتانلىقىنىڭ]] ھىمايىسى ئاستىدا پەقەت شەكلىي ھالەتكە چۈشۈپ قالغان ئىدى، بولۇپمۇ موڭغۇللار ئابباسىيلارنىڭ ئەڭ ئاخىرقى خەلىپىسى بولغان ئابدۇللاھ ئەل-مۇستەئسىم بىللاھنى باغدادتا ئۆلتۈرگەندىن كېيىن. ئۇلار يەنە باشقا ھېچقانداق ئىسلام سۇلالىسى قىلالمىغان بىر ئىشنى ئىشقا ئاشۇردى، يەنى قۇسطنطىنىيەنى فەتھ قىلىش، ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن شەرقىي ياۋروپاغا كېڭەيگەن. بۇنىڭدىن باشقا، بۇ ھېكايىدە بىر خىل «تەسادىپىي» جەھەت بار بولۇپ، ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسىدە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ كېيىنكى ئىككى ئەسىرلىك تارىخى قىسقىچە ئىپادىلەنگەن.<ref group="la">Finkel (2006), p. xiii. </ref> [[ھۆججەت:Şeyh Edebali.JPG|thumb|شەيخ ئەدەبالىنىڭ ئوسمانغا قىلغان نەسىھەتلىرى، مەرمەر تاشقا ئويۇلغان.]] بۇ ھېكايىنىڭ تەپسىلاتلىرىغا كۆرە، ئوسمان ئادەتتە كىچىك ۋاقتىدىن تارتىپ ئادەتلەنگەنچە، ئۇستازى شەيخ ئىدە بالىنىڭ تەكىيەسىدە قونۇپ، ئۇنىڭغا يېقىنلىشىپ، ئىلمىدىن پايدىلىنىش ئۈچۈن شۇ يەردە تۇرغان. بىر قېتىم ئۇ تەسادىپەن شەيخنىڭ قىزى مال خاتۇننى كۆرۈپ قالىدۇ، ۋە ئۇنىڭغا كۆڭلى چۈشۈپ، ئۇنى نىكاھلاشنى ئارزۇ قىلىدۇ. بىراق قىزنىڭ ئاتىسى بۇ تەكلىپنى رەت قىلىدۇ. ئوسمان بۇنىڭدىن قايغۇغا چۆمسىمۇ، سەبىر قىلىپ، باشقا بىرى بىلەن توي قىلىشنى خالىمايدۇ. كېيىن ئۇ بىر كېچە كۆرگەن چۈشىنى شەيخقا سۆزلەپ بەرگەندىن كېيىن، شەيخ قىزىنى ئۇنىڭغا بېرىشكە رازى بولىدۇ. ئوسماننىڭ بايان قىلىشىچە، ئۇ چۈشىدە شەيخنىڭ كۆكسىدىن بىر ھىلال كۆتۈرۈلۈپ چىقىپ، تولۇن ئايغا ئايلىنىپ، ئاندىن كېلىپ ئۇنىڭ ئۆزىنىڭ كۆكسىگە كىرگەنلىكىنى كۆرگەن. ئاندىن ئۇنىڭ بەل قىسمىدىن بىر دەرەخ ئۆسۈپ چىقىپ، ناھايىتى تېزلا چوڭىيىپ، پۈتۈن دۇنيانى سايىسى بىلەن قاپلىغان. بۇ دەرەخنىڭ ئاستىدا ئۈچ چوڭ تاغ جايلاشقان بولۇپ، ئۇنىڭ تۈپىدىن نىل، دىجلە، فىرات ۋە دانۇب دەريالىرى ئېقىپ چىققان. دەرەخنىڭ ياپراقلىرى قىلىچ ۋە نەيزىلەرگە ئوخشاپ، شامال ئۇلارنى قۇسطنطىنىيە شەھىرىگە قارىتىپ تۇرغان. بۇ شاخلارنىڭ ئاستىدا سەرىق چاچلىق، باشلىرىغا ئاق بەلگە باغلىغان ناسارا بالىلار تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى ئوقۇپ، ئۇنىڭدىن كېيىن سۇلتانغا سادىقلىق قەسەمىنى قىلغان. ئۇلارنىڭ ئەتراپىدا سان-ساناقسىز خەلق دەريا بويلىرى ۋە قولتۇقلاردا ياشاپ، ئىچۈپ-يېيىپ، دېھقانچىلىق قىلىپ، سۇ ياسالما قۇرۇلۇشلىرىنى بەرپا قىلىپ ياشايتتى. ئۇلار كۆپىيىپ، يۇرتلىرىدا نېمەت-بەرىكەت كۆپىيىپ تۇراتتى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بۇ بالىلار دەرەخنىڭ سايىسىدا تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى داۋاملىق ئوقۇشنى توختاتمايتتى.<ref name="فريد بك"/> بۇ چۈشنى ئاڭلىغاندىن كېيىن شەيخ ئۇنى ياخشى ئالامەت دەپ قاراپ، ناھايىتى خۇشال بولىدۇ ۋە قىزىنى ئوسمانغا بېرىشكە قوشۇلۇپ، ئۇنىڭغا ئۇنىڭ ئائىلىسى ۋە نەسلىنىڭ كەلگۈسىدە دۇنيانى ئىدارە قىلىدىغانلىقىنى خۇش خەۋەر قىلىدۇ. ئۇ يەنە ياخشى ھاكىم قانداق بولۇش كېرەكلىكىنى چۈشەندۈرۈپ، مۇنداق دەيدۇ: <blockquote> «ئەي ئوغلۇم! ئەمدى سەن ئەمىر بولدۇڭ؛ بۇنىڭدىن كېيىن: غەزەپ بىزگە، سەبىر ساڭا… ئەيىبلەش بىزگە، كۆڭۈل ئالىش ساڭا… جازالاش بىزگە، كۆتۈرۈش ساڭا… ئاجىزلىق بىزگە، خاتالىق بىزگە، كەچۈرۈمچانلىق ساڭا… ئايرىلىش، توقۇنۇش، يامان ماسلىشىش ۋە ئىختىلاپ بىزگە، ئادىللىق ساڭا… يامان گۇمان، ناچار سۆز ۋە يامان تەفسىر بىزگە، كەچۈرۈش ساڭا… ئەي ئوغلۇم! بۇنىڭدىن كېيىن بىز پارچىلىنىمىز، سەن بىرلەشتۈرىسەن! بىز بوشاڭلىشىمىز، سەن ئاگاھلاندۇرىسەن، ھەرىكەتلەندۈرىسەن ۋە ھىممەتلەرنى ئويغاتىسەن! ئەي ئوغلۇم! سەبىر قىل، سەبىر قىل؛ گۈل ۋاقتىدىن بۇرۇن ئېچىلمايدۇ. ئۇنتۇپ قالما: خەلقىگە كۆڭۈل بۆلگىن، شۇنداقتا دۆلەتڭ گۈللىنىدۇ! ئەي ئوغلۇم! يۈكىڭ ئېغىر، ئىشلىرىڭ قىيىن، سۇلتانلىقىڭ بىر تال چاچقا باغلانغان! ئاللاھ ساڭا ياردەم قىلسۇن!» </blockquote> بەكتاشيە رىۋايىتىگە كۆرە—بۇ رىۋايەت پەقەت بەكتاشىيە مەنبەلەردىلا ئۇچرايدىغان بولۇپ، مۇستەقىل مەنبەلەر ئارقىلىق دەلىللەنمىگەنلىكى ۋە كۆپىنچە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن كەڭ قوللاشقا ئېرىشمىگەنلىكى ئۈچۈن، ئۇنىڭ توغرىلىقى ئۈستىدە ھۆكۈم چىقىرىش قىيىن—ئوسماننىڭ ئۆگەي ئانىسى ھاجى بەكتاش ۋەلى بىلەن بىرلىكتە ياشىغان. ئۇ شۇ ۋاقىتتا ۋافائىيە تەرىقىتىنىڭ دەرۋىشلىرىدىن بولۇپ، خۇسۇسەن بابا ئىلياس خۇراسانىنىڭ مۇرىدلىرىدىن ئىدى.<ref>گُل (2014)، ص. 378.</ref> بابا ئىلياس ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ھاجى بەكتاش ۋەلى ۋە شەيخ ئىدە بالى ئۇنىڭ ئالتمىش خەلىپىسىنىڭ ئىككىسى بولۇپ قالغان. ئۇلار ئاھىيلار جەمائەتلىرىنى—يەنى جەڭچى، سانائەتچى ۋە دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ياشلار گۇرۇپپىلىرىنى—تەشكىللەپ باشقۇرغان بولۇپ، بۇلار خەلق ئارىسىدا زور نۇپۇزغا ئىگە ئىدى. ئوسمان شەيخ ئىدە بالىنىڭ قىزى بىلەن توي قىلغاندىن كېيىن، مۇشۇ قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋىتى ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، ئاھىيلار ئۈستىدىن كونترول قىلىش ۋە ئۇلارنى ئۆزىگە بېقىندۇرۇشقا مۇۋەپپەق بولغان. بۇ توي مۇناسىۋىتى نەتىجىسىدە، ئاھىيلارنىڭ شەيخلىرى ئوسمانلىلارنىڭ رەھبەرلىكى ئاستىغا كىرگەن بولۇپ، بۇ ئەھۋالنىڭ ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ قۇرۇلۇشىدا ۋە كېيىن ئۇنىڭ ئوغلى ئورخان دەۋرىدە دۆلەتكە ئايلىنىپ تەرەققىي قىلىشىدا مۇھىم رول ئوينىغان بولۇشى مۇمكىن.<ref>يونم (2016)، ص. 4-5؛ 8.</ref> ===ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىكى سىياسىي مۇناسىۋەتلەر=== ئوسماننىڭ سىياسىي سەھنىدە پەيدا بولۇشى ۋە «غازا رەھبىرى» سۈپىتىنى قولغا كەلتۈرۈشى، ئالدىن بايان قىلىنغاندەك، شەيخ ئىدە بالى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ۋە ئۇنىڭ بىلەن قۇدا-باجىلىق قىلىشى بىلەن زىچ باغلانغان. بەزى مۇئەرىخىلەر ئوسماننىڭ بۇ شەيخنىڭ قىزى بىلەن توي قىلىشىنى ئۇنىڭ تۇنجى مۇۋەپپەقىيەتلىك سىياسىي قەدىمى دەپ قارايدۇ؛ چۈنكى بۇ شەيخ بابائىيە گۇرۇپپىسىنىڭ رەھبىرى بولۇپ، بۇ گۇرۇپپا بابا ئىسحاققا نىسبەت قىلىنغان بولۇپ، ئۇ تەخمىنەن 1239-يىلدىن باشلاپ روم سەلجۇقلارغا قارشى ئىسيان كۆتۈرۈپ، 1241-يىلى تۇتۇلۇپ دارغا ئېسىلغان.<ref group="la">Fossier & Tenison (1986), p. 279.</ref><ref group="la">Balcıoğlu (1940), p. 271.</ref> ئوسمانلىلار بىلەن بۇ گۇرۇپپىنىڭ رەھبىرى ئارىسىدىكى قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋىتى، ئوسمانلىلار بىلەن كرميان ئەمىرلىكى ئارىسىدىكى دۈشمەنلىك مۇناسىۋىتىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. مەلۇمكى، كرميان ئائىلىسى بابائىيلار ئىسيانىنى باستۇرۇشتا كۆرسەتكەن خىزمىتى ئۈچۈن سەلجۇقلار تەرىپىدىن مۇكاپاتلانغان.<ref>كفادار (1999)، ص. 65-66.</ref> ئوسمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا قوشنىلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىدە زور سىياسىي قابىلىيەت نامايان قىلغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىتتىپاقلىرى قەبىلە، ئىرق ۋە دىنىي چېگرا لىنىيىلىرىدىن ھالقىغان. بەلكىم بۇ ئىشلاردا ئۇ ئۆزىنىڭ سىياسىي تۇيغۇسى ۋە ئارزۇ-مەقسەتلىرىنىڭ تەلىپىگە ئەگىشىپ ئىش قىلغان، بىراق ئۇ ئۆزى قۇرغان ئائىلەۋى مۇناسىۋەتلەرنىڭ كەلگۈسىدىكى نەتىجىلىرىنى توغرا باھالاشتا خاتالىق قىلمىغان. ئۇ روم سەلجۇقلارنىڭ سىياسىي مەدەنىيىتىنى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ ئېھتىياجلىرىغا ماسلاشتۇرۇپ قايتا شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، قوشنا تۈركمان ئەمىرلىكلىرىگە قارىغاندا تۈرك، ئىسلام ۋە روم ئەنئەنىلىرىنى بىرلەشتۈرۈشتە تېخىمۇ يېڭىلىق يارىتىشچان بولغان. ئوسمان يەنە روم قوشنىلىرى—يەنى روم شەھەر ۋە كەنت رەھبەرلىرى—بىلەن ھەمكارلاشقان. ئۇنىڭ قەبىلىسى يازلىق چارۋىچىلىق رايونلىرىغا كۆچكەندە، ئۆز نەرسە-كېرەكلىرىنى روملارنىڭ «بىلەجىك» قەلئەسىدە قالدۇرۇپ كېتەتتى؛ قايتىپ كەلگەندە بولسا، بۇ قەلئە مەسئۇللىرىغا خىزمەتلىرى ئۈچۈن رەھمەت سۈپىتىدە پىشلاق، ھايۋان تېرىلىرىدە ساقلانغان سۈت مېيى ۋە ياخشى سۈپەتلىك گىلەملەرنى سوۋغا قىلىشاتتى. بۇ ئەھۋال چارۋىچىلار بىلەن دېھقانلار ياكى شەھەر ئاھالىسى ئارىسىدىكى بىرلىكتە ياشاش مۇناسىۋىتىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.<ref name="الاجتهاد">كفادار (1999)، ص. 63.</ref> ئوسمان بىلەن «كوسە مىخائىل»—«ھەرمنكايە» كەنتىنىڭ ھاكىمى—ئارىسىدىكى دوستلۇق مۇناسىۋىتى بۇ خىل مۇسۇلمانلار بىلەن روملار ئارىسىدىكى ئارىلاشما ۋە ھەمكارلىقنىڭ ئەڭ يۇقىرى نۇقتىسى بولغان. بىراق ئۇنىڭ باشقا ئىرقىي گۇرۇپپىلاردىن بولغان دۈشمەنلىرى، مەسىلەن غەربىي ئانادولۇنىڭ چېگرا رايونلىرىغا كۆچۈپ كەلگەن موڭغۇللار ۋە كرميانلىقلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى دۈشمەنلىك خاراكتېرىدە بولغان. چۈنكى تۈركلەر ئادەتتە موڭغۇللار بىلەن دۈشمەنلىك مۇناسىۋەتتە ئىدى، شۇنداقلا كرميانلىقلارنىڭمۇ غۇز (ئوغۇز) بولماسلىقى ئېھتىمال. ئۇ كرميان زېمىنىدا موڭغۇل رەھبەرلىرىدىن بىرى بولغان «جغدار» بىلەن توقۇنۇشقا كىرگەن، ۋە ئېنىقكى موڭغۇللار ۋە كرميانلىقلار بىلەن بولغان بۇ توقۇنۇشلار ئەمىرلىكنىڭ دەسلەپكى دەۋرلىرىدە تېخىمۇ كەسكىن بولغان.<ref name="الاجتهاد"/> ئوسمان «ئاخى فەتىيان» بىلەنمۇ ئىتتىپاق تۈزگەن بولۇپ، بۇلار بىر كەسىپ بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئەزالاردىن تەركىب تاپقان تەشكىلاتلىق گۇرۇپپىلار ئىدى. ئۇلار ئۆزلىرىگە ئادالەتنى ساقلاش، زۇلمنى توختىتىش، زالىمنى چەكلەش، ئىسلام شەرىئىتى ۋە ياخشى ئەخلاق تەلىپلىرىگە ئەمەل قىلىش، ھەمدە زۆرۈر بولغاندا ئۆز ھوقۇقلىرى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ھوقۇقلىرىنى قوغداش ئۈچۈن ھەربىي ۋەزىپىلەرنى ئادا قىلىشنى مەجبۇرىيەت قىلىپ بەلگىلەگەن.<ref>الدوري (1952)، ص. 520-523.</ref><ref>ابن بطوطة (1997)، ص. 163.</ref> ئۇ يەنە ئانادولۇغا كۆچۈپ كەلگەن تۈركمان قەبىلىلىرى بىلەن ئىتتىپاق قۇرغان بولۇپ، بۇلار ئومۇمىي جەھەتتىن چېگرا رايونلىرىنىڭ، خۇسۇسەن ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئاساسىي كۈچىنى تەشكىل قىلغان. چۈنكى ئۇلار شەھەرلەردە مۇقىملاشقان تۈركلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ پائال ۋە ئۈنۈملۈك ئىدى. ئۇ يەنە مەن دەرىس ۋادىسى ۋە پافلاگونىيە رايونلىرىدا ياشايدىغان نۇرغۇن تۈركمانلارنى ئۆز قوشۇنلىرىغا قوشۇلۇشقا جەلپ قىلغان.<ref>طقوش (2013)، ص. 28.</ref> بۇ تۈركمانلار ياخشى جەڭچىلەر بولۇپ، جىھاد ۋە غەزاغا ئىنتىلىدىغان ئىدى. ئۇلارنىڭ ھەر بىرى بىرەر سۇپىيلار طارىقىتىنىڭ شەيخىگە ۋە بىرەر تەككىگە باغلانغان بولۇپ، بۇ يەردە ئۇلار ئاللاھ يولىدىكى جىھادنىڭ مەنىسىنى ۋە كۆپلىگەن ئىسلامىي شەرىئەت پىرىنسىپلىرىنى ئۆگەنگەن. بىراق بۇ تۈركمانلارنىڭ بىر قىسمىنىڭ ئىسلام دىنى بىلەن بولغان باغلىنىشى كۈچلۈك ئەمەس ئىدى. شۇڭا ئوسمان بۇلارنى ئىسلامىي روھتا تەربىيەلەش ۋە يېڭى زېمىنلارنى ئېچىش ئارقىلىق «دارۇل ئىسلام» نى كېڭەيتىش قىممەتلىرى بىلەن سىڭدۈرۈش ئۈچۈن بۇ ۋەزىپىنى شەيخلەر ۋە دەرۋىشلەرگە تاپشۇرغان. ھەقىقەتتە، بۇ شەيخلەر ۋە دەرۋىشلەر «خۇراسان ئەۋلىيالىرى»نىڭ طارىقەتلىرىنى تارقىتىشتا ناھايىتى قىزغىن بولۇپ، يېڭى كۆچۈپ كەلگەنلەرنى ئوقۇتۇشقا ئالاھىدە كۈچ چىقارغان.<ref>أوزتونا (2010)، ص. 88.</ref> رەھبەرلىك تەرتىپى جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان دەسلەپتە قسطمونىدىكى بەنۇ شيان ئەمىرىگە، كېيىن كوتاهىيەدىكى كرميان ئەمىرى ئارقىلىق سەلجۇق سۇلتانىغا تەۋە بولغان، بۇ كرميان ئەمىرى ئۆزى بولسا تبريزدە تۇرۇشلۇق موڭغۇل ئىلخانغا تابع ئىدى. ئەمەلىيەتتە بۇ دەۋردە سەلجۇق سۇلتانى ئىدارە قىلىش قۇدرىتىنى يوقىتىپ قويغان بولۇپ، ئىشلارنى ئىلخان ئۆزى تەيىنلىگەن ۋە بىر ۋاقىتتا باش قۇماندان بولغان ۋالىيلار ئارقىلىق باشقۇرغان. چېگرا ئەمىرلىرى، جۈملىدىن ئوسمانمۇ، ئىلخان تەلەپ قىلغاندا ئەسكەر ئەۋەتىش مەجبۇرىيىتىگە ئىگە ئىدى.<ref name="يلماز2">أوزتونا (2010)، ص. 91.</ref> تەبىئىيكى، مەسچىت ئىماملىرى خۇتبەدە ئالدى بىلەن مىسىردىكى ئابباسىيلار خەلىپىسىنىڭ نامىنى، ئاندىن تبريزدە تۇرۇشلۇق ئىلخاننىڭ نامىنى، ئۇنىڭدىن كېيىن قونىيەدىكى سەلجۇق سۇلتانىنىڭ نامىنى، ئاخىرىدا يەرلىك ئەمىرنىڭ نامىنى تىلغا ئالاتتى.<ref name="يلماز2"/> ==باھالىغۇچى== ===پايدىلانغان ماتېرىياللار=== ;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا {{Reflist|3}} ;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە <div style="direction: ltr"> {{Reflist|group=la|3}} </div> 5vjg1ytjqy9lwpcnmvy689fieo6d6pw 175541 175540 2026-04-18T22:54:47Z باسم 10959 /* ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىكى سىياسىي مۇناسىۋەتلەر */ 175541 wikitext text/x-wiki {{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى |ئات-تەگئات = بىرىنچى ئوسمان<br/><small>([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)</small> |رەسىم = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]] |تۇغۇلغان = ھ 656 / م. 1258 |يۇرتى = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى |ۋاپاتى = ھ 726 / م. 1326<br/>سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]] |ئەسىرى = پادىشاھ |بالىلىرى = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن<br/>ۋە باشقىلار |ئاتا-ئانىسى = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]<br/>ھەلىمە خاتۇن }} '''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: <span style="font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px ">أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل</font></span>)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بەگ'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. شۇنداقلا مىلادىيە 1922-يىلى [[تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلغانلىقىنىڭ جاكارلىنىشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر ئالتە يۈز يىل بالقان، [[ئاناتولىيە]]، ئەرەبنىڭ شەرقى ، يېقىن ۋە ئوتتۇرا مەغرىبنى باشقۇرغان ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ئىدى. '''بىرىنچى ئوسمان''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئوسمان ئەمىرلىك ۋە قەبىلىنىڭ رەھبەرلىكىنى ئۈستىگە ئالدى، ئىچكى توقۇنۇشلار ۋە دۇچ كەلگەن خەتەرلەرگە قارىماي، سەلجۇق سۇلتانلىقى رۇمغا سادىق قالدى. گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلى، ئوسمان سەلجۇق سۇلتانى ۋە ئابباسىيلار خەلىپىسى نامىدىن بىزانتىيە چېگراسىغا ھۇجۇم قىلدى. ئۇ بىر قانچە قەلئەنى بويسۇندۇرۇپ، قەبىلىسىنى مەرمەرە دېڭىزى ۋە قارا دېڭىز قىرغىقىغىچە كېڭەيتتى. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة">جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116</ref> ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة"/> ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.<ref group="la">Quataert (2005), p. 4.</ref> گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالبپادشاھ» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.<ref name="مولد تلقائيا2">أرمغان (2014)، ص. 15.</ref> ==تارىخىي خەلىپە== [[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]] كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref>سعد الدين (1862)، ص. 13-15. </ref> باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.<ref name="نسب">أوزتونا (2010)، ص. 83-84.</ref> بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.<ref name="فريد بك">فريد بك (1981)، ص. 115-116.</ref><ref>القرماني (1985)، ص. 9-10.</ref> سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.<ref name="فريد بك"/> ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.<ref>الكوبريللي (1967)، ص. 126.</ref> كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.<ref group="la">Anooshahr (2009), p. 157.</ref> ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.<ref name="طقوش1">طقوش (2013)، ص. 25-26.</ref> ==ئۇنىڭ باشلىنىشى== ===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى=== [[ھۆججەت:Behcetü't Tevârîh ilk sayfa.png|thumb|right|تارىخچى شۈكراللهنىڭ «بهجة التواريخ» ناملىق كىتابىنىڭ مەزمۇنى. ئوسمان بىرىنچىنىڭ ھاياتىنىڭ دەسلەپكى باسقۇچلىرىنى مۇھاكىمە قىلىدىغان ئەڭ قەدىمكى مەنبەلەرنىڭ بىرى.]] تۇغۇلۇش ۋاقتى ھىجرىيە 656-يىلى سەپەر ئېيىنىڭ 8-كۈنى، مىلادىيە 1258-يىلى 2-ئاينىڭ 13-كۈنىگە توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە تارىخىي بىنەكارلىق ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.<ref name="ReferenceC"> أرمغان (2014)، ص. 11.</ref> ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref group="la">Sakaoğlu (1999), p. 392-395.</ref><ref group="la"> Shaw (1976), p. 13. </ref> بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.<ref group="la">Zachariadou (1997), p. 150.</ref> ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.<ref name="حلاق">حلاق (2000)، ص. 16-17.</ref> ئىمام ئەخمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان. [[ھۆججەت:I Osman.jpg|thumb|ئوسماننىڭ ياش ۋاقتىدىكى ئوسمانلى ئۇسلۇبىدىكى كىچىك سۈرىتى.]] ئەمما نەسەب جەھەتتىن، ئەڭ كەڭ تارقالغان كلاسسىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئوسمان «سۇلايمانشاھ»نىڭ نەۋرىسى بولۇپ، ئۇ فۇرات دەرياسىدىن ئاتى بىلەن ئۆتۈش جەريانىدا چۆكۈپ ۋاپات بولغان دەپ قارىلىدۇ. بىراق تۈرك تارىخشۇناسى يىلماز ئۆزتۇنا بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئاجىز دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ بوۋىسى ۋە ئارتۇغرۇلنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى «گۈندۈز ئالپ» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە سۇلايمانشاھ نامىنىڭ ئەسلىدە ئانادولۇنى فەتھ قىلغان سۇلايمان ئىبن قۇتلۇمشنىڭ نامىدىن قالغان بىر ئەسلىمە بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ نام بىلەن باغلىنىش بولسا ئوسمانلار بىلەن سەلجۇقلار ئارىسىدا باغلىنىش قۇرۇش مەقسىتىدە پەيدا بولغان بولۇشى ئېھتىماللىقىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ؛ بولۇپمۇ ئوسمانلىلار ئۆزلىرىنى سەلجۇقلارنىڭ قانۇنىي ۋارىسلىرى دەپ كۆرسەتكەنلىكىنى نازاردا تۇتقاندا. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى مۇنداق بولىدۇ: '''ئوسمان ئىبن ئەرتۇغرۇل ئىبن گۈندۈز ئالپ ئىبن قايا ئالپ ئىبن گۆك ئالپ ئىبن سارقۇوق ئالپ ئىبن قائىي ئالپ'''،<ref name="نسب"/> بۇلارنىڭ ھەممىسى قائىي قەبىلىسىنىڭ بەكلىرى (ئەمىرلىرى) بولۇپ، ئوسمانلى مەنبەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. رەسمىي ئوسمانلى نەسەب شەجەرىسىگە كۆرە بولسا، ئوسمان بىرىنچى [[تۈرك|تۈركلەر]] «ئوغۇز خان» دەپ ئاتايدىغان «مەتە»نىڭ (ۋاپاتى مىلادىدىن بۇرۇن 174-يىل) 46-ئەۋلادىدۇر.<ref name="نسب"/> يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى ئوسمانلى مەنبەلىرى ئوسماننىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن نەسەبىنى ۋە ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا دائىر، ھەقىقەتتىن كۆرە ئەپسانىلەرگە يېقىن بولغان مەلۇماتلارنى كەلتۈرۈپ، ئۇلارنى يافەس ئىبن نۇھنىڭ ئەۋلادى دەپ قارىيدۇ، ھەمدە ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى 52 ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ ئەجدادنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئاخىرىدا [[نۇھ ئەلەيھىسسالام|نۇھ پەيغەمبەر]]گە تۇتىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ شەجەرىدە گۆك ئالپ، ئوغۇز خان (ئۇنى گۆك ئالپنىڭ دادىسى دەپ قارايدۇ) ۋە [[ئوغۇزلار|ئوغۇزلار تۈركمانلىرى]] بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن سەلجۇقلار چىقىپ، پارس ۋە ئانادولۇنى ئىگىلەپ، مالازگىرت جەڭىدە روملارنى قاتتىق مەغلۇپ قىلغان.<ref name="حلاق"/> بۇنىڭدىن، يىلماز ئۆزتۇنانىڭ قارىشىدىكىدەك، ئوسمانلىلارنىڭ ئۆزلىرىنى دائىم سەلجۇقلارغا باغلاشقا ۋە ئۆزلىرىنى ئۇلارنىڭ ۋارىسلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقىنىڭ بەزى ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تارىخشۇناس ئىبن ئىياس «بدائع الزهور في وقائع الدهور» ناملىق ئەسىرىدە ئوسماننىڭ پۈتۈنلەي باشقا بىر كېلىپ چىقىشىنى بايان قىلىدۇ، بۇنى ھازىرقى تارىخشۇناسلار رەت قىلىدۇ. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، ئوسمان 658 ھ يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، ئەسلى [[ئەرەبلەر|ئەرەب]] بولۇپ، ھىجازدىن كېلىپ چىققان، وادي الصفراءدا، [[مەدىنە|مەدىنە مۇنەۋۋەرە]]گە يېقىن جايدا ياشىغان. كېيىن مەدىنەدە قەھەتچىلىك يۈز بەرگەندە، ئۇ بۇ يەردىن چىقىپ قارامان بېگلىكىگە، يەنى [[قۇنىيە]]غا كەلگەن، شۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ كىيىنىشى ۋە ئادەتلىرىنى قوبۇل قىلغان، كېيىنچە ئەلا ئەددىن ئەلى ئىبن خەلىل قارامانىنىڭ خىزمىتىگە كىرىپ، ئۇنىڭ يېنىدا ئورنى ئۆسۈپ، تۈركچە سۆزلەشنى ئۆگىنىپ، كۆپلىگەن ئەگەشكۈچىلەرگە ۋە ياردەمچىلەرگە ئىگە بولغان.<ref>ابن إياس (1984)، ص. 364-365.</ref> == ئۇنىڭ ئىسمى == بارلىق تارىخىي مەنبەلەر ئەرتۇغرۇلنىڭ كىچىك ئوغلىغا «ئوسمان» دەپ نام قويغانلىقىنى، بۇنىڭ [[تۆرت خەلىپە|راشد خەلىپىلەر]]نىڭ ئۈچىنچىسى [[ئوسمان بىننى ئەففان|ئوسمان ئىبن ئەففان]]غا، يەنى ساھابىلەردىن بولۇپ [[مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام|مۇھەممەد]] پەيغەمبەرگە يېقىن بولغان ۋە [[ئەشەرەئى مۇبەششەرە|جەننەت بىلەن خۇشخەۋەر بېرىلگەن ئون كىشى]]نىڭ بىرىگە تەبەررۈك قىلىش ئۈچۈن قويۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىراق، بىزانتىيە تەتقىقاتلىرىغا ئىختىساسلاشقان زامانىۋى تارىخشۇناس دكتور «لاۋەند قايا پىنار» ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسىنىڭ ئەسلى ئىسمى ئەمەلىيەتتە «ئوتومان» ياكى «ئەتومان» بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ بۇ قارىشىنى روم (بىزانتىيە) تارىخشۇناسى جەرجىس پاخىمەرِس (1242–تەخمىنەن 1310)نىڭ ئەسەرلىرىگە تايىنىپ دەلىللەيدۇ؛ چۈنكى ئۇ ئوسمان دەۋرىدە ياشىغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىسمىنى ئەرەبچە «ئەين» ھەرىپىگە ئوخشاش ھەرىپلەر بىلەن باشلانغان شەكىلدە ئەسلىمەيدۇ، بەلكى [[لاتىن تىلى|لاتىنچە]] «Ottomanus» ۋە [[گرېك تىلى|يونانچە]] «Асман» دەپ يېزىدۇ. ئۇنىڭ يەنە بىر دەلىلى شۇكى، ئوسماننىڭ ئاتىسى، قېرىنداشلىرى ۋە ئەمەلرىنىڭ ھېچقايسىسى ئەرەبچە-ئىسلامىي ئىسىملارنى كۆتۈرمىگەن؛ شۇنداق بولغاندا نېمە ئۈچۈن ئوسمان يالغۇز بۇ جەھەتتە ئالاھىدە بولىدۇ؟<ref group="la">Kayapinar (2013). </ref> بۇ قاراشقا قارشى تۇرۇپ، ئوسماننىڭ ئۆزى بالىلىرىغا ئەرەبچە-ئىسلامىي ۋە تۈركچە ئىسىملارنى بىرلىكتە قويغانلىقى كۆرسىتىلىدۇ؛ مەسىلەن، ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى «ئالا ئەددىن»، كىچىك ئوغلى بولسا «ئورخان» دەپ ئاتالغان. بۇ ئەھۋال ئۇنىڭ مۇسۇلمان بولۇپ تۇغۇلغانلىقىنى ۋە ئىسلامغا مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. يەنە يىلماز ئۆزتۇنا قوشۇپ، بەزى كىشىلەر ئوتتۇرىغا قويغان، قەبىلىدە ئىسلامنى ئەڭ ئاۋۋال قوبۇل قىلغانلار ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئوغلى ئوسمان ئىكەنلىكى ھەققىدىكى رىۋايەتنىڭ توقۇلما ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ بەلكىم بۇ ئائىلىنىڭ دەرىجىسىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن پەيدا قىلىنغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.<ref name="نسب"/> ==ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ قۇرۇلۇشى== [[ھۆججەت:Снимок экрана 2017-06-08 в 17.42.43.png|thumb|right|ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، كەي قەبىلىسىنىڭ ئەمىرى سۈپىتىدە سادىقلىق قەسىمى ئالغان.]] [[ھۆججەت:Баха Валад - Маариф (Миниатюра).jpg|thumb|ھاجى بەكتاش ۋەلى. ئۇ ئوسمان بىرىنچى دەۋرىدە ياشاپ، ئۇنىڭ باشلانغۇچ دەۋرلىرىگە تارىخىي بايان بەرگەن.]] ئوسمان ئاتىسى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئەرتۇغرۇل]] ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ ئورنىغا چىقىپ، يېڭىدىن قۇرۇلغان ئەمىرلىكنىڭ ۋە قائىي قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى تەخمىنەن يىگىرمە تۆت ياش ۋاقتىدا ئۈستىگە ئالغان.<ref> أوزتونا (2010)، ص. 89.</ref> بىر قانچە تارىخشۇناسلارنىڭ ئورتاق قارىشىغا كۆرە، ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىققا چىقىشى تىنچ يول بىلەن بولمىغان؛ بەلكى ئۇ ئالدى بىلەن ئۆز قېرىنداشلىرىغا قارشى بىر كۈچ سىنىشىش ياكى ھوقۇق ئۈچۈن جەڭگە كىرگەن دەپ قارىلىدۇ. بۇ جەڭنىڭ قانداقلىقى، كىم بىلەن بولغانلىقى ۋە قانداق تەرەققىي قىلغانلىقى ھەققىدە تارىخشۇناسلار ئارىسىدا چوڭ تالاش-تارتىش بار، ۋە بۇ ھەقتە ئوخشىمىغان رىۋايەتلەر مەۋجۇت. كۆپ رىۋايەتلەرگە كۆرە، بۇ توقۇنۇشنىڭ بىر تەرىپى ئوسماننىڭ تاغىسى دوندار غازى بولغان. چۈنكى باشقا قەبىلىلەر ئۇنى قېرىندىشىنىڭ ئوغلىدىنمۇ ئەمىرلىككە تېخىمۇ لايىق دەپ قارىغان، ئەمما جەڭچىلەر ۋە پالۋانلار ئوسماننى قوللىغان. بۇ توقۇنۇشنىڭ قانداق باشلانغانلىقى، قانداق داۋاملاشقانلىقى ۋە قايسى شەكىلنى ئالغانلىقى ئېنىق ئەمەس. شۇنداق بولسىمۇ، ئاخىرىدا ئوسمان غەلىبە قازىنىپ، ئۆزىنىڭ قېرى ياش تاغىسىنى بىر ئوق (ئوقيا ئوقى) بىلەن ئۆلتۈرگەن دەپ رىۋايەت قىلىنىدۇ. بىر رىۋايەتكە كۆرە، سىيىد مۇھەممەد ئىبن ئىبراھىم خۇراسانى، يەنى «ھاجى بەكتاش ۋەلى» نامى بىلەن تونۇلغان شەخس، «ۋەلايەت نامە» ناملىق ئەسىرىدە باشقا بىر ھېكايىنى بايان قىلىدۇ. ئۇنىڭچە، ئارتۇغرۇل ۋاپات بولغاندىن كېيىن قەبىلىگە رەھبەر بولغان كىشى ئوسماننىڭ كىچىك تاغىسى «گۈندۈز ئالپ» بولغان. بۇ دەۋردە ئوسمان ۋە قەبىلە پالۋانلىرى سۇكۇد ئەتراپىدىكى يارھىسار، بىلەجىك، ئىنېگۆل ۋە ئىزنِق قاتارلىق روم رايونلىرىغا ھۇجۇم قىلىشنى باشلىغان. بۇ ھۇجۇملارغا جاۋابەن، بورسا رايونىدىكى روم ۋالىيسى «تەكفۇر» سەلجۇق سۇلتانى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئۈچىنچىگە مەكتۇپ يوللاپ، بۇ ھۇجۇملاردىن شىكايەت قىلغان. سۇلتان بولسا گۈندۈز ئالپقا ئەمر قىلىپ، قېرىندىشىنىڭ ئوغلى بولغان ياش ئوسماننى ئۆزىنىڭ ئالدىغا كەلتۈرۈشنى بۇيرۇغان. ئۇ ئوسماننى قولغا ئېلىپ قونياغا ئەۋەتكەن. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، سۇلتان ئوسماننىڭ جۈرئىتى ۋە باتۇرلۇقىغا مەھلىيا بولغان، شۇڭا ئۇنى ھاجى بەكتاش ۋەلىنىڭ يېنىغا ئەۋەتكەن. ھاجى بەكتاش ئۇنى ئىززەت-ھۆرمەت بىلەن قارشى ئېلىپ، «مەن ئۇنىڭغا ئوخشاش بىرىنى ئۇزۇن يىللاردىن بېرى كۈتۈپ كەلدىم» دەپ، ئۇنى قويۇپ بېرىشنى بۇيرۇغان.<ref name="المسبار">يونم (2016)، ص. 4.</ref> ئۇنىڭ بېشىغا صوفىيلارنىڭ رەختى بىلەن لىباس كىيگۈزۈپ، گويا تاج كىيگۈزۈلگەندەك قىلغان، ھەمدە ئۇنىڭ بىلەن بىللە قونياغا سۇلتانغا خەت ئەۋەتكەن؛ بۇ خەتتە ئوسماننى ماختاپ، ئۇنىڭغا قايى قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى رەسمىي ئېتىراپ قىلىشنى تەلەپ قىلغان.<ref name="المسبار" /> سۇلتان بۇ خەتنى ئوقۇغاندىن كېيىن، ئوسماننى ئاتىسىنىڭ ئورنىغا قەبىلە ئەمىرى قىلىپ تەيىنلىگەن.<ref group="la"> Sakaoğlu (1999a), p. 26, 517.</ref> بۇ رىۋايەتتە ئوسمان بىلەن گۈندۈز ئالپ ئوتتۇرىسىدىكى كېيىنكى مۇناسىۋەت ھەققىدە ھېچقانداق مەلۇمات بېرىلمىگەن.<ref>خراسانی (2011)، ص. 221-226.</ref> == ئوسمانلى شاھزادىسىنىڭ ئورنىنىڭ ئەھمىيىتى == بىرىنچى ئوسمان دەۋرىدە تۈرك ئوسمانلىلارنىڭ ھەربىي ۋە سىياسىي ئورنى ئېنىق شەكىللىنىشكە باشلىدى. ئۇلارنىڭ دىنىي ئورنى بولسا ئۇنىڭدىن بۇرۇنلا، [[ئوتتۇرا ئاسىيا]] ۋە [[غەربىي ئاسىيا]]دىكى تۈرك مۇھىتلىرىدا كەڭ تارقالغان ئىسلام دىنىنىڭ تەسىرى بىلەن بېكىتىلگەن ئىدى. بىراق ئۇلارنى قوشنا نۇرغۇن ئىسلام سۇلالىلىرىدىن پەرقلەندۈرگەن ئاساسلىق ئامىل، ئۇلارنىڭ ئىككى چوڭ ئىسلام مەزھىپىنى مەلۇم دەرىجىدە ماسلاشتۇرغانلىقى ئىدى. گەرچە ئۇلار [[ھەنەفىي مەزھىپى|ھەنىفى سۈننىي مەزھىپى]]نى قوبۇل قىلغان بولسىمۇ، جعفەرى-شىئە يۆنىلىشىدىكى بەزى ئېتىقادىي ئامىللارنىڭمۇ تەسىرىنى كۆرسەتكەن. چۈنكى سۈننىي ۋە ئىثنائەشەرى شىئە قاراشلىرى ئوتتۇرا ئاسىيادىن ئانادولۇغا كۆچكەن تۈركمان قەبىلىلىرى ئارىسىدا بىر-بىرىگە ئارىلىشىپ، بىر خىل دىنىي-مەدەنىيەت مۇرەككەپلىكىنى شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئالدىنقى قاتارىدا روم سەلجۇقلار دۆلىتى بار ئىدى؛ ئوسمانلى ئائىلىسىمۇ دەل شۇ دۆلەت خىزمىتىدە بولغان.<ref name="حلاق"/> ھەربىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسماننىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى ئۇنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىدە چوڭ رول ئوينىغان. سۇكۇد شەھىرى بىر تەرەپتىن ئاسان مۇداپىئە قىلىشقا بولىدىغان ئېگىز جايدا، يەنە بىر تەرەپتىن [[كونىستانتىنوپول|قۇستانتىنىييە]]دىن [[قۇنىيە]]غا تۇتىشىدىغان ئاساسىي يول ئۈستىدە جايلاشقان ئىدى. بۇ رايوننىڭ سىياسىي بۆلۈنۈپ كېتىشى كىچىك ھەربىي كۈچلەرگە ئىلگىرىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ ئەھمىيەت بېرىلىشىگە سەۋەب بولغان. ئۇنىڭ بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى زېمىنلىرىغا يېقىن بولۇشى، ئۇنىڭ پائالىيىتىنى جەڭ ۋە جىھاد يۆنىلىشىگە قارىتىپ، روم زېمىنلىرىنى فەتھ قىلىپ ئۇلارنى ئىسلام زېمىنلىرىغا ۋە ئابباسى خىلافىتى دائىرىسىگە كىرگۈزۈش ئىدىيىسىنى كۈچەيتكەن. بىزانتىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئىدارە سىستېمىسىنىڭ زەئىپلىشىشى ئۇنىڭ غەربىي ئانادولۇغا قاراپ كېڭىيىشىنى ئاسانلاشتۇرغان، ھەتتا داردانېل بوغۇزى ئارقىلىق جەنۇبىي شەرقىي ياۋروپاغا ئۆتۈشنىمۇ قولايلاشتۇرغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىزانتىيلارنىڭ ياۋروپادىكى ئىچكى ئۇرۇشلار بىلەن مەشغۇل بولۇشى ئۇنىڭغا تېخىمۇ كەڭ ھەرىكەت مەيدانى يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش1"/> [[ھۆججەت:Osman I area map-ug.png|thumb|right|سۇلتان عثمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ چېگرالىرى (قېنىق قىزىل)، ۋە ئۇ ۋاپات بولغان ۋاقىتتىكى چېگرالىرى (سۇس قىزىل).]] بىراق شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ رايوندا بىزانتىيە كۈچىنىڭ ئاجىزلاشقانلىقىنى ھەددىدىن زىيادە چوڭايتىپ كۆرسىتىشكە بولمايدۇ. چۈنكى بىزانتىيلار مىخائىل سەككىزىنچى ۋە ئاندرونىكوس ئىككىنچى دەۋرلىرىدە (681 ھ– 728 ھ / 1282 – 1328م) بىتىنىيە رايونىنىڭ چېگرالىرىنى مۇستەھكەملەپ، ئىسلامىي ھۇجۇملارغا قارشى مۇداپىئە قۇرغان؛ بۇ ھۇجۇملار سەكارىيا دەرياسىنى كېسىپ ئۆتۈپ، بۇ ۋىلايەتنىڭ شەھەرلىرىگە يېتىپ بېرىشقا مەجبۇر ئىدى. بىراق بۇ قورغانلار دەريا بويىچە جەنۇبتىن شىمال ۋە غەرب يۆنىلىشىدە ھەرىكەت قىلغان ئوسمانلىلارنىڭ ئالدىدا ئۈنۈمسىز قالغان. بۇنىڭدىن باشقا، ئۇزۇن مۇددەت داۋاملاشقان توقۇنۇش سەۋەبىدىن سەلجۇق سۇلتانلىقى ۋە بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى ئىككىسىمۇ قاتتىق ھالىدىن كەتكەن ھالەتكە چۈشۈپ قالغان. بىرىنچىسى موڭغۇللارنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرىغان، ئىككىنچىسى بولسا تۆتىنچى سەلجۇقىي سەپىرى جەريانىدا لاتىنلارنىڭ بېسىپ كىرىشىگە دۇچ كەلگەن. بۇ ئەھۋال ئانادولۇدا سىياسىي ۋە ھەربىي بوشلۇق پەيدا قىلىپ، ئاخىرىدا بۇ يىمىرىلگەن ئىككى دۆلەتنىڭ ئورنىنى تولدۇرىدىغان يېڭى بىر كۈچنىڭ مەيدانغا چىقىشىغا شارائىت يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش2">طقوش (2013)، ص. 27.</ref> سىياسىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان ئۆز ئەمىرلىكى ئۈچۈن مۇكەممەل باشقۇرۇش تۈزۈمى ئورنىتىشتا ناھايىتى يۇقىرى قابىلىيەت كۆرسەتكەن. ئۇنىڭ دەۋرىدە ئوسمانلىلار كۆچمە قەبىلە تۈزۈمىدىن مۇقىم دۆلەتلىك باشقۇرۇش سىستېمىسىغا ئۆتۈش يولىدا مۇھىم باسقۇچلارنى بېسىپ ئۆتتى؛ بۇ بولسا ئۇلارنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، كېيىن تېز سۈرئەتتە چوڭ دۆلەتكە ئايلىنىشىغا ياردەم بەردى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئەمىرلىكنىڭ ئانادولۇنىڭ غەربىي شىمالىدا، خىرىستىيان دۇنياسىغا يېقىن جايلىشىشى، ئۇنى چېگرا ئەمىرلىكى سۈپىتىدە مەلۇم بىر ھەربىي سىياسەتنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر قىلدى. ئانادولۇ تارىخىدا چېگرا رايونلىرىدا قۇرۇلغان ئەمىرلىكلەر ئىچكى رايونلاردىكى ئەمىرلىكلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ تېز تەرەققىي قىلىش پۇرسىتىگە ئىگە بولغانلىقى مەلۇم.<ref name="طقوش2"/> ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئەھمىيىتى ئۇنىڭ موڭغۇل ھۇجۇم رايونلىرىدىن يىراق بولۇشى ۋە ئانادولۇنىڭ جەنۇبى ۋە جەنۇبىي غەربىدىكى كۈچلۈك تۈركمان ئەمىرلىكلىرىنىڭ تەسىرىدىن نىسبەتەن خالى بولۇشىدا ئىدى. شۇنداقلا ئۇنىڭ غەربتىكى روم رايونلىرى بىلەن شەرقىدىكى موڭغۇللارنىڭ كونتروللۇقىدىكى يەرلەرنى تۇتاشتۇرىدىغان [[يىپەك يولى]]غا يېقىن بولۇشى ئۇنىڭغا ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئالاھىدە ئەۋزەللىك بەخش ئەتتى. بۇنىڭغا قوشۇپ، بۇ ئەمىرلىك تېخى فەتھ قىلىنمىغان روم زېمىنلىرىغا قارشى تۇرۇۋاتقان يالغۇز سىرتقى سەپ بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئۇ يەرگە كۆپ ساندا تۈركمان جەڭچىلەرنى، جىھاد ۋە غازا ئىزدەۋاتقان دەرۋىشلارنى، شۇنداقلا موڭغۇللاردىن قېچىپ كەلگەن دېھقانلارنى جەلپ قىلدى. ئۇلار بۇ يەرنىڭ مۇنبەت زېمىنلىرىنى ئۆز پائالىيىتىنى داۋاملاشتۇرۇشقا مۇۋاپىق مۇھىت دەپ تاپتى.<ref>كولنز (1993)، ص. 26.</ref> ===ئوسماننىڭ چۈشى=== [[ھۆججەت:Mal hatun, eskişehir.jpg|thumb|right|ئەسكىشەھىردىكى ئوسماننىڭ ئايالى مال خاتۇننىڭ ھەيكىلى.]] ئوسمانلى مەنبەلەر دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا يۈز بەرگەن بىر ۋەقەنى بايان قىلىدۇ؛ بۇ ۋەقەگە قەدىمكى مۇسۇلمان مۇئەرىخىلەر—بولۇپمۇ تۈركلەر—ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسى سەۋەبىدىن ناھايىتى زور ئەھمىيەت بەرگەن.<ref group="la">Creasy (1910), p. 15.</ref> بىراق زامانىۋى مۇئەرىخىلەر بۇ ھېكايىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ پەيدا بولۇشى ۋە تەرەققىي قىلىشىنى ئىزاھلاش ئۈچۈن قوللىنىلغان بىر ۋاسىتىدىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكىدە بىردەك قاراشتا. بولۇپمۇ ئوسماننىڭ ۋارىسىلىرى ناھايىتى مۇھىم نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ ھېكايىگە بىر خىل روھانىيلۇق رەڭ بېرىلگەن. ئۇلار ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەسىرلەر بويى داۋاملاشقان پارچىلىنىشىدىن كېيىن ئۇنى قايتا بىرلەشتۈرەلگەن، ۋە خەلىپىلىكنى ئەمەلىي مەنىدە قايتا جانلاندۇرغان؛ بۇ، ئۇنىڭدىن ئىلگىرى مىسىردىكى [[مەملۇك سۇلتانلىقى|ماملۇكلار سۇلتانلىقىنىڭ]] ھىمايىسى ئاستىدا پەقەت شەكلىي ھالەتكە چۈشۈپ قالغان ئىدى، بولۇپمۇ موڭغۇللار ئابباسىيلارنىڭ ئەڭ ئاخىرقى خەلىپىسى بولغان ئابدۇللاھ ئەل-مۇستەئسىم بىللاھنى باغدادتا ئۆلتۈرگەندىن كېيىن. ئۇلار يەنە باشقا ھېچقانداق ئىسلام سۇلالىسى قىلالمىغان بىر ئىشنى ئىشقا ئاشۇردى، يەنى قۇسطنطىنىيەنى فەتھ قىلىش، ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن شەرقىي ياۋروپاغا كېڭەيگەن. بۇنىڭدىن باشقا، بۇ ھېكايىدە بىر خىل «تەسادىپىي» جەھەت بار بولۇپ، ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسىدە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ كېيىنكى ئىككى ئەسىرلىك تارىخى قىسقىچە ئىپادىلەنگەن.<ref group="la">Finkel (2006), p. xiii. </ref> [[ھۆججەت:Şeyh Edebali.JPG|thumb|شەيخ ئەدەبالىنىڭ ئوسمانغا قىلغان نەسىھەتلىرى، مەرمەر تاشقا ئويۇلغان.]] بۇ ھېكايىنىڭ تەپسىلاتلىرىغا كۆرە، ئوسمان ئادەتتە كىچىك ۋاقتىدىن تارتىپ ئادەتلەنگەنچە، ئۇستازى شەيخ ئىدە بالىنىڭ تەكىيەسىدە قونۇپ، ئۇنىڭغا يېقىنلىشىپ، ئىلمىدىن پايدىلىنىش ئۈچۈن شۇ يەردە تۇرغان. بىر قېتىم ئۇ تەسادىپەن شەيخنىڭ قىزى مال خاتۇننى كۆرۈپ قالىدۇ، ۋە ئۇنىڭغا كۆڭلى چۈشۈپ، ئۇنى نىكاھلاشنى ئارزۇ قىلىدۇ. بىراق قىزنىڭ ئاتىسى بۇ تەكلىپنى رەت قىلىدۇ. ئوسمان بۇنىڭدىن قايغۇغا چۆمسىمۇ، سەبىر قىلىپ، باشقا بىرى بىلەن توي قىلىشنى خالىمايدۇ. كېيىن ئۇ بىر كېچە كۆرگەن چۈشىنى شەيخقا سۆزلەپ بەرگەندىن كېيىن، شەيخ قىزىنى ئۇنىڭغا بېرىشكە رازى بولىدۇ. ئوسماننىڭ بايان قىلىشىچە، ئۇ چۈشىدە شەيخنىڭ كۆكسىدىن بىر ھىلال كۆتۈرۈلۈپ چىقىپ، تولۇن ئايغا ئايلىنىپ، ئاندىن كېلىپ ئۇنىڭ ئۆزىنىڭ كۆكسىگە كىرگەنلىكىنى كۆرگەن. ئاندىن ئۇنىڭ بەل قىسمىدىن بىر دەرەخ ئۆسۈپ چىقىپ، ناھايىتى تېزلا چوڭىيىپ، پۈتۈن دۇنيانى سايىسى بىلەن قاپلىغان. بۇ دەرەخنىڭ ئاستىدا ئۈچ چوڭ تاغ جايلاشقان بولۇپ، ئۇنىڭ تۈپىدىن نىل، دىجلە، فىرات ۋە دانۇب دەريالىرى ئېقىپ چىققان. دەرەخنىڭ ياپراقلىرى قىلىچ ۋە نەيزىلەرگە ئوخشاپ، شامال ئۇلارنى قۇسطنطىنىيە شەھىرىگە قارىتىپ تۇرغان. بۇ شاخلارنىڭ ئاستىدا سەرىق چاچلىق، باشلىرىغا ئاق بەلگە باغلىغان ناسارا بالىلار تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى ئوقۇپ، ئۇنىڭدىن كېيىن سۇلتانغا سادىقلىق قەسەمىنى قىلغان. ئۇلارنىڭ ئەتراپىدا سان-ساناقسىز خەلق دەريا بويلىرى ۋە قولتۇقلاردا ياشاپ، ئىچۈپ-يېيىپ، دېھقانچىلىق قىلىپ، سۇ ياسالما قۇرۇلۇشلىرىنى بەرپا قىلىپ ياشايتتى. ئۇلار كۆپىيىپ، يۇرتلىرىدا نېمەت-بەرىكەت كۆپىيىپ تۇراتتى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بۇ بالىلار دەرەخنىڭ سايىسىدا تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى داۋاملىق ئوقۇشنى توختاتمايتتى.<ref name="فريد بك"/> بۇ چۈشنى ئاڭلىغاندىن كېيىن شەيخ ئۇنى ياخشى ئالامەت دەپ قاراپ، ناھايىتى خۇشال بولىدۇ ۋە قىزىنى ئوسمانغا بېرىشكە قوشۇلۇپ، ئۇنىڭغا ئۇنىڭ ئائىلىسى ۋە نەسلىنىڭ كەلگۈسىدە دۇنيانى ئىدارە قىلىدىغانلىقىنى خۇش خەۋەر قىلىدۇ. ئۇ يەنە ياخشى ھاكىم قانداق بولۇش كېرەكلىكىنى چۈشەندۈرۈپ، مۇنداق دەيدۇ: <blockquote> «ئەي ئوغلۇم! ئەمدى سەن ئەمىر بولدۇڭ؛ بۇنىڭدىن كېيىن: غەزەپ بىزگە، سەبىر ساڭا… ئەيىبلەش بىزگە، كۆڭۈل ئالىش ساڭا… جازالاش بىزگە، كۆتۈرۈش ساڭا… ئاجىزلىق بىزگە، خاتالىق بىزگە، كەچۈرۈمچانلىق ساڭا… ئايرىلىش، توقۇنۇش، يامان ماسلىشىش ۋە ئىختىلاپ بىزگە، ئادىللىق ساڭا… يامان گۇمان، ناچار سۆز ۋە يامان تەفسىر بىزگە، كەچۈرۈش ساڭا… ئەي ئوغلۇم! بۇنىڭدىن كېيىن بىز پارچىلىنىمىز، سەن بىرلەشتۈرىسەن! بىز بوشاڭلىشىمىز، سەن ئاگاھلاندۇرىسەن، ھەرىكەتلەندۈرىسەن ۋە ھىممەتلەرنى ئويغاتىسەن! ئەي ئوغلۇم! سەبىر قىل، سەبىر قىل؛ گۈل ۋاقتىدىن بۇرۇن ئېچىلمايدۇ. ئۇنتۇپ قالما: خەلقىگە كۆڭۈل بۆلگىن، شۇنداقتا دۆلەتڭ گۈللىنىدۇ! ئەي ئوغلۇم! يۈكىڭ ئېغىر، ئىشلىرىڭ قىيىن، سۇلتانلىقىڭ بىر تال چاچقا باغلانغان! ئاللاھ ساڭا ياردەم قىلسۇن!» </blockquote> بەكتاشيە رىۋايىتىگە كۆرە—بۇ رىۋايەت پەقەت بەكتاشىيە مەنبەلەردىلا ئۇچرايدىغان بولۇپ، مۇستەقىل مەنبەلەر ئارقىلىق دەلىللەنمىگەنلىكى ۋە كۆپىنچە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن كەڭ قوللاشقا ئېرىشمىگەنلىكى ئۈچۈن، ئۇنىڭ توغرىلىقى ئۈستىدە ھۆكۈم چىقىرىش قىيىن—ئوسماننىڭ ئۆگەي ئانىسى ھاجى بەكتاش ۋەلى بىلەن بىرلىكتە ياشىغان. ئۇ شۇ ۋاقىتتا ۋافائىيە تەرىقىتىنىڭ دەرۋىشلىرىدىن بولۇپ، خۇسۇسەن بابا ئىلياس خۇراسانىنىڭ مۇرىدلىرىدىن ئىدى.<ref>گُل (2014)، ص. 378.</ref> بابا ئىلياس ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ھاجى بەكتاش ۋەلى ۋە شەيخ ئىدە بالى ئۇنىڭ ئالتمىش خەلىپىسىنىڭ ئىككىسى بولۇپ قالغان. ئۇلار ئاھىيلار جەمائەتلىرىنى—يەنى جەڭچى، سانائەتچى ۋە دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ياشلار گۇرۇپپىلىرىنى—تەشكىللەپ باشقۇرغان بولۇپ، بۇلار خەلق ئارىسىدا زور نۇپۇزغا ئىگە ئىدى. ئوسمان شەيخ ئىدە بالىنىڭ قىزى بىلەن توي قىلغاندىن كېيىن، مۇشۇ قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋىتى ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، ئاھىيلار ئۈستىدىن كونترول قىلىش ۋە ئۇلارنى ئۆزىگە بېقىندۇرۇشقا مۇۋەپپەق بولغان. بۇ توي مۇناسىۋىتى نەتىجىسىدە، ئاھىيلارنىڭ شەيخلىرى ئوسمانلىلارنىڭ رەھبەرلىكى ئاستىغا كىرگەن بولۇپ، بۇ ئەھۋالنىڭ ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ قۇرۇلۇشىدا ۋە كېيىن ئۇنىڭ ئوغلى ئورخان دەۋرىدە دۆلەتكە ئايلىنىپ تەرەققىي قىلىشىدا مۇھىم رول ئوينىغان بولۇشى مۇمكىن.<ref>يونم (2016)، ص. 4-5؛ 8.</ref> ===ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىكى سىياسىي مۇناسىۋەتلەر=== ئوسماننىڭ سىياسىي سەھنىدە پەيدا بولۇشى ۋە «غازا رەھبىرى» سۈپىتىنى قولغا كەلتۈرۈشى، ئالدىن بايان قىلىنغاندەك، شەيخ ئىدە بالى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ۋە ئۇنىڭ بىلەن قۇدا-باجىلىق قىلىشى بىلەن زىچ باغلانغان. بەزى مۇئەرىخىلەر ئوسماننىڭ بۇ شەيخنىڭ قىزى بىلەن توي قىلىشىنى ئۇنىڭ تۇنجى مۇۋەپپەقىيەتلىك سىياسىي قەدىمى دەپ قارايدۇ؛ چۈنكى بۇ شەيخ بابائىيە گۇرۇپپىسىنىڭ رەھبىرى بولۇپ، بۇ گۇرۇپپا بابا ئىسحاققا نىسبەت قىلىنغان بولۇپ، ئۇ تەخمىنەن 1239-يىلدىن باشلاپ روم سەلجۇقلارغا قارشى ئىسيان كۆتۈرۈپ، 1241-يىلى تۇتۇلۇپ دارغا ئېسىلغان.<ref group="la">Fossier & Tenison (1986), p. 279.</ref><ref group="la">Balcıoğlu (1940), p. 271.</ref> ئوسمانلىلار بىلەن بۇ گۇرۇپپىنىڭ رەھبىرى ئارىسىدىكى قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋىتى، ئوسمانلىلار بىلەن كرميان ئەمىرلىكى ئارىسىدىكى دۈشمەنلىك مۇناسىۋىتىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. مەلۇمكى، كرميان ئائىلىسى بابائىيلار ئىسيانىنى باستۇرۇشتا كۆرسەتكەن خىزمىتى ئۈچۈن سەلجۇقلار تەرىپىدىن مۇكاپاتلانغان.<ref>كفادار (1999)، ص. 65-66.</ref> ئوسمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا قوشنىلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىدە زور سىياسىي قابىلىيەت نامايان قىلغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىتتىپاقلىرى قەبىلە، ئىرق ۋە دىنىي چېگرا لىنىيىلىرىدىن ھالقىغان. بەلكىم بۇ ئىشلاردا ئۇ ئۆزىنىڭ سىياسىي تۇيغۇسى ۋە ئارزۇ-مەقسەتلىرىنىڭ تەلىپىگە ئەگىشىپ ئىش قىلغان، بىراق ئۇ ئۆزى قۇرغان ئائىلەۋى مۇناسىۋەتلەرنىڭ كەلگۈسىدىكى نەتىجىلىرىنى توغرا باھالاشتا خاتالىق قىلمىغان. ئۇ روم سەلجۇقلارنىڭ سىياسىي مەدەنىيىتىنى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ ئېھتىياجلىرىغا ماسلاشتۇرۇپ قايتا شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، قوشنا تۈركمان ئەمىرلىكلىرىگە قارىغاندا تۈرك، ئىسلام ۋە روم ئەنئەنىلىرىنى بىرلەشتۈرۈشتە تېخىمۇ يېڭىلىق يارىتىشچان بولغان. ئوسمان يەنە روم قوشنىلىرى—يەنى روم شەھەر ۋە كەنت رەھبەرلىرى—بىلەن ھەمكارلاشقان. ئۇنىڭ قەبىلىسى يازلىق چارۋىچىلىق رايونلىرىغا كۆچكەندە، ئۆز نەرسە-كېرەكلىرىنى روملارنىڭ «بىلەجىك» قەلئەسىدە قالدۇرۇپ كېتەتتى؛ قايتىپ كەلگەندە بولسا، بۇ قەلئە مەسئۇللىرىغا خىزمەتلىرى ئۈچۈن رەھمەت سۈپىتىدە پىشلاق، ھايۋان تېرىلىرىدە ساقلانغان سۈت مېيى ۋە ياخشى سۈپەتلىك گىلەملەرنى سوۋغا قىلىشاتتى. بۇ ئەھۋال چارۋىچىلار بىلەن دېھقانلار ياكى شەھەر ئاھالىسى ئارىسىدىكى بىرلىكتە ياشاش مۇناسىۋىتىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.<ref name="الاجتهاد">كفادار (1999)، ص. 63.</ref> ئوسمان بىلەن «كوسە مىخائىل»—«ھەرمنكايە» كەنتىنىڭ ھاكىمى—ئارىسىدىكى دوستلۇق مۇناسىۋىتى بۇ خىل مۇسۇلمانلار بىلەن روملار ئارىسىدىكى ئارىلاشما ۋە ھەمكارلىقنىڭ ئەڭ يۇقىرى نۇقتىسى بولغان. بىراق ئۇنىڭ باشقا ئىرقىي گۇرۇپپىلاردىن بولغان دۈشمەنلىرى، مەسىلەن غەربىي ئانادولۇنىڭ چېگرا رايونلىرىغا كۆچۈپ كەلگەن موڭغۇللار ۋە كرميانلىقلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى دۈشمەنلىك خاراكتېرىدە بولغان. چۈنكى تۈركلەر ئادەتتە موڭغۇللار بىلەن دۈشمەنلىك مۇناسىۋەتتە ئىدى، شۇنداقلا كرميانلىقلارنىڭمۇ غۇز (ئوغۇز) بولماسلىقى ئېھتىمال. ئۇ كرميان زېمىنىدا موڭغۇل رەھبەرلىرىدىن بىرى بولغان «جغدار» بىلەن توقۇنۇشقا كىرگەن، ۋە ئېنىقكى موڭغۇللار ۋە كرميانلىقلار بىلەن بولغان بۇ توقۇنۇشلار ئەمىرلىكنىڭ دەسلەپكى دەۋرلىرىدە تېخىمۇ كەسكىن بولغان.<ref name="الاجتهاد"/> ئوسمان «ئاخى فەتىيان» بىلەنمۇ ئىتتىپاق تۈزگەن بولۇپ، بۇلار بىر كەسىپ بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئەزالاردىن تەركىب تاپقان تەشكىلاتلىق گۇرۇپپىلار ئىدى. ئۇلار ئۆزلىرىگە ئادالەتنى ساقلاش، زۇلمنى توختىتىش، زالىمنى چەكلەش، ئىسلام شەرىئىتى ۋە ياخشى ئەخلاق تەلىپلىرىگە ئەمەل قىلىش، ھەمدە زۆرۈر بولغاندا ئۆز ھوقۇقلىرى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ھوقۇقلىرىنى قوغداش ئۈچۈن ھەربىي ۋەزىپىلەرنى ئادا قىلىشنى مەجبۇرىيەت قىلىپ بەلگىلەگەن.<ref>الدوري (1952)، ص. 520-523.</ref><ref>ابن بطوطة (1997)، ص. 163.</ref> ئۇ يەنە ئانادولۇغا كۆچۈپ كەلگەن تۈركمان قەبىلىلىرى بىلەن ئىتتىپاق قۇرغان بولۇپ، بۇلار ئومۇمىي جەھەتتىن چېگرا رايونلىرىنىڭ، خۇسۇسەن ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئاساسىي كۈچىنى تەشكىل قىلغان. چۈنكى ئۇلار شەھەرلەردە مۇقىملاشقان تۈركلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ پائال ۋە ئۈنۈملۈك ئىدى. ئۇ يەنە مەن دەرىس ۋادىسى ۋە پافلاگونىيە رايونلىرىدا ياشايدىغان نۇرغۇن تۈركمانلارنى ئۆز قوشۇنلىرىغا قوشۇلۇشقا جەلپ قىلغان.<ref>طقوش (2013)، ص. 28.</ref> بۇ تۈركمانلار ياخشى جەڭچىلەر بولۇپ، جىھاد ۋە غەزاغا ئىنتىلىدىغان ئىدى. ئۇلارنىڭ ھەر بىرى بىرەر سۇپىيلار طارىقىتىنىڭ شەيخىگە ۋە بىرەر تەككىگە باغلانغان بولۇپ، بۇ يەردە ئۇلار ئاللاھ يولىدىكى جىھادنىڭ مەنىسىنى ۋە كۆپلىگەن ئىسلامىي شەرىئەت پىرىنسىپلىرىنى ئۆگەنگەن. بىراق بۇ تۈركمانلارنىڭ بىر قىسمىنىڭ ئىسلام دىنى بىلەن بولغان باغلىنىشى كۈچلۈك ئەمەس ئىدى. شۇڭا ئوسمان بۇلارنى ئىسلامىي روھتا تەربىيەلەش ۋە يېڭى زېمىنلارنى ئېچىش ئارقىلىق «دارۇل ئىسلام» نى كېڭەيتىش قىممەتلىرى بىلەن سىڭدۈرۈش ئۈچۈن بۇ ۋەزىپىنى شەيخلەر ۋە دەرۋىشلەرگە تاپشۇرغان. ھەقىقەتتە، بۇ شەيخلەر ۋە دەرۋىشلەر «خۇراسان ئەۋلىيالىرى»نىڭ طارىقەتلىرىنى تارقىتىشتا ناھايىتى قىزغىن بولۇپ، يېڭى كۆچۈپ كەلگەنلەرنى ئوقۇتۇشقا ئالاھىدە كۈچ چىقارغان.<ref>أوزتونا (2010)، ص. 88.</ref> رەھبەرلىك تەرتىپى جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان دەسلەپتە قسطمونىدىكى بەنۇ شيان ئەمىرىگە، كېيىن كوتاهىيەدىكى كرميان ئەمىرى ئارقىلىق سەلجۇق سۇلتانىغا تەۋە بولغان، بۇ كرميان ئەمىرى ئۆزى بولسا تبريزدە تۇرۇشلۇق موڭغۇل ئىلخانغا تابع ئىدى. ئەمەلىيەتتە بۇ دەۋردە سەلجۇق سۇلتانى ئىدارە قىلىش قۇدرىتىنى يوقىتىپ قويغان بولۇپ، ئىشلارنى ئىلخان ئۆزى تەيىنلىگەن ۋە بىر ۋاقىتتا باش قۇماندان بولغان ۋالىيلار ئارقىلىق باشقۇرغان. چېگرا ئەمىرلىرى، جۈملىدىن ئوسمانمۇ، ئىلخان تەلەپ قىلغاندا ئەسكەر ئەۋەتىش مەجبۇرىيىتىگە ئىگە ئىدى.<ref name="يلماز2">أوزتونا (2010)، ص. 91.</ref> تەبىئىيكى، مەسچىت ئىماملىرى خۇتبەدە ئالدى بىلەن مىسىردىكى ئابباسىيلار خەلىپىسىنىڭ نامىنى، ئاندىن تبريزدە تۇرۇشلۇق ئىلخاننىڭ نامىنى، ئۇنىڭدىن كېيىن قونىيەدىكى سەلجۇق سۇلتانىنىڭ نامىنى، ئاخىرىدا يەرلىك ئەمىرنىڭ نامىنى تىلغا ئالاتتى.<ref name="يلماز2"/> ==ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ كېڭىيىشى== ==باھالىغۇچى== ===پايدىلانغان ماتېرىياللار=== ;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا {{Reflist|3}} ;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە <div style="direction: ltr"> {{Reflist|group=la|3}} </div> 4462ii1aa82d82ytc10ry17uukrzneh 175542 175541 2026-04-18T22:55:17Z باسم 10959 /* ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ كېڭىيىشى */ 175542 wikitext text/x-wiki {{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى |ئات-تەگئات = بىرىنچى ئوسمان<br/><small>([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)</small> |رەسىم = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]] |تۇغۇلغان = ھ 656 / م. 1258 |يۇرتى = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى |ۋاپاتى = ھ 726 / م. 1326<br/>سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]] |ئەسىرى = پادىشاھ |بالىلىرى = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن<br/>ۋە باشقىلار |ئاتا-ئانىسى = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]<br/>ھەلىمە خاتۇن }} '''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: <span style="font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px ">أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل</font></span>)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بەگ'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. شۇنداقلا مىلادىيە 1922-يىلى [[تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلغانلىقىنىڭ جاكارلىنىشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر ئالتە يۈز يىل بالقان، [[ئاناتولىيە]]، ئەرەبنىڭ شەرقى ، يېقىن ۋە ئوتتۇرا مەغرىبنى باشقۇرغان ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ئىدى. '''بىرىنچى ئوسمان''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئوسمان ئەمىرلىك ۋە قەبىلىنىڭ رەھبەرلىكىنى ئۈستىگە ئالدى، ئىچكى توقۇنۇشلار ۋە دۇچ كەلگەن خەتەرلەرگە قارىماي، سەلجۇق سۇلتانلىقى رۇمغا سادىق قالدى. گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلى، ئوسمان سەلجۇق سۇلتانى ۋە ئابباسىيلار خەلىپىسى نامىدىن بىزانتىيە چېگراسىغا ھۇجۇم قىلدى. ئۇ بىر قانچە قەلئەنى بويسۇندۇرۇپ، قەبىلىسىنى مەرمەرە دېڭىزى ۋە قارا دېڭىز قىرغىقىغىچە كېڭەيتتى. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة">جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116</ref> ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة"/> ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.<ref group="la">Quataert (2005), p. 4.</ref> گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالبپادشاھ» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.<ref name="مولد تلقائيا2">أرمغان (2014)، ص. 15.</ref> ==تارىخىي خەلىپە== [[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]] كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref>سعد الدين (1862)، ص. 13-15. </ref> باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.<ref name="نسب">أوزتونا (2010)، ص. 83-84.</ref> بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.<ref name="فريد بك">فريد بك (1981)، ص. 115-116.</ref><ref>القرماني (1985)، ص. 9-10.</ref> سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.<ref name="فريد بك"/> ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.<ref>الكوبريللي (1967)، ص. 126.</ref> كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.<ref group="la">Anooshahr (2009), p. 157.</ref> ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.<ref name="طقوش1">طقوش (2013)، ص. 25-26.</ref> ==ئۇنىڭ باشلىنىشى== ===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى=== [[ھۆججەت:Behcetü't Tevârîh ilk sayfa.png|thumb|right|تارىخچى شۈكراللهنىڭ «بهجة التواريخ» ناملىق كىتابىنىڭ مەزمۇنى. ئوسمان بىرىنچىنىڭ ھاياتىنىڭ دەسلەپكى باسقۇچلىرىنى مۇھاكىمە قىلىدىغان ئەڭ قەدىمكى مەنبەلەرنىڭ بىرى.]] تۇغۇلۇش ۋاقتى ھىجرىيە 656-يىلى سەپەر ئېيىنىڭ 8-كۈنى، مىلادىيە 1258-يىلى 2-ئاينىڭ 13-كۈنىگە توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە تارىخىي بىنەكارلىق ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.<ref name="ReferenceC"> أرمغان (2014)، ص. 11.</ref> ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref group="la">Sakaoğlu (1999), p. 392-395.</ref><ref group="la"> Shaw (1976), p. 13. </ref> بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.<ref group="la">Zachariadou (1997), p. 150.</ref> ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.<ref name="حلاق">حلاق (2000)، ص. 16-17.</ref> ئىمام ئەخمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان. [[ھۆججەت:I Osman.jpg|thumb|ئوسماننىڭ ياش ۋاقتىدىكى ئوسمانلى ئۇسلۇبىدىكى كىچىك سۈرىتى.]] ئەمما نەسەب جەھەتتىن، ئەڭ كەڭ تارقالغان كلاسسىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئوسمان «سۇلايمانشاھ»نىڭ نەۋرىسى بولۇپ، ئۇ فۇرات دەرياسىدىن ئاتى بىلەن ئۆتۈش جەريانىدا چۆكۈپ ۋاپات بولغان دەپ قارىلىدۇ. بىراق تۈرك تارىخشۇناسى يىلماز ئۆزتۇنا بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئاجىز دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ بوۋىسى ۋە ئارتۇغرۇلنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى «گۈندۈز ئالپ» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە سۇلايمانشاھ نامىنىڭ ئەسلىدە ئانادولۇنى فەتھ قىلغان سۇلايمان ئىبن قۇتلۇمشنىڭ نامىدىن قالغان بىر ئەسلىمە بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ نام بىلەن باغلىنىش بولسا ئوسمانلار بىلەن سەلجۇقلار ئارىسىدا باغلىنىش قۇرۇش مەقسىتىدە پەيدا بولغان بولۇشى ئېھتىماللىقىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ؛ بولۇپمۇ ئوسمانلىلار ئۆزلىرىنى سەلجۇقلارنىڭ قانۇنىي ۋارىسلىرى دەپ كۆرسەتكەنلىكىنى نازاردا تۇتقاندا. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى مۇنداق بولىدۇ: '''ئوسمان ئىبن ئەرتۇغرۇل ئىبن گۈندۈز ئالپ ئىبن قايا ئالپ ئىبن گۆك ئالپ ئىبن سارقۇوق ئالپ ئىبن قائىي ئالپ'''،<ref name="نسب"/> بۇلارنىڭ ھەممىسى قائىي قەبىلىسىنىڭ بەكلىرى (ئەمىرلىرى) بولۇپ، ئوسمانلى مەنبەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. رەسمىي ئوسمانلى نەسەب شەجەرىسىگە كۆرە بولسا، ئوسمان بىرىنچى [[تۈرك|تۈركلەر]] «ئوغۇز خان» دەپ ئاتايدىغان «مەتە»نىڭ (ۋاپاتى مىلادىدىن بۇرۇن 174-يىل) 46-ئەۋلادىدۇر.<ref name="نسب"/> يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى ئوسمانلى مەنبەلىرى ئوسماننىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن نەسەبىنى ۋە ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا دائىر، ھەقىقەتتىن كۆرە ئەپسانىلەرگە يېقىن بولغان مەلۇماتلارنى كەلتۈرۈپ، ئۇلارنى يافەس ئىبن نۇھنىڭ ئەۋلادى دەپ قارىيدۇ، ھەمدە ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى 52 ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ ئەجدادنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئاخىرىدا [[نۇھ ئەلەيھىسسالام|نۇھ پەيغەمبەر]]گە تۇتىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ شەجەرىدە گۆك ئالپ، ئوغۇز خان (ئۇنى گۆك ئالپنىڭ دادىسى دەپ قارايدۇ) ۋە [[ئوغۇزلار|ئوغۇزلار تۈركمانلىرى]] بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن سەلجۇقلار چىقىپ، پارس ۋە ئانادولۇنى ئىگىلەپ، مالازگىرت جەڭىدە روملارنى قاتتىق مەغلۇپ قىلغان.<ref name="حلاق"/> بۇنىڭدىن، يىلماز ئۆزتۇنانىڭ قارىشىدىكىدەك، ئوسمانلىلارنىڭ ئۆزلىرىنى دائىم سەلجۇقلارغا باغلاشقا ۋە ئۆزلىرىنى ئۇلارنىڭ ۋارىسلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقىنىڭ بەزى ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تارىخشۇناس ئىبن ئىياس «بدائع الزهور في وقائع الدهور» ناملىق ئەسىرىدە ئوسماننىڭ پۈتۈنلەي باشقا بىر كېلىپ چىقىشىنى بايان قىلىدۇ، بۇنى ھازىرقى تارىخشۇناسلار رەت قىلىدۇ. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، ئوسمان 658 ھ يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، ئەسلى [[ئەرەبلەر|ئەرەب]] بولۇپ، ھىجازدىن كېلىپ چىققان، وادي الصفراءدا، [[مەدىنە|مەدىنە مۇنەۋۋەرە]]گە يېقىن جايدا ياشىغان. كېيىن مەدىنەدە قەھەتچىلىك يۈز بەرگەندە، ئۇ بۇ يەردىن چىقىپ قارامان بېگلىكىگە، يەنى [[قۇنىيە]]غا كەلگەن، شۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ كىيىنىشى ۋە ئادەتلىرىنى قوبۇل قىلغان، كېيىنچە ئەلا ئەددىن ئەلى ئىبن خەلىل قارامانىنىڭ خىزمىتىگە كىرىپ، ئۇنىڭ يېنىدا ئورنى ئۆسۈپ، تۈركچە سۆزلەشنى ئۆگىنىپ، كۆپلىگەن ئەگەشكۈچىلەرگە ۋە ياردەمچىلەرگە ئىگە بولغان.<ref>ابن إياس (1984)، ص. 364-365.</ref> == ئۇنىڭ ئىسمى == بارلىق تارىخىي مەنبەلەر ئەرتۇغرۇلنىڭ كىچىك ئوغلىغا «ئوسمان» دەپ نام قويغانلىقىنى، بۇنىڭ [[تۆرت خەلىپە|راشد خەلىپىلەر]]نىڭ ئۈچىنچىسى [[ئوسمان بىننى ئەففان|ئوسمان ئىبن ئەففان]]غا، يەنى ساھابىلەردىن بولۇپ [[مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام|مۇھەممەد]] پەيغەمبەرگە يېقىن بولغان ۋە [[ئەشەرەئى مۇبەششەرە|جەننەت بىلەن خۇشخەۋەر بېرىلگەن ئون كىشى]]نىڭ بىرىگە تەبەررۈك قىلىش ئۈچۈن قويۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىراق، بىزانتىيە تەتقىقاتلىرىغا ئىختىساسلاشقان زامانىۋى تارىخشۇناس دكتور «لاۋەند قايا پىنار» ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسىنىڭ ئەسلى ئىسمى ئەمەلىيەتتە «ئوتومان» ياكى «ئەتومان» بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ بۇ قارىشىنى روم (بىزانتىيە) تارىخشۇناسى جەرجىس پاخىمەرِس (1242–تەخمىنەن 1310)نىڭ ئەسەرلىرىگە تايىنىپ دەلىللەيدۇ؛ چۈنكى ئۇ ئوسمان دەۋرىدە ياشىغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىسمىنى ئەرەبچە «ئەين» ھەرىپىگە ئوخشاش ھەرىپلەر بىلەن باشلانغان شەكىلدە ئەسلىمەيدۇ، بەلكى [[لاتىن تىلى|لاتىنچە]] «Ottomanus» ۋە [[گرېك تىلى|يونانچە]] «Асман» دەپ يېزىدۇ. ئۇنىڭ يەنە بىر دەلىلى شۇكى، ئوسماننىڭ ئاتىسى، قېرىنداشلىرى ۋە ئەمەلرىنىڭ ھېچقايسىسى ئەرەبچە-ئىسلامىي ئىسىملارنى كۆتۈرمىگەن؛ شۇنداق بولغاندا نېمە ئۈچۈن ئوسمان يالغۇز بۇ جەھەتتە ئالاھىدە بولىدۇ؟<ref group="la">Kayapinar (2013). </ref> بۇ قاراشقا قارشى تۇرۇپ، ئوسماننىڭ ئۆزى بالىلىرىغا ئەرەبچە-ئىسلامىي ۋە تۈركچە ئىسىملارنى بىرلىكتە قويغانلىقى كۆرسىتىلىدۇ؛ مەسىلەن، ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى «ئالا ئەددىن»، كىچىك ئوغلى بولسا «ئورخان» دەپ ئاتالغان. بۇ ئەھۋال ئۇنىڭ مۇسۇلمان بولۇپ تۇغۇلغانلىقىنى ۋە ئىسلامغا مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. يەنە يىلماز ئۆزتۇنا قوشۇپ، بەزى كىشىلەر ئوتتۇرىغا قويغان، قەبىلىدە ئىسلامنى ئەڭ ئاۋۋال قوبۇل قىلغانلار ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئوغلى ئوسمان ئىكەنلىكى ھەققىدىكى رىۋايەتنىڭ توقۇلما ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ بەلكىم بۇ ئائىلىنىڭ دەرىجىسىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن پەيدا قىلىنغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.<ref name="نسب"/> ==ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ قۇرۇلۇشى== [[ھۆججەت:Снимок экрана 2017-06-08 в 17.42.43.png|thumb|right|ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، كەي قەبىلىسىنىڭ ئەمىرى سۈپىتىدە سادىقلىق قەسىمى ئالغان.]] [[ھۆججەت:Баха Валад - Маариф (Миниатюра).jpg|thumb|ھاجى بەكتاش ۋەلى. ئۇ ئوسمان بىرىنچى دەۋرىدە ياشاپ، ئۇنىڭ باشلانغۇچ دەۋرلىرىگە تارىخىي بايان بەرگەن.]] ئوسمان ئاتىسى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئەرتۇغرۇل]] ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ ئورنىغا چىقىپ، يېڭىدىن قۇرۇلغان ئەمىرلىكنىڭ ۋە قائىي قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى تەخمىنەن يىگىرمە تۆت ياش ۋاقتىدا ئۈستىگە ئالغان.<ref> أوزتونا (2010)، ص. 89.</ref> بىر قانچە تارىخشۇناسلارنىڭ ئورتاق قارىشىغا كۆرە، ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىققا چىقىشى تىنچ يول بىلەن بولمىغان؛ بەلكى ئۇ ئالدى بىلەن ئۆز قېرىنداشلىرىغا قارشى بىر كۈچ سىنىشىش ياكى ھوقۇق ئۈچۈن جەڭگە كىرگەن دەپ قارىلىدۇ. بۇ جەڭنىڭ قانداقلىقى، كىم بىلەن بولغانلىقى ۋە قانداق تەرەققىي قىلغانلىقى ھەققىدە تارىخشۇناسلار ئارىسىدا چوڭ تالاش-تارتىش بار، ۋە بۇ ھەقتە ئوخشىمىغان رىۋايەتلەر مەۋجۇت. كۆپ رىۋايەتلەرگە كۆرە، بۇ توقۇنۇشنىڭ بىر تەرىپى ئوسماننىڭ تاغىسى دوندار غازى بولغان. چۈنكى باشقا قەبىلىلەر ئۇنى قېرىندىشىنىڭ ئوغلىدىنمۇ ئەمىرلىككە تېخىمۇ لايىق دەپ قارىغان، ئەمما جەڭچىلەر ۋە پالۋانلار ئوسماننى قوللىغان. بۇ توقۇنۇشنىڭ قانداق باشلانغانلىقى، قانداق داۋاملاشقانلىقى ۋە قايسى شەكىلنى ئالغانلىقى ئېنىق ئەمەس. شۇنداق بولسىمۇ، ئاخىرىدا ئوسمان غەلىبە قازىنىپ، ئۆزىنىڭ قېرى ياش تاغىسىنى بىر ئوق (ئوقيا ئوقى) بىلەن ئۆلتۈرگەن دەپ رىۋايەت قىلىنىدۇ. بىر رىۋايەتكە كۆرە، سىيىد مۇھەممەد ئىبن ئىبراھىم خۇراسانى، يەنى «ھاجى بەكتاش ۋەلى» نامى بىلەن تونۇلغان شەخس، «ۋەلايەت نامە» ناملىق ئەسىرىدە باشقا بىر ھېكايىنى بايان قىلىدۇ. ئۇنىڭچە، ئارتۇغرۇل ۋاپات بولغاندىن كېيىن قەبىلىگە رەھبەر بولغان كىشى ئوسماننىڭ كىچىك تاغىسى «گۈندۈز ئالپ» بولغان. بۇ دەۋردە ئوسمان ۋە قەبىلە پالۋانلىرى سۇكۇد ئەتراپىدىكى يارھىسار، بىلەجىك، ئىنېگۆل ۋە ئىزنِق قاتارلىق روم رايونلىرىغا ھۇجۇم قىلىشنى باشلىغان. بۇ ھۇجۇملارغا جاۋابەن، بورسا رايونىدىكى روم ۋالىيسى «تەكفۇر» سەلجۇق سۇلتانى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئۈچىنچىگە مەكتۇپ يوللاپ، بۇ ھۇجۇملاردىن شىكايەت قىلغان. سۇلتان بولسا گۈندۈز ئالپقا ئەمر قىلىپ، قېرىندىشىنىڭ ئوغلى بولغان ياش ئوسماننى ئۆزىنىڭ ئالدىغا كەلتۈرۈشنى بۇيرۇغان. ئۇ ئوسماننى قولغا ئېلىپ قونياغا ئەۋەتكەن. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، سۇلتان ئوسماننىڭ جۈرئىتى ۋە باتۇرلۇقىغا مەھلىيا بولغان، شۇڭا ئۇنى ھاجى بەكتاش ۋەلىنىڭ يېنىغا ئەۋەتكەن. ھاجى بەكتاش ئۇنى ئىززەت-ھۆرمەت بىلەن قارشى ئېلىپ، «مەن ئۇنىڭغا ئوخشاش بىرىنى ئۇزۇن يىللاردىن بېرى كۈتۈپ كەلدىم» دەپ، ئۇنى قويۇپ بېرىشنى بۇيرۇغان.<ref name="المسبار">يونم (2016)، ص. 4.</ref> ئۇنىڭ بېشىغا صوفىيلارنىڭ رەختى بىلەن لىباس كىيگۈزۈپ، گويا تاج كىيگۈزۈلگەندەك قىلغان، ھەمدە ئۇنىڭ بىلەن بىللە قونياغا سۇلتانغا خەت ئەۋەتكەن؛ بۇ خەتتە ئوسماننى ماختاپ، ئۇنىڭغا قايى قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى رەسمىي ئېتىراپ قىلىشنى تەلەپ قىلغان.<ref name="المسبار" /> سۇلتان بۇ خەتنى ئوقۇغاندىن كېيىن، ئوسماننى ئاتىسىنىڭ ئورنىغا قەبىلە ئەمىرى قىلىپ تەيىنلىگەن.<ref group="la"> Sakaoğlu (1999a), p. 26, 517.</ref> بۇ رىۋايەتتە ئوسمان بىلەن گۈندۈز ئالپ ئوتتۇرىسىدىكى كېيىنكى مۇناسىۋەت ھەققىدە ھېچقانداق مەلۇمات بېرىلمىگەن.<ref>خراسانی (2011)، ص. 221-226.</ref> == ئوسمانلى شاھزادىسىنىڭ ئورنىنىڭ ئەھمىيىتى == بىرىنچى ئوسمان دەۋرىدە تۈرك ئوسمانلىلارنىڭ ھەربىي ۋە سىياسىي ئورنى ئېنىق شەكىللىنىشكە باشلىدى. ئۇلارنىڭ دىنىي ئورنى بولسا ئۇنىڭدىن بۇرۇنلا، [[ئوتتۇرا ئاسىيا]] ۋە [[غەربىي ئاسىيا]]دىكى تۈرك مۇھىتلىرىدا كەڭ تارقالغان ئىسلام دىنىنىڭ تەسىرى بىلەن بېكىتىلگەن ئىدى. بىراق ئۇلارنى قوشنا نۇرغۇن ئىسلام سۇلالىلىرىدىن پەرقلەندۈرگەن ئاساسلىق ئامىل، ئۇلارنىڭ ئىككى چوڭ ئىسلام مەزھىپىنى مەلۇم دەرىجىدە ماسلاشتۇرغانلىقى ئىدى. گەرچە ئۇلار [[ھەنەفىي مەزھىپى|ھەنىفى سۈننىي مەزھىپى]]نى قوبۇل قىلغان بولسىمۇ، جعفەرى-شىئە يۆنىلىشىدىكى بەزى ئېتىقادىي ئامىللارنىڭمۇ تەسىرىنى كۆرسەتكەن. چۈنكى سۈننىي ۋە ئىثنائەشەرى شىئە قاراشلىرى ئوتتۇرا ئاسىيادىن ئانادولۇغا كۆچكەن تۈركمان قەبىلىلىرى ئارىسىدا بىر-بىرىگە ئارىلىشىپ، بىر خىل دىنىي-مەدەنىيەت مۇرەككەپلىكىنى شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئالدىنقى قاتارىدا روم سەلجۇقلار دۆلىتى بار ئىدى؛ ئوسمانلى ئائىلىسىمۇ دەل شۇ دۆلەت خىزمىتىدە بولغان.<ref name="حلاق"/> ھەربىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسماننىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى ئۇنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىدە چوڭ رول ئوينىغان. سۇكۇد شەھىرى بىر تەرەپتىن ئاسان مۇداپىئە قىلىشقا بولىدىغان ئېگىز جايدا، يەنە بىر تەرەپتىن [[كونىستانتىنوپول|قۇستانتىنىييە]]دىن [[قۇنىيە]]غا تۇتىشىدىغان ئاساسىي يول ئۈستىدە جايلاشقان ئىدى. بۇ رايوننىڭ سىياسىي بۆلۈنۈپ كېتىشى كىچىك ھەربىي كۈچلەرگە ئىلگىرىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ ئەھمىيەت بېرىلىشىگە سەۋەب بولغان. ئۇنىڭ بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى زېمىنلىرىغا يېقىن بولۇشى، ئۇنىڭ پائالىيىتىنى جەڭ ۋە جىھاد يۆنىلىشىگە قارىتىپ، روم زېمىنلىرىنى فەتھ قىلىپ ئۇلارنى ئىسلام زېمىنلىرىغا ۋە ئابباسى خىلافىتى دائىرىسىگە كىرگۈزۈش ئىدىيىسىنى كۈچەيتكەن. بىزانتىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئىدارە سىستېمىسىنىڭ زەئىپلىشىشى ئۇنىڭ غەربىي ئانادولۇغا قاراپ كېڭىيىشىنى ئاسانلاشتۇرغان، ھەتتا داردانېل بوغۇزى ئارقىلىق جەنۇبىي شەرقىي ياۋروپاغا ئۆتۈشنىمۇ قولايلاشتۇرغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىزانتىيلارنىڭ ياۋروپادىكى ئىچكى ئۇرۇشلار بىلەن مەشغۇل بولۇشى ئۇنىڭغا تېخىمۇ كەڭ ھەرىكەت مەيدانى يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش1"/> [[ھۆججەت:Osman I area map-ug.png|thumb|right|سۇلتان عثمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ چېگرالىرى (قېنىق قىزىل)، ۋە ئۇ ۋاپات بولغان ۋاقىتتىكى چېگرالىرى (سۇس قىزىل).]] بىراق شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ رايوندا بىزانتىيە كۈچىنىڭ ئاجىزلاشقانلىقىنى ھەددىدىن زىيادە چوڭايتىپ كۆرسىتىشكە بولمايدۇ. چۈنكى بىزانتىيلار مىخائىل سەككىزىنچى ۋە ئاندرونىكوس ئىككىنچى دەۋرلىرىدە (681 ھ– 728 ھ / 1282 – 1328م) بىتىنىيە رايونىنىڭ چېگرالىرىنى مۇستەھكەملەپ، ئىسلامىي ھۇجۇملارغا قارشى مۇداپىئە قۇرغان؛ بۇ ھۇجۇملار سەكارىيا دەرياسىنى كېسىپ ئۆتۈپ، بۇ ۋىلايەتنىڭ شەھەرلىرىگە يېتىپ بېرىشقا مەجبۇر ئىدى. بىراق بۇ قورغانلار دەريا بويىچە جەنۇبتىن شىمال ۋە غەرب يۆنىلىشىدە ھەرىكەت قىلغان ئوسمانلىلارنىڭ ئالدىدا ئۈنۈمسىز قالغان. بۇنىڭدىن باشقا، ئۇزۇن مۇددەت داۋاملاشقان توقۇنۇش سەۋەبىدىن سەلجۇق سۇلتانلىقى ۋە بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى ئىككىسىمۇ قاتتىق ھالىدىن كەتكەن ھالەتكە چۈشۈپ قالغان. بىرىنچىسى موڭغۇللارنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرىغان، ئىككىنچىسى بولسا تۆتىنچى سەلجۇقىي سەپىرى جەريانىدا لاتىنلارنىڭ بېسىپ كىرىشىگە دۇچ كەلگەن. بۇ ئەھۋال ئانادولۇدا سىياسىي ۋە ھەربىي بوشلۇق پەيدا قىلىپ، ئاخىرىدا بۇ يىمىرىلگەن ئىككى دۆلەتنىڭ ئورنىنى تولدۇرىدىغان يېڭى بىر كۈچنىڭ مەيدانغا چىقىشىغا شارائىت يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش2">طقوش (2013)، ص. 27.</ref> سىياسىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان ئۆز ئەمىرلىكى ئۈچۈن مۇكەممەل باشقۇرۇش تۈزۈمى ئورنىتىشتا ناھايىتى يۇقىرى قابىلىيەت كۆرسەتكەن. ئۇنىڭ دەۋرىدە ئوسمانلىلار كۆچمە قەبىلە تۈزۈمىدىن مۇقىم دۆلەتلىك باشقۇرۇش سىستېمىسىغا ئۆتۈش يولىدا مۇھىم باسقۇچلارنى بېسىپ ئۆتتى؛ بۇ بولسا ئۇلارنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، كېيىن تېز سۈرئەتتە چوڭ دۆلەتكە ئايلىنىشىغا ياردەم بەردى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئەمىرلىكنىڭ ئانادولۇنىڭ غەربىي شىمالىدا، خىرىستىيان دۇنياسىغا يېقىن جايلىشىشى، ئۇنى چېگرا ئەمىرلىكى سۈپىتىدە مەلۇم بىر ھەربىي سىياسەتنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر قىلدى. ئانادولۇ تارىخىدا چېگرا رايونلىرىدا قۇرۇلغان ئەمىرلىكلەر ئىچكى رايونلاردىكى ئەمىرلىكلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ تېز تەرەققىي قىلىش پۇرسىتىگە ئىگە بولغانلىقى مەلۇم.<ref name="طقوش2"/> ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئەھمىيىتى ئۇنىڭ موڭغۇل ھۇجۇم رايونلىرىدىن يىراق بولۇشى ۋە ئانادولۇنىڭ جەنۇبى ۋە جەنۇبىي غەربىدىكى كۈچلۈك تۈركمان ئەمىرلىكلىرىنىڭ تەسىرىدىن نىسبەتەن خالى بولۇشىدا ئىدى. شۇنداقلا ئۇنىڭ غەربتىكى روم رايونلىرى بىلەن شەرقىدىكى موڭغۇللارنىڭ كونتروللۇقىدىكى يەرلەرنى تۇتاشتۇرىدىغان [[يىپەك يولى]]غا يېقىن بولۇشى ئۇنىڭغا ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئالاھىدە ئەۋزەللىك بەخش ئەتتى. بۇنىڭغا قوشۇپ، بۇ ئەمىرلىك تېخى فەتھ قىلىنمىغان روم زېمىنلىرىغا قارشى تۇرۇۋاتقان يالغۇز سىرتقى سەپ بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئۇ يەرگە كۆپ ساندا تۈركمان جەڭچىلەرنى، جىھاد ۋە غازا ئىزدەۋاتقان دەرۋىشلارنى، شۇنداقلا موڭغۇللاردىن قېچىپ كەلگەن دېھقانلارنى جەلپ قىلدى. ئۇلار بۇ يەرنىڭ مۇنبەت زېمىنلىرىنى ئۆز پائالىيىتىنى داۋاملاشتۇرۇشقا مۇۋاپىق مۇھىت دەپ تاپتى.<ref>كولنز (1993)، ص. 26.</ref> ===ئوسماننىڭ چۈشى=== [[ھۆججەت:Mal hatun, eskişehir.jpg|thumb|right|ئەسكىشەھىردىكى ئوسماننىڭ ئايالى مال خاتۇننىڭ ھەيكىلى.]] ئوسمانلى مەنبەلەر دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا يۈز بەرگەن بىر ۋەقەنى بايان قىلىدۇ؛ بۇ ۋەقەگە قەدىمكى مۇسۇلمان مۇئەرىخىلەر—بولۇپمۇ تۈركلەر—ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسى سەۋەبىدىن ناھايىتى زور ئەھمىيەت بەرگەن.<ref group="la">Creasy (1910), p. 15.</ref> بىراق زامانىۋى مۇئەرىخىلەر بۇ ھېكايىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ پەيدا بولۇشى ۋە تەرەققىي قىلىشىنى ئىزاھلاش ئۈچۈن قوللىنىلغان بىر ۋاسىتىدىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكىدە بىردەك قاراشتا. بولۇپمۇ ئوسماننىڭ ۋارىسىلىرى ناھايىتى مۇھىم نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ ھېكايىگە بىر خىل روھانىيلۇق رەڭ بېرىلگەن. ئۇلار ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەسىرلەر بويى داۋاملاشقان پارچىلىنىشىدىن كېيىن ئۇنى قايتا بىرلەشتۈرەلگەن، ۋە خەلىپىلىكنى ئەمەلىي مەنىدە قايتا جانلاندۇرغان؛ بۇ، ئۇنىڭدىن ئىلگىرى مىسىردىكى [[مەملۇك سۇلتانلىقى|ماملۇكلار سۇلتانلىقىنىڭ]] ھىمايىسى ئاستىدا پەقەت شەكلىي ھالەتكە چۈشۈپ قالغان ئىدى، بولۇپمۇ موڭغۇللار ئابباسىيلارنىڭ ئەڭ ئاخىرقى خەلىپىسى بولغان ئابدۇللاھ ئەل-مۇستەئسىم بىللاھنى باغدادتا ئۆلتۈرگەندىن كېيىن. ئۇلار يەنە باشقا ھېچقانداق ئىسلام سۇلالىسى قىلالمىغان بىر ئىشنى ئىشقا ئاشۇردى، يەنى قۇسطنطىنىيەنى فەتھ قىلىش، ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن شەرقىي ياۋروپاغا كېڭەيگەن. بۇنىڭدىن باشقا، بۇ ھېكايىدە بىر خىل «تەسادىپىي» جەھەت بار بولۇپ، ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسىدە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ كېيىنكى ئىككى ئەسىرلىك تارىخى قىسقىچە ئىپادىلەنگەن.<ref group="la">Finkel (2006), p. xiii. </ref> [[ھۆججەت:Şeyh Edebali.JPG|thumb|شەيخ ئەدەبالىنىڭ ئوسمانغا قىلغان نەسىھەتلىرى، مەرمەر تاشقا ئويۇلغان.]] بۇ ھېكايىنىڭ تەپسىلاتلىرىغا كۆرە، ئوسمان ئادەتتە كىچىك ۋاقتىدىن تارتىپ ئادەتلەنگەنچە، ئۇستازى شەيخ ئىدە بالىنىڭ تەكىيەسىدە قونۇپ، ئۇنىڭغا يېقىنلىشىپ، ئىلمىدىن پايدىلىنىش ئۈچۈن شۇ يەردە تۇرغان. بىر قېتىم ئۇ تەسادىپەن شەيخنىڭ قىزى مال خاتۇننى كۆرۈپ قالىدۇ، ۋە ئۇنىڭغا كۆڭلى چۈشۈپ، ئۇنى نىكاھلاشنى ئارزۇ قىلىدۇ. بىراق قىزنىڭ ئاتىسى بۇ تەكلىپنى رەت قىلىدۇ. ئوسمان بۇنىڭدىن قايغۇغا چۆمسىمۇ، سەبىر قىلىپ، باشقا بىرى بىلەن توي قىلىشنى خالىمايدۇ. كېيىن ئۇ بىر كېچە كۆرگەن چۈشىنى شەيخقا سۆزلەپ بەرگەندىن كېيىن، شەيخ قىزىنى ئۇنىڭغا بېرىشكە رازى بولىدۇ. ئوسماننىڭ بايان قىلىشىچە، ئۇ چۈشىدە شەيخنىڭ كۆكسىدىن بىر ھىلال كۆتۈرۈلۈپ چىقىپ، تولۇن ئايغا ئايلىنىپ، ئاندىن كېلىپ ئۇنىڭ ئۆزىنىڭ كۆكسىگە كىرگەنلىكىنى كۆرگەن. ئاندىن ئۇنىڭ بەل قىسمىدىن بىر دەرەخ ئۆسۈپ چىقىپ، ناھايىتى تېزلا چوڭىيىپ، پۈتۈن دۇنيانى سايىسى بىلەن قاپلىغان. بۇ دەرەخنىڭ ئاستىدا ئۈچ چوڭ تاغ جايلاشقان بولۇپ، ئۇنىڭ تۈپىدىن نىل، دىجلە، فىرات ۋە دانۇب دەريالىرى ئېقىپ چىققان. دەرەخنىڭ ياپراقلىرى قىلىچ ۋە نەيزىلەرگە ئوخشاپ، شامال ئۇلارنى قۇسطنطىنىيە شەھىرىگە قارىتىپ تۇرغان. بۇ شاخلارنىڭ ئاستىدا سەرىق چاچلىق، باشلىرىغا ئاق بەلگە باغلىغان ناسارا بالىلار تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى ئوقۇپ، ئۇنىڭدىن كېيىن سۇلتانغا سادىقلىق قەسەمىنى قىلغان. ئۇلارنىڭ ئەتراپىدا سان-ساناقسىز خەلق دەريا بويلىرى ۋە قولتۇقلاردا ياشاپ، ئىچۈپ-يېيىپ، دېھقانچىلىق قىلىپ، سۇ ياسالما قۇرۇلۇشلىرىنى بەرپا قىلىپ ياشايتتى. ئۇلار كۆپىيىپ، يۇرتلىرىدا نېمەت-بەرىكەت كۆپىيىپ تۇراتتى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بۇ بالىلار دەرەخنىڭ سايىسىدا تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى داۋاملىق ئوقۇشنى توختاتمايتتى.<ref name="فريد بك"/> بۇ چۈشنى ئاڭلىغاندىن كېيىن شەيخ ئۇنى ياخشى ئالامەت دەپ قاراپ، ناھايىتى خۇشال بولىدۇ ۋە قىزىنى ئوسمانغا بېرىشكە قوشۇلۇپ، ئۇنىڭغا ئۇنىڭ ئائىلىسى ۋە نەسلىنىڭ كەلگۈسىدە دۇنيانى ئىدارە قىلىدىغانلىقىنى خۇش خەۋەر قىلىدۇ. ئۇ يەنە ياخشى ھاكىم قانداق بولۇش كېرەكلىكىنى چۈشەندۈرۈپ، مۇنداق دەيدۇ: <blockquote> «ئەي ئوغلۇم! ئەمدى سەن ئەمىر بولدۇڭ؛ بۇنىڭدىن كېيىن: غەزەپ بىزگە، سەبىر ساڭا… ئەيىبلەش بىزگە، كۆڭۈل ئالىش ساڭا… جازالاش بىزگە، كۆتۈرۈش ساڭا… ئاجىزلىق بىزگە، خاتالىق بىزگە، كەچۈرۈمچانلىق ساڭا… ئايرىلىش، توقۇنۇش، يامان ماسلىشىش ۋە ئىختىلاپ بىزگە، ئادىللىق ساڭا… يامان گۇمان، ناچار سۆز ۋە يامان تەفسىر بىزگە، كەچۈرۈش ساڭا… ئەي ئوغلۇم! بۇنىڭدىن كېيىن بىز پارچىلىنىمىز، سەن بىرلەشتۈرىسەن! بىز بوشاڭلىشىمىز، سەن ئاگاھلاندۇرىسەن، ھەرىكەتلەندۈرىسەن ۋە ھىممەتلەرنى ئويغاتىسەن! ئەي ئوغلۇم! سەبىر قىل، سەبىر قىل؛ گۈل ۋاقتىدىن بۇرۇن ئېچىلمايدۇ. ئۇنتۇپ قالما: خەلقىگە كۆڭۈل بۆلگىن، شۇنداقتا دۆلەتڭ گۈللىنىدۇ! ئەي ئوغلۇم! يۈكىڭ ئېغىر، ئىشلىرىڭ قىيىن، سۇلتانلىقىڭ بىر تال چاچقا باغلانغان! ئاللاھ ساڭا ياردەم قىلسۇن!» </blockquote> بەكتاشيە رىۋايىتىگە كۆرە—بۇ رىۋايەت پەقەت بەكتاشىيە مەنبەلەردىلا ئۇچرايدىغان بولۇپ، مۇستەقىل مەنبەلەر ئارقىلىق دەلىللەنمىگەنلىكى ۋە كۆپىنچە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن كەڭ قوللاشقا ئېرىشمىگەنلىكى ئۈچۈن، ئۇنىڭ توغرىلىقى ئۈستىدە ھۆكۈم چىقىرىش قىيىن—ئوسماننىڭ ئۆگەي ئانىسى ھاجى بەكتاش ۋەلى بىلەن بىرلىكتە ياشىغان. ئۇ شۇ ۋاقىتتا ۋافائىيە تەرىقىتىنىڭ دەرۋىشلىرىدىن بولۇپ، خۇسۇسەن بابا ئىلياس خۇراسانىنىڭ مۇرىدلىرىدىن ئىدى.<ref>گُل (2014)، ص. 378.</ref> بابا ئىلياس ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ھاجى بەكتاش ۋەلى ۋە شەيخ ئىدە بالى ئۇنىڭ ئالتمىش خەلىپىسىنىڭ ئىككىسى بولۇپ قالغان. ئۇلار ئاھىيلار جەمائەتلىرىنى—يەنى جەڭچى، سانائەتچى ۋە دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ياشلار گۇرۇپپىلىرىنى—تەشكىللەپ باشقۇرغان بولۇپ، بۇلار خەلق ئارىسىدا زور نۇپۇزغا ئىگە ئىدى. ئوسمان شەيخ ئىدە بالىنىڭ قىزى بىلەن توي قىلغاندىن كېيىن، مۇشۇ قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋىتى ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، ئاھىيلار ئۈستىدىن كونترول قىلىش ۋە ئۇلارنى ئۆزىگە بېقىندۇرۇشقا مۇۋەپپەق بولغان. بۇ توي مۇناسىۋىتى نەتىجىسىدە، ئاھىيلارنىڭ شەيخلىرى ئوسمانلىلارنىڭ رەھبەرلىكى ئاستىغا كىرگەن بولۇپ، بۇ ئەھۋالنىڭ ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ قۇرۇلۇشىدا ۋە كېيىن ئۇنىڭ ئوغلى ئورخان دەۋرىدە دۆلەتكە ئايلىنىپ تەرەققىي قىلىشىدا مۇھىم رول ئوينىغان بولۇشى مۇمكىن.<ref>يونم (2016)، ص. 4-5؛ 8.</ref> ===ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىكى سىياسىي مۇناسىۋەتلەر=== ئوسماننىڭ سىياسىي سەھنىدە پەيدا بولۇشى ۋە «غازا رەھبىرى» سۈپىتىنى قولغا كەلتۈرۈشى، ئالدىن بايان قىلىنغاندەك، شەيخ ئىدە بالى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ۋە ئۇنىڭ بىلەن قۇدا-باجىلىق قىلىشى بىلەن زىچ باغلانغان. بەزى مۇئەرىخىلەر ئوسماننىڭ بۇ شەيخنىڭ قىزى بىلەن توي قىلىشىنى ئۇنىڭ تۇنجى مۇۋەپپەقىيەتلىك سىياسىي قەدىمى دەپ قارايدۇ؛ چۈنكى بۇ شەيخ بابائىيە گۇرۇپپىسىنىڭ رەھبىرى بولۇپ، بۇ گۇرۇپپا بابا ئىسحاققا نىسبەت قىلىنغان بولۇپ، ئۇ تەخمىنەن 1239-يىلدىن باشلاپ روم سەلجۇقلارغا قارشى ئىسيان كۆتۈرۈپ، 1241-يىلى تۇتۇلۇپ دارغا ئېسىلغان.<ref group="la">Fossier & Tenison (1986), p. 279.</ref><ref group="la">Balcıoğlu (1940), p. 271.</ref> ئوسمانلىلار بىلەن بۇ گۇرۇپپىنىڭ رەھبىرى ئارىسىدىكى قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋىتى، ئوسمانلىلار بىلەن كرميان ئەمىرلىكى ئارىسىدىكى دۈشمەنلىك مۇناسىۋىتىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. مەلۇمكى، كرميان ئائىلىسى بابائىيلار ئىسيانىنى باستۇرۇشتا كۆرسەتكەن خىزمىتى ئۈچۈن سەلجۇقلار تەرىپىدىن مۇكاپاتلانغان.<ref>كفادار (1999)، ص. 65-66.</ref> ئوسمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا قوشنىلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىدە زور سىياسىي قابىلىيەت نامايان قىلغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىتتىپاقلىرى قەبىلە، ئىرق ۋە دىنىي چېگرا لىنىيىلىرىدىن ھالقىغان. بەلكىم بۇ ئىشلاردا ئۇ ئۆزىنىڭ سىياسىي تۇيغۇسى ۋە ئارزۇ-مەقسەتلىرىنىڭ تەلىپىگە ئەگىشىپ ئىش قىلغان، بىراق ئۇ ئۆزى قۇرغان ئائىلەۋى مۇناسىۋەتلەرنىڭ كەلگۈسىدىكى نەتىجىلىرىنى توغرا باھالاشتا خاتالىق قىلمىغان. ئۇ روم سەلجۇقلارنىڭ سىياسىي مەدەنىيىتىنى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ ئېھتىياجلىرىغا ماسلاشتۇرۇپ قايتا شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، قوشنا تۈركمان ئەمىرلىكلىرىگە قارىغاندا تۈرك، ئىسلام ۋە روم ئەنئەنىلىرىنى بىرلەشتۈرۈشتە تېخىمۇ يېڭىلىق يارىتىشچان بولغان. ئوسمان يەنە روم قوشنىلىرى—يەنى روم شەھەر ۋە كەنت رەھبەرلىرى—بىلەن ھەمكارلاشقان. ئۇنىڭ قەبىلىسى يازلىق چارۋىچىلىق رايونلىرىغا كۆچكەندە، ئۆز نەرسە-كېرەكلىرىنى روملارنىڭ «بىلەجىك» قەلئەسىدە قالدۇرۇپ كېتەتتى؛ قايتىپ كەلگەندە بولسا، بۇ قەلئە مەسئۇللىرىغا خىزمەتلىرى ئۈچۈن رەھمەت سۈپىتىدە پىشلاق، ھايۋان تېرىلىرىدە ساقلانغان سۈت مېيى ۋە ياخشى سۈپەتلىك گىلەملەرنى سوۋغا قىلىشاتتى. بۇ ئەھۋال چارۋىچىلار بىلەن دېھقانلار ياكى شەھەر ئاھالىسى ئارىسىدىكى بىرلىكتە ياشاش مۇناسىۋىتىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.<ref name="الاجتهاد">كفادار (1999)، ص. 63.</ref> ئوسمان بىلەن «كوسە مىخائىل»—«ھەرمنكايە» كەنتىنىڭ ھاكىمى—ئارىسىدىكى دوستلۇق مۇناسىۋىتى بۇ خىل مۇسۇلمانلار بىلەن روملار ئارىسىدىكى ئارىلاشما ۋە ھەمكارلىقنىڭ ئەڭ يۇقىرى نۇقتىسى بولغان. بىراق ئۇنىڭ باشقا ئىرقىي گۇرۇپپىلاردىن بولغان دۈشمەنلىرى، مەسىلەن غەربىي ئانادولۇنىڭ چېگرا رايونلىرىغا كۆچۈپ كەلگەن موڭغۇللار ۋە كرميانلىقلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى دۈشمەنلىك خاراكتېرىدە بولغان. چۈنكى تۈركلەر ئادەتتە موڭغۇللار بىلەن دۈشمەنلىك مۇناسىۋەتتە ئىدى، شۇنداقلا كرميانلىقلارنىڭمۇ غۇز (ئوغۇز) بولماسلىقى ئېھتىمال. ئۇ كرميان زېمىنىدا موڭغۇل رەھبەرلىرىدىن بىرى بولغان «جغدار» بىلەن توقۇنۇشقا كىرگەن، ۋە ئېنىقكى موڭغۇللار ۋە كرميانلىقلار بىلەن بولغان بۇ توقۇنۇشلار ئەمىرلىكنىڭ دەسلەپكى دەۋرلىرىدە تېخىمۇ كەسكىن بولغان.<ref name="الاجتهاد"/> ئوسمان «ئاخى فەتىيان» بىلەنمۇ ئىتتىپاق تۈزگەن بولۇپ، بۇلار بىر كەسىپ بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئەزالاردىن تەركىب تاپقان تەشكىلاتلىق گۇرۇپپىلار ئىدى. ئۇلار ئۆزلىرىگە ئادالەتنى ساقلاش، زۇلمنى توختىتىش، زالىمنى چەكلەش، ئىسلام شەرىئىتى ۋە ياخشى ئەخلاق تەلىپلىرىگە ئەمەل قىلىش، ھەمدە زۆرۈر بولغاندا ئۆز ھوقۇقلىرى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ھوقۇقلىرىنى قوغداش ئۈچۈن ھەربىي ۋەزىپىلەرنى ئادا قىلىشنى مەجبۇرىيەت قىلىپ بەلگىلەگەن.<ref>الدوري (1952)، ص. 520-523.</ref><ref>ابن بطوطة (1997)، ص. 163.</ref> ئۇ يەنە ئانادولۇغا كۆچۈپ كەلگەن تۈركمان قەبىلىلىرى بىلەن ئىتتىپاق قۇرغان بولۇپ، بۇلار ئومۇمىي جەھەتتىن چېگرا رايونلىرىنىڭ، خۇسۇسەن ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئاساسىي كۈچىنى تەشكىل قىلغان. چۈنكى ئۇلار شەھەرلەردە مۇقىملاشقان تۈركلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ پائال ۋە ئۈنۈملۈك ئىدى. ئۇ يەنە مەن دەرىس ۋادىسى ۋە پافلاگونىيە رايونلىرىدا ياشايدىغان نۇرغۇن تۈركمانلارنى ئۆز قوشۇنلىرىغا قوشۇلۇشقا جەلپ قىلغان.<ref>طقوش (2013)، ص. 28.</ref> بۇ تۈركمانلار ياخشى جەڭچىلەر بولۇپ، جىھاد ۋە غەزاغا ئىنتىلىدىغان ئىدى. ئۇلارنىڭ ھەر بىرى بىرەر سۇپىيلار طارىقىتىنىڭ شەيخىگە ۋە بىرەر تەككىگە باغلانغان بولۇپ، بۇ يەردە ئۇلار ئاللاھ يولىدىكى جىھادنىڭ مەنىسىنى ۋە كۆپلىگەن ئىسلامىي شەرىئەت پىرىنسىپلىرىنى ئۆگەنگەن. بىراق بۇ تۈركمانلارنىڭ بىر قىسمىنىڭ ئىسلام دىنى بىلەن بولغان باغلىنىشى كۈچلۈك ئەمەس ئىدى. شۇڭا ئوسمان بۇلارنى ئىسلامىي روھتا تەربىيەلەش ۋە يېڭى زېمىنلارنى ئېچىش ئارقىلىق «دارۇل ئىسلام» نى كېڭەيتىش قىممەتلىرى بىلەن سىڭدۈرۈش ئۈچۈن بۇ ۋەزىپىنى شەيخلەر ۋە دەرۋىشلەرگە تاپشۇرغان. ھەقىقەتتە، بۇ شەيخلەر ۋە دەرۋىشلەر «خۇراسان ئەۋلىيالىرى»نىڭ طارىقەتلىرىنى تارقىتىشتا ناھايىتى قىزغىن بولۇپ، يېڭى كۆچۈپ كەلگەنلەرنى ئوقۇتۇشقا ئالاھىدە كۈچ چىقارغان.<ref>أوزتونا (2010)، ص. 88.</ref> رەھبەرلىك تەرتىپى جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان دەسلەپتە قسطمونىدىكى بەنۇ شيان ئەمىرىگە، كېيىن كوتاهىيەدىكى كرميان ئەمىرى ئارقىلىق سەلجۇق سۇلتانىغا تەۋە بولغان، بۇ كرميان ئەمىرى ئۆزى بولسا تبريزدە تۇرۇشلۇق موڭغۇل ئىلخانغا تابع ئىدى. ئەمەلىيەتتە بۇ دەۋردە سەلجۇق سۇلتانى ئىدارە قىلىش قۇدرىتىنى يوقىتىپ قويغان بولۇپ، ئىشلارنى ئىلخان ئۆزى تەيىنلىگەن ۋە بىر ۋاقىتتا باش قۇماندان بولغان ۋالىيلار ئارقىلىق باشقۇرغان. چېگرا ئەمىرلىرى، جۈملىدىن ئوسمانمۇ، ئىلخان تەلەپ قىلغاندا ئەسكەر ئەۋەتىش مەجبۇرىيىتىگە ئىگە ئىدى.<ref name="يلماز2">أوزتونا (2010)، ص. 91.</ref> تەبىئىيكى، مەسچىت ئىماملىرى خۇتبەدە ئالدى بىلەن مىسىردىكى ئابباسىيلار خەلىپىسىنىڭ نامىنى، ئاندىن تبريزدە تۇرۇشلۇق ئىلخاننىڭ نامىنى، ئۇنىڭدىن كېيىن قونىيەدىكى سەلجۇق سۇلتانىنىڭ نامىنى، ئاخىرىدا يەرلىك ئەمىرنىڭ نامىنى تىلغا ئالاتتى.<ref name="يلماز2"/> ==ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ كېڭىيىشى== ===دەسلەپكى ھۇجۇملار ۋە قاراجا ھىسار قەلئەسىنىڭ ئىشغال قىلىنىشى=== ==باھالىغۇچى== ===پايدىلانغان ماتېرىياللار=== ;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا {{Reflist|3}} ;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە <div style="direction: ltr"> {{Reflist|group=la|3}} </div> 27ivrncwau4t128newdf5jav5gv9zn4 175543 175542 2026-04-18T22:58:01Z باسم 10959 /* ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىكى سىياسىي مۇناسىۋەتلەر */ 175543 wikitext text/x-wiki {{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى |ئات-تەگئات = بىرىنچى ئوسمان<br/><small>([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)</small> |رەسىم = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]] |تۇغۇلغان = ھ 656 / م. 1258 |يۇرتى = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى |ۋاپاتى = ھ 726 / م. 1326<br/>سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]] |ئەسىرى = پادىشاھ |بالىلىرى = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن<br/>ۋە باشقىلار |ئاتا-ئانىسى = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]<br/>ھەلىمە خاتۇن }} '''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: <span style="font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px ">أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل</font></span>)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بەگ'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. شۇنداقلا مىلادىيە 1922-يىلى [[تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلغانلىقىنىڭ جاكارلىنىشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر ئالتە يۈز يىل بالقان، [[ئاناتولىيە]]، ئەرەبنىڭ شەرقى ، يېقىن ۋە ئوتتۇرا مەغرىبنى باشقۇرغان ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ئىدى. '''بىرىنچى ئوسمان''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئوسمان ئەمىرلىك ۋە قەبىلىنىڭ رەھبەرلىكىنى ئۈستىگە ئالدى، ئىچكى توقۇنۇشلار ۋە دۇچ كەلگەن خەتەرلەرگە قارىماي، سەلجۇق سۇلتانلىقى رۇمغا سادىق قالدى. گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلى، ئوسمان سەلجۇق سۇلتانى ۋە ئابباسىيلار خەلىپىسى نامىدىن بىزانتىيە چېگراسىغا ھۇجۇم قىلدى. ئۇ بىر قانچە قەلئەنى بويسۇندۇرۇپ، قەبىلىسىنى مەرمەرە دېڭىزى ۋە قارا دېڭىز قىرغىقىغىچە كېڭەيتتى. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة">جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116</ref> ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة"/> ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.<ref group="la">Quataert (2005), p. 4.</ref> گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالبپادشاھ» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.<ref name="مولد تلقائيا2">أرمغان (2014)، ص. 15.</ref> ==تارىخىي خەلىپە== [[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]] كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref>سعد الدين (1862)، ص. 13-15. </ref> باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.<ref name="نسب">أوزتونا (2010)، ص. 83-84.</ref> بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.<ref name="فريد بك">فريد بك (1981)، ص. 115-116.</ref><ref>القرماني (1985)، ص. 9-10.</ref> سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.<ref name="فريد بك"/> ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.<ref>الكوبريللي (1967)، ص. 126.</ref> كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.<ref group="la">Anooshahr (2009), p. 157.</ref> ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.<ref name="طقوش1">طقوش (2013)، ص. 25-26.</ref> ==ئۇنىڭ باشلىنىشى== ===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى=== [[ھۆججەت:Behcetü't Tevârîh ilk sayfa.png|thumb|right|تارىخچى شۈكراللهنىڭ «بهجة التواريخ» ناملىق كىتابىنىڭ مەزمۇنى. ئوسمان بىرىنچىنىڭ ھاياتىنىڭ دەسلەپكى باسقۇچلىرىنى مۇھاكىمە قىلىدىغان ئەڭ قەدىمكى مەنبەلەرنىڭ بىرى.]] تۇغۇلۇش ۋاقتى ھىجرىيە 656-يىلى سەپەر ئېيىنىڭ 8-كۈنى، مىلادىيە 1258-يىلى 2-ئاينىڭ 13-كۈنىگە توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە تارىخىي بىنەكارلىق ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.<ref name="ReferenceC"> أرمغان (2014)، ص. 11.</ref> ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref group="la">Sakaoğlu (1999), p. 392-395.</ref><ref group="la"> Shaw (1976), p. 13. </ref> بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.<ref group="la">Zachariadou (1997), p. 150.</ref> ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.<ref name="حلاق">حلاق (2000)، ص. 16-17.</ref> ئىمام ئەخمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان. [[ھۆججەت:I Osman.jpg|thumb|ئوسماننىڭ ياش ۋاقتىدىكى ئوسمانلى ئۇسلۇبىدىكى كىچىك سۈرىتى.]] ئەمما نەسەب جەھەتتىن، ئەڭ كەڭ تارقالغان كلاسسىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئوسمان «سۇلايمانشاھ»نىڭ نەۋرىسى بولۇپ، ئۇ فۇرات دەرياسىدىن ئاتى بىلەن ئۆتۈش جەريانىدا چۆكۈپ ۋاپات بولغان دەپ قارىلىدۇ. بىراق تۈرك تارىخشۇناسى يىلماز ئۆزتۇنا بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئاجىز دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ بوۋىسى ۋە ئارتۇغرۇلنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى «گۈندۈز ئالپ» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە سۇلايمانشاھ نامىنىڭ ئەسلىدە ئانادولۇنى فەتھ قىلغان سۇلايمان ئىبن قۇتلۇمشنىڭ نامىدىن قالغان بىر ئەسلىمە بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ نام بىلەن باغلىنىش بولسا ئوسمانلار بىلەن سەلجۇقلار ئارىسىدا باغلىنىش قۇرۇش مەقسىتىدە پەيدا بولغان بولۇشى ئېھتىماللىقىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ؛ بولۇپمۇ ئوسمانلىلار ئۆزلىرىنى سەلجۇقلارنىڭ قانۇنىي ۋارىسلىرى دەپ كۆرسەتكەنلىكىنى نازاردا تۇتقاندا. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى مۇنداق بولىدۇ: '''ئوسمان ئىبن ئەرتۇغرۇل ئىبن گۈندۈز ئالپ ئىبن قايا ئالپ ئىبن گۆك ئالپ ئىبن سارقۇوق ئالپ ئىبن قائىي ئالپ'''،<ref name="نسب"/> بۇلارنىڭ ھەممىسى قائىي قەبىلىسىنىڭ بەكلىرى (ئەمىرلىرى) بولۇپ، ئوسمانلى مەنبەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. رەسمىي ئوسمانلى نەسەب شەجەرىسىگە كۆرە بولسا، ئوسمان بىرىنچى [[تۈرك|تۈركلەر]] «ئوغۇز خان» دەپ ئاتايدىغان «مەتە»نىڭ (ۋاپاتى مىلادىدىن بۇرۇن 174-يىل) 46-ئەۋلادىدۇر.<ref name="نسب"/> يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى ئوسمانلى مەنبەلىرى ئوسماننىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن نەسەبىنى ۋە ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا دائىر، ھەقىقەتتىن كۆرە ئەپسانىلەرگە يېقىن بولغان مەلۇماتلارنى كەلتۈرۈپ، ئۇلارنى يافەس ئىبن نۇھنىڭ ئەۋلادى دەپ قارىيدۇ، ھەمدە ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى 52 ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ ئەجدادنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئاخىرىدا [[نۇھ ئەلەيھىسسالام|نۇھ پەيغەمبەر]]گە تۇتىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ شەجەرىدە گۆك ئالپ، ئوغۇز خان (ئۇنى گۆك ئالپنىڭ دادىسى دەپ قارايدۇ) ۋە [[ئوغۇزلار|ئوغۇزلار تۈركمانلىرى]] بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن سەلجۇقلار چىقىپ، پارس ۋە ئانادولۇنى ئىگىلەپ، مالازگىرت جەڭىدە روملارنى قاتتىق مەغلۇپ قىلغان.<ref name="حلاق"/> بۇنىڭدىن، يىلماز ئۆزتۇنانىڭ قارىشىدىكىدەك، ئوسمانلىلارنىڭ ئۆزلىرىنى دائىم سەلجۇقلارغا باغلاشقا ۋە ئۆزلىرىنى ئۇلارنىڭ ۋارىسلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقىنىڭ بەزى ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تارىخشۇناس ئىبن ئىياس «بدائع الزهور في وقائع الدهور» ناملىق ئەسىرىدە ئوسماننىڭ پۈتۈنلەي باشقا بىر كېلىپ چىقىشىنى بايان قىلىدۇ، بۇنى ھازىرقى تارىخشۇناسلار رەت قىلىدۇ. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، ئوسمان 658 ھ يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، ئەسلى [[ئەرەبلەر|ئەرەب]] بولۇپ، ھىجازدىن كېلىپ چىققان، وادي الصفراءدا، [[مەدىنە|مەدىنە مۇنەۋۋەرە]]گە يېقىن جايدا ياشىغان. كېيىن مەدىنەدە قەھەتچىلىك يۈز بەرگەندە، ئۇ بۇ يەردىن چىقىپ قارامان بېگلىكىگە، يەنى [[قۇنىيە]]غا كەلگەن، شۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ كىيىنىشى ۋە ئادەتلىرىنى قوبۇل قىلغان، كېيىنچە ئەلا ئەددىن ئەلى ئىبن خەلىل قارامانىنىڭ خىزمىتىگە كىرىپ، ئۇنىڭ يېنىدا ئورنى ئۆسۈپ، تۈركچە سۆزلەشنى ئۆگىنىپ، كۆپلىگەن ئەگەشكۈچىلەرگە ۋە ياردەمچىلەرگە ئىگە بولغان.<ref>ابن إياس (1984)، ص. 364-365.</ref> == ئۇنىڭ ئىسمى == بارلىق تارىخىي مەنبەلەر ئەرتۇغرۇلنىڭ كىچىك ئوغلىغا «ئوسمان» دەپ نام قويغانلىقىنى، بۇنىڭ [[تۆرت خەلىپە|راشد خەلىپىلەر]]نىڭ ئۈچىنچىسى [[ئوسمان بىننى ئەففان|ئوسمان ئىبن ئەففان]]غا، يەنى ساھابىلەردىن بولۇپ [[مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام|مۇھەممەد]] پەيغەمبەرگە يېقىن بولغان ۋە [[ئەشەرەئى مۇبەششەرە|جەننەت بىلەن خۇشخەۋەر بېرىلگەن ئون كىشى]]نىڭ بىرىگە تەبەررۈك قىلىش ئۈچۈن قويۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىراق، بىزانتىيە تەتقىقاتلىرىغا ئىختىساسلاشقان زامانىۋى تارىخشۇناس دكتور «لاۋەند قايا پىنار» ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسىنىڭ ئەسلى ئىسمى ئەمەلىيەتتە «ئوتومان» ياكى «ئەتومان» بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ بۇ قارىشىنى روم (بىزانتىيە) تارىخشۇناسى جەرجىس پاخىمەرِس (1242–تەخمىنەن 1310)نىڭ ئەسەرلىرىگە تايىنىپ دەلىللەيدۇ؛ چۈنكى ئۇ ئوسمان دەۋرىدە ياشىغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىسمىنى ئەرەبچە «ئەين» ھەرىپىگە ئوخشاش ھەرىپلەر بىلەن باشلانغان شەكىلدە ئەسلىمەيدۇ، بەلكى [[لاتىن تىلى|لاتىنچە]] «Ottomanus» ۋە [[گرېك تىلى|يونانچە]] «Асман» دەپ يېزىدۇ. ئۇنىڭ يەنە بىر دەلىلى شۇكى، ئوسماننىڭ ئاتىسى، قېرىنداشلىرى ۋە ئەمەلرىنىڭ ھېچقايسىسى ئەرەبچە-ئىسلامىي ئىسىملارنى كۆتۈرمىگەن؛ شۇنداق بولغاندا نېمە ئۈچۈن ئوسمان يالغۇز بۇ جەھەتتە ئالاھىدە بولىدۇ؟<ref group="la">Kayapinar (2013). </ref> بۇ قاراشقا قارشى تۇرۇپ، ئوسماننىڭ ئۆزى بالىلىرىغا ئەرەبچە-ئىسلامىي ۋە تۈركچە ئىسىملارنى بىرلىكتە قويغانلىقى كۆرسىتىلىدۇ؛ مەسىلەن، ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى «ئالا ئەددىن»، كىچىك ئوغلى بولسا «ئورخان» دەپ ئاتالغان. بۇ ئەھۋال ئۇنىڭ مۇسۇلمان بولۇپ تۇغۇلغانلىقىنى ۋە ئىسلامغا مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. يەنە يىلماز ئۆزتۇنا قوشۇپ، بەزى كىشىلەر ئوتتۇرىغا قويغان، قەبىلىدە ئىسلامنى ئەڭ ئاۋۋال قوبۇل قىلغانلار ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئوغلى ئوسمان ئىكەنلىكى ھەققىدىكى رىۋايەتنىڭ توقۇلما ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ بەلكىم بۇ ئائىلىنىڭ دەرىجىسىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن پەيدا قىلىنغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.<ref name="نسب"/> ==ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ قۇرۇلۇشى== [[ھۆججەت:Снимок экрана 2017-06-08 в 17.42.43.png|thumb|right|ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، كەي قەبىلىسىنىڭ ئەمىرى سۈپىتىدە سادىقلىق قەسىمى ئالغان.]] [[ھۆججەت:Баха Валад - Маариф (Миниатюра).jpg|thumb|ھاجى بەكتاش ۋەلى. ئۇ ئوسمان بىرىنچى دەۋرىدە ياشاپ، ئۇنىڭ باشلانغۇچ دەۋرلىرىگە تارىخىي بايان بەرگەن.]] ئوسمان ئاتىسى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئەرتۇغرۇل]] ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ ئورنىغا چىقىپ، يېڭىدىن قۇرۇلغان ئەمىرلىكنىڭ ۋە قائىي قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى تەخمىنەن يىگىرمە تۆت ياش ۋاقتىدا ئۈستىگە ئالغان.<ref> أوزتونا (2010)، ص. 89.</ref> بىر قانچە تارىخشۇناسلارنىڭ ئورتاق قارىشىغا كۆرە، ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىققا چىقىشى تىنچ يول بىلەن بولمىغان؛ بەلكى ئۇ ئالدى بىلەن ئۆز قېرىنداشلىرىغا قارشى بىر كۈچ سىنىشىش ياكى ھوقۇق ئۈچۈن جەڭگە كىرگەن دەپ قارىلىدۇ. بۇ جەڭنىڭ قانداقلىقى، كىم بىلەن بولغانلىقى ۋە قانداق تەرەققىي قىلغانلىقى ھەققىدە تارىخشۇناسلار ئارىسىدا چوڭ تالاش-تارتىش بار، ۋە بۇ ھەقتە ئوخشىمىغان رىۋايەتلەر مەۋجۇت. كۆپ رىۋايەتلەرگە كۆرە، بۇ توقۇنۇشنىڭ بىر تەرىپى ئوسماننىڭ تاغىسى دوندار غازى بولغان. چۈنكى باشقا قەبىلىلەر ئۇنى قېرىندىشىنىڭ ئوغلىدىنمۇ ئەمىرلىككە تېخىمۇ لايىق دەپ قارىغان، ئەمما جەڭچىلەر ۋە پالۋانلار ئوسماننى قوللىغان. بۇ توقۇنۇشنىڭ قانداق باشلانغانلىقى، قانداق داۋاملاشقانلىقى ۋە قايسى شەكىلنى ئالغانلىقى ئېنىق ئەمەس. شۇنداق بولسىمۇ، ئاخىرىدا ئوسمان غەلىبە قازىنىپ، ئۆزىنىڭ قېرى ياش تاغىسىنى بىر ئوق (ئوقيا ئوقى) بىلەن ئۆلتۈرگەن دەپ رىۋايەت قىلىنىدۇ. بىر رىۋايەتكە كۆرە، سىيىد مۇھەممەد ئىبن ئىبراھىم خۇراسانى، يەنى «ھاجى بەكتاش ۋەلى» نامى بىلەن تونۇلغان شەخس، «ۋەلايەت نامە» ناملىق ئەسىرىدە باشقا بىر ھېكايىنى بايان قىلىدۇ. ئۇنىڭچە، ئارتۇغرۇل ۋاپات بولغاندىن كېيىن قەبىلىگە رەھبەر بولغان كىشى ئوسماننىڭ كىچىك تاغىسى «گۈندۈز ئالپ» بولغان. بۇ دەۋردە ئوسمان ۋە قەبىلە پالۋانلىرى سۇكۇد ئەتراپىدىكى يارھىسار، بىلەجىك، ئىنېگۆل ۋە ئىزنِق قاتارلىق روم رايونلىرىغا ھۇجۇم قىلىشنى باشلىغان. بۇ ھۇجۇملارغا جاۋابەن، بورسا رايونىدىكى روم ۋالىيسى «تەكفۇر» سەلجۇق سۇلتانى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئۈچىنچىگە مەكتۇپ يوللاپ، بۇ ھۇجۇملاردىن شىكايەت قىلغان. سۇلتان بولسا گۈندۈز ئالپقا ئەمر قىلىپ، قېرىندىشىنىڭ ئوغلى بولغان ياش ئوسماننى ئۆزىنىڭ ئالدىغا كەلتۈرۈشنى بۇيرۇغان. ئۇ ئوسماننى قولغا ئېلىپ قونياغا ئەۋەتكەن. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، سۇلتان ئوسماننىڭ جۈرئىتى ۋە باتۇرلۇقىغا مەھلىيا بولغان، شۇڭا ئۇنى ھاجى بەكتاش ۋەلىنىڭ يېنىغا ئەۋەتكەن. ھاجى بەكتاش ئۇنى ئىززەت-ھۆرمەت بىلەن قارشى ئېلىپ، «مەن ئۇنىڭغا ئوخشاش بىرىنى ئۇزۇن يىللاردىن بېرى كۈتۈپ كەلدىم» دەپ، ئۇنى قويۇپ بېرىشنى بۇيرۇغان.<ref name="المسبار">يونم (2016)، ص. 4.</ref> ئۇنىڭ بېشىغا صوفىيلارنىڭ رەختى بىلەن لىباس كىيگۈزۈپ، گويا تاج كىيگۈزۈلگەندەك قىلغان، ھەمدە ئۇنىڭ بىلەن بىللە قونياغا سۇلتانغا خەت ئەۋەتكەن؛ بۇ خەتتە ئوسماننى ماختاپ، ئۇنىڭغا قايى قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى رەسمىي ئېتىراپ قىلىشنى تەلەپ قىلغان.<ref name="المسبار" /> سۇلتان بۇ خەتنى ئوقۇغاندىن كېيىن، ئوسماننى ئاتىسىنىڭ ئورنىغا قەبىلە ئەمىرى قىلىپ تەيىنلىگەن.<ref group="la"> Sakaoğlu (1999a), p. 26, 517.</ref> بۇ رىۋايەتتە ئوسمان بىلەن گۈندۈز ئالپ ئوتتۇرىسىدىكى كېيىنكى مۇناسىۋەت ھەققىدە ھېچقانداق مەلۇمات بېرىلمىگەن.<ref>خراسانی (2011)، ص. 221-226.</ref> == ئوسمانلى شاھزادىسىنىڭ ئورنىنىڭ ئەھمىيىتى == بىرىنچى ئوسمان دەۋرىدە تۈرك ئوسمانلىلارنىڭ ھەربىي ۋە سىياسىي ئورنى ئېنىق شەكىللىنىشكە باشلىدى. ئۇلارنىڭ دىنىي ئورنى بولسا ئۇنىڭدىن بۇرۇنلا، [[ئوتتۇرا ئاسىيا]] ۋە [[غەربىي ئاسىيا]]دىكى تۈرك مۇھىتلىرىدا كەڭ تارقالغان ئىسلام دىنىنىڭ تەسىرى بىلەن بېكىتىلگەن ئىدى. بىراق ئۇلارنى قوشنا نۇرغۇن ئىسلام سۇلالىلىرىدىن پەرقلەندۈرگەن ئاساسلىق ئامىل، ئۇلارنىڭ ئىككى چوڭ ئىسلام مەزھىپىنى مەلۇم دەرىجىدە ماسلاشتۇرغانلىقى ئىدى. گەرچە ئۇلار [[ھەنەفىي مەزھىپى|ھەنىفى سۈننىي مەزھىپى]]نى قوبۇل قىلغان بولسىمۇ، جعفەرى-شىئە يۆنىلىشىدىكى بەزى ئېتىقادىي ئامىللارنىڭمۇ تەسىرىنى كۆرسەتكەن. چۈنكى سۈننىي ۋە ئىثنائەشەرى شىئە قاراشلىرى ئوتتۇرا ئاسىيادىن ئانادولۇغا كۆچكەن تۈركمان قەبىلىلىرى ئارىسىدا بىر-بىرىگە ئارىلىشىپ، بىر خىل دىنىي-مەدەنىيەت مۇرەككەپلىكىنى شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئالدىنقى قاتارىدا روم سەلجۇقلار دۆلىتى بار ئىدى؛ ئوسمانلى ئائىلىسىمۇ دەل شۇ دۆلەت خىزمىتىدە بولغان.<ref name="حلاق"/> ھەربىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسماننىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى ئۇنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىدە چوڭ رول ئوينىغان. سۇكۇد شەھىرى بىر تەرەپتىن ئاسان مۇداپىئە قىلىشقا بولىدىغان ئېگىز جايدا، يەنە بىر تەرەپتىن [[كونىستانتىنوپول|قۇستانتىنىييە]]دىن [[قۇنىيە]]غا تۇتىشىدىغان ئاساسىي يول ئۈستىدە جايلاشقان ئىدى. بۇ رايوننىڭ سىياسىي بۆلۈنۈپ كېتىشى كىچىك ھەربىي كۈچلەرگە ئىلگىرىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ ئەھمىيەت بېرىلىشىگە سەۋەب بولغان. ئۇنىڭ بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى زېمىنلىرىغا يېقىن بولۇشى، ئۇنىڭ پائالىيىتىنى جەڭ ۋە جىھاد يۆنىلىشىگە قارىتىپ، روم زېمىنلىرىنى فەتھ قىلىپ ئۇلارنى ئىسلام زېمىنلىرىغا ۋە ئابباسى خىلافىتى دائىرىسىگە كىرگۈزۈش ئىدىيىسىنى كۈچەيتكەن. بىزانتىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئىدارە سىستېمىسىنىڭ زەئىپلىشىشى ئۇنىڭ غەربىي ئانادولۇغا قاراپ كېڭىيىشىنى ئاسانلاشتۇرغان، ھەتتا داردانېل بوغۇزى ئارقىلىق جەنۇبىي شەرقىي ياۋروپاغا ئۆتۈشنىمۇ قولايلاشتۇرغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىزانتىيلارنىڭ ياۋروپادىكى ئىچكى ئۇرۇشلار بىلەن مەشغۇل بولۇشى ئۇنىڭغا تېخىمۇ كەڭ ھەرىكەت مەيدانى يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش1"/> [[ھۆججەت:Osman I area map-ug.png|thumb|right|سۇلتان عثمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ چېگرالىرى (قېنىق قىزىل)، ۋە ئۇ ۋاپات بولغان ۋاقىتتىكى چېگرالىرى (سۇس قىزىل).]] بىراق شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ رايوندا بىزانتىيە كۈچىنىڭ ئاجىزلاشقانلىقىنى ھەددىدىن زىيادە چوڭايتىپ كۆرسىتىشكە بولمايدۇ. چۈنكى بىزانتىيلار مىخائىل سەككىزىنچى ۋە ئاندرونىكوس ئىككىنچى دەۋرلىرىدە (681 ھ– 728 ھ / 1282 – 1328م) بىتىنىيە رايونىنىڭ چېگرالىرىنى مۇستەھكەملەپ، ئىسلامىي ھۇجۇملارغا قارشى مۇداپىئە قۇرغان؛ بۇ ھۇجۇملار سەكارىيا دەرياسىنى كېسىپ ئۆتۈپ، بۇ ۋىلايەتنىڭ شەھەرلىرىگە يېتىپ بېرىشقا مەجبۇر ئىدى. بىراق بۇ قورغانلار دەريا بويىچە جەنۇبتىن شىمال ۋە غەرب يۆنىلىشىدە ھەرىكەت قىلغان ئوسمانلىلارنىڭ ئالدىدا ئۈنۈمسىز قالغان. بۇنىڭدىن باشقا، ئۇزۇن مۇددەت داۋاملاشقان توقۇنۇش سەۋەبىدىن سەلجۇق سۇلتانلىقى ۋە بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى ئىككىسىمۇ قاتتىق ھالىدىن كەتكەن ھالەتكە چۈشۈپ قالغان. بىرىنچىسى موڭغۇللارنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرىغان، ئىككىنچىسى بولسا تۆتىنچى سەلجۇقىي سەپىرى جەريانىدا لاتىنلارنىڭ بېسىپ كىرىشىگە دۇچ كەلگەن. بۇ ئەھۋال ئانادولۇدا سىياسىي ۋە ھەربىي بوشلۇق پەيدا قىلىپ، ئاخىرىدا بۇ يىمىرىلگەن ئىككى دۆلەتنىڭ ئورنىنى تولدۇرىدىغان يېڭى بىر كۈچنىڭ مەيدانغا چىقىشىغا شارائىت يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش2">طقوش (2013)، ص. 27.</ref> سىياسىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان ئۆز ئەمىرلىكى ئۈچۈن مۇكەممەل باشقۇرۇش تۈزۈمى ئورنىتىشتا ناھايىتى يۇقىرى قابىلىيەت كۆرسەتكەن. ئۇنىڭ دەۋرىدە ئوسمانلىلار كۆچمە قەبىلە تۈزۈمىدىن مۇقىم دۆلەتلىك باشقۇرۇش سىستېمىسىغا ئۆتۈش يولىدا مۇھىم باسقۇچلارنى بېسىپ ئۆتتى؛ بۇ بولسا ئۇلارنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، كېيىن تېز سۈرئەتتە چوڭ دۆلەتكە ئايلىنىشىغا ياردەم بەردى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئەمىرلىكنىڭ ئانادولۇنىڭ غەربىي شىمالىدا، خىرىستىيان دۇنياسىغا يېقىن جايلىشىشى، ئۇنى چېگرا ئەمىرلىكى سۈپىتىدە مەلۇم بىر ھەربىي سىياسەتنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر قىلدى. ئانادولۇ تارىخىدا چېگرا رايونلىرىدا قۇرۇلغان ئەمىرلىكلەر ئىچكى رايونلاردىكى ئەمىرلىكلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ تېز تەرەققىي قىلىش پۇرسىتىگە ئىگە بولغانلىقى مەلۇم.<ref name="طقوش2"/> ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئەھمىيىتى ئۇنىڭ موڭغۇل ھۇجۇم رايونلىرىدىن يىراق بولۇشى ۋە ئانادولۇنىڭ جەنۇبى ۋە جەنۇبىي غەربىدىكى كۈچلۈك تۈركمان ئەمىرلىكلىرىنىڭ تەسىرىدىن نىسبەتەن خالى بولۇشىدا ئىدى. شۇنداقلا ئۇنىڭ غەربتىكى روم رايونلىرى بىلەن شەرقىدىكى موڭغۇللارنىڭ كونتروللۇقىدىكى يەرلەرنى تۇتاشتۇرىدىغان [[يىپەك يولى]]غا يېقىن بولۇشى ئۇنىڭغا ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئالاھىدە ئەۋزەللىك بەخش ئەتتى. بۇنىڭغا قوشۇپ، بۇ ئەمىرلىك تېخى فەتھ قىلىنمىغان روم زېمىنلىرىغا قارشى تۇرۇۋاتقان يالغۇز سىرتقى سەپ بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئۇ يەرگە كۆپ ساندا تۈركمان جەڭچىلەرنى، جىھاد ۋە غازا ئىزدەۋاتقان دەرۋىشلارنى، شۇنداقلا موڭغۇللاردىن قېچىپ كەلگەن دېھقانلارنى جەلپ قىلدى. ئۇلار بۇ يەرنىڭ مۇنبەت زېمىنلىرىنى ئۆز پائالىيىتىنى داۋاملاشتۇرۇشقا مۇۋاپىق مۇھىت دەپ تاپتى.<ref>كولنز (1993)، ص. 26.</ref> ===ئوسماننىڭ چۈشى=== [[ھۆججەت:Mal hatun, eskişehir.jpg|thumb|right|ئەسكىشەھىردىكى ئوسماننىڭ ئايالى مال خاتۇننىڭ ھەيكىلى.]] ئوسمانلى مەنبەلەر دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا يۈز بەرگەن بىر ۋەقەنى بايان قىلىدۇ؛ بۇ ۋەقەگە قەدىمكى مۇسۇلمان مۇئەرىخىلەر—بولۇپمۇ تۈركلەر—ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسى سەۋەبىدىن ناھايىتى زور ئەھمىيەت بەرگەن.<ref group="la">Creasy (1910), p. 15.</ref> بىراق زامانىۋى مۇئەرىخىلەر بۇ ھېكايىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ پەيدا بولۇشى ۋە تەرەققىي قىلىشىنى ئىزاھلاش ئۈچۈن قوللىنىلغان بىر ۋاسىتىدىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكىدە بىردەك قاراشتا. بولۇپمۇ ئوسماننىڭ ۋارىسىلىرى ناھايىتى مۇھىم نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ ھېكايىگە بىر خىل روھانىيلۇق رەڭ بېرىلگەن. ئۇلار ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەسىرلەر بويى داۋاملاشقان پارچىلىنىشىدىن كېيىن ئۇنى قايتا بىرلەشتۈرەلگەن، ۋە خەلىپىلىكنى ئەمەلىي مەنىدە قايتا جانلاندۇرغان؛ بۇ، ئۇنىڭدىن ئىلگىرى مىسىردىكى [[مەملۇك سۇلتانلىقى|ماملۇكلار سۇلتانلىقىنىڭ]] ھىمايىسى ئاستىدا پەقەت شەكلىي ھالەتكە چۈشۈپ قالغان ئىدى، بولۇپمۇ موڭغۇللار ئابباسىيلارنىڭ ئەڭ ئاخىرقى خەلىپىسى بولغان ئابدۇللاھ ئەل-مۇستەئسىم بىللاھنى باغدادتا ئۆلتۈرگەندىن كېيىن. ئۇلار يەنە باشقا ھېچقانداق ئىسلام سۇلالىسى قىلالمىغان بىر ئىشنى ئىشقا ئاشۇردى، يەنى قۇسطنطىنىيەنى فەتھ قىلىش، ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن شەرقىي ياۋروپاغا كېڭەيگەن. بۇنىڭدىن باشقا، بۇ ھېكايىدە بىر خىل «تەسادىپىي» جەھەت بار بولۇپ، ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسىدە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ كېيىنكى ئىككى ئەسىرلىك تارىخى قىسقىچە ئىپادىلەنگەن.<ref group="la">Finkel (2006), p. xiii. </ref> [[ھۆججەت:Şeyh Edebali.JPG|thumb|شەيخ ئەدەبالىنىڭ ئوسمانغا قىلغان نەسىھەتلىرى، مەرمەر تاشقا ئويۇلغان.]] بۇ ھېكايىنىڭ تەپسىلاتلىرىغا كۆرە، ئوسمان ئادەتتە كىچىك ۋاقتىدىن تارتىپ ئادەتلەنگەنچە، ئۇستازى شەيخ ئىدە بالىنىڭ تەكىيەسىدە قونۇپ، ئۇنىڭغا يېقىنلىشىپ، ئىلمىدىن پايدىلىنىش ئۈچۈن شۇ يەردە تۇرغان. بىر قېتىم ئۇ تەسادىپەن شەيخنىڭ قىزى مال خاتۇننى كۆرۈپ قالىدۇ، ۋە ئۇنىڭغا كۆڭلى چۈشۈپ، ئۇنى نىكاھلاشنى ئارزۇ قىلىدۇ. بىراق قىزنىڭ ئاتىسى بۇ تەكلىپنى رەت قىلىدۇ. ئوسمان بۇنىڭدىن قايغۇغا چۆمسىمۇ، سەبىر قىلىپ، باشقا بىرى بىلەن توي قىلىشنى خالىمايدۇ. كېيىن ئۇ بىر كېچە كۆرگەن چۈشىنى شەيخقا سۆزلەپ بەرگەندىن كېيىن، شەيخ قىزىنى ئۇنىڭغا بېرىشكە رازى بولىدۇ. ئوسماننىڭ بايان قىلىشىچە، ئۇ چۈشىدە شەيخنىڭ كۆكسىدىن بىر ھىلال كۆتۈرۈلۈپ چىقىپ، تولۇن ئايغا ئايلىنىپ، ئاندىن كېلىپ ئۇنىڭ ئۆزىنىڭ كۆكسىگە كىرگەنلىكىنى كۆرگەن. ئاندىن ئۇنىڭ بەل قىسمىدىن بىر دەرەخ ئۆسۈپ چىقىپ، ناھايىتى تېزلا چوڭىيىپ، پۈتۈن دۇنيانى سايىسى بىلەن قاپلىغان. بۇ دەرەخنىڭ ئاستىدا ئۈچ چوڭ تاغ جايلاشقان بولۇپ، ئۇنىڭ تۈپىدىن نىل، دىجلە، فىرات ۋە دانۇب دەريالىرى ئېقىپ چىققان. دەرەخنىڭ ياپراقلىرى قىلىچ ۋە نەيزىلەرگە ئوخشاپ، شامال ئۇلارنى قۇسطنطىنىيە شەھىرىگە قارىتىپ تۇرغان. بۇ شاخلارنىڭ ئاستىدا سەرىق چاچلىق، باشلىرىغا ئاق بەلگە باغلىغان ناسارا بالىلار تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى ئوقۇپ، ئۇنىڭدىن كېيىن سۇلتانغا سادىقلىق قەسەمىنى قىلغان. ئۇلارنىڭ ئەتراپىدا سان-ساناقسىز خەلق دەريا بويلىرى ۋە قولتۇقلاردا ياشاپ، ئىچۈپ-يېيىپ، دېھقانچىلىق قىلىپ، سۇ ياسالما قۇرۇلۇشلىرىنى بەرپا قىلىپ ياشايتتى. ئۇلار كۆپىيىپ، يۇرتلىرىدا نېمەت-بەرىكەت كۆپىيىپ تۇراتتى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بۇ بالىلار دەرەخنىڭ سايىسىدا تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى داۋاملىق ئوقۇشنى توختاتمايتتى.<ref name="فريد بك"/> بۇ چۈشنى ئاڭلىغاندىن كېيىن شەيخ ئۇنى ياخشى ئالامەت دەپ قاراپ، ناھايىتى خۇشال بولىدۇ ۋە قىزىنى ئوسمانغا بېرىشكە قوشۇلۇپ، ئۇنىڭغا ئۇنىڭ ئائىلىسى ۋە نەسلىنىڭ كەلگۈسىدە دۇنيانى ئىدارە قىلىدىغانلىقىنى خۇش خەۋەر قىلىدۇ. ئۇ يەنە ياخشى ھاكىم قانداق بولۇش كېرەكلىكىنى چۈشەندۈرۈپ، مۇنداق دەيدۇ: <blockquote> «ئەي ئوغلۇم! ئەمدى سەن ئەمىر بولدۇڭ؛ بۇنىڭدىن كېيىن: غەزەپ بىزگە، سەبىر ساڭا… ئەيىبلەش بىزگە، كۆڭۈل ئالىش ساڭا… جازالاش بىزگە، كۆتۈرۈش ساڭا… ئاجىزلىق بىزگە، خاتالىق بىزگە، كەچۈرۈمچانلىق ساڭا… ئايرىلىش، توقۇنۇش، يامان ماسلىشىش ۋە ئىختىلاپ بىزگە، ئادىللىق ساڭا… يامان گۇمان، ناچار سۆز ۋە يامان تەفسىر بىزگە، كەچۈرۈش ساڭا… ئەي ئوغلۇم! بۇنىڭدىن كېيىن بىز پارچىلىنىمىز، سەن بىرلەشتۈرىسەن! بىز بوشاڭلىشىمىز، سەن ئاگاھلاندۇرىسەن، ھەرىكەتلەندۈرىسەن ۋە ھىممەتلەرنى ئويغاتىسەن! ئەي ئوغلۇم! سەبىر قىل، سەبىر قىل؛ گۈل ۋاقتىدىن بۇرۇن ئېچىلمايدۇ. ئۇنتۇپ قالما: خەلقىگە كۆڭۈل بۆلگىن، شۇنداقتا دۆلەتڭ گۈللىنىدۇ! ئەي ئوغلۇم! يۈكىڭ ئېغىر، ئىشلىرىڭ قىيىن، سۇلتانلىقىڭ بىر تال چاچقا باغلانغان! ئاللاھ ساڭا ياردەم قىلسۇن!» </blockquote> بەكتاشيە رىۋايىتىگە كۆرە—بۇ رىۋايەت پەقەت بەكتاشىيە مەنبەلەردىلا ئۇچرايدىغان بولۇپ، مۇستەقىل مەنبەلەر ئارقىلىق دەلىللەنمىگەنلىكى ۋە كۆپىنچە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن كەڭ قوللاشقا ئېرىشمىگەنلىكى ئۈچۈن، ئۇنىڭ توغرىلىقى ئۈستىدە ھۆكۈم چىقىرىش قىيىن—ئوسماننىڭ ئۆگەي ئانىسى ھاجى بەكتاش ۋەلى بىلەن بىرلىكتە ياشىغان. ئۇ شۇ ۋاقىتتا ۋافائىيە تەرىقىتىنىڭ دەرۋىشلىرىدىن بولۇپ، خۇسۇسەن بابا ئىلياس خۇراسانىنىڭ مۇرىدلىرىدىن ئىدى.<ref>گُل (2014)، ص. 378.</ref> بابا ئىلياس ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ھاجى بەكتاش ۋەلى ۋە شەيخ ئىدە بالى ئۇنىڭ ئالتمىش خەلىپىسىنىڭ ئىككىسى بولۇپ قالغان. ئۇلار ئاھىيلار جەمائەتلىرىنى—يەنى جەڭچى، سانائەتچى ۋە دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ياشلار گۇرۇپپىلىرىنى—تەشكىللەپ باشقۇرغان بولۇپ، بۇلار خەلق ئارىسىدا زور نۇپۇزغا ئىگە ئىدى. ئوسمان شەيخ ئىدە بالىنىڭ قىزى بىلەن توي قىلغاندىن كېيىن، مۇشۇ قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋىتى ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، ئاھىيلار ئۈستىدىن كونترول قىلىش ۋە ئۇلارنى ئۆزىگە بېقىندۇرۇشقا مۇۋەپپەق بولغان. بۇ توي مۇناسىۋىتى نەتىجىسىدە، ئاھىيلارنىڭ شەيخلىرى ئوسمانلىلارنىڭ رەھبەرلىكى ئاستىغا كىرگەن بولۇپ، بۇ ئەھۋالنىڭ ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ قۇرۇلۇشىدا ۋە كېيىن ئۇنىڭ ئوغلى ئورخان دەۋرىدە دۆلەتكە ئايلىنىپ تەرەققىي قىلىشىدا مۇھىم رول ئوينىغان بولۇشى مۇمكىن.<ref>يونم (2016)، ص. 4-5؛ 8.</ref> ===ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىكى سىياسىي مۇناسىۋەتلەر=== ئوسماننىڭ سىياسىي سەھنىدە پەيدا بولۇشى ۋە «غازا رەھبىرى» سۈپىتىنى قولغا كەلتۈرۈشى، ئالدىن بايان قىلىنغاندەك، شەيخ ئىدە بالى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ۋە ئۇنىڭ بىلەن قۇدا-باجىلىق قىلىشى بىلەن زىچ باغلانغان. بەزى مۇئەرىخىلەر ئوسماننىڭ بۇ شەيخنىڭ قىزى بىلەن توي قىلىشىنى ئۇنىڭ تۇنجى مۇۋەپپەقىيەتلىك سىياسىي قەدىمى دەپ قارايدۇ؛ چۈنكى بۇ شەيخ بابائىيە گۇرۇپپىسىنىڭ رەھبىرى بولۇپ، بۇ گۇرۇپپا بابا ئىسحاققا نىسبەت قىلىنغان بولۇپ، ئۇ تەخمىنەن 1239-يىلدىن باشلاپ روم سەلجۇقلارغا قارشى ئىسيان كۆتۈرۈپ، 1241-يىلى تۇتۇلۇپ دارغا ئېسىلغان.<ref group="la">Fossier & Tenison (1986), p. 279.</ref><ref group="la">Balcıoğlu (1940), p. 271.</ref> ئوسمانلىلار بىلەن بۇ گۇرۇپپىنىڭ رەھبىرى ئارىسىدىكى قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋىتى، ئوسمانلىلار بىلەن كرميان ئەمىرلىكى ئارىسىدىكى دۈشمەنلىك مۇناسىۋىتىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. مەلۇمكى، كرميان ئائىلىسى بابائىيلار ئىسيانىنى باستۇرۇشتا كۆرسەتكەن خىزمىتى ئۈچۈن سەلجۇقلار تەرىپىدىن مۇكاپاتلانغان.<ref>كفادار (1999)، ص. 65-66.</ref> ئوسمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا قوشنىلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىدە زور سىياسىي قابىلىيەت نامايان قىلغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىتتىپاقلىرى قەبىلە، ئىرق ۋە دىنىي چېگرا لىنىيىلىرىدىن ھالقىغان. بەلكىم بۇ ئىشلاردا ئۇ ئۆزىنىڭ سىياسىي تۇيغۇسى ۋە ئارزۇ-مەقسەتلىرىنىڭ تەلىپىگە ئەگىشىپ ئىش قىلغان، بىراق ئۇ ئۆزى قۇرغان ئائىلەۋى مۇناسىۋەتلەرنىڭ كەلگۈسىدىكى نەتىجىلىرىنى توغرا باھالاشتا خاتالىق قىلمىغان. ئۇ روم سەلجۇقلارنىڭ سىياسىي مەدەنىيىتىنى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ ئېھتىياجلىرىغا ماسلاشتۇرۇپ قايتا شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، قوشنا تۈركمان ئەمىرلىكلىرىگە قارىغاندا تۈرك، ئىسلام ۋە روم ئەنئەنىلىرىنى بىرلەشتۈرۈشتە تېخىمۇ يېڭىلىق يارىتىشچان بولغان. ئوسمان يەنە روم قوشنىلىرى—يەنى روم شەھەر ۋە كەنت رەھبەرلىرى—بىلەن ھەمكارلاشقان. ئۇنىڭ قەبىلىسى يازلىق چارۋىچىلىق رايونلىرىغا كۆچكەندە، ئۆز نەرسە-كېرەكلىرىنى روملارنىڭ «بىلەجىك» قەلئەسىدە قالدۇرۇپ كېتەتتى؛ قايتىپ كەلگەندە بولسا، بۇ قەلئە مەسئۇللىرىغا خىزمەتلىرى ئۈچۈن رەھمەت سۈپىتىدە پىشلاق، ھايۋان تېرىلىرىدە ساقلانغان سۈت مېيى ۋە ياخشى سۈپەتلىك گىلەملەرنى سوۋغا قىلىشاتتى. بۇ ئەھۋال چارۋىچىلار بىلەن دېھقانلار ياكى شەھەر ئاھالىسى ئارىسىدىكى بىرلىكتە ياشاش مۇناسىۋىتىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.<ref name="الاجتهاد">كفادار (1999)، ص. 63.</ref> ئوسمان بىلەن «كوسە مىخائىل»—«ھەرمنكايە» كەنتىنىڭ ھاكىمى—ئارىسىدىكى دوستلۇق مۇناسىۋىتى بۇ خىل مۇسۇلمانلار بىلەن روملار ئارىسىدىكى ئارىلاشما ۋە ھەمكارلىقنىڭ ئەڭ يۇقىرى نۇقتىسى بولغان. بىراق ئۇنىڭ باشقا ئىرقىي گۇرۇپپىلاردىن بولغان دۈشمەنلىرى، مەسىلەن غەربىي ئانادولۇنىڭ چېگرا رايونلىرىغا كۆچۈپ كەلگەن موڭغۇللار ۋە كرميانلىقلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى دۈشمەنلىك خاراكتېرىدە بولغان. چۈنكى تۈركلەر ئادەتتە موڭغۇللار بىلەن دۈشمەنلىك مۇناسىۋەتتە ئىدى، شۇنداقلا كرميانلىقلارنىڭمۇ غۇز (ئوغۇز) بولماسلىقى ئېھتىمال. ئۇ كرميان زېمىنىدا موڭغۇل رەھبەرلىرىدىن بىرى بولغان «جغدار» بىلەن توقۇنۇشقا كىرگەن، ۋە ئېنىقكى موڭغۇللار ۋە كرميانلىقلار بىلەن بولغان بۇ توقۇنۇشلار ئەمىرلىكنىڭ دەسلەپكى دەۋرلىرىدە تېخىمۇ كەسكىن بولغان.<ref name="الاجتهاد"/> [[ھۆججەت:GhazanOnHorse.JPG|thumb|موڭغۇللار بىلەن تۈركلەر ئوتتۇرىسىدىكى دۈشمەنلىك كۈچىيىۋاتقان بولسىمۇ، ئوسمانلى ئىمپېرىيىسىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە، موڭغۇل ئىلخان مەھمۇد غازان (ئات ئۈستىدە)، ئۇنىڭدىن كېيىن سەلجۇق سۇلتانى ۋە ئوسمانلى شاھزادىسى كەلدى.]] ئوسمان «ئاخى فەتىيان» بىلەنمۇ ئىتتىپاق تۈزگەن بولۇپ، بۇلار بىر كەسىپ بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئەزالاردىن تەركىب تاپقان تەشكىلاتلىق گۇرۇپپىلار ئىدى. ئۇلار ئۆزلىرىگە ئادالەتنى ساقلاش، زۇلمنى توختىتىش، زالىمنى چەكلەش، ئىسلام شەرىئىتى ۋە ياخشى ئەخلاق تەلىپلىرىگە ئەمەل قىلىش، ھەمدە زۆرۈر بولغاندا ئۆز ھوقۇقلىرى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ھوقۇقلىرىنى قوغداش ئۈچۈن ھەربىي ۋەزىپىلەرنى ئادا قىلىشنى مەجبۇرىيەت قىلىپ بەلگىلەگەن.<ref>الدوري (1952)، ص. 520-523.</ref><ref>ابن بطوطة (1997)، ص. 163.</ref> ئۇ يەنە ئانادولۇغا كۆچۈپ كەلگەن تۈركمان قەبىلىلىرى بىلەن ئىتتىپاق قۇرغان بولۇپ، بۇلار ئومۇمىي جەھەتتىن چېگرا رايونلىرىنىڭ، خۇسۇسەن ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئاساسىي كۈچىنى تەشكىل قىلغان. چۈنكى ئۇلار شەھەرلەردە مۇقىملاشقان تۈركلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ پائال ۋە ئۈنۈملۈك ئىدى. ئۇ يەنە مەن دەرىس ۋادىسى ۋە پافلاگونىيە رايونلىرىدا ياشايدىغان نۇرغۇن تۈركمانلارنى ئۆز قوشۇنلىرىغا قوشۇلۇشقا جەلپ قىلغان.<ref>طقوش (2013)، ص. 28.</ref> بۇ تۈركمانلار ياخشى جەڭچىلەر بولۇپ، جىھاد ۋە غەزاغا ئىنتىلىدىغان ئىدى. ئۇلارنىڭ ھەر بىرى بىرەر سۇپىيلار طارىقىتىنىڭ شەيخىگە ۋە بىرەر تەككىگە باغلانغان بولۇپ، بۇ يەردە ئۇلار ئاللاھ يولىدىكى جىھادنىڭ مەنىسىنى ۋە كۆپلىگەن ئىسلامىي شەرىئەت پىرىنسىپلىرىنى ئۆگەنگەن. بىراق بۇ تۈركمانلارنىڭ بىر قىسمىنىڭ ئىسلام دىنى بىلەن بولغان باغلىنىشى كۈچلۈك ئەمەس ئىدى. شۇڭا ئوسمان بۇلارنى ئىسلامىي روھتا تەربىيەلەش ۋە يېڭى زېمىنلارنى ئېچىش ئارقىلىق «دارۇل ئىسلام» نى كېڭەيتىش قىممەتلىرى بىلەن سىڭدۈرۈش ئۈچۈن بۇ ۋەزىپىنى شەيخلەر ۋە دەرۋىشلەرگە تاپشۇرغان. ھەقىقەتتە، بۇ شەيخلەر ۋە دەرۋىشلەر «خۇراسان ئەۋلىيالىرى»نىڭ طارىقەتلىرىنى تارقىتىشتا ناھايىتى قىزغىن بولۇپ، يېڭى كۆچۈپ كەلگەنلەرنى ئوقۇتۇشقا ئالاھىدە كۈچ چىقارغان.<ref>أوزتونا (2010)، ص. 88.</ref> رەھبەرلىك تەرتىپى جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان دەسلەپتە قسطمونىدىكى بەنۇ شيان ئەمىرىگە، كېيىن كوتاهىيەدىكى كرميان ئەمىرى ئارقىلىق سەلجۇق سۇلتانىغا تەۋە بولغان، بۇ كرميان ئەمىرى ئۆزى بولسا تبريزدە تۇرۇشلۇق موڭغۇل ئىلخانغا تابع ئىدى. ئەمەلىيەتتە بۇ دەۋردە سەلجۇق سۇلتانى ئىدارە قىلىش قۇدرىتىنى يوقىتىپ قويغان بولۇپ، ئىشلارنى ئىلخان ئۆزى تەيىنلىگەن ۋە بىر ۋاقىتتا باش قۇماندان بولغان ۋالىيلار ئارقىلىق باشقۇرغان. چېگرا ئەمىرلىرى، جۈملىدىن ئوسمانمۇ، ئىلخان تەلەپ قىلغاندا ئەسكەر ئەۋەتىش مەجبۇرىيىتىگە ئىگە ئىدى.<ref name="يلماز2">أوزتونا (2010)، ص. 91.</ref> تەبىئىيكى، مەسچىت ئىماملىرى خۇتبەدە ئالدى بىلەن مىسىردىكى ئابباسىيلار خەلىپىسىنىڭ نامىنى، ئاندىن تبريزدە تۇرۇشلۇق ئىلخاننىڭ نامىنى، ئۇنىڭدىن كېيىن قونىيەدىكى سەلجۇق سۇلتانىنىڭ نامىنى، ئاخىرىدا يەرلىك ئەمىرنىڭ نامىنى تىلغا ئالاتتى.<ref name="يلماز2"/> ==ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ كېڭىيىشى== ===دەسلەپكى ھۇجۇملار ۋە قاراجا ھىسار قەلئەسىنىڭ ئىشغال قىلىنىشى=== ==باھالىغۇچى== ===پايدىلانغان ماتېرىياللار=== ;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا {{Reflist|3}} ;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە <div style="direction: ltr"> {{Reflist|group=la|3}} </div> l61vqhvbbjxw1zehv7ns40z6tlqyjh0 175544 175543 2026-04-18T23:40:38Z باسم 10959 /* ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىكى سىياسىي مۇناسىۋەتلەر */ 175544 wikitext text/x-wiki {{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى |ئات-تەگئات = بىرىنچى ئوسمان<br/><small>([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)</small> |رەسىم = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]] |تۇغۇلغان = ھ 656 / م. 1258 |يۇرتى = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى |ۋاپاتى = ھ 726 / م. 1326<br/>سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]] |ئەسىرى = پادىشاھ |بالىلىرى = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن<br/>ۋە باشقىلار |ئاتا-ئانىسى = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]<br/>ھەلىمە خاتۇن }} '''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: <span style="font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px ">أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل</font></span>)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بەگ'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. شۇنداقلا مىلادىيە 1922-يىلى [[تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلغانلىقىنىڭ جاكارلىنىشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر ئالتە يۈز يىل بالقان، [[ئاناتولىيە]]، ئەرەبنىڭ شەرقى ، يېقىن ۋە ئوتتۇرا مەغرىبنى باشقۇرغان ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ئىدى. '''بىرىنچى ئوسمان''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئوسمان ئەمىرلىك ۋە قەبىلىنىڭ رەھبەرلىكىنى ئۈستىگە ئالدى، ئىچكى توقۇنۇشلار ۋە دۇچ كەلگەن خەتەرلەرگە قارىماي، سەلجۇق سۇلتانلىقى رۇمغا سادىق قالدى. گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلى، ئوسمان سەلجۇق سۇلتانى ۋە ئابباسىيلار خەلىپىسى نامىدىن بىزانتىيە چېگراسىغا ھۇجۇم قىلدى. ئۇ بىر قانچە قەلئەنى بويسۇندۇرۇپ، قەبىلىسىنى مەرمەرە دېڭىزى ۋە قارا دېڭىز قىرغىقىغىچە كېڭەيتتى. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة">جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116</ref> ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة"/> ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.<ref group="la">Quataert (2005), p. 4.</ref> گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالبپادشاھ» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.<ref name="مولد تلقائيا2">أرمغان (2014)، ص. 15.</ref> ==تارىخىي خەلىپە== [[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]] كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref>سعد الدين (1862)، ص. 13-15. </ref> باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.<ref name="نسب">أوزتونا (2010)، ص. 83-84.</ref> بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.<ref name="فريد بك">فريد بك (1981)، ص. 115-116.</ref><ref>القرماني (1985)، ص. 9-10.</ref> سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.<ref name="فريد بك"/> ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.<ref>الكوبريللي (1967)، ص. 126.</ref> كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.<ref group="la">Anooshahr (2009), p. 157.</ref> ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.<ref name="طقوش1">طقوش (2013)، ص. 25-26.</ref> ==ئۇنىڭ باشلىنىشى== ===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى=== [[ھۆججەت:Behcetü't Tevârîh ilk sayfa.png|thumb|right|تارىخچى شۈكراللهنىڭ «بهجة التواريخ» ناملىق كىتابىنىڭ مەزمۇنى. ئوسمان بىرىنچىنىڭ ھاياتىنىڭ دەسلەپكى باسقۇچلىرىنى مۇھاكىمە قىلىدىغان ئەڭ قەدىمكى مەنبەلەرنىڭ بىرى.]] تۇغۇلۇش ۋاقتى ھىجرىيە 656-يىلى سەپەر ئېيىنىڭ 8-كۈنى، مىلادىيە 1258-يىلى 2-ئاينىڭ 13-كۈنىگە توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە تارىخىي بىنەكارلىق ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.<ref name="ReferenceC"> أرمغان (2014)، ص. 11.</ref> ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref group="la">Sakaoğlu (1999), p. 392-395.</ref><ref group="la"> Shaw (1976), p. 13. </ref> بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.<ref group="la">Zachariadou (1997), p. 150.</ref> ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.<ref name="حلاق">حلاق (2000)، ص. 16-17.</ref> ئىمام ئەخمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان. [[ھۆججەت:I Osman.jpg|thumb|ئوسماننىڭ ياش ۋاقتىدىكى ئوسمانلى ئۇسلۇبىدىكى كىچىك سۈرىتى.]] ئەمما نەسەب جەھەتتىن، ئەڭ كەڭ تارقالغان كلاسسىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئوسمان «سۇلايمانشاھ»نىڭ نەۋرىسى بولۇپ، ئۇ فۇرات دەرياسىدىن ئاتى بىلەن ئۆتۈش جەريانىدا چۆكۈپ ۋاپات بولغان دەپ قارىلىدۇ. بىراق تۈرك تارىخشۇناسى يىلماز ئۆزتۇنا بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئاجىز دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ بوۋىسى ۋە ئارتۇغرۇلنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى «گۈندۈز ئالپ» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە سۇلايمانشاھ نامىنىڭ ئەسلىدە ئانادولۇنى فەتھ قىلغان سۇلايمان ئىبن قۇتلۇمشنىڭ نامىدىن قالغان بىر ئەسلىمە بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ نام بىلەن باغلىنىش بولسا ئوسمانلار بىلەن سەلجۇقلار ئارىسىدا باغلىنىش قۇرۇش مەقسىتىدە پەيدا بولغان بولۇشى ئېھتىماللىقىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ؛ بولۇپمۇ ئوسمانلىلار ئۆزلىرىنى سەلجۇقلارنىڭ قانۇنىي ۋارىسلىرى دەپ كۆرسەتكەنلىكىنى نازاردا تۇتقاندا. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى مۇنداق بولىدۇ: '''ئوسمان ئىبن ئەرتۇغرۇل ئىبن گۈندۈز ئالپ ئىبن قايا ئالپ ئىبن گۆك ئالپ ئىبن سارقۇوق ئالپ ئىبن قائىي ئالپ'''،<ref name="نسب"/> بۇلارنىڭ ھەممىسى قائىي قەبىلىسىنىڭ بەكلىرى (ئەمىرلىرى) بولۇپ، ئوسمانلى مەنبەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. رەسمىي ئوسمانلى نەسەب شەجەرىسىگە كۆرە بولسا، ئوسمان بىرىنچى [[تۈرك|تۈركلەر]] «ئوغۇز خان» دەپ ئاتايدىغان «مەتە»نىڭ (ۋاپاتى مىلادىدىن بۇرۇن 174-يىل) 46-ئەۋلادىدۇر.<ref name="نسب"/> يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى ئوسمانلى مەنبەلىرى ئوسماننىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن نەسەبىنى ۋە ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا دائىر، ھەقىقەتتىن كۆرە ئەپسانىلەرگە يېقىن بولغان مەلۇماتلارنى كەلتۈرۈپ، ئۇلارنى يافەس ئىبن نۇھنىڭ ئەۋلادى دەپ قارىيدۇ، ھەمدە ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى 52 ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ ئەجدادنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئاخىرىدا [[نۇھ ئەلەيھىسسالام|نۇھ پەيغەمبەر]]گە تۇتىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ شەجەرىدە گۆك ئالپ، ئوغۇز خان (ئۇنى گۆك ئالپنىڭ دادىسى دەپ قارايدۇ) ۋە [[ئوغۇزلار|ئوغۇزلار تۈركمانلىرى]] بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن سەلجۇقلار چىقىپ، پارس ۋە ئانادولۇنى ئىگىلەپ، مالازگىرت جەڭىدە روملارنى قاتتىق مەغلۇپ قىلغان.<ref name="حلاق"/> بۇنىڭدىن، يىلماز ئۆزتۇنانىڭ قارىشىدىكىدەك، ئوسمانلىلارنىڭ ئۆزلىرىنى دائىم سەلجۇقلارغا باغلاشقا ۋە ئۆزلىرىنى ئۇلارنىڭ ۋارىسلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقىنىڭ بەزى ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تارىخشۇناس ئىبن ئىياس «بدائع الزهور في وقائع الدهور» ناملىق ئەسىرىدە ئوسماننىڭ پۈتۈنلەي باشقا بىر كېلىپ چىقىشىنى بايان قىلىدۇ، بۇنى ھازىرقى تارىخشۇناسلار رەت قىلىدۇ. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، ئوسمان 658 ھ يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، ئەسلى [[ئەرەبلەر|ئەرەب]] بولۇپ، ھىجازدىن كېلىپ چىققان، وادي الصفراءدا، [[مەدىنە|مەدىنە مۇنەۋۋەرە]]گە يېقىن جايدا ياشىغان. كېيىن مەدىنەدە قەھەتچىلىك يۈز بەرگەندە، ئۇ بۇ يەردىن چىقىپ قارامان بېگلىكىگە، يەنى [[قۇنىيە]]غا كەلگەن، شۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ كىيىنىشى ۋە ئادەتلىرىنى قوبۇل قىلغان، كېيىنچە ئەلا ئەددىن ئەلى ئىبن خەلىل قارامانىنىڭ خىزمىتىگە كىرىپ، ئۇنىڭ يېنىدا ئورنى ئۆسۈپ، تۈركچە سۆزلەشنى ئۆگىنىپ، كۆپلىگەن ئەگەشكۈچىلەرگە ۋە ياردەمچىلەرگە ئىگە بولغان.<ref>ابن إياس (1984)، ص. 364-365.</ref> == ئۇنىڭ ئىسمى == بارلىق تارىخىي مەنبەلەر ئەرتۇغرۇلنىڭ كىچىك ئوغلىغا «ئوسمان» دەپ نام قويغانلىقىنى، بۇنىڭ [[تۆرت خەلىپە|راشد خەلىپىلەر]]نىڭ ئۈچىنچىسى [[ئوسمان بىننى ئەففان|ئوسمان ئىبن ئەففان]]غا، يەنى ساھابىلەردىن بولۇپ [[مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام|مۇھەممەد]] پەيغەمبەرگە يېقىن بولغان ۋە [[ئەشەرەئى مۇبەششەرە|جەننەت بىلەن خۇشخەۋەر بېرىلگەن ئون كىشى]]نىڭ بىرىگە تەبەررۈك قىلىش ئۈچۈن قويۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىراق، بىزانتىيە تەتقىقاتلىرىغا ئىختىساسلاشقان زامانىۋى تارىخشۇناس دكتور «لاۋەند قايا پىنار» ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسىنىڭ ئەسلى ئىسمى ئەمەلىيەتتە «ئوتومان» ياكى «ئەتومان» بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ بۇ قارىشىنى روم (بىزانتىيە) تارىخشۇناسى جەرجىس پاخىمەرِس (1242–تەخمىنەن 1310)نىڭ ئەسەرلىرىگە تايىنىپ دەلىللەيدۇ؛ چۈنكى ئۇ ئوسمان دەۋرىدە ياشىغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىسمىنى ئەرەبچە «ئەين» ھەرىپىگە ئوخشاش ھەرىپلەر بىلەن باشلانغان شەكىلدە ئەسلىمەيدۇ، بەلكى [[لاتىن تىلى|لاتىنچە]] «Ottomanus» ۋە [[گرېك تىلى|يونانچە]] «Асман» دەپ يېزىدۇ. ئۇنىڭ يەنە بىر دەلىلى شۇكى، ئوسماننىڭ ئاتىسى، قېرىنداشلىرى ۋە ئەمەلرىنىڭ ھېچقايسىسى ئەرەبچە-ئىسلامىي ئىسىملارنى كۆتۈرمىگەن؛ شۇنداق بولغاندا نېمە ئۈچۈن ئوسمان يالغۇز بۇ جەھەتتە ئالاھىدە بولىدۇ؟<ref group="la">Kayapinar (2013). </ref> بۇ قاراشقا قارشى تۇرۇپ، ئوسماننىڭ ئۆزى بالىلىرىغا ئەرەبچە-ئىسلامىي ۋە تۈركچە ئىسىملارنى بىرلىكتە قويغانلىقى كۆرسىتىلىدۇ؛ مەسىلەن، ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى «ئالا ئەددىن»، كىچىك ئوغلى بولسا «ئورخان» دەپ ئاتالغان. بۇ ئەھۋال ئۇنىڭ مۇسۇلمان بولۇپ تۇغۇلغانلىقىنى ۋە ئىسلامغا مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. يەنە يىلماز ئۆزتۇنا قوشۇپ، بەزى كىشىلەر ئوتتۇرىغا قويغان، قەبىلىدە ئىسلامنى ئەڭ ئاۋۋال قوبۇل قىلغانلار ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئوغلى ئوسمان ئىكەنلىكى ھەققىدىكى رىۋايەتنىڭ توقۇلما ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ بەلكىم بۇ ئائىلىنىڭ دەرىجىسىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن پەيدا قىلىنغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.<ref name="نسب"/> ==ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ قۇرۇلۇشى== [[ھۆججەت:Снимок экрана 2017-06-08 в 17.42.43.png|thumb|right|ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، كەي قەبىلىسىنىڭ ئەمىرى سۈپىتىدە سادىقلىق قەسىمى ئالغان.]] [[ھۆججەت:Баха Валад - Маариф (Миниатюра).jpg|thumb|ھاجى بەكتاش ۋەلى. ئۇ ئوسمان بىرىنچى دەۋرىدە ياشاپ، ئۇنىڭ باشلانغۇچ دەۋرلىرىگە تارىخىي بايان بەرگەن.]] ئوسمان ئاتىسى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئەرتۇغرۇل]] ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ ئورنىغا چىقىپ، يېڭىدىن قۇرۇلغان ئەمىرلىكنىڭ ۋە قائىي قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى تەخمىنەن يىگىرمە تۆت ياش ۋاقتىدا ئۈستىگە ئالغان.<ref> أوزتونا (2010)، ص. 89.</ref> بىر قانچە تارىخشۇناسلارنىڭ ئورتاق قارىشىغا كۆرە، ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىققا چىقىشى تىنچ يول بىلەن بولمىغان؛ بەلكى ئۇ ئالدى بىلەن ئۆز قېرىنداشلىرىغا قارشى بىر كۈچ سىنىشىش ياكى ھوقۇق ئۈچۈن جەڭگە كىرگەن دەپ قارىلىدۇ. بۇ جەڭنىڭ قانداقلىقى، كىم بىلەن بولغانلىقى ۋە قانداق تەرەققىي قىلغانلىقى ھەققىدە تارىخشۇناسلار ئارىسىدا چوڭ تالاش-تارتىش بار، ۋە بۇ ھەقتە ئوخشىمىغان رىۋايەتلەر مەۋجۇت. كۆپ رىۋايەتلەرگە كۆرە، بۇ توقۇنۇشنىڭ بىر تەرىپى ئوسماننىڭ تاغىسى دوندار غازى بولغان. چۈنكى باشقا قەبىلىلەر ئۇنى قېرىندىشىنىڭ ئوغلىدىنمۇ ئەمىرلىككە تېخىمۇ لايىق دەپ قارىغان، ئەمما جەڭچىلەر ۋە پالۋانلار ئوسماننى قوللىغان. بۇ توقۇنۇشنىڭ قانداق باشلانغانلىقى، قانداق داۋاملاشقانلىقى ۋە قايسى شەكىلنى ئالغانلىقى ئېنىق ئەمەس. شۇنداق بولسىمۇ، ئاخىرىدا ئوسمان غەلىبە قازىنىپ، ئۆزىنىڭ قېرى ياش تاغىسىنى بىر ئوق (ئوقيا ئوقى) بىلەن ئۆلتۈرگەن دەپ رىۋايەت قىلىنىدۇ. بىر رىۋايەتكە كۆرە، سىيىد مۇھەممەد ئىبن ئىبراھىم خۇراسانى، يەنى «ھاجى بەكتاش ۋەلى» نامى بىلەن تونۇلغان شەخس، «ۋەلايەت نامە» ناملىق ئەسىرىدە باشقا بىر ھېكايىنى بايان قىلىدۇ. ئۇنىڭچە، ئارتۇغرۇل ۋاپات بولغاندىن كېيىن قەبىلىگە رەھبەر بولغان كىشى ئوسماننىڭ كىچىك تاغىسى «گۈندۈز ئالپ» بولغان. بۇ دەۋردە ئوسمان ۋە قەبىلە پالۋانلىرى سۇكۇد ئەتراپىدىكى يارھىسار، بىلەجىك، ئىنېگۆل ۋە ئىزنِق قاتارلىق روم رايونلىرىغا ھۇجۇم قىلىشنى باشلىغان. بۇ ھۇجۇملارغا جاۋابەن، بورسا رايونىدىكى روم ۋالىيسى «تەكفۇر» سەلجۇق سۇلتانى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئۈچىنچىگە مەكتۇپ يوللاپ، بۇ ھۇجۇملاردىن شىكايەت قىلغان. سۇلتان بولسا گۈندۈز ئالپقا ئەمر قىلىپ، قېرىندىشىنىڭ ئوغلى بولغان ياش ئوسماننى ئۆزىنىڭ ئالدىغا كەلتۈرۈشنى بۇيرۇغان. ئۇ ئوسماننى قولغا ئېلىپ قونياغا ئەۋەتكەن. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، سۇلتان ئوسماننىڭ جۈرئىتى ۋە باتۇرلۇقىغا مەھلىيا بولغان، شۇڭا ئۇنى ھاجى بەكتاش ۋەلىنىڭ يېنىغا ئەۋەتكەن. ھاجى بەكتاش ئۇنى ئىززەت-ھۆرمەت بىلەن قارشى ئېلىپ، «مەن ئۇنىڭغا ئوخشاش بىرىنى ئۇزۇن يىللاردىن بېرى كۈتۈپ كەلدىم» دەپ، ئۇنى قويۇپ بېرىشنى بۇيرۇغان.<ref name="المسبار">يونم (2016)، ص. 4.</ref> ئۇنىڭ بېشىغا صوفىيلارنىڭ رەختى بىلەن لىباس كىيگۈزۈپ، گويا تاج كىيگۈزۈلگەندەك قىلغان، ھەمدە ئۇنىڭ بىلەن بىللە قونياغا سۇلتانغا خەت ئەۋەتكەن؛ بۇ خەتتە ئوسماننى ماختاپ، ئۇنىڭغا قايى قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى رەسمىي ئېتىراپ قىلىشنى تەلەپ قىلغان.<ref name="المسبار" /> سۇلتان بۇ خەتنى ئوقۇغاندىن كېيىن، ئوسماننى ئاتىسىنىڭ ئورنىغا قەبىلە ئەمىرى قىلىپ تەيىنلىگەن.<ref group="la"> Sakaoğlu (1999a), p. 26, 517.</ref> بۇ رىۋايەتتە ئوسمان بىلەن گۈندۈز ئالپ ئوتتۇرىسىدىكى كېيىنكى مۇناسىۋەت ھەققىدە ھېچقانداق مەلۇمات بېرىلمىگەن.<ref>خراسانی (2011)، ص. 221-226.</ref> == ئوسمانلى شاھزادىسىنىڭ ئورنىنىڭ ئەھمىيىتى == بىرىنچى ئوسمان دەۋرىدە تۈرك ئوسمانلىلارنىڭ ھەربىي ۋە سىياسىي ئورنى ئېنىق شەكىللىنىشكە باشلىدى. ئۇلارنىڭ دىنىي ئورنى بولسا ئۇنىڭدىن بۇرۇنلا، [[ئوتتۇرا ئاسىيا]] ۋە [[غەربىي ئاسىيا]]دىكى تۈرك مۇھىتلىرىدا كەڭ تارقالغان ئىسلام دىنىنىڭ تەسىرى بىلەن بېكىتىلگەن ئىدى. بىراق ئۇلارنى قوشنا نۇرغۇن ئىسلام سۇلالىلىرىدىن پەرقلەندۈرگەن ئاساسلىق ئامىل، ئۇلارنىڭ ئىككى چوڭ ئىسلام مەزھىپىنى مەلۇم دەرىجىدە ماسلاشتۇرغانلىقى ئىدى. گەرچە ئۇلار [[ھەنەفىي مەزھىپى|ھەنىفى سۈننىي مەزھىپى]]نى قوبۇل قىلغان بولسىمۇ، جعفەرى-شىئە يۆنىلىشىدىكى بەزى ئېتىقادىي ئامىللارنىڭمۇ تەسىرىنى كۆرسەتكەن. چۈنكى سۈننىي ۋە ئىثنائەشەرى شىئە قاراشلىرى ئوتتۇرا ئاسىيادىن ئانادولۇغا كۆچكەن تۈركمان قەبىلىلىرى ئارىسىدا بىر-بىرىگە ئارىلىشىپ، بىر خىل دىنىي-مەدەنىيەت مۇرەككەپلىكىنى شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئالدىنقى قاتارىدا روم سەلجۇقلار دۆلىتى بار ئىدى؛ ئوسمانلى ئائىلىسىمۇ دەل شۇ دۆلەت خىزمىتىدە بولغان.<ref name="حلاق"/> ھەربىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسماننىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى ئۇنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىدە چوڭ رول ئوينىغان. سۇكۇد شەھىرى بىر تەرەپتىن ئاسان مۇداپىئە قىلىشقا بولىدىغان ئېگىز جايدا، يەنە بىر تەرەپتىن [[كونىستانتىنوپول|قۇستانتىنىييە]]دىن [[قۇنىيە]]غا تۇتىشىدىغان ئاساسىي يول ئۈستىدە جايلاشقان ئىدى. بۇ رايوننىڭ سىياسىي بۆلۈنۈپ كېتىشى كىچىك ھەربىي كۈچلەرگە ئىلگىرىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ ئەھمىيەت بېرىلىشىگە سەۋەب بولغان. ئۇنىڭ بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى زېمىنلىرىغا يېقىن بولۇشى، ئۇنىڭ پائالىيىتىنى جەڭ ۋە جىھاد يۆنىلىشىگە قارىتىپ، روم زېمىنلىرىنى فەتھ قىلىپ ئۇلارنى ئىسلام زېمىنلىرىغا ۋە ئابباسى خىلافىتى دائىرىسىگە كىرگۈزۈش ئىدىيىسىنى كۈچەيتكەن. بىزانتىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئىدارە سىستېمىسىنىڭ زەئىپلىشىشى ئۇنىڭ غەربىي ئانادولۇغا قاراپ كېڭىيىشىنى ئاسانلاشتۇرغان، ھەتتا داردانېل بوغۇزى ئارقىلىق جەنۇبىي شەرقىي ياۋروپاغا ئۆتۈشنىمۇ قولايلاشتۇرغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىزانتىيلارنىڭ ياۋروپادىكى ئىچكى ئۇرۇشلار بىلەن مەشغۇل بولۇشى ئۇنىڭغا تېخىمۇ كەڭ ھەرىكەت مەيدانى يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش1"/> [[ھۆججەت:Osman I area map-ug.png|thumb|right|سۇلتان عثمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ چېگرالىرى (قېنىق قىزىل)، ۋە ئۇ ۋاپات بولغان ۋاقىتتىكى چېگرالىرى (سۇس قىزىل).]] بىراق شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ رايوندا بىزانتىيە كۈچىنىڭ ئاجىزلاشقانلىقىنى ھەددىدىن زىيادە چوڭايتىپ كۆرسىتىشكە بولمايدۇ. چۈنكى بىزانتىيلار مىخائىل سەككىزىنچى ۋە ئاندرونىكوس ئىككىنچى دەۋرلىرىدە (681 ھ– 728 ھ / 1282 – 1328م) بىتىنىيە رايونىنىڭ چېگرالىرىنى مۇستەھكەملەپ، ئىسلامىي ھۇجۇملارغا قارشى مۇداپىئە قۇرغان؛ بۇ ھۇجۇملار سەكارىيا دەرياسىنى كېسىپ ئۆتۈپ، بۇ ۋىلايەتنىڭ شەھەرلىرىگە يېتىپ بېرىشقا مەجبۇر ئىدى. بىراق بۇ قورغانلار دەريا بويىچە جەنۇبتىن شىمال ۋە غەرب يۆنىلىشىدە ھەرىكەت قىلغان ئوسمانلىلارنىڭ ئالدىدا ئۈنۈمسىز قالغان. بۇنىڭدىن باشقا، ئۇزۇن مۇددەت داۋاملاشقان توقۇنۇش سەۋەبىدىن سەلجۇق سۇلتانلىقى ۋە بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى ئىككىسىمۇ قاتتىق ھالىدىن كەتكەن ھالەتكە چۈشۈپ قالغان. بىرىنچىسى موڭغۇللارنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرىغان، ئىككىنچىسى بولسا تۆتىنچى سەلجۇقىي سەپىرى جەريانىدا لاتىنلارنىڭ بېسىپ كىرىشىگە دۇچ كەلگەن. بۇ ئەھۋال ئانادولۇدا سىياسىي ۋە ھەربىي بوشلۇق پەيدا قىلىپ، ئاخىرىدا بۇ يىمىرىلگەن ئىككى دۆلەتنىڭ ئورنىنى تولدۇرىدىغان يېڭى بىر كۈچنىڭ مەيدانغا چىقىشىغا شارائىت يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش2">طقوش (2013)، ص. 27.</ref> سىياسىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان ئۆز ئەمىرلىكى ئۈچۈن مۇكەممەل باشقۇرۇش تۈزۈمى ئورنىتىشتا ناھايىتى يۇقىرى قابىلىيەت كۆرسەتكەن. ئۇنىڭ دەۋرىدە ئوسمانلىلار كۆچمە قەبىلە تۈزۈمىدىن مۇقىم دۆلەتلىك باشقۇرۇش سىستېمىسىغا ئۆتۈش يولىدا مۇھىم باسقۇچلارنى بېسىپ ئۆتتى؛ بۇ بولسا ئۇلارنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، كېيىن تېز سۈرئەتتە چوڭ دۆلەتكە ئايلىنىشىغا ياردەم بەردى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئەمىرلىكنىڭ ئانادولۇنىڭ غەربىي شىمالىدا، خىرىستىيان دۇنياسىغا يېقىن جايلىشىشى، ئۇنى چېگرا ئەمىرلىكى سۈپىتىدە مەلۇم بىر ھەربىي سىياسەتنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر قىلدى. ئانادولۇ تارىخىدا چېگرا رايونلىرىدا قۇرۇلغان ئەمىرلىكلەر ئىچكى رايونلاردىكى ئەمىرلىكلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ تېز تەرەققىي قىلىش پۇرسىتىگە ئىگە بولغانلىقى مەلۇم.<ref name="طقوش2"/> ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئەھمىيىتى ئۇنىڭ موڭغۇل ھۇجۇم رايونلىرىدىن يىراق بولۇشى ۋە ئانادولۇنىڭ جەنۇبى ۋە جەنۇبىي غەربىدىكى كۈچلۈك تۈركمان ئەمىرلىكلىرىنىڭ تەسىرىدىن نىسبەتەن خالى بولۇشىدا ئىدى. شۇنداقلا ئۇنىڭ غەربتىكى روم رايونلىرى بىلەن شەرقىدىكى موڭغۇللارنىڭ كونتروللۇقىدىكى يەرلەرنى تۇتاشتۇرىدىغان [[يىپەك يولى]]غا يېقىن بولۇشى ئۇنىڭغا ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئالاھىدە ئەۋزەللىك بەخش ئەتتى. بۇنىڭغا قوشۇپ، بۇ ئەمىرلىك تېخى فەتھ قىلىنمىغان روم زېمىنلىرىغا قارشى تۇرۇۋاتقان يالغۇز سىرتقى سەپ بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئۇ يەرگە كۆپ ساندا تۈركمان جەڭچىلەرنى، جىھاد ۋە غازا ئىزدەۋاتقان دەرۋىشلارنى، شۇنداقلا موڭغۇللاردىن قېچىپ كەلگەن دېھقانلارنى جەلپ قىلدى. ئۇلار بۇ يەرنىڭ مۇنبەت زېمىنلىرىنى ئۆز پائالىيىتىنى داۋاملاشتۇرۇشقا مۇۋاپىق مۇھىت دەپ تاپتى.<ref>كولنز (1993)، ص. 26.</ref> ===ئوسماننىڭ چۈشى=== [[ھۆججەت:Mal hatun, eskişehir.jpg|thumb|right|ئەسكىشەھىردىكى ئوسماننىڭ ئايالى مال خاتۇننىڭ ھەيكىلى.]] ئوسمانلى مەنبەلەر دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا يۈز بەرگەن بىر ۋەقەنى بايان قىلىدۇ؛ بۇ ۋەقەگە قەدىمكى مۇسۇلمان مۇئەرىخىلەر—بولۇپمۇ تۈركلەر—ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسى سەۋەبىدىن ناھايىتى زور ئەھمىيەت بەرگەن.<ref group="la">Creasy (1910), p. 15.</ref> بىراق زامانىۋى مۇئەرىخىلەر بۇ ھېكايىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ پەيدا بولۇشى ۋە تەرەققىي قىلىشىنى ئىزاھلاش ئۈچۈن قوللىنىلغان بىر ۋاسىتىدىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكىدە بىردەك قاراشتا. بولۇپمۇ ئوسماننىڭ ۋارىسىلىرى ناھايىتى مۇھىم نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ ھېكايىگە بىر خىل روھانىيلۇق رەڭ بېرىلگەن. ئۇلار ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەسىرلەر بويى داۋاملاشقان پارچىلىنىشىدىن كېيىن ئۇنى قايتا بىرلەشتۈرەلگەن، ۋە خەلىپىلىكنى ئەمەلىي مەنىدە قايتا جانلاندۇرغان؛ بۇ، ئۇنىڭدىن ئىلگىرى مىسىردىكى [[مەملۇك سۇلتانلىقى|ماملۇكلار سۇلتانلىقىنىڭ]] ھىمايىسى ئاستىدا پەقەت شەكلىي ھالەتكە چۈشۈپ قالغان ئىدى، بولۇپمۇ موڭغۇللار ئابباسىيلارنىڭ ئەڭ ئاخىرقى خەلىپىسى بولغان ئابدۇللاھ ئەل-مۇستەئسىم بىللاھنى باغدادتا ئۆلتۈرگەندىن كېيىن. ئۇلار يەنە باشقا ھېچقانداق ئىسلام سۇلالىسى قىلالمىغان بىر ئىشنى ئىشقا ئاشۇردى، يەنى قۇسطنطىنىيەنى فەتھ قىلىش، ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن شەرقىي ياۋروپاغا كېڭەيگەن. بۇنىڭدىن باشقا، بۇ ھېكايىدە بىر خىل «تەسادىپىي» جەھەت بار بولۇپ، ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسىدە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ كېيىنكى ئىككى ئەسىرلىك تارىخى قىسقىچە ئىپادىلەنگەن.<ref group="la">Finkel (2006), p. xiii. </ref> [[ھۆججەت:Şeyh Edebali.JPG|thumb|شەيخ ئەدەبالىنىڭ ئوسمانغا قىلغان نەسىھەتلىرى، مەرمەر تاشقا ئويۇلغان.]] بۇ ھېكايىنىڭ تەپسىلاتلىرىغا كۆرە، ئوسمان ئادەتتە كىچىك ۋاقتىدىن تارتىپ ئادەتلەنگەنچە، ئۇستازى شەيخ ئىدە بالىنىڭ تەكىيەسىدە قونۇپ، ئۇنىڭغا يېقىنلىشىپ، ئىلمىدىن پايدىلىنىش ئۈچۈن شۇ يەردە تۇرغان. بىر قېتىم ئۇ تەسادىپەن شەيخنىڭ قىزى مال خاتۇننى كۆرۈپ قالىدۇ، ۋە ئۇنىڭغا كۆڭلى چۈشۈپ، ئۇنى نىكاھلاشنى ئارزۇ قىلىدۇ. بىراق قىزنىڭ ئاتىسى بۇ تەكلىپنى رەت قىلىدۇ. ئوسمان بۇنىڭدىن قايغۇغا چۆمسىمۇ، سەبىر قىلىپ، باشقا بىرى بىلەن توي قىلىشنى خالىمايدۇ. كېيىن ئۇ بىر كېچە كۆرگەن چۈشىنى شەيخقا سۆزلەپ بەرگەندىن كېيىن، شەيخ قىزىنى ئۇنىڭغا بېرىشكە رازى بولىدۇ. ئوسماننىڭ بايان قىلىشىچە، ئۇ چۈشىدە شەيخنىڭ كۆكسىدىن بىر ھىلال كۆتۈرۈلۈپ چىقىپ، تولۇن ئايغا ئايلىنىپ، ئاندىن كېلىپ ئۇنىڭ ئۆزىنىڭ كۆكسىگە كىرگەنلىكىنى كۆرگەن. ئاندىن ئۇنىڭ بەل قىسمىدىن بىر دەرەخ ئۆسۈپ چىقىپ، ناھايىتى تېزلا چوڭىيىپ، پۈتۈن دۇنيانى سايىسى بىلەن قاپلىغان. بۇ دەرەخنىڭ ئاستىدا ئۈچ چوڭ تاغ جايلاشقان بولۇپ، ئۇنىڭ تۈپىدىن نىل، دىجلە، فىرات ۋە دانۇب دەريالىرى ئېقىپ چىققان. دەرەخنىڭ ياپراقلىرى قىلىچ ۋە نەيزىلەرگە ئوخشاپ، شامال ئۇلارنى قۇسطنطىنىيە شەھىرىگە قارىتىپ تۇرغان. بۇ شاخلارنىڭ ئاستىدا سەرىق چاچلىق، باشلىرىغا ئاق بەلگە باغلىغان ناسارا بالىلار تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى ئوقۇپ، ئۇنىڭدىن كېيىن سۇلتانغا سادىقلىق قەسەمىنى قىلغان. ئۇلارنىڭ ئەتراپىدا سان-ساناقسىز خەلق دەريا بويلىرى ۋە قولتۇقلاردا ياشاپ، ئىچۈپ-يېيىپ، دېھقانچىلىق قىلىپ، سۇ ياسالما قۇرۇلۇشلىرىنى بەرپا قىلىپ ياشايتتى. ئۇلار كۆپىيىپ، يۇرتلىرىدا نېمەت-بەرىكەت كۆپىيىپ تۇراتتى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بۇ بالىلار دەرەخنىڭ سايىسىدا تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى داۋاملىق ئوقۇشنى توختاتمايتتى.<ref name="فريد بك"/> بۇ چۈشنى ئاڭلىغاندىن كېيىن شەيخ ئۇنى ياخشى ئالامەت دەپ قاراپ، ناھايىتى خۇشال بولىدۇ ۋە قىزىنى ئوسمانغا بېرىشكە قوشۇلۇپ، ئۇنىڭغا ئۇنىڭ ئائىلىسى ۋە نەسلىنىڭ كەلگۈسىدە دۇنيانى ئىدارە قىلىدىغانلىقىنى خۇش خەۋەر قىلىدۇ. ئۇ يەنە ياخشى ھاكىم قانداق بولۇش كېرەكلىكىنى چۈشەندۈرۈپ، مۇنداق دەيدۇ: <blockquote> «ئەي ئوغلۇم! ئەمدى سەن ئەمىر بولدۇڭ؛ بۇنىڭدىن كېيىن: غەزەپ بىزگە، سەبىر ساڭا… ئەيىبلەش بىزگە، كۆڭۈل ئالىش ساڭا… جازالاش بىزگە، كۆتۈرۈش ساڭا… ئاجىزلىق بىزگە، خاتالىق بىزگە، كەچۈرۈمچانلىق ساڭا… ئايرىلىش، توقۇنۇش، يامان ماسلىشىش ۋە ئىختىلاپ بىزگە، ئادىللىق ساڭا… يامان گۇمان، ناچار سۆز ۋە يامان تەفسىر بىزگە، كەچۈرۈش ساڭا… ئەي ئوغلۇم! بۇنىڭدىن كېيىن بىز پارچىلىنىمىز، سەن بىرلەشتۈرىسەن! بىز بوشاڭلىشىمىز، سەن ئاگاھلاندۇرىسەن، ھەرىكەتلەندۈرىسەن ۋە ھىممەتلەرنى ئويغاتىسەن! ئەي ئوغلۇم! سەبىر قىل، سەبىر قىل؛ گۈل ۋاقتىدىن بۇرۇن ئېچىلمايدۇ. ئۇنتۇپ قالما: خەلقىگە كۆڭۈل بۆلگىن، شۇنداقتا دۆلەتڭ گۈللىنىدۇ! ئەي ئوغلۇم! يۈكىڭ ئېغىر، ئىشلىرىڭ قىيىن، سۇلتانلىقىڭ بىر تال چاچقا باغلانغان! ئاللاھ ساڭا ياردەم قىلسۇن!» </blockquote> بەكتاشيە رىۋايىتىگە كۆرە—بۇ رىۋايەت پەقەت بەكتاشىيە مەنبەلەردىلا ئۇچرايدىغان بولۇپ، مۇستەقىل مەنبەلەر ئارقىلىق دەلىللەنمىگەنلىكى ۋە كۆپىنچە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن كەڭ قوللاشقا ئېرىشمىگەنلىكى ئۈچۈن، ئۇنىڭ توغرىلىقى ئۈستىدە ھۆكۈم چىقىرىش قىيىن—ئوسماننىڭ ئۆگەي ئانىسى ھاجى بەكتاش ۋەلى بىلەن بىرلىكتە ياشىغان. ئۇ شۇ ۋاقىتتا ۋافائىيە تەرىقىتىنىڭ دەرۋىشلىرىدىن بولۇپ، خۇسۇسەن بابا ئىلياس خۇراسانىنىڭ مۇرىدلىرىدىن ئىدى.<ref>گُل (2014)، ص. 378.</ref> بابا ئىلياس ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ھاجى بەكتاش ۋەلى ۋە شەيخ ئىدە بالى ئۇنىڭ ئالتمىش خەلىپىسىنىڭ ئىككىسى بولۇپ قالغان. ئۇلار ئاھىيلار جەمائەتلىرىنى—يەنى جەڭچى، سانائەتچى ۋە دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ياشلار گۇرۇپپىلىرىنى—تەشكىللەپ باشقۇرغان بولۇپ، بۇلار خەلق ئارىسىدا زور نۇپۇزغا ئىگە ئىدى. ئوسمان شەيخ ئىدە بالىنىڭ قىزى بىلەن توي قىلغاندىن كېيىن، مۇشۇ قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋىتى ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، ئاھىيلار ئۈستىدىن كونترول قىلىش ۋە ئۇلارنى ئۆزىگە بېقىندۇرۇشقا مۇۋەپپەق بولغان. بۇ توي مۇناسىۋىتى نەتىجىسىدە، ئاھىيلارنىڭ شەيخلىرى ئوسمانلىلارنىڭ رەھبەرلىكى ئاستىغا كىرگەن بولۇپ، بۇ ئەھۋالنىڭ ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ قۇرۇلۇشىدا ۋە كېيىن ئۇنىڭ ئوغلى ئورخان دەۋرىدە دۆلەتكە ئايلىنىپ تەرەققىي قىلىشىدا مۇھىم رول ئوينىغان بولۇشى مۇمكىن.<ref>يونم (2016)، ص. 4-5؛ 8.</ref> ===ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىكى سىياسىي مۇناسىۋەتلەر=== [[ھۆججەت:Eşrefoğulları Beyliği'nin konumu-ug.png|thumb|right|تۈركمەن ئانادولۇ ئەمىرلىكلىرى، مەۋجۇتلۇقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە ئوسمانلى ئەمىرلىكى بىلەن قوشنا ئىدى.]] ئوسماننىڭ سىياسىي سەھنىدە پەيدا بولۇشى ۋە «غازا رەھبىرى» سۈپىتىنى قولغا كەلتۈرۈشى، ئالدىن بايان قىلىنغاندەك، شەيخ ئىدە بالى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ۋە ئۇنىڭ بىلەن قۇدا-باجىلىق قىلىشى بىلەن زىچ باغلانغان. بەزى مۇئەرىخىلەر ئوسماننىڭ بۇ شەيخنىڭ قىزى بىلەن توي قىلىشىنى ئۇنىڭ تۇنجى مۇۋەپپەقىيەتلىك سىياسىي قەدىمى دەپ قارايدۇ؛ چۈنكى بۇ شەيخ بابائىيە گۇرۇپپىسىنىڭ رەھبىرى بولۇپ، بۇ گۇرۇپپا بابا ئىسحاققا نىسبەت قىلىنغان بولۇپ، ئۇ تەخمىنەن 1239-يىلدىن باشلاپ روم سەلجۇقلارغا قارشى ئىسيان كۆتۈرۈپ، 1241-يىلى تۇتۇلۇپ دارغا ئېسىلغان.<ref group="la">Fossier & Tenison (1986), p. 279.</ref><ref group="la">Balcıoğlu (1940), p. 271.</ref> ئوسمانلىلار بىلەن بۇ گۇرۇپپىنىڭ رەھبىرى ئارىسىدىكى قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋىتى، ئوسمانلىلار بىلەن كرميان ئەمىرلىكى ئارىسىدىكى دۈشمەنلىك مۇناسىۋىتىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. مەلۇمكى، كرميان ئائىلىسى بابائىيلار ئىسيانىنى باستۇرۇشتا كۆرسەتكەن خىزمىتى ئۈچۈن سەلجۇقلار تەرىپىدىن مۇكاپاتلانغان.<ref>كفادار (1999)، ص. 65-66.</ref> ئوسمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا قوشنىلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىدە زور سىياسىي قابىلىيەت نامايان قىلغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىتتىپاقلىرى قەبىلە، ئىرق ۋە دىنىي چېگرا لىنىيىلىرىدىن ھالقىغان. بەلكىم بۇ ئىشلاردا ئۇ ئۆزىنىڭ سىياسىي تۇيغۇسى ۋە ئارزۇ-مەقسەتلىرىنىڭ تەلىپىگە ئەگىشىپ ئىش قىلغان، بىراق ئۇ ئۆزى قۇرغان ئائىلەۋى مۇناسىۋەتلەرنىڭ كەلگۈسىدىكى نەتىجىلىرىنى توغرا باھالاشتا خاتالىق قىلمىغان. ئۇ روم سەلجۇقلارنىڭ سىياسىي مەدەنىيىتىنى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ ئېھتىياجلىرىغا ماسلاشتۇرۇپ قايتا شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، قوشنا تۈركمان ئەمىرلىكلىرىگە قارىغاندا تۈرك، ئىسلام ۋە روم ئەنئەنىلىرىنى بىرلەشتۈرۈشتە تېخىمۇ يېڭىلىق يارىتىشچان بولغان. ئوسمان يەنە روم قوشنىلىرى—يەنى روم شەھەر ۋە كەنت رەھبەرلىرى—بىلەن ھەمكارلاشقان. ئۇنىڭ قەبىلىسى يازلىق چارۋىچىلىق رايونلىرىغا كۆچكەندە، ئۆز نەرسە-كېرەكلىرىنى روملارنىڭ «بىلەجىك» قەلئەسىدە قالدۇرۇپ كېتەتتى؛ قايتىپ كەلگەندە بولسا، بۇ قەلئە مەسئۇللىرىغا خىزمەتلىرى ئۈچۈن رەھمەت سۈپىتىدە پىشلاق، ھايۋان تېرىلىرىدە ساقلانغان سۈت مېيى ۋە ياخشى سۈپەتلىك گىلەملەرنى سوۋغا قىلىشاتتى. بۇ ئەھۋال چارۋىچىلار بىلەن دېھقانلار ياكى شەھەر ئاھالىسى ئارىسىدىكى بىرلىكتە ياشاش مۇناسىۋىتىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.<ref name="الاجتهاد">كفادار (1999)، ص. 63.</ref> ئوسمان بىلەن «كوسە مىخائىل»—«ھەرمنكايە» كەنتىنىڭ ھاكىمى—ئارىسىدىكى دوستلۇق مۇناسىۋىتى بۇ خىل مۇسۇلمانلار بىلەن روملار ئارىسىدىكى ئارىلاشما ۋە ھەمكارلىقنىڭ ئەڭ يۇقىرى نۇقتىسى بولغان. بىراق ئۇنىڭ باشقا ئىرقىي گۇرۇپپىلاردىن بولغان دۈشمەنلىرى، مەسىلەن غەربىي ئانادولۇنىڭ چېگرا رايونلىرىغا كۆچۈپ كەلگەن موڭغۇللار ۋە كرميانلىقلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى دۈشمەنلىك خاراكتېرىدە بولغان. چۈنكى تۈركلەر ئادەتتە موڭغۇللار بىلەن دۈشمەنلىك مۇناسىۋەتتە ئىدى، شۇنداقلا كرميانلىقلارنىڭمۇ غۇز (ئوغۇز) بولماسلىقى ئېھتىمال. ئۇ كرميان زېمىنىدا موڭغۇل رەھبەرلىرىدىن بىرى بولغان «جغدار» بىلەن توقۇنۇشقا كىرگەن، ۋە ئېنىقكى موڭغۇللار ۋە كرميانلىقلار بىلەن بولغان بۇ توقۇنۇشلار ئەمىرلىكنىڭ دەسلەپكى دەۋرلىرىدە تېخىمۇ كەسكىن بولغان.<ref name="الاجتهاد"/> [[ھۆججەت:GhazanOnHorse.JPG|thumb|موڭغۇللار بىلەن تۈركلەر ئوتتۇرىسىدىكى دۈشمەنلىك كۈچىيىۋاتقان بولسىمۇ، ئوسمانلى ئىمپېرىيىسىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە، موڭغۇل ئىلخان مەھمۇد غازان (ئات ئۈستىدە)، ئۇنىڭدىن كېيىن سەلجۇق سۇلتانى ۋە ئوسمانلى شاھزادىسى كەلدى.]] ئوسمان «ئاخى فەتىيان» بىلەنمۇ ئىتتىپاق تۈزگەن بولۇپ، بۇلار بىر كەسىپ بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئەزالاردىن تەركىب تاپقان تەشكىلاتلىق گۇرۇپپىلار ئىدى. ئۇلار ئۆزلىرىگە ئادالەتنى ساقلاش، زۇلمنى توختىتىش، زالىمنى چەكلەش، ئىسلام شەرىئىتى ۋە ياخشى ئەخلاق تەلىپلىرىگە ئەمەل قىلىش، ھەمدە زۆرۈر بولغاندا ئۆز ھوقۇقلىرى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ھوقۇقلىرىنى قوغداش ئۈچۈن ھەربىي ۋەزىپىلەرنى ئادا قىلىشنى مەجبۇرىيەت قىلىپ بەلگىلەگەن.<ref>الدوري (1952)، ص. 520-523.</ref><ref>ابن بطوطة (1997)، ص. 163.</ref> ئۇ يەنە ئانادولۇغا كۆچۈپ كەلگەن تۈركمان قەبىلىلىرى بىلەن ئىتتىپاق قۇرغان بولۇپ، بۇلار ئومۇمىي جەھەتتىن چېگرا رايونلىرىنىڭ، خۇسۇسەن ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئاساسىي كۈچىنى تەشكىل قىلغان. چۈنكى ئۇلار شەھەرلەردە مۇقىملاشقان تۈركلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ پائال ۋە ئۈنۈملۈك ئىدى. ئۇ يەنە مەن دەرىس ۋادىسى ۋە پافلاگونىيە رايونلىرىدا ياشايدىغان نۇرغۇن تۈركمانلارنى ئۆز قوشۇنلىرىغا قوشۇلۇشقا جەلپ قىلغان.<ref>طقوش (2013)، ص. 28.</ref> بۇ تۈركمانلار ياخشى جەڭچىلەر بولۇپ، جىھاد ۋە غەزاغا ئىنتىلىدىغان ئىدى. ئۇلارنىڭ ھەر بىرى بىرەر سۇپىيلار طارىقىتىنىڭ شەيخىگە ۋە بىرەر تەككىگە باغلانغان بولۇپ، بۇ يەردە ئۇلار ئاللاھ يولىدىكى جىھادنىڭ مەنىسىنى ۋە كۆپلىگەن ئىسلامىي شەرىئەت پىرىنسىپلىرىنى ئۆگەنگەن. بىراق بۇ تۈركمانلارنىڭ بىر قىسمىنىڭ ئىسلام دىنى بىلەن بولغان باغلىنىشى كۈچلۈك ئەمەس ئىدى. شۇڭا ئوسمان بۇلارنى ئىسلامىي روھتا تەربىيەلەش ۋە يېڭى زېمىنلارنى ئېچىش ئارقىلىق «دارۇل ئىسلام» نى كېڭەيتىش قىممەتلىرى بىلەن سىڭدۈرۈش ئۈچۈن بۇ ۋەزىپىنى شەيخلەر ۋە دەرۋىشلەرگە تاپشۇرغان. ھەقىقەتتە، بۇ شەيخلەر ۋە دەرۋىشلەر «خۇراسان ئەۋلىيالىرى»نىڭ طارىقەتلىرىنى تارقىتىشتا ناھايىتى قىزغىن بولۇپ، يېڭى كۆچۈپ كەلگەنلەرنى ئوقۇتۇشقا ئالاھىدە كۈچ چىقارغان.<ref>أوزتونا (2010)، ص. 88.</ref> رەھبەرلىك تەرتىپى جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان دەسلەپتە قسطمونىدىكى بەنۇ شيان ئەمىرىگە، كېيىن كوتاهىيەدىكى كرميان ئەمىرى ئارقىلىق سەلجۇق سۇلتانىغا تەۋە بولغان، بۇ كرميان ئەمىرى ئۆزى بولسا تبريزدە تۇرۇشلۇق موڭغۇل ئىلخانغا تابع ئىدى. ئەمەلىيەتتە بۇ دەۋردە سەلجۇق سۇلتانى ئىدارە قىلىش قۇدرىتىنى يوقىتىپ قويغان بولۇپ، ئىشلارنى ئىلخان ئۆزى تەيىنلىگەن ۋە بىر ۋاقىتتا باش قۇماندان بولغان ۋالىيلار ئارقىلىق باشقۇرغان. چېگرا ئەمىرلىرى، جۈملىدىن ئوسمانمۇ، ئىلخان تەلەپ قىلغاندا ئەسكەر ئەۋەتىش مەجبۇرىيىتىگە ئىگە ئىدى.<ref name="يلماز2">أوزتونا (2010)، ص. 91.</ref> تەبىئىيكى، مەسچىت ئىماملىرى خۇتبەدە ئالدى بىلەن مىسىردىكى ئابباسىيلار خەلىپىسىنىڭ نامىنى، ئاندىن تبريزدە تۇرۇشلۇق ئىلخاننىڭ نامىنى، ئۇنىڭدىن كېيىن قونىيەدىكى سەلجۇق سۇلتانىنىڭ نامىنى، ئاخىرىدا يەرلىك ئەمىرنىڭ نامىنى تىلغا ئالاتتى.<ref name="يلماز2"/> ==ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ كېڭىيىشى== ===دەسلەپكى ھۇجۇملار ۋە قاراجا ھىسار قەلئەسىنىڭ ئىشغال قىلىنىشى=== ==باھالىغۇچى== ===پايدىلانغان ماتېرىياللار=== ;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا {{Reflist|3}} ;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە <div style="direction: ltr"> {{Reflist|group=la|3}} </div> f3u07t4wi45l0pu25b8l1dvnn63evfa 175545 175544 2026-04-18T23:43:26Z باسم 10959 /* ئۇنىڭ ئىسمى */ 175545 wikitext text/x-wiki {{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى |ئات-تەگئات = بىرىنچى ئوسمان<br/><small>([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)</small> |رەسىم = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]] |تۇغۇلغان = ھ 656 / م. 1258 |يۇرتى = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى |ۋاپاتى = ھ 726 / م. 1326<br/>سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]] |ئەسىرى = پادىشاھ |بالىلىرى = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن<br/>ۋە باشقىلار |ئاتا-ئانىسى = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]<br/>ھەلىمە خاتۇن }} '''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: <span style="font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px ">أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل</font></span>)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بەگ'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. شۇنداقلا مىلادىيە 1922-يىلى [[تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلغانلىقىنىڭ جاكارلىنىشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر ئالتە يۈز يىل بالقان، [[ئاناتولىيە]]، ئەرەبنىڭ شەرقى ، يېقىن ۋە ئوتتۇرا مەغرىبنى باشقۇرغان ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ئىدى. '''بىرىنچى ئوسمان''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئوسمان ئەمىرلىك ۋە قەبىلىنىڭ رەھبەرلىكىنى ئۈستىگە ئالدى، ئىچكى توقۇنۇشلار ۋە دۇچ كەلگەن خەتەرلەرگە قارىماي، سەلجۇق سۇلتانلىقى رۇمغا سادىق قالدى. گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلى، ئوسمان سەلجۇق سۇلتانى ۋە ئابباسىيلار خەلىپىسى نامىدىن بىزانتىيە چېگراسىغا ھۇجۇم قىلدى. ئۇ بىر قانچە قەلئەنى بويسۇندۇرۇپ، قەبىلىسىنى مەرمەرە دېڭىزى ۋە قارا دېڭىز قىرغىقىغىچە كېڭەيتتى. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة">جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116</ref> ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة"/> ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.<ref group="la">Quataert (2005), p. 4.</ref> گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالبپادشاھ» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.<ref name="مولد تلقائيا2">أرمغان (2014)، ص. 15.</ref> ==تارىخىي خەلىپە== [[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]] كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref>سعد الدين (1862)، ص. 13-15. </ref> باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.<ref name="نسب">أوزتونا (2010)، ص. 83-84.</ref> بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.<ref name="فريد بك">فريد بك (1981)، ص. 115-116.</ref><ref>القرماني (1985)، ص. 9-10.</ref> سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.<ref name="فريد بك"/> ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.<ref>الكوبريللي (1967)، ص. 126.</ref> كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.<ref group="la">Anooshahr (2009), p. 157.</ref> ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.<ref name="طقوش1">طقوش (2013)، ص. 25-26.</ref> ==ئۇنىڭ باشلىنىشى== ===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى=== [[ھۆججەت:Behcetü't Tevârîh ilk sayfa.png|thumb|right|تارىخچى شۈكراللهنىڭ «بهجة التواريخ» ناملىق كىتابىنىڭ مەزمۇنى. ئوسمان بىرىنچىنىڭ ھاياتىنىڭ دەسلەپكى باسقۇچلىرىنى مۇھاكىمە قىلىدىغان ئەڭ قەدىمكى مەنبەلەرنىڭ بىرى.]] تۇغۇلۇش ۋاقتى ھىجرىيە 656-يىلى سەپەر ئېيىنىڭ 8-كۈنى، مىلادىيە 1258-يىلى 2-ئاينىڭ 13-كۈنىگە توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە تارىخىي بىنەكارلىق ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.<ref name="ReferenceC"> أرمغان (2014)، ص. 11.</ref> ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref group="la">Sakaoğlu (1999), p. 392-395.</ref><ref group="la"> Shaw (1976), p. 13. </ref> بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.<ref group="la">Zachariadou (1997), p. 150.</ref> ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.<ref name="حلاق">حلاق (2000)، ص. 16-17.</ref> ئىمام ئەخمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان. [[ھۆججەت:I Osman.jpg|thumb|ئوسماننىڭ ياش ۋاقتىدىكى ئوسمانلى ئۇسلۇبىدىكى كىچىك سۈرىتى.]] ئەمما نەسەب جەھەتتىن، ئەڭ كەڭ تارقالغان كلاسسىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئوسمان «سۇلايمانشاھ»نىڭ نەۋرىسى بولۇپ، ئۇ فۇرات دەرياسىدىن ئاتى بىلەن ئۆتۈش جەريانىدا چۆكۈپ ۋاپات بولغان دەپ قارىلىدۇ. بىراق تۈرك تارىخشۇناسى يىلماز ئۆزتۇنا بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئاجىز دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ بوۋىسى ۋە ئارتۇغرۇلنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى «گۈندۈز ئالپ» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە سۇلايمانشاھ نامىنىڭ ئەسلىدە ئانادولۇنى فەتھ قىلغان سۇلايمان ئىبن قۇتلۇمشنىڭ نامىدىن قالغان بىر ئەسلىمە بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ نام بىلەن باغلىنىش بولسا ئوسمانلار بىلەن سەلجۇقلار ئارىسىدا باغلىنىش قۇرۇش مەقسىتىدە پەيدا بولغان بولۇشى ئېھتىماللىقىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ؛ بولۇپمۇ ئوسمانلىلار ئۆزلىرىنى سەلجۇقلارنىڭ قانۇنىي ۋارىسلىرى دەپ كۆرسەتكەنلىكىنى نازاردا تۇتقاندا. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى مۇنداق بولىدۇ: '''ئوسمان ئىبن ئەرتۇغرۇل ئىبن گۈندۈز ئالپ ئىبن قايا ئالپ ئىبن گۆك ئالپ ئىبن سارقۇوق ئالپ ئىبن قائىي ئالپ'''،<ref name="نسب"/> بۇلارنىڭ ھەممىسى قائىي قەبىلىسىنىڭ بەكلىرى (ئەمىرلىرى) بولۇپ، ئوسمانلى مەنبەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. رەسمىي ئوسمانلى نەسەب شەجەرىسىگە كۆرە بولسا، ئوسمان بىرىنچى [[تۈرك|تۈركلەر]] «ئوغۇز خان» دەپ ئاتايدىغان «مەتە»نىڭ (ۋاپاتى مىلادىدىن بۇرۇن 174-يىل) 46-ئەۋلادىدۇر.<ref name="نسب"/> يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى ئوسمانلى مەنبەلىرى ئوسماننىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن نەسەبىنى ۋە ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا دائىر، ھەقىقەتتىن كۆرە ئەپسانىلەرگە يېقىن بولغان مەلۇماتلارنى كەلتۈرۈپ، ئۇلارنى يافەس ئىبن نۇھنىڭ ئەۋلادى دەپ قارىيدۇ، ھەمدە ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى 52 ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ ئەجدادنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئاخىرىدا [[نۇھ ئەلەيھىسسالام|نۇھ پەيغەمبەر]]گە تۇتىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ شەجەرىدە گۆك ئالپ، ئوغۇز خان (ئۇنى گۆك ئالپنىڭ دادىسى دەپ قارايدۇ) ۋە [[ئوغۇزلار|ئوغۇزلار تۈركمانلىرى]] بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن سەلجۇقلار چىقىپ، پارس ۋە ئانادولۇنى ئىگىلەپ، مالازگىرت جەڭىدە روملارنى قاتتىق مەغلۇپ قىلغان.<ref name="حلاق"/> بۇنىڭدىن، يىلماز ئۆزتۇنانىڭ قارىشىدىكىدەك، ئوسمانلىلارنىڭ ئۆزلىرىنى دائىم سەلجۇقلارغا باغلاشقا ۋە ئۆزلىرىنى ئۇلارنىڭ ۋارىسلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقىنىڭ بەزى ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تارىخشۇناس ئىبن ئىياس «بدائع الزهور في وقائع الدهور» ناملىق ئەسىرىدە ئوسماننىڭ پۈتۈنلەي باشقا بىر كېلىپ چىقىشىنى بايان قىلىدۇ، بۇنى ھازىرقى تارىخشۇناسلار رەت قىلىدۇ. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، ئوسمان 658 ھ يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، ئەسلى [[ئەرەبلەر|ئەرەب]] بولۇپ، ھىجازدىن كېلىپ چىققان، وادي الصفراءدا، [[مەدىنە|مەدىنە مۇنەۋۋەرە]]گە يېقىن جايدا ياشىغان. كېيىن مەدىنەدە قەھەتچىلىك يۈز بەرگەندە، ئۇ بۇ يەردىن چىقىپ قارامان بېگلىكىگە، يەنى [[قۇنىيە]]غا كەلگەن، شۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ كىيىنىشى ۋە ئادەتلىرىنى قوبۇل قىلغان، كېيىنچە ئەلا ئەددىن ئەلى ئىبن خەلىل قارامانىنىڭ خىزمىتىگە كىرىپ، ئۇنىڭ يېنىدا ئورنى ئۆسۈپ، تۈركچە سۆزلەشنى ئۆگىنىپ، كۆپلىگەن ئەگەشكۈچىلەرگە ۋە ياردەمچىلەرگە ئىگە بولغان.<ref>ابن إياس (1984)، ص. 364-365.</ref> === ئۇنىڭ ئىسمى === بارلىق تارىخىي مەنبەلەر ئەرتۇغرۇلنىڭ كىچىك ئوغلىغا «ئوسمان» دەپ نام قويغانلىقىنى، بۇنىڭ [[تۆرت خەلىپە|راشد خەلىپىلەر]]نىڭ ئۈچىنچىسى [[ئوسمان بىننى ئەففان|ئوسمان ئىبن ئەففان]]غا، يەنى ساھابىلەردىن بولۇپ [[مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام|مۇھەممەد]] پەيغەمبەرگە يېقىن بولغان ۋە [[ئەشەرەئى مۇبەششەرە|جەننەت بىلەن خۇشخەۋەر بېرىلگەن ئون كىشى]]نىڭ بىرىگە تەبەررۈك قىلىش ئۈچۈن قويۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىراق، بىزانتىيە تەتقىقاتلىرىغا ئىختىساسلاشقان زامانىۋى تارىخشۇناس دكتور «لاۋەند قايا پىنار» ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسىنىڭ ئەسلى ئىسمى ئەمەلىيەتتە «ئوتومان» ياكى «ئەتومان» بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ بۇ قارىشىنى روم (بىزانتىيە) تارىخشۇناسى جەرجىس پاخىمەرِس (1242–تەخمىنەن 1310)نىڭ ئەسەرلىرىگە تايىنىپ دەلىللەيدۇ؛ چۈنكى ئۇ ئوسمان دەۋرىدە ياشىغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىسمىنى ئەرەبچە «ئەين» ھەرىپىگە ئوخشاش ھەرىپلەر بىلەن باشلانغان شەكىلدە ئەسلىمەيدۇ، بەلكى [[لاتىن تىلى|لاتىنچە]] «Ottomanus» ۋە [[گرېك تىلى|يونانچە]] «Асман» دەپ يېزىدۇ. ئۇنىڭ يەنە بىر دەلىلى شۇكى، ئوسماننىڭ ئاتىسى، قېرىنداشلىرى ۋە ئەمەلرىنىڭ ھېچقايسىسى ئەرەبچە-ئىسلامىي ئىسىملارنى كۆتۈرمىگەن؛ شۇنداق بولغاندا نېمە ئۈچۈن ئوسمان يالغۇز بۇ جەھەتتە ئالاھىدە بولىدۇ؟<ref group="la">Kayapinar (2013). </ref> بۇ قاراشقا قارشى تۇرۇپ، ئوسماننىڭ ئۆزى بالىلىرىغا ئەرەبچە-ئىسلامىي ۋە تۈركچە ئىسىملارنى بىرلىكتە قويغانلىقى كۆرسىتىلىدۇ؛ مەسىلەن، ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى «ئالا ئەددىن»، كىچىك ئوغلى بولسا «ئورخان» دەپ ئاتالغان. بۇ ئەھۋال ئۇنىڭ مۇسۇلمان بولۇپ تۇغۇلغانلىقىنى ۋە ئىسلامغا مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. يەنە يىلماز ئۆزتۇنا قوشۇپ، بەزى كىشىلەر ئوتتۇرىغا قويغان، قەبىلىدە ئىسلامنى ئەڭ ئاۋۋال قوبۇل قىلغانلار ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئوغلى ئوسمان ئىكەنلىكى ھەققىدىكى رىۋايەتنىڭ توقۇلما ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ بەلكىم بۇ ئائىلىنىڭ دەرىجىسىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن پەيدا قىلىنغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.<ref name="نسب"/> ==ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ قۇرۇلۇشى== [[ھۆججەت:Снимок экрана 2017-06-08 в 17.42.43.png|thumb|right|ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، كەي قەبىلىسىنىڭ ئەمىرى سۈپىتىدە سادىقلىق قەسىمى ئالغان.]] [[ھۆججەت:Баха Валад - Маариф (Миниатюра).jpg|thumb|ھاجى بەكتاش ۋەلى. ئۇ ئوسمان بىرىنچى دەۋرىدە ياشاپ، ئۇنىڭ باشلانغۇچ دەۋرلىرىگە تارىخىي بايان بەرگەن.]] ئوسمان ئاتىسى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئەرتۇغرۇل]] ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ ئورنىغا چىقىپ، يېڭىدىن قۇرۇلغان ئەمىرلىكنىڭ ۋە قائىي قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى تەخمىنەن يىگىرمە تۆت ياش ۋاقتىدا ئۈستىگە ئالغان.<ref> أوزتونا (2010)، ص. 89.</ref> بىر قانچە تارىخشۇناسلارنىڭ ئورتاق قارىشىغا كۆرە، ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىققا چىقىشى تىنچ يول بىلەن بولمىغان؛ بەلكى ئۇ ئالدى بىلەن ئۆز قېرىنداشلىرىغا قارشى بىر كۈچ سىنىشىش ياكى ھوقۇق ئۈچۈن جەڭگە كىرگەن دەپ قارىلىدۇ. بۇ جەڭنىڭ قانداقلىقى، كىم بىلەن بولغانلىقى ۋە قانداق تەرەققىي قىلغانلىقى ھەققىدە تارىخشۇناسلار ئارىسىدا چوڭ تالاش-تارتىش بار، ۋە بۇ ھەقتە ئوخشىمىغان رىۋايەتلەر مەۋجۇت. كۆپ رىۋايەتلەرگە كۆرە، بۇ توقۇنۇشنىڭ بىر تەرىپى ئوسماننىڭ تاغىسى دوندار غازى بولغان. چۈنكى باشقا قەبىلىلەر ئۇنى قېرىندىشىنىڭ ئوغلىدىنمۇ ئەمىرلىككە تېخىمۇ لايىق دەپ قارىغان، ئەمما جەڭچىلەر ۋە پالۋانلار ئوسماننى قوللىغان. بۇ توقۇنۇشنىڭ قانداق باشلانغانلىقى، قانداق داۋاملاشقانلىقى ۋە قايسى شەكىلنى ئالغانلىقى ئېنىق ئەمەس. شۇنداق بولسىمۇ، ئاخىرىدا ئوسمان غەلىبە قازىنىپ، ئۆزىنىڭ قېرى ياش تاغىسىنى بىر ئوق (ئوقيا ئوقى) بىلەن ئۆلتۈرگەن دەپ رىۋايەت قىلىنىدۇ. بىر رىۋايەتكە كۆرە، سىيىد مۇھەممەد ئىبن ئىبراھىم خۇراسانى، يەنى «ھاجى بەكتاش ۋەلى» نامى بىلەن تونۇلغان شەخس، «ۋەلايەت نامە» ناملىق ئەسىرىدە باشقا بىر ھېكايىنى بايان قىلىدۇ. ئۇنىڭچە، ئارتۇغرۇل ۋاپات بولغاندىن كېيىن قەبىلىگە رەھبەر بولغان كىشى ئوسماننىڭ كىچىك تاغىسى «گۈندۈز ئالپ» بولغان. بۇ دەۋردە ئوسمان ۋە قەبىلە پالۋانلىرى سۇكۇد ئەتراپىدىكى يارھىسار، بىلەجىك، ئىنېگۆل ۋە ئىزنِق قاتارلىق روم رايونلىرىغا ھۇجۇم قىلىشنى باشلىغان. بۇ ھۇجۇملارغا جاۋابەن، بورسا رايونىدىكى روم ۋالىيسى «تەكفۇر» سەلجۇق سۇلتانى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئۈچىنچىگە مەكتۇپ يوللاپ، بۇ ھۇجۇملاردىن شىكايەت قىلغان. سۇلتان بولسا گۈندۈز ئالپقا ئەمر قىلىپ، قېرىندىشىنىڭ ئوغلى بولغان ياش ئوسماننى ئۆزىنىڭ ئالدىغا كەلتۈرۈشنى بۇيرۇغان. ئۇ ئوسماننى قولغا ئېلىپ قونياغا ئەۋەتكەن. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، سۇلتان ئوسماننىڭ جۈرئىتى ۋە باتۇرلۇقىغا مەھلىيا بولغان، شۇڭا ئۇنى ھاجى بەكتاش ۋەلىنىڭ يېنىغا ئەۋەتكەن. ھاجى بەكتاش ئۇنى ئىززەت-ھۆرمەت بىلەن قارشى ئېلىپ، «مەن ئۇنىڭغا ئوخشاش بىرىنى ئۇزۇن يىللاردىن بېرى كۈتۈپ كەلدىم» دەپ، ئۇنى قويۇپ بېرىشنى بۇيرۇغان.<ref name="المسبار">يونم (2016)، ص. 4.</ref> ئۇنىڭ بېشىغا صوفىيلارنىڭ رەختى بىلەن لىباس كىيگۈزۈپ، گويا تاج كىيگۈزۈلگەندەك قىلغان، ھەمدە ئۇنىڭ بىلەن بىللە قونياغا سۇلتانغا خەت ئەۋەتكەن؛ بۇ خەتتە ئوسماننى ماختاپ، ئۇنىڭغا قايى قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى رەسمىي ئېتىراپ قىلىشنى تەلەپ قىلغان.<ref name="المسبار" /> سۇلتان بۇ خەتنى ئوقۇغاندىن كېيىن، ئوسماننى ئاتىسىنىڭ ئورنىغا قەبىلە ئەمىرى قىلىپ تەيىنلىگەن.<ref group="la"> Sakaoğlu (1999a), p. 26, 517.</ref> بۇ رىۋايەتتە ئوسمان بىلەن گۈندۈز ئالپ ئوتتۇرىسىدىكى كېيىنكى مۇناسىۋەت ھەققىدە ھېچقانداق مەلۇمات بېرىلمىگەن.<ref>خراسانی (2011)، ص. 221-226.</ref> == ئوسمانلى شاھزادىسىنىڭ ئورنىنىڭ ئەھمىيىتى == بىرىنچى ئوسمان دەۋرىدە تۈرك ئوسمانلىلارنىڭ ھەربىي ۋە سىياسىي ئورنى ئېنىق شەكىللىنىشكە باشلىدى. ئۇلارنىڭ دىنىي ئورنى بولسا ئۇنىڭدىن بۇرۇنلا، [[ئوتتۇرا ئاسىيا]] ۋە [[غەربىي ئاسىيا]]دىكى تۈرك مۇھىتلىرىدا كەڭ تارقالغان ئىسلام دىنىنىڭ تەسىرى بىلەن بېكىتىلگەن ئىدى. بىراق ئۇلارنى قوشنا نۇرغۇن ئىسلام سۇلالىلىرىدىن پەرقلەندۈرگەن ئاساسلىق ئامىل، ئۇلارنىڭ ئىككى چوڭ ئىسلام مەزھىپىنى مەلۇم دەرىجىدە ماسلاشتۇرغانلىقى ئىدى. گەرچە ئۇلار [[ھەنەفىي مەزھىپى|ھەنىفى سۈننىي مەزھىپى]]نى قوبۇل قىلغان بولسىمۇ، جعفەرى-شىئە يۆنىلىشىدىكى بەزى ئېتىقادىي ئامىللارنىڭمۇ تەسىرىنى كۆرسەتكەن. چۈنكى سۈننىي ۋە ئىثنائەشەرى شىئە قاراشلىرى ئوتتۇرا ئاسىيادىن ئانادولۇغا كۆچكەن تۈركمان قەبىلىلىرى ئارىسىدا بىر-بىرىگە ئارىلىشىپ، بىر خىل دىنىي-مەدەنىيەت مۇرەككەپلىكىنى شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئالدىنقى قاتارىدا روم سەلجۇقلار دۆلىتى بار ئىدى؛ ئوسمانلى ئائىلىسىمۇ دەل شۇ دۆلەت خىزمىتىدە بولغان.<ref name="حلاق"/> ھەربىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسماننىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى ئۇنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىدە چوڭ رول ئوينىغان. سۇكۇد شەھىرى بىر تەرەپتىن ئاسان مۇداپىئە قىلىشقا بولىدىغان ئېگىز جايدا، يەنە بىر تەرەپتىن [[كونىستانتىنوپول|قۇستانتىنىييە]]دىن [[قۇنىيە]]غا تۇتىشىدىغان ئاساسىي يول ئۈستىدە جايلاشقان ئىدى. بۇ رايوننىڭ سىياسىي بۆلۈنۈپ كېتىشى كىچىك ھەربىي كۈچلەرگە ئىلگىرىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ ئەھمىيەت بېرىلىشىگە سەۋەب بولغان. ئۇنىڭ بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى زېمىنلىرىغا يېقىن بولۇشى، ئۇنىڭ پائالىيىتىنى جەڭ ۋە جىھاد يۆنىلىشىگە قارىتىپ، روم زېمىنلىرىنى فەتھ قىلىپ ئۇلارنى ئىسلام زېمىنلىرىغا ۋە ئابباسى خىلافىتى دائىرىسىگە كىرگۈزۈش ئىدىيىسىنى كۈچەيتكەن. بىزانتىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئىدارە سىستېمىسىنىڭ زەئىپلىشىشى ئۇنىڭ غەربىي ئانادولۇغا قاراپ كېڭىيىشىنى ئاسانلاشتۇرغان، ھەتتا داردانېل بوغۇزى ئارقىلىق جەنۇبىي شەرقىي ياۋروپاغا ئۆتۈشنىمۇ قولايلاشتۇرغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىزانتىيلارنىڭ ياۋروپادىكى ئىچكى ئۇرۇشلار بىلەن مەشغۇل بولۇشى ئۇنىڭغا تېخىمۇ كەڭ ھەرىكەت مەيدانى يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش1"/> [[ھۆججەت:Osman I area map-ug.png|thumb|right|سۇلتان عثمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ چېگرالىرى (قېنىق قىزىل)، ۋە ئۇ ۋاپات بولغان ۋاقىتتىكى چېگرالىرى (سۇس قىزىل).]] بىراق شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ رايوندا بىزانتىيە كۈچىنىڭ ئاجىزلاشقانلىقىنى ھەددىدىن زىيادە چوڭايتىپ كۆرسىتىشكە بولمايدۇ. چۈنكى بىزانتىيلار مىخائىل سەككىزىنچى ۋە ئاندرونىكوس ئىككىنچى دەۋرلىرىدە (681 ھ– 728 ھ / 1282 – 1328م) بىتىنىيە رايونىنىڭ چېگرالىرىنى مۇستەھكەملەپ، ئىسلامىي ھۇجۇملارغا قارشى مۇداپىئە قۇرغان؛ بۇ ھۇجۇملار سەكارىيا دەرياسىنى كېسىپ ئۆتۈپ، بۇ ۋىلايەتنىڭ شەھەرلىرىگە يېتىپ بېرىشقا مەجبۇر ئىدى. بىراق بۇ قورغانلار دەريا بويىچە جەنۇبتىن شىمال ۋە غەرب يۆنىلىشىدە ھەرىكەت قىلغان ئوسمانلىلارنىڭ ئالدىدا ئۈنۈمسىز قالغان. بۇنىڭدىن باشقا، ئۇزۇن مۇددەت داۋاملاشقان توقۇنۇش سەۋەبىدىن سەلجۇق سۇلتانلىقى ۋە بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى ئىككىسىمۇ قاتتىق ھالىدىن كەتكەن ھالەتكە چۈشۈپ قالغان. بىرىنچىسى موڭغۇللارنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرىغان، ئىككىنچىسى بولسا تۆتىنچى سەلجۇقىي سەپىرى جەريانىدا لاتىنلارنىڭ بېسىپ كىرىشىگە دۇچ كەلگەن. بۇ ئەھۋال ئانادولۇدا سىياسىي ۋە ھەربىي بوشلۇق پەيدا قىلىپ، ئاخىرىدا بۇ يىمىرىلگەن ئىككى دۆلەتنىڭ ئورنىنى تولدۇرىدىغان يېڭى بىر كۈچنىڭ مەيدانغا چىقىشىغا شارائىت يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش2">طقوش (2013)، ص. 27.</ref> سىياسىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان ئۆز ئەمىرلىكى ئۈچۈن مۇكەممەل باشقۇرۇش تۈزۈمى ئورنىتىشتا ناھايىتى يۇقىرى قابىلىيەت كۆرسەتكەن. ئۇنىڭ دەۋرىدە ئوسمانلىلار كۆچمە قەبىلە تۈزۈمىدىن مۇقىم دۆلەتلىك باشقۇرۇش سىستېمىسىغا ئۆتۈش يولىدا مۇھىم باسقۇچلارنى بېسىپ ئۆتتى؛ بۇ بولسا ئۇلارنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، كېيىن تېز سۈرئەتتە چوڭ دۆلەتكە ئايلىنىشىغا ياردەم بەردى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئەمىرلىكنىڭ ئانادولۇنىڭ غەربىي شىمالىدا، خىرىستىيان دۇنياسىغا يېقىن جايلىشىشى، ئۇنى چېگرا ئەمىرلىكى سۈپىتىدە مەلۇم بىر ھەربىي سىياسەتنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر قىلدى. ئانادولۇ تارىخىدا چېگرا رايونلىرىدا قۇرۇلغان ئەمىرلىكلەر ئىچكى رايونلاردىكى ئەمىرلىكلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ تېز تەرەققىي قىلىش پۇرسىتىگە ئىگە بولغانلىقى مەلۇم.<ref name="طقوش2"/> ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئەھمىيىتى ئۇنىڭ موڭغۇل ھۇجۇم رايونلىرىدىن يىراق بولۇشى ۋە ئانادولۇنىڭ جەنۇبى ۋە جەنۇبىي غەربىدىكى كۈچلۈك تۈركمان ئەمىرلىكلىرىنىڭ تەسىرىدىن نىسبەتەن خالى بولۇشىدا ئىدى. شۇنداقلا ئۇنىڭ غەربتىكى روم رايونلىرى بىلەن شەرقىدىكى موڭغۇللارنىڭ كونتروللۇقىدىكى يەرلەرنى تۇتاشتۇرىدىغان [[يىپەك يولى]]غا يېقىن بولۇشى ئۇنىڭغا ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئالاھىدە ئەۋزەللىك بەخش ئەتتى. بۇنىڭغا قوشۇپ، بۇ ئەمىرلىك تېخى فەتھ قىلىنمىغان روم زېمىنلىرىغا قارشى تۇرۇۋاتقان يالغۇز سىرتقى سەپ بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئۇ يەرگە كۆپ ساندا تۈركمان جەڭچىلەرنى، جىھاد ۋە غازا ئىزدەۋاتقان دەرۋىشلارنى، شۇنداقلا موڭغۇللاردىن قېچىپ كەلگەن دېھقانلارنى جەلپ قىلدى. ئۇلار بۇ يەرنىڭ مۇنبەت زېمىنلىرىنى ئۆز پائالىيىتىنى داۋاملاشتۇرۇشقا مۇۋاپىق مۇھىت دەپ تاپتى.<ref>كولنز (1993)، ص. 26.</ref> ===ئوسماننىڭ چۈشى=== [[ھۆججەت:Mal hatun, eskişehir.jpg|thumb|right|ئەسكىشەھىردىكى ئوسماننىڭ ئايالى مال خاتۇننىڭ ھەيكىلى.]] ئوسمانلى مەنبەلەر دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا يۈز بەرگەن بىر ۋەقەنى بايان قىلىدۇ؛ بۇ ۋەقەگە قەدىمكى مۇسۇلمان مۇئەرىخىلەر—بولۇپمۇ تۈركلەر—ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسى سەۋەبىدىن ناھايىتى زور ئەھمىيەت بەرگەن.<ref group="la">Creasy (1910), p. 15.</ref> بىراق زامانىۋى مۇئەرىخىلەر بۇ ھېكايىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ پەيدا بولۇشى ۋە تەرەققىي قىلىشىنى ئىزاھلاش ئۈچۈن قوللىنىلغان بىر ۋاسىتىدىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكىدە بىردەك قاراشتا. بولۇپمۇ ئوسماننىڭ ۋارىسىلىرى ناھايىتى مۇھىم نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ ھېكايىگە بىر خىل روھانىيلۇق رەڭ بېرىلگەن. ئۇلار ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەسىرلەر بويى داۋاملاشقان پارچىلىنىشىدىن كېيىن ئۇنى قايتا بىرلەشتۈرەلگەن، ۋە خەلىپىلىكنى ئەمەلىي مەنىدە قايتا جانلاندۇرغان؛ بۇ، ئۇنىڭدىن ئىلگىرى مىسىردىكى [[مەملۇك سۇلتانلىقى|ماملۇكلار سۇلتانلىقىنىڭ]] ھىمايىسى ئاستىدا پەقەت شەكلىي ھالەتكە چۈشۈپ قالغان ئىدى، بولۇپمۇ موڭغۇللار ئابباسىيلارنىڭ ئەڭ ئاخىرقى خەلىپىسى بولغان ئابدۇللاھ ئەل-مۇستەئسىم بىللاھنى باغدادتا ئۆلتۈرگەندىن كېيىن. ئۇلار يەنە باشقا ھېچقانداق ئىسلام سۇلالىسى قىلالمىغان بىر ئىشنى ئىشقا ئاشۇردى، يەنى قۇسطنطىنىيەنى فەتھ قىلىش، ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن شەرقىي ياۋروپاغا كېڭەيگەن. بۇنىڭدىن باشقا، بۇ ھېكايىدە بىر خىل «تەسادىپىي» جەھەت بار بولۇپ، ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسىدە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ كېيىنكى ئىككى ئەسىرلىك تارىخى قىسقىچە ئىپادىلەنگەن.<ref group="la">Finkel (2006), p. xiii. </ref> [[ھۆججەت:Şeyh Edebali.JPG|thumb|شەيخ ئەدەبالىنىڭ ئوسمانغا قىلغان نەسىھەتلىرى، مەرمەر تاشقا ئويۇلغان.]] بۇ ھېكايىنىڭ تەپسىلاتلىرىغا كۆرە، ئوسمان ئادەتتە كىچىك ۋاقتىدىن تارتىپ ئادەتلەنگەنچە، ئۇستازى شەيخ ئىدە بالىنىڭ تەكىيەسىدە قونۇپ، ئۇنىڭغا يېقىنلىشىپ، ئىلمىدىن پايدىلىنىش ئۈچۈن شۇ يەردە تۇرغان. بىر قېتىم ئۇ تەسادىپەن شەيخنىڭ قىزى مال خاتۇننى كۆرۈپ قالىدۇ، ۋە ئۇنىڭغا كۆڭلى چۈشۈپ، ئۇنى نىكاھلاشنى ئارزۇ قىلىدۇ. بىراق قىزنىڭ ئاتىسى بۇ تەكلىپنى رەت قىلىدۇ. ئوسمان بۇنىڭدىن قايغۇغا چۆمسىمۇ، سەبىر قىلىپ، باشقا بىرى بىلەن توي قىلىشنى خالىمايدۇ. كېيىن ئۇ بىر كېچە كۆرگەن چۈشىنى شەيخقا سۆزلەپ بەرگەندىن كېيىن، شەيخ قىزىنى ئۇنىڭغا بېرىشكە رازى بولىدۇ. ئوسماننىڭ بايان قىلىشىچە، ئۇ چۈشىدە شەيخنىڭ كۆكسىدىن بىر ھىلال كۆتۈرۈلۈپ چىقىپ، تولۇن ئايغا ئايلىنىپ، ئاندىن كېلىپ ئۇنىڭ ئۆزىنىڭ كۆكسىگە كىرگەنلىكىنى كۆرگەن. ئاندىن ئۇنىڭ بەل قىسمىدىن بىر دەرەخ ئۆسۈپ چىقىپ، ناھايىتى تېزلا چوڭىيىپ، پۈتۈن دۇنيانى سايىسى بىلەن قاپلىغان. بۇ دەرەخنىڭ ئاستىدا ئۈچ چوڭ تاغ جايلاشقان بولۇپ، ئۇنىڭ تۈپىدىن نىل، دىجلە، فىرات ۋە دانۇب دەريالىرى ئېقىپ چىققان. دەرەخنىڭ ياپراقلىرى قىلىچ ۋە نەيزىلەرگە ئوخشاپ، شامال ئۇلارنى قۇسطنطىنىيە شەھىرىگە قارىتىپ تۇرغان. بۇ شاخلارنىڭ ئاستىدا سەرىق چاچلىق، باشلىرىغا ئاق بەلگە باغلىغان ناسارا بالىلار تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى ئوقۇپ، ئۇنىڭدىن كېيىن سۇلتانغا سادىقلىق قەسەمىنى قىلغان. ئۇلارنىڭ ئەتراپىدا سان-ساناقسىز خەلق دەريا بويلىرى ۋە قولتۇقلاردا ياشاپ، ئىچۈپ-يېيىپ، دېھقانچىلىق قىلىپ، سۇ ياسالما قۇرۇلۇشلىرىنى بەرپا قىلىپ ياشايتتى. ئۇلار كۆپىيىپ، يۇرتلىرىدا نېمەت-بەرىكەت كۆپىيىپ تۇراتتى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بۇ بالىلار دەرەخنىڭ سايىسىدا تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى داۋاملىق ئوقۇشنى توختاتمايتتى.<ref name="فريد بك"/> بۇ چۈشنى ئاڭلىغاندىن كېيىن شەيخ ئۇنى ياخشى ئالامەت دەپ قاراپ، ناھايىتى خۇشال بولىدۇ ۋە قىزىنى ئوسمانغا بېرىشكە قوشۇلۇپ، ئۇنىڭغا ئۇنىڭ ئائىلىسى ۋە نەسلىنىڭ كەلگۈسىدە دۇنيانى ئىدارە قىلىدىغانلىقىنى خۇش خەۋەر قىلىدۇ. ئۇ يەنە ياخشى ھاكىم قانداق بولۇش كېرەكلىكىنى چۈشەندۈرۈپ، مۇنداق دەيدۇ: <blockquote> «ئەي ئوغلۇم! ئەمدى سەن ئەمىر بولدۇڭ؛ بۇنىڭدىن كېيىن: غەزەپ بىزگە، سەبىر ساڭا… ئەيىبلەش بىزگە، كۆڭۈل ئالىش ساڭا… جازالاش بىزگە، كۆتۈرۈش ساڭا… ئاجىزلىق بىزگە، خاتالىق بىزگە، كەچۈرۈمچانلىق ساڭا… ئايرىلىش، توقۇنۇش، يامان ماسلىشىش ۋە ئىختىلاپ بىزگە، ئادىللىق ساڭا… يامان گۇمان، ناچار سۆز ۋە يامان تەفسىر بىزگە، كەچۈرۈش ساڭا… ئەي ئوغلۇم! بۇنىڭدىن كېيىن بىز پارچىلىنىمىز، سەن بىرلەشتۈرىسەن! بىز بوشاڭلىشىمىز، سەن ئاگاھلاندۇرىسەن، ھەرىكەتلەندۈرىسەن ۋە ھىممەتلەرنى ئويغاتىسەن! ئەي ئوغلۇم! سەبىر قىل، سەبىر قىل؛ گۈل ۋاقتىدىن بۇرۇن ئېچىلمايدۇ. ئۇنتۇپ قالما: خەلقىگە كۆڭۈل بۆلگىن، شۇنداقتا دۆلەتڭ گۈللىنىدۇ! ئەي ئوغلۇم! يۈكىڭ ئېغىر، ئىشلىرىڭ قىيىن، سۇلتانلىقىڭ بىر تال چاچقا باغلانغان! ئاللاھ ساڭا ياردەم قىلسۇن!» </blockquote> بەكتاشيە رىۋايىتىگە كۆرە—بۇ رىۋايەت پەقەت بەكتاشىيە مەنبەلەردىلا ئۇچرايدىغان بولۇپ، مۇستەقىل مەنبەلەر ئارقىلىق دەلىللەنمىگەنلىكى ۋە كۆپىنچە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن كەڭ قوللاشقا ئېرىشمىگەنلىكى ئۈچۈن، ئۇنىڭ توغرىلىقى ئۈستىدە ھۆكۈم چىقىرىش قىيىن—ئوسماننىڭ ئۆگەي ئانىسى ھاجى بەكتاش ۋەلى بىلەن بىرلىكتە ياشىغان. ئۇ شۇ ۋاقىتتا ۋافائىيە تەرىقىتىنىڭ دەرۋىشلىرىدىن بولۇپ، خۇسۇسەن بابا ئىلياس خۇراسانىنىڭ مۇرىدلىرىدىن ئىدى.<ref>گُل (2014)، ص. 378.</ref> بابا ئىلياس ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ھاجى بەكتاش ۋەلى ۋە شەيخ ئىدە بالى ئۇنىڭ ئالتمىش خەلىپىسىنىڭ ئىككىسى بولۇپ قالغان. ئۇلار ئاھىيلار جەمائەتلىرىنى—يەنى جەڭچى، سانائەتچى ۋە دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ياشلار گۇرۇپپىلىرىنى—تەشكىللەپ باشقۇرغان بولۇپ، بۇلار خەلق ئارىسىدا زور نۇپۇزغا ئىگە ئىدى. ئوسمان شەيخ ئىدە بالىنىڭ قىزى بىلەن توي قىلغاندىن كېيىن، مۇشۇ قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋىتى ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، ئاھىيلار ئۈستىدىن كونترول قىلىش ۋە ئۇلارنى ئۆزىگە بېقىندۇرۇشقا مۇۋەپپەق بولغان. بۇ توي مۇناسىۋىتى نەتىجىسىدە، ئاھىيلارنىڭ شەيخلىرى ئوسمانلىلارنىڭ رەھبەرلىكى ئاستىغا كىرگەن بولۇپ، بۇ ئەھۋالنىڭ ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ قۇرۇلۇشىدا ۋە كېيىن ئۇنىڭ ئوغلى ئورخان دەۋرىدە دۆلەتكە ئايلىنىپ تەرەققىي قىلىشىدا مۇھىم رول ئوينىغان بولۇشى مۇمكىن.<ref>يونم (2016)، ص. 4-5؛ 8.</ref> ===ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىكى سىياسىي مۇناسىۋەتلەر=== [[ھۆججەت:Eşrefoğulları Beyliği'nin konumu-ug.png|thumb|right|تۈركمەن ئانادولۇ ئەمىرلىكلىرى، مەۋجۇتلۇقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە ئوسمانلى ئەمىرلىكى بىلەن قوشنا ئىدى.]] ئوسماننىڭ سىياسىي سەھنىدە پەيدا بولۇشى ۋە «غازا رەھبىرى» سۈپىتىنى قولغا كەلتۈرۈشى، ئالدىن بايان قىلىنغاندەك، شەيخ ئىدە بالى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ۋە ئۇنىڭ بىلەن قۇدا-باجىلىق قىلىشى بىلەن زىچ باغلانغان. بەزى مۇئەرىخىلەر ئوسماننىڭ بۇ شەيخنىڭ قىزى بىلەن توي قىلىشىنى ئۇنىڭ تۇنجى مۇۋەپپەقىيەتلىك سىياسىي قەدىمى دەپ قارايدۇ؛ چۈنكى بۇ شەيخ بابائىيە گۇرۇپپىسىنىڭ رەھبىرى بولۇپ، بۇ گۇرۇپپا بابا ئىسحاققا نىسبەت قىلىنغان بولۇپ، ئۇ تەخمىنەن 1239-يىلدىن باشلاپ روم سەلجۇقلارغا قارشى ئىسيان كۆتۈرۈپ، 1241-يىلى تۇتۇلۇپ دارغا ئېسىلغان.<ref group="la">Fossier & Tenison (1986), p. 279.</ref><ref group="la">Balcıoğlu (1940), p. 271.</ref> ئوسمانلىلار بىلەن بۇ گۇرۇپپىنىڭ رەھبىرى ئارىسىدىكى قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋىتى، ئوسمانلىلار بىلەن كرميان ئەمىرلىكى ئارىسىدىكى دۈشمەنلىك مۇناسىۋىتىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. مەلۇمكى، كرميان ئائىلىسى بابائىيلار ئىسيانىنى باستۇرۇشتا كۆرسەتكەن خىزمىتى ئۈچۈن سەلجۇقلار تەرىپىدىن مۇكاپاتلانغان.<ref>كفادار (1999)، ص. 65-66.</ref> ئوسمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا قوشنىلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىدە زور سىياسىي قابىلىيەت نامايان قىلغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىتتىپاقلىرى قەبىلە، ئىرق ۋە دىنىي چېگرا لىنىيىلىرىدىن ھالقىغان. بەلكىم بۇ ئىشلاردا ئۇ ئۆزىنىڭ سىياسىي تۇيغۇسى ۋە ئارزۇ-مەقسەتلىرىنىڭ تەلىپىگە ئەگىشىپ ئىش قىلغان، بىراق ئۇ ئۆزى قۇرغان ئائىلەۋى مۇناسىۋەتلەرنىڭ كەلگۈسىدىكى نەتىجىلىرىنى توغرا باھالاشتا خاتالىق قىلمىغان. ئۇ روم سەلجۇقلارنىڭ سىياسىي مەدەنىيىتىنى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ ئېھتىياجلىرىغا ماسلاشتۇرۇپ قايتا شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، قوشنا تۈركمان ئەمىرلىكلىرىگە قارىغاندا تۈرك، ئىسلام ۋە روم ئەنئەنىلىرىنى بىرلەشتۈرۈشتە تېخىمۇ يېڭىلىق يارىتىشچان بولغان. ئوسمان يەنە روم قوشنىلىرى—يەنى روم شەھەر ۋە كەنت رەھبەرلىرى—بىلەن ھەمكارلاشقان. ئۇنىڭ قەبىلىسى يازلىق چارۋىچىلىق رايونلىرىغا كۆچكەندە، ئۆز نەرسە-كېرەكلىرىنى روملارنىڭ «بىلەجىك» قەلئەسىدە قالدۇرۇپ كېتەتتى؛ قايتىپ كەلگەندە بولسا، بۇ قەلئە مەسئۇللىرىغا خىزمەتلىرى ئۈچۈن رەھمەت سۈپىتىدە پىشلاق، ھايۋان تېرىلىرىدە ساقلانغان سۈت مېيى ۋە ياخشى سۈپەتلىك گىلەملەرنى سوۋغا قىلىشاتتى. بۇ ئەھۋال چارۋىچىلار بىلەن دېھقانلار ياكى شەھەر ئاھالىسى ئارىسىدىكى بىرلىكتە ياشاش مۇناسىۋىتىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.<ref name="الاجتهاد">كفادار (1999)، ص. 63.</ref> ئوسمان بىلەن «كوسە مىخائىل»—«ھەرمنكايە» كەنتىنىڭ ھاكىمى—ئارىسىدىكى دوستلۇق مۇناسىۋىتى بۇ خىل مۇسۇلمانلار بىلەن روملار ئارىسىدىكى ئارىلاشما ۋە ھەمكارلىقنىڭ ئەڭ يۇقىرى نۇقتىسى بولغان. بىراق ئۇنىڭ باشقا ئىرقىي گۇرۇپپىلاردىن بولغان دۈشمەنلىرى، مەسىلەن غەربىي ئانادولۇنىڭ چېگرا رايونلىرىغا كۆچۈپ كەلگەن موڭغۇللار ۋە كرميانلىقلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى دۈشمەنلىك خاراكتېرىدە بولغان. چۈنكى تۈركلەر ئادەتتە موڭغۇللار بىلەن دۈشمەنلىك مۇناسىۋەتتە ئىدى، شۇنداقلا كرميانلىقلارنىڭمۇ غۇز (ئوغۇز) بولماسلىقى ئېھتىمال. ئۇ كرميان زېمىنىدا موڭغۇل رەھبەرلىرىدىن بىرى بولغان «جغدار» بىلەن توقۇنۇشقا كىرگەن، ۋە ئېنىقكى موڭغۇللار ۋە كرميانلىقلار بىلەن بولغان بۇ توقۇنۇشلار ئەمىرلىكنىڭ دەسلەپكى دەۋرلىرىدە تېخىمۇ كەسكىن بولغان.<ref name="الاجتهاد"/> [[ھۆججەت:GhazanOnHorse.JPG|thumb|موڭغۇللار بىلەن تۈركلەر ئوتتۇرىسىدىكى دۈشمەنلىك كۈچىيىۋاتقان بولسىمۇ، ئوسمانلى ئىمپېرىيىسىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە، موڭغۇل ئىلخان مەھمۇد غازان (ئات ئۈستىدە)، ئۇنىڭدىن كېيىن سەلجۇق سۇلتانى ۋە ئوسمانلى شاھزادىسى كەلدى.]] ئوسمان «ئاخى فەتىيان» بىلەنمۇ ئىتتىپاق تۈزگەن بولۇپ، بۇلار بىر كەسىپ بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئەزالاردىن تەركىب تاپقان تەشكىلاتلىق گۇرۇپپىلار ئىدى. ئۇلار ئۆزلىرىگە ئادالەتنى ساقلاش، زۇلمنى توختىتىش، زالىمنى چەكلەش، ئىسلام شەرىئىتى ۋە ياخشى ئەخلاق تەلىپلىرىگە ئەمەل قىلىش، ھەمدە زۆرۈر بولغاندا ئۆز ھوقۇقلىرى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ھوقۇقلىرىنى قوغداش ئۈچۈن ھەربىي ۋەزىپىلەرنى ئادا قىلىشنى مەجبۇرىيەت قىلىپ بەلگىلەگەن.<ref>الدوري (1952)، ص. 520-523.</ref><ref>ابن بطوطة (1997)، ص. 163.</ref> ئۇ يەنە ئانادولۇغا كۆچۈپ كەلگەن تۈركمان قەبىلىلىرى بىلەن ئىتتىپاق قۇرغان بولۇپ، بۇلار ئومۇمىي جەھەتتىن چېگرا رايونلىرىنىڭ، خۇسۇسەن ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئاساسىي كۈچىنى تەشكىل قىلغان. چۈنكى ئۇلار شەھەرلەردە مۇقىملاشقان تۈركلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ پائال ۋە ئۈنۈملۈك ئىدى. ئۇ يەنە مەن دەرىس ۋادىسى ۋە پافلاگونىيە رايونلىرىدا ياشايدىغان نۇرغۇن تۈركمانلارنى ئۆز قوشۇنلىرىغا قوشۇلۇشقا جەلپ قىلغان.<ref>طقوش (2013)، ص. 28.</ref> بۇ تۈركمانلار ياخشى جەڭچىلەر بولۇپ، جىھاد ۋە غەزاغا ئىنتىلىدىغان ئىدى. ئۇلارنىڭ ھەر بىرى بىرەر سۇپىيلار طارىقىتىنىڭ شەيخىگە ۋە بىرەر تەككىگە باغلانغان بولۇپ، بۇ يەردە ئۇلار ئاللاھ يولىدىكى جىھادنىڭ مەنىسىنى ۋە كۆپلىگەن ئىسلامىي شەرىئەت پىرىنسىپلىرىنى ئۆگەنگەن. بىراق بۇ تۈركمانلارنىڭ بىر قىسمىنىڭ ئىسلام دىنى بىلەن بولغان باغلىنىشى كۈچلۈك ئەمەس ئىدى. شۇڭا ئوسمان بۇلارنى ئىسلامىي روھتا تەربىيەلەش ۋە يېڭى زېمىنلارنى ئېچىش ئارقىلىق «دارۇل ئىسلام» نى كېڭەيتىش قىممەتلىرى بىلەن سىڭدۈرۈش ئۈچۈن بۇ ۋەزىپىنى شەيخلەر ۋە دەرۋىشلەرگە تاپشۇرغان. ھەقىقەتتە، بۇ شەيخلەر ۋە دەرۋىشلەر «خۇراسان ئەۋلىيالىرى»نىڭ طارىقەتلىرىنى تارقىتىشتا ناھايىتى قىزغىن بولۇپ، يېڭى كۆچۈپ كەلگەنلەرنى ئوقۇتۇشقا ئالاھىدە كۈچ چىقارغان.<ref>أوزتونا (2010)، ص. 88.</ref> رەھبەرلىك تەرتىپى جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان دەسلەپتە قسطمونىدىكى بەنۇ شيان ئەمىرىگە، كېيىن كوتاهىيەدىكى كرميان ئەمىرى ئارقىلىق سەلجۇق سۇلتانىغا تەۋە بولغان، بۇ كرميان ئەمىرى ئۆزى بولسا تبريزدە تۇرۇشلۇق موڭغۇل ئىلخانغا تابع ئىدى. ئەمەلىيەتتە بۇ دەۋردە سەلجۇق سۇلتانى ئىدارە قىلىش قۇدرىتىنى يوقىتىپ قويغان بولۇپ، ئىشلارنى ئىلخان ئۆزى تەيىنلىگەن ۋە بىر ۋاقىتتا باش قۇماندان بولغان ۋالىيلار ئارقىلىق باشقۇرغان. چېگرا ئەمىرلىرى، جۈملىدىن ئوسمانمۇ، ئىلخان تەلەپ قىلغاندا ئەسكەر ئەۋەتىش مەجبۇرىيىتىگە ئىگە ئىدى.<ref name="يلماز2">أوزتونا (2010)، ص. 91.</ref> تەبىئىيكى، مەسچىت ئىماملىرى خۇتبەدە ئالدى بىلەن مىسىردىكى ئابباسىيلار خەلىپىسىنىڭ نامىنى، ئاندىن تبريزدە تۇرۇشلۇق ئىلخاننىڭ نامىنى، ئۇنىڭدىن كېيىن قونىيەدىكى سەلجۇق سۇلتانىنىڭ نامىنى، ئاخىرىدا يەرلىك ئەمىرنىڭ نامىنى تىلغا ئالاتتى.<ref name="يلماز2"/> ==ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ كېڭىيىشى== ===دەسلەپكى ھۇجۇملار ۋە قاراجا ھىسار قەلئەسىنىڭ ئىشغال قىلىنىشى=== ==باھالىغۇچى== ===پايدىلانغان ماتېرىياللار=== ;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا {{Reflist|3}} ;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە <div style="direction: ltr"> {{Reflist|group=la|3}} </div> 35m3axgjahbap7dg06ornvsbgngaqfn 175546 175545 2026-04-18T23:46:03Z باسم 10959 /* ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى */ 175546 wikitext text/x-wiki {{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى |ئات-تەگئات = بىرىنچى ئوسمان<br/><small>([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)</small> |رەسىم = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]] |تۇغۇلغان = ھ 656 / م. 1258 |يۇرتى = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى |ۋاپاتى = ھ 726 / م. 1326<br/>سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]] |ئەسىرى = پادىشاھ |بالىلىرى = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن<br/>ۋە باشقىلار |ئاتا-ئانىسى = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]<br/>ھەلىمە خاتۇن }} '''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: <span style="font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px ">أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل</font></span>)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بەگ'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. شۇنداقلا مىلادىيە 1922-يىلى [[تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلغانلىقىنىڭ جاكارلىنىشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر ئالتە يۈز يىل بالقان، [[ئاناتولىيە]]، ئەرەبنىڭ شەرقى ، يېقىن ۋە ئوتتۇرا مەغرىبنى باشقۇرغان ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ئىدى. '''بىرىنچى ئوسمان''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئوسمان ئەمىرلىك ۋە قەبىلىنىڭ رەھبەرلىكىنى ئۈستىگە ئالدى، ئىچكى توقۇنۇشلار ۋە دۇچ كەلگەن خەتەرلەرگە قارىماي، سەلجۇق سۇلتانلىقى رۇمغا سادىق قالدى. گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلى، ئوسمان سەلجۇق سۇلتانى ۋە ئابباسىيلار خەلىپىسى نامىدىن بىزانتىيە چېگراسىغا ھۇجۇم قىلدى. ئۇ بىر قانچە قەلئەنى بويسۇندۇرۇپ، قەبىلىسىنى مەرمەرە دېڭىزى ۋە قارا دېڭىز قىرغىقىغىچە كېڭەيتتى. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة">جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116</ref> ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة"/> ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.<ref group="la">Quataert (2005), p. 4.</ref> گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالبپادشاھ» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.<ref name="مولد تلقائيا2">أرمغان (2014)، ص. 15.</ref> ==تارىخىي خەلىپە== [[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]] كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref>سعد الدين (1862)، ص. 13-15. </ref> باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.<ref name="نسب">أوزتونا (2010)، ص. 83-84.</ref> بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.<ref name="فريد بك">فريد بك (1981)، ص. 115-116.</ref><ref>القرماني (1985)، ص. 9-10.</ref> سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.<ref name="فريد بك"/> ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.<ref>الكوبريللي (1967)، ص. 126.</ref> كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.<ref group="la">Anooshahr (2009), p. 157.</ref> ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.<ref name="طقوش1">طقوش (2013)، ص. 25-26.</ref> ==ئۇنىڭ باشلىنىشى== ===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى=== [[ھۆججەت:Behcetü't Tevârîh ilk sayfa.png|thumb|right|تارىخچى شۈكراللهنىڭ «بهجة التواريخ» ناملىق كىتابىنىڭ مەزمۇنى. ئوسمان بىرىنچىنىڭ ھاياتىنىڭ دەسلەپكى باسقۇچلىرىنى مۇھاكىمە قىلىدىغان ئەڭ قەدىمكى مەنبەلەرنىڭ بىرى.]] تۇغۇلۇش ۋاقتى ھىجرىيە 656-يىلى سەپەر ئېيىنىڭ 8-كۈنى، مىلادىيە 1258-يىلى 2-ئاينىڭ 13-كۈنىگە توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە تارىخىي بىنەكارلىق ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.<ref name="ReferenceC"> أرمغان (2014)، ص. 11.</ref> ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref group="la">Sakaoğlu (1999), p. 392-395.</ref><ref group="la"> Shaw (1976), p. 13. </ref> بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.<ref group="la">Zachariadou (1997), p. 150.</ref> ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.<ref name="حلاق">حلاق (2000)، ص. 16-17.</ref> ئىمام ئەخمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان. [[ھۆججەت:I Osman.jpg|thumb|ئوسماننىڭ ياش ۋاقتىدىكى رەسىمى.]] ئەمما نەسەب جەھەتتىن، ئەڭ كەڭ تارقالغان كلاسسىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئوسمان «سۇلايمانشاھ»نىڭ نەۋرىسى بولۇپ، ئۇ فۇرات دەرياسىدىن ئاتى بىلەن ئۆتۈش جەريانىدا چۆكۈپ ۋاپات بولغان دەپ قارىلىدۇ. بىراق تۈرك تارىخشۇناسى يىلماز ئۆزتۇنا بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئاجىز دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ بوۋىسى ۋە ئارتۇغرۇلنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى «گۈندۈز ئالپ» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە سۇلايمانشاھ نامىنىڭ ئەسلىدە ئانادولۇنى فەتھ قىلغان سۇلايمان ئىبن قۇتلۇمشنىڭ نامىدىن قالغان بىر ئەسلىمە بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ نام بىلەن باغلىنىش بولسا ئوسمانلار بىلەن سەلجۇقلار ئارىسىدا باغلىنىش قۇرۇش مەقسىتىدە پەيدا بولغان بولۇشى ئېھتىماللىقىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ؛ بولۇپمۇ ئوسمانلىلار ئۆزلىرىنى سەلجۇقلارنىڭ قانۇنىي ۋارىسلىرى دەپ كۆرسەتكەنلىكىنى نازاردا تۇتقاندا. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى مۇنداق بولىدۇ: '''ئوسمان ئىبن ئەرتۇغرۇل ئىبن گۈندۈز ئالپ ئىبن قايا ئالپ ئىبن گۆك ئالپ ئىبن سارقۇوق ئالپ ئىبن قائىي ئالپ'''،<ref name="نسب"/> بۇلارنىڭ ھەممىسى قائىي قەبىلىسىنىڭ بەكلىرى (ئەمىرلىرى) بولۇپ، ئوسمانلى مەنبەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. رەسمىي ئوسمانلى نەسەب شەجەرىسىگە كۆرە بولسا، ئوسمان بىرىنچى [[تۈرك|تۈركلەر]] «ئوغۇز خان» دەپ ئاتايدىغان «مەتە»نىڭ (ۋاپاتى مىلادىدىن بۇرۇن 174-يىل) 46-ئەۋلادىدۇر.<ref name="نسب"/> يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى ئوسمانلى مەنبەلىرى ئوسماننىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن نەسەبىنى ۋە ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا دائىر، ھەقىقەتتىن كۆرە ئەپسانىلەرگە يېقىن بولغان مەلۇماتلارنى كەلتۈرۈپ، ئۇلارنى يافەس ئىبن نۇھنىڭ ئەۋلادى دەپ قارىيدۇ، ھەمدە ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى 52 ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ ئەجدادنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئاخىرىدا [[نۇھ ئەلەيھىسسالام|نۇھ پەيغەمبەر]]گە تۇتىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ شەجەرىدە گۆك ئالپ، ئوغۇز خان (ئۇنى گۆك ئالپنىڭ دادىسى دەپ قارايدۇ) ۋە [[ئوغۇزلار|ئوغۇزلار تۈركمانلىرى]] بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن سەلجۇقلار چىقىپ، پارس ۋە ئانادولۇنى ئىگىلەپ، مالازگىرت جەڭىدە روملارنى قاتتىق مەغلۇپ قىلغان.<ref name="حلاق"/> بۇنىڭدىن، يىلماز ئۆزتۇنانىڭ قارىشىدىكىدەك، ئوسمانلىلارنىڭ ئۆزلىرىنى دائىم سەلجۇقلارغا باغلاشقا ۋە ئۆزلىرىنى ئۇلارنىڭ ۋارىسلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقىنىڭ بەزى ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تارىخشۇناس ئىبن ئىياس «بدائع الزهور في وقائع الدهور» ناملىق ئەسىرىدە ئوسماننىڭ پۈتۈنلەي باشقا بىر كېلىپ چىقىشىنى بايان قىلىدۇ، بۇنى ھازىرقى تارىخشۇناسلار رەت قىلىدۇ. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، ئوسمان 658 ھ يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، ئەسلى [[ئەرەبلەر|ئەرەب]] بولۇپ، ھىجازدىن كېلىپ چىققان، وادي الصفراءدا، [[مەدىنە|مەدىنە مۇنەۋۋەرە]]گە يېقىن جايدا ياشىغان. كېيىن مەدىنەدە قەھەتچىلىك يۈز بەرگەندە، ئۇ بۇ يەردىن چىقىپ قارامان بېگلىكىگە، يەنى [[قۇنىيە]]غا كەلگەن، شۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ كىيىنىشى ۋە ئادەتلىرىنى قوبۇل قىلغان، كېيىنچە ئەلا ئەددىن ئەلى ئىبن خەلىل قارامانىنىڭ خىزمىتىگە كىرىپ، ئۇنىڭ يېنىدا ئورنى ئۆسۈپ، تۈركچە سۆزلەشنى ئۆگىنىپ، كۆپلىگەن ئەگەشكۈچىلەرگە ۋە ياردەمچىلەرگە ئىگە بولغان.<ref>ابن إياس (1984)، ص. 364-365.</ref> === ئۇنىڭ ئىسمى === بارلىق تارىخىي مەنبەلەر ئەرتۇغرۇلنىڭ كىچىك ئوغلىغا «ئوسمان» دەپ نام قويغانلىقىنى، بۇنىڭ [[تۆرت خەلىپە|راشد خەلىپىلەر]]نىڭ ئۈچىنچىسى [[ئوسمان بىننى ئەففان|ئوسمان ئىبن ئەففان]]غا، يەنى ساھابىلەردىن بولۇپ [[مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام|مۇھەممەد]] پەيغەمبەرگە يېقىن بولغان ۋە [[ئەشەرەئى مۇبەششەرە|جەننەت بىلەن خۇشخەۋەر بېرىلگەن ئون كىشى]]نىڭ بىرىگە تەبەررۈك قىلىش ئۈچۈن قويۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىراق، بىزانتىيە تەتقىقاتلىرىغا ئىختىساسلاشقان زامانىۋى تارىخشۇناس دكتور «لاۋەند قايا پىنار» ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسىنىڭ ئەسلى ئىسمى ئەمەلىيەتتە «ئوتومان» ياكى «ئەتومان» بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ بۇ قارىشىنى روم (بىزانتىيە) تارىخشۇناسى جەرجىس پاخىمەرِس (1242–تەخمىنەن 1310)نىڭ ئەسەرلىرىگە تايىنىپ دەلىللەيدۇ؛ چۈنكى ئۇ ئوسمان دەۋرىدە ياشىغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىسمىنى ئەرەبچە «ئەين» ھەرىپىگە ئوخشاش ھەرىپلەر بىلەن باشلانغان شەكىلدە ئەسلىمەيدۇ، بەلكى [[لاتىن تىلى|لاتىنچە]] «Ottomanus» ۋە [[گرېك تىلى|يونانچە]] «Асман» دەپ يېزىدۇ. ئۇنىڭ يەنە بىر دەلىلى شۇكى، ئوسماننىڭ ئاتىسى، قېرىنداشلىرى ۋە ئەمەلرىنىڭ ھېچقايسىسى ئەرەبچە-ئىسلامىي ئىسىملارنى كۆتۈرمىگەن؛ شۇنداق بولغاندا نېمە ئۈچۈن ئوسمان يالغۇز بۇ جەھەتتە ئالاھىدە بولىدۇ؟<ref group="la">Kayapinar (2013). </ref> بۇ قاراشقا قارشى تۇرۇپ، ئوسماننىڭ ئۆزى بالىلىرىغا ئەرەبچە-ئىسلامىي ۋە تۈركچە ئىسىملارنى بىرلىكتە قويغانلىقى كۆرسىتىلىدۇ؛ مەسىلەن، ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى «ئالا ئەددىن»، كىچىك ئوغلى بولسا «ئورخان» دەپ ئاتالغان. بۇ ئەھۋال ئۇنىڭ مۇسۇلمان بولۇپ تۇغۇلغانلىقىنى ۋە ئىسلامغا مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. يەنە يىلماز ئۆزتۇنا قوشۇپ، بەزى كىشىلەر ئوتتۇرىغا قويغان، قەبىلىدە ئىسلامنى ئەڭ ئاۋۋال قوبۇل قىلغانلار ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئوغلى ئوسمان ئىكەنلىكى ھەققىدىكى رىۋايەتنىڭ توقۇلما ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ بەلكىم بۇ ئائىلىنىڭ دەرىجىسىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن پەيدا قىلىنغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.<ref name="نسب"/> ==ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ قۇرۇلۇشى== [[ھۆججەت:Снимок экрана 2017-06-08 в 17.42.43.png|thumb|right|ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، كەي قەبىلىسىنىڭ ئەمىرى سۈپىتىدە سادىقلىق قەسىمى ئالغان.]] [[ھۆججەت:Баха Валад - Маариф (Миниатюра).jpg|thumb|ھاجى بەكتاش ۋەلى. ئۇ ئوسمان بىرىنچى دەۋرىدە ياشاپ، ئۇنىڭ باشلانغۇچ دەۋرلىرىگە تارىخىي بايان بەرگەن.]] ئوسمان ئاتىسى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئەرتۇغرۇل]] ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ ئورنىغا چىقىپ، يېڭىدىن قۇرۇلغان ئەمىرلىكنىڭ ۋە قائىي قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى تەخمىنەن يىگىرمە تۆت ياش ۋاقتىدا ئۈستىگە ئالغان.<ref> أوزتونا (2010)، ص. 89.</ref> بىر قانچە تارىخشۇناسلارنىڭ ئورتاق قارىشىغا كۆرە، ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىققا چىقىشى تىنچ يول بىلەن بولمىغان؛ بەلكى ئۇ ئالدى بىلەن ئۆز قېرىنداشلىرىغا قارشى بىر كۈچ سىنىشىش ياكى ھوقۇق ئۈچۈن جەڭگە كىرگەن دەپ قارىلىدۇ. بۇ جەڭنىڭ قانداقلىقى، كىم بىلەن بولغانلىقى ۋە قانداق تەرەققىي قىلغانلىقى ھەققىدە تارىخشۇناسلار ئارىسىدا چوڭ تالاش-تارتىش بار، ۋە بۇ ھەقتە ئوخشىمىغان رىۋايەتلەر مەۋجۇت. كۆپ رىۋايەتلەرگە كۆرە، بۇ توقۇنۇشنىڭ بىر تەرىپى ئوسماننىڭ تاغىسى دوندار غازى بولغان. چۈنكى باشقا قەبىلىلەر ئۇنى قېرىندىشىنىڭ ئوغلىدىنمۇ ئەمىرلىككە تېخىمۇ لايىق دەپ قارىغان، ئەمما جەڭچىلەر ۋە پالۋانلار ئوسماننى قوللىغان. بۇ توقۇنۇشنىڭ قانداق باشلانغانلىقى، قانداق داۋاملاشقانلىقى ۋە قايسى شەكىلنى ئالغانلىقى ئېنىق ئەمەس. شۇنداق بولسىمۇ، ئاخىرىدا ئوسمان غەلىبە قازىنىپ، ئۆزىنىڭ قېرى ياش تاغىسىنى بىر ئوق (ئوقيا ئوقى) بىلەن ئۆلتۈرگەن دەپ رىۋايەت قىلىنىدۇ. بىر رىۋايەتكە كۆرە، سىيىد مۇھەممەد ئىبن ئىبراھىم خۇراسانى، يەنى «ھاجى بەكتاش ۋەلى» نامى بىلەن تونۇلغان شەخس، «ۋەلايەت نامە» ناملىق ئەسىرىدە باشقا بىر ھېكايىنى بايان قىلىدۇ. ئۇنىڭچە، ئارتۇغرۇل ۋاپات بولغاندىن كېيىن قەبىلىگە رەھبەر بولغان كىشى ئوسماننىڭ كىچىك تاغىسى «گۈندۈز ئالپ» بولغان. بۇ دەۋردە ئوسمان ۋە قەبىلە پالۋانلىرى سۇكۇد ئەتراپىدىكى يارھىسار، بىلەجىك، ئىنېگۆل ۋە ئىزنِق قاتارلىق روم رايونلىرىغا ھۇجۇم قىلىشنى باشلىغان. بۇ ھۇجۇملارغا جاۋابەن، بورسا رايونىدىكى روم ۋالىيسى «تەكفۇر» سەلجۇق سۇلتانى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئۈچىنچىگە مەكتۇپ يوللاپ، بۇ ھۇجۇملاردىن شىكايەت قىلغان. سۇلتان بولسا گۈندۈز ئالپقا ئەمر قىلىپ، قېرىندىشىنىڭ ئوغلى بولغان ياش ئوسماننى ئۆزىنىڭ ئالدىغا كەلتۈرۈشنى بۇيرۇغان. ئۇ ئوسماننى قولغا ئېلىپ قونياغا ئەۋەتكەن. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، سۇلتان ئوسماننىڭ جۈرئىتى ۋە باتۇرلۇقىغا مەھلىيا بولغان، شۇڭا ئۇنى ھاجى بەكتاش ۋەلىنىڭ يېنىغا ئەۋەتكەن. ھاجى بەكتاش ئۇنى ئىززەت-ھۆرمەت بىلەن قارشى ئېلىپ، «مەن ئۇنىڭغا ئوخشاش بىرىنى ئۇزۇن يىللاردىن بېرى كۈتۈپ كەلدىم» دەپ، ئۇنى قويۇپ بېرىشنى بۇيرۇغان.<ref name="المسبار">يونم (2016)، ص. 4.</ref> ئۇنىڭ بېشىغا صوفىيلارنىڭ رەختى بىلەن لىباس كىيگۈزۈپ، گويا تاج كىيگۈزۈلگەندەك قىلغان، ھەمدە ئۇنىڭ بىلەن بىللە قونياغا سۇلتانغا خەت ئەۋەتكەن؛ بۇ خەتتە ئوسماننى ماختاپ، ئۇنىڭغا قايى قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى رەسمىي ئېتىراپ قىلىشنى تەلەپ قىلغان.<ref name="المسبار" /> سۇلتان بۇ خەتنى ئوقۇغاندىن كېيىن، ئوسماننى ئاتىسىنىڭ ئورنىغا قەبىلە ئەمىرى قىلىپ تەيىنلىگەن.<ref group="la"> Sakaoğlu (1999a), p. 26, 517.</ref> بۇ رىۋايەتتە ئوسمان بىلەن گۈندۈز ئالپ ئوتتۇرىسىدىكى كېيىنكى مۇناسىۋەت ھەققىدە ھېچقانداق مەلۇمات بېرىلمىگەن.<ref>خراسانی (2011)، ص. 221-226.</ref> == ئوسمانلى شاھزادىسىنىڭ ئورنىنىڭ ئەھمىيىتى == بىرىنچى ئوسمان دەۋرىدە تۈرك ئوسمانلىلارنىڭ ھەربىي ۋە سىياسىي ئورنى ئېنىق شەكىللىنىشكە باشلىدى. ئۇلارنىڭ دىنىي ئورنى بولسا ئۇنىڭدىن بۇرۇنلا، [[ئوتتۇرا ئاسىيا]] ۋە [[غەربىي ئاسىيا]]دىكى تۈرك مۇھىتلىرىدا كەڭ تارقالغان ئىسلام دىنىنىڭ تەسىرى بىلەن بېكىتىلگەن ئىدى. بىراق ئۇلارنى قوشنا نۇرغۇن ئىسلام سۇلالىلىرىدىن پەرقلەندۈرگەن ئاساسلىق ئامىل، ئۇلارنىڭ ئىككى چوڭ ئىسلام مەزھىپىنى مەلۇم دەرىجىدە ماسلاشتۇرغانلىقى ئىدى. گەرچە ئۇلار [[ھەنەفىي مەزھىپى|ھەنىفى سۈننىي مەزھىپى]]نى قوبۇل قىلغان بولسىمۇ، جعفەرى-شىئە يۆنىلىشىدىكى بەزى ئېتىقادىي ئامىللارنىڭمۇ تەسىرىنى كۆرسەتكەن. چۈنكى سۈننىي ۋە ئىثنائەشەرى شىئە قاراشلىرى ئوتتۇرا ئاسىيادىن ئانادولۇغا كۆچكەن تۈركمان قەبىلىلىرى ئارىسىدا بىر-بىرىگە ئارىلىشىپ، بىر خىل دىنىي-مەدەنىيەت مۇرەككەپلىكىنى شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئالدىنقى قاتارىدا روم سەلجۇقلار دۆلىتى بار ئىدى؛ ئوسمانلى ئائىلىسىمۇ دەل شۇ دۆلەت خىزمىتىدە بولغان.<ref name="حلاق"/> ھەربىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسماننىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى ئۇنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىدە چوڭ رول ئوينىغان. سۇكۇد شەھىرى بىر تەرەپتىن ئاسان مۇداپىئە قىلىشقا بولىدىغان ئېگىز جايدا، يەنە بىر تەرەپتىن [[كونىستانتىنوپول|قۇستانتىنىييە]]دىن [[قۇنىيە]]غا تۇتىشىدىغان ئاساسىي يول ئۈستىدە جايلاشقان ئىدى. بۇ رايوننىڭ سىياسىي بۆلۈنۈپ كېتىشى كىچىك ھەربىي كۈچلەرگە ئىلگىرىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ ئەھمىيەت بېرىلىشىگە سەۋەب بولغان. ئۇنىڭ بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى زېمىنلىرىغا يېقىن بولۇشى، ئۇنىڭ پائالىيىتىنى جەڭ ۋە جىھاد يۆنىلىشىگە قارىتىپ، روم زېمىنلىرىنى فەتھ قىلىپ ئۇلارنى ئىسلام زېمىنلىرىغا ۋە ئابباسى خىلافىتى دائىرىسىگە كىرگۈزۈش ئىدىيىسىنى كۈچەيتكەن. بىزانتىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئىدارە سىستېمىسىنىڭ زەئىپلىشىشى ئۇنىڭ غەربىي ئانادولۇغا قاراپ كېڭىيىشىنى ئاسانلاشتۇرغان، ھەتتا داردانېل بوغۇزى ئارقىلىق جەنۇبىي شەرقىي ياۋروپاغا ئۆتۈشنىمۇ قولايلاشتۇرغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىزانتىيلارنىڭ ياۋروپادىكى ئىچكى ئۇرۇشلار بىلەن مەشغۇل بولۇشى ئۇنىڭغا تېخىمۇ كەڭ ھەرىكەت مەيدانى يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش1"/> [[ھۆججەت:Osman I area map-ug.png|thumb|right|سۇلتان عثمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ چېگرالىرى (قېنىق قىزىل)، ۋە ئۇ ۋاپات بولغان ۋاقىتتىكى چېگرالىرى (سۇس قىزىل).]] بىراق شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ رايوندا بىزانتىيە كۈچىنىڭ ئاجىزلاشقانلىقىنى ھەددىدىن زىيادە چوڭايتىپ كۆرسىتىشكە بولمايدۇ. چۈنكى بىزانتىيلار مىخائىل سەككىزىنچى ۋە ئاندرونىكوس ئىككىنچى دەۋرلىرىدە (681 ھ– 728 ھ / 1282 – 1328م) بىتىنىيە رايونىنىڭ چېگرالىرىنى مۇستەھكەملەپ، ئىسلامىي ھۇجۇملارغا قارشى مۇداپىئە قۇرغان؛ بۇ ھۇجۇملار سەكارىيا دەرياسىنى كېسىپ ئۆتۈپ، بۇ ۋىلايەتنىڭ شەھەرلىرىگە يېتىپ بېرىشقا مەجبۇر ئىدى. بىراق بۇ قورغانلار دەريا بويىچە جەنۇبتىن شىمال ۋە غەرب يۆنىلىشىدە ھەرىكەت قىلغان ئوسمانلىلارنىڭ ئالدىدا ئۈنۈمسىز قالغان. بۇنىڭدىن باشقا، ئۇزۇن مۇددەت داۋاملاشقان توقۇنۇش سەۋەبىدىن سەلجۇق سۇلتانلىقى ۋە بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى ئىككىسىمۇ قاتتىق ھالىدىن كەتكەن ھالەتكە چۈشۈپ قالغان. بىرىنچىسى موڭغۇللارنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرىغان، ئىككىنچىسى بولسا تۆتىنچى سەلجۇقىي سەپىرى جەريانىدا لاتىنلارنىڭ بېسىپ كىرىشىگە دۇچ كەلگەن. بۇ ئەھۋال ئانادولۇدا سىياسىي ۋە ھەربىي بوشلۇق پەيدا قىلىپ، ئاخىرىدا بۇ يىمىرىلگەن ئىككى دۆلەتنىڭ ئورنىنى تولدۇرىدىغان يېڭى بىر كۈچنىڭ مەيدانغا چىقىشىغا شارائىت يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش2">طقوش (2013)، ص. 27.</ref> سىياسىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان ئۆز ئەمىرلىكى ئۈچۈن مۇكەممەل باشقۇرۇش تۈزۈمى ئورنىتىشتا ناھايىتى يۇقىرى قابىلىيەت كۆرسەتكەن. ئۇنىڭ دەۋرىدە ئوسمانلىلار كۆچمە قەبىلە تۈزۈمىدىن مۇقىم دۆلەتلىك باشقۇرۇش سىستېمىسىغا ئۆتۈش يولىدا مۇھىم باسقۇچلارنى بېسىپ ئۆتتى؛ بۇ بولسا ئۇلارنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، كېيىن تېز سۈرئەتتە چوڭ دۆلەتكە ئايلىنىشىغا ياردەم بەردى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئەمىرلىكنىڭ ئانادولۇنىڭ غەربىي شىمالىدا، خىرىستىيان دۇنياسىغا يېقىن جايلىشىشى، ئۇنى چېگرا ئەمىرلىكى سۈپىتىدە مەلۇم بىر ھەربىي سىياسەتنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر قىلدى. ئانادولۇ تارىخىدا چېگرا رايونلىرىدا قۇرۇلغان ئەمىرلىكلەر ئىچكى رايونلاردىكى ئەمىرلىكلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ تېز تەرەققىي قىلىش پۇرسىتىگە ئىگە بولغانلىقى مەلۇم.<ref name="طقوش2"/> ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئەھمىيىتى ئۇنىڭ موڭغۇل ھۇجۇم رايونلىرىدىن يىراق بولۇشى ۋە ئانادولۇنىڭ جەنۇبى ۋە جەنۇبىي غەربىدىكى كۈچلۈك تۈركمان ئەمىرلىكلىرىنىڭ تەسىرىدىن نىسبەتەن خالى بولۇشىدا ئىدى. شۇنداقلا ئۇنىڭ غەربتىكى روم رايونلىرى بىلەن شەرقىدىكى موڭغۇللارنىڭ كونتروللۇقىدىكى يەرلەرنى تۇتاشتۇرىدىغان [[يىپەك يولى]]غا يېقىن بولۇشى ئۇنىڭغا ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئالاھىدە ئەۋزەللىك بەخش ئەتتى. بۇنىڭغا قوشۇپ، بۇ ئەمىرلىك تېخى فەتھ قىلىنمىغان روم زېمىنلىرىغا قارشى تۇرۇۋاتقان يالغۇز سىرتقى سەپ بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئۇ يەرگە كۆپ ساندا تۈركمان جەڭچىلەرنى، جىھاد ۋە غازا ئىزدەۋاتقان دەرۋىشلارنى، شۇنداقلا موڭغۇللاردىن قېچىپ كەلگەن دېھقانلارنى جەلپ قىلدى. ئۇلار بۇ يەرنىڭ مۇنبەت زېمىنلىرىنى ئۆز پائالىيىتىنى داۋاملاشتۇرۇشقا مۇۋاپىق مۇھىت دەپ تاپتى.<ref>كولنز (1993)، ص. 26.</ref> ===ئوسماننىڭ چۈشى=== [[ھۆججەت:Mal hatun, eskişehir.jpg|thumb|right|ئەسكىشەھىردىكى ئوسماننىڭ ئايالى مال خاتۇننىڭ ھەيكىلى.]] ئوسمانلى مەنبەلەر دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا يۈز بەرگەن بىر ۋەقەنى بايان قىلىدۇ؛ بۇ ۋەقەگە قەدىمكى مۇسۇلمان مۇئەرىخىلەر—بولۇپمۇ تۈركلەر—ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسى سەۋەبىدىن ناھايىتى زور ئەھمىيەت بەرگەن.<ref group="la">Creasy (1910), p. 15.</ref> بىراق زامانىۋى مۇئەرىخىلەر بۇ ھېكايىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ پەيدا بولۇشى ۋە تەرەققىي قىلىشىنى ئىزاھلاش ئۈچۈن قوللىنىلغان بىر ۋاسىتىدىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكىدە بىردەك قاراشتا. بولۇپمۇ ئوسماننىڭ ۋارىسىلىرى ناھايىتى مۇھىم نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ ھېكايىگە بىر خىل روھانىيلۇق رەڭ بېرىلگەن. ئۇلار ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەسىرلەر بويى داۋاملاشقان پارچىلىنىشىدىن كېيىن ئۇنى قايتا بىرلەشتۈرەلگەن، ۋە خەلىپىلىكنى ئەمەلىي مەنىدە قايتا جانلاندۇرغان؛ بۇ، ئۇنىڭدىن ئىلگىرى مىسىردىكى [[مەملۇك سۇلتانلىقى|ماملۇكلار سۇلتانلىقىنىڭ]] ھىمايىسى ئاستىدا پەقەت شەكلىي ھالەتكە چۈشۈپ قالغان ئىدى، بولۇپمۇ موڭغۇللار ئابباسىيلارنىڭ ئەڭ ئاخىرقى خەلىپىسى بولغان ئابدۇللاھ ئەل-مۇستەئسىم بىللاھنى باغدادتا ئۆلتۈرگەندىن كېيىن. ئۇلار يەنە باشقا ھېچقانداق ئىسلام سۇلالىسى قىلالمىغان بىر ئىشنى ئىشقا ئاشۇردى، يەنى قۇسطنطىنىيەنى فەتھ قىلىش، ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن شەرقىي ياۋروپاغا كېڭەيگەن. بۇنىڭدىن باشقا، بۇ ھېكايىدە بىر خىل «تەسادىپىي» جەھەت بار بولۇپ، ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسىدە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ كېيىنكى ئىككى ئەسىرلىك تارىخى قىسقىچە ئىپادىلەنگەن.<ref group="la">Finkel (2006), p. xiii. </ref> [[ھۆججەت:Şeyh Edebali.JPG|thumb|شەيخ ئەدەبالىنىڭ ئوسمانغا قىلغان نەسىھەتلىرى، مەرمەر تاشقا ئويۇلغان.]] بۇ ھېكايىنىڭ تەپسىلاتلىرىغا كۆرە، ئوسمان ئادەتتە كىچىك ۋاقتىدىن تارتىپ ئادەتلەنگەنچە، ئۇستازى شەيخ ئىدە بالىنىڭ تەكىيەسىدە قونۇپ، ئۇنىڭغا يېقىنلىشىپ، ئىلمىدىن پايدىلىنىش ئۈچۈن شۇ يەردە تۇرغان. بىر قېتىم ئۇ تەسادىپەن شەيخنىڭ قىزى مال خاتۇننى كۆرۈپ قالىدۇ، ۋە ئۇنىڭغا كۆڭلى چۈشۈپ، ئۇنى نىكاھلاشنى ئارزۇ قىلىدۇ. بىراق قىزنىڭ ئاتىسى بۇ تەكلىپنى رەت قىلىدۇ. ئوسمان بۇنىڭدىن قايغۇغا چۆمسىمۇ، سەبىر قىلىپ، باشقا بىرى بىلەن توي قىلىشنى خالىمايدۇ. كېيىن ئۇ بىر كېچە كۆرگەن چۈشىنى شەيخقا سۆزلەپ بەرگەندىن كېيىن، شەيخ قىزىنى ئۇنىڭغا بېرىشكە رازى بولىدۇ. ئوسماننىڭ بايان قىلىشىچە، ئۇ چۈشىدە شەيخنىڭ كۆكسىدىن بىر ھىلال كۆتۈرۈلۈپ چىقىپ، تولۇن ئايغا ئايلىنىپ، ئاندىن كېلىپ ئۇنىڭ ئۆزىنىڭ كۆكسىگە كىرگەنلىكىنى كۆرگەن. ئاندىن ئۇنىڭ بەل قىسمىدىن بىر دەرەخ ئۆسۈپ چىقىپ، ناھايىتى تېزلا چوڭىيىپ، پۈتۈن دۇنيانى سايىسى بىلەن قاپلىغان. بۇ دەرەخنىڭ ئاستىدا ئۈچ چوڭ تاغ جايلاشقان بولۇپ، ئۇنىڭ تۈپىدىن نىل، دىجلە، فىرات ۋە دانۇب دەريالىرى ئېقىپ چىققان. دەرەخنىڭ ياپراقلىرى قىلىچ ۋە نەيزىلەرگە ئوخشاپ، شامال ئۇلارنى قۇسطنطىنىيە شەھىرىگە قارىتىپ تۇرغان. بۇ شاخلارنىڭ ئاستىدا سەرىق چاچلىق، باشلىرىغا ئاق بەلگە باغلىغان ناسارا بالىلار تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى ئوقۇپ، ئۇنىڭدىن كېيىن سۇلتانغا سادىقلىق قەسەمىنى قىلغان. ئۇلارنىڭ ئەتراپىدا سان-ساناقسىز خەلق دەريا بويلىرى ۋە قولتۇقلاردا ياشاپ، ئىچۈپ-يېيىپ، دېھقانچىلىق قىلىپ، سۇ ياسالما قۇرۇلۇشلىرىنى بەرپا قىلىپ ياشايتتى. ئۇلار كۆپىيىپ، يۇرتلىرىدا نېمەت-بەرىكەت كۆپىيىپ تۇراتتى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بۇ بالىلار دەرەخنىڭ سايىسىدا تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى داۋاملىق ئوقۇشنى توختاتمايتتى.<ref name="فريد بك"/> بۇ چۈشنى ئاڭلىغاندىن كېيىن شەيخ ئۇنى ياخشى ئالامەت دەپ قاراپ، ناھايىتى خۇشال بولىدۇ ۋە قىزىنى ئوسمانغا بېرىشكە قوشۇلۇپ، ئۇنىڭغا ئۇنىڭ ئائىلىسى ۋە نەسلىنىڭ كەلگۈسىدە دۇنيانى ئىدارە قىلىدىغانلىقىنى خۇش خەۋەر قىلىدۇ. ئۇ يەنە ياخشى ھاكىم قانداق بولۇش كېرەكلىكىنى چۈشەندۈرۈپ، مۇنداق دەيدۇ: <blockquote> «ئەي ئوغلۇم! ئەمدى سەن ئەمىر بولدۇڭ؛ بۇنىڭدىن كېيىن: غەزەپ بىزگە، سەبىر ساڭا… ئەيىبلەش بىزگە، كۆڭۈل ئالىش ساڭا… جازالاش بىزگە، كۆتۈرۈش ساڭا… ئاجىزلىق بىزگە، خاتالىق بىزگە، كەچۈرۈمچانلىق ساڭا… ئايرىلىش، توقۇنۇش، يامان ماسلىشىش ۋە ئىختىلاپ بىزگە، ئادىللىق ساڭا… يامان گۇمان، ناچار سۆز ۋە يامان تەفسىر بىزگە، كەچۈرۈش ساڭا… ئەي ئوغلۇم! بۇنىڭدىن كېيىن بىز پارچىلىنىمىز، سەن بىرلەشتۈرىسەن! بىز بوشاڭلىشىمىز، سەن ئاگاھلاندۇرىسەن، ھەرىكەتلەندۈرىسەن ۋە ھىممەتلەرنى ئويغاتىسەن! ئەي ئوغلۇم! سەبىر قىل، سەبىر قىل؛ گۈل ۋاقتىدىن بۇرۇن ئېچىلمايدۇ. ئۇنتۇپ قالما: خەلقىگە كۆڭۈل بۆلگىن، شۇنداقتا دۆلەتڭ گۈللىنىدۇ! ئەي ئوغلۇم! يۈكىڭ ئېغىر، ئىشلىرىڭ قىيىن، سۇلتانلىقىڭ بىر تال چاچقا باغلانغان! ئاللاھ ساڭا ياردەم قىلسۇن!» </blockquote> بەكتاشيە رىۋايىتىگە كۆرە—بۇ رىۋايەت پەقەت بەكتاشىيە مەنبەلەردىلا ئۇچرايدىغان بولۇپ، مۇستەقىل مەنبەلەر ئارقىلىق دەلىللەنمىگەنلىكى ۋە كۆپىنچە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن كەڭ قوللاشقا ئېرىشمىگەنلىكى ئۈچۈن، ئۇنىڭ توغرىلىقى ئۈستىدە ھۆكۈم چىقىرىش قىيىن—ئوسماننىڭ ئۆگەي ئانىسى ھاجى بەكتاش ۋەلى بىلەن بىرلىكتە ياشىغان. ئۇ شۇ ۋاقىتتا ۋافائىيە تەرىقىتىنىڭ دەرۋىشلىرىدىن بولۇپ، خۇسۇسەن بابا ئىلياس خۇراسانىنىڭ مۇرىدلىرىدىن ئىدى.<ref>گُل (2014)، ص. 378.</ref> بابا ئىلياس ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ھاجى بەكتاش ۋەلى ۋە شەيخ ئىدە بالى ئۇنىڭ ئالتمىش خەلىپىسىنىڭ ئىككىسى بولۇپ قالغان. ئۇلار ئاھىيلار جەمائەتلىرىنى—يەنى جەڭچى، سانائەتچى ۋە دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ياشلار گۇرۇپپىلىرىنى—تەشكىللەپ باشقۇرغان بولۇپ، بۇلار خەلق ئارىسىدا زور نۇپۇزغا ئىگە ئىدى. ئوسمان شەيخ ئىدە بالىنىڭ قىزى بىلەن توي قىلغاندىن كېيىن، مۇشۇ قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋىتى ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، ئاھىيلار ئۈستىدىن كونترول قىلىش ۋە ئۇلارنى ئۆزىگە بېقىندۇرۇشقا مۇۋەپپەق بولغان. بۇ توي مۇناسىۋىتى نەتىجىسىدە، ئاھىيلارنىڭ شەيخلىرى ئوسمانلىلارنىڭ رەھبەرلىكى ئاستىغا كىرگەن بولۇپ، بۇ ئەھۋالنىڭ ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ قۇرۇلۇشىدا ۋە كېيىن ئۇنىڭ ئوغلى ئورخان دەۋرىدە دۆلەتكە ئايلىنىپ تەرەققىي قىلىشىدا مۇھىم رول ئوينىغان بولۇشى مۇمكىن.<ref>يونم (2016)، ص. 4-5؛ 8.</ref> ===ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىكى سىياسىي مۇناسىۋەتلەر=== [[ھۆججەت:Eşrefoğulları Beyliği'nin konumu-ug.png|thumb|right|تۈركمەن ئانادولۇ ئەمىرلىكلىرى، مەۋجۇتلۇقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە ئوسمانلى ئەمىرلىكى بىلەن قوشنا ئىدى.]] ئوسماننىڭ سىياسىي سەھنىدە پەيدا بولۇشى ۋە «غازا رەھبىرى» سۈپىتىنى قولغا كەلتۈرۈشى، ئالدىن بايان قىلىنغاندەك، شەيخ ئىدە بالى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ۋە ئۇنىڭ بىلەن قۇدا-باجىلىق قىلىشى بىلەن زىچ باغلانغان. بەزى مۇئەرىخىلەر ئوسماننىڭ بۇ شەيخنىڭ قىزى بىلەن توي قىلىشىنى ئۇنىڭ تۇنجى مۇۋەپپەقىيەتلىك سىياسىي قەدىمى دەپ قارايدۇ؛ چۈنكى بۇ شەيخ بابائىيە گۇرۇپپىسىنىڭ رەھبىرى بولۇپ، بۇ گۇرۇپپا بابا ئىسحاققا نىسبەت قىلىنغان بولۇپ، ئۇ تەخمىنەن 1239-يىلدىن باشلاپ روم سەلجۇقلارغا قارشى ئىسيان كۆتۈرۈپ، 1241-يىلى تۇتۇلۇپ دارغا ئېسىلغان.<ref group="la">Fossier & Tenison (1986), p. 279.</ref><ref group="la">Balcıoğlu (1940), p. 271.</ref> ئوسمانلىلار بىلەن بۇ گۇرۇپپىنىڭ رەھبىرى ئارىسىدىكى قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋىتى، ئوسمانلىلار بىلەن كرميان ئەمىرلىكى ئارىسىدىكى دۈشمەنلىك مۇناسىۋىتىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. مەلۇمكى، كرميان ئائىلىسى بابائىيلار ئىسيانىنى باستۇرۇشتا كۆرسەتكەن خىزمىتى ئۈچۈن سەلجۇقلار تەرىپىدىن مۇكاپاتلانغان.<ref>كفادار (1999)، ص. 65-66.</ref> ئوسمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا قوشنىلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىدە زور سىياسىي قابىلىيەت نامايان قىلغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىتتىپاقلىرى قەبىلە، ئىرق ۋە دىنىي چېگرا لىنىيىلىرىدىن ھالقىغان. بەلكىم بۇ ئىشلاردا ئۇ ئۆزىنىڭ سىياسىي تۇيغۇسى ۋە ئارزۇ-مەقسەتلىرىنىڭ تەلىپىگە ئەگىشىپ ئىش قىلغان، بىراق ئۇ ئۆزى قۇرغان ئائىلەۋى مۇناسىۋەتلەرنىڭ كەلگۈسىدىكى نەتىجىلىرىنى توغرا باھالاشتا خاتالىق قىلمىغان. ئۇ روم سەلجۇقلارنىڭ سىياسىي مەدەنىيىتىنى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ ئېھتىياجلىرىغا ماسلاشتۇرۇپ قايتا شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، قوشنا تۈركمان ئەمىرلىكلىرىگە قارىغاندا تۈرك، ئىسلام ۋە روم ئەنئەنىلىرىنى بىرلەشتۈرۈشتە تېخىمۇ يېڭىلىق يارىتىشچان بولغان. ئوسمان يەنە روم قوشنىلىرى—يەنى روم شەھەر ۋە كەنت رەھبەرلىرى—بىلەن ھەمكارلاشقان. ئۇنىڭ قەبىلىسى يازلىق چارۋىچىلىق رايونلىرىغا كۆچكەندە، ئۆز نەرسە-كېرەكلىرىنى روملارنىڭ «بىلەجىك» قەلئەسىدە قالدۇرۇپ كېتەتتى؛ قايتىپ كەلگەندە بولسا، بۇ قەلئە مەسئۇللىرىغا خىزمەتلىرى ئۈچۈن رەھمەت سۈپىتىدە پىشلاق، ھايۋان تېرىلىرىدە ساقلانغان سۈت مېيى ۋە ياخشى سۈپەتلىك گىلەملەرنى سوۋغا قىلىشاتتى. بۇ ئەھۋال چارۋىچىلار بىلەن دېھقانلار ياكى شەھەر ئاھالىسى ئارىسىدىكى بىرلىكتە ياشاش مۇناسىۋىتىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.<ref name="الاجتهاد">كفادار (1999)، ص. 63.</ref> ئوسمان بىلەن «كوسە مىخائىل»—«ھەرمنكايە» كەنتىنىڭ ھاكىمى—ئارىسىدىكى دوستلۇق مۇناسىۋىتى بۇ خىل مۇسۇلمانلار بىلەن روملار ئارىسىدىكى ئارىلاشما ۋە ھەمكارلىقنىڭ ئەڭ يۇقىرى نۇقتىسى بولغان. بىراق ئۇنىڭ باشقا ئىرقىي گۇرۇپپىلاردىن بولغان دۈشمەنلىرى، مەسىلەن غەربىي ئانادولۇنىڭ چېگرا رايونلىرىغا كۆچۈپ كەلگەن موڭغۇللار ۋە كرميانلىقلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى دۈشمەنلىك خاراكتېرىدە بولغان. چۈنكى تۈركلەر ئادەتتە موڭغۇللار بىلەن دۈشمەنلىك مۇناسىۋەتتە ئىدى، شۇنداقلا كرميانلىقلارنىڭمۇ غۇز (ئوغۇز) بولماسلىقى ئېھتىمال. ئۇ كرميان زېمىنىدا موڭغۇل رەھبەرلىرىدىن بىرى بولغان «جغدار» بىلەن توقۇنۇشقا كىرگەن، ۋە ئېنىقكى موڭغۇللار ۋە كرميانلىقلار بىلەن بولغان بۇ توقۇنۇشلار ئەمىرلىكنىڭ دەسلەپكى دەۋرلىرىدە تېخىمۇ كەسكىن بولغان.<ref name="الاجتهاد"/> [[ھۆججەت:GhazanOnHorse.JPG|thumb|موڭغۇللار بىلەن تۈركلەر ئوتتۇرىسىدىكى دۈشمەنلىك كۈچىيىۋاتقان بولسىمۇ، ئوسمانلى ئىمپېرىيىسىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە، موڭغۇل ئىلخان مەھمۇد غازان (ئات ئۈستىدە)، ئۇنىڭدىن كېيىن سەلجۇق سۇلتانى ۋە ئوسمانلى شاھزادىسى كەلدى.]] ئوسمان «ئاخى فەتىيان» بىلەنمۇ ئىتتىپاق تۈزگەن بولۇپ، بۇلار بىر كەسىپ بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئەزالاردىن تەركىب تاپقان تەشكىلاتلىق گۇرۇپپىلار ئىدى. ئۇلار ئۆزلىرىگە ئادالەتنى ساقلاش، زۇلمنى توختىتىش، زالىمنى چەكلەش، ئىسلام شەرىئىتى ۋە ياخشى ئەخلاق تەلىپلىرىگە ئەمەل قىلىش، ھەمدە زۆرۈر بولغاندا ئۆز ھوقۇقلىرى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ھوقۇقلىرىنى قوغداش ئۈچۈن ھەربىي ۋەزىپىلەرنى ئادا قىلىشنى مەجبۇرىيەت قىلىپ بەلگىلەگەن.<ref>الدوري (1952)، ص. 520-523.</ref><ref>ابن بطوطة (1997)، ص. 163.</ref> ئۇ يەنە ئانادولۇغا كۆچۈپ كەلگەن تۈركمان قەبىلىلىرى بىلەن ئىتتىپاق قۇرغان بولۇپ، بۇلار ئومۇمىي جەھەتتىن چېگرا رايونلىرىنىڭ، خۇسۇسەن ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئاساسىي كۈچىنى تەشكىل قىلغان. چۈنكى ئۇلار شەھەرلەردە مۇقىملاشقان تۈركلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ پائال ۋە ئۈنۈملۈك ئىدى. ئۇ يەنە مەن دەرىس ۋادىسى ۋە پافلاگونىيە رايونلىرىدا ياشايدىغان نۇرغۇن تۈركمانلارنى ئۆز قوشۇنلىرىغا قوشۇلۇشقا جەلپ قىلغان.<ref>طقوش (2013)، ص. 28.</ref> بۇ تۈركمانلار ياخشى جەڭچىلەر بولۇپ، جىھاد ۋە غەزاغا ئىنتىلىدىغان ئىدى. ئۇلارنىڭ ھەر بىرى بىرەر سۇپىيلار طارىقىتىنىڭ شەيخىگە ۋە بىرەر تەككىگە باغلانغان بولۇپ، بۇ يەردە ئۇلار ئاللاھ يولىدىكى جىھادنىڭ مەنىسىنى ۋە كۆپلىگەن ئىسلامىي شەرىئەت پىرىنسىپلىرىنى ئۆگەنگەن. بىراق بۇ تۈركمانلارنىڭ بىر قىسمىنىڭ ئىسلام دىنى بىلەن بولغان باغلىنىشى كۈچلۈك ئەمەس ئىدى. شۇڭا ئوسمان بۇلارنى ئىسلامىي روھتا تەربىيەلەش ۋە يېڭى زېمىنلارنى ئېچىش ئارقىلىق «دارۇل ئىسلام» نى كېڭەيتىش قىممەتلىرى بىلەن سىڭدۈرۈش ئۈچۈن بۇ ۋەزىپىنى شەيخلەر ۋە دەرۋىشلەرگە تاپشۇرغان. ھەقىقەتتە، بۇ شەيخلەر ۋە دەرۋىشلەر «خۇراسان ئەۋلىيالىرى»نىڭ طارىقەتلىرىنى تارقىتىشتا ناھايىتى قىزغىن بولۇپ، يېڭى كۆچۈپ كەلگەنلەرنى ئوقۇتۇشقا ئالاھىدە كۈچ چىقارغان.<ref>أوزتونا (2010)، ص. 88.</ref> رەھبەرلىك تەرتىپى جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان دەسلەپتە قسطمونىدىكى بەنۇ شيان ئەمىرىگە، كېيىن كوتاهىيەدىكى كرميان ئەمىرى ئارقىلىق سەلجۇق سۇلتانىغا تەۋە بولغان، بۇ كرميان ئەمىرى ئۆزى بولسا تبريزدە تۇرۇشلۇق موڭغۇل ئىلخانغا تابع ئىدى. ئەمەلىيەتتە بۇ دەۋردە سەلجۇق سۇلتانى ئىدارە قىلىش قۇدرىتىنى يوقىتىپ قويغان بولۇپ، ئىشلارنى ئىلخان ئۆزى تەيىنلىگەن ۋە بىر ۋاقىتتا باش قۇماندان بولغان ۋالىيلار ئارقىلىق باشقۇرغان. چېگرا ئەمىرلىرى، جۈملىدىن ئوسمانمۇ، ئىلخان تەلەپ قىلغاندا ئەسكەر ئەۋەتىش مەجبۇرىيىتىگە ئىگە ئىدى.<ref name="يلماز2">أوزتونا (2010)، ص. 91.</ref> تەبىئىيكى، مەسچىت ئىماملىرى خۇتبەدە ئالدى بىلەن مىسىردىكى ئابباسىيلار خەلىپىسىنىڭ نامىنى، ئاندىن تبريزدە تۇرۇشلۇق ئىلخاننىڭ نامىنى، ئۇنىڭدىن كېيىن قونىيەدىكى سەلجۇق سۇلتانىنىڭ نامىنى، ئاخىرىدا يەرلىك ئەمىرنىڭ نامىنى تىلغا ئالاتتى.<ref name="يلماز2"/> ==ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ كېڭىيىشى== ===دەسلەپكى ھۇجۇملار ۋە قاراجا ھىسار قەلئەسىنىڭ ئىشغال قىلىنىشى=== ==باھالىغۇچى== ===پايدىلانغان ماتېرىياللار=== ;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا {{Reflist|3}} ;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە <div style="direction: ltr"> {{Reflist|group=la|3}} </div> by3vvf1t9pkq113ncjgb2aiey41ms5b 175547 175546 2026-04-18T23:49:46Z باسم 10959 /* دەسلەپكى ھۇجۇملار ۋە قاراجا ھىسار قەلئەسىنىڭ ئىشغال قىلىنىشى */ 175547 wikitext text/x-wiki {{تارىخىي شەخسلەر رامكىسى |ئات-تەگئات = بىرىنچى ئوسمان<br/><small>([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: عثمان اول)</small> |رەسىم = [[ھۆججەت:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|300px]] |تۇغۇلغان = ھ 656 / م. 1258 |يۇرتى = سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of Sultanate of Rum.svg|22px|]] رۇم سەلجۇق سۇلتانلىقى |ۋاپاتى = ھ 726 / م. 1326<br/>سۆگۈت، [[ئاناتولىيە]]، [[ھۆججەت:Flag of the Kayihan Khanate (c. 1326).svg|22px|]] [[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|خانىيە قايى]] |ئەسىرى = پادىشاھ |بالىلىرى = [[ئورخان غازى|ئورخان]]، ئالادىن<br/>ۋە باشقىلار |ئاتا-ئانىسى = [[ئەرتۇغرۇل غازى]]<br/>ھەلىمە خاتۇن }} '''پادىشاھلارنىڭ ئاتىسى غازى سۇلتان فەخرۇددىن قارا ئوسمان خان ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى سۇلايمانشاه قايى تۈركمانى''' ([[ئوسمانلى تۈركچىسى|ئوسمانلى تۈركچىسىدە]]: <span style="font-family: Arabic Typesetting; font-size:22px ">أبو المُلوك غازى سُلطان عُثمان خان بن ارطُغرُل</font></span>)، قىسقارتىپ «'''بىرىنچى ئوسمان'''» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، شۇنداقلا «'''ئوسمان بەگ'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Osman Bey) ۋە «'''قارا ئوسمان'''» ([[تۈرك تىلى|تۈركچە]]: Kara Osman) ناملىرى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ؛ ئۇ قائىي قەبىلىسى تۈرك قەبىلىسىنىڭ يېتەكچىسى ۋە روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئاناتولىيە]]دىكى چېگرالار سەرھەد لىرىدىكى ئەمىرلىكلەردىن بىرى بولۇپ، ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. شۇنداقلا مىلادىيە 1922-يىلى [[تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلغانلىقىنىڭ جاكارلىنىشى بىلەن ئاخىرلاشقانغا قەدەر ئالتە يۈز يىل بالقان، [[ئاناتولىيە]]، ئەرەبنىڭ شەرقى ، يېقىن ۋە ئوتتۇرا مەغرىبنى باشقۇرغان ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ئىدى. '''بىرىنچى ئوسمان''' ھ 656 (م. 1258-يىلغا توغرا كېلىدۇ) يىلى، [[ئەرتۇغرۇل غازى]] شاھزادىسىدىن، يەنى روم سەلجۇقلار دۆلىتىنىڭ [[ئانادولۇ]]دىكى [[مارمارا دېڭىزى]]غا قارىغان بىر سەرھەد رايونىنىڭ ئەمىرى بولغان ئاتىسىدىن ۋە ھەلىمە خاتۇندىن تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دەل شۇ كۈندە موڭغۇللار باغداد شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرگەن، [[ئابباسىيلار|ئابباسىيلار دۆلىتى]]نىڭ پايتەختى ۋە ئىسلام خىلافىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادنىڭ يىقىلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇغۇلغانلىقى سەۋەبىدىن، كېيىنكى ئوسمانلى تارىخشۇناسلىرى بۇ ئىككى ۋەقەنى دراماتىك ئۇسۇلدا باغلىغان. ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئوسمان ئەمىرلىك ۋە قەبىلىنىڭ رەھبەرلىكىنى ئۈستىگە ئالدى، ئىچكى توقۇنۇشلار ۋە دۇچ كەلگەن خەتەرلەرگە قارىماي، سەلجۇق سۇلتانلىقى رۇمغا سادىق قالدى. گەرچە دۆلەتنىڭ ئىچىدە قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى خەۋپ-خەتەرلەر كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئۇ ساداقىتىنى داۋاملاشتۇرغان. م. 1295-يىلى، ئوسمان سەلجۇق سۇلتانى ۋە ئابباسىيلار خەلىپىسى نامىدىن بىزانتىيە چېگراسىغا ھۇجۇم قىلدى. ئۇ بىر قانچە قەلئەنى بويسۇندۇرۇپ، قەبىلىسىنى مەرمەرە دېڭىزى ۋە قارا دېڭىز قىرغىقىغىچە كېڭەيتتى. سەلجۇقلار دۆلىتى موڭغۇللار تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، دۆلەت يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئوسمان سەلجۇقلاردىن مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېيىن «[[ئوسمان ئىمپېرىيىسى|ئوسمانلى]]» دەپ ئاتالغان چوڭ بىر تۈرك دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسىغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة">جحا ۋە باشقىلار (1972)، ص. 116</ref> ئۇ م. 1326-يىلغىچە مۇستەقىل سۇلتان سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرگەن. شۇ يىلى ئۇنىڭ ئوغلى [[ئورخان غازى]] [[بۇرسا]] شەھىرىنى فەتھ قىلغان ۋاقىتتا، ئوسمان كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈم ھالىتىگە يەتكەن. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن جەسىتى بورساغا يۆتكەلگەن ۋە شۇ يەردە دەپنە قىلىنغان؛ بۇ شەھەر كېيىن ئوسمانلىلار ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلانغان.<ref name="المقدمة"/> ئۇنىڭ ۋارىسى ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ باشلىغان ھەرىكەتلەرنى [[17 - ئەسىر]]نىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرغان ئەمىرلىكىنى دۇنياۋى بىر ئىمپېرىيەگە ئايلاندۇرغان.<ref group="la">Quataert (2005), p. 4.</ref> گەرچە «سۇلتان» ياكى «ئالبپادشاھ» دېگەن ئۇنۋاننىڭ ئوسمان بىرىنچىگە نىسبەتەن كەڭ تارقالغان ۋە ئۇنىڭغا باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىدە ھەقىقىي سۇلتان بولمىغان؛ بەلكى كېيىنچە ئوسمانلى سۇلتانلىرى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنۋان ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىشلىتىلگەن. ئوسمان بىرىنچى ئاددىي تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە كىيىنىشى بىلەن تونۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ دەرۋىشلارنىڭ [[سوپىزم (تەسەۋۋۇپ)|سوفىزم]] ئېتىقادلىرىدىن تەسىرلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى؛ ئۇ تەكەببۇرلۇق ۋە ھەشەمەتتىن يىراق بولۇپ، قايى قەبىلىسىنىڭ شەيخى سۈپىتىدە ئۆز تۇرمۇش شەكلىنى ساقلاپ قالغان. شۇنداقلا ئۇ تۈركلەرنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىلىرىنىمۇ داۋاملاشتۇرغان؛ بۇ ئەنئەنىلەر شەيخ بىلەن قەبىلە ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭشەيدىغان بولۇپ، [[ئىسلام]]دىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن قالغان بولسىمۇ، تۈركلەر ئۇلارنى [[شەرىئەت]] بىلەن زىت ئەمەس دەپ قاراپ تاشلىۋەتمىگەن.<ref name="مولد تلقائيا2">أرمغان (2014)، ص. 15.</ref> ==تارىخىي خەلىپە== [[ھۆججەت:Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG|thumb|right|ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسى سۆگۈت بازىرىدىكى [[تۈركىيە]].]] كۆپلىگەن تەتقىقاتلار ئوسمانلى تۈركلىرىنىڭ قائىي قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، بۇ قەبىلىنىڭ [[ئوغۇزلار]]غا تەۋە بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئالغا ئىلگىرىلىشى نەتىجىسىدە غەربكە، ئانادولۇ تەرەپكە كۆچۈپ، روم سەلجۇقلار سۇلتانلىقىغا قاراشلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref>سعد الدين (1862)، ص. 13-15. </ref> باشقا تەتقىقاتلار بولسا قائىي قەبىلىسىنىڭ بۇ ۋاقىتتىن تەخمىنەن ئىككى ئەسىر بۇرۇن، سەلجۇقلار بىلەن بىرگە ماۋەرائۇننەھىردىن [[بۈيۈك خۇراسان|خۇراسان]]غا، تەخمىنەن 1040-يىللاردا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى، مەرۋ ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، 1071-يىلدىن كېيىن قايتىدىن شەرقىي ئانادولۇغا كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.<ref name="نسب">أوزتونا (2010)، ص. 83-84.</ref> بۇ قەبىلە ۋە باشقا كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئىككىنچى سۇلتاننىڭ قوشۇنىغا قوشۇلۇپ، دۆلەت دۇچ كەلگەن خوارەزمىيەلەر، موڭغۇللار ۋە روم (بىزانتىيە) ھۇجۇملىرىغا قارشى جەڭ قىلغان. قائىي قەبىلىسى ئۆز رەھبىرى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئارتۇغرۇل ئىبن سۇلايمانشاھ]]نىڭ باشچىلىقىدا دائىم سەلجۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپىدە بولغان بولۇپ، بىر قانچە قېتىم غەلىبە قازىنىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە سۇلتان ئالا ئەددىن ئۇلارنى «سۇلتاننىڭ ئالدىنقى سەپى» دەپ ئاتاپ، ئارتۇغرۇلغا [[ئەنقەرە]] ئەتراپىدىكى بەرەكەتلىك يەرلەرنى ئىقتا قىلغان.<ref name="فريد بك">فريد بك (1981)، ص. 115-116.</ref><ref>القرماني (1985)، ص. 9-10.</ref> سۇلتان كېيىنكى جەڭلىرىدە پەقەت ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ قالغان، ھەمدە ھەر بىر غەلىبەدىن كېيىن ئۇنىڭغا يېڭى يەرلەر ۋە مول بايلىق بەرگەن.<ref name="فريد بك"/> ئەرتۇغرۇل سەلجۇقلارنىڭ سادىق ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاخىرىدا سۇلتان ئۇنىڭغا ئانادولۇنىڭ ئەڭ شىمالىي-غەربىي قىسمىدىكى، روم چېگراسىغا يېقىن، «سۆگۈت» دەپ ئاتىلىدىغان رايوننى، ئىسكىشەھەر ئەتراپىدىن ئىقتا قىلغان. بۇ يەردە قەبىلە يېڭى تۇرمۇش باشلىغان.<ref>الكوبريللي (1967)، ص. 126.</ref> كۆرۈنىشىچە، سەلجۇق سۇلتانى بۇ قەبىلىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە جەڭ قابىلىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى روم بىلەن بولغان چېگرا مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىشنى خالىغان؛ شۇڭا بۇ يەرلەرنى ئۇلارغا بېرىپ، دۆلەت ۋە مۇسۇلمان يۇرتلىرىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى يۈكلىگەن.<ref group="la">Anooshahr (2009), p. 157.</ref> ئەرتۇغرۇل «ئوچ بەگى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ «چېگرا مۇھاپىزى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ؛ بۇنداق ئۇنۋان بېرىش سەلجۇقلار دۆلىتىدە ئادەتلەنگەن بولۇپ، كۈچىيىپ، ئەتراپىغا باشقا كىچىك قەبىلىلەرنى توپلىغان قەبىلە باشلىقىغا بېرىلىدىغان ئىدى. بىرەق ئەرتۇغرۇلنىڭ سىياسىي نىشانلىرى تېخىمۇ كەڭ بولۇپ، ئۇ سۇلتان بەرگەن رايون، ئۇنۋان ۋە پەقەت چېگرا قوغداش ۋەزىپىسى بىلەنلا قانائەتلەنمىگەن؛ بەلكى سۇلتان نامىدىن ئاناتولىيەدىكى روم زېمىنلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، بىر قانچە يېزا ۋە شەھەرلەرنى قولغا كىرگۈزگەن. ئۇ يېرىم ئەسىر داۋامىدا چېگرا ئەمىرى سۈپىتىدە ھۆكۈم سۈرۈپ، زېمىنلىرىنى كەڭەيتكەن. ئۇ ھ. 680 (م. 1281-يىل) يىلى تەخمىنەن توققۇز ياشلار ئەتراپىدا ۋاپات بولغان.<ref name="طقوش1">طقوش (2013)، ص. 25-26.</ref> ==ئۇنىڭ باشلىنىشى== ===ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە نەسەبى=== [[ھۆججەت:Behcetü't Tevârîh ilk sayfa.png|thumb|right|تارىخچى شۈكراللهنىڭ «بهجة التواريخ» ناملىق كىتابىنىڭ مەزمۇنى. ئوسمان بىرىنچىنىڭ ھاياتىنىڭ دەسلەپكى باسقۇچلىرىنى مۇھاكىمە قىلىدىغان ئەڭ قەدىمكى مەنبەلەرنىڭ بىرى.]] تۇغۇلۇش ۋاقتى ھىجرىيە 656-يىلى سەپەر ئېيىنىڭ 8-كۈنى، مىلادىيە 1258-يىلى 2-ئاينىڭ 13-كۈنىگە توغرا كېلىدۇ؛ بۇ كۈنى دەل [[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]] [[باغداد]] شەھىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلىپ، شەھەردىكى مەدەنىيەت ۋە تارىخىي بىنەكارلىق ئىزلىرىنى ۋەيران قىلغان كۈنگە توغرا كەلگەن.<ref name="ReferenceC"> أرمغان (2014)، ص. 11.</ref> ئۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى ھەققىدە مەنبەلەر كۆپ ئەمەس؛ بار بولغان ئاز سانلىق مەنبەلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ ئاتىسى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى قىلغان «سۇكۇد» شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.<ref group="la">Sakaoğlu (1999), p. 392-395.</ref><ref group="la"> Shaw (1976), p. 13. </ref> بۇ دەۋرگە دائىر مەلۇماتلارنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ ھەقتىكى ئەڭ قەدىمىي مەنبە ئۇ ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن يۈز يىل كېيىن يېزىلغان. بۇ مەنبەلەر ئىچىدە: «داستان تواريخ ملوك آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى [[بىرىنچى بايەزىد]] دەۋرىدىكى ئوسمانلى سارايدىكى شائىر ۋە دانىشمەن ئەحمەدى (1334–1413م) يېزىپ قالدۇرغان؛ «بهجة التواريخ» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس شۈكر الله (ۋاپاتى 1464م) يېزىپ قالدۇرغان؛ شۇنداقلا «تاريخ آل عثمان» ناملىق ئەسەر بولۇپ، ئۇنى تارىخشۇناس دەرۋىش ئەحمەد عاشق پاشا زاده (1400–1484م) يېزىپ قالدۇرغان. ئەمىلىيەتتە، بۈگۈنكى كۈنگە كېلىپ ساقلانغان بۇ مەنبەلەر ئەسلى نۇسخىلار ئەمەس، بەلكى كېيىنچە قايتا-قايتا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىلار بولۇپ، شۇڭا بەزى مەلۇماتلارنىڭ تاشلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن؛ بەزى تارىخشۇناسلار بولسا بۇ نۇسخىلار ئەسلىگە ئوخشاش كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراپ، ئارىسىدا پەرق يوق دەپ ھېسابلايدۇ.<ref group="la">Zachariadou (1997), p. 150.</ref> ئۇنىڭدىن باشقا، ئوسمانلى، ياۋروپالىق ۋە روم (بىزانتىيە) مەنبەلىرىمۇ ئوسمان بىرىنچىنىڭ نەسەبى ۋە قەبىلىسىنىڭ ئەسلى ھەققىدە تولۇق ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى ئەسلى ئوسمانلى يازما خاتىرىلىرىنىڭ ھەممىسى قسطنطىنىيەنىڭ فەتھ قىلىنىشىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەۋە. روم مەنبەلىرىدە بولسا ئوسمانلىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە مەلۇمات يوق. ياۋروپالىق دەسلەپكى تارىخشۇناسلارمۇ بۇ تۈرك خەلقى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا، پەقەت ئۇلار ياۋروپاغا خەۋپ پەيدا قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، يەنى ئوسمان ۋاپات بولغاندىن تەخمىنەن بىر ئەسىر ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلا قىزىقىش بىلدۈرگەن.<ref name="حلاق">حلاق (2000)، ص. 16-17.</ref> ئىمام ئەخمەد ئىبن سۇلايمان ئىبن كمال پاشا ھەنافى (ۋاپاتى 940 ھ / 1534-يىل)ئۇ «ئوسمانلى سۇلالىسى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەپ تىلغا ئالىدۇ ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى، ئوسماننىڭ ئارتۇغرۇلنىڭ ئەڭ كىچىك ئوغلى ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنىڭ تۇغۇلۇشى ئاتىسى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇكۇد شەھىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بىراق، ئۇ تۇغۇلغان يىلنى 652 ھ دەپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە بۇ تۇغۇلۇش بىر تولۇن ئاي كېچىسىدە يۈز بەرگەنلىكىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئانىسىنىڭ ھەلىمە خاتۇن ئىكەنلىكىنى (بەزى قاراشلاردا بولسا ئۇنىڭ مومىسى دەپ قارىلىدۇ) ئەسكەرتىدۇ. ئىبن كمال يەنە ئوسماننىڭ كۆچمەن تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ياشلىرىغا خاس ئۇسۇلدا تەربىيەلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ؛ ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ كۈرىشىش ۋە قىلىچ بىلەن جەڭ قىلىشنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش ۋە قۇش بىلەن ئوۋ قىلىشنىمۇ ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ جەھەتتە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ماھىر بولغان. ئۇ يەنە ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىنى ئۆگىنىپ، صوفىيلارنىڭ شەيخلېرىگە يېقىنلاشقان ۋە ئۇلاردىن تەسىر ئالغان؛ بولۇپمۇ ئۇنىڭ مۇئەللىمى شەيخ ئىده بالى بۇ جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ تەسىر ئۇنىڭ شەخسىيىتى ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىدا ئېنىق نامايان بولغان. [[ھۆججەت:I Osman.jpg|thumb|ئوسماننىڭ ياش ۋاقتىدىكى رەسىمى.]] ئەمما نەسەب جەھەتتىن، ئەڭ كەڭ تارقالغان كلاسسىك رىۋايەتلەرگە كۆرە، ئوسمان «سۇلايمانشاھ»نىڭ نەۋرىسى بولۇپ، ئۇ فۇرات دەرياسىدىن ئاتى بىلەن ئۆتۈش جەريانىدا چۆكۈپ ۋاپات بولغان دەپ قارىلىدۇ. بىراق تۈرك تارىخشۇناسى يىلماز ئۆزتۇنا بۇنداق رىۋايەتلەرنى ئاجىز دەپ قاراپ، ئوسماننىڭ بوۋىسى ۋە ئارتۇغرۇلنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى «گۈندۈز ئالپ» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە سۇلايمانشاھ نامىنىڭ ئەسلىدە ئانادولۇنى فەتھ قىلغان سۇلايمان ئىبن قۇتلۇمشنىڭ نامىدىن قالغان بىر ئەسلىمە بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ نام بىلەن باغلىنىش بولسا ئوسمانلار بىلەن سەلجۇقلار ئارىسىدا باغلىنىش قۇرۇش مەقسىتىدە پەيدا بولغان بولۇشى ئېھتىماللىقىنى قوشۇپ ئۆتىدۇ؛ بولۇپمۇ ئوسمانلىلار ئۆزلىرىنى سەلجۇقلارنىڭ قانۇنىي ۋارىسلىرى دەپ كۆرسەتكەنلىكىنى نازاردا تۇتقاندا. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى مۇنداق بولىدۇ: '''ئوسمان ئىبن ئەرتۇغرۇل ئىبن گۈندۈز ئالپ ئىبن قايا ئالپ ئىبن گۆك ئالپ ئىبن سارقۇوق ئالپ ئىبن قائىي ئالپ'''،<ref name="نسب"/> بۇلارنىڭ ھەممىسى قائىي قەبىلىسىنىڭ بەكلىرى (ئەمىرلىرى) بولۇپ، ئوسمانلى مەنبەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. رەسمىي ئوسمانلى نەسەب شەجەرىسىگە كۆرە بولسا، ئوسمان بىرىنچى [[تۈرك|تۈركلەر]] «ئوغۇز خان» دەپ ئاتايدىغان «مەتە»نىڭ (ۋاپاتى مىلادىدىن بۇرۇن 174-يىل) 46-ئەۋلادىدۇر.<ref name="نسب"/> يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى ئوسمانلى مەنبەلىرى ئوسماننىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن نەسەبىنى ۋە ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا دائىر، ھەقىقەتتىن كۆرە ئەپسانىلەرگە يېقىن بولغان مەلۇماتلارنى كەلتۈرۈپ، ئۇلارنى يافەس ئىبن نۇھنىڭ ئەۋلادى دەپ قارىيدۇ، ھەمدە ئوسماننىڭ نەسەب شەجەرىسى 52 ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ ئەجدادنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئاخىرىدا [[نۇھ ئەلەيھىسسالام|نۇھ پەيغەمبەر]]گە تۇتىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ شەجەرىدە گۆك ئالپ، ئوغۇز خان (ئۇنى گۆك ئالپنىڭ دادىسى دەپ قارايدۇ) ۋە [[ئوغۇزلار|ئوغۇزلار تۈركمانلىرى]] بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن سەلجۇقلار چىقىپ، پارس ۋە ئانادولۇنى ئىگىلەپ، مالازگىرت جەڭىدە روملارنى قاتتىق مەغلۇپ قىلغان.<ref name="حلاق"/> بۇنىڭدىن، يىلماز ئۆزتۇنانىڭ قارىشىدىكىدەك، ئوسمانلىلارنىڭ ئۆزلىرىنى دائىم سەلجۇقلارغا باغلاشقا ۋە ئۆزلىرىنى ئۇلارنىڭ ۋارىسلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقىنىڭ بەزى ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تارىخشۇناس ئىبن ئىياس «بدائع الزهور في وقائع الدهور» ناملىق ئەسىرىدە ئوسماننىڭ پۈتۈنلەي باشقا بىر كېلىپ چىقىشىنى بايان قىلىدۇ، بۇنى ھازىرقى تارىخشۇناسلار رەت قىلىدۇ. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، ئوسمان 658 ھ يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، ئەسلى [[ئەرەبلەر|ئەرەب]] بولۇپ، ھىجازدىن كېلىپ چىققان، وادي الصفراءدا، [[مەدىنە|مەدىنە مۇنەۋۋەرە]]گە يېقىن جايدا ياشىغان. كېيىن مەدىنەدە قەھەتچىلىك يۈز بەرگەندە، ئۇ بۇ يەردىن چىقىپ قارامان بېگلىكىگە، يەنى [[قۇنىيە]]غا كەلگەن، شۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ كىيىنىشى ۋە ئادەتلىرىنى قوبۇل قىلغان، كېيىنچە ئەلا ئەددىن ئەلى ئىبن خەلىل قارامانىنىڭ خىزمىتىگە كىرىپ، ئۇنىڭ يېنىدا ئورنى ئۆسۈپ، تۈركچە سۆزلەشنى ئۆگىنىپ، كۆپلىگەن ئەگەشكۈچىلەرگە ۋە ياردەمچىلەرگە ئىگە بولغان.<ref>ابن إياس (1984)، ص. 364-365.</ref> === ئۇنىڭ ئىسمى === بارلىق تارىخىي مەنبەلەر ئەرتۇغرۇلنىڭ كىچىك ئوغلىغا «ئوسمان» دەپ نام قويغانلىقىنى، بۇنىڭ [[تۆرت خەلىپە|راشد خەلىپىلەر]]نىڭ ئۈچىنچىسى [[ئوسمان بىننى ئەففان|ئوسمان ئىبن ئەففان]]غا، يەنى ساھابىلەردىن بولۇپ [[مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام|مۇھەممەد]] پەيغەمبەرگە يېقىن بولغان ۋە [[ئەشەرەئى مۇبەششەرە|جەننەت بىلەن خۇشخەۋەر بېرىلگەن ئون كىشى]]نىڭ بىرىگە تەبەررۈك قىلىش ئۈچۈن قويۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىراق، بىزانتىيە تەتقىقاتلىرىغا ئىختىساسلاشقان زامانىۋى تارىخشۇناس دكتور «لاۋەند قايا پىنار» ئوسمانلى سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسىنىڭ ئەسلى ئىسمى ئەمەلىيەتتە «ئوتومان» ياكى «ئەتومان» بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ بۇ قارىشىنى روم (بىزانتىيە) تارىخشۇناسى جەرجىس پاخىمەرِس (1242–تەخمىنەن 1310)نىڭ ئەسەرلىرىگە تايىنىپ دەلىللەيدۇ؛ چۈنكى ئۇ ئوسمان دەۋرىدە ياشىغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىسمىنى ئەرەبچە «ئەين» ھەرىپىگە ئوخشاش ھەرىپلەر بىلەن باشلانغان شەكىلدە ئەسلىمەيدۇ، بەلكى [[لاتىن تىلى|لاتىنچە]] «Ottomanus» ۋە [[گرېك تىلى|يونانچە]] «Асман» دەپ يېزىدۇ. ئۇنىڭ يەنە بىر دەلىلى شۇكى، ئوسماننىڭ ئاتىسى، قېرىنداشلىرى ۋە ئەمەلرىنىڭ ھېچقايسىسى ئەرەبچە-ئىسلامىي ئىسىملارنى كۆتۈرمىگەن؛ شۇنداق بولغاندا نېمە ئۈچۈن ئوسمان يالغۇز بۇ جەھەتتە ئالاھىدە بولىدۇ؟<ref group="la">Kayapinar (2013). </ref> بۇ قاراشقا قارشى تۇرۇپ، ئوسماننىڭ ئۆزى بالىلىرىغا ئەرەبچە-ئىسلامىي ۋە تۈركچە ئىسىملارنى بىرلىكتە قويغانلىقى كۆرسىتىلىدۇ؛ مەسىلەن، ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى «ئالا ئەددىن»، كىچىك ئوغلى بولسا «ئورخان» دەپ ئاتالغان. بۇ ئەھۋال ئۇنىڭ مۇسۇلمان بولۇپ تۇغۇلغانلىقىنى ۋە ئىسلامغا مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. يەنە يىلماز ئۆزتۇنا قوشۇپ، بەزى كىشىلەر ئوتتۇرىغا قويغان، قەبىلىدە ئىسلامنى ئەڭ ئاۋۋال قوبۇل قىلغانلار ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئوغلى ئوسمان ئىكەنلىكى ھەققىدىكى رىۋايەتنىڭ توقۇلما ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ بەلكىم بۇ ئائىلىنىڭ دەرىجىسىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن پەيدا قىلىنغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.<ref name="نسب"/> ==ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ قۇرۇلۇشى== [[ھۆججەت:Снимок экрана 2017-06-08 в 17.42.43.png|thumb|right|ئوسمان ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، كەي قەبىلىسىنىڭ ئەمىرى سۈپىتىدە سادىقلىق قەسىمى ئالغان.]] [[ھۆججەت:Баха Валад - Маариф (Миниатюра).jpg|thumb|ھاجى بەكتاش ۋەلى. ئۇ ئوسمان بىرىنچى دەۋرىدە ياشاپ، ئۇنىڭ باشلانغۇچ دەۋرلىرىگە تارىخىي بايان بەرگەن.]] ئوسمان ئاتىسى [[ئەرتۇغرۇل غازى|ئەرتۇغرۇل]] ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ ئورنىغا چىقىپ، يېڭىدىن قۇرۇلغان ئەمىرلىكنىڭ ۋە قائىي قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى تەخمىنەن يىگىرمە تۆت ياش ۋاقتىدا ئۈستىگە ئالغان.<ref> أوزتونا (2010)، ص. 89.</ref> بىر قانچە تارىخشۇناسلارنىڭ ئورتاق قارىشىغا كۆرە، ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىققا چىقىشى تىنچ يول بىلەن بولمىغان؛ بەلكى ئۇ ئالدى بىلەن ئۆز قېرىنداشلىرىغا قارشى بىر كۈچ سىنىشىش ياكى ھوقۇق ئۈچۈن جەڭگە كىرگەن دەپ قارىلىدۇ. بۇ جەڭنىڭ قانداقلىقى، كىم بىلەن بولغانلىقى ۋە قانداق تەرەققىي قىلغانلىقى ھەققىدە تارىخشۇناسلار ئارىسىدا چوڭ تالاش-تارتىش بار، ۋە بۇ ھەقتە ئوخشىمىغان رىۋايەتلەر مەۋجۇت. كۆپ رىۋايەتلەرگە كۆرە، بۇ توقۇنۇشنىڭ بىر تەرىپى ئوسماننىڭ تاغىسى دوندار غازى بولغان. چۈنكى باشقا قەبىلىلەر ئۇنى قېرىندىشىنىڭ ئوغلىدىنمۇ ئەمىرلىككە تېخىمۇ لايىق دەپ قارىغان، ئەمما جەڭچىلەر ۋە پالۋانلار ئوسماننى قوللىغان. بۇ توقۇنۇشنىڭ قانداق باشلانغانلىقى، قانداق داۋاملاشقانلىقى ۋە قايسى شەكىلنى ئالغانلىقى ئېنىق ئەمەس. شۇنداق بولسىمۇ، ئاخىرىدا ئوسمان غەلىبە قازىنىپ، ئۆزىنىڭ قېرى ياش تاغىسىنى بىر ئوق (ئوقيا ئوقى) بىلەن ئۆلتۈرگەن دەپ رىۋايەت قىلىنىدۇ. بىر رىۋايەتكە كۆرە، سىيىد مۇھەممەد ئىبن ئىبراھىم خۇراسانى، يەنى «ھاجى بەكتاش ۋەلى» نامى بىلەن تونۇلغان شەخس، «ۋەلايەت نامە» ناملىق ئەسىرىدە باشقا بىر ھېكايىنى بايان قىلىدۇ. ئۇنىڭچە، ئارتۇغرۇل ۋاپات بولغاندىن كېيىن قەبىلىگە رەھبەر بولغان كىشى ئوسماننىڭ كىچىك تاغىسى «گۈندۈز ئالپ» بولغان. بۇ دەۋردە ئوسمان ۋە قەبىلە پالۋانلىرى سۇكۇد ئەتراپىدىكى يارھىسار، بىلەجىك، ئىنېگۆل ۋە ئىزنِق قاتارلىق روم رايونلىرىغا ھۇجۇم قىلىشنى باشلىغان. بۇ ھۇجۇملارغا جاۋابەن، بورسا رايونىدىكى روم ۋالىيسى «تەكفۇر» سەلجۇق سۇلتانى ئالا ئەددىن كېيقاباد ئۈچىنچىگە مەكتۇپ يوللاپ، بۇ ھۇجۇملاردىن شىكايەت قىلغان. سۇلتان بولسا گۈندۈز ئالپقا ئەمر قىلىپ، قېرىندىشىنىڭ ئوغلى بولغان ياش ئوسماننى ئۆزىنىڭ ئالدىغا كەلتۈرۈشنى بۇيرۇغان. ئۇ ئوسماننى قولغا ئېلىپ قونياغا ئەۋەتكەن. بۇ رىۋايەتكە كۆرە، سۇلتان ئوسماننىڭ جۈرئىتى ۋە باتۇرلۇقىغا مەھلىيا بولغان، شۇڭا ئۇنى ھاجى بەكتاش ۋەلىنىڭ يېنىغا ئەۋەتكەن. ھاجى بەكتاش ئۇنى ئىززەت-ھۆرمەت بىلەن قارشى ئېلىپ، «مەن ئۇنىڭغا ئوخشاش بىرىنى ئۇزۇن يىللاردىن بېرى كۈتۈپ كەلدىم» دەپ، ئۇنى قويۇپ بېرىشنى بۇيرۇغان.<ref name="المسبار">يونم (2016)، ص. 4.</ref> ئۇنىڭ بېشىغا صوفىيلارنىڭ رەختى بىلەن لىباس كىيگۈزۈپ، گويا تاج كىيگۈزۈلگەندەك قىلغان، ھەمدە ئۇنىڭ بىلەن بىللە قونياغا سۇلتانغا خەت ئەۋەتكەن؛ بۇ خەتتە ئوسماننى ماختاپ، ئۇنىڭغا قايى قەبىلىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى رەسمىي ئېتىراپ قىلىشنى تەلەپ قىلغان.<ref name="المسبار" /> سۇلتان بۇ خەتنى ئوقۇغاندىن كېيىن، ئوسماننى ئاتىسىنىڭ ئورنىغا قەبىلە ئەمىرى قىلىپ تەيىنلىگەن.<ref group="la"> Sakaoğlu (1999a), p. 26, 517.</ref> بۇ رىۋايەتتە ئوسمان بىلەن گۈندۈز ئالپ ئوتتۇرىسىدىكى كېيىنكى مۇناسىۋەت ھەققىدە ھېچقانداق مەلۇمات بېرىلمىگەن.<ref>خراسانی (2011)، ص. 221-226.</ref> == ئوسمانلى شاھزادىسىنىڭ ئورنىنىڭ ئەھمىيىتى == بىرىنچى ئوسمان دەۋرىدە تۈرك ئوسمانلىلارنىڭ ھەربىي ۋە سىياسىي ئورنى ئېنىق شەكىللىنىشكە باشلىدى. ئۇلارنىڭ دىنىي ئورنى بولسا ئۇنىڭدىن بۇرۇنلا، [[ئوتتۇرا ئاسىيا]] ۋە [[غەربىي ئاسىيا]]دىكى تۈرك مۇھىتلىرىدا كەڭ تارقالغان ئىسلام دىنىنىڭ تەسىرى بىلەن بېكىتىلگەن ئىدى. بىراق ئۇلارنى قوشنا نۇرغۇن ئىسلام سۇلالىلىرىدىن پەرقلەندۈرگەن ئاساسلىق ئامىل، ئۇلارنىڭ ئىككى چوڭ ئىسلام مەزھىپىنى مەلۇم دەرىجىدە ماسلاشتۇرغانلىقى ئىدى. گەرچە ئۇلار [[ھەنەفىي مەزھىپى|ھەنىفى سۈننىي مەزھىپى]]نى قوبۇل قىلغان بولسىمۇ، جعفەرى-شىئە يۆنىلىشىدىكى بەزى ئېتىقادىي ئامىللارنىڭمۇ تەسىرىنى كۆرسەتكەن. چۈنكى سۈننىي ۋە ئىثنائەشەرى شىئە قاراشلىرى ئوتتۇرا ئاسىيادىن ئانادولۇغا كۆچكەن تۈركمان قەبىلىلىرى ئارىسىدا بىر-بىرىگە ئارىلىشىپ، بىر خىل دىنىي-مەدەنىيەت مۇرەككەپلىكىنى شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئالدىنقى قاتارىدا روم سەلجۇقلار دۆلىتى بار ئىدى؛ ئوسمانلى ئائىلىسىمۇ دەل شۇ دۆلەت خىزمىتىدە بولغان.<ref name="حلاق"/> ھەربىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسماننىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى ئۇنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىدە چوڭ رول ئوينىغان. سۇكۇد شەھىرى بىر تەرەپتىن ئاسان مۇداپىئە قىلىشقا بولىدىغان ئېگىز جايدا، يەنە بىر تەرەپتىن [[كونىستانتىنوپول|قۇستانتىنىييە]]دىن [[قۇنىيە]]غا تۇتىشىدىغان ئاساسىي يول ئۈستىدە جايلاشقان ئىدى. بۇ رايوننىڭ سىياسىي بۆلۈنۈپ كېتىشى كىچىك ھەربىي كۈچلەرگە ئىلگىرىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ ئەھمىيەت بېرىلىشىگە سەۋەب بولغان. ئۇنىڭ بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى زېمىنلىرىغا يېقىن بولۇشى، ئۇنىڭ پائالىيىتىنى جەڭ ۋە جىھاد يۆنىلىشىگە قارىتىپ، روم زېمىنلىرىنى فەتھ قىلىپ ئۇلارنى ئىسلام زېمىنلىرىغا ۋە ئابباسى خىلافىتى دائىرىسىگە كىرگۈزۈش ئىدىيىسىنى كۈچەيتكەن. بىزانتىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئىدارە سىستېمىسىنىڭ زەئىپلىشىشى ئۇنىڭ غەربىي ئانادولۇغا قاراپ كېڭىيىشىنى ئاسانلاشتۇرغان، ھەتتا داردانېل بوغۇزى ئارقىلىق جەنۇبىي شەرقىي ياۋروپاغا ئۆتۈشنىمۇ قولايلاشتۇرغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىزانتىيلارنىڭ ياۋروپادىكى ئىچكى ئۇرۇشلار بىلەن مەشغۇل بولۇشى ئۇنىڭغا تېخىمۇ كەڭ ھەرىكەت مەيدانى يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش1"/> [[ھۆججەت:Osman I area map-ug.png|thumb|right|سۇلتان عثمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ چېگرالىرى (قېنىق قىزىل)، ۋە ئۇ ۋاپات بولغان ۋاقىتتىكى چېگرالىرى (سۇس قىزىل).]] بىراق شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ رايوندا بىزانتىيە كۈچىنىڭ ئاجىزلاشقانلىقىنى ھەددىدىن زىيادە چوڭايتىپ كۆرسىتىشكە بولمايدۇ. چۈنكى بىزانتىيلار مىخائىل سەككىزىنچى ۋە ئاندرونىكوس ئىككىنچى دەۋرلىرىدە (681 ھ– 728 ھ / 1282 – 1328م) بىتىنىيە رايونىنىڭ چېگرالىرىنى مۇستەھكەملەپ، ئىسلامىي ھۇجۇملارغا قارشى مۇداپىئە قۇرغان؛ بۇ ھۇجۇملار سەكارىيا دەرياسىنى كېسىپ ئۆتۈپ، بۇ ۋىلايەتنىڭ شەھەرلىرىگە يېتىپ بېرىشقا مەجبۇر ئىدى. بىراق بۇ قورغانلار دەريا بويىچە جەنۇبتىن شىمال ۋە غەرب يۆنىلىشىدە ھەرىكەت قىلغان ئوسمانلىلارنىڭ ئالدىدا ئۈنۈمسىز قالغان. بۇنىڭدىن باشقا، ئۇزۇن مۇددەت داۋاملاشقان توقۇنۇش سەۋەبىدىن سەلجۇق سۇلتانلىقى ۋە بىزانتىيە ئىمپېرىيىسى ئىككىسىمۇ قاتتىق ھالىدىن كەتكەن ھالەتكە چۈشۈپ قالغان. بىرىنچىسى موڭغۇللارنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرىغان، ئىككىنچىسى بولسا تۆتىنچى سەلجۇقىي سەپىرى جەريانىدا لاتىنلارنىڭ بېسىپ كىرىشىگە دۇچ كەلگەن. بۇ ئەھۋال ئانادولۇدا سىياسىي ۋە ھەربىي بوشلۇق پەيدا قىلىپ، ئاخىرىدا بۇ يىمىرىلگەن ئىككى دۆلەتنىڭ ئورنىنى تولدۇرىدىغان يېڭى بىر كۈچنىڭ مەيدانغا چىقىشىغا شارائىت يارىتىپ بەرگەن.<ref name="طقوش2">طقوش (2013)، ص. 27.</ref> سىياسىي جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان ئۆز ئەمىرلىكى ئۈچۈن مۇكەممەل باشقۇرۇش تۈزۈمى ئورنىتىشتا ناھايىتى يۇقىرى قابىلىيەت كۆرسەتكەن. ئۇنىڭ دەۋرىدە ئوسمانلىلار كۆچمە قەبىلە تۈزۈمىدىن مۇقىم دۆلەتلىك باشقۇرۇش سىستېمىسىغا ئۆتۈش يولىدا مۇھىم باسقۇچلارنى بېسىپ ئۆتتى؛ بۇ بولسا ئۇلارنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، كېيىن تېز سۈرئەتتە چوڭ دۆلەتكە ئايلىنىشىغا ياردەم بەردى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئەمىرلىكنىڭ ئانادولۇنىڭ غەربىي شىمالىدا، خىرىستىيان دۇنياسىغا يېقىن جايلىشىشى، ئۇنى چېگرا ئەمىرلىكى سۈپىتىدە مەلۇم بىر ھەربىي سىياسەتنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر قىلدى. ئانادولۇ تارىخىدا چېگرا رايونلىرىدا قۇرۇلغان ئەمىرلىكلەر ئىچكى رايونلاردىكى ئەمىرلىكلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ تېز تەرەققىي قىلىش پۇرسىتىگە ئىگە بولغانلىقى مەلۇم.<ref name="طقوش2"/> ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئەھمىيىتى ئۇنىڭ موڭغۇل ھۇجۇم رايونلىرىدىن يىراق بولۇشى ۋە ئانادولۇنىڭ جەنۇبى ۋە جەنۇبىي غەربىدىكى كۈچلۈك تۈركمان ئەمىرلىكلىرىنىڭ تەسىرىدىن نىسبەتەن خالى بولۇشىدا ئىدى. شۇنداقلا ئۇنىڭ غەربتىكى روم رايونلىرى بىلەن شەرقىدىكى موڭغۇللارنىڭ كونتروللۇقىدىكى يەرلەرنى تۇتاشتۇرىدىغان [[يىپەك يولى]]غا يېقىن بولۇشى ئۇنىڭغا ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئالاھىدە ئەۋزەللىك بەخش ئەتتى. بۇنىڭغا قوشۇپ، بۇ ئەمىرلىك تېخى فەتھ قىلىنمىغان روم زېمىنلىرىغا قارشى تۇرۇۋاتقان يالغۇز سىرتقى سەپ بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئۇ يەرگە كۆپ ساندا تۈركمان جەڭچىلەرنى، جىھاد ۋە غازا ئىزدەۋاتقان دەرۋىشلارنى، شۇنداقلا موڭغۇللاردىن قېچىپ كەلگەن دېھقانلارنى جەلپ قىلدى. ئۇلار بۇ يەرنىڭ مۇنبەت زېمىنلىرىنى ئۆز پائالىيىتىنى داۋاملاشتۇرۇشقا مۇۋاپىق مۇھىت دەپ تاپتى.<ref>كولنز (1993)، ص. 26.</ref> ===ئوسماننىڭ چۈشى=== [[ھۆججەت:Mal hatun, eskişehir.jpg|thumb|right|ئەسكىشەھىردىكى ئوسماننىڭ ئايالى مال خاتۇننىڭ ھەيكىلى.]] ئوسمانلى مەنبەلەر دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا يۈز بەرگەن بىر ۋەقەنى بايان قىلىدۇ؛ بۇ ۋەقەگە قەدىمكى مۇسۇلمان مۇئەرىخىلەر—بولۇپمۇ تۈركلەر—ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسى سەۋەبىدىن ناھايىتى زور ئەھمىيەت بەرگەن.<ref group="la">Creasy (1910), p. 15.</ref> بىراق زامانىۋى مۇئەرىخىلەر بۇ ھېكايىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ پەيدا بولۇشى ۋە تەرەققىي قىلىشىنى ئىزاھلاش ئۈچۈن قوللىنىلغان بىر ۋاسىتىدىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكىدە بىردەك قاراشتا. بولۇپمۇ ئوسماننىڭ ۋارىسىلىرى ناھايىتى مۇھىم نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ ھېكايىگە بىر خىل روھانىيلۇق رەڭ بېرىلگەن. ئۇلار ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەسىرلەر بويى داۋاملاشقان پارچىلىنىشىدىن كېيىن ئۇنى قايتا بىرلەشتۈرەلگەن، ۋە خەلىپىلىكنى ئەمەلىي مەنىدە قايتا جانلاندۇرغان؛ بۇ، ئۇنىڭدىن ئىلگىرى مىسىردىكى [[مەملۇك سۇلتانلىقى|ماملۇكلار سۇلتانلىقىنىڭ]] ھىمايىسى ئاستىدا پەقەت شەكلىي ھالەتكە چۈشۈپ قالغان ئىدى، بولۇپمۇ موڭغۇللار ئابباسىيلارنىڭ ئەڭ ئاخىرقى خەلىپىسى بولغان ئابدۇللاھ ئەل-مۇستەئسىم بىللاھنى باغدادتا ئۆلتۈرگەندىن كېيىن. ئۇلار يەنە باشقا ھېچقانداق ئىسلام سۇلالىسى قىلالمىغان بىر ئىشنى ئىشقا ئاشۇردى، يەنى قۇسطنطىنىيەنى فەتھ قىلىش، ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن شەرقىي ياۋروپاغا كېڭەيگەن. بۇنىڭدىن باشقا، بۇ ھېكايىدە بىر خىل «تەسادىپىي» جەھەت بار بولۇپ، ئۇنىڭ رامزىيلۇق مەنىسىدە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ كېيىنكى ئىككى ئەسىرلىك تارىخى قىسقىچە ئىپادىلەنگەن.<ref group="la">Finkel (2006), p. xiii. </ref> [[ھۆججەت:Şeyh Edebali.JPG|thumb|شەيخ ئەدەبالىنىڭ ئوسمانغا قىلغان نەسىھەتلىرى، مەرمەر تاشقا ئويۇلغان.]] بۇ ھېكايىنىڭ تەپسىلاتلىرىغا كۆرە، ئوسمان ئادەتتە كىچىك ۋاقتىدىن تارتىپ ئادەتلەنگەنچە، ئۇستازى شەيخ ئىدە بالىنىڭ تەكىيەسىدە قونۇپ، ئۇنىڭغا يېقىنلىشىپ، ئىلمىدىن پايدىلىنىش ئۈچۈن شۇ يەردە تۇرغان. بىر قېتىم ئۇ تەسادىپەن شەيخنىڭ قىزى مال خاتۇننى كۆرۈپ قالىدۇ، ۋە ئۇنىڭغا كۆڭلى چۈشۈپ، ئۇنى نىكاھلاشنى ئارزۇ قىلىدۇ. بىراق قىزنىڭ ئاتىسى بۇ تەكلىپنى رەت قىلىدۇ. ئوسمان بۇنىڭدىن قايغۇغا چۆمسىمۇ، سەبىر قىلىپ، باشقا بىرى بىلەن توي قىلىشنى خالىمايدۇ. كېيىن ئۇ بىر كېچە كۆرگەن چۈشىنى شەيخقا سۆزلەپ بەرگەندىن كېيىن، شەيخ قىزىنى ئۇنىڭغا بېرىشكە رازى بولىدۇ. ئوسماننىڭ بايان قىلىشىچە، ئۇ چۈشىدە شەيخنىڭ كۆكسىدىن بىر ھىلال كۆتۈرۈلۈپ چىقىپ، تولۇن ئايغا ئايلىنىپ، ئاندىن كېلىپ ئۇنىڭ ئۆزىنىڭ كۆكسىگە كىرگەنلىكىنى كۆرگەن. ئاندىن ئۇنىڭ بەل قىسمىدىن بىر دەرەخ ئۆسۈپ چىقىپ، ناھايىتى تېزلا چوڭىيىپ، پۈتۈن دۇنيانى سايىسى بىلەن قاپلىغان. بۇ دەرەخنىڭ ئاستىدا ئۈچ چوڭ تاغ جايلاشقان بولۇپ، ئۇنىڭ تۈپىدىن نىل، دىجلە، فىرات ۋە دانۇب دەريالىرى ئېقىپ چىققان. دەرەخنىڭ ياپراقلىرى قىلىچ ۋە نەيزىلەرگە ئوخشاپ، شامال ئۇلارنى قۇسطنطىنىيە شەھىرىگە قارىتىپ تۇرغان. بۇ شاخلارنىڭ ئاستىدا سەرىق چاچلىق، باشلىرىغا ئاق بەلگە باغلىغان ناسارا بالىلار تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى ئوقۇپ، ئۇنىڭدىن كېيىن سۇلتانغا سادىقلىق قەسەمىنى قىلغان. ئۇلارنىڭ ئەتراپىدا سان-ساناقسىز خەلق دەريا بويلىرى ۋە قولتۇقلاردا ياشاپ، ئىچۈپ-يېيىپ، دېھقانچىلىق قىلىپ، سۇ ياسالما قۇرۇلۇشلىرىنى بەرپا قىلىپ ياشايتتى. ئۇلار كۆپىيىپ، يۇرتلىرىدا نېمەت-بەرىكەت كۆپىيىپ تۇراتتى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بۇ بالىلار دەرەخنىڭ سايىسىدا تۇرۇپ، ئىمان كەلىمىسىنى داۋاملىق ئوقۇشنى توختاتمايتتى.<ref name="فريد بك"/> بۇ چۈشنى ئاڭلىغاندىن كېيىن شەيخ ئۇنى ياخشى ئالامەت دەپ قاراپ، ناھايىتى خۇشال بولىدۇ ۋە قىزىنى ئوسمانغا بېرىشكە قوشۇلۇپ، ئۇنىڭغا ئۇنىڭ ئائىلىسى ۋە نەسلىنىڭ كەلگۈسىدە دۇنيانى ئىدارە قىلىدىغانلىقىنى خۇش خەۋەر قىلىدۇ. ئۇ يەنە ياخشى ھاكىم قانداق بولۇش كېرەكلىكىنى چۈشەندۈرۈپ، مۇنداق دەيدۇ: <blockquote> «ئەي ئوغلۇم! ئەمدى سەن ئەمىر بولدۇڭ؛ بۇنىڭدىن كېيىن: غەزەپ بىزگە، سەبىر ساڭا… ئەيىبلەش بىزگە، كۆڭۈل ئالىش ساڭا… جازالاش بىزگە، كۆتۈرۈش ساڭا… ئاجىزلىق بىزگە، خاتالىق بىزگە، كەچۈرۈمچانلىق ساڭا… ئايرىلىش، توقۇنۇش، يامان ماسلىشىش ۋە ئىختىلاپ بىزگە، ئادىللىق ساڭا… يامان گۇمان، ناچار سۆز ۋە يامان تەفسىر بىزگە، كەچۈرۈش ساڭا… ئەي ئوغلۇم! بۇنىڭدىن كېيىن بىز پارچىلىنىمىز، سەن بىرلەشتۈرىسەن! بىز بوشاڭلىشىمىز، سەن ئاگاھلاندۇرىسەن، ھەرىكەتلەندۈرىسەن ۋە ھىممەتلەرنى ئويغاتىسەن! ئەي ئوغلۇم! سەبىر قىل، سەبىر قىل؛ گۈل ۋاقتىدىن بۇرۇن ئېچىلمايدۇ. ئۇنتۇپ قالما: خەلقىگە كۆڭۈل بۆلگىن، شۇنداقتا دۆلەتڭ گۈللىنىدۇ! ئەي ئوغلۇم! يۈكىڭ ئېغىر، ئىشلىرىڭ قىيىن، سۇلتانلىقىڭ بىر تال چاچقا باغلانغان! ئاللاھ ساڭا ياردەم قىلسۇن!» </blockquote> بەكتاشيە رىۋايىتىگە كۆرە—بۇ رىۋايەت پەقەت بەكتاشىيە مەنبەلەردىلا ئۇچرايدىغان بولۇپ، مۇستەقىل مەنبەلەر ئارقىلىق دەلىللەنمىگەنلىكى ۋە كۆپىنچە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن كەڭ قوللاشقا ئېرىشمىگەنلىكى ئۈچۈن، ئۇنىڭ توغرىلىقى ئۈستىدە ھۆكۈم چىقىرىش قىيىن—ئوسماننىڭ ئۆگەي ئانىسى ھاجى بەكتاش ۋەلى بىلەن بىرلىكتە ياشىغان. ئۇ شۇ ۋاقىتتا ۋافائىيە تەرىقىتىنىڭ دەرۋىشلىرىدىن بولۇپ، خۇسۇسەن بابا ئىلياس خۇراسانىنىڭ مۇرىدلىرىدىن ئىدى.<ref>گُل (2014)، ص. 378.</ref> بابا ئىلياس ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ھاجى بەكتاش ۋەلى ۋە شەيخ ئىدە بالى ئۇنىڭ ئالتمىش خەلىپىسىنىڭ ئىككىسى بولۇپ قالغان. ئۇلار ئاھىيلار جەمائەتلىرىنى—يەنى جەڭچى، سانائەتچى ۋە دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ياشلار گۇرۇپپىلىرىنى—تەشكىللەپ باشقۇرغان بولۇپ، بۇلار خەلق ئارىسىدا زور نۇپۇزغا ئىگە ئىدى. ئوسمان شەيخ ئىدە بالىنىڭ قىزى بىلەن توي قىلغاندىن كېيىن، مۇشۇ قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋىتى ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، ئاھىيلار ئۈستىدىن كونترول قىلىش ۋە ئۇلارنى ئۆزىگە بېقىندۇرۇشقا مۇۋەپپەق بولغان. بۇ توي مۇناسىۋىتى نەتىجىسىدە، ئاھىيلارنىڭ شەيخلىرى ئوسمانلىلارنىڭ رەھبەرلىكى ئاستىغا كىرگەن بولۇپ، بۇ ئەھۋالنىڭ ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ قۇرۇلۇشىدا ۋە كېيىن ئۇنىڭ ئوغلى ئورخان دەۋرىدە دۆلەتكە ئايلىنىپ تەرەققىي قىلىشىدا مۇھىم رول ئوينىغان بولۇشى مۇمكىن.<ref>يونم (2016)، ص. 4-5؛ 8.</ref> ===ئوسماننىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىكى سىياسىي مۇناسىۋەتلەر=== [[ھۆججەت:Eşrefoğulları Beyliği'nin konumu-ug.png|thumb|right|تۈركمەن ئانادولۇ ئەمىرلىكلىرى، مەۋجۇتلۇقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە ئوسمانلى ئەمىرلىكى بىلەن قوشنا ئىدى.]] ئوسماننىڭ سىياسىي سەھنىدە پەيدا بولۇشى ۋە «غازا رەھبىرى» سۈپىتىنى قولغا كەلتۈرۈشى، ئالدىن بايان قىلىنغاندەك، شەيخ ئىدە بالى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ۋە ئۇنىڭ بىلەن قۇدا-باجىلىق قىلىشى بىلەن زىچ باغلانغان. بەزى مۇئەرىخىلەر ئوسماننىڭ بۇ شەيخنىڭ قىزى بىلەن توي قىلىشىنى ئۇنىڭ تۇنجى مۇۋەپپەقىيەتلىك سىياسىي قەدىمى دەپ قارايدۇ؛ چۈنكى بۇ شەيخ بابائىيە گۇرۇپپىسىنىڭ رەھبىرى بولۇپ، بۇ گۇرۇپپا بابا ئىسحاققا نىسبەت قىلىنغان بولۇپ، ئۇ تەخمىنەن 1239-يىلدىن باشلاپ روم سەلجۇقلارغا قارشى ئىسيان كۆتۈرۈپ، 1241-يىلى تۇتۇلۇپ دارغا ئېسىلغان.<ref group="la">Fossier & Tenison (1986), p. 279.</ref><ref group="la">Balcıoğlu (1940), p. 271.</ref> ئوسمانلىلار بىلەن بۇ گۇرۇپپىنىڭ رەھبىرى ئارىسىدىكى قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋىتى، ئوسمانلىلار بىلەن كرميان ئەمىرلىكى ئارىسىدىكى دۈشمەنلىك مۇناسىۋىتىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. مەلۇمكى، كرميان ئائىلىسى بابائىيلار ئىسيانىنى باستۇرۇشتا كۆرسەتكەن خىزمىتى ئۈچۈن سەلجۇقلار تەرىپىدىن مۇكاپاتلانغان.<ref>كفادار (1999)، ص. 65-66.</ref> ئوسمان دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدا قوشنىلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىدە زور سىياسىي قابىلىيەت نامايان قىلغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىتتىپاقلىرى قەبىلە، ئىرق ۋە دىنىي چېگرا لىنىيىلىرىدىن ھالقىغان. بەلكىم بۇ ئىشلاردا ئۇ ئۆزىنىڭ سىياسىي تۇيغۇسى ۋە ئارزۇ-مەقسەتلىرىنىڭ تەلىپىگە ئەگىشىپ ئىش قىلغان، بىراق ئۇ ئۆزى قۇرغان ئائىلەۋى مۇناسىۋەتلەرنىڭ كەلگۈسىدىكى نەتىجىلىرىنى توغرا باھالاشتا خاتالىق قىلمىغان. ئۇ روم سەلجۇقلارنىڭ سىياسىي مەدەنىيىتىنى ئۆز ئەمىرلىكىنىڭ ئېھتىياجلىرىغا ماسلاشتۇرۇپ قايتا شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، قوشنا تۈركمان ئەمىرلىكلىرىگە قارىغاندا تۈرك، ئىسلام ۋە روم ئەنئەنىلىرىنى بىرلەشتۈرۈشتە تېخىمۇ يېڭىلىق يارىتىشچان بولغان. ئوسمان يەنە روم قوشنىلىرى—يەنى روم شەھەر ۋە كەنت رەھبەرلىرى—بىلەن ھەمكارلاشقان. ئۇنىڭ قەبىلىسى يازلىق چارۋىچىلىق رايونلىرىغا كۆچكەندە، ئۆز نەرسە-كېرەكلىرىنى روملارنىڭ «بىلەجىك» قەلئەسىدە قالدۇرۇپ كېتەتتى؛ قايتىپ كەلگەندە بولسا، بۇ قەلئە مەسئۇللىرىغا خىزمەتلىرى ئۈچۈن رەھمەت سۈپىتىدە پىشلاق، ھايۋان تېرىلىرىدە ساقلانغان سۈت مېيى ۋە ياخشى سۈپەتلىك گىلەملەرنى سوۋغا قىلىشاتتى. بۇ ئەھۋال چارۋىچىلار بىلەن دېھقانلار ياكى شەھەر ئاھالىسى ئارىسىدىكى بىرلىكتە ياشاش مۇناسىۋىتىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.<ref name="الاجتهاد">كفادار (1999)، ص. 63.</ref> ئوسمان بىلەن «كوسە مىخائىل»—«ھەرمنكايە» كەنتىنىڭ ھاكىمى—ئارىسىدىكى دوستلۇق مۇناسىۋىتى بۇ خىل مۇسۇلمانلار بىلەن روملار ئارىسىدىكى ئارىلاشما ۋە ھەمكارلىقنىڭ ئەڭ يۇقىرى نۇقتىسى بولغان. بىراق ئۇنىڭ باشقا ئىرقىي گۇرۇپپىلاردىن بولغان دۈشمەنلىرى، مەسىلەن غەربىي ئانادولۇنىڭ چېگرا رايونلىرىغا كۆچۈپ كەلگەن موڭغۇللار ۋە كرميانلىقلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى دۈشمەنلىك خاراكتېرىدە بولغان. چۈنكى تۈركلەر ئادەتتە موڭغۇللار بىلەن دۈشمەنلىك مۇناسىۋەتتە ئىدى، شۇنداقلا كرميانلىقلارنىڭمۇ غۇز (ئوغۇز) بولماسلىقى ئېھتىمال. ئۇ كرميان زېمىنىدا موڭغۇل رەھبەرلىرىدىن بىرى بولغان «جغدار» بىلەن توقۇنۇشقا كىرگەن، ۋە ئېنىقكى موڭغۇللار ۋە كرميانلىقلار بىلەن بولغان بۇ توقۇنۇشلار ئەمىرلىكنىڭ دەسلەپكى دەۋرلىرىدە تېخىمۇ كەسكىن بولغان.<ref name="الاجتهاد"/> [[ھۆججەت:GhazanOnHorse.JPG|thumb|موڭغۇللار بىلەن تۈركلەر ئوتتۇرىسىدىكى دۈشمەنلىك كۈچىيىۋاتقان بولسىمۇ، ئوسمانلى ئىمپېرىيىسىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە، موڭغۇل ئىلخان مەھمۇد غازان (ئات ئۈستىدە)، ئۇنىڭدىن كېيىن سەلجۇق سۇلتانى ۋە ئوسمانلى شاھزادىسى كەلدى.]] ئوسمان «ئاخى فەتىيان» بىلەنمۇ ئىتتىپاق تۈزگەن بولۇپ، بۇلار بىر كەسىپ بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئەزالاردىن تەركىب تاپقان تەشكىلاتلىق گۇرۇپپىلار ئىدى. ئۇلار ئۆزلىرىگە ئادالەتنى ساقلاش، زۇلمنى توختىتىش، زالىمنى چەكلەش، ئىسلام شەرىئىتى ۋە ياخشى ئەخلاق تەلىپلىرىگە ئەمەل قىلىش، ھەمدە زۆرۈر بولغاندا ئۆز ھوقۇقلىرى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ھوقۇقلىرىنى قوغداش ئۈچۈن ھەربىي ۋەزىپىلەرنى ئادا قىلىشنى مەجبۇرىيەت قىلىپ بەلگىلەگەن.<ref>الدوري (1952)، ص. 520-523.</ref><ref>ابن بطوطة (1997)، ص. 163.</ref> ئۇ يەنە ئانادولۇغا كۆچۈپ كەلگەن تۈركمان قەبىلىلىرى بىلەن ئىتتىپاق قۇرغان بولۇپ، بۇلار ئومۇمىي جەھەتتىن چېگرا رايونلىرىنىڭ، خۇسۇسەن ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئاساسىي كۈچىنى تەشكىل قىلغان. چۈنكى ئۇلار شەھەرلەردە مۇقىملاشقان تۈركلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ پائال ۋە ئۈنۈملۈك ئىدى. ئۇ يەنە مەن دەرىس ۋادىسى ۋە پافلاگونىيە رايونلىرىدا ياشايدىغان نۇرغۇن تۈركمانلارنى ئۆز قوشۇنلىرىغا قوشۇلۇشقا جەلپ قىلغان.<ref>طقوش (2013)، ص. 28.</ref> بۇ تۈركمانلار ياخشى جەڭچىلەر بولۇپ، جىھاد ۋە غەزاغا ئىنتىلىدىغان ئىدى. ئۇلارنىڭ ھەر بىرى بىرەر سۇپىيلار طارىقىتىنىڭ شەيخىگە ۋە بىرەر تەككىگە باغلانغان بولۇپ، بۇ يەردە ئۇلار ئاللاھ يولىدىكى جىھادنىڭ مەنىسىنى ۋە كۆپلىگەن ئىسلامىي شەرىئەت پىرىنسىپلىرىنى ئۆگەنگەن. بىراق بۇ تۈركمانلارنىڭ بىر قىسمىنىڭ ئىسلام دىنى بىلەن بولغان باغلىنىشى كۈچلۈك ئەمەس ئىدى. شۇڭا ئوسمان بۇلارنى ئىسلامىي روھتا تەربىيەلەش ۋە يېڭى زېمىنلارنى ئېچىش ئارقىلىق «دارۇل ئىسلام» نى كېڭەيتىش قىممەتلىرى بىلەن سىڭدۈرۈش ئۈچۈن بۇ ۋەزىپىنى شەيخلەر ۋە دەرۋىشلەرگە تاپشۇرغان. ھەقىقەتتە، بۇ شەيخلەر ۋە دەرۋىشلەر «خۇراسان ئەۋلىيالىرى»نىڭ طارىقەتلىرىنى تارقىتىشتا ناھايىتى قىزغىن بولۇپ، يېڭى كۆچۈپ كەلگەنلەرنى ئوقۇتۇشقا ئالاھىدە كۈچ چىقارغان.<ref>أوزتونا (2010)، ص. 88.</ref> رەھبەرلىك تەرتىپى جەھەتتىن قارىغاندا، ئوسمان دەسلەپتە قسطمونىدىكى بەنۇ شيان ئەمىرىگە، كېيىن كوتاهىيەدىكى كرميان ئەمىرى ئارقىلىق سەلجۇق سۇلتانىغا تەۋە بولغان، بۇ كرميان ئەمىرى ئۆزى بولسا تبريزدە تۇرۇشلۇق موڭغۇل ئىلخانغا تابع ئىدى. ئەمەلىيەتتە بۇ دەۋردە سەلجۇق سۇلتانى ئىدارە قىلىش قۇدرىتىنى يوقىتىپ قويغان بولۇپ، ئىشلارنى ئىلخان ئۆزى تەيىنلىگەن ۋە بىر ۋاقىتتا باش قۇماندان بولغان ۋالىيلار ئارقىلىق باشقۇرغان. چېگرا ئەمىرلىرى، جۈملىدىن ئوسمانمۇ، ئىلخان تەلەپ قىلغاندا ئەسكەر ئەۋەتىش مەجبۇرىيىتىگە ئىگە ئىدى.<ref name="يلماز2">أوزتونا (2010)، ص. 91.</ref> تەبىئىيكى، مەسچىت ئىماملىرى خۇتبەدە ئالدى بىلەن مىسىردىكى ئابباسىيلار خەلىپىسىنىڭ نامىنى، ئاندىن تبريزدە تۇرۇشلۇق ئىلخاننىڭ نامىنى، ئۇنىڭدىن كېيىن قونىيەدىكى سەلجۇق سۇلتانىنىڭ نامىنى، ئاخىرىدا يەرلىك ئەمىرنىڭ نامىنى تىلغا ئالاتتى.<ref name="يلماز2"/> ==ئوسمانلى ئىمىرىلىكىنىڭ كېڭىيىشى== ===دەسلەپكى ھۇجۇملار ۋە قاراجا ھىسار قەلئەسىنىڭ ئىشغال قىلىنىشى=== ئوسمان ئۆز ئەمىرلىكىدە پۇتىنى مۇستەھكەملىگەندىن كېيىن، ئىككى جەھەتتە كۈرىشىشكە توغرا كەلدى: بىرى روم جەھىتى، يەنە بىرى ئۇنىڭغا قارشى چىققان تۈركمان ئەمىرلىكلىرى—خۇسۇسەن كرميان ئەمىرلىكى. ئۇ ئالدى بىلەن روملار ھېسابىغا ئۆز ئەمىرلىكىنى كېڭەيتىشنى نىشان قىلغان بولۇپ، شۇ دەۋردىن باشلاپ ئوسمانلى ئەمىرلىكىنىڭ ئاساسىي سىياسىتى روم دىيارلىرىغا قارشى غەزا ۋە جىھادقا تايىنىدىغان فەتھ سىياسىتى بولدى.<ref name="ReferenceA">طقوش (2013)، ص. 29.</ref> بەزى رىۋايەتلەرگە قارىغاندا، ئوسماننىڭ روملارغا قارشى تۇنجى غەزاسى ئىلگىرى ئۇچرىغان بىر مەغلۇبىيەتنىڭ ئۆچنى ئېلىش مەقسىتىدە بولغان. بۇ مەغلۇبىيەت 683 ياكى 684-ھىجرىيە (1284 ياكى 1285-مىلادى) يىلى باھاردا «ئەرمەنى بەلە» (يەنى «ئەرمەنلەر تېپىلى») ناملىق جايدا يۈز بەرگەن بولۇپ، بۇ يەردە بورۇسا شەھىرىنىڭ تەكفۇرى رەھبەرلىكىدىكى روم قوشۇنلىرى ئۇنىڭغا تۇزاق قۇرغان. ئوسمان بۇ تۇزاقنى جاسۇسلار ئارقىلىق ئالدىن بىلگەن بولسىمۇ، روملار بىلەن توغرا توقۇنۇشنى تاللىغان، بىراق مەغلۇپ بولۇپ، چېكىنىشكە مەجبۇر بولغان ۋە ئادەملىرىدىن بىر قىسمىنى يوقاتقان، بۇلارنىڭ ئىچىدە ئۇنىڭ ئىنىسىنىڭ ئوغلى «ساروخان بەگ خوجا»مۇ بار ئىدى.<ref group="la">Başar (1995), p. 314.</ref> شۇنىڭغا ئاساسەن، ئوسمان 685-ھىجرىيە (1286-مىلادى) يىلى تەخمىنەن ئۈچ يۈز جەڭچىدىن تەركىب تاپقان قوشۇن بىلەن «قولاجە حصار» قەلئەسىگە يۈرۈش قىلدى. بۇ قەلئە «ئىنه‌گول» شەھىرىدىن ئىككى فرسەخ يىراقلىقتا، «ئەمىرتاغ» تېغى رايونىدا جايلاشقان بولۇپ، ئۇ كەچتە ھۇجۇم قىلىپ ئۇنى فەتھ قىلدى. بۇ بىلەن ئۇنىڭ ئەمىرلىكى ئىزنىك كۆلى تەرەپكە قاراپ كېڭەيدى. قولاجە حصاردىكى بۇ غەلىبە روملارنىڭ غەزىپىگە سەۋەب بولدى. شەھەرنىڭ روم ۋالىسى بىر مۇسۇلمان چېگرا ئەمىرىگە بويسۇنۇشنى رەت قىلىپ، «قراچە حصار» قەلئەسىنىڭ ۋالىسى بىلەن ئىتتىپاق تۈزدى ۋە مۇسۇلمانلار بىلەن ئۇرۇشۇپ، يوقىتىلغان زېمىنلارنى قايتۇرۇشقا قارار قىلدى. ئىككى تەرەپ «ئەكزەجە» ناملىق جايدا—«بىلەجىك» بىلەن «ئىنه‌گول» ئارىلىقىدا—ئۇچرىشىپ، قاتتىق جەڭ بولدى. بۇ جەڭدە ئوسماننىڭ ئىنىسى «ساۋوجى بەگ» ئۆلتۈرۈلگەن بولسىمۇ، مۇسۇلمانلار غەلىبە قىلدى ۋە «[[ئافيون قاراھىسار|قراچە حصار]]» قەلئەسىنى قولغا كەلتۈردى، روم قوشۇنلىرىنىڭ رەھبىرى «پىلاتوس» ئۆلتۈرۈلدى. رىۋايەت قىلىنىشىچە، ئوسمانلىلار بۇ شەھەردىكى چىرچاۋنى تۇنجى قېتىم مەسچىتكە ئايلاندۇرۇپ، ئۇ يەردە تۇنجى جۈمە خۇتبىسى ئوقۇلغان، ھەمدە تۇنجى قاضى ۋە سۇباشى (شەھەر ھاكىمى) تەيىنلەنگەن. مۇئەرىخىلەر بۇ شەھەرنىڭ فەتھ قىلىنغان ۋاقتى توغرىسىدا پەرقلىق قاراشتا بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ ھېچبىرى 685-ھىجرىيە (1286-مىلادى) دىن بۇرۇن ياكى 691-ھىجرىيە (1291-مىلادى) دىن كېيىن دەپ قارىمايدۇ. ئوسمان بۇ يېڭى شەھەرنى روم دىيارلىرىغا قارشى كېڭىيىش ئۈچۈن بىر ئاساسىي بازا قىلدى ۋە خۇتبىنى ئۆز نامىدا ئوقۇتۇشنى بۇيرۇدى. بۇ ئىش ئۇنىڭ ھاكىمىيەت ۋە سىياسىي مۇستەقىللىقىنىڭ تۇنجى روشەن بەلگىسى ئىدى.<ref group="la"> Shaw (1976), p. 13-14.</ref><ref>طقوش (2013)، ص. 29-30.</ref> ==باھالىغۇچى== ===پايدىلانغان ماتېرىياللار=== ;ئەرەب، پارس ۋە ئوسمانلى تۈرك تىللىرىدا {{Reflist|3}} ;ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە <div style="direction: ltr"> {{Reflist|group=la|3}} </div> apgg2r15rp8l20emwt2sdoarwh78qw1 0 24555 175558 2026-04-19T10:22:14Z Themeramisin 25654 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1348942823|Acting]]" 175558 wikitext text/x-wiki '''اكتينج''' تىياتىر ، [[تېلېۋىزور|تېلېۋىزىيە]] ، [[فىلىم|كىنو]] ، رادىئو ياكى تەقلىد ئۇسۇلى قوللىنىلىدىغان باشقا ۋاسىتىلەردە بىر پېرسوناژنى قوبۇل قىلغان ئارتىس تەرىپىدىن ھېكايىنى ئىپادىلەش پائالىيىتىدۇر. rw0w64748zknsvwjh5c73k6pipwl6x3 175559 175558 2026-04-19T10:22:32Z Themeramisin 25654 بەتنى قۇرۇقدا 175559 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1