Wikipedia
ugwiki
https://ug.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B4_%D8%A8%DB%95%D8%AA
MediaWiki 1.46.0-wmf.26
first-letter
ۋاسىتە
ئالاھىدە
مۇنازىرە
ئىشلەتكۈچى
ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى
Wikipedia
Wikipediaمۇنازىرىسى
ھۆججەت
ھۆججەت مۇنازىرىسى
MediaWiki
MediaWiki مۇنازىرىسى
قېلىپ
قېلىپ مۇنازىرىسى
ياردەم
ياردەم مۇنازىرىسى
تۈر
تۈر مۇنازىرىسى
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
ئىشخانا بىناسى (ئوفىس بىناسى)
0
21929
175769
164063
2026-05-05T09:06:38Z
CommonsDelinker
100
Replacing Eisenhower_Executive_Office_Building_Washignton_DC.jpg with [[File:Eisenhower_Executive_Office_Building_Washington_DC,_2017.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]])
175769
wikitext
text/x-wiki
ئىشخانا بىناسى (ياكى ئوفىس بىناسى؛ ئ[[ئىنگلىز تىلى|ېنگلىزچە]]: Office building; [[خەنزۇ تىلى|خەنچە]]: 写字楼) ئادەتتە [[تۇرالغۇ]] قىلىشق بولمايدىغان، پەقەت [[شىركەت مەدەنىيىتى|شىركەت]] ياكى كارخانىلارنىڭ تەشكىلات باشقۇرۇش، قارار چىقىرىش، ئىستىراتىگيە بېكىتىش، ۋە باشقا قەلەم-قەغەز، [[كومپيۇتېر|كومپىيۇتېر]] بىلەنلا قىلدىغان ئىشلار ئېلىپ بېرىلدىغان بىر خىل [[ئىشخانا]] بىناسىدۇر. ئىشخانا بىناسىدا ئادەتتە كىچىك، ئوتتۇرانچى، چوڭ ھەرخىل تىپتىكى ئىشخانىلار بولىدۇ، بۇلارنىڭ بەزىلىرى يېغىن ئۈچۈن، يەنە بەزىلىرى مۇزاكىرە، مۇنبەر ئۈچۈن ھازىرلانغان بولىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە ھاجەتخانا، تاماق يېيىش ئورنى، توڭلاتقۇ، [[پىرىنتېر (بېسىش ماشىنىسى)|پىرىنت]] ۋە [[كوپىيە]] قىلىش ئەسۋابلىرى (پ[[پىرىنتېر (بېسىش ماشىنىسى)|ىرىنتېر]] ۋە كۆپەيتىش ماشنىسى)، ئارام ئېلىش ئورنى، قۇلۇپلاش ساندۇقىلىرى، [[قازىناق]]، [[كۈتۈپخانا]]، [[تاماكا|تاماك]]ىخانا قاتارلىق باشقا ئورۇن ۋە ئەسۋابلارمۇ لايىچەلەنگەن بولىدۇ.
== ئالبۇم ==
<gallery>
ھۆججەت:Münster, LVM -- 2017 -- 9343-7.jpg|بىر ئىشخانا بىناسى
ھۆججەت:Münster, LVM, Bürogebäude -- 2013 -- 5149-51.jpg|بىر ئىشخانا بىناسى
ھۆججەت:Eisenhower Executive Office Building Washington DC, 2017.jpg|بىر ئىشخانا بىناسى
ھۆججەت:Münster, WestLotto -- 2013 -- 3296.jpg|بىر ئىشخانا بىناسى
ھۆججەت:Aerial view of Apple Park dllu.jpg|[[ئالما شىركىتى|ئالما]] شىركىتنىڭ ئىشخانا بىناسى
ھۆججەت:One World Trade Center in Winter with Trees.jpg|بىر ئىشخانا بىناسى
</gallery>
== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}
{{stub}}
ryy3f76ehm4bi5ck3fyfl11lbcbedie
ئەكبەر تۇرسۇن
0
24389
175762
174850
2026-05-04T21:28:44Z
~2026-27136-11
25731
175762
wikitext
text/x-wiki
ئەكبەر تۇرسۇن 8-نۆۋەتلىك دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئومۇمىي ۋەكىللەر يىغىنىدا دېموكراتىك ئۇسۇلدا سايلاپ چىقىلغان ئىچكى ئىشلار كومتىتى مۇدىرى.
بېلگىيەدىكى ئۇيغۇر داۋاسىنى ېئلىپ بېرىۋاتقان كۆزگە كۆرۈنگەن قابىليەتلىك سىياسى ياش ھازىر بېلگىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ رەئىسلىك ۋەزىپىسىنى ئاتقۇرۋاتىدۇ.<ref>Wolrd Uyghur Congress</ref>
d3zlcmqjyb1w2onlen2kn0e0brmi1gm
Phys-stub
0
24596
175754
175753
2026-05-04T11:59:57Z
Kokdingiz
8257
/* The Order of Magnitude of Numbers in Uyghur (Academic Edition)，数字量级维吾尔语术语 */
175754
wikitext
text/x-wiki
== سانلارنىڭ مىقدار دەرىجە ئۇيغۇرچە ناملىرى (ئاكادېمىك نۇسخىسى) ==
=== The Order of Magnitude of Numbers in Uyghur (Academic Edition)，数字量级维吾尔语术语 ===
ئۇيغۇر تىلى سۆز بايلىقى مول بولغان قەدىمىي تىل بولۇش سۈپىتى بىلەن ماكرو ۋە مىكرو سانلارنى ئىپادىلەيدىغان ئاتالغۇلارغىمۇ پەۋقۇلادە باي تىلدۇر. پەن-تەتقىقاتنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ،بولۇپمۇ مىتافىزىكا ۋە ئاسترونومىيە پەنلىرىنىڭ تەرەققىيات نەتىجىسىدە سانلىق مەلۇماتلارنىڭ مىقدار دەرىجىسىگە بولغان ئىھتىياج پەۋقۇلادە گەۋدىلىك بولۇپ قالدى. شۇ ۋەجىدىن سانلارنىڭ مىقدار دەرىجە ئۇيغۇرچە ناملىرى تەتقىق قىلىنىپ رەتلەپ چىقىلدى.
ئۇيغۇر تىلىنىڭ پاساھىتىنى ھەر قايسى ساھالەردە داۋاملىق قىزىپ چىقىپ ۋە قوللىنىپ، تىلىمىزنىڭ ساپلىقى ۋە پاساھىتىگە ۋارىس بولۇشقا ۋە تىلىمىزنىڭ تېخىمۇ گۈللىنىشىگە تىلەكداشمىز!
[[ھۆججەت:The Order of Magnitude of Numbers in Uyghur (Academic Edition).jpg|center|thumb|2824x2824px]]
hgdhqorl4v6nn846yptym22ro9is26s
175755
175754
2026-05-04T12:00:40Z
Kokdingiz
8257
/* The Order of Magnitude of Numbers in Uyghur (Academic Edition)，数字量级维吾尔语术语 */
175755
wikitext
text/x-wiki
== سانلارنىڭ مىقدار دەرىجە ئۇيغۇرچە ناملىرى (ئاكادېمىك نۇسخىسى) ==
=== The Order of Magnitude of Numbers in Uyghur (Academic Edition)，数字量级维吾尔语术语,سانلارنىڭ مىقدار دەرىجە ئۇيغۇرچە ناملىرى (ئاكادېمىك نۇسخىسى) ===
ئۇيغۇر تىلى سۆز بايلىقى مول بولغان قەدىمىي تىل بولۇش سۈپىتى بىلەن ماكرو ۋە مىكرو سانلارنى ئىپادىلەيدىغان ئاتالغۇلارغىمۇ پەۋقۇلادە باي تىلدۇر. پەن-تەتقىقاتنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ،بولۇپمۇ مىتافىزىكا ۋە ئاسترونومىيە پەنلىرىنىڭ تەرەققىيات نەتىجىسىدە سانلىق مەلۇماتلارنىڭ مىقدار دەرىجىسىگە بولغان ئىھتىياج پەۋقۇلادە گەۋدىلىك بولۇپ قالدى. شۇ ۋەجىدىن سانلارنىڭ مىقدار دەرىجە ئۇيغۇرچە ناملىرى تەتقىق قىلىنىپ رەتلەپ چىقىلدى.
ئۇيغۇر تىلىنىڭ پاساھىتىنى ھەر قايسى ساھالەردە داۋاملىق قىزىپ چىقىپ ۋە قوللىنىپ، تىلىمىزنىڭ ساپلىقى ۋە پاساھىتىگە ۋارىس بولۇشقا ۋە تىلىمىزنىڭ تېخىمۇ گۈللىنىشىگە تىلەكداشمىز!
[[ھۆججەت:The Order of Magnitude of Numbers in Uyghur (Academic Edition).jpg|center|thumb|2824x2824px]]
sjw2tc1eerhayprmqpjezjwgsfz7z7o
175756
175755
2026-05-04T12:01:31Z
Kokdingiz
8257
/* سانلارنىڭ مىقدار دەرىجە ئۇيغۇرچە ناملىرى (ئاكادېمىك نۇسخىسى) */
175756
wikitext
text/x-wiki
== سانلارنىڭ مىقدار دەرىجە ئۇيغۇرچە ناملىرى (ئاكادېمىك نۇسخىسى) ==
=== ,سانلارنىڭ مىقدار دەرىجە ئۇيغۇرچە ناملىرى (ئاكادېمىك نۇسخىسى) The Order of Magnitude of Numbers in Uyghur (Academic Edition)，数字量级维吾尔语术语 ===
ئۇيغۇر تىلى سۆز بايلىقى مول بولغان قەدىمىي تىل بولۇش سۈپىتى بىلەن ماكرو ۋە مىكرو سانلارنى ئىپادىلەيدىغان ئاتالغۇلارغىمۇ پەۋقۇلادە باي تىلدۇر. پەن-تەتقىقاتنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ،بولۇپمۇ مىتافىزىكا ۋە ئاسترونومىيە پەنلىرىنىڭ تەرەققىيات نەتىجىسىدە سانلىق مەلۇماتلارنىڭ مىقدار دەرىجىسىگە بولغان ئىھتىياج پەۋقۇلادە گەۋدىلىك بولۇپ قالدى. شۇ ۋەجىدىن سانلارنىڭ مىقدار دەرىجە ئۇيغۇرچە ناملىرى تەتقىق قىلىنىپ رەتلەپ چىقىلدى.
ئۇيغۇر تىلىنىڭ پاساھىتىنى ھەر قايسى ساھالەردە داۋاملىق قىزىپ چىقىپ ۋە قوللىنىپ، تىلىمىزنىڭ ساپلىقى ۋە پاساھىتىگە ۋارىس بولۇشقا ۋە تىلىمىزنىڭ تېخىمۇ گۈللىنىشىگە تىلەكداشمىز!
[[ھۆججەت:The Order of Magnitude of Numbers in Uyghur (Academic Edition).jpg|center|thumb|2824x2824px]]
o31tpg0agoz89m1152dfes4mcbwk56j
175757
175756
2026-05-04T12:01:54Z
Kokdingiz
8257
/* سانلارنىڭ مىقدار دەرىجە ئۇيغۇرچە ناملىرى (ئاكادېمىك نۇسخىسى) */
175757
wikitext
text/x-wiki
== سانلارنىڭ مىقدار دەرىجە ئۇيغۇرچە ناملىرى (ئاكادېمىك نۇسخىسى) ==
=== ,سانلارنىڭ مىقدار دەرىجە ئۇيغۇرچە ناملىرى (ئاكادېمىك نۇسخىسى) ===
=== The Order of Magnitude of Numbers in Uyghur (Academic Edition)，数字量级维吾尔语术语 ===
ئۇيغۇر تىلى سۆز بايلىقى مول بولغان قەدىمىي تىل بولۇش سۈپىتى بىلەن ماكرو ۋە مىكرو سانلارنى ئىپادىلەيدىغان ئاتالغۇلارغىمۇ پەۋقۇلادە باي تىلدۇر. پەن-تەتقىقاتنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ،بولۇپمۇ مىتافىزىكا ۋە ئاسترونومىيە پەنلىرىنىڭ تەرەققىيات نەتىجىسىدە سانلىق مەلۇماتلارنىڭ مىقدار دەرىجىسىگە بولغان ئىھتىياج پەۋقۇلادە گەۋدىلىك بولۇپ قالدى. شۇ ۋەجىدىن سانلارنىڭ مىقدار دەرىجە ئۇيغۇرچە ناملىرى تەتقىق قىلىنىپ رەتلەپ چىقىلدى.
ئۇيغۇر تىلىنىڭ پاساھىتىنى ھەر قايسى ساھالەردە داۋاملىق قىزىپ چىقىپ ۋە قوللىنىپ، تىلىمىزنىڭ ساپلىقى ۋە پاساھىتىگە ۋارىس بولۇشقا ۋە تىلىمىزنىڭ تېخىمۇ گۈللىنىشىگە تىلەكداشمىز!
[[ھۆججەت:The Order of Magnitude of Numbers in Uyghur (Academic Edition).jpg|center|thumb|2824x2824px]]
quyq3r39hbkz7rjs1v2vpusllj0zvgw
175758
175757
2026-05-04T20:13:52Z
Kokdingiz
8257
175758
wikitext
text/x-wiki
== سانلارنىڭ مىقدار دەرىجە ئۇيغۇرچە ناملىرى (ئاكادېمىك نۇسخىسى) ==
=== ,سانلارنىڭ مىقدار دەرىجە ئۇيغۇرچە ناملىرى (ئاكادېمىك نۇسخىسى) ===
=== The Order of Magnitude of Numbers in Uyghur (Academic Edition)，数字量级维吾尔语术语 ===
ئۇيغۇر تىلى سۆز بايلىقى مول بولغان قەدىمىي تىل بولۇش سۈپىتى بىلەن ماكرو ۋە مىكرو سانلارنى ئىپادىلەيدىغان ئاتالغۇلارغىمۇ پەۋقۇلادە باي تىلدۇر. پەن-تەتقىقاتنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ،بولۇپمۇ مىتافىزىكا ۋە ئاسترونومىيە پەنلىرىنىڭ تەرەققىيات نەتىجىسىدە سانلىق مەلۇماتلارنىڭ مىقدار دەرىجىسىگە بولغان ئىھتىياج پەۋقۇلادە گەۋدىلىك بولۇپ قالدى. شۇ ۋەجىدىن سانلارنىڭ مىقدار دەرىجە ئۇيغۇرچە ناملىرى تەتقىق قىلىنىپ رەتلەپ چىقىلدى.
ئۇيغۇر تىلىنىڭ پاساھىتىنى ھەر قايسى ساھالەردە داۋاملىق قىزىپ چىقىپ ۋە قوللىنىپ، تىلىمىزنىڭ ساپلىقى ۋە پاساھىتىگە ۋارىس بولۇشقا ۋە تىلىمىزنىڭ تېخىمۇ گۈللىنىشىگە تىلەكداشمىز!
{| class="wikitable"
| colspan="4" |'''سانلارنىڭ ئۇيغۇرچە مىقدار دەرىجە ناملىرى (ئاكادېمىك نۇسخىسى)'''
|-
| colspan="4" |'''The Order of Magnitude of Numbers in Uyghur (Academic Edition)'''
|-
|'''ماتېماتىكىلىق قىممىتى'''
|'''ئۇيغۇرچە ئاتالغۇلار (ئاكادېمىك نۇسخىسى)'''
|'''ئىنگلىزچە ئاتالغۇلار (English terms)'''
|'''خەنزۇچە ئاتالغۇلار (汉语术语)'''
|-
| valign="bottom" |-∞
| valign="bottom" |ئەزەل (مەنپىي چەكسىزلىك)
| valign="bottom" |Negative infinity
| valign="bottom" |负无穷
|-
| valign="bottom" |10^-35
| valign="bottom" |سۈكۈنات (پىلاڭك ئۇزۇنلۇقى)
| valign="bottom" |Planck length
| valign="bottom" |普朗克长度
|-
| valign="bottom" |10^-32
| valign="bottom" |سۈكۈت
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |瞬
|-
| valign="bottom" |10^-24
| valign="bottom" |تىمتاس (يوكتو-)
| valign="bottom" |Yocto-
| valign="bottom" |涅槃寂静 (幺科)
|-
| valign="bottom" |10^-23
| valign="bottom" |گۇڭگا
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |阿僧祇
|-
| valign="bottom" |10^-22
| valign="bottom" |پىستاڭ
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |阿那律
|-
| valign="bottom" |10^-21
| valign="bottom" |زەررە (زەپتو-)
| valign="bottom" |Zepto-
| valign="bottom" |清净 (仄普)
|-
| valign="bottom" |10^-20
| valign="bottom" |پۇچەك
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |虚空
|-
| valign="bottom" |10^-19
| valign="bottom" |پاراس
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |六德
|-
| valign="bottom" |10^-18
| valign="bottom" |چەرراس (ئاتتو-)
| valign="bottom" |Atto-
| valign="bottom" |刹那 (阿托)
|-
| valign="bottom" |10^-17
| valign="bottom" |ھەرراس
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |弹指
|-
| valign="bottom" |10^-16
| valign="bottom" |ئىسرا
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |瞬息
|-
| valign="bottom" |10^-15
| valign="bottom" |خەپشۈك (فەمتو-)
| valign="bottom" |Femto-
| valign="bottom" |须臾 (飞母托)
|-
| valign="bottom" |10^-14
| valign="bottom" |ھەش-پەش
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |逡巡
|-
| valign="bottom" |10^-13
| valign="bottom" |غۇبار
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |模糊
|-
| valign="bottom" |10^-12
| valign="bottom" |تۇمان (پىكو-)
| valign="bottom" |Pico-
| valign="bottom" |漠 (皮可)
|-
| valign="bottom" |10^-11
| valign="bottom" |تۈتەك
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |渺
|-
| valign="bottom" |10^-10
| valign="bottom" |توزان
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |埃
|-
| valign="bottom" |10^-9
| valign="bottom" |چاڭ (نانو-)
| valign="bottom" |Nano-
| valign="bottom" |尘 (纳诺)
|-
| valign="bottom" |10^-8
| valign="bottom" |قۇم
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |沙
|-
| valign="bottom" |10^-7
| valign="bottom" |سامان
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |纤
|-
| valign="bottom" |10^-6
| valign="bottom" |كۇكۇم (مىكرو-)
| valign="bottom" |Micro-
| valign="bottom" |微 (微米)
|-
| valign="bottom" |10^-5
| valign="bottom" |پىلدىر
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |忽
|-
| valign="bottom" |10^-4
| valign="bottom" |قىل
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |丝
|-
| valign="bottom" |10^-3
| valign="bottom" |ئان (مىللى-)
| valign="bottom" |Milli-
| valign="bottom" |毫 (毫)
|-
| valign="bottom" |10^-2
| valign="bottom" |لەھزە (سانتى-)
| valign="bottom" |Centi-
| valign="bottom" |厘 (厘)
|-
| valign="bottom" |10^-1
| valign="bottom" |دەرقەم (دېتسى-)
| valign="bottom" |Deci-
| valign="bottom" |分 (分)
|-
| valign="bottom" |10^0
| valign="bottom" |بىر
| valign="bottom" |One / Unit
| valign="bottom" |一
|-
| valign="bottom" |10^1
| valign="bottom" |ئون
| valign="bottom" |Ten
| valign="bottom" |十
|-
| valign="bottom" |10^2
| valign="bottom" |يۈز
| valign="bottom" |Hundred
| valign="bottom" |百
|-
| valign="bottom" |10^3
| valign="bottom" |مىڭ
| valign="bottom" |Thousand
| valign="bottom" |千
|-
| valign="bottom" |10^4
| valign="bottom" |تۈمەن (ئون مىڭ)
| valign="bottom" |Myriad
| valign="bottom" |万
|-
| valign="bottom" |10^5
| valign="bottom" |ئون تۈمەن (يۈز مىڭ)
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |十万
|-
| valign="bottom" |10^6
| valign="bottom" |يۈز تۈمەن (مىليون)
| valign="bottom" |Million
| valign="bottom" |百万
|-
| valign="bottom" |10^7
| valign="bottom" |مىڭ تۈمەن (ئون مىليون)
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |千万
|-
| valign="bottom" |10^8
| valign="bottom" |پاتمان (يۈز مىليون)
| valign="bottom" |Hundred million
| valign="bottom" |亿
|-
| valign="bottom" |10^9
| valign="bottom" |ئون پاتمان (مىليارد)
| valign="bottom" |Billion
| valign="bottom" |十亿
|-
| valign="bottom" |10^10
| valign="bottom" |يۈز پاتمان (ئون مىليارد)
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |百亿
|-
| valign="bottom" |10^11
| valign="bottom" |مىڭ پاتمان (يۈز مىليارد)
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |千亿
|-
| valign="bottom" |10^12
| valign="bottom" |خامان (ترىليون)
| valign="bottom" |Trillion
| valign="bottom" |兆
|-
| valign="bottom" |10^13
| valign="bottom" |ئون خامان (ئون ترىليون)
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |十兆
|-
| valign="bottom" |10^14
| valign="bottom" |يۈز خامان (يۈز ترىليون)
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |百兆
|-
| valign="bottom" |10^15
| valign="bottom" |مىڭ خامان (بىر كۋادرىليون)
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |千兆
|-
| valign="bottom" |10^16
| valign="bottom" |قورام (ئون كۋادرىليون)
| valign="bottom" |Quadrillion
| valign="bottom" |京
|-
| valign="bottom" |10^17
| valign="bottom" |ئون قورام (يۈز كۋادرىليون)
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |十京
|-
| valign="bottom" |10^18
| valign="bottom" |يۈز قورام (كۋىنتىليون)
| valign="bottom" |Quintillion
| valign="bottom" |百京
|-
| valign="bottom" |10^19
| valign="bottom" |مىڭ قورام (ئون كۋىنتىليون)
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |千京
|-
| valign="bottom" |10^20
| valign="bottom" |ساي (يۈز كۋىنتىليون)
| valign="bottom" |Sextillion
| valign="bottom" |垓
|-
| valign="bottom" |10^21
| valign="bottom" |ئون ساي (سېكسىليون)
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |十垓
|-
| valign="bottom" |10^22
| valign="bottom" |يۈز ساي (ئون سېكسىليون)
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |百垓
|-
| valign="bottom" |10^23
| valign="bottom" |مىڭ ساي (يۈز سېكسىليون)
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |千垓
|-
| valign="bottom" |10^24
| valign="bottom" |تۆپە (يوتتا- / سېپتىليون)
| valign="bottom" |Yotta-
| valign="bottom" |秭 / 尧
|-
| valign="bottom" |10^28
| valign="bottom" |داۋان
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |穰
|-
| valign="bottom" |10^32
| valign="bottom" |بارخان
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |沟
|-
| valign="bottom" |10^36
| valign="bottom" |قۇرۇم
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |涧
|-
| valign="bottom" |10^40
| valign="bottom" |ئېقىن
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |正
|-
| valign="bottom" |10^44
| valign="bottom" |دەريا
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |载
|-
| valign="bottom" |10^48
| valign="bottom" |توپان
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |极
|-
| valign="bottom" |10^52
| valign="bottom" |سەرپايان
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |恒河沙
|-
| valign="bottom" |10^56
| valign="bottom" |بىپايان
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |阿僧祇
|-
| valign="bottom" |10^60
| valign="bottom" |سەرتاكامۇل
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |那由他
|-
| valign="bottom" |10^64
| valign="bottom" |تاكامۇل
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |不可思议
|-
| valign="bottom" |10^68
| valign="bottom" |ئەر تاكامۇل
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |无量大数
|-
| valign="bottom" |10^72
| valign="bottom" |ئەسرا
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |
|-
| valign="bottom" |10^80
| valign="bottom" |نۇسرا
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |
|-
| valign="bottom" |10^88
| valign="bottom" |نۇسرەت
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |
|-
| valign="bottom" |10^96
| valign="bottom" |غارايىپ
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |
|-
| valign="bottom" |10^100
| valign="bottom" |مۇكەممەل (گۇگول)
| valign="bottom" |Googol
| valign="bottom" |古戈尔
|-
| valign="bottom" |10^120
| valign="bottom" |يالچىق
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |
|-
| valign="bottom" |10^140
| valign="bottom" |يارۇق
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |
|-
| valign="bottom" |10^160
| valign="bottom" |سامان يولى
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |
|-
| valign="bottom" |10^180
| valign="bottom" |كائىنات
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |
|-
| valign="bottom" |10^200
| valign="bottom" |ئەدەسسىز
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |
|-
| valign="bottom" |10^500
| valign="bottom" |ھۆددەس
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |
|-
| valign="bottom" |10^1000
| valign="bottom" |ھەيران
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |
|-
| valign="bottom" |+∞
| valign="bottom" |ئەبەد (مۇسىبەت چەكسىزلىك)
| valign="bottom" |Positive infinity
| valign="bottom" |正无穷
|-
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |
| valign="bottom" |
|}
fbgl23o6k1o3ag000k71p878wgyite1
تەيخې قۇنچۇي
0
24597
175759
2026-05-04T20:52:04Z
Yafesi
11484
قۇرۇلغان بەت ''''تەيخې''' '''قۇنچۇي''' (太和公主، ؟―؟)، [[تاڭ سۇلالىسى|تاڭ سۇلالىسىنىڭ]] پادىشاھى [[تاڭ شيەنزۇڭ]] [[تاڭ شيەنزۇڭ|لى چۈننىڭ]] قىزى بولۇپ، تۇغقان ئانىسى ئېنىق ئەمەس. ئۇ تاڭ سۇلالىسىنىڭ سىياسىي مەقسەت ئۈچۈن [[ئورخۇن ئۇيغۇر قاغانلىقى|ئۇيغۇر قاغانلىقىغا]] ياتلىق قىلىنغان...'
175759
wikitext
text/x-wiki
'''تەيخې''' '''قۇنچۇي''' (太和公主، ؟―؟)، [[تاڭ سۇلالىسى|تاڭ سۇلالىسىنىڭ]] پادىشاھى [[تاڭ شيەنزۇڭ]] [[تاڭ شيەنزۇڭ|لى چۈننىڭ]] قىزى بولۇپ، تۇغقان ئانىسى ئېنىق ئەمەس. ئۇ تاڭ سۇلالىسىنىڭ سىياسىي مەقسەت ئۈچۈن [[ئورخۇن ئۇيغۇر قاغانلىقى|ئۇيغۇر قاغانلىقىغا]] ياتلىق قىلىنغان رەسمىي مەلىكە (يەنى پادىشاھنىڭ ئۆز قىزى) بولۇپ، تاڭ سۇلالىسىدىن ئۇيغۇرلارغا ياتلىق قىلىنغان ئۈچىنچى ۋە ئەڭ ئاخىرقى رەسمىي مەلىكىدۇر.
تەيخې مەلىكىنىڭ تۇغۇلغان يىلى ئېنىق ئەمەس، پەقەت [[تاڭ مۇزۇڭ|تاڭ مۇزۇڭنىڭ]] بەشىنچى سىڭلىسى ئىكەنلىكى مەلۇم. ئايرىم مەنبەلەردە قۇنچۇي تاڭ شيەنزۇڭنىڭ 10 - قىزى دەپمۇ خاتىرلەنگەن، تاڭ ۋۇزۇڭنىڭ بىر مەكتۇبىغا قارىغاندا ئۇ گۇ بانۇنىڭ قىزى ياكى گۇ بانۇنىڭ تەربىيەسىدە چوڭ بولغان.
814 - يىلى ئۇيغۇر قاغانلىقى تاڭ ئوردىسىغا بىلەن قۇدىلىشىشنى تەكلىپ بەرگەن، شيەنزۇڭ دەسلەپتە قوشۇلمىغان، لېكىن 821 - يىلى ئۇيغۇرلار ئەلچى تەيىنلەپ 20 مىڭ تۇياق ئات ۋە 1000 تۇياق تۆگە تويلۇق سۇنغاندىن كېيىن مۇزۇڭ خان قۇدىلىشىشقا قوشۇلغان ۋە 2 - ئايدا سىڭلىسىغا «تەيخې قۇنچۇي» ئاتاق بېرىپ ئۇيغۇر قاغانلىقىدىكى [[ئالپ بىلگە قاغان|ئالپ بىلگە قاغاننىڭ]] ئوغلى [[كۈچلۈك بىلگە قاغان|كۈچلۈك بىلگە قاغانغا]] ئۇزاتقان. قۇنچۇي ئۇزىتىلغاندا، كېلىن ئارقىشىنى تاڭ سۇلالىسىنىڭ سول مۇھاپىزەتچى سانغۇنى خۇ جېڭ قاتارلىقلار ئۇزىتىپ چىققان. [[چاڭئەن شەھىرى|چاڭئەن شەھىرىدە]] ئىنتايىن ھەشەمەتلىك توي مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلگەن. [[تۈبۈتلەر]] بۇ تويغا توسقۇنلۇق قىلماقچى بولغاندا، تاڭ قوشۇنى ۋە ئۇيغۇر ئاتلىق ئەسكەرلىرى قۇنچۇينى قوغداپ ئۇزىتىپ قويغان. قۇنچۇي [[ئوردۇ بالىق|ئوردۇبالىققا]] يېتىپ بارغاندا، كۈچلۈك بىلگە قاغان ئۇنى ناھايىتى زور تەنتەنە بىلەن كۈتۈۋالغان ۋە ئۇنىڭ ئۈچۈن ئالاھىدە چېدىر (ئوردىگاھ) قۇرۇپ ۋە ئەنئەنىۋى ئۆرپ - ئادەت بويىچە، قۇنچۇينى تەختىراۋانغا ئولتۇرغۇزۇپ ئوردا ئەتراپىدا توققۇز قېتىم ئايلاندۇرۇپ، ئاندىن تەختكە چىقىرىپ '''[[خاتۇن]]''' قىلىپ تىكلىگەن، ئۇ خىتاي تارىخبىتىكلىرىدە '''مېھرىبان ۋە كۆيۈمچان، ئاداب - ئىبالىق، بىلگە - بۆگۈ ۋە بەك ئۇزۇن ئۆمۈرلۈك خاتۇن''' (仁孝端麗明智上壽可敦) دەپ قەيت قىلىنغان.
824 - يىلى كۈچلۈك بىلگە قاغان ۋاپات بولغاندىن كېيىن، [[قاسار قاغان|قاسار قاغانغا]] ياتلىق بولغان، ئۇمۇ قايتىش بولغاندىن كېيىن [[كۈلۈك بەگ قاغان|كۈلۈك بەگ قاغانغا]] خاتۇن بولۇپ داۋاملىق ئۇيغۇر ئېلىدا قالغان.
840 - يىلى ئۇيغۇر قاغانلىقى يىمىرىلگەندىن كېيىن، [[قىرغىزلار (خاكاسلار)|قىرغىز]] خانى [[ئارې]] تەيخې مەلىكىنى قولغا چۈشۈرگەن ۋە ئون نەپەر [[تارخان|تارخاننى]] قۇنچۇينى تاڭ ئوردىسىغا قايتۇرۇپ ئاپىرىشقا بۇيرىغان. لېكىن يولدا ئۇيغۇر [[ئۈگە قاغان]] تەرىپىدىن تۇتۇپ قېلىنغان ۋە تەيخې قۇنچۇينىڭ تۇرۇشى ئۈچۈن تاڭ سۇلالىسىدىن شەھەر ۋە پىتراپ كەتكەن ئۇيغۇرلارنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ماددىي ياردەم تەلەپ قىلغان.
842-يىلى، [[تاڭ ۋۇزۇڭ]] تەيخې قۇنچۇيغا ئەۋەتكەن خېتىدە ئۇنىڭغا قاتتىق گەپلەرنى قىلىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ تاڭ چېگرىسىغا تاجاۋۇز قىلىۋاتقانلىقىنى، ئۇنىڭ «ئۇيغۇرلارنىڭ ئانىسى» (خاتۇنى) تۇرۇپ بۇنىڭغا توسقۇنلۇق قىلالمىغانلىقىنى، ئەگەر ئۇلارنى توسمىسا ئۇرۇق-تۇغقانچىلىق مۇناسىۋىتىنىڭ ئۈزۈلىدىغانلىقىنى ئېيتقان.
843 - يىلى، تاڭ ۋۇزۇڭ ۋە ۋەزىر [[لى دېيۈ]] تيەندې قوشۇن قوماندانى [[شى شيوڭ|شى شيوڭنى]] ئەۋەتىپ، ئۈگە قاغاننى مەغلۇپ قىلغان ۋە تەيخې مەلىكىنى قۇتۇلدۇرۇپ كەلگەن؛ ئۈگە قاغان شىمالغا قاچقان. تاڭ ۋۇزۇڭ بۇ ھاممىسىغا يېڭىدىن '''دىڭئەن داچاڭ قۇنچۇي''' (定安大長公主) دەپ ئاتاق بەرگەن ۋە ئۇنىڭ ئۈچۈن مەخسۇس ئوردا قۇرۇپ بەرگەن. قاچان ئۆلگەنلىكى قەيت قىلىنمىغان.
== مەنبەلەر ==
كونا ۋە يېڭى تاڭنامەلەر
304m3ywhhhlh208831biyeqn29kf037
175760
175759
2026-05-04T21:00:11Z
Yafesi
11484
175760
wikitext
text/x-wiki
'''تەيخې''' '''قۇنچۇي''' (太和公主، ؟―؟)، [[تاڭ سۇلالىسى|تاڭ سۇلالىسىنىڭ]] پادىشاھى [[تاڭ شيەنزۇڭ]] [[تاڭ شيەنزۇڭ|لى چۈننىڭ]] قىزى بولۇپ، تۇغقان ئانىسى ئېنىق ئەمەس. ئۇ تاڭ سۇلالىسىنىڭ سىياسىي مەقسەت ئۈچۈن [[ئورخۇن ئۇيغۇر قاغانلىقى|ئۇيغۇر قاغانلىقىغا]] ياتلىق قىلىنغان رەسمىي مەلىكە (يەنى پادىشاھنىڭ ئۆز قىزى) بولۇپ، تاڭ سۇلالىسىدىن ئۇيغۇرلارغا ياتلىق قىلىنغان ئۈچىنچى ۋە ئەڭ ئاخىرقى رەسمىي مەلىكىدۇر.
تەيخې مەلىكىنىڭ تۇغۇلغان يىلى ئېنىق ئەمەس، پەقەت [[تاڭ مۇزۇڭ|تاڭ مۇزۇڭنىڭ]] بەشىنچى سىڭلىسى ئىكەنلىكى مەلۇم.<ref>'''تاڭ سۇلالىسىنىڭ مۇھىم خاتىرىلىرى»''' 6- جىلد: <blockquote>«''تەيخې قۇنچۇي. چاڭچىڭ 1-يىلى 2-ئايدا قۇنچۇي ئاتالدى. ئۇيغۇرلارنىڭ خاتۇنى (خادۇن) قىلىپ تەيىنلەندى... 5-ئايدا، (ئۇيغۇرلار) ئەلچى ئەۋەتىپ ياتلىق قىلىشقا ۋەدە قىلىنغان مەلىكىنى كۈتۈۋېلىشنى تەلەپ قىلدى. ئوردا (پادىشاھ) بەشىنچى سىڭلىسىنى تەيخې مەلىكە قىلىپ ئاتاق بېرىپ، ئۇنى ياتلىق قىلىشقا ئەۋەتتى...''»</blockquote></ref> ئايرىم مەنبەلەردە قۇنچۇي تاڭ شيەنزۇڭنىڭ 10 - قىزى دەپمۇ خاتىرلەنگەن، تاڭ ۋۇزۇڭنىڭ بىر مەكتۇبىغا قارىغاندا ئۇ گۇ بانۇنىڭ قىزى ياكى گۇ بانۇنىڭ تەربىيەسىدە چوڭ بولغان.
814 - يىلى ئۇيغۇر قاغانلىقى تاڭ ئوردىسىغا بىلەن قۇدىلىشىشنى تەكلىپ بەرگەن، شيەنزۇڭ دەسلەپتە قوشۇلمىغان، لېكىن 821 - يىلى ئۇيغۇرلار ئەلچى تەيىنلەپ 20 مىڭ تۇياق ئات ۋە 1000 تۇياق تۆگە تويلۇق سۇنغاندىن كېيىن مۇزۇڭ خان قۇدىلىشىشقا قوشۇلغان ۋە 2 - ئايدا سىڭلىسىغا «تەيخې قۇنچۇي» ئاتاق بېرىپ ئۇيغۇر قاغانلىقىدىكى [[ئالپ بىلگە قاغان|ئالپ بىلگە قاغاننىڭ]] ئوغلى [[كۈچلۈك بىلگە قاغان|كۈچلۈك بىلگە قاغانغا]] ئۇزاتقان. قۇنچۇي ئۇزىتىلغاندا، كېلىن ئارقىشىنى تاڭ سۇلالىسىنىڭ سول مۇھاپىزەتچى سانغۇنى خۇ جېڭ قاتارلىقلار ئۇزىتىپ چىققان. [[چاڭئەن شەھىرى|چاڭئەن شەھىرىدە]] ئىنتايىن ھەشەمەتلىك توي مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلگەن. [[تۈبۈتلەر]] بۇ تويغا توسقۇنلۇق قىلماقچى بولغاندا، تاڭ قوشۇنى ۋە ئۇيغۇر ئاتلىق ئەسكەرلىرى قۇنچۇينى قوغداپ ئۇزىتىپ قويغان. قۇنچۇي [[ئوردۇ بالىق|ئوردۇبالىققا]] يېتىپ بارغاندا، كۈچلۈك بىلگە قاغان ئۇنى ناھايىتى زور تەنتەنە بىلەن كۈتۈۋالغان ۋە ئۇنىڭ ئۈچۈن ئالاھىدە چېدىر (ئوردىگاھ) قۇرۇپ ۋە ئەنئەنىۋى ئۆرپ - ئادەت بويىچە، قۇنچۇينى تەختىراۋانغا ئولتۇرغۇزۇپ ئوردا ئەتراپىدا توققۇز قېتىم ئايلاندۇرۇپ، ئاندىن تەختكە چىقىرىپ '''[[خاتۇن]]''' قىلىپ تىكلىگەن، ئۇ خىتاي تارىخبىتىكلىرىدە '''مېھرىبان ۋە كۆيۈمچان، ئاداب - ئىبالىق، بىلگە - بۆگۈ ۋە بەك ئۇزۇن ئۆمۈرلۈك خاتۇن''' (仁孝端麗明智上壽可敦) دەپ قەيت قىلىنغان.
824 - يىلى كۈچلۈك بىلگە قاغان ۋاپات بولغاندىن كېيىن، [[قاسار قاغان|قاسار قاغانغا]] ياتلىق بولغان، 832 - يىلى ئۇمۇ قايتىش بولغاندىن كېيىن [[كۈلۈك بەگ قاغان|كۈلۈك بەگ قاغانغا]] خاتۇن بولۇپ داۋاملىق ئۇيغۇر ئېلىدا قالغان.
840 - يىلى ئۇيغۇر قاغانلىقى يىمىرىلگەندىن كېيىن، [[قىرغىزلار (خاكاسلار)|قىرغىز]] خانى [[ئارې]] تەيخې مەلىكىنى قولغا چۈشۈرگەن ۋە ئون نەپەر [[تارخان|تارخاننى]] قۇنچۇينى تاڭ ئوردىسىغا قايتۇرۇپ ئاپىرىشقا بۇيرىغان. لېكىن يولدا ئۇيغۇر [[ئۈگە قاغان]] تەرىپىدىن تۇتۇپ قېلىنغان ۋە تەيخې قۇنچۇينىڭ تۇرۇشى ئۈچۈن تاڭ سۇلالىسىدىن شەھەر ۋە پىتراپ كەتكەن ئۇيغۇرلارنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ماددىي ياردەم تەلەپ قىلغان.
842-يىلى، [[تاڭ ۋۇزۇڭ]] تەيخې قۇنچۇيغا ئەۋەتكەن خېتىدە ئۇنىڭغا قاتتىق گەپلەرنى قىلىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ تاڭ چېگرىسىغا تاجاۋۇز قىلىۋاتقانلىقىنى، ئۇنىڭ «ئۇيغۇرلارنىڭ ئانىسى» (خاتۇنى) تۇرۇپ بۇنىڭغا توسقۇنلۇق قىلالمىغانلىقىنى، ئەگەر ئۇلارنى توسمىسا ئۇرۇق-تۇغقانچىلىق مۇناسىۋىتىنىڭ ئۈزۈلىدىغانلىقىنى ئېيتقان.
843 - يىلى، تاڭ ۋۇزۇڭ ۋە ۋەزىر [[لى دېيۈ]] تيەندې قوشۇن قوماندانى [[شى شيوڭ|شى شيوڭنى]] ئەۋەتىپ، ئۈگە قاغاننى مەغلۇپ قىلغان ۋە تەيخې مەلىكىنى قۇتۇلدۇرۇپ كەلگەن؛ ئۈگە قاغان شىمالغا قاچقان. تاڭ ۋۇزۇڭ بۇ ھاممىسىغا يېڭىدىن '''دىڭئەن داچاڭ قۇنچۇي''' (定安大長公主) دەپ ئاتاق بەرگەن<ref>'''كونا تاڭنامە،''' 195 - جىلد:<blockquote>«ئەسلىدە، قىرغىزلار (黠戛斯) ئۇيغۇرلارنى مەغلۇپ قىلغاندا تەيخې مەلىكىنى قولغا چۈشۈرگەن ئىدى. قىرغىزلار ئۆزلىرىنى لى لىڭ (Li Ling) نىڭ ئەۋلادلىرى، شۇڭا تاڭ سۇلالىسى بىلەن فامىلىداش (يەنى لى فامىلىلىك، قېرىنداش) دەپ ھېسابلايتتى. شۇ سەۋەبتىن ئون نەپەر تارخاننى (تارقاننى) مەلىكىنى تاڭ سۇلالىسى چېگراسىغىچە ئۇزىتىپ قويۇشقا بۇيرۇدى. (بىراق) ئۈگە قاغان يولدا قىرغىز ئەلچىلىرىگە ئۇچراپ قېلىپ، تارخانلارنىڭ ھەممىسىنى ئۆلتۈرۈۋەتتى. تەيخې مەلىكە يەنە ئۈگە قاغاننىڭ قولىغا چۈشۈپ قالدى، ئۈگە قاغان مەلىكىنى گۆرۈگە ئېلىۋېلىپ، بىرلىكتە چوڭ قۇملۇقتىن (گوبىدىن) ئۆتۈپ جەنۇبقا قاراپ ماڭدى.»</blockquote></ref> ۋە ئۇنىڭ ئۈچۈن مەخسۇس ئوردا قۇرۇپ بەرگەن. قاچان ئۆلگەنلىكى قەيت قىلىنمىغان.
== مەنبەلەر ==
<references />
r10lhi3wn27vjc04g065srsiev1azws
175761
175760
2026-05-04T21:27:48Z
Yafesi
11484
175761
wikitext
text/x-wiki
'''تەيخې''' '''قۇنچۇي''' (太和公主، ؟―؟)، [[تاڭ سۇلالىسى|تاڭ سۇلالىسىنىڭ]] پادىشاھى [[تاڭ شيەنزۇڭ]] [[تاڭ شيەنزۇڭ|لى چۈننىڭ]] قىزى بولۇپ، تۇغقان ئانىسى ئېنىق ئەمەس. ئۇ تاڭ سۇلالىسىنىڭ سىياسىي مەقسەت ئۈچۈن [[ئورخۇن ئۇيغۇر قاغانلىقى|ئۇيغۇر قاغانلىقىغا]] ياتلىق قىلىنغان رەسمىي مەلىكە (يەنى پادىشاھنىڭ ئۆز قىزى) بولۇپ، تاڭ سۇلالىسىدىن ئۇيغۇرلارغا ياتلىق قىلىنغان ئۈچىنچى ۋە تاڭ ئوردىسىدىن ياتلارغا ئۇزىتىلغان ئەڭ ئاخىرقى رەسمىي مەلىكە بولۇپ، ئۇ تاڭ سۇلالىسى بىلەن ئۇيغۇرلار ئوتتۇرىسىدىكى نىكاھ ئىتتىپاقىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنىڭ بەلگىسى بولۇپ قالغان.
تەيخې مەلىكىنىڭ تۇغۇلغان يىلى ئېنىق ئەمەس، پەقەت 795 - يىلى تۇغۇلغان [[تاڭ مۇزۇڭ|تاڭ مۇزۇڭنىڭ]] بەشىنچى سىڭلىسى ئىكەنلىكى مەلۇم.<ref>'''تاڭ سۇلالىسىنىڭ مۇھىم خاتىرىلىرى»''' 6- جىلد: <blockquote>«''تەيخې قۇنچۇي. چاڭچىڭ 1-يىلى 2-ئايدا قۇنچۇي ئاتالدى. ئۇيغۇرلارنىڭ خاتۇنى (خادۇن) قىلىپ تەيىنلەندى... 5-ئايدا، (ئۇيغۇرلار) ئەلچى ئەۋەتىپ ياتلىق قىلىشقا ۋەدە قىلىنغان مەلىكىنى كۈتۈۋېلىشنى تەلەپ قىلدى. ئوردا (پادىشاھ) بەشىنچى سىڭلىسىنى تەيخې مەلىكە قىلىپ ئاتاق بېرىپ، ئۇنى ياتلىق قىلىشقا ئەۋەتتى...''»</blockquote></ref> ئايرىم مەنبەلەردە قۇنچۇي تاڭ شيەنزۇڭنىڭ 10 - قىزى دەپمۇ خاتىرلەنگەن، تاڭ ۋۇزۇڭنىڭ بىر مەكتۇبىغا قارىغاندا ئۇ گۇ بانۇنىڭ قىزى ياكى گۇ بانۇنىڭ تەربىيەسىدە چوڭ بولغان.
814 - يىلى ئۇيغۇر ئاي تەڭرىدە قۇت بولمىش [[ئالپ بىلگە قاغان]] تاڭ ئوردىسىغا بىلەن قۇدىلىشىشنى تەكلىپ قىلىپ قايتا - قايتا ئەلچى ئەۋەتكەن. لېكىن شۇ چاغدا تەختتە بولغان شيەنزۇڭ قوشۇلماي ئىزچىل كەينىگە سۆرىگەن، شيەنزۇڭ ئۆلۈپ، 820 - يىلى تاڭ مۇزۇڭ تەختكە چىققاندىن كېيىن ئەسلىدە تەيخې قۇنچۇينىڭ ئاچىسى يۇڭئەن قۇنچۇينى ياتلىق قىلىشقا قوشۇلغان، بىراق ئالپ بىلگە قاغان 821 - يىلى ئۇچماققا كەتكەنلىكى ئۈچۈن بۇ قۇدىلىشىش ئەمەلگە ئاشمىغان. ئۇيغۇر تەختىگە يېڭى چىققان قاغان 821 - يىلى ئەلچى تەيىنلەپ 20 مىڭ تۇياق ئات ۋە 1000 تۇياق تۆگە تويلۇق سۇنغان، شۇنىڭ بىلەن تاڭ مۇزۇڭ قۇدىلىشىشقا قوشۇلغان ۋە 2 - ئايدا سىڭلىسىغا «تەيخې قۇنچۇي» ئاتاق بېرىپ ئۇيغۇر قاغانلىقىدىكى ئالپ بىلگە قاغاننىڭ ئوغلى كۈچلۈك بىلگە قاغانغا ئۇزاتقان.
821 - يىلى 28 - ئاۋغۇست، [[چاڭئەن شەھىرى|چاڭئەن شەھىرىدە]] ئىنتايىن ھەشەمەتلىك توي مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلگەندىن كېيىن تەيخې قۇنچۇي پادىشاھلىق سول مۇھاپىزەتچىلەر سانغۇنى خۇ جېڭ ھەمراھلىقىدا چاڭئەندىن يولغا چىققان. تۈبۈتلەرنىڭ يولدا پىستىرما قورۇپ پاراكەندە قىلىشىدىن ئەنسىرىگەن ئۇيغۇر قوشۇنلىرىمۇ مەلىكىنى قوغداشقا ئەۋەتىلگەن. پادىشاھ مۇزۇڭ مەلىكىگە خان جەمەتى شاھزادىلىرى بىلەن ئوخشاش دەرىجىدىكى ئوردا خىزمەتچىلىرى قوشۇنىنى بىللە ئېلىپ يۈرۈشكە رۇخسەت قىلغان.
قۇنچۇينى ئۇزىتىپ ماڭغان ئارقىش شىمالغا قاراپ مېڭىپ، خېشى كارىدورىدىن ئۆتكەن ۋە ئۇزۇن بىر ئايلانما يولنى بېسىپ [[ئوردۇ بالىق|ئوردۇ بالىقتىكى]] ئۇيغۇر ئوردىسىغا يېتىپ بارغان. ئۇلار 822 - يىلىنىڭ ئاخىرىدا ئۇيغۇر ئوردىسىغا يېتىپ بارغاندا، كۈچلۈك بىلگە قاغان ئۆزىنىڭ ئالاھىدە ئەسكەرلىرىنى كۈتۈۋېلىشقا ئەۋەتكەن ۋە ئۇنى ناھايىتى زور تەنتەنە بىلەن كۈتۈۋالغان ۋە ئۇنىڭ ئۈچۈن ئالاھىدە چېدىر (ئوردىگاھ) قۇرۇپ ۋە ئەنئەنىۋى ئۆرپ - ئادەت بويىچە، قۇنچۇينى تەختىراۋانغا ئولتۇرغۇزۇپ ئوردا ئەتراپىدا توققۇز قېتىم ئايلاندۇرۇپ، ئاندىن تەختكە چىقىرىپ '''[[خاتۇن]]''' قىلىپ تىكلىگەن، ئۇ خىتاي تارىخبىتىكلىرىدە '''مېھرىبان ۋە كۆيۈمچان، ئاداب - ئىبالىق، بىلگە - بۆگۈ ۋە بەك ئۇزۇن ئۆمۈرلۈك خاتۇن''' (仁孝端麗明智上壽可敦) دەپ قەيت قىلىنغان.
'''كونا تاڭنامە،''' 195 - جىلد:<blockquote>«قاغان بىر مۇنارنىڭ ئۈستىدە شەرققە قاراپ ئولتۇرىدۇ. مەلىكە ئۈچۈن مۇنارنىڭ ئاستىدا بىر چېدىر تىكىلىدۇ. ئۇيغۇر مەلىكىلىرى كېلىپ مەلىكىگە ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆرپ-ئادىتىنى ئۆگىتىدۇ. مەلىكە تاڭ سلالىسى كىيىملىرىنى سېلىۋېتىپ، ئۇيغۇرچە كىيىم كىيىدۇ. ئاندىن ئۇ مۇنارغا چىقىپ قاغانغا سالام بېرىدۇ. مەلىكە خاتۇنلۇق كىيىمىنى كىيگەن بولۇپ، كىيىملىرىنىڭ ھەممىسى توق قىزىل (ماددېر) رەڭدە، بېشىدا مۈڭگۈزگە ئوخشايدىغان ئالتۇن تاج بولىدۇ. ئاندىن ئۇنى بىر كاژاۋىغا ئولتۇرغۇزۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ توققۇز قەبىلىسىنىڭ ئاقساقاللىرى كاژاۋىنى كۆتۈرۈپ، ئوردا ئەتراپىدا توققۇز قېتىم ئوڭغا ئايلىنىدۇ. ئاخىرىدا مەلىكە مۇنارغا چىقىپ، قاغان بىلەن بىرگە شەرققە قاراپ ئولتۇرىدۇ. بارلىق ئەمەلدارلار قاغان ۋە خاتۇنغا تەزىم قىلىدۇ.»</blockquote>قۇنچۇي [[ئوردۇ بالىق|ئوردۇبالىققا]] يېتىپ بارغاندا، 824 - يىلى كۈچلۈك بىلگە قاغان ۋاپات بولغاندىن كېيىن، [[قاسار قاغان|قاسار قاغانغا]] ياتلىق بولغان، 832 - يىلى ئۇمۇ قايتىش بولغاندىن كېيىن [[كۈلۈك بەگ قاغان|كۈلۈك بەگ قاغانغا]] خاتۇن بولۇپ داۋاملىق ئۇيغۇر ئېلىدا قالغان.
840 - يىلى ئۇيغۇر قاغانلىقى يىمىرىلگەندىن كېيىن، [[قىرغىزلار (خاكاسلار)|قىرغىز]] خانى [[ئارې]] تەيخې مەلىكىنى قولغا چۈشۈرگەن ۋە ئون نەپەر [[تارخان|تارخاننى]] قۇنچۇينى تاڭ ئوردىسىغا قايتۇرۇپ ئاپىرىشقا بۇيرىغان. لېكىن يولدا ئۇيغۇر [[ئۈگە قاغان]] تەرىپىدىن تۇتۇپ قېلىنغان ۋە تەيخې قۇنچۇينىڭ تۇرۇشى ئۈچۈن تاڭ سۇلالىسىدىن شەھەر ۋە پىتراپ كەتكەن ئۇيغۇرلارنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ماددىي ياردەم تەلەپ قىلغان.
842-يىلى، [[تاڭ ۋۇزۇڭ]] تەيخې قۇنچۇيغا ئەۋەتكەن خېتىدە ئۇنىڭغا قاتتىق گەپلەرنى قىلىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ تاڭ چېگرىسىغا تاجاۋۇز قىلىۋاتقانلىقىنى، ئۇنىڭ «ئۇيغۇرلارنىڭ ئانىسى» (خاتۇنى) تۇرۇپ بۇنىڭغا توسقۇنلۇق قىلالمىغانلىقىنى، ئەگەر ئۇلارنى توسمىسا ئۇرۇق-تۇغقانچىلىق مۇناسىۋىتىنىڭ ئۈزۈلىدىغانلىقىنى ئېيتقان.
تەيخې مەلىكىنىڭ گۈزەللىك قارىشى ۋە زىننەت بۇيۇملىرى مەركىزى ئاسىيا ۋە يايلاق مەدەنىيىتىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان. ئۇ خوتەننىڭ ئاق ھېقىق (نېفرىت) پىنەلىرىنى، ھىندىستاننىڭ پىل چىشى زىننەتلىرىنى ۋە بەدەخشاننىڭ فىرۇزە تاشلىرىنى ئىشلەتكەن.<ref name=":0">Whitfield, Susan (2015). "The Princess's Tale". ''"The Princess's Tale: TAIHE, 821–843."''. University of California Press. pp. 73–89. ISBN <bdi>978-0-520-28059-5</bdi>. JSTOR 10.1525/j.ctt13x1h7w.12.</ref>
مەلىكىنىڭ مۇزىكا ۋە ئۇسسۇلغا بولغان قىزىقىشىمۇ غەربىي دىيار مەدەنىيەتى (ئوتتۇرا ئاسىيا) بىلەن چەمبەرچاس باغلانغان. ئۇ چاڭئەندە سۇغدىلارنىڭ «خۇشۈەنۋۇ» (Hu Xuan Wu - قۇيۇن ئۇسسۇلى) نى ئۆگەنگەن، كۇچا مۇزىكىلىرىغا ئامراق بولغان. شۇنداقلا، غەربتىن كىرگەن [[چەۋگەن ئويۇنى|چەۋگەن]] ئويۇنىغا قىزىققان بولۇپ، ئات چاپتۇرۇشتا ئىنتايىن ماھىر بولغان.
843 - يىلى، تاڭ ۋۇزۇڭ ۋە ۋەزىر [[لى دېيۈ]] تيەندې قوشۇن قوماندانى [[شى شيوڭ|شى شيوڭنى]] ئەۋەتىپ، ئۈگە قاغاننى مەغلۇپ قىلغان ۋە تەيخې مەلىكىنى قۇتۇلدۇرۇپ كەلگەن؛ ئۈگە قاغان شىمالغا قاچقان. تەيخې قۇنچۇي تاڭ ئوردىسىغا قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، ئۆزىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىدىكى ۋەزىپىسىنى (تىنچلىقنى ساقلاش) تولۇق ئورۇندىيالمىغانلىقى ئۈچۈن پادىشاھتىن ئەپۇ سورىغان، بىراق تاڭ ۋۇزۇڭ بۇ ھاممىسىغا يېڭىدىن '''دىڭئەن داچاڭ قۇنچۇي''' (定安大長公主) دەپ ئاتاق بەرگەن<ref>'''كونا تاڭنامە،''' 195 - جىلد:<blockquote>«ئەسلىدە، قىرغىزلار (黠戛斯) ئۇيغۇرلارنى مەغلۇپ قىلغاندا تەيخې مەلىكىنى قولغا چۈشۈرگەن ئىدى. قىرغىزلار ئۆزلىرىنى لى لىڭ (Li Ling) نىڭ ئەۋلادلىرى، شۇڭا تاڭ سۇلالىسى بىلەن فامىلىداش (يەنى لى فامىلىلىك، قېرىنداش) دەپ ھېسابلايتتى. شۇ سەۋەبتىن ئون نەپەر تارخاننى (تارقاننى) مەلىكىنى تاڭ سۇلالىسى چېگراسىغىچە ئۇزىتىپ قويۇشقا بۇيرۇدى. (بىراق) ئۈگە قاغان يولدا قىرغىز ئەلچىلىرىگە ئۇچراپ قېلىپ، تارخانلارنىڭ ھەممىسىنى ئۆلتۈرۈۋەتتى. تەيخې مەلىكە يەنە ئۈگە قاغاننىڭ قولىغا چۈشۈپ قالدى، ئۈگە قاغان مەلىكىنى گۆرۈگە ئېلىۋېلىپ، بىرلىكتە چوڭ قۇملۇقتىن (گوبىدىن) ئۆتۈپ جەنۇبقا قاراپ ماڭدى.»</blockquote></ref><ref name=":0" /> ۋە ئۇنىڭ ئۈچۈن مەخسۇس ئوردا قۇرۇپ بەرگەن. قاچان ئۆلگەنلىكى قەيت قىلىنمىغان.
== مەنبەلەر ==
<references />
tatc0wx04xsrn0vno48rlcmh2ya313m
175764
175761
2026-05-04T21:39:19Z
Yafesi
11484
175764
wikitext
text/x-wiki
'''تەيخې''' '''قۇنچۇي''' (太和公主، ؟―؟)، [[تاڭ سۇلالىسى|تاڭ سۇلالىسىنىڭ]] پادىشاھى [[تاڭ شيەنزۇڭ]] [[تاڭ شيەنزۇڭ|لى چۈننىڭ]] قىزى بولۇپ، تۇغقان ئانىسى ئېنىق ئەمەس. ئۇ تاڭ سۇلالىسىنىڭ سىياسىي مەقسەت ئۈچۈن [[ئورخۇن ئۇيغۇر قاغانلىقى|ئۇيغۇر قاغانلىقىغا]] ياتلىق قىلىنغان رەسمىي مەلىكە (يەنى پادىشاھنىڭ ئۆز قىزى) بولۇپ، تاڭ سۇلالىسىدىن ئۇيغۇرلارغا ياتلىق قىلىنغان ئۈچىنچى ۋە تاڭ ئوردىسىدىن ياتلارغا ئۇزىتىلغان ئەڭ ئاخىرقى رەسمىي مەلىكە بولۇپ، ئۇ تاڭ سۇلالىسى بىلەن ئۇيغۇرلار ئوتتۇرىسىدىكى نىكاھ ئىتتىپاقىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنىڭ بەلگىسى بولۇپ قالغان.
تەيخې مەلىكىنىڭ تۇغۇلغان يىلى ئېنىق ئەمەس، پەقەت 795 - يىلى تۇغۇلغان [[تاڭ مۇزۇڭ|تاڭ مۇزۇڭنىڭ]] بەشىنچى سىڭلىسى ئىكەنلىكى مەلۇم.<ref>'''تاڭ سۇلالىسىنىڭ مۇھىم خاتىرىلىرى»''' 6- جىلد: <blockquote>«''تەيخې قۇنچۇي. چاڭچىڭ 1-يىلى 2-ئايدا قۇنچۇي ئاتالدى. ئۇيغۇرلارنىڭ خاتۇنى (خادۇن) قىلىپ تەيىنلەندى... 5-ئايدا، (ئۇيغۇرلار) ئەلچى ئەۋەتىپ ياتلىق قىلىشقا ۋەدە قىلىنغان مەلىكىنى كۈتۈۋېلىشنى تەلەپ قىلدى. ئوردا (پادىشاھ) بەشىنچى سىڭلىسىنى تەيخې مەلىكە قىلىپ ئاتاق بېرىپ، ئۇنى ياتلىق قىلىشقا ئەۋەتتى...''»</blockquote></ref> ئايرىم مەنبەلەردە قۇنچۇي تاڭ شيەنزۇڭنىڭ 10 - قىزى دەپمۇ خاتىرلەنگەن، تاڭ ۋۇزۇڭنىڭ بىر مەكتۇبىغا قارىغاندا ئۇ گۇ بانۇنىڭ قىزى ياكى گۇ بانۇنىڭ تەربىيەسىدە چوڭ بولغان.
814 - يىلى ئۇيغۇر ئاي تەڭرىدە قۇت بولمىش [[ئالپ بىلگە قاغان]] تاڭ ئوردىسىغا بىلەن قۇدىلىشىشنى تەكلىپ قىلىپ قايتا - قايتا ئەلچى ئەۋەتكەن. لېكىن شۇ چاغدا تەختتە بولغان شيەنزۇڭ قوشۇلماي ئىزچىل كەينىگە سۆرىگەن، شيەنزۇڭ ئۆلۈپ، 820 - يىلى تاڭ مۇزۇڭ تەختكە چىققاندىن كېيىن ئەسلىدە تەيخې قۇنچۇينىڭ ئاچىسى يۇڭئەن قۇنچۇينى ياتلىق قىلىشقا قوشۇلغان، بىراق ئالپ بىلگە قاغان 821 - يىلى ئۇچماققا كەتكەنلىكى ئۈچۈن بۇ قۇدىلىشىش ئەمەلگە ئاشمىغان. ئۇيغۇر تەختىگە يېڭى چىققان قاغان 821 - يىلى ئەلچى تەيىنلەپ 20 مىڭ تۇياق ئات ۋە 1000 تۇياق تۆگە تويلۇق سۇنغان، شۇنىڭ بىلەن تاڭ مۇزۇڭ قۇدىلىشىشقا قوشۇلغان ۋە 2 - ئايدا سىڭلىسىغا «تەيخې قۇنچۇي» ئاتاق بېرىپ ئۇيغۇر قاغانلىقىدىكى ئالپ بىلگە قاغاننىڭ ئوغلى [[كۈچلۈك بىلگە قاغان|كۈچلۈك بىلگە قاغانغا]] ئۇزاتقان.
821 - يىلى 28 - ئاۋغۇست، [[چاڭئەن شەھىرى|چاڭئەن شەھىرىدە]] ئىنتايىن ھەشەمەتلىك توي مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلگەندىن كېيىن تەيخې قۇنچۇي پادىشاھلىق سول مۇھاپىزەتچىلەر سانغۇنى خۇ جېڭ ھەمراھلىقىدا چاڭئەندىن يولغا چىققان. تۈبۈتلەرنىڭ يولدا پىستىرما قورۇپ پاراكەندە قىلىشىدىن ئەنسىرىگەن ئۇيغۇر قوشۇنلىرىمۇ مەلىكىنى قوغداشقا ئەۋەتىلگەن. پادىشاھ مۇزۇڭ مەلىكىگە خان جەمەتى شاھزادىلىرى بىلەن ئوخشاش دەرىجىدىكى ئوردا خىزمەتچىلىرى قوشۇنىنى بىللە ئېلىپ يۈرۈشكە رۇخسەت قىلغان.
قۇنچۇينى ئۇزىتىپ ماڭغان ئارقىش شىمالغا قاراپ مېڭىپ، خېشى كارىدورىدىن ئۆتكەن ۋە ئۇزۇن بىر ئايلانما يولنى بېسىپ [[ئوردۇ بالىق|ئوردۇ بالىقتىكى]] ئۇيغۇر ئوردىسىغا يېتىپ بارغان. ئۇلار 822 - يىلىنىڭ ئاخىرىدا ئۇيغۇر ئوردىسىغا يېتىپ بارغاندا، كۈچلۈك بىلگە قاغان ئۆزىنىڭ ئالاھىدە ئەسكەرلىرىنى كۈتۈۋېلىشقا ئەۋەتكەن ۋە ئۇنى ناھايىتى زور تەنتەنە بىلەن كۈتۈۋالغان ۋە ئۇنىڭ ئۈچۈن ئالاھىدە چېدىر (ئوردىگاھ) قۇرۇپ ۋە ئەنئەنىۋى ئۆرپ - ئادەت بويىچە، قۇنچۇينى تەختىراۋانغا ئولتۇرغۇزۇپ ئوردا ئەتراپىدا توققۇز قېتىم ئايلاندۇرۇپ، ئاندىن تەختكە چىقىرىپ '''[[خاتۇن]]''' قىلىپ تىكلىگەن، ئۇ خىتاي تارىخبىتىكلىرىدە '''مېھرىبان ۋە كۆيۈمچان، ئاداب - ئىبالىق، بىلگە - بۆگۈ ۋە بەك ئۇزۇن ئۆمۈرلۈك خاتۇن''' (仁孝端麗明智上壽可敦) دەپ قەيت قىلىنغان.
'''كونا تاڭنامە،''' 195 - جىلد:<blockquote>«قاغان بىر مۇنارنىڭ ئۈستىدە شەرققە قاراپ ئولتۇرىدۇ. مەلىكە ئۈچۈن مۇنارنىڭ ئاستىدا بىر چېدىر تىكىلىدۇ. ئۇيغۇر مەلىكىلىرى كېلىپ مەلىكىگە ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆرپ-ئادىتىنى ئۆگىتىدۇ. مەلىكە تاڭ سلالىسى كىيىملىرىنى سېلىۋېتىپ، ئۇيغۇرچە كىيىم كىيىدۇ. ئاندىن ئۇ مۇنارغا چىقىپ قاغانغا سالام بېرىدۇ. مەلىكە خاتۇنلۇق كىيىمىنى كىيگەن بولۇپ، كىيىملىرىنىڭ ھەممىسى توق قىزىل (ماددېر) رەڭدە، بېشىدا مۈڭگۈزگە ئوخشايدىغان ئالتۇن تاج بولىدۇ. ئاندىن ئۇنى بىر كاژاۋىغا ئولتۇرغۇزۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ توققۇز قەبىلىسىنىڭ ئاقساقاللىرى كاژاۋىنى كۆتۈرۈپ، ئوردا ئەتراپىدا توققۇز قېتىم ئوڭغا ئايلىنىدۇ. ئاخىرىدا مەلىكە مۇنارغا چىقىپ، قاغان بىلەن بىرگە شەرققە قاراپ ئولتۇرىدۇ. بارلىق ئەمەلدارلار قاغان ۋە خاتۇنغا تەزىم قىلىدۇ.»</blockquote>قۇنچۇي [[ئوردۇ بالىق|ئوردۇبالىققا]] يېتىپ بارغاندا، 824 - يىلى كۈچلۈك بىلگە قاغان ۋاپات بولغاندىن كېيىن، [[قاسار قاغان|قاسار قاغانغا]] ياتلىق بولغان، 832 - يىلى ئۇمۇ قايتىش بولغاندىن كېيىن [[كۈلۈك بەگ قاغان|كۈلۈك بەگ قاغانغا]] خاتۇن بولۇپ داۋاملىق ئۇيغۇر ئېلىدا قالغان.
840 - يىلى ئۇيغۇر قاغانلىقى يىمىرىلگەندىن كېيىن، [[قىرغىزلار (خاكاسلار)|قىرغىز]] خانى [[ئارې]] تەيخې مەلىكىنى قولغا چۈشۈرگەن ۋە ئون نەپەر [[تارخان|تارخاننى]] قۇنچۇينى تاڭ ئوردىسىغا قايتۇرۇپ ئاپىرىشقا بۇيرىغان. لېكىن يولدا ئۇيغۇر [[ئۈگە قاغان]] تەرىپىدىن تۇتۇپ قېلىنغان ۋە تەيخې قۇنچۇينىڭ تۇرۇشى ئۈچۈن تاڭ سۇلالىسىدىن شەھەر ۋە پىتراپ كەتكەن ئۇيغۇرلارنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ماددىي ياردەم تەلەپ قىلغان.
842-يىلى، [[تاڭ ۋۇزۇڭ]] تەيخې قۇنچۇيغا ئەۋەتكەن خېتىدە ئۇنىڭغا قاتتىق گەپلەرنى قىلىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ تاڭ چېگرىسىغا تاجاۋۇز قىلىۋاتقانلىقىنى، ئۇنىڭ «ئۇيغۇرلارنىڭ ئانىسى» (خاتۇنى) تۇرۇپ بۇنىڭغا توسقۇنلۇق قىلالمىغانلىقىنى، ئەگەر ئۇلارنى توسمىسا ئۇرۇق-تۇغقانچىلىق مۇناسىۋىتىنىڭ ئۈزۈلىدىغانلىقىنى ئېيتقان.
تەيخې مەلىكىنىڭ گۈزەللىك قارىشى ۋە زىننەت بۇيۇملىرى مەركىزى ئاسىيا ۋە يايلاق مەدەنىيىتىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان. ئۇ خوتەننىڭ ئاق ھېقىق (نېفرىت) پىنەلىرىنى، ھىندىستاننىڭ پىل چىشى زىننەتلىرىنى ۋە بەدەخشاننىڭ فىرۇزە تاشلىرىنى ئىشلەتكەن.<ref name=":0">Whitfield, Susan (2015). "The Princess's Tale". ''"The Princess's Tale: TAIHE, 821–843."''. University of California Press. pp. 73–89. ISBN <bdi>978-0-520-28059-5</bdi>. JSTOR 10.1525/j.ctt13x1h7w.12.</ref>
مەلىكىنىڭ مۇزىكا ۋە ئۇسسۇلغا بولغان قىزىقىشىمۇ غەربىي دىيار مەدەنىيەتى (ئوتتۇرا ئاسىيا) بىلەن چەمبەرچاس باغلانغان. ئۇ چاڭئەندە سۇغدىلارنىڭ «خۇشۈەنۋۇ» (Hu Xuan Wu - قۇيۇن ئۇسسۇلى) نى ئۆگەنگەن، كۇچا مۇزىكىلىرىغا ئامراق بولغان. شۇنداقلا، غەربتىن كىرگەن [[چەۋگەن ئويۇنى|چەۋگەن]] ئويۇنىغا قىزىققان بولۇپ، ئات چاپتۇرۇشتا ئىنتايىن ماھىر بولغان.
843 - يىلى، تاڭ ۋۇزۇڭ ۋە ۋەزىر [[لى دېيۈ]] تيەندې قوشۇن قوماندانى [[شى شيوڭ|شى شيوڭنى]] ئەۋەتىپ، ئۈگە قاغاننى مەغلۇپ قىلغان ۋە تەيخې مەلىكىنى قۇتۇلدۇرۇپ كەلگەن؛ ئۈگە قاغان شىمالغا قاچقان. تەيخې قۇنچۇي تاڭ ئوردىسىغا قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، ئۆزىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىدىكى ۋەزىپىسىنى (تىنچلىقنى ساقلاش) تولۇق ئورۇندىيالمىغانلىقى ئۈچۈن پادىشاھتىن ئەپۇ سورىغان، بىراق تاڭ ۋۇزۇڭ بۇ ھاممىسىغا يېڭىدىن '''دىڭئەن داچاڭ قۇنچۇي''' (定安大長公主) دەپ ئاتاق بەرگەن<ref>'''كونا تاڭنامە،''' 195 - جىلد:<blockquote>«ئەسلىدە، قىرغىزلار (黠戛斯) ئۇيغۇرلارنى مەغلۇپ قىلغاندا تەيخې مەلىكىنى قولغا چۈشۈرگەن ئىدى. قىرغىزلار ئۆزلىرىنى لى لىڭ (Li Ling) نىڭ ئەۋلادلىرى، شۇڭا تاڭ سۇلالىسى بىلەن فامىلىداش (يەنى لى فامىلىلىك، قېرىنداش) دەپ ھېسابلايتتى. شۇ سەۋەبتىن ئون نەپەر تارخاننى (تارقاننى) مەلىكىنى تاڭ سۇلالىسى چېگراسىغىچە ئۇزىتىپ قويۇشقا بۇيرۇدى. (بىراق) ئۈگە قاغان يولدا قىرغىز ئەلچىلىرىگە ئۇچراپ قېلىپ، تارخانلارنىڭ ھەممىسىنى ئۆلتۈرۈۋەتتى. تەيخې مەلىكە يەنە ئۈگە قاغاننىڭ قولىغا چۈشۈپ قالدى، ئۈگە قاغان مەلىكىنى گۆرۈگە ئېلىۋېلىپ، بىرلىكتە چوڭ قۇملۇقتىن (گوبىدىن) ئۆتۈپ جەنۇبقا قاراپ ماڭدى.»</blockquote></ref><ref name=":0" /> ۋە ئۇنىڭ ئۈچۈن مەخسۇس ئوردا قۇرۇپ بەرگەن. قاچان ئۆلگەنلىكى قەيت قىلىنمىغان.
== مەنبەلەر ==
<references />
8x0u11tnnnnjrns6wg3l5vrrdn70we8
تاڭ شيەنزۇڭ
0
24598
175763
2026-05-04T21:37:59Z
Yafesi
11484
قۇرۇلغان بەت ''''تاڭ شيەنزۇڭ لى چۈن''' (唐宪宗李纯؛ 778-03-17—820-02-14؛ پادىشاھ: 805 – 820-يىللار). ئەسلى ئىسمى '''لى چۈن''' (李淳). ئۇ تاڭ سۇلالىسىنىڭ پادىشاھى بولۇپ، [[تاڭ شۈنزۇڭ|تاڭ شۈنزۇڭنىڭ]] چوڭ ئوغلى ئىدى. تاڭ شۈنزۇڭ 805 - يىلى بىر يىلغا يەتمىگەن ۋاقىت تەختتە ئولتۇرغان، لى چۈن [[جۈ ۋېنجېن]] (...'
175763
wikitext
text/x-wiki
'''تاڭ شيەنزۇڭ لى چۈن''' (唐宪宗李纯؛ 778-03-17—820-02-14؛ پادىشاھ: 805 – 820-يىللار). ئەسلى ئىسمى '''لى چۈن''' (李淳). ئۇ تاڭ سۇلالىسىنىڭ پادىشاھى بولۇپ، [[تاڭ شۈنزۇڭ|تاڭ شۈنزۇڭنىڭ]] چوڭ ئوغلى ئىدى. تاڭ شۈنزۇڭ 805 - يىلى بىر يىلغا يەتمىگەن ۋاقىت تەختتە ئولتۇرغان، لى چۈن [[جۈ ۋېنجېن]] (俱文珍) قاتارلىق ئوردا ئەمەلدارلىرىنىڭ (ئىچكى كابېنتنىڭ) ياردىمى بىلەن، ئاتا تاڭ شۈنزۇڭنى شۇ يىلىنىڭ ئاخىرىدا تەختنى ئۆزىگە ئۆتۈنۈپ بېرىشكە مەجبۇرلىغان، بۇ ۋەقە تارىختا '''«يۇڭجېن''' '''ئۆتۈنۈپ بېرىشى»''' (永貞內禪 - يەنى يۇڭجېن دەۋرىدىكى تەختنى ئۆتۈنۈپ بېرىش) دەپ ئاتىلىدۇ.
تەختكە چىققاندىن كېيىن، پادىشاھ شيەنزۇڭ يەرلىك ھەربىي ۋالىيلارنىڭ ('''جيېدۇشى - Jiedushi''') ھوقۇقىنى چەكلەشكە بەل باغلىغان. ئۇلار پادىشاھنىڭ بۇيرۇقىغا قۇلاق سالمىغاندا، ئۇلارغا قارشى ئۇرۇش قوزغىغان. ئۇنىڭ دەسلەپكى يۈرۈشلىرى ناھايىتى مۇۋەپپەقىيەتلىك بولغان؛ شيەنزۇڭنىڭ قوشۇنى 806 - يىلى ليۇ پى (Liu Pi) ۋە ياڭ خۇيلىن (Yang Huilin) نى، 807 - يىلى لى چى (Li Qi) نى مەغلۇپ قىلغان.
813-يىلى، ئەڭ مۇھىم قارشىلىق كۆرسەتكۈچى كۈچلەرنىڭ بىرى بولغان، تيەن شىڭ (Tian Xing) باشچىلىقىدىكى ۋېيبو ھەربىي رايونى (魏博، مەركىزى ھازىرقى خېبېي خەندەن) بەيئەت قىلغاندىن كېيىن، پادىشاھ شيەنزۇڭ ئىمپېرىيەنى قايتا بىرلىككە كەلتۈرۈش ئالدىدا تۇرغان. چۈنكى ئۇ چاغلاردا ئىمپېرىيەنىڭ نۇرغۇن جايلىرى ئەمەلىيەتتە يەرلىك ھەربىي كۈچلەر تەرىپىدىن مۇستەقىل باشقۇرۇلۇۋاتاتتى.
شيەنزۇڭنىڭ تۇنجى مەغلۇبىيىتى 813-يىلى ھەربىي ۋالىي ۋاڭ چېڭزۇڭ (Wang Chengzong) نى يېڭەلمەسلىكى بىلەن باشلانغان. شۇنداق بولسىمۇ، 817-يىلىغا كەلگەندە، لى شىداۋ (Li Shidao) مەغلۇپ قىلىنىپ، ۋاڭ چېڭزۇڭ بەيئەت قىلغاندىن كېيىن، پۈتۈن ئىمپېرىيە يەنە بىر قېتىم پادىشاھنىڭ باشقۇرۇشى ئاستىغا ئۆتكەن. كېيىنكى تارىخچىلار تاڭ شيەنزۇڭنىڭ ھۆكۈمرانلىق دەۋرىنى '''«يۈەنخې''' '''دەۋرىدىكى گۈللىنىشى»''' (元和中興 - Yuanhe Restoration) دەپ ئاتىغان.
40q168kwa0ofvfltp7ahpelpvl7crvm
ئالپ بىلگە قاغان
0
24599
175765
2026-05-04T21:57:49Z
Yafesi
11484
قۇرۇلغان بەت ''''ئالپ بىلگە قاغان''' ياكى '''باۋيى قاغان''' (保義可汗؛ ؟ – 821-04-02) [[ئادىزلار|ئادىز]] ئۇرۇقىدىن بولۇپ، [[ئورخۇن ئۇيغۇر قاغانلىقى|ئۇيغۇرلارنىڭ]] 8 - (بەزى ماتېرىياللاردا 9 - ) ھۆكۈمدارىدۇر. [[قۇتلۇق بىلگە قاغان|قۇتلۇق بىلگە قاغاننىڭ]] كىچىك خاتۇنىدىن تۇغۇلغان چوڭ ئوغلى ب...'
175765
wikitext
text/x-wiki
'''ئالپ بىلگە قاغان''' ياكى '''باۋيى قاغان''' (保義可汗؛ ؟ – 821-04-02) [[ئادىزلار|ئادىز]] ئۇرۇقىدىن بولۇپ، [[ئورخۇن ئۇيغۇر قاغانلىقى|ئۇيغۇرلارنىڭ]] 8 - (بەزى ماتېرىياللاردا 9 - ) ھۆكۈمدارىدۇر. [[قۇتلۇق بىلگە قاغان|قۇتلۇق بىلگە قاغاننىڭ]] كىچىك خاتۇنىدىن تۇغۇلغان چوڭ ئوغلى بولۇپ، تۇغۇلغان ۋاقتى ۋە ئەسلى ئىسمى نامەلۇم، شۇڭا ئۇ كۆپىنچە تاڭ سۇلالىسى تەرىپىدىن 808 - يىلى 22 - ئىيۇن بېرىلگەن «باۋيى» (خەنزۇچە: 保義؛ مەنىسى «ئادالەتنى قوغدىغۇچى») دېگەن پەخرىي نامى بىلەن ئاتىلىدۇ.
== '''ھەربىي نەتىجىلىرى ۋە تەختكە چىقىشى''' ==
ئۇ ئالپ قۇتلۇق بىلگە قاغان دەۋرىدە، كۈنچىقىشتىن تېگىش قىلغان قىرغىزلارنى تارمار قىلغان. 791 - يىلى، غەربكە يۈرۈش قىلىپ تۈبۈتلەرنى مەغلۇپ قىلغان، [[بەشبالىق]] (Beiting) نى قولغا كىرگۈزۈپ، كۇچا قورشاۋىنى بوشاتقان. ئاندىن قوشۇننى جېنجۇ دەرياسىغىچە (سېردەريا) سۈرۈپ بېرىپ، [[قارلۇقلار|قارلۇق]] ۋە [[تۈركەشلەر|تۈركەشلەرنى]] مەغلۇپ قىلغان، زېمىنىنى پەرغانە ۋادىسىغىچە كېڭەيتكەن.
808 - يىلى، [[ئالپ كۈلۈك بىلگە قاغان|تەڭرى قاغان]] (ئالپ كۈلۈك بىلگە قاغان) ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئۇ تەختكە چىقىپ '''«ئايدەڭرىدە قۇت بولمىش ئالپ بىلگە قاغان»''' (爱登里囉汩没蜜施合毗伽可汗\Ay Tengride Qut Bolmish Alp Bilge Qaghan (𐰖:𐱅𐰭𐰼𐰃𐰓𐰀:𐰸𐰆𐱃:𐰉𐰆𐰞𐰢𐱁:𐰞𐰯:𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀:𐰴𐰍𐰣)) دەپ ئاتالغان. تاڭ سۇلالىسى لى شياۋچېڭنى ئەۋەتىپ ئۇنى «باۋيى قاغان» قىلىپ ئاتاشقا رۇخسەت ئالغان. ئالپ بىلگە قاغان تاڭ سۇلالىسىگە ۋارىسلىق قىلىپ، موڭغۇل ئېگىزلىكى ۋە غەربىي يۇرتنىڭ «تەڭرى قاغانى» غا ئايلانغان.
== '''قۇدىلىشىش تەلىپى ۋە قاغاننىڭ ئۆلۈشى''' ==
811 - يىلى، ئۇ ئەلچىسى ئىنانچۇنى تاڭ سۇلالىسىگە ئەۋەتىپ ياتلىق قىلىدىغان مەلىكە تەلەپ قىلغان، بىراق تاڭ شيەنزۇڭ بۇنىڭغا قوشۇلمىغان. بۇنىڭغا نارازى بولغان قاغان ئۈچ مىڭ ئاتلىق ئەسكەر بىلەن تاڭ چېگرىسىغا بېرىپ تەھدىد سالغان. 820 - يىلى، ئۇ ئەلچىسى خەداگەننى يەنە بىر قېتىم قۇدىلىشىش تەلىپى بىلەن ئەۋەتكەن، يېڭىدىن تەختكە چىققان تاڭ مۇزۇڭ بۇ تەلەپكە قوشۇلغان.
821 - يىلى 2 - ئاپرېلدا ئالپ بىلگە قاغان ۋاپات بولغان، ئورنىغا ئوغلى [[كۈچلۈك بىلگە قاغان]] ۋارىسلىق قىلغان.
=== ھۆكۈمرانلىق دەۋرى ===
ئۇنىڭ خەنزۇچە «باۋيى» دەپ ئاتالغان ئىسمى قەدىمكى تۈركچە «بوي» (Boy) دېگەن نامنىڭ تەرجىمىسى بولۇشى مۇمكىن. ئۇ ئىنتايىن قىزغىن '''مانى دىنى''' مۇرتى ۋە ھەربىي جەھەتتە ئاكتىپ ھۆكۈمران سۈپىتىدە تونۇلغان. 810 - يىلى 24 - ئىيۇندا، ئۇ ۋەزىرى ئىنانچۇ كۈلۈگ چىغشىنى ئەۋەتىپ، تاڭ پادىشاھى شيەنزۇڭدىن ياتلىق قىلىدىغان مەلىكە تەلەپ قىلغان، بىراق بۇ تەلەپ رەت قىلىنغان. پادىشاھ شيەنزۇڭ رەت قىلىش سەۋەبىنى «چىقىمى بەك كۆپ» دەپ چۈشەندۈرگەن، ھەتتا مانى دىنى راھىبلىرىدىن ئالپ بىلگە قاغاننى بۇ تەلەپتىن ۋاز كېچىشكە قايىل قىلىشنى تەلەپ قىلغان.
باۋيى قاغان بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، 813 - يىلى ئاپرېلدا تىچۈەن (Tiquan - 鵜泉) نى ئىشغال قىلغان. شيەنزۇڭنىڭ مۇراسىم ۋەزىرى '''لى جياڭ''' (Li Jiang) باۋيى قاغاننىڭ جۇڭگوغا تاجاۋۇز قىلىش ئۈچۈن تۈبۈت ئىمپېرىيەسى بىلەن تىنچلىق كېلىشىمى تۈزۈشىدىن ئەنسىرىگەن. ئۇ تاڭ سۇلالىسى بىلەن ئۇيغۇرلار ئوتتۇرىسىدىكى ئىتتىپاقنى تېخىمۇ مۇستەھكەملەش ئۈچۈن، مەلىكە بېرىش تەلىپىنى قوبۇل قىلىشنى تەۋسىيە قىلغان، بىراق بۇ تەۋسىيە دەسلەپتە قوبۇل قىلىنمىغان.
ئۇنىڭ مەلىكە تەلەپ قىلىش ئارزۇسى پەقەت ئۇلۇغ تارخاننى پادىشاھ تاڭ مۇزۇڭنىڭ يېنىغا ئەۋەتكەندىن كېيىن، يەنى 821-يىلى پادىشاھ سىڭلىسى '''يۇڭئەن مەلىكىنى''' ياتلىق قىلىشقا قوشۇلغاندا ئاندىن ئەمەلگە ئاشقان. باۋيى قاغان مۇشۇ توي پۈتۈشكەندىن كېيىن ۋاپات بولغان. ئۇنىڭ تەختىگە ئوغلى '''چۇڭدې قاغان''' (سەيياھ قاغان) ۋارىسلىق قىلغان.
8gsx7zfltmyi53hko8gberi7ihpryyx
175766
175765
2026-05-04T22:01:27Z
Yafesi
11484
175766
wikitext
text/x-wiki
'''ئالپ بىلگە قاغان''' ياكى '''باۋيى قاغان''' (保義可汗؛ ؟ – 821-04-02) [[ئادىزلار|ئادىز]] ئۇرۇقىدىن بولۇپ، [[ئورخۇن ئۇيغۇر قاغانلىقى|ئۇيغۇرلارنىڭ]] 8 - (بەزى ماتېرىياللاردا 9 - ) ھۆكۈمدارىدۇر. [[قۇتلۇق بىلگە قاغان|قۇتلۇق بىلگە قاغاننىڭ]] كىچىك خاتۇنىدىن تۇغۇلغان چوڭ ئوغلى بولۇپ، تۇغۇلغان ۋاقتى ۋە ئەسلى ئىسمى نامەلۇم، شۇڭا ئۇ كۆپىنچە تاڭ سۇلالىسى تەرىپىدىن 808 - يىلى 22 - ئىيۇن بېرىلگەن «باۋيى» (خەنزۇچە: 保義؛ مەنىسى «ئادالەتنى قوغدىغۇچى») دېگەن پەخرىي نامى بىلەن ئاتىلىدۇ.
== '''ھەربىي نەتىجىلىرى ۋە تەختكە چىقىشى''' ==
ئۇ ئالپ قۇتلۇق بىلگە قاغان دەۋرىدە، كۈنچىقىشتىن تېگىش قىلغان قىرغىزلارنى تارمار قىلغان. 791 - يىلى، غەربكە يۈرۈش قىلىپ تۈبۈتلەرنى مەغلۇپ قىلغان، [[بەشبالىق]] (Beiting) نى قولغا كىرگۈزۈپ، كۇچا قورشاۋىنى بوشاتقان. ئاندىن قوشۇننى جېنجۇ دەرياسىغىچە (سېردەريا) سۈرۈپ بېرىپ، [[قارلۇقلار|قارلۇق]] ۋە [[تۈركەشلەر|تۈركەشلەرنى]] مەغلۇپ قىلغان، زېمىنىنى پەرغانە ۋادىسىغىچە كېڭەيتكەن.
808 - يىلى، [[ئالپ كۈلۈك بىلگە قاغان|تەڭرى قاغان]] (ئالپ كۈلۈك بىلگە قاغان) ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئۇ تەختكە چىقىپ '''«ئايدەڭرىدە قۇت بولمىش ئالپ بىلگە قاغان»''' (爱登里囉汩没蜜施合毗伽可汗\Ay Tengride Qut Bolmish Alp Bilge Qaghan (𐰖:𐱅𐰭𐰼𐰃𐰓𐰀:𐰸𐰆𐱃:𐰉𐰆𐰞𐰢𐱁:𐰞𐰯:𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀:𐰴𐰍𐰣)) دەپ ئاتالغان. تاڭ سۇلالىسى لى شياۋچېڭنى ئەۋەتىپ ئۇنى «باۋيى قاغان» قىلىپ ئاتاشقا رۇخسەت ئالغان. ئالپ بىلگە قاغان تاڭ سۇلالىسىگە ۋارىسلىق قىلىپ، موڭغۇل ئېگىزلىكى ۋە غەربىي يۇرتنىڭ «تەڭرى قاغانى» غا ئايلانغان.
== '''قۇدىلىشىش تەلىپى ۋە قاغاننىڭ ئۆلۈشى''' ==
811 - يىلى، ئۇ ئەلچىسى ئىنانچۇنى تاڭ سۇلالىسىگە ئەۋەتىپ قۇدىلىشىش ئۈچۈن قۇنچۇي تەلەپ قىلغان، بىراق [[تاڭ شيەنزۇڭ]] بۇنىڭغا قوشۇلمىغان. بۇنىڭغا نارازى بولغان قاغان ئۈچ مىڭ ئاتلىق ئەسكەر بىلەن تاڭ چېگرىسىغا بېرىپ تەھدىد سالغان. 820 - يىلى، ئۇ ئەلچىسى خەداگەننى يەنە بىر قېتىم قۇدىلىشىش تەلىپى بىلەن ئەۋەتكەن، يېڭىدىن تەختكە چىققان تاڭ مۇزۇڭ بۇ تەلەپكە قوشۇلغان.
821 - يىلى 2 - ئاپرېلدا ئالپ بىلگە قاغان ۋاپات بولغان، ئورنىغا ئوغلى [[كۈچلۈك بىلگە قاغان]] ۋارىسلىق قىلغان.
=== ھۆكۈمرانلىق دەۋرى ===
ئۇنىڭ خەنزۇچە «باۋيى» دەپ ئاتالغان ئىسمى قەدىمكى تۈركچە «بوي» (Boy) دېگەن نامنىڭ تەرجىمىسى بولۇشى مۇمكىن. ئۇ ئىنتايىن قىزغىن '''مانى دىنى''' مۇرتى ۋە ھەربىي جەھەتتە ئاكتىپ ھۆكۈمران سۈپىتىدە تونۇلغان. 810 - يىلى 24 - ئىيۇندا، ئۇ ۋەزىرى ئىنانچۇ كۈلۈگ چىغشىنى ئەۋەتىپ، تاڭ پادىشاھى شيەنزۇڭدىن قۇنچۇي تەلەپ قىلغان، بىراق بۇ تەلەپ رەت قىلىنغان. پادىشاھ شيەنزۇڭ رەت قىلىش سەۋەبىنى «چىقىمى بەك كۆپ» دەپ چۈشەندۈرگەن، ھەتتا مانى دىنى راھىبلىرىدىن ئالپ بىلگە قاغاننى بۇ تەلەپتىن ۋاز كېچىشكە قايىل قىلىشنى تەلەپ قىلغان.
ئالپ بىلگە قاغان بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، 813 - يىلى ئاپرېلدا تىچۈەن (Tiquan - 鵜泉) نى ئىشغال قىلغان. شيەنزۇڭنىڭ مۇراسىم ۋەزىرى '''لى جياڭ''' (Li Jiang) ئالپ بىلگە قاغاننىڭ تاڭ سۇلالىسىغا تاجاۋۇز قىلىش ئۈچۈن تۈبۈت ئىمپېرىيەسى بىلەن تىنچلىق كېلىشىمى تۈزۈشىدىن ئەنسىرىگەن. ئۇ تاڭ سۇلالىسى بىلەن ئۇيغۇرلار ئوتتۇرىسىدىكى ئىتتىپاقنى تېخىمۇ مۇستەھكەملەش ئۈچۈن، قۇنچۇي بېرىش تەلىپىنى قوبۇل قىلىشنى تەۋسىيە قىلغان، بىراق بۇ تەۋسىيە دەسلەپتە قوبۇل قىلىنمىغان.
ئۇنىڭ مەلىكە تەلەپ قىلىش ئارزۇسى پەقەت ئۇلۇغ تارخاننى پادىشاھ تاڭ مۇزۇڭنىڭ يېنىغا ئەۋەتكەندىن كېيىن، يەنى 821-يىلى پادىشاھ سىڭلىسى '''يۇڭئەن مەلىكىنى''' ياتلىق قىلىشقا قوشۇلغاندا ئاندىن ئەمەلگە ئاشقان. باۋيى قاغان مۇشۇ توي پۈتۈشكەندىن كېيىن ۋاپات بولغان. ئۇنىڭ تەختىگە ئوغلى '''كۈچلۈك بىلگە قاغان''' ۋارىسلىق قىلغان.
== مەنبەلەر ==
<references />
ss1ewbk3q9g56z5b796k2uljgajioha
خاتۇن
0
24600
175767
2026-05-04T22:11:30Z
Yafesi
11484
قۇرۇلغان بەت ''''خاتۇن»''' (Khatun؛ ئوقۇلۇشى: xəˈtuːn؛ خەنچە: 可敦 ئوقۇلۇشى: Kèdūn؛ موڭغۇلچە: ᠬᠠᠲᠤᠨ، لاتىنچە يېزىلىشى: qatun) — [[سىيانپىيلەر|سىيانپىي]]، [[كۆكتۈركلەر|تۈرك]]، [[ئورخۇن ئۇيغۇر قاغانلىقى|ئۇيغۇر]]، [[قىتانلار|قىتان]] ۋە [[موڭغۇل ئىمپېرىيىسى|موڭغۇل]] ئاياللىرىغا بېرىلىدىغان...'
175767
wikitext
text/x-wiki
'''خاتۇن»''' (Khatun؛ ئوقۇلۇشى: xəˈtuːn؛ خەنچە: 可敦 ئوقۇلۇشى: Kèdūn؛ موڭغۇلچە: ᠬᠠᠲᠤᠨ، لاتىنچە يېزىلىشى: qatun) — [[سىيانپىيلەر|سىيانپىي]]، [[كۆكتۈركلەر|تۈرك]]، [[ئورخۇن ئۇيغۇر قاغانلىقى|ئۇيغۇر]]، [[قىتانلار|قىتان]] ۋە [[موڭغۇل ئىمپېرىيىسى|موڭغۇل]] ئاياللىرىغا بېرىلىدىغان بىر خىل ئۇنۋان بولۇپ، دەسلەپتە «كېسۈن» (Kesu) دەپ ئاتالغان. بۇ نام ئەڭ بۇرۇن «جەنۇبىي چى كىتابى» (南齐书) دا تىلغا ئېلىنغان بولۇپ، شىمالىي ۋېي سۇلالىسىنىڭ خانىشلىرىنى كۆرسىتىدۇ. ئومۇمىي قاراشقا ئاساسلانغاندا، بۇ سۆز مىلادى 1-ئەسىردىن 3-ئەسىرگىچە بولغان ئارىلىقتىكى سىيانپىي قەبىلىلىرىدىن كېلىپ چىققان، جۇجانلارمۇ (柔然) بۇ نامنى قوللانغان. «خاتۇن» سۆزى خۇددى «قاغان» سۆزىگە ئوخشاش ھۆكۈمرانلارغا قارىتا قوللىنىلىدۇ. خاتۇن ئادەتتە ھۆكۈمراننىڭ (خاننىڭ) ئايالىغا بېرىلىدىغان نامدۇر. موڭغۇللار دەۋرىدە بۇ نام «خاتۇن» (哈屯) دەپ تەرجىمە قىلىنغان.
'''ئوسمان ئىمپېرىيەسىدە:'''
ئوسمان ئىمپېرىيەسىدە «خاتۇن» سۆزى سۇلتاننىڭ ئانىسى، قىزلىرى ۋە خوتۇن-بالىلىرىنى ئاتاش ئۈچۈن قوللىنىلغان. بۇ خىل قوللىنىش ئۇسۇلى 16-ئەسىردىن كېيىن «سۇلتانا» (Sultana) دېگەن سۆزگە ئالماشقان. ئەمما، شۇنىڭدىن كېيىنمۇ «خاتۇن» سۆزى ئاياللارغا نىسبەتەن يەنىلا بىر خىل ھۆرمەت نامى سۈپىتىدە داۋاملىق قوللىنىلغان.
ھازىرقى كۈندە، بېنگالدىكى مۇسۇلمان ئاياللارمۇ بۇ ئۇنۋاننى ئىشلىتىدۇ.
3brc91i8r7ng7xuwcauisxmw9dy73sk
ئادىزلار
0
24601
175768
2026-05-04T22:22:31Z
Yafesi
11484
قۇرۇلغان بەت ''''ئادىز قەبىلىسى''' (Ädiz clan؛ ئەسكى تۈركچە: 𐰓𐰔؛ خىتايچە: 阿跌 - Ādiē) ئۇيغۇر قاغانلىقىنىڭ ئىككىنچى ئىمپېرىيە جەمەتى (خان جەمەتى) ئىدى. == قەبىلە مەنبەسى == ئادىز جەمەتى ئەسلىدە تۆلۆس (Tiele) ئىتتىپاقىنىڭ بىر ئەزاسى بولۇپ، دەسلەپتە ئۇيغۇرلارنىڭ تارماق قەبىلىسى ئەمەس...'
175768
wikitext
text/x-wiki
'''ئادىز قەبىلىسى''' (Ädiz clan؛ ئەسكى تۈركچە: 𐰓𐰔؛ خىتايچە: 阿跌 - Ādiē) ئۇيغۇر قاغانلىقىنىڭ ئىككىنچى ئىمپېرىيە جەمەتى (خان جەمەتى) ئىدى.
== قەبىلە مەنبەسى ==
ئادىز جەمەتى ئەسلىدە تۆلۆس (Tiele) ئىتتىپاقىنىڭ بىر ئەزاسى بولۇپ، دەسلەپتە ئۇيغۇرلارنىڭ تارماق قەبىلىسى ئەمەس ئىدى. خەنزۇچە مەنبەلەردە ئادىز قەبىلىسى كەم دېگەندە 15 تۆلۆس قەبىلىسى ئىچىدىكى 14-قەبىلە سۈپىتىدە تىزىملانغان. ئۇلار 7 - ئەسىردە سىردەريا قىرغاقلىرىدا ياشىغان. كېيىنرەك بايقال كۆلى ئەتراپىغا كۆچۈپ كېلىپ، جېنجۇ قاغان دەۋرىدە سىر-تاردۇش قاغانلىقىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلانغان.
ئۇلار تاڭ سۇلالىسىگە بەيئەت قىلغاندىن كېيىن، تاڭ پادىشاھى تەيزۇڭ تېلى قەبىلىلىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇش ئۈچۈن قۇرغان خېچۈ (ئوردوس رايونى) دىكى جىتيەن ۋىلايىتىگە (雞田州) ئورۇنلاشتۇرۇلغان. ئۇلارنىڭ قەبىلە باشلىقى '''ئېدىز لياڭچېن''' (阿跌良臣، مەنىسى: ئېدىزدىن كەلگەن ياخشى ۋەزىر) ۋە ئۇنىڭ قەبىلە قوشۇنى شۇئوفاڭ ھەربىي رايونىنىڭ (مەركىزى ھازىرقى نىڭشيانىڭ يىنچۈەن شەھىرى) بىر قىسمىغا ئايلانغان. ئۇنىڭ ئوغلى '''ئېدىز گۇاڭيەن''' (لى گۇاڭيەن) كېيىنرەك پادىشاھ جەمەتىنىڭ فامىلىسىنى (لى فامىلىسىنى) قوبۇل قىلغان ۋە تاڭ قوشۇنىنىڭ مەشھۇر گېنېرالى بولغان، ئۇ 826-يىلى ۋاپات بولغان.
ئېدىز جەمەتى يەنە '''ئورخۇن تاش پۈتۈكلىرىدە''' كۆلتېگىن تەرىپىدىن بويسۇندۇرۇلغان قەبىلە سۈپىتىدە تىلغا ئېلىنىدۇ.
=== خان جەمەتى سۈپىتىدە ===
بۇ جەمەتتىن چىققان ئۇيغۇر قاغانلىقىنىڭ تۇنجى رەھبىرى '''[[قۇتلۇق II]]''' (قۇتلۇق قاغان) ئىدى. ئۇ كىچىك چاغلىرىدىلا يېتىم قېلىپ، [[ياغلاقارلار|ياغلاقار]] (Yaglakar) جەمەتى تەرىپىدىن بېقىۋېلىنغان. قۇتلۇق بىلگە قاغان (ئالپ قۇتلۇق بىلگە قاغان) ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئۇ ئاقساقاللار تەرىپىدىن قاغان قىلىپ سايلانغان. گەرچە ئۇ فامىلىسىنى قايتىدىن «ئادىز» غا ئۆزگەرتمەي، «ياغلاقار» فامىلىسىنى داۋاملىق قوللانغان بولسىمۇ، ياللاغار جەمەتىنىڭ باشقا شاھزادىلىرىنى چاڭئەنگە سۈرگۈن قىلىۋەتكەن.
ifcverux3b17aj80woffh6v1f4y5lmw