Vikilugʻat uzwiktionary https://uz.wiktionary.org/wiki/Bosh_sahifa MediaWiki 1.47.0-wmf.6 case-sensitive Media Maxsus Munozara Foydalanuvchi Foydalanuvchi munozarasi Vikilugʻat Vikilugʻat munozarasi Fayl Fayl munozarasi MediaWiki MediaWiki munozarasi Andoza Andoza munozarasi Yordam Yordam munozarasi Turkum Turkum munozarasi TimedText TimedText talk Modul Modul munozarasi Event Event talk 0 9521 639273 627338 2026-06-12T16:41:28Z Caalipher 9583 639273 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''po-li-gon''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == ''[[w:Yunon tili|yun.]]'' polygonos – ko‘pburchakli < poly – ko‘p + gonia – burchak == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === '''1 '''''geom.'' Koʻp burchak(lik); tekislikdagi siniq chiziq. '''2 '''''harb.'' Quruqlik yoki dengizning maxsus inshootlar, qurilmalar bilan jihozlangan va har xil qurollar va jangovar texnikani sinab koʻrash, shuningdek, harbiy mashqlar oʻtkazish uchun moʻljallangan qismi. {{misol|Artshiyeriya {{ajrat|poligon}}i.}} n {{misol|Kapitan {{ajrat|poligon}}da soldatlarning qayerda ekanliklarini bilish maqsadida ulardan biriga murojaat etdi. |[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. {{misol|Oʻquv sinflari, {{ajrat|poligon}}larda mash-gʻulotlar qizgʻin olib borilmoqda.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. {{misol|Shimoliy Koreya yadro {{ajrat|poligon}}larida kuza-tilayotgan faollik shundan darak beradi. |[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. '''3 '''''bnk.'' Yigʻma qurilish konstruksiyalari va qismlari (mas., temir-beton panellari) tayyorlash uchun maxsus jihozlangan ochiq maydon. '''4 '''{{koʻchma|uz}} Muayyan ish-harakat, faoliyat bilan shugʻullanish maydoni, sohasi. {{misol|Qiziq, assh-da inson qalbi va ongini egaiash uchun kurash asosiy maqsadga aylanayotgan davrda maf-kuramiz {{ajrat|poligon}}larini kuchaytirish, rivoj-lantirish oʻrniga maydonni indamaygina, qoʻl qovushtirib boshqalarga berib qoʻyadigan zamon-mi hozir ?|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. {{misol|Mafkura {{ajrat|poligon}}lari yadro {{ajrat|poligon}}laridan kuchliroq.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|ПОЛИГОН}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''poligon'''<br /> {{izoh|воен}}. [[полигон]]; {{tarjmisoli|artilleriya poligoni }} артиллерийский полигон.<br /> }} {{-tr-}} '''poligon''' :[[tir]] [[Turkum:Oʻzbekchada yunonchadan oʻzlashgan soʻzlar]] 4ku58isd4wvzkog6b503f5qu7nvf5vv 0 12567 639274 631165 2026-06-12T17:45:12Z Yokubjon Juraev 8265 /* Tarjimalari */ 639274 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''xavf''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == [[w:Arab tili|a.]] jj". — qoʻrqinch, qoʻrqish, valima, hadiksirash == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === 1 Biror xatarli hodisa yoki falokat sodir boʻlishi ehtimolligi, xatar. {{misol|Bu voqeadan xabar topgan Sulton Ali mirzo oʻlim {{ajrat|xavf}}i oʻziga ham yaqishshshib ke-layotganini sezdi..|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. {{misol|Shoshish kerakmas, chunki bu yil toshqin {{ajrat|xavf}}i yoʻq.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. 2 Xavotirlanish, xavfsirash; xavotir, tashvish. {{misol|Hamisha {{ajrat|xavf}}da koʻnglim bu muhab-bat intihosidan, Meni ham etmasa majnun debon Raʼnoni(ng) savdosi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. :Xavf ostida Biror narsa yoki kimsaning hayoti, mavjudligi boʻlajak falokat tu-fayli mahv boʻlish, yoʻq boʻlish ehtimoli yuzaga kelgan holat. {{misol|Vatanimiz {{ajrat|xavf}} ostida turgan kunlar.. Qorasuvga borib, toʻy-tomo-sha qilib berishga fursat yoʻq edi.|[[w:O. Yoqu-bov|O. Yoqu-bov]]|Izlayman}}. ''[Abu Yusuf:] Mirzo hazrat-lari, sai''''1''{{misol|tanatimiz {{ajrat|xavf}} ostida!|[[w:P. Qo-dirov|P. Qo-dirov]]|Yulduzli tunlar}}. ''-Yoʻq, bugun yoʻlga chiqasan,'' — {{misol|deb qoldi kutilmaganda qalpoq-cham, — sevgshgingning hayoti {{ajrat|xavf}} ostida.|[[w:X. Toʻxtaboyev|X. Toʻxtaboyev]]|Shirin qovunlar mamlakati}}. === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|ХАВФ}} == Tarjimalari == {{-trans-|xavf| *{{nog}}: [[кавыф]] *{{sah}}: [[куттал]] |}} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''xavf'''<br /> '''1 '''[[опасность]], [[угроза]] ({{izoh|чего-л}}.); {{tarjmisoli|toshqin xavfi bor }} есть опасность (угроза) наводнения;<br /> '''2 '''[[опасение]]; [[боязнь]], [[страх]]; {{tarjmisoli|mening xuddi shundan xavfim bor }} я именно этого боюсь (опасаюсь этого); {{tarjmisoli|xavf qilmoq, xavf olmoq }} опасаться, бояться, страшиться ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|nimadan xavf qilasan? }} чего ты опасаешься?; чего ты боишься?; {{tarjmisoli|birovning yuragiga xavf solmoq }} наводить страх на кого-либо; {{tarjmisoli|xavfga solmoq }} повергать в страх, устрашать; вызывать опасение; вызывать страх ({{izoh|у кого-л}}.); {{tarjmisoli|bu xabar uni xavfga solib qoʻydi }} эта весть повергла его в страх; {{tarjmisoli|xavfda }} ({{izoh|или {{tarjmisoli|}}xavf ostida}} ) '''[[qolmoq]] '''1) [[находиться]] [[в]] [[опасности]]; [[находиться]] [[под]] [[угрозой]] ({{izoh|чего-л}}.); 2) [[быть]] [[в]] [[страхе]], [[в]] [[ужасе]].<br /> }} [[Turkum:Oʻzbekchada arabchadan oʻzlashgan soʻzlar]] t76v4zzwhciggoxuv8cnpd3se7ik4yn 0 13090 639293 638899 2026-06-12T18:56:15Z Yokubjon Juraev 8265 639293 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''tush-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|TUSH- 'yuqoridan pastga harakatlan-'. Bu kishi otdan tushsa ham, egardan tushmaydi. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu Feʼl asli tüsh- tarzida talaffuz qilingan (ПДП, 436; Devon, II, 20; DS, 600); oʻzbek tilida oʻ unlisining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: tüsh— &gt;&nbsp;tush—.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Yuqoridan, balanddan yoki biror narsa ustidan pastga tomon harakat qilmoq; yoʻnalmoq. {{misol|Yerdan chiqdimi, osmondan {{ajrat|tush}}dimi, yoʻlda bittasi paydo boʻlib qolsami?!|[[w:O. Moʻminov|O. Moʻminov]]|Xiyobondagi uch uchrashuv}} {{misol|Mashina shundoqqina Mengliboyning yoniga kelib toʻxtadi-yu, undan eshikni tarsillatib ochib, Hazratqul bilan Temurlang {{ajrat|tush}}di.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Yulduz}} {{misol|Sen baland togʻ uzra erding misli ohu yoki qush, Yolvorib men pastda derdim: Bir nafas yonimga {{ajrat|tush}}.|[[w:Erkin Vohidov|Erkin Vohidov]]|Muhabbat}} #Chiqib joylashgan, oʻtirgan, boʻlgan joyini tark etib, yerga inmoq. {{misol|Samolyotdan {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Aravadan {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Tomdan {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Avtobusdan {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Kechirasiz, qayerda {{ajrat|tush}}moqchilar?|[[w:Xudoyberdi Toʻxtaboyev|Xudoyberdi Toʻxtaboyev]]|Shirin qovunlar mamlakati}} {{misol|Vagondan eng keyin {{ajrat|tush}}gan.. Ahmadjon: -Stroy [saf] boʻlmasdan shunday ketaversak boʻlmasmikan, - dedi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Oltin yulduz}} #Oʻz joyidan chiqmoq, koʻchmoq; chiqib, koʻchib joyidan ketmoq, yoʻq boʻlmoq. {{misol|Sochi {{ajrat|tush}}moq. Ilonning poʻsti {{ajrat|tush}}ibdi. Molning tuyogʻi {{ajrat|tush}}ibdi.}} {{misol|Buning ustiga uning [Nafisaning] tishi {{ajrat|tush}}gan - bu homilador vaqtida sodir boʻlgan edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}} {{misol|[Yara] Usti qora qoʻtir boʻlib qotadi, u {{ajrat|tush}}ib ketgandan soʻng, yana teri asli, sogʻholiga qaytadi.|Gazetadan}} #Mansab, lavozim va shu kabilardan ketmoq, boʻshamoq. {{misol|Men xizmatdan {{ajrat|tush}}gandan soʻng piyoda yurish yaxshi boʻladimi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}} {{misol|..ikki haftadan soʻng boʻshashganicha qaytib keldi.. -Oq poshsho taxtdan {{ajrat|tush}}gani bilan, oq amin aminligidan {{ajrat|tush}}mapti, - dedi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}} {{misol|Mana, mudirlikdan {{ajrat|tush}}di-yu, xiyla odamshavanda boʻlib qoldi.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} #Mavqe, daraja, qiymat {{va sh.k.}} jihatdan darajasi pastlashmoq, boʻshashmoq. {{misol|Shashtidan {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Hovridan {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Qadri {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Ruhi {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Fakultetimiz institut boʻyicha umumiy roʻyxatda beshinchi oʻringa {{ajrat|tush}}ib qolibdi.|[[w:O‘tkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Dunyo bozorida terilarimizning narxi {{ajrat|tush}}masa deyman.|[[w:Said Axmad|Said Ahmad]]|Yulduz}} #Quyi tomon yoʻnalmoq, quyi satxdan joy olmoq. {{misol|Shaharga {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Bozorga {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Yerga {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Ular.. majnuntollar orasidan oʻtib, soyga {{ajrat|tush}}dilar.|[[w:Odil Yoqubov|Odil Yoqubov]]|Er boshiga ish tushsa}} {{misol|Kampir javob boʻlmaganidan hayron qoldi shekilli, zinalardan avaylab qadam bosib, hovliga {{ajrat|tush}}di.|[[w:O‘tkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} #Sathning biror tomoni, oʻrnidan joy olmoq, unda boʻlmoq. {{misol|Yalpi shovqin bilan "tortishmachoq" boshlandi: qiz tomondan gumbazdek yum-yumaloq xotin belini belbogʻ bilan mahkam bogʻlab, oʻrtaga {{ajrat|tush}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Eshqobil bunaqa davralarga koʻp {{ajrat|tush}}gan.|[[w:M. Hazratqulov|M. Hazratqulov]]|Jurʼat}} {{misol|Shamsi Toʻrayevich uning gaplariga quloq ham solmasdan, oldinga {{ajrat|tush}}gancha loʻmbillab ketaverdi.|[[w:N. Aminov|N. Aminov]]|Suvarak}} #Turli tomosha va b. boʻladigan, koʻriladigan joyga kirmoq. {{misol|Teatrga {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Sirkka {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Stadionga {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Ular faqat bir marta kinoga tushishdi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|U hordiq oqshomi hammomga {{ajrat|tush}}ditushmoqyu, xodmigarlardan biriga haligi soʻrogʻini berdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}} #Davolanish, axloq tuzatish {{va sh.k.}} maskanga olinmoq, unda boʻlmoq. {{misol|Qamoqqa (turmaga) {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Milisaga {{ajrat|tush}}moq.}} {{s. t.}} {{misol|U faqat bir narsani - otasi kasalxonaga {{ajrat|tush}}ganini onasiga bildirmaslikni oʻylardi, xolos.|[[w:Odil Yoqubov|Odil Yoqubov]]|Er boshiga ish tushsa}} {{misol|Ehtimol, koʻp ichib qoʻyib, hushyorxonaga {{ajrat|tush}}gandir.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}} #Quyi tomon yoʻnalib, osilib, sathning maʼlum nuqtasiga yetmoq, oʻsha oʻrinda turmoq. {{misol|Gavharning egnida guldor koʻk koʻylak.. qop-qora, uzun sochlari taqimiga {{ajrat|tush}}ib turibdi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} {{misol|..Hirot yigitlariga xos ixchamgina salla oʻrab olgan, sallaning zar chiziqli pechi yelkasiga {{ajrat|tush}}ib turar edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Yoqimli sadoning sehriga berilib, koʻzlari sekin yumildi, boshi yana quyiroq {{ajrat|tush}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Kelin boʻlmoq; erga tegmoq, kuyovga chiqmoq. {{misol|Singlim {{ajrat|tush}}gan yerlarga Oy boʻlayin, yor-yor..|[[w:Qoʻshiqlar|"Qoʻshiqlar"]]}} {{misol|U kishi mening yangam boʻladi, akamga {{ajrat|tush}}gan.|[[w:Guldasta|"Guldasta"]]}} {{misol|Hoy, Toʻraxon, Teshaboyga {{ajrat|tush}}ganingizga ham uch yil boʻp qoldi shekilli.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} #O‘zi birikib kelgan so‘z bildirgan ish, harakat, narsani bajarmoq, qilmoq maʼnosini bildiradi. {{misol|Gapga {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Maqtanishga {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|..havaskor hofizlar qoʻshiq aytdi, shoʻx yigitlar oʻyin {{ajrat|tush}}di.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}} {{misol|Kechashr tongotarga qadar Halimaxon qoʻshiq aytib, Tamaraxon raqsga {{ajrat|tush}}gan joylarda boʻldik.|[[w:Oʻzbekiston qoʻriqlari|"Oʻzbekiston qoʻriqlari"]]}} #Shaxs (kimsa)da shu feʼl birikkan soʻz bildirgan holat yuz berishi, uning shunday vaziyatda qolishi maʼnosini bildiradi. {{misol|Sarosimaga {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Dahshatga {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Talvasaga {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Hayratga {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Bu manzarani koʻrib turgan xaloyiq bir lahza hayajonga {{ajrat|tush}}ib, sarosimalanib qoldi.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Bashirjon ham akaxonining bu sukutidan noqulay ahvolga {{ajrat|tush}}ib, lom-lim demay, unga zimdan bir qarab qoʻydi-da..|[[w:N. Aminov|N. Aminov]]|Suvarak}} #Borliqda shu feʼl birikkan soʻz anglatgan narsaning yuzaga kelishi, boʻlishi maʼnosini bildiradi. {{misol|Oqshom {{ajrat|tush}}ib, ziyofat yarimlaganda, hovliqib hudaychi kirdi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Avaz}} {{misol|Oraga bir lahza jimlik {{ajrat|tush}}di.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Yangi direktor}} {{misol|Ular sovuq {{ajrat|tush}}ib qolmasdan koʻzlagan manzillariga yetish uchun tolmas qanotlarini betinim silkitardilar.|Gazetadan}} #Biror ish, manbadan qoʻlga kirmoq, kelmoq (pul, daromad kabilar haqida). {{misol|Tuzukkina {{ajrat|tush}}ib turadi, yashirishning hojati yoʻq.|[[w:O. Moʻminov|O. Moʻminov]]|Xiyobondagi uch uchrashuv}} {{misol|Oshihalolga {{ajrat|tush}}adigan ovqat ortib qola boshladi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} {{misol|Oʻgʻlimning qoʻliga pul {{ajrat|tush}}di deguncha yeb qoʻyadi.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}} #Maʼlum narsa, harakat-holatning biror kimsa yoki narsa uchun shu feʼl bogʻlangan soʻz anglatgan maʼnoda boʻlishini bildiradi. {{misol|Yulduzingiz naq bir-biringizga toʻgʻri {{ajrat|tush}}gan ekan, ikkingizning ham bir-biringizdan kamligingiz yoʻq!|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Bu yosh yigit, dunyoda muhabbatni har qanday qulfga {{ajrat|tush}}adigan kalitga aylantirib olgan xotinlar ham borligini bilib qoʻysin..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}} {{misol|Uning surati ham asosiy maqsadga, Alisherning tabiatiga xoʻb muvofiq {{ajrat|tush}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}} #Shaxs uchun biror narsa qandaydir qiymat, miqdor bilan tegmoq, qoʻlga kirmoq, toʻgʻri kelmoq. {{misol|Sarf-xarajat esa oltinning oʻzidan ham qimmatga {{ajrat|tush}}ayotgan edi.|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Oltin qum}} {{misol|Lekin oʻsha oʻtni sigirga yedirib, qachon sut boʻlishini poylab oʻtirgandan koʻra, oʻtning oʻzidan olsa, ham arzon, ham oson {{ajrat|tush}}arkan.|[[w:Shukrullo|Shukrullo]]|Saylanma}} {{misol|Oʻziyam [beda] suv tekin {{ajrat|tush}}di. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Urilmoq, tegmoq (biror narsa bilan boʻlgan zarb haqida). {{misol|Shu shovqin-suron orasida Bektemirovning qorni va beliga bir-ikki tepki {{ajrat|tush}}di.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Birdan yelkamga {{ajrat|tush}}gan mushtdan uygʻonib ketdim.|[[w:Ergash Raimov|Ergash Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|Uning shapalogʻi sharaq etib Gʻulomning chap yuziga {{ajrat|tush}}di.|[[w:M. Hazratqulov|M. Hazratqulov]]|Jurʼat}} #Paydo boʻlmoq, yuz bermoq. {{misol|[Madrimboyning] Sariq-qoʻngʻir choʻqqi soqoliga birdan oq {{ajrat|tush}}di.|[[w:Jumaniyoz Sharipov|Jumaniyoz Sharipov]]|Xorazm}} {{misol|-Jin-pin urganmi seni? - Ahmad brigadirning yuragiga gʻulgʻula {{ajrat|tush}}di..|[[w:Samar Nurov|Samar Nurov]]|Narvon}} {{misol|Suv qoʻyibman jiyda maydon burchiga, Xol {{ajrat|tush}}ibdir kelinchakning yuziga..|[[w:Qoʻshiqlar|"Qoʻshiqlar"]]}} {{misol|Bu fojia katta kemaga {{ajrat|tush}}gan darzga oʻxshardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} #Barpo etilmoq, qurilmoq. {{misol|Yertoʻlalar birin-ketin yoʻqolib, oʻrniga uylar {{ajrat|tush}}a boshladi.|[[w:Oʻzbekiston qoʻriqlari|"Oʻzbekiston qoʻriqlari"]]}} {{misol|Sidiqjonning diqqati.. terib qoʻyilgan son-sanoqsiz gʻishtga jalb boʻldi.. "Shu yerga maktab {{ajrat|tush}}adi" [dedi xotin]|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Kanal {{ajrat|tush}}masdan ilgari bir odam Shahrixondan tuxum koʻtarsa, Uchqoʻrgʻondan koʻrinardi, shundoq yaydoq edi.|[[w:Oʻzbekiston qoʻriqlari|"Oʻzbekiston qoʻriqlari"]]}} #Band holatga duchor boʻlmoq, ilinmoq. {{misol|Tuzoqqa {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Qopqonga {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Toʻdadan ajralgan toʻrga {{ajrat|tush}}ar.|Maqol}} {{misol|Bobur Shayboniyxonning qoʻliga {{ajrat|tush}}sa, tirik qutula olmasligini biladi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}} {{misol|Orqa tomonidan oʻq yogʻdirilayotganiga Durdi qilich hayron: "Nahotki qurshovga {{ajrat|tush}}ib qoldik", deb garang edi.|[[w:Jumaniyoz Sharipov|Jumaniyoz Sharipov]]|Xorazm}} #Olinmoq, berilmoq (xat, ariza va shu kabilar haqida). {{misol|Tinglovchilardan savol {{ajrat|tush}}di.}} {{misol|Iltimos {{ajrat|tush}}di.}} {{misol|Taklif {{ajrat|tush}}di.}} {{misol|Oradan koʻp oʻtmay.. redaksiyaga shunday xat {{ajrat|tush}}di.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}} {{misol|Majshsga.. yana oʻn toʻqqiz kishidan ariza {{ajrat|tush}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Oʻzga uchun sarf-xarajat qilmoq, shunday sarf-xarajatga ilinmoq. {{misol|Xotin kishi eriga xushomad qildimi.. bilingki, kattaroq bir narsaga {{ajrat|tush}}irmoqchi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Otliq ayol}} {{misol|..hali bitta morojniy emas, limonadga ham {{ajrat|tush}}asiz..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}} #{{koʻm.}} {{fl.}} {{vzf.}} Harakatning qoʻqqisdan, kutilmaganda bajarilishi maʼnosini bildiradi; maʼnoni kuchaytiradi. {{misol|Choʻchib {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Qoqilib {{ajrat|tush}}moq.}} {{misol|Bu soʻzlar unga yoqib {{ajrat|tush}}di.}} {{misol|-Ahmadjon ogʻa, - deb chaqirganini eshitdi. Yuragi bir sapchib {{ajrat|tush}}di.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Avaz}} {{misol|Uning kattagina moʻylovi, qop-qora qoshi oʻziga yarashib {{ajrat|tush}}gan.|[[w:H. Shams|H. Shams]]|Dushman}}<br/>'''Asir tushmoq''' - bandilik holatida boʻlmoq, dushman qoʻliga tushmoq.<br/>'''Ayri tushmoq''' - {{q.}} [[ayri]]. {{misol|Koʻzi xira tortib borardi, Ayri {{ajrat|tush}}ib yorugʻ olamdan.|[[w:Xurshid Davron|Xurshid Davron]]|Bolalikning ovozi}}<br/>'''Bosh'''('''i''')'''ga''' '''tushmoq''' - 1) qismatda toʻgʻri kelmoq, xohish-ixtiyordan tashqari hayotda duch kelmoq, toʻgʻri kelmoq. {{misol|Boshga {{ajrat|tush}}ganni koʻz koʻrar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Nizomjon oʻz boshiga {{ajrat|tush}}adigan savdolarning xuddi shu daqiqadan boshlanishini qayoqdan bilsin.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Dunyoning ishlari shunaqa ekan, doʻstim. Boshingizga {{ajrat|tush}}gan ishlarning hammasidan xabarim bor.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} 2) {{ayn.}} boʻyniga tushmoq. {{misol|Oʻn besh yashar chogʻimda, Roʻzgʻor boshimga {{ajrat|tush}}di.|[[w:Oq olma, qizil olma|"Oq olma, qizil olma"]]}}<br/>'''Boʻyniga tushmoq''' - {{q.}} [[boʻyin]]. {{misol|Shunday qilib, movut mening boʻynimga {{ajrat|tush}}ib turibdi, deng?!|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Yangi direktor}}<br/>'''Yodiga tushmoq''' - xayolida (yodida) qayta tiklanmoq. {{misol|-Onamni xafa qilganim yodimga {{ajrat|tush}}di, - dedi xotini yana koʻziga yosh olib.|[[w:Guldasta|"Guldasta"]]}}<br/>'''Yoniga tushmoq''' - 1) yoniga oʻtmoq. {{misol|..koʻzlarini yerga bir lahza qadab turdi-da, keyin shartta haligi yigitning yoniga {{ajrat|tush}}ib, oʻynab ketdi.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} 2) tarafini olmoq, himoya qilmoq, yonini olmoq (''yana'' {{q.}} [[yon]]).<br/>'''Zimmasiga''' (''yoki'' '''boʻyniga''', '''gardaniga''', '''yelkasiga''', '''ustiga''') '''tushmoq''' - {{q.}} [[zimma]]. {{misol|Toʻydan keyin boybuvaning xizmatini ikki kishilashib qildi: tashqaridagi yumushlar Xolboyning, ichkaridagilari esa yangi kelinchak zimmasiga {{ajrat|tush}}di.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Shartnomamazmuniga koʻra, sizning gardaningizga {{ajrat|tush}}adigan bir koʻp chiqimlarni men oʻz zimmamga oldim.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Izga tushmoq''' - {{q.}} [[iz]]. {{misol|Shu tariqa maktabda oʻqish-oʻqitish ishlari mustahkam izga {{ajrat|tush}}ib ketdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}<br/>'''Iziga tushmoq''' - {{q.}} [[iz]]. {{misol|Keyin hayot yana oʻz iziga {{ajrat|tush}}adi.|[[w:Odil Yoqubov|Odil Yoqubov]]|Er boshiga ish tushsa}} {{misol|Demak, Badianing iziga {{ajrat|tush}}ganlar bor ekan, boʻshasa, uning qiz bola ekanini avliyodan boʻlak hech kim bilmas edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Ishga tushmoq''' - yangidan yoki maʼlum muddat oʻtkazib qaytadan ishlay boshlamoq. {{misol|Zavod ishga {{ajrat|tush}}di.}}<br/>'''Ishi tushmoq''' - {{q.}} [[ish]]. {{misol|Odamzodning hamma vaqt bir-biriga ishi {{ajrat|tush}}ib turadi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Yangi direktor}}<br/>'''Ichi tushgan''' - pishib oʻtib ketgan, pula (asosan qovun haqida). {{misol|Tanishimning oʻgʻli boʻlganing uchun ham siylab, qovuningni oldim.. Bari yoʻlda urinib, ichi {{ajrat|tush}}gan.|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Hamsuhbatlar}}<br/>'''Ishqi tushmoq''' - {{q.}} [[ishq]]. {{misol|Buning chiroyliligiga Tojiboy oqsoqolning ham ishqi {{ajrat|tush}}ib qolgan.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}<br/>'''Yoʻlga tushmoq''' - {{q.}} [[yoʻl]]. {{misol|Yuk mashinasi changni ikkiga boʻlib, yoʻlga {{ajrat|tush}}di.|[[w:N. Qobil|N. Qobil]]|Bemorlar}} {{misol|Uni birov aynitdimi, mehnatdan sovib.. sayoqlik yoʻliga {{ajrat|tush}}dimi, bilmayman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Savodsizlikni tugatish boʻyicha oʻqish bir qadar yoʻlga {{ajrat|tush}}ib oldi.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}}<br/>'''Koʻngli joyiga tushmoq''' - {{q.}} [[koʻngil]]. {{misol|Uning kulayotganini koʻrib, Zoyirjonning koʻngli joyiga {{ajrat|tush}}di shekilli, qarshisidagi stulga oʻtirdi.|[[w:O‘tkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Endi singlingning akasini topib kel, oʻrgilsin onang. Koʻrsatmasang, {{ajrat|koʻngli joyiga tush}}mayapti.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Olovli izlar}}<br/>'''Nazarga tushmoq''' - eʼtibor qozonmoq, nazar-eʼtiborda boʻlmoq. {{misol|Intizomi yaxshi, ishiga ham bajonidil kirishadi-yu, {{ajrat|nazarga tush}}maydi.|[[w:Shuhrat|Shuhrat]]|Jannat qidirganlar}}<br/>'''Nazardan tushmoq''' - nazar-eʼtibordan qolmoq, obroʻ-eʼtiborini yoʻqotmoq. {{misol|Dastlabki kunlarda qishloq aholisining diqqati jalb boʻlgan yangi domla bora-bora nazardan {{ajrat|tush}}ib qoldi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Terga tushmoq''' - ter bosmoq, qattiq terlamoq. {{misol|Otlar {{ajrat|terga tush}}ib, kishnaganlaricha yiqila boshladi..|[[w:Mirkarim Osim|Mirkarim Osim]]|Ajdodlarimiz qissasi}}<br/>'''Til'''('''i''')'''dan''' '''tushmaslik''' - biror kimsa yoki narsa haqida doim gapirmoq, esga olib gapirmoq. {{misol|Fattoh polvonning qizi Hurixon koʻzga chalinib, qirqbuloqlik yigitlarning {{ajrat|tilidan tush}}may qoldi.|[[w:A. Eshonov|A. Eshonov]]|Bir ogʻiz soʻz}} === Sinonimlari === [[inmoq]] === Antonimlari === {{OʻTIL|ТУШМОҚ}} == Tarjimalari == {{uz-verb}} {{-trans-|tushmoq| *{{tr}}: [[düşmek]] *{{sah}}: [[түс]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''tushmoq'''<br /> '''1 '''[[спускаться]], [[опускаться]]; {{tarjmisoli|yertoʻlaga tushmoq }} спускаться в подвал; {{tarjmisoli|togʻdan tushmoq }} спускаться с горы; {{tarjmisoli|suvga tushmoq }} 1) лезть в воду; 2) упасть в воду ({{izoh|о чем-л}}.); {{tarjmisoli|yuqoridan pastga tushmoq }} спускаться сверху вниз; {{tarjmisoli|quduqqa tushmoq }} 1) опускаться в колодец; 2) падать в колодец;<br /> '''2 '''[[слезать]], [[сходить]]; {{tarjmisoli|otdan tushmoq }} слезать с лошади; {{tarjmisoli|tramvaydan tushmoq }} сходить с трамвая; {{tarjmisoli|tomdan tushmoq }} слезать с крыши; {{tarjmisoli|zinadan tushmoq }} спускаться по лестнице;<br /> '''3 '''[[садиться]] ({{izoh|на что-л}}.); {{tarjmisoli|tramvayga tushmoq }} садиться в трамвай; '''samolyotga tushganmisan? '''ты летал на самолёте?, тебе приходилось летать на самолёте?; '''kemaga tushganning joni bir '''{{izoh|погов}}. у всех, кто находится на одном корабле - одна участь;<br /> '''4 '''[[падать]]; [[снижаться]], [[быть]] [[сниженным]]; '''mollarning narxi tushdi '''цены на товары снизились; цены на товары упали; '''betobning temperaturasi tushdi '''температура у больного упала;<br /> '''5 '''[[падать]], [[выпадать]]; [[опускаться]]; [[наступать]]; '''bolaning tishi tushdi '''у ребёнка выпал зуб; '''sochim tushyapti '''у меня падают волосы; '''qizning sochlari taqimiga tushadi '''косы у девушки до колен; '''daraxtlarga qirov tushibdi '''деревья покрылись инеем; '''ichi tushgan qovun '''переспелая дыня, мякоть которой превратилась в сок;''' tuman tushayotir '''падает туман; '''qalin qor tushdi '''выпал глубокий снег; '''korongʻi tushdi '''стемнело, наступила ночь; '''toʻqayga oʻt tushsa, hoʻlu quruq baravar yonadi '''{{izoh|посл}}. если в тугаях возникнет пожар, то горит подряд и сырое и сухое;<br /> '''6 '''[[попадать]], [[попадаться]]; '''ayagan koʻzga choʻp tushar '''{{izoh|см}}. '''[[ayamoq]] 3'''; '''tulki qopqonga tushdi '''лиса попала в капкан; '''zoʻldir luzaga tushmadi '''шар не попал в лузу; '''uyga oʻgʻri tushdi '''в дом залез вор; '''qizingiz kimnikiga tushdi? '''в чей дом попала ваша дочь? ({{izoh|т. е. чьей невесткой она стала}});<br /> '''7 '''[[обходиться]], [[стоить]]; '''bu palto menga juda qimmatga tushdi '''это пальто мне очень дорого обошлось; '''senga kostyum arzonga tushdi '''костюм тебе не дорого стоил;<br /> '''8 '''[[поступать]]; '''institutga koʻp ariza tushdi '''в институт поступило много заявлений; '''kassaga tushgan pullar '''поступившие в кассу деньги; '''ustingizdan shikoyat tushdi '''на вас поступила жалоба; '''yaqinda qoʻlimga koʻp pul tushadi '''скоро я получу много денег;<br /> '''9 '''[[годиться]], [[подходить]]; '''bu kalit shkafga tushmaydi '''этот ключ не подходит к шкафу; '''lampochka patronga tushmayotir '''лампочка не подходит к патрону; '''shu oynak koʻzimga yaxshi tushadi '''эти очки мне подходят ({{izoh|т. е. я хорошо вижу в этих, очках}});<br /> '''10 '''[[лечь]], [[пасть]]; '''javobgarlik sizning ustingizga '''({{izoh|или '''}}zimmangizga, gardaningizga, boʻyningizga''')''' [[tushadi]] '''[[ответственность]] [[ляжет]] [[на]] [[вас]]; '''bu soʻzda urgʻu oxirgi boʻgʻinga tushadi '''в этом слове ударение падает на последний слог;<br /> '''11 '''[[опускаться]], [[садиться]]; [[останавливаться]]; '''samolyot aerodromga tushdi '''самолёт сел на аэродром; '''men oʻrtogʻimnikiga tushdim '''я остановился у товарища;<br /> '''12 '''[[строиться]], [[быть]] [[построенным]]; '''bu yerlarga katta-katta binolar tushadi '''в этих местах будут построены большие здания; '''bu joydan katta yoʻl tushadi '''здесь будет проложена большая дорога;<br /> '''13 '''{{izoh|разг}}. [[усмиряться]], [[утихомириться]], [[укротиться]]; {{tarjmisoli|hovuridan tushmoq }} утихомириться, усмириться; потерять былую важность, спесь;<br /> '''14 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; {{tarjmisoli|amaldan tushmoq }} слететь с должности, быть снятым с работы, {{tarjmisoli|asir tushmoq}} попадать а плен; {{tarjmisoli|vahimaga tushmoq }} впадать в панику; {{tarjmisoli|gapga tushmoq }} 1) начать разговор; 2) увлечься разговорами; {{tarjmisoli|ishga tushmoq }} приступать к работе, начинать работать, приниматься за работу; '''ishqim tushdi '''1) я влюбился ({{izoh|в кого-л}}.); 2) я люблю ({{izoh|что-л}}.), я увлекаюсь ({{izoh|чем-л}}.); '''muzikaga ishqim tushib qoldi '''я полюбил музыку; я увлекся музыкой;{{tarjmisoli| yoʻlga tushmoq }} 1) тронуться, отправиться в путь; 2) попадать под строительство дороги; '''ularning uyi yoʻlga tushdi '''на том месте, где стоит их дом пройдёт дорога; '''Samarqandga yoʻlingiz tushganmi? '''вам приходилось ездить в Самарканд?; {{tarjmisoli|kishanga tushmoq}} быть закованным в кандалы; 2) помешаться, сойти с ума;''' kishanga tushgan jinni '''буйный, сумасшедший, {{tarjmisoli|kurash tushmoq }} вступить в борьбу ({{izoh|с кем-л}}.); бороться; '''koʻngli joyiga tushdi '''он успокоился; '''[[muk]] '''({{izoh|или '''}}[[mukka]]''') {{tarjmisoli|tushmoq }} падать ниц; '''obroʻyi tushdi '''он потерял авторитет, престиж; '''[[oraga]] '''({{izoh|или '''}}[[oʻrtaga]]''') {{tarjmisoli|tushmoq }} посредничать, вмешиваться ({{izoh|в чьи-л. дела}}); '''sen oraga tushma! '''ты не вмешивайся ({{izoh|в наши, их и т. п. дела}}); '''oralariga judolik tushdi '''они разлучились; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga tushmoq }} попасть в тяжёлое положение, очутиться в затруднительном положении; {{tarjmisoli|suratga tushmoq }} {{izoh|разг}}. фотографироваться; {{tarjmisoli|teatrga tushmoq }} посещать театр, ходить в театр, бывать в театре; {{tarjmisoli|tushkunlikka tushmoq}} прийти в упадок; {{tarjmisoli|chuqur tushmoq }} западать; '''koʻzlaring chuqur tushib ketibdi '''у тебя глаза запали; '''hovuz chuqur tushib ketgan '''воды в водоёме намного убавилось; {{tarjmisoli|shaharga tushmoq }} идти (ехать) в город; быть в городе, посещать город; {{tarjmisoli|shogird tushmoq }} поступать ({{izoh|куда-л. к кому-л}}.) учеником, подмастерьем; {{tarjmisoli|shubhaga tushmoq }} впадать в сомнение; сомневаться; {{tarjmisoli|yarim tushmoq }} убавляться наполовину; {{tarjmisoli|oʻyin(ga) tushmoq }} пуститься в пляс; {{tarjmisoli|qaygʻuga tushmoq }} погружаться в печаль, горевать, печалиться; {{tarjmisoli|hammomga tushmoq }} ходить в баню, быть в бане;<br /> '''15 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола указывает на законченность действия}}: {{tarjmisoli|agʻdarilib tushmoq }} перевернуться; развалиться; '''arava agʻdarilib tushdi '''арба перевернулась; '''devor agʻdarilib tushdi '''стена развалилась; '''[[yonib]] '''({{izoh|или '''}}[[kuyib]]''') {{tarjmisoli|tushmoq }} сгореть; '''xashak yonib tushdi '''сено сгорело (полностью); {{tarjmisoli|yiqilib tushmoq }} упасть; грохнуться; '''hovliga tosh kelib tushdi '''камень упал во двор; '''biz oʻrtogʻimiznikiga kelib tushdik '''мы остановились у товарища; {{tarjmisoli|koʻchib tushmoq }} отвалиться; '''suvoq koʻchib tushdi '''штукатурка отвалилась; {{tarjmisoli|oqib tushmoq }} стечь; '''tandirdagi non oqib tushdi '''лепёшка в тандыре отвалилась; '''yolgʻon aytsam, koʻzim oqib tushsin '''чтоб я ослеп ({{izoh|букв}}. чтоб глаза мои вытекли), если говорю неправду; {{tarjmisoli|sakrab tushmoq }} 1) спрыгнуть, выпрыгнуть; 2) вздрогнуть; {{tarjmisoli|uchib tushmoq }} 1) слететь, полететь ({{izoh|вниз}}); '''kaptar tomdan yerga uchib tushdi '''голубь слетел с крыши на землю; 2) отлететь, отбиться; '''choynakning burni uchib tushdi '''носик чайника отбился; 3) вздрогнуть; '''uchib tushdim '''я вздрогнул; '''[[choʻchib]] '''({{izoh|или '''}}[[irgʻib]]''') {{tarjmisoli|tushmoq }} вздрогнуть;<br /> '''16 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов}}; '''tushib boʻlmoq '''сойти; '''poyezddan hamma tushib boʻldi '''уже все сошли с поезда; '''tushib ketmoq '''1) упасть; '''stakan qoʻlimdan tushib ketdi '''стакан упал из моих рук; я уронил стакан; '''nari tur, suvga tushib ketasan! '''отойди дальше, а то упадёшь в воду!; 2) поехать ({{izoh|букв}}. сесть и поехать); '''men tramvayga tushib ketaman '''я поеду на трамвае; '''tushib turmoq '''1) опускаться, висеть; '''qizchaning sochi yelkasiga tushib turibdi '''волосы у девочки спускаются до плеч; 2) посещать, ходить, ездить ({{izoh|часто}}); '''siz kinoga tushib turasizmi? '''вы часто ходите в кино?; '''shaharga tez-tez tushib turaman '''я часто бываю в городе; '''tushib qolmoq '''1) упасть, выпасть, потеряться; '''bu gaplar mening choʻntagimdan tushib qolgan '''({{izoh|букв}}. эти слова упали из моего кармана) это для меня не новость; 2) быть пропущенным, опущенным; '''bu soʻzda bir harf tushib qolibdi '''в этом слове одна буква пропущена; 3) сойти ({{izoh|на полдороге}}); спрыгнуть ({{izoh|на ходу}}); '''men yoʻlda tushib qolaman '''я сойду на полпути; '''u tramvay yura boshlaganda tushib qoldi '''он слез, когда трамвай тронулся с места; '''* koʻz koʻzga tushganda '''({{izoh|букв}}. когда встречаются глаза) когда встречаются лицом к лицу; '''olma, pish, ogʻzimga tush '''{{izoh|см}}. '''[[olma]]'''; '''osmon uzilib yerga tushadimi? '''небо провалится, что ли? ({{izoh|т. е}}. ничего не случится); '''osmondan oyogʻini uzatib tushgan odam '''({{izoh|букв}}. человек, спустившийся с неба с вытянутыми ногами) {{izoh|ирон}}. особенный человек, человек с особыми претензиями; '''otdan tushsa ham, egardan tushmaydi '''({{izoh|букв}}. хотя он слез с лошади, не сходит с седла) он по-прежнему высокомерен и горд, хотя не занимает прежнего положения; '''ogʻzidan gapi tushib ketayotir '''({{izoh|букв}}. с его уст падают слова) он пару слов толком не может сказать; '''tarvuzi qoʻltigʻidan tushib ketdi '''{{izoh|см}}. '''[[tarvuz]];''' '''u tegirmonga tushsa, butun chiqadi '''{{izoh|см}}. '''butun 2; yulduzlari chap tushgan '''({{izoh|букв}}. их звёзды несовместимы) они не ладят между собой; они не любят друг друга.<br /> }} 3vyvrkcky65ymsfqcv9ej1mgb8akjqn 0 20614 639278 630745 2026-06-12T17:49:16Z Yokubjon Juraev 8265 /* Tarjimalari */ 639278 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''bu-tun''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|BUTUN ’kam-koʻsti yoʻq’; ’yaxlit’. Kecha keltirilgan xom gishtning butunidan singani koʻp. ʼu sifat qadimgi turkiy tildagi 'tugal boʻl-’ maʼnosini anglatgan büt- feʼlidan —(ü)n qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, II, 303) == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === 1 Sinmagan; sindirilmagan; shikastlanmagan; siniq-mertik joyi yoʻq. {{misol|{{ajrat|Butun}} non. {{ajrat|Butun}} kosa. {{ajrat|Butun}} gʻisht.}} {{misol|Murabbiya haligi qoʻli singan qoʻgʻirchoqni olib, oʻrniga {{ajrat|butun}} qoʻgʻirchoqni yotqizib qoʻyayotgan ekan.|[[w: Oydin|Oydin]]|Bolalik uyda gʻiybat yoʻq}} {{misol|Ular siniq jomashovni hamon {{ajrat|butun}} jomashov demoqdalar.|"Mushtum"|}} {{misol|Koʻprik {{ajrat|butun}}mi yoki majaqlab tashlandimi — bu unga qorongʻi.|[[w: I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}} {{misol|Sirtim {{ajrat|butun}} boʻlsa ham, ichim tutun.|[[w: A. Muxtor|A. Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}} 2 Yirtilmagan, teshilmagan, yirtiq joyi, teshigi yoʻq.{{misol| {{ajrat|Butun}} kalish. {{ajrat|Butun}} qop. }} {{misol| Arslonning oʻsha toʻni hali {{ajrat|butun}}, eskirmagan.|[[w: S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Koʻk chiroqlar}} {{misol| Quda-andani oʻylagan oyim senga {{ajrat|butun}}gina mahsi ham kiygizib yubormabdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} 3 Buzilmagan, ochilmagan; yaxlit.{{misol| {{ajrat|Butun}} konserva. n Boy aytadi: -{{ajrat|Butun}} bergin pulimni, Koʻp soʻylatib qichitmagin tilimni.. }}Ergash Jumanbulbul oʻgʻli. 4 Raso, toʻliq.{{misol| Esi {{ajrat|butun}} odam. Xayr qilsang, {{ajrat|butun}} qi,1.|Maqol|}} {{misol| Orziqul opamning onasi: "Nasibang {{ajrat|butun}} boʻlsin, bolam" deb, dadamga non tishlatdi.}} S. Siyoyev, Yorugʻlik. '''5''' ''matematikaga oid'' Kasr qismi boʻlmagan.{{misol| Butun sonlar. Ikki {{ajrat|butun}} oʻndan besh. Besh {{ajrat|butun}} bir taqsim ikki.}} 6 Bor(i), borliq, barcha, hamma.{{misol| Butun imkoniyapiardan foydalanmoq. Voqeani {{ajrat|butun}} tafsiloti bilan aytib bermoq. Butun kuch, {{ajrat|butun}} gʻayrat ulugʻ vazifalarni baja-rishga qaratilgan. n Uning {{ajrat|butun}} vuju-didan yoshlik, navqironlik, balogʻat tanta-nasi aks etib turardi.}} S. Ahmad, Ufq.{{misol| {{ajrat|Butun}} borligʻidan gupshiab xushboʻy atirning hidi ham kelib turibdi.}} X. Toʻxtaboyev, Shirin qovunlar mamlakati. 7 Oʻrin, joy, makon bildiruvchi soʻzlar bilan kelganda, ularni taʼkidlab yoki bu-tunisicha, yaxlit koʻrsatish uchun xizmat qiladi.{{misol| {{ajrat|Butun}} bir institutda undan chiroyli qiz yoʻq edi.}} O. Yoqubov, Er boshiga ish tushsa. {{misol|Oshning hidi {{ajrat|butun}} uyni toʻldirdi.}} P. Tursun, Oʻqituvchi.{{misol| Tosh fonuslar parpirab yonib, {{ajrat|butun}} bogʻni charogʻon qilib turibdi. X. }}Toʻxtaboyev, Yillar va yoʻllar.{{misol| Sobir {{ajrat|butun}} dunyoni unutgandi, uning atrofida qogʻoz, qalam va aytmoqchi boʻlgan soʻzlardan boʻlak hech narsa yoʻq edi.}} O. Moʻminov, Xiyobondagi uch uchrashuv.{{misol| Bu koʻzlar uchun {{ajrat|butun}} olamni hadya etsa arzirdi.}} J. Abdullaxonov, Oriyat. {{misol|{{ajrat|Butun}} Fargʻona vodiysida Chorterakdan oldin oʻrik pishmaydi.}} S. Ahmad, Ufq. 8 Oʻrin, joy, makon yoki kishilar ja-moasidagi barcha kishilarni bildiradi.{{misol| Azon pallada {{ajrat|butun}} Qorabuloq toqqa joʻnadi. M. }}Ismoiliy, Fargʻona t. o.{{misol| Butun Yakkatut, balki {{ajrat|butun}} olam uyquga choʻmgandi.}} N. Fo-zilov, Diydor.{{misol| Bugun Chimyon qishlogʻini {{ajrat|butun}} mamlakatimiz biladi.}} Gazetadan.{{misol| Yerdan qor ketishi bilan koʻchib kelib, {{ajrat|butun}} oila chumoliday ishlar edik.}} Oybek, Tanlangan asarlar. 9 Vaqg, muddat bildiruvchi soʻzlar bilan kelib, shu soʻz orqali ifodalangan vaqt, muddatning boshidan oxirigacha boʻlgan chega-rasini, oraligʻini ifodalaydi.{{misol| Butun yil. m Qutidor esa {{ajrat|butun}} kun mehmonxonasiga kelib-ketib turgan koʻngil soʻrovchi oshna, yor-doʻspiari bilan ovora boʻldi.}} A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.{{misol| Ertalab dalaga joʻnaydi. {{ajrat|Butun}} kun yer haydaydi.}} Oybek, Tanlangan asarlar.{{misol| {{ajrat|Butun}} umr yelkalaridan obkash tushmagan.}} S. Ahmad, Ufq. :Bagʻri butun 1) armonsiz, baxtli, kam-chiliksiz, toʻkis.{{misol| Dunyoda bir bagʻri {{ajrat|butun}} kishi yoʻq ekan-da, Har kimning yuragida bir anduh.}} Mirmuhsin, Meʼmor; 2) bola-chaqa-si, yaqin kishilari oʻz oldida boʻlgan.{{misol| -Bola-laringizning diydoriga toʻydingizmi? — deb soʻradi. Eʼtibor opa. -Rahmat, aylanay Eʼtiborxon, bagʻrim {{ajrat|butun}} boʻlib qoldi, — dedi Rohatbibi.}} H. Gʻulom, Mashʼal.{{misol| Bechora dadasi, toʻy qilsam, ichkuyov boʻlsa, bagʻrim {{ajrat|butun}}, uyim obod boʻlib qolardi, deb niyat qilardi.}} S. Ahmad, Ufq. Bir butun Yaxlit yoki boʻlinmaydigan.{{misol| Bir {{ajrat|butun}} qilib yasalgan detal, m Tiktepa yerlarini biriktirish, oradagi chegaralarni buzib, bir {{ajrat|butun}} qilish qiyin gap emas. A.}} Qodiriy, Gʻirvonlik Mallavoy. Butun boshli Katta, butunlay; katta bir.{{misol| Buri uvlab, tikan chatnab yotgan tashlandiq jar-jilgʻalar oʻrnida {{ajrat|butun}} boshli yangi shahar barpo etildi.}} J. Xol-qosimov, Yangi uylar muborak.{{misol| Yangi yerlar ochilib, {{ajrat|butun}} boshli yangi xoʻjaliklar tashkil topdi.}} "Oʻzbekiston qoʻriqlari".{{misol| Men sendayligimda {{ajrat|butun}} boshli oilani teb-ratganman.}} E. Raimov, Ajab qishloq. Noni butun Rizq-nasibali, toʻq, farovon yashovchi, hech narsadan kamchiligi yoʻq.{{misol| -Xudoning oʻzi azaldan shaydlarning nonini {{ajrat|butun}} qilgan,— dedi Fozshch aka.}} N. Safarov, Olovli izlar.{{misol| Sartarosh u dunyo, bu dunyo xor boʻlmaydi. Hamma vaqt noni {{ajrat|butun}}.}} E. Raimov, Ajab qishloq. Esi (''yoki'' aqli) butun Es-hushi joyida, aqlli.{{misol| Har holda, esing {{ajrat|butun}}-da, qurgʻur.}} H. Nazir, Yonar daryo.{{misol| Oʻqimagan boʻlsang ham, aqling {{ajrat|butun}} yigit ekansan.}} P. Tursun, Oʻqituvchi. Tegirmondan'' (yoki'' tegirmonga tushsa) butun chiqadi Juda epchil, uddaburon; har qanday mushkul ahvolda ham oʻzini yoʻqotmaydigan odam haqida.{{misol| Yigitmisan yigit! Kuchli, tegirmondan {{ajrat|butun}} chiqadi. A. }}Muxtor, Tugʻilish.{{misol| Hakimovni Sariosiyoda "tegirmonga tushsa, {{ajrat|butun}} chiqadi", deyi-shadi.}} "Mushtum". === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|БУТУН}} == Tarjimalari == *{{nog}}: [[сав]] *{{sah}}: [[бүтүн]] == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''bu-tun''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === # ''esk. ayn. ''oyoq 1. {{misol|Quyosh yuzung koʻrub yerga yiqildi, Adogʻing tufrogʻini surma qildi. |[[w:Xoʻjandiy|Xoʻjandiy]]|Latofatnoma}}.{{misol| }} # # {{misol|-sh.birl. |[[w:butun|butun]]}}. Tugash joyi, nihoyasi. {{misol|Odatda har qanday hikoyaning ham boshi, oʻrtasi, adogʻi boʻladi. |[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Olovli izlar}}. {{misol|Ahmad sunbulani — yozning butun, kuzning boshlanishini yaxshi koʻrardi. |[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Himmat}}.{{misol| }} [[Turkum:Oʻzbekchada eskirgan soʻzlar]] {{uz-ism}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>[[butun]]</br> 1 </b>[[целый]], [[непочатый]]; {{tarjmisoli|~ non }} целый, непочатый хлеб; {{tarjmisoli|but-~ }} совершенно целый, целёхонкий;</br> <b>2 </b>[[целый]], [[нерванный]]; [[неповрежденный]]; {{tarjmisoli|~ kalish }} целые, нерваные галоши; {{tarjmisoli|~ qilmoq }} делать целым, латать, чинить; {{tarjmisoli|esi ~ odam }} рассудительный; умный человек; {{tarjmisoli|u tegirmonga tushsa ~ chiqadi }} он выйдет целым, даже если попадёт в мельницу {{izoh|(он выйдет целым и невредимым из любого положения)}};</br> <b>3 </b>{{izoh|мат. }}[[целый]]; {{tarjmisoli|ikki ~ oʻndan toʻrt }} две целых, четыре десятых;</br> <b>4 </b>[[целый]], [[весь]], [[всё]], [[вся]], [[все]]; {{tarjmisoli|~ bir }} группа целая группа; {{tarjmisoli|~ bir umr }} целая жизнь; в течение целой жизни; {{tarjmisoli|~ boshli }} целый; {{tarjmisoli|~ boshli shahar }} целый город; {{tarjmisoli|~ dunyo proletarlari, birlashingiz! }} пролетарии всех стран, соединяйтесь!; {{tarjmisoli|~ zal }} весь зал {{izoh|(т. е. все присутствующие в зале)}}; {{tarjmisoli|~ odamlar shu tomonga ketyapti }} все люди идут в ту сторону; {{tarjmisoli|* noni ~ }} он обеспечен всем необходимым, он живёт в достатке; {{tarjmisoli|oyoqlarim ~ }} я обеспечен обувью; {{tarjmisoli|bir ~ }} одно целое; {{tarjmisoli|bir ~ holda }} как единое целое, в качестве единого целого.</br> }} qjcrqgur9n9mzf0p4lq0l4u9d6ozt1o 0 21674 639294 561769 2026-06-12T19:11:53Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 639294 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''bur-qi-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|BURQI- 'achchiq hid tarat-’. Oʻchohda hoʻl oʻtin b u r h i b yo t i b d i. Bu soʻz qadimgi turkiy tildagi ’hid tarat-’ maʼnosini anglatgan bur- feʼlining (ДС, 125) ’oʻzlik’ maʼnosini ifodalovchi -(u)q qoʻshimchasi qoʻshilgan shaklidan kuchaytirish maʼnosini ifodalovchi -ï qoʻshimchasi bilan hosil qilingan; -ï qoʻshimchasi qoʻshilganidan keyin ikkinchi boʻgʻindagi tor unli ta— laffuz qilinmay qoʻygan; keyinchalik ï unlisining qattiqlik belgisi yoʻqolgan: (bur- + uq <nowiki>=</nowiki> buruq-) + ï <nowiki>=</nowiki> buruqï- &gt;&nbsp;burqï &gt;&nbsp;burqi-.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === {{ayn.}} [[burqiramoq]]. {{misol|Mashhadiy kimdan ranjisa, oʻsha soatda bir hajv ila oʻz "dushmani"ni soʻz balchigʻiga shunday bulgʻaydiki, oʻqirkansan, eng chirkin hid {{ajrat|burqi}}b turadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}} {{misol|Uzoqda, koʻzga xira chalingan tepalikning orqasida qora, quyuq tutun {{ajrat|burqi}}b, havoda ogʻir kezardi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Quyosh qoraymas}} {{misol|Yertoʻlaning moʻrisidan {{ajrat|burqi}}b, Tuproq uyumlarin oralar tutun.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Asarlar}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|БУРҚИМОҚ}} == Tarjimalari == {{OʻTIL}} {{uz-verb}} '''burqimoq''' {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>burqimoq<br /> </b>= '''[[anqimoq]]''';<br /> '''2 '''=''' [[buruqsamoq]] '''{{izoh|и '''}}[[burqiramoq]]'''; '''ogʻir qora bulutlar past burqib suzadi '''низко плывут тяжёлые тучи.<br /> }} mvdlmv1mgbid0majle71op2dwnulk3v 0 23808 639285 617208 2026-06-12T18:06:53Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 639285 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''qa-lay''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|QALAY 'qanday¹. Q a l a y, mulla, bizning yohlor sizga maʼhul boʻldimi? (Parda Tursun). Bu soʻz qändäy soʻzining soʻzlashuv nutqida nd tovushlari l to -vushiga almashgan shakliga teng: qändäy &gt;&nbsp;qäläy (КРС, 329: qalay II .. toje, chto qanday).}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === :I ''soʻr. olm. s. t.'' 1 Qanday?, qa-naqa? {{misol|Bola {{ajrat|qalay}} ekan? Oyoq-qoʻli chaqqon-mi?|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. ''Bu yerda hayron boʻlib turgandan koʻra guzarga borsang, qa-lay boʻlarkin?'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. :Qalaysan ''yoki'' qalaysiz? 1) ahvolingʻ (ahvolingiz) qanday?, yaxshimisan (yaxshi-misiz)?; 2) ''kest.'' xoʻsh, endi ahvoling (ah-volingiz) nima boʻldi?; horma(ng) endi! {{misol|Endi {{ajrat|qalay}}san, qoʻlga tushding-ku.}} 2 Soʻroq ran oldidan kirish soʻz vazi-fasida ishlatiladi. {{misol|{{ajrat|Qalay}}, nonvoylikdan bir nima ortadimi ?|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|{{ajrat|Qalay}}, mulla, bizning yoqlar sizga maʼ-qul boʻldimi ?|[[w:P. Tursun Oʻqituvchi|P. Tursun Oʻqituvchi]]}}. :QALAI II ''[a.'' jTi , _s"1'| — eritib ajra-tib olish; qalay ''yoki'' jli , ^ - ishqor] 1 :Mendeleyev davriy sistemasining IV guruhiga mansub kimyoviy element; bolgʻalagan-da tez yassilanadigan, yumshoq, kumushsimon oqrangli metall. {{misol|Sof {{ajrat|qalay}}.}} {{misol|Qalay qotishmasi.}} 2 Idishlarning betini qoplash, oqartirish uchun yugurtirilgan shunday metall qatlami. {{misol|{{ajrat|Qalay}}i koʻchgan idish.}} {{uz-adv}} === Antonimlari === {{OʻTIL|ҚАЛАЙ}} == Tarjimalari == '''qalay''' === Tillar === *{{cy}}: [[sut]] {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>qalay I<br /> </b>[[как]]; // [[какой]]; {{tarjmisoli|ahvolingiz qalay ? }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qalaysiz? }} как вы поживаете?, как вы себя чувствуете?; {{tarjmisoli|qalay, oʻqishlardan xursandmisiz?}} ну как, вы довольны учёбой?; {{tarjmisoli|har qalay}} как никак, как бы то ни было; всё-таки.<br /> <br /> '''qalay II'''<br /> [[олово]]; // [[оловянный]]; {{tarjmisoli|qalay tarelka }} оловянная тарелка; {{tarjmisoli|idishning qalayi ketibdi }} полуда сошла с посуды.<br /> }} nf0aghs1zrlieiiz7zvttg83glyfz39 0 25809 639280 638766 2026-06-12T17:51:10Z Yokubjon Juraev 8265 /* Tarjimalari */ 639280 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == bosiriq I == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''bo-si-riq''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #Yomon tush, dahshatli tush. {{misol|Urushda kechirganlari qora {{ajrat|bosiriq}}day, baʼzan xotiradan oʻtajak.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|..birdan parishon xayollar quyunidan, ogʻir {{ajrat|bosiriq}}dan qutulganday qichqirdi Ahmad Husayn.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}} #{{koʻchma|uz}} Dahshat, xavf, qoʻrqinch. {{misol|..qayoqqa koʻz yuritsang, uchchiga chiqqan qashshoqlikning, zabunlikning bosirigʻi xuddi chuqur oʻpqonday yutaman deb turibdi.|[[w:Sharq yulduzi|"Sharq yulduzi"]]}} #{{shv.|uz}} Yopiq, ot yopigʻi. {{misol|Miroxoʻr yuganlab Gʻirotni, {{ajrat|bosiriq}} julini shipirib tortdi.|[[w:Nigor va Zamon|"Nigor va Zamon"]]}} == bosiriq II == {{shv.}} {{ayn.}} [[bosim]] II. == bosiriq III == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''bo-si-riq''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== Bosilgan, toptalgan, ezilgan, yanchilgan. {{misol|Nari tur-beri tur qilib, besh-olti kishi otga {{ajrat|bosiriq}} boʻlganni oʻrtadan olib chiqdilar.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Uloqda}} {{misol|Qushbegi bilan men goʻyo togʻ ostida {{ajrat|bosiriq}} boʻlgan edik.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== {{OʻTIL|БОСИРИҚ}} === Tarjimalari === {{Tarjimalar |nog=[[бастырык]] }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''bosiriq I'''<br /> '''1 '''[[кошмар]]; {{tarjmisoli|urushda kechirganlari qora bosiriqday baʼzan xotiradan oʻtadi }} пережитое на войне порою всплывает в его памяти как ужасный кошмар;<br /> '''2 '''{{izoh|обл. }}[[попона]].<br /> <br /> '''bosiriq II'''<br /> {{izoh|обл. }}= '''[[bosim]] II'''.<br /> }} orj1c3rw1pmdz27cz136bf8n163u295 0 27744 639269 637044 2026-06-12T13:41:57Z Yokubjon Juraev 8265 639269 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''na-fas''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == ''Q.'' ^a * — oʻpkaga olinadigan va chiqariladigan havo == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === 1 Uzluksiz biologik jarayon, yaʼni oʻpkaga olinadigan va undan chiqariladigan havo; dam, [[tin]]. {{misol|Soʻnggi {{ajrat|nafas}}. Ogʻir {{ajrat|nafas}} olmoq. Yana yurak oʻynab, {{ajrat|nafas}} boʻgʻizga tiqildi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} ''-Juda jabr qiladi,'' -{{misol|dedi Siddiqjon chuqur olgan {{ajrat|nafas}}ini gap bilan boʻshatib.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Sovuq shamolda shovullab turgan qamishzor manzarasi ochilishi bilan Botirali muzdek havodan toʻyib-toʻyib {{ajrat|nafas}} oldi-da, toʻqayga kirib ketdi.|[[w:H. Gʻulom|H. Gʻulom]]|Mashʼal}}. :Nafas yoʻllari Odam va hayvonlarda havo oʻtkazadigan aʼzolar. Nafas chiqarmas-lik ''yoki'' nafasini oʻchirmoq Jim oʻtirmoq, gapirmay oʻtirish. {{misol|Shuhujraga qamallaring. Kunduzi {{ajrat|nafas}} chiqarmaysanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|-{{ajrat|Nafas}}ingni oʻchir! ..Tuf, tuf! — dedi Buviniso koʻksiga tuflab.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Nafasi ichiga tushib ketmoq ''ayn.'' dami ichiga tushib ketmoq ''q.'' dam 1. {{misol|Oralaringizda anchagina gap oʻtgan ekan. Shuning uchun ham siz u yerga kirib borishin-giz bilan {{ajrat|nafas}}lari ichlariga tushib ket-gan ekan.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Nafasi uzil-di Oʻldi. {{misol|Eshon Shayxullo duo oʻqir, bemor kampirning {{ajrat|nafas}}i uzilmay, uyiga yetib olishini xudodan tilardi.|[[w:Sh. Toshmatov|Sh. Toshmatov]]|Tongdagi koʻlanka}}. Nafasini rostlamoq ''q. ''rostlamoq 2. '''2 '''''koʻchma s. t.'' Boʻlajak ish haqida ogʻizdan chiqqan ran, izhor qilingan niyat. ''Yomon'' nafas. v {{misol|/Xadicha Dadavoyga:/ {{ajrat|Nafas}}ingizni sonuu qilmang/ Uygʻun, Navbahor. V.'afa-singizni issiq qiling.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Hayot maktabi}}. :Nafasing oʻzingga ursin Yomon niyat qil-gan, sovuq xabar keltirgan kishiga nisba-tan aytiladigan ibora. 3 Juda qisqa vaqt; lahza, on. {{misol|Bir {{ajrat|nafas}}-da. Bir {{ajrat|nafas}}ga. Nafas oʻtmay. yash Bulutli, xomush oqshom zulmati {{ajrat|nafas}} sayin quyuq-lashib, bahaybat qop-qora qanotlarini ufqlar ustiga tez yoyib kelmoqda.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. {{misol|Mana, Mehriniso opa biladilar, onam meni bir {{ajrat|nafas}} oldidan qoʻzgʻatgisi kelmaydi.|[[w:3. Said|3. Said]]|N}}. Safarov, Tarixtilga kirdi. '''4 '''''etn.'' Duoxon, azayimxon va sh. k. solgan dam kuchi. {{misol|Uyimizda bir bechora bemor bor, shaytonlab yotibdi, taqsir, borib dam solib keling, shoyad {{ajrat|nafas}}ingizdan shifo topsa. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asralar}}. :Oʻtkir nafas(li) Kuchli duoxonga nis-batan aytiladi. {{misol|Bundanuch oy ilgari, Nurini oʻtkir {{ajrat|nafas}}li domlaga olib borgan kun, tashqari hovlida qorda choʻqqayib idish yuv-gan bu qizga uning koʻzi tasodifan tushgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. 5 Hid, is. {{misol|Qishi bilan tor uylarda diq-qi{{ajrat|nafas}} boʻlgan kishilarning dimogʻiga adir-lardan giyohlarning xushboʻy {{ajrat|nafas}}i kelib uriladi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. 6 Harorat, ob-havo. {{misol|Yaqinlashib kelayotgan qishning {{ajrat|nafas}}i tevarak-atrofda kezib yuribdi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. === Sinonimlari === [[tin]], [[so‘lish]]/[[sulish]] === Antonimlari === {{OʻTIL|НАФАС}} == Tarjimalari == {{uz-ism}} {{-trans-|Nafas| *{{bg}}: [[дъх]] (dŭkh) *{{ka}}: [[სუნთქვა]] (sunt’k’va) *{{de}}: [[Anhauch]], [[Atem]] *{{az}}: [[nəfəs]] *{{pt}}: [[fôlego]] *{{tr}}: [[nefes]] *{{tyv}}: [[тыныш]] |}} {{OʻTIL}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>[[nafas]]</b></br> <b>1 </b>[[дыхание]]; [[вздох]]; {{tarjmisoli|soʻnggi ~ }} последний вздох, последнее дыхание; {{tarjmisoli|~ olmoq }} вдыхать; дышать; {{tarjmisoli|chuqur ~ olmoq }} делать глубокий вдох, глубоко дышать; {{tarjmisoli|yengil ~ olmoq }} 1) легко дышать; 2) {{izoh|перен}}. облегчённо вздохнуть; {{tarjmisoli|ogʻir ~ olmoq }} тяжело дышать; {{tarjmisoli|~ oldirmoq }} давать дышать; позволять перевести дух, давать передышку; {{tarjmisoli|sunʼiy ~ oldirmoq }} делать искусственное дыхание ({{izoh|кому-л}}.); {{tarjmisoli|~ingni chiqarma! }} ({{izoh|букв}}. не смей выдохнуть!) замолчи!; молчи! молчать!; держи язык за зубами!; {{tarjmisoli|~ingni oʻchir! }} ({{izoh|букв}}. перестань дышать!) молчи!; замолчи!, {{tarjmisoli|~i ichiga tushib ketdi }} 1) у него захватило (перехватило) дух (дыхание); 2) {{izoh|перен. }}он не смел и пикнуть (заикнуться); он умолк ({{izoh|от стыда, смущения, страха, ужаса, и т п.); {{tarjmisoli|}}~i qaytdi }} ({{izoh|или <b>}}siqildi, tiqildi, boʻgʻildi</b>) он задыхается, у него одышка; {{tarjmisoli|~i ogʻziga tiqildi }} он задохнулся, захлебнулся; {{tarjmisoli|... ~im ogʻzimga tiqilgan holda ularga voqeani aytdim }} (Ѓ. Ѓулом, «Шум бола»)... задыхаясь, я рассказал им о случившемся; {{tarjmisoli|~im boʻgʻilib ketdi }} у меня стеснилось дыхание, у меня перехватило дыхание; {{tarjmisoli|~i kesildi }} ({{izoh|или <b>}}[[oʻchdi]]</b>) {{izoh|перен. презр}}. [[он]] [[умолк]], [[замолчал]]; {{tarjmisoli|~ni rostlamoq }} передохнуть, переводить дух, вздохнуть, делать передышку;</br> <b>2</b> [[момент]], [[миг]], [[мгновение]]; {{tarjmisoli|bir ~ }} момент, один момент, одно мгновение; {{tarjmisoli|bir ~ dam oling }} чуточку отдохните; {{tarjmisoli|bir ~ oʻltiring }} присядьте на минуточку; {{tarjmisoli|~ oʻtmay }} в тот же момент, моментально, очень скоро, очень быстро; {{tarjmisoli|bir ~ga }} на одну секунду, на минутку, на минуточку; {{tarjmisoli|qalamingni bir ~ga berib tur }} дай мне твой карандаш на минутку; {{tarjmisoli|bir ~da }} моментально, в одно мгновение; очень быстро; {{tarjmisoli|men bir ~da qaytib kelaman }} я очень быстро вернусь; {{tarjmisoli|bir ~dan keyin }} ({{izoh|или <b>}}[[soʻng]]</b>) 1) [[через]] [[секунду]]; 2) [[через]] [[некоторое]] ([[короткое]]) [[время]]; {{tarjmisoli|har ~da }} ежесекундно, ежеминутно;</br> <b>3 </b>{{izoh|перен}}. [[предсказание]], [[предвидение]] ({{izoh|чаще дурного}}); [[карканье]], [[высказывание]], [[которое]], [[по]] [[суеверным]] [[представлениям]], [[может]] [[привести]] [[к]] [[сглазу]]; <b>[[yomon]] </b>({{izoh|или <b>}}[[sovuq]]</b>) {{tarjmisoli|~ }} карканье; {{tarjmisoli|~ingni sovuq qilma }} не каркай, перестань каркать; {{tarjmisoli|~ing oʻzingga ursin }} пусть эта весть падёт на тебя самого ({{izoh|говорится человеку, принесшему дурную весть}}); {{tarjmisoli|~ni yomon qilmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}yomon ~ qilmoq }} предвещать ({{izoh|что-л}}.) дурное, каркать; {{tarjmisoli|~ni issiq qilmoq }} предвещать ({{izoh|что-л}}.) доброе;</br> <b>4 </b>{{izoh|этн}}. [[заклинание]], [[произнесение]] [[слов]] <b>[[kuf-suf]] </b>[[при]] «[[лечении]]» [[больного]] [[знахарскими]] [[приёмами]], [[выдувание]] [[воздуха]] [[на]] [[больного]]; {{tarjmisoli|Uyimizda bir bechora bemor bor... borib dam solib keling, shoyad ~ingizdan shifo topsa }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон»)У нас дома есть бедняжка-больная... придите, полечите, может быть от ваших заклинаний излечится.</br> }} rx6hhfm8ild9635hc2v5lvf8xerkrhw 0 38876 639284 582448 2026-06-12T18:05:39Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 639284 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''qa-la-yi''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === {{esk.}} {{ayn.}} [[qalay]]. {{misol|Bularning 24 tasi kaliy, kaltsiy, rubidiy, {{ajrat|qalayi}} kabi elementlarning uzoq yashovchi radioizotoplaridir.|[[w:Fan va turmush|"Fan va turmush"]]}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|ҚАЛАЙИ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''qalayi'''<br /> {{izoh|уст}}. '''= [[qalay]]'''.<br /> }} ftsbcjc2rllz430axz0mlm1tiecdqsq 0 38887 639282 612208 2026-06-12T17:54:53Z Yokubjon Juraev 8265 /* Tarjimalari */ 639282 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''qa-la-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|QALA— 'ustma-ust zichlab joyla—', 'taxla—'. {{misol|Gazlamalarni aravalarga togʻ-togʻ {{ajrat|qala}}b, olib ketadilar.|[[w:Oybek|Oybek]]}} Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu soʻz asli qadimgi turkiy tildagi 'taxla—', 'tartibi bilan ustma-ust qoʻy—' maʼnosini anglatgan qa— feʼlidan (ДС, 399) 'takror' maʼnosini ifodalovchi —la qoʻshimchasi bilan hosil qilingan (Devon, III, 266); keyinchalik oʻzbek tilida a unlilari ä unlilariga almashgan: qa- + la <nowiki>=</nowiki> qala- &gt;&nbsp;qälä-.}} “Qalamoq” soʻzi etimologik tomondan yoqutchadagi [[хаалааһын]] soʻzi ila oʻzakdoshdir (ya’ni bu ikkala so’z Bobo Turkchadagi bir oʻzak soʻzga borib taqaladi). Ushbu soʻzning bu ma’noda birgina Oʻzbek tilidagina saqlanib qolinganligi taxmin qilinib “An Etymological Dictionary of pre-thirteenth-century Turkish“ lugʻatining 617-betida aytilgan. “Qalamoq” soʻzining boshqa turkiy tillardagi tutgan oʻrni toʻgʻrisida “The Oxford Handbook of Grammaticalization” (2011-yilgi, 758-bet) kitobida qoʻshimcha ma’lumot berilgan. == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Ustma-ust, yonma-yon yoki tartibsiz ravishda tiqishtirib, toʻldirib taxlamoq, termoq, yigʻmoq: {{misol|Kastryul va boshqa idishlar {{ajrat|qala}}ngan aravachani ham koʻpincha Polinaning oʻzi gʻildiratib kiradi.|[[w:Shukur Xolmirzayev|Shukur Xolmirzayev]]|Bahor hikoyalari}} {{misol|Gazlamalarni aravalarga togʻ-togʻ {{ajrat|qala}}b, olib ketadilar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xonaga kitoblarni {{ajrat|qala}}moq.||Hozirgi o‘zbek tili faol so‘zlarining izohli lug‘ati}} {{misol|Deraza tokchasiga kitoblarni {{ajrat|qala}}b tashlagan.}} {{misol|Yilda ikki-uch bora borganimda 5-6 ming kitob poldan shiftgacha {{ajrat|qala}}ngan boloxonasida, temir pechkaning yonida, achchiq qora choyni ichib, sigareti og‘zida – ana shu qiyofada ko‘rardim uni...|[[w:Jo‘liboy Eltazarov|Jo‘liboy Eltazarov]]|Men suv ichgan daryolar...}} {{misol|…Qobirg‘asi {{ajrat|qala}}shgan, Odam yutganni ko‘rdim.|O‘zbek xalq og‘zaki ijodi xrestomatiyasi|}} {{misol|Koʻzingda qurigan armonlar… Toʻkmay — Ularni qalbingga birday {{ajrat|qala}}ding.|[[w:Rauf Subhon|Rauf Subhon]]|Qirq kun}} {{misol|Ra’noning eri poydevor ko‘tardi. Tejamli bo‘lsin deya, poydevorga tosh {{ajrat|qala}}dilar.|[[w:Isajon Sulton|Isajon Sulton]]|Onaizorim}} {{misol|Ko‘lob daryoning chetroq sayoz joyida, qumloq yerda bo‘lib, bobosi tosh {{ajrat|qala}}b to‘sib bergan edi.|[[w:Chingiz Aytmatov|Chingiz Aytmatov]]|Tanlangan asarlar (2009)}} {{misol|Farhodning qoyalarni o‘pirgan afsonaviy teshasi kabi, fikr toshlarini yaxlit kesib, misralarga joylab-{{ajrat|qala}}b ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}} {{misol|Odam aldov yoʻliga bir kirgandan keyin, yolgʻonlarni biri ustiga birini {{ajrat|qala}}b tashlayveradi.|[[w:Onore de Balzak|Onore de Balzak]]|Gorio Ota}} {{misol|Uzunligi 3 stadiy keladigan uzun xodalarni {{ajrat|qala}}b, uncha baland bo‘lmagan qoʻrgʻon yasaydi.|[[w: Fayzulla Boynazarov|Fayzulla Boynazarov]]|Qadimgi dunyo tarixi (2006)}} {{misol|Me’morlikda an’anaviy ganch, yog‘och o‘ymakorligi bilan bir qatorda g‘isht {{ajrat|qala}}b naqsh hosil qilish san’ati rivoj topdi.}} {{misol|Pichanni bir joyga {{ajrat|qala}}b, tepa qildi-da, ustiga romni qo‘ydi.|Gulnoza Odilova|“Sharq yulduzi” jurnali, 2014 yil, 2-son, “Usta”}} {{misol|- Har kuni o‘liklarni bir–birlarining ustiga tarashaday {{ajrat|qala}}b qo‘yishardi, - deb eslaydi Shukrullo og‘a…|[[w:Mamadali Mahmudov|Evril Turon (Mamadali Mahmudov)]]|Toshkentdan maktublar: "Haqni aytmaslik – xiyonat!" (BBC)}} {{misol|Panjaralar yogʻoch taxtachalarini, gʻishtni {{ajrat|qala}}b, ganch va metalni quyib va oʻyib, toshni {{ajrat|qala}}b va oʻyib oʻsimliksimon, handasiy shakl hosil qilib tayyorlanadi… Shakli oldin ganch, yoki gʻishtdan {{ajrat|qala}}b tayyorlanib, ustiga koshin qoplangan panjaralar ham bor.|Dilnoza Ganiyeva|Registonda panjaralar}} {{misol|Panjara uchun oldin rom tayyorlanib, chizma boʻyicha hozirlangan taxtachalar uning ichiga {{ajrat|qala}}b-yigʻib chiqiladi.}} {{misol|Ismoil Somoniy maqbarasida pishiq gʻishtni {{ajrat|qala}}b panjara hosil qilingan.}} {{misol|Holsizlikdan yoki biror boshqa sabab bilan oʻlganlar toʻgʻridan-toʻgʻri devorga "{{ajrat|qala}}b" ketaverilgan.|Ra’noxon Habibullayevna Satimova|Buyuk Xitoy devori}} {{misol|Oʻlchash asbobini gʻilofda saqlash lozim… Asboblarni bir-birining ustiga "{{ajrat|qala}}b" saqlash man etiladi.}} {{misol|Sharqiy slavyan… va hududi ularga yaqin xalqlar…da dastlab yogʻoch {{ajrat|qala}}b qurilgan uylar (''xata'' va boshqalar) keng tarqalgan.}} {{misol| Lahadning teshigiga gʻisht, tosh, guvala, chim {{ajrat|qala}}b bekitiladi, soʻngra «ayvoncha» tuproq bilan toʻldiriladi.||Qabr – qoʻrgʻonlar va ularning turlari}} {{misol|..ustma-ust {{ajrat|qala}}shgan, uyilgan, betartib.|[[w:D. B. Oʻrinbayeva|D. B. Oʻrinbayeva]]|Folklor asarlari tiliga xos soʻzlarning izohli lugʻati}} {{misol|Qizigʻi, na akvariumlar va na kartinalar tartib bilan osilgan, bari pala-partish {{ajrat|qala}}b tashlangan.|[[w:Nuriddin Ismoilov|Nuriddin Ismoilov]]|Baxtning olis manzili}} {{misol|Ichiga har xil ashqol-dashqollar {{ajrat|qala}}b tashlangan.||kun.uz}} {{misol| Epchil xotin qor {{ajrat|qala}}b, qozon qaynatar.|Maqol|}} {{misol|O‘rtadagi stolga turli noz-ne’matlar {{ajrat|qala}}b tashlangan.|İrem Bostan|Ölmes Umarbekov’un dramaları üzerine bir inceleme}} {{misol|..terib, {{ajrat|qala}}b, biror narsa qurmoq, bunyod qilmoq.|Meryem Er|Orhun abidelerindeki kelimelerin ses ve anlam bakımından özbek türkçesi ile karşılaştırılması}} {{misol|Aniq esida - ikki boʻlak toshni avvalgi olib chiqqan xarsang parchalari ustiga {{ajrat|qala}}di.|Xurshid Doʻstmuhammad|Donishmand Sizif}} {{misol|{{ajrat|Qala}}ndi togʻ misol koʻksimga dogʻlar,|Nizomiy Zoʻhrobiy|Soʻragil oyogʻing izidan meni}} {{misol|Soʻz aytaman ust-ustiga ulama, Soʻzni soʻzga vassa qilib {{ajrat|qala}}ma.||Goʻroʻgʻli (Oʻzbek xalq dostonlari)}}<br/> #Yoqish, yondirish uchun oʻchoq va shu kabilarga joylamoq, tiqib tashlamoq. {{misol|Oʻchoqqa oʻtin {{ajrat|qala}}moq.}} {{misol|Suyagim {{ajrat|qala}}dim ming yillik o'tga…|Jasurova Navruza Botirjon qizi|Davr sheʻriyatida ayol "men"ni va tuygʻular suvrati}} {{misol|Hatto, biz bilgan mashhur shoiri zamonlar ham uning uchun o'tin {{ajrat|qala}}dilar...|uzpedia.uz}} {{misol|[Bektemir] Oʻtinni maydalab, rosa diqqat bilan chayla oʻrtasiga {{ajrat|qala}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Quyosh qoraymas}} {{misol|Nonvoy chol peshonasini boylab, tandirga oʻt {{ajrat|qala}}yapti.|[[w:Said Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}} {{misol|O‘choqqa tezak {{ajrat|qala}}dim.|[[w:Karimberdi To‘ramurod|Karimberdi To‘ramurod]]|J.K.}} :'''Goʻriga gʻisht qalamoq''' {{q.}} '''[[goʻr]]'''. === Sinonimlari === [[toʻplamoq|Toʻplamoq]], [[yigʻmoq]], [[termoq]], [[uymoq]], [[taxlamoq]], (ustma-ust) [[joylamoq]], [[solmoq]]. === Antonimlari === [[sochmoq|Sochmoq]], [[yoymoq]]. {{OʻTIL|ҚАЛАМОҚ}} == Tarjimalari == *{{az}}: [[qalamaq]] *{{nog}}: [[калав]] *{{ug}}: [[قالىماق]] (qalımaq) {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''qalamoq'''<br /> '''1 '''[[складывать]] [[как]] [[попало]], [[нагромождать]], [[сгрудить]]; [[затиснуть]];<br /> '''2 '''[[укладывать]] ({{izoh|дрова, кизяк и т. п. чтобы развести огонь}}); {{tarjmisoli|oʻchoqqa oʻtin qalamoq }} укладывать дрова в очаг; '''* qalovini topsa, qor yonar '''{{izoh|посл}}. ({{izoh|букв}}. если умело уложить, то и снег будет гореть) дело мастера боится; {{tarjmisoli|goʻriga gʻisht qalamoq }} ({{izoh|букв}}. закладывать отверстие в могиле кирпичом; закопать, похоронить) угрожать за глаза.<br /> }} {{Tarjimalar |en = }} {{Tarjimalar |tur = keng |en = '''qalamoq'''<br /> to [[stack]]; to [[heap up]].<br /> }} 3upmahpklgguepqy0rt6ynogng92alc 0 39854 639287 638294 2026-06-12T18:11:09Z Yokubjon Juraev 8265 639287 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''ket-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KET— 'maʼlum joydan uzoqlashish tomonga hara — katlan—'. Bugun ishga barvaqt k ye t d i. Hozirgi oʻzbek tilida ham shunday va yana bir qancha maʼnoni anglatuvchi bu feʼl qadimgi turkiy tilda asli kät— (ПДП, 393), kit— (ПДП, 394) tarzida talaffuz qilingan, keyinchalik ä <nowiki>|</nowiki><nowiki>|</nowiki> i unlisi ye unlisiga almashgan (ДС, 303): kät— <nowiki>|</nowiki><nowiki>|</nowiki> kit— &gt;&nbsp;ket—. Bu feʼlni kel—, kech—, kez— feʼllari bilan qiyoslab, ushbu feʼllarning oʻzagi asli ke— (&lt; kä—, ki—) boʻlgan deb faraz qilinadi. Agar bu fikrni tan olsak, ket—, kel— feʼllari oxiridagi t, l qismlari 'uzoqla-shish', 'yaqinlashish' maʼnosini ifodalovchi qoʻshimcha boʻlib chiqadi (Unda ch qismi 'botib', z qismi 'turli yoʻnalish' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi).}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Oʻz turgan joyini tark etmoq, oʻz turgan joyidan boshqa tomonga yoʻl olmoq; bormoq. {{misol|Bu yerdan hech yoqqa {{ajrat|ket}}mayman.}} {{misol|Kelmoq ixtiyor bilan, {{ajrat|ket}}moq ijozat bilan.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi:] Unsin, bu oila qanday? {{ajrat|Ket}}asanmi yo bu yerda qola turasanmi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Agar oralaringizga sovuqchilik tushadigan boʻlsa, sen oʻchakishib yurma, yaxshisi.. bu uydan {{ajrat|ket}}ish harakatini qil!|[[w:Abdulla Qodiriy|Andulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Mehmonlar uch kun turib, {{ajrat|ket}}ishdi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} {{misol|Gulnor, qishloqdan {{ajrat|ket}}ib, choʻlda oʻrnashib olsak, qulogʻim tinchir, deb oʻzini oʻzi yupatdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} #Biror mashgʻulot, xizmat yoki vazifani tark etmoq, tashlamoq. {{misol|Ishdan {{ajrat|ket}}moq.}} {{misol|O‘qishdan {{ajrat|ket}}moq.}} {{misol|Senday aqli raso, tushunadigan odam boʻlsa, zavoddan {{ajrat|ket}}mas edim.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}} {{misol|Xotiningizni nega tashlab {{ajrat|ket}}ganingizni ayting.. Yarashasizmi yo institutdan {{ajrat|ket}}asizmi, shuni ayting.|[[w:O‘tkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} #Tamom boʻlmoq, tugamoq, oʻtmoq (vaqt haqida). {{misol|Boʻlinglar, vaqt {{ajrat|ket}}yapti.}} {{misol|Vaqting {{ajrat|ket}}di - baxting {{ajrat|ket}}di.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Shunday rohat turmush im izdan, shunday shirin umri-mizdan darroye bir yili {{ajrat|ket}}dimi! Oh, dod deyman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Nutq}} 4 Yoʻq boʻlmoq, yoʻqolmoq, arimoq. {{misol|Da-lalardan qor {{ajrat|ket}}di. Kiyimning dogʻi {{ajrat|ket}}-madi.}} n {{misol|Hasrat tugagandan soʻng, Otabek-ning yuzidagi boyagi yarim jiddiylik {{ajrat|ket}}ib, uning oʻrnini oʻychanlik oldi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Qadah toʻxtab qoldi. Suhbat-dan nechukdir fayz {{ajrat|ket}}di.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qanot-siz chittak}}. {{misol|Kun boʻyi quloqlari ostidan juda gʻalati.. olis-olislarga chorlovchi ajib bir musiqa {{ajrat|ket}}madi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Er boshiga ish tushsa}}. '''5 '''{{koʻchma|uz}} Olamdan oʻtmoq; oʻlmoq. {{misol|Men oʻn beshga kirganda, ayam oʻldi. Hali qirqqa bor-magandi. Yosh {{ajrat|ket}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Ming martaba shukur boʻlsin parvardi-gorga, Mendan rozi {{ajrat|ket}}gan ekan qiblagohla-rim.|[[w:A. Oripov|A. Oripov]]|Jannatga yoʻl}}. 6 Sarf boʻlmoq, ishlatilmoq. {{misol|Yoʻl xara-jatiga hammasi boʻlib ellik soʻm {{ajrat|ket}}di. Bu ishni bajarishga koʻp vaqt {{ajrat|ket}}adi. Roʻzgʻor-ga {{ajrat|ket}}adigan narsalar. shya Kuch koʻp {{ajrat|ket}}adi, lekin ekinlar ichida bundan}} (''paxtadan''] ''ser-daromadi yoʻq.'' A. Qa\\or, Qoʻshchinor chirok-lari. '''7 '''{{s. t.|uz}} Oʻtmoq, sotilmoq, pullanmoq. {{misol|Tez {{ajrat|ket}}adigan mol.}} n {{misol|Xullas, yer juda arzonga {{ajrat|ket}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. 8 Muayyan maqsad yoki sabab bilan bi-ron joyga, ish-faoliyat va sh. k. joyga to-mon yoʻl olmoq; joʻnamoq. {{misol|Qiiyuqqa {{ajrat|ket}}-moq. Armiyaga {{ajrat|ket}}moq. Ishga {{ajrat|ket}}moq. Toʻyga {{ajrat|ket}}moq. shsh Kuniga oqshom tushsa, Martin-dan qoʻrqib, koʻchaga chiqmay, tuzsiz makaron chaynab yurguncha, shahrimga {{ajrat|ket}}aman.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. {{misol|Shirmonjon ona shu ahvolda tong ottiradi-yu, yana dalaga terimga {{ajrat|ket}}adi.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Olov}}. 9 Davom etmoq; bormoq, boʻlmoq. {{misol|Imti-hon {{ajrat|ket}}yapti. Majlis {{ajrat|ket}}yapti.}} m ''Oʻrmon-jon, odatda, ish sustroq yoki yomonroq ke-tayotgan uchastkalarga borar edi.'' A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. ''Agar biz yerning doli-guliga kelishini kutib oʻtirsak, vaqtdan yutqazadiganga oʻxshaymiz, havo shunday ke-tavermas [dedi brigadir'']. N. Safarov, Xadicha Ahrorova. '''10 '''{{koʻchma|uz}} Ish-faoliyatning biror soka-si, yoʻnalishi bilan bormoq, davom etmoq. {{misol|Akasi uchuvchi edi, ukasi ham uning orqasidan {{ajrat|ket}}di. Bola otasi izidan {{ajrat|ket}}ib, oʻqituvchi boʻldi.}} m {{misol|Butun oilasi bu yerga rezavor ekib, mumkin qadar eldan burunroq bozorga chiqa-rib, "pul" qshshshga tirishar edi. Abdishukur bu yoʻldan {{ajrat|ket}}madi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. 11 Tarqamoq, borib yetmoq (ovoza, dov-ruq va shu kabilar haqida). {{misol|Shuhrati butun dunyoga {{ajrat|ket}}di.}} m {{misol|Ammo nomi tildan-tilga oʻtib, butun frontga dovrugʻi {{ajrat|ket}}gan bu qizning oʻyida faqat Normat kechardi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Uning taʼrifi uzoqlarga {{ajrat|ket}}gan.|[[w:T. Ashurov|T. Ashurov]]|Oq ot}}. 12 s. ''t.'' Ishdan chiqmoq (maye. sinmoq, yorilmoq, yirtilmoq kabi maʼnolarni ifodalaydi). {{misol|Shimim tizzasidan {{ajrat|ket}}di. shya Aravaning tagidan dehqonning ayanchli tovu-shi eshitildi: -Oʻqi {{ajrat|ket}}ibdi, ish pachava. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. 13 s. ''t.'' Yarashib tushmoq (kiyim haqida). {{misol|Bu kostyum senga juda {{ajrat|ket}}ibdi.}} 14 Isteʼmol qilinmoq, yeyilmoq yoki ichilmoq; oʻtmoq. {{misol|Issiq kunda palov uncha {{ajrat|ket}}maydi.}} m {{misol|-Chuchvaradan keyin choy juda yaxshi {{ajrat|ket}}adi-da, — dedi Boqijon Baqoyev, yuzidagi terni artib.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Adabiyot muallimi}}. 15 s. ''t.'' (asosan boʻlishsiz shaklda — ketmaydi). Qoʻshilmaslik, maʼqul emaslikni bildiradi. {{misol|-Him, oqsoqol majlis ni qadim-gi zamon usulida tarafkashlikka aylantir-moqchi ekan-da. {{ajrat|Ket}}maydi, — dedi Abdura-sul.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. 16 Sigʻmoq, joylanmoq. {{misol|Bu samovarga uch litr suv {{ajrat|ket}}adi. Zalga ikki yuz kishi {{ajrat|ket}}adi.}} '''17 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Ravishdoshning -(i)b yoki -a/-y qoʻshimchali shakllariga birikib, harakatning tugal, toʻsatdan, davomli ba-jarilishi kabi maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qizarib {{ajrat|ket}}moq. Gʻovlab {{ajrat|ket}}moq. Charchab {{ajrat|ket}}moq. Qoʻrqib {{ajrat|ket}}di. Mashina birdan gʻuvillab yurib {{ajrat|ket}}di. Oʻz maqsadini tushun-tira {{ajrat|ket}}di. Yoʻrgʻalay {{ajrat|ket}}di.}} :Besh ketmoq ''q.'' besh. Suv tekin ketdi Juda arzonga sotildi. Oʻzidan ''(yoki'' kushi-dan) ketmoq Hushini yoʻqotmoq, kushsiz-lanmoq. {{misol|-Hushimdan {{ajrat|ket}}ib qoldim, keyin nima boʻlganini bilmayman,}} — ''dedi Hoji xola.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. Zil ket-moq Ichdan ezilgan kolatga tushmoq. {{misol|Nati-jada yutuqlarimizni koʻrolmay, ich-ichidan zil {{ajrat|ket}}ayotgan dushmanlarimiz sharmandayu sharmisor boʻldi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Olovli izlar}}. Mukkasidan ketmoq Nikoyatda berilmoq. U {{misol|shaxmatga shunaqangi mukkasidan {{ajrat|ket}}ganki, agar Fargʻona vodiysida bu oʻyinga jonini tikadigan odam ikkita boʻlsa, shuning bit-tasi — Ahmadjonov.|[[w:"Guldasta"|"Guldasta"]]}}. === Sinonimlari === [[kuzamoq]] === Antonimlari === {{OʻTIL|КЕТМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''ketmoq'''<br /> '''1 '''[[уходить]], [[уезжать]]; [[идти]] ({{izoh|куда-л}}.); '''u qayoqqa ketdi? '''куда он ушёл?; '''sen qayerga ketayotirsan? '''куда ты идёшь?; '''akam Fargʻonaga ketgan '''мой старший брат уехал в Фергану; '''koʻchada ketayotgan kishi '''человек, идущий по улице;<br /> '''2 '''[[идти]], [[происходить]], [[совершаться]]; [[продолжаться]]; '''gap xuddi shu toʻgʻrida ketar edi '''разговор шёл именно об этом; '''ish sekin ketayotir '''работа идёт медленно;<br /> '''3 '''{{izoh|перен}}. [[идти]], [[следовать]] ({{izoh|по какому-л. пути}}); '''Abdishukur bu yoʻldan ketmadi '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Абдушукур не пошёл по этому пути;<br /> '''4''' [[уходить]] [[быть]] [[израсходованным]]; '''bunga koʻp pul ketdi '''на это ушло много денег; '''bizdan nima ketadi '''мы ничего не теряем;<br /> '''5 '''[[сходить]], [[исчезать]], [[удаляться]], [[смыватьсяся]], [[стираться]] ({{izoh|о красках, пятнах, грязи, запахе и т. п}}.); '''kiyimning dogʻi ketmadi '''пятно с одежды не сошло; '''rangi ketdi '''1) краски его поблёкли; 2) он побледнел;<br /> '''6 '''{{izoh|разг}}. [[уходить]], [[быть]] [[проданным]]; '''Xullas, yer juda arzonga ketdi '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Одним словом, земля ушла (была продана) за бесценок;<br /> '''7 '''[[распространяться]] ({{izoh|о славе, известности и т. п}}.); '''dovrugʻi butun olamgʻa ketdi '''слава о нём разнеслась по всему миру;<br /> '''8 '''{{izoh|разг}}. [[испортиться]], [[выйти]] [[из]] [[строя]], [[поломаться]]; [[покоситься]]; '''[Aravaning] Oʻqi ketipti, ish pachava '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Ось [арбы] сломалась, дело дрянь;<br /> '''9 '''[[уходить]]; [[покидать]], [[бросать]] ({{izoh|учёбу, работу}}); {{tarjmisoli|ishdan ~ }} уходить с работы;<br /> '''10 '''[[уходить]], [[тратиться]], [[проходить]] ({{izoh|о времени}}); '''koʻp vaqt ketdi '''много времени ушло (потрачено); '''boʻlinglar vaqt ketyapti '''поторапливайтесь, время уходит; {{tarjmisoli|vaqting ketdi ~ baxting ketdi }} {{izoh|посл}}. время твоё ушло - счастье (твоё) ушло;<br /> '''11''' {{izoh|перен}}. [[умирать]]; '''otasi yosh ketdi '''его отец умер молодым;<br /> '''12 '''[[идти]], [[быть]] [[годным]], [[годиться]], [[быть]] [[хорошим]] ({{izoh|для еды, питья}}); '''chuchvaradan keyin choy juda yaxshi ketadi '''после пельменей чай идёт (пьётся) очень хорошо;<br /> '''13 '''{{izoh|разг}}. [[идти]], [[быть]] [[к]] [[лицу]]; '''bu koʻylak senga juda ketibdi '''это платье тебе очень к лицу (очень идёт);<br /> '''14 '''[[вмещаться]]; [[помещаться]], [[входить]]; '''bu samovarga besh litr suv ketadi '''в этот самовар входит пять литров воды; '''bu idishga necha litr sut ketadi? '''сколько литров молока войдёт в эту посуду?;<br /> '''15 '''{{izoh|в отриц. ф.: '''}}[[ketmaydi]] '''[[не]] [[пойдёт]], [[не]] [[приемлемо]]; [[нельзя]]; [[номер]] [[не]] [[пройдёт]];<br /> '''16 '''{{izoh|в роли вспомогательного глагола означает: }}1) {{izoh|после деепр. на<br /> '''}}-a/-y '''{{izoh|основного глагола начало и быстрое развитие действия:}} {{tarjmisoli|soʻzlay ~ }} заговорить, начать говорить; '''bola koʻchaga yugura ketdi '''ребёнок (вдруг) побежал на улицу; '''u oʻz oʻgʻlini maqtay ketdi '''он начал хвалить своего сына; 2) {{izoh|после деепр. на'''}} -(i)b '''{{izoh|основного глагола }}а) {{izoh|обозначает удаление от говорящего или действующего лица:}} {{tarjmisoli|olib ~ }} уносить; увозить; {{tarjmisoli|chiqib ~ }} 1) выйти; 2) выскочить, соскочить; {{tarjmisoli|oʻtib ~ }} 1) проходить, проезжать ({{izoh|мимо чего-л}}.); 2) перегонять ({{izoh|кого-что-л}}.); 3) миновать ({{izoh|о времени}}); {{tarjmisoli|vaqt oʻtib ~da }} время (быстро) проходит; б) {{izoh|указывает на внезапность действия}}: '''yuragim oʻynab ketdi '''у меня сердце заколотилось; '''bola qoʻrqib ketdi '''ребёнок испугался; '''ot munkib ketdi '''лошадь споткнулась; в) {{izoh|указывает на завершённость действия: '''}}u kecha Toshkentga joʻnab ketdi '''он вчера уехал в Ташкент; '''havo ochilib ketdi '''небо прояснилось; '''u juda sevinib ketdi '''он очень обрадовался; '''quyosh botib ketdi '''солнце уже зашло; '''poyezd joʻnab ketdi '''поезд уже отправился; '''yomgʻirda boʻkib ketdim '''я (окончательно) промок под дождём; {{tarjmisoli|* besh ~ }} {{izoh|см}}. {{tarjmisoli|besh; chokidan ~}} лопаться по шву, расходиться по шву; '''koʻylak chokidan ketibdi '''рубашка разошлась по шву; '''koʻnglim ketayotir '''меня тошнит; '''[[oʻzidan]] '''({{izoh|или '''}}[[hushidan]]''') {{tarjmisoli|~ }} терять сознание; '''bolaning koʻzi uyquga ketdi '''ребёнок заснул.<br /> }} f7rjujxpa1hwyw0yhsr1rc7hojxccgu 639288 639287 2026-06-12T18:14:47Z Yokubjon Juraev 8265 639288 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''ket-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KET— 'maʼlum joydan uzoqlashish tomonga hara — katlan—'. Bugun ishga barvaqt k ye t d i. Hozirgi oʻzbek tilida ham shunday va yana bir qancha maʼnoni anglatuvchi bu feʼl qadimgi turkiy tilda asli kät— (ПДП, 393), kit— (ПДП, 394) tarzida talaffuz qilingan, keyinchalik ä <nowiki>|</nowiki><nowiki>|</nowiki> i unlisi ye unlisiga almashgan (ДС, 303): kät— <nowiki>|</nowiki><nowiki>|</nowiki> kit— &gt;&nbsp;ket—. Bu feʼlni kel—, kech—, kez— feʼllari bilan qiyoslab, ushbu feʼllarning oʻzagi asli ke— (&lt; kä—, ki—) boʻlgan deb faraz qilinadi. Agar bu fikrni tan olsak, ket—, kel— feʼllari oxiridagi t, l qismlari 'uzoqla-shish', 'yaqinlashish' maʼnosini ifodalovchi qoʻshimcha boʻlib chiqadi (Unda ch qismi 'botib', z qismi 'turli yoʻnalish' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi).}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Oʻz turgan joyini tark etmoq, oʻz turgan joyidan boshqa tomonga yoʻl olmoq; bormoq. {{misol|Bu yerdan hech yoqqa {{ajrat|ket}}mayman.}} {{misol|Kelmoq ixtiyor bilan, {{ajrat|ket}}moq ijozat bilan.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi:] Unsin, bu oila qanday? {{ajrat|Ket}}asanmi yo bu yerda qola turasanmi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Agar oralaringizga sovuqchilik tushadigan boʻlsa, sen oʻchakishib yurma, yaxshisi.. bu uydan {{ajrat|ket}}ish harakatini qil!|[[w:Abdulla Qodiriy|Andulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Mehmonlar uch kun turib, {{ajrat|ket}}ishdi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} {{misol|Gulnor, qishloqdan {{ajrat|ket}}ib, choʻlda oʻrnashib olsak, qulogʻim tinchir, deb oʻzini oʻzi yupatdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} #Biror mashgʻulot, xizmat yoki vazifani tark etmoq, tashlamoq. {{misol|Ishdan {{ajrat|ket}}moq.}} {{misol|O‘qishdan {{ajrat|ket}}moq.}} {{misol|Senday aqli raso, tushunadigan odam boʻlsa, zavoddan {{ajrat|ket}}mas edim.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}} {{misol|Xotiningizni nega tashlab {{ajrat|ket}}ganingizni ayting.. Yarashasizmi yo institutdan {{ajrat|ket}}asizmi, shuni ayting.|[[w:O‘tkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} #Tamom boʻlmoq, tugamoq, oʻtmoq (vaqt haqida). {{misol|Boʻlinglar, vaqt {{ajrat|ket}}yapti.}} {{misol|Vaqting {{ajrat|ket}}di - baxting {{ajrat|ket}}di.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Shunday rohat turmush im izdan, shunday shirin umrimizdan darroye bir yili {{ajrat|ket}}dimi! Oh, dod deyman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Nutq}} #Yoʻq boʻlmoq, yoʻqolmoq, arimoq. {{misol|Dalalardan qor {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Kiyimning dogʻi {{ajrat|ket}}madi.}} {{misol|Hasrat tugagandan soʻng, Otabekning yuzidagi boyagi yarim jiddiylik {{ajrat|ket}}ib, uning oʻrnini oʻychanlik oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Qadah toʻxtab qoldi. Suhbatdan nechukdir fayz {{ajrat|ket}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}} {{misol|Kun boʻyi quloqlari ostidan juda gʻalati.. olis-olislarga chorlovchi ajib bir musiqa {{ajrat|ket}}madi.|[[w:Odil Yoqubov|Odil Yoqubov]]|Er boshiga ish tushsa}} #{{koʻchma|uz}} Olamdan oʻtmoq; oʻlmoq. {{misol|Men oʻn beshga kirganda, ayam oʻldi. Hali qirqqa bormagandi. Yosh {{ajrat|ket}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Ming martaba shukur boʻlsin parvardigorga, Mendan rozi {{ajrat|ket}}gan ekan qiblagohlarim.|[[w:Abdulla Oripov|Abdulla Oripov]]|Jannatga yoʻl}} 6 Sarf boʻlmoq, ishlatilmoq. {{misol|Yoʻl xara-jatiga hammasi boʻlib ellik soʻm {{ajrat|ket}}di. Bu ishni bajarishga koʻp vaqt {{ajrat|ket}}adi. Roʻzgʻor-ga {{ajrat|ket}}adigan narsalar. shya Kuch koʻp {{ajrat|ket}}adi, lekin ekinlar ichida bundan}} (''paxtadan''] ''ser-daromadi yoʻq.'' A. Qa\\or, Qoʻshchinor chirok-lari. '''7 '''{{s. t.|uz}} Oʻtmoq, sotilmoq, pullanmoq. {{misol|Tez {{ajrat|ket}}adigan mol.}} n {{misol|Xullas, yer juda arzonga {{ajrat|ket}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. 8 Muayyan maqsad yoki sabab bilan bi-ron joyga, ish-faoliyat va sh. k. joyga to-mon yoʻl olmoq; joʻnamoq. {{misol|Qiiyuqqa {{ajrat|ket}}-moq. Armiyaga {{ajrat|ket}}moq. Ishga {{ajrat|ket}}moq. Toʻyga {{ajrat|ket}}moq. shsh Kuniga oqshom tushsa, Martin-dan qoʻrqib, koʻchaga chiqmay, tuzsiz makaron chaynab yurguncha, shahrimga {{ajrat|ket}}aman.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. {{misol|Shirmonjon ona shu ahvolda tong ottiradi-yu, yana dalaga terimga {{ajrat|ket}}adi.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Olov}}. 9 Davom etmoq; bormoq, boʻlmoq. {{misol|Imti-hon {{ajrat|ket}}yapti. Majlis {{ajrat|ket}}yapti.}} m ''Oʻrmon-jon, odatda, ish sustroq yoki yomonroq ke-tayotgan uchastkalarga borar edi.'' A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. ''Agar biz yerning doli-guliga kelishini kutib oʻtirsak, vaqtdan yutqazadiganga oʻxshaymiz, havo shunday ke-tavermas [dedi brigadir'']. N. Safarov, Xadicha Ahrorova. '''10 '''{{koʻchma|uz}} Ish-faoliyatning biror soka-si, yoʻnalishi bilan bormoq, davom etmoq. {{misol|Akasi uchuvchi edi, ukasi ham uning orqasidan {{ajrat|ket}}di. Bola otasi izidan {{ajrat|ket}}ib, oʻqituvchi boʻldi.}} m {{misol|Butun oilasi bu yerga rezavor ekib, mumkin qadar eldan burunroq bozorga chiqa-rib, "pul" qshshshga tirishar edi. Abdishukur bu yoʻldan {{ajrat|ket}}madi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. 11 Tarqamoq, borib yetmoq (ovoza, dov-ruq va shu kabilar haqida). {{misol|Shuhrati butun dunyoga {{ajrat|ket}}di.}} m {{misol|Ammo nomi tildan-tilga oʻtib, butun frontga dovrugʻi {{ajrat|ket}}gan bu qizning oʻyida faqat Normat kechardi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Uning taʼrifi uzoqlarga {{ajrat|ket}}gan.|[[w:T. Ashurov|T. Ashurov]]|Oq ot}}. 12 s. ''t.'' Ishdan chiqmoq (maye. sinmoq, yorilmoq, yirtilmoq kabi maʼnolarni ifodalaydi). {{misol|Shimim tizzasidan {{ajrat|ket}}di. shya Aravaning tagidan dehqonning ayanchli tovu-shi eshitildi: -Oʻqi {{ajrat|ket}}ibdi, ish pachava. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. 13 s. ''t.'' Yarashib tushmoq (kiyim haqida). {{misol|Bu kostyum senga juda {{ajrat|ket}}ibdi.}} 14 Isteʼmol qilinmoq, yeyilmoq yoki ichilmoq; oʻtmoq. {{misol|Issiq kunda palov uncha {{ajrat|ket}}maydi.}} m {{misol|-Chuchvaradan keyin choy juda yaxshi {{ajrat|ket}}adi-da, — dedi Boqijon Baqoyev, yuzidagi terni artib.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Adabiyot muallimi}}. 15 {{s. t.}} (asosan boʻlishsiz shaklda — ketmaydi). Qoʻshilmaslik, maʼqul emaslikni bildiradi. {{misol|-Him, oqsoqol majlis ni qadimgi zamon usulida tarafkashlikka aylantirmoqchi ekan-da. {{ajrat|Ket}}maydi, — dedi Abdurasul.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}} 16 Sigʻmoq, joylanmoq. {{misol|Bu samovarga uch litr suv {{ajrat|ket}}adi. Zalga ikki yuz kishi {{ajrat|ket}}adi.}} '''17 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Ravishdoshning -(i)b yoki -a/-y qoʻshimchali shakllariga birikib, harakatning tugal, toʻsatdan, davomli ba-jarilishi kabi maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qizarib {{ajrat|ket}}moq. Gʻovlab {{ajrat|ket}}moq. Charchab {{ajrat|ket}}moq. Qoʻrqib {{ajrat|ket}}di. Mashina birdan gʻuvillab yurib {{ajrat|ket}}di. Oʻz maqsadini tushun-tira {{ajrat|ket}}di. Yoʻrgʻalay {{ajrat|ket}}di.}} :Besh ketmoq ''q.'' besh. Suv tekin ketdi Juda arzonga sotildi. Oʻzidan ''(yoki'' kushi-dan) ketmoq Hushini yoʻqotmoq, kushsiz-lanmoq. {{misol|-Hushimdan {{ajrat|ket}}ib qoldim, keyin nima boʻlganini bilmayman,}} — ''dedi Hoji xola.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. Zil ket-moq Ichdan ezilgan kolatga tushmoq. {{misol|Nati-jada yutuqlarimizni koʻrolmay, ich-ichidan zil {{ajrat|ket}}ayotgan dushmanlarimiz sharmandayu sharmisor boʻldi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Olovli izlar}}. Mukkasidan ketmoq Nikoyatda berilmoq. U {{misol|shaxmatga shunaqangi mukkasidan {{ajrat|ket}}ganki, agar Fargʻona vodiysida bu oʻyinga jonini tikadigan odam ikkita boʻlsa, shuning bit-tasi — Ahmadjonov.|[[w:"Guldasta"|"Guldasta"]]}}. === Sinonimlari === [[kuzamoq]] === Antonimlari === {{OʻTIL|КЕТМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''ketmoq'''<br /> '''1 '''[[уходить]], [[уезжать]]; [[идти]] ({{izoh|куда-л}}.); '''u qayoqqa ketdi? '''куда он ушёл?; '''sen qayerga ketayotirsan? '''куда ты идёшь?; '''akam Fargʻonaga ketgan '''мой старший брат уехал в Фергану; '''koʻchada ketayotgan kishi '''человек, идущий по улице;<br /> '''2 '''[[идти]], [[происходить]], [[совершаться]]; [[продолжаться]]; '''gap xuddi shu toʻgʻrida ketar edi '''разговор шёл именно об этом; '''ish sekin ketayotir '''работа идёт медленно;<br /> '''3 '''{{izoh|перен}}. [[идти]], [[следовать]] ({{izoh|по какому-л. пути}}); '''Abdishukur bu yoʻldan ketmadi '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Абдушукур не пошёл по этому пути;<br /> '''4''' [[уходить]] [[быть]] [[израсходованным]]; '''bunga koʻp pul ketdi '''на это ушло много денег; '''bizdan nima ketadi '''мы ничего не теряем;<br /> '''5 '''[[сходить]], [[исчезать]], [[удаляться]], [[смыватьсяся]], [[стираться]] ({{izoh|о красках, пятнах, грязи, запахе и т. п}}.); '''kiyimning dogʻi ketmadi '''пятно с одежды не сошло; '''rangi ketdi '''1) краски его поблёкли; 2) он побледнел;<br /> '''6 '''{{izoh|разг}}. [[уходить]], [[быть]] [[проданным]]; '''Xullas, yer juda arzonga ketdi '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Одним словом, земля ушла (была продана) за бесценок;<br /> '''7 '''[[распространяться]] ({{izoh|о славе, известности и т. п}}.); '''dovrugʻi butun olamgʻa ketdi '''слава о нём разнеслась по всему миру;<br /> '''8 '''{{izoh|разг}}. [[испортиться]], [[выйти]] [[из]] [[строя]], [[поломаться]]; [[покоситься]]; '''[Aravaning] Oʻqi ketipti, ish pachava '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Ось [арбы] сломалась, дело дрянь;<br /> '''9 '''[[уходить]]; [[покидать]], [[бросать]] ({{izoh|учёбу, работу}}); {{tarjmisoli|ishdan ~ }} уходить с работы;<br /> '''10 '''[[уходить]], [[тратиться]], [[проходить]] ({{izoh|о времени}}); '''koʻp vaqt ketdi '''много времени ушло (потрачено); '''boʻlinglar vaqt ketyapti '''поторапливайтесь, время уходит; {{tarjmisoli|vaqting ketdi ~ baxting ketdi }} {{izoh|посл}}. время твоё ушло - счастье (твоё) ушло;<br /> '''11''' {{izoh|перен}}. [[умирать]]; '''otasi yosh ketdi '''его отец умер молодым;<br /> '''12 '''[[идти]], [[быть]] [[годным]], [[годиться]], [[быть]] [[хорошим]] ({{izoh|для еды, питья}}); '''chuchvaradan keyin choy juda yaxshi ketadi '''после пельменей чай идёт (пьётся) очень хорошо;<br /> '''13 '''{{izoh|разг}}. [[идти]], [[быть]] [[к]] [[лицу]]; '''bu koʻylak senga juda ketibdi '''это платье тебе очень к лицу (очень идёт);<br /> '''14 '''[[вмещаться]]; [[помещаться]], [[входить]]; '''bu samovarga besh litr suv ketadi '''в этот самовар входит пять литров воды; '''bu idishga necha litr sut ketadi? '''сколько литров молока войдёт в эту посуду?;<br /> '''15 '''{{izoh|в отриц. ф.: '''}}[[ketmaydi]] '''[[не]] [[пойдёт]], [[не]] [[приемлемо]]; [[нельзя]]; [[номер]] [[не]] [[пройдёт]];<br /> '''16 '''{{izoh|в роли вспомогательного глагола означает: }}1) {{izoh|после деепр. на<br /> '''}}-a/-y '''{{izoh|основного глагола начало и быстрое развитие действия:}} {{tarjmisoli|soʻzlay ~ }} заговорить, начать говорить; '''bola koʻchaga yugura ketdi '''ребёнок (вдруг) побежал на улицу; '''u oʻz oʻgʻlini maqtay ketdi '''он начал хвалить своего сына; 2) {{izoh|после деепр. на'''}} -(i)b '''{{izoh|основного глагола }}а) {{izoh|обозначает удаление от говорящего или действующего лица:}} {{tarjmisoli|olib ~ }} уносить; увозить; {{tarjmisoli|chiqib ~ }} 1) выйти; 2) выскочить, соскочить; {{tarjmisoli|oʻtib ~ }} 1) проходить, проезжать ({{izoh|мимо чего-л}}.); 2) перегонять ({{izoh|кого-что-л}}.); 3) миновать ({{izoh|о времени}}); {{tarjmisoli|vaqt oʻtib ~da }} время (быстро) проходит; б) {{izoh|указывает на внезапность действия}}: '''yuragim oʻynab ketdi '''у меня сердце заколотилось; '''bola qoʻrqib ketdi '''ребёнок испугался; '''ot munkib ketdi '''лошадь споткнулась; в) {{izoh|указывает на завершённость действия: '''}}u kecha Toshkentga joʻnab ketdi '''он вчера уехал в Ташкент; '''havo ochilib ketdi '''небо прояснилось; '''u juda sevinib ketdi '''он очень обрадовался; '''quyosh botib ketdi '''солнце уже зашло; '''poyezd joʻnab ketdi '''поезд уже отправился; '''yomgʻirda boʻkib ketdim '''я (окончательно) промок под дождём; {{tarjmisoli|* besh ~ }} {{izoh|см}}. {{tarjmisoli|besh; chokidan ~}} лопаться по шву, расходиться по шву; '''koʻylak chokidan ketibdi '''рубашка разошлась по шву; '''koʻnglim ketayotir '''меня тошнит; '''[[oʻzidan]] '''({{izoh|или '''}}[[hushidan]]''') {{tarjmisoli|~ }} терять сознание; '''bolaning koʻzi uyquga ketdi '''ребёнок заснул.<br /> }} ehcj17jvbyo7z86titazaa3xchowyf2 639289 639288 2026-06-12T18:43:32Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 639289 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''ket-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KET— 'maʼlum joydan uzoqlashish tomonga hara — katlan—'. Bugun ishga barvaqt k ye t d i. Hozirgi oʻzbek tilida ham shunday va yana bir qancha maʼnoni anglatuvchi bu feʼl qadimgi turkiy tilda asli kät— (ПДП, 393), kit— (ПДП, 394) tarzida talaffuz qilingan, keyinchalik ä <nowiki>|</nowiki><nowiki>|</nowiki> i unlisi ye unlisiga almashgan (ДС, 303): kät— <nowiki>|</nowiki><nowiki>|</nowiki> kit— &gt;&nbsp;ket—. Bu feʼlni kel—, kech—, kez— feʼllari bilan qiyoslab, ushbu feʼllarning oʻzagi asli ke— (&lt; kä—, ki—) boʻlgan deb faraz qilinadi. Agar bu fikrni tan olsak, ket—, kel— feʼllari oxiridagi t, l qismlari 'uzoqla-shish', 'yaqinlashish' maʼnosini ifodalovchi qoʻshimcha boʻlib chiqadi (Unda ch qismi 'botib', z qismi 'turli yoʻnalish' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi).}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Oʻz turgan joyini tark etmoq, oʻz turgan joyidan boshqa tomonga yoʻl olmoq; bormoq. {{misol|Bu yerdan hech yoqqa {{ajrat|ket}}mayman.}} {{misol|Kelmoq ixtiyor bilan, {{ajrat|ket}}moq ijozat bilan.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi:] Unsin, bu oila qanday? {{ajrat|Ket}}asanmi yo bu yerda qola turasanmi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Agar oralaringizga sovuqchilik tushadigan boʻlsa, sen oʻchakishib yurma, yaxshisi.. bu uydan {{ajrat|ket}}ish harakatini qil!|[[w:Abdulla Qodiriy|Andulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Mehmonlar uch kun turib, {{ajrat|ket}}ishdi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} {{misol|Gulnor, qishloqdan {{ajrat|ket}}ib, choʻlda oʻrnashib olsak, qulogʻim tinchir, deb oʻzini oʻzi yupatdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} #Biror mashgʻulot, xizmat yoki vazifani tark etmoq, tashlamoq. {{misol|Ishdan {{ajrat|ket}}moq.}} {{misol|O‘qishdan {{ajrat|ket}}moq.}} {{misol|Senday aqli raso, tushunadigan odam boʻlsa, zavoddan {{ajrat|ket}}mas edim.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}} {{misol|Xotiningizni nega tashlab {{ajrat|ket}}ganingizni ayting.. Yarashasizmi yo institutdan {{ajrat|ket}}asizmi, shuni ayting.|[[w:O‘tkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} #Tamom boʻlmoq, tugamoq, oʻtmoq (vaqt haqida). {{misol|Boʻlinglar, vaqt {{ajrat|ket}}yapti.}} {{misol|Vaqting {{ajrat|ket}}di - baxting {{ajrat|ket}}di.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Shunday rohat turmush im izdan, shunday shirin umrimizdan darroye bir yili {{ajrat|ket}}dimi! Oh, dod deyman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Nutq}} #Yoʻq boʻlmoq, yoʻqolmoq, arimoq. {{misol|Dalalardan qor {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Kiyimning dogʻi {{ajrat|ket}}madi.}} {{misol|Hasrat tugagandan soʻng, Otabekning yuzidagi boyagi yarim jiddiylik {{ajrat|ket}}ib, uning oʻrnini oʻychanlik oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Qadah toʻxtab qoldi. Suhbatdan nechukdir fayz {{ajrat|ket}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}} {{misol|Kun boʻyi quloqlari ostidan juda gʻalati.. olis-olislarga chorlovchi ajib bir musiqa {{ajrat|ket}}madi.|[[w:Odil Yoqubov|Odil Yoqubov]]|Er boshiga ish tushsa}} #{{koʻchma|uz}} Olamdan oʻtmoq; oʻlmoq. {{misol|Men oʻn beshga kirganda, ayam oʻldi. Hali qirqqa bormagandi. Yosh {{ajrat|ket}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Ming martaba shukur boʻlsin parvardigorga, Mendan rozi {{ajrat|ket}}gan ekan qiblagohlarim.|[[w:Abdulla Oripov|Abdulla Oripov]]|Jannatga yoʻl}} #Sarf boʻlmoq, ishlatilmoq. {{misol|Yoʻl xarajatiga hammasi boʻlib ellik soʻm {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Bu ishni bajarishga koʻp vaqt {{ajrat|ket}}adi.}} {{misol|Roʻzgʻorga {{ajrat|ket}}adigan narsalar.}} {{misol|Kuch koʻp {{ajrat|ket}}adi, lekin ekinlar ichida bundan [paxtadan] serdaromadi yoʻq.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} #{{s. t.|uz}} Oʻtmoq, sotilmoq, pullanmoq. {{misol|Tez {{ajrat|ket}}adigan mol.}} {{misol|Xullas, yer juda arzonga {{ajrat|ket}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Muayyan maqsad yoki sabab bilan bi-ron joyga, ish-faoliyat {{va sh.k.}} joyga tomon yoʻl olmoq; joʻnamoq. {{misol|Qiiyuqqa {{ajrat|ket}}moq. Armiyaga {{ajrat|ket}}moq. Ishga {{ajrat|ket}}moq. Toʻyga {{ajrat|ket}}moq.}} {{misol|Kuniga oqshom tushsa, Martindan qoʻrqib, koʻchaga chiqmay, tuzsiz makaron chaynab yurguncha, shahrimga {{ajrat|ket}}aman.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} {{misol|Shirmonjon ona shu ahvolda tong ottiradi-yu, yana dalaga terimga {{ajrat|ket}}adi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Olov}} #Davom etmoq; bormoq, boʻlmoq. {{misol|Imtihon {{ajrat|ket}}yapti.}} {{misol|Majlis {{ajrat|ket}}yapti.}} {{misol|Oʻrmonjon, odatda, ish sustroq yoki yomonroq ketayotgan uchastkalarga borar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Agar biz yerning doliguliga kelishini kutib oʻtirsak, vaqtdan yutqazadiganga oʻxshaymiz, havo shunday ketavermas [dedi brigadir].|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Xadicha Ahrorova}} #{{koʻchma|uz}} Ish-faoliyatning biror sohasi, yoʻnalishi bilan bormoq, davom etmoq. {{misol|Akasi uchuvchi edi, ukasi ham uning orqasidan {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Bola otasi izidan {{ajrat|ket}}ib, oʻqituvchi boʻldi.}} {{misol|Butun oilasi bu yerga rezavor ekib, mumkin qadar eldan burunroq bozorga chiqarib, "pul" qilishga tirishar edi. Abdishukur bu yoʻldan {{ajrat|ket}}madi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Tarqamoq, borib yetmoq (ovoza, dovruq va shu kabilar haqida). {{misol|Shuhrati butun dunyoga {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Ammo nomi tildan-tilga oʻtib, butun frontga dovrugʻi {{ajrat|ket}}gan bu qizning oʻyida faqat Normat kechardi.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} {{misol|Uning taʼrifi uzoqlarga {{ajrat|ket}}gan.|[[w:To‘xtash Ashurov|To‘xtash Ashurov]]|Oq ot}} #{{s. t.}} Ishdan chiqmoq ({{mas.}} sinmoq, yorilmoq, yirtilmoq kabi maʼnolarni ifodalaydi). {{misol|Shimim tizzasidan {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Aravaning tagidan dehqonning ayanchli tovushi eshitildi: -Oʻqi {{ajrat|ket}}ibdi, ish pachava.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #{{s. t.}} Yarashib tushmoq (kiyim haqida). {{misol|Bu kostyum senga juda {{ajrat|ket}}ibdi.}} #Isteʼmol qilinmoq, yeyilmoq yoki ichilmoq; oʻtmoq. {{misol|Issiq kunda palov uncha {{ajrat|ket}}maydi.}} {{misol|-Chuchvaradan keyin choy juda yaxshi {{ajrat|ket}}adi-da, - dedi Boqijon Baqoyev, yuzidagi terni artib.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Adabiyot muallimi}} #{{s. t.}} (asosan boʻlishsiz shaklda - ketmaydi). Qoʻshilmaslik, maʼqul emaslikni bildiradi. {{misol|-Him, oqsoqol majlisni qadimgi zamon usulida tarafkashlikka aylantirmoqchi ekan-da. {{ajrat|Ket}}maydi, - dedi Abdurasul.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} #Sigʻmoq, joylanmoq. {{misol|Bu samovarga uch litr suv {{ajrat|ket}}adi. Zalga ikki yuz kishi {{ajrat|ket}}adi.}} #''koʻm. fl. vazifasida.'' Ravishdoshning -(i)b yoki -a/-y qoʻshimchali shakllariga birikib, harakatning tugal, toʻsatdan, davomli ba-jarilishi kabi maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qizarib {{ajrat|ket}}moq. Gʻovlab {{ajrat|ket}}moq. Charchab {{ajrat|ket}}moq. Qoʻrqib {{ajrat|ket}}di. Mashina birdan gʻuvillab yurib {{ajrat|ket}}di. Oʻz maqsadini tushun-tira {{ajrat|ket}}di. Yoʻrgʻalay {{ajrat|ket}}di.}} :Besh ketmoq ''q.'' besh. Suv tekin ketdi Juda arzonga sotildi. Oʻzidan ''(yoki'' kushi-dan) ketmoq Hushini yoʻqotmoq, kushsiz-lanmoq. {{misol|-Hushimdan {{ajrat|ket}}ib qoldim, keyin nima boʻlganini bilmayman,}} — ''dedi Hoji xola.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. Zil ket-moq Ichdan ezilgan kolatga tushmoq. {{misol|Nati-jada yutuqlarimizni koʻrolmay, ich-ichidan zil {{ajrat|ket}}ayotgan dushmanlarimiz sharmandayu sharmisor boʻldi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Olovli izlar}}. Mukkasidan ketmoq Nikoyatda berilmoq. U {{misol|shaxmatga shunaqangi mukkasidan {{ajrat|ket}}ganki, agar Fargʻona vodiysida bu oʻyinga jonini tikadigan odam ikkita boʻlsa, shuning bit-tasi — Ahmadjonov.|[[w:"Guldasta"|"Guldasta"]]}}. === Sinonimlari === [[kuzamoq]] === Antonimlari === {{OʻTIL|КЕТМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''ketmoq'''<br /> '''1 '''[[уходить]], [[уезжать]]; [[идти]] ({{izoh|куда-л}}.); '''u qayoqqa ketdi? '''куда он ушёл?; '''sen qayerga ketayotirsan? '''куда ты идёшь?; '''akam Fargʻonaga ketgan '''мой старший брат уехал в Фергану; '''koʻchada ketayotgan kishi '''человек, идущий по улице;<br /> '''2 '''[[идти]], [[происходить]], [[совершаться]]; [[продолжаться]]; '''gap xuddi shu toʻgʻrida ketar edi '''разговор шёл именно об этом; '''ish sekin ketayotir '''работа идёт медленно;<br /> '''3 '''{{izoh|перен}}. [[идти]], [[следовать]] ({{izoh|по какому-л. пути}}); '''Abdishukur bu yoʻldan ketmadi '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Абдушукур не пошёл по этому пути;<br /> '''4''' [[уходить]] [[быть]] [[израсходованным]]; '''bunga koʻp pul ketdi '''на это ушло много денег; '''bizdan nima ketadi '''мы ничего не теряем;<br /> '''5 '''[[сходить]], [[исчезать]], [[удаляться]], [[смыватьсяся]], [[стираться]] ({{izoh|о красках, пятнах, грязи, запахе и т. п}}.); '''kiyimning dogʻi ketmadi '''пятно с одежды не сошло; '''rangi ketdi '''1) краски его поблёкли; 2) он побледнел;<br /> '''6 '''{{izoh|разг}}. [[уходить]], [[быть]] [[проданным]]; '''Xullas, yer juda arzonga ketdi '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Одним словом, земля ушла (была продана) за бесценок;<br /> '''7 '''[[распространяться]] ({{izoh|о славе, известности и т. п}}.); '''dovrugʻi butun olamgʻa ketdi '''слава о нём разнеслась по всему миру;<br /> '''8 '''{{izoh|разг}}. [[испортиться]], [[выйти]] [[из]] [[строя]], [[поломаться]]; [[покоситься]]; '''[Aravaning] Oʻqi ketipti, ish pachava '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Ось [арбы] сломалась, дело дрянь;<br /> '''9 '''[[уходить]]; [[покидать]], [[бросать]] ({{izoh|учёбу, работу}}); {{tarjmisoli|ishdan ~ }} уходить с работы;<br /> '''10 '''[[уходить]], [[тратиться]], [[проходить]] ({{izoh|о времени}}); '''koʻp vaqt ketdi '''много времени ушло (потрачено); '''boʻlinglar vaqt ketyapti '''поторапливайтесь, время уходит; {{tarjmisoli|vaqting ketdi ~ baxting ketdi }} {{izoh|посл}}. время твоё ушло - счастье (твоё) ушло;<br /> '''11''' {{izoh|перен}}. [[умирать]]; '''otasi yosh ketdi '''его отец умер молодым;<br /> '''12 '''[[идти]], [[быть]] [[годным]], [[годиться]], [[быть]] [[хорошим]] ({{izoh|для еды, питья}}); '''chuchvaradan keyin choy juda yaxshi ketadi '''после пельменей чай идёт (пьётся) очень хорошо;<br /> '''13 '''{{izoh|разг}}. [[идти]], [[быть]] [[к]] [[лицу]]; '''bu koʻylak senga juda ketibdi '''это платье тебе очень к лицу (очень идёт);<br /> '''14 '''[[вмещаться]]; [[помещаться]], [[входить]]; '''bu samovarga besh litr suv ketadi '''в этот самовар входит пять литров воды; '''bu idishga necha litr sut ketadi? '''сколько литров молока войдёт в эту посуду?;<br /> '''15 '''{{izoh|в отриц. ф.: '''}}[[ketmaydi]] '''[[не]] [[пойдёт]], [[не]] [[приемлемо]]; [[нельзя]]; [[номер]] [[не]] [[пройдёт]];<br /> '''16 '''{{izoh|в роли вспомогательного глагола означает: }}1) {{izoh|после деепр. на<br /> '''}}-a/-y '''{{izoh|основного глагола начало и быстрое развитие действия:}} {{tarjmisoli|soʻzlay ~ }} заговорить, начать говорить; '''bola koʻchaga yugura ketdi '''ребёнок (вдруг) побежал на улицу; '''u oʻz oʻgʻlini maqtay ketdi '''он начал хвалить своего сына; 2) {{izoh|после деепр. на'''}} -(i)b '''{{izoh|основного глагола }}а) {{izoh|обозначает удаление от говорящего или действующего лица:}} {{tarjmisoli|olib ~ }} уносить; увозить; {{tarjmisoli|chiqib ~ }} 1) выйти; 2) выскочить, соскочить; {{tarjmisoli|oʻtib ~ }} 1) проходить, проезжать ({{izoh|мимо чего-л}}.); 2) перегонять ({{izoh|кого-что-л}}.); 3) миновать ({{izoh|о времени}}); {{tarjmisoli|vaqt oʻtib ~da }} время (быстро) проходит; б) {{izoh|указывает на внезапность действия}}: '''yuragim oʻynab ketdi '''у меня сердце заколотилось; '''bola qoʻrqib ketdi '''ребёнок испугался; '''ot munkib ketdi '''лошадь споткнулась; в) {{izoh|указывает на завершённость действия: '''}}u kecha Toshkentga joʻnab ketdi '''он вчера уехал в Ташкент; '''havo ochilib ketdi '''небо прояснилось; '''u juda sevinib ketdi '''он очень обрадовался; '''quyosh botib ketdi '''солнце уже зашло; '''poyezd joʻnab ketdi '''поезд уже отправился; '''yomgʻirda boʻkib ketdim '''я (окончательно) промок под дождём; {{tarjmisoli|* besh ~ }} {{izoh|см}}. {{tarjmisoli|besh; chokidan ~}} лопаться по шву, расходиться по шву; '''koʻylak chokidan ketibdi '''рубашка разошлась по шву; '''koʻnglim ketayotir '''меня тошнит; '''[[oʻzidan]] '''({{izoh|или '''}}[[hushidan]]''') {{tarjmisoli|~ }} терять сознание; '''bolaning koʻzi uyquga ketdi '''ребёнок заснул.<br /> }} kucq5dea523u1onr4wbmzwe9yfjb57d 639290 639289 2026-06-12T18:47:02Z Yokubjon Juraev 8265 639290 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''ket-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KET— 'maʼlum joydan uzoqlashish tomonga hara — katlan—'. Bugun ishga barvaqt k ye t d i. Hozirgi oʻzbek tilida ham shunday va yana bir qancha maʼnoni anglatuvchi bu feʼl qadimgi turkiy tilda asli kät— (ПДП, 393), kit— (ПДП, 394) tarzida talaffuz qilingan, keyinchalik ä <nowiki>|</nowiki><nowiki>|</nowiki> i unlisi ye unlisiga almashgan (ДС, 303): kät— <nowiki>|</nowiki><nowiki>|</nowiki> kit— &gt;&nbsp;ket—. Bu feʼlni kel—, kech—, kez— feʼllari bilan qiyoslab, ushbu feʼllarning oʻzagi asli ke— (&lt; kä—, ki—) boʻlgan deb faraz qilinadi. Agar bu fikrni tan olsak, ket—, kel— feʼllari oxiridagi t, l qismlari 'uzoqla-shish', 'yaqinlashish' maʼnosini ifodalovchi qoʻshimcha boʻlib chiqadi (Unda ch qismi 'botib', z qismi 'turli yoʻnalish' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi).}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Oʻz turgan joyini tark etmoq, oʻz turgan joyidan boshqa tomonga yoʻl olmoq; bormoq. {{misol|Bu yerdan hech yoqqa {{ajrat|ket}}mayman.}} {{misol|Kelmoq ixtiyor bilan, {{ajrat|ket}}moq ijozat bilan.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi:] Unsin, bu oila qanday? {{ajrat|Ket}}asanmi yo bu yerda qola turasanmi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Agar oralaringizga sovuqchilik tushadigan boʻlsa, sen oʻchakishib yurma, yaxshisi.. bu uydan {{ajrat|ket}}ish harakatini qil!|[[w:Abdulla Qodiriy|Andulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Mehmonlar uch kun turib, {{ajrat|ket}}ishdi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} {{misol|Gulnor, qishloqdan {{ajrat|ket}}ib, choʻlda oʻrnashib olsak, qulogʻim tinchir, deb oʻzini oʻzi yupatdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} #Biror mashgʻulot, xizmat yoki vazifani tark etmoq, tashlamoq. {{misol|Ishdan {{ajrat|ket}}moq.}} {{misol|O‘qishdan {{ajrat|ket}}moq.}} {{misol|Senday aqli raso, tushunadigan odam boʻlsa, zavoddan {{ajrat|ket}}mas edim.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}} {{misol|Xotiningizni nega tashlab {{ajrat|ket}}ganingizni ayting.. Yarashasizmi yo institutdan {{ajrat|ket}}asizmi, shuni ayting.|[[w:O‘tkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} #Tamom boʻlmoq, tugamoq, oʻtmoq (vaqt haqida). {{misol|Boʻlinglar, vaqt {{ajrat|ket}}yapti.}} {{misol|Vaqting {{ajrat|ket}}di - baxting {{ajrat|ket}}di.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Shunday rohat turmush im izdan, shunday shirin umrimizdan darroye bir yili {{ajrat|ket}}dimi! Oh, dod deyman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Nutq}} #Yoʻq boʻlmoq, yoʻqolmoq, arimoq. {{misol|Dalalardan qor {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Kiyimning dogʻi {{ajrat|ket}}madi.}} {{misol|Hasrat tugagandan soʻng, Otabekning yuzidagi boyagi yarim jiddiylik {{ajrat|ket}}ib, uning oʻrnini oʻychanlik oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Qadah toʻxtab qoldi. Suhbatdan nechukdir fayz {{ajrat|ket}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}} {{misol|Kun boʻyi quloqlari ostidan juda gʻalati.. olis-olislarga chorlovchi ajib bir musiqa {{ajrat|ket}}madi.|[[w:Odil Yoqubov|Odil Yoqubov]]|Er boshiga ish tushsa}} #{{koʻchma|uz}} Olamdan oʻtmoq; oʻlmoq. {{misol|Men oʻn beshga kirganda, ayam oʻldi. Hali qirqqa bormagandi. Yosh {{ajrat|ket}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Ming martaba shukur boʻlsin parvardigorga, Mendan rozi {{ajrat|ket}}gan ekan qiblagohlarim.|[[w:Abdulla Oripov|Abdulla Oripov]]|Jannatga yoʻl}} #Sarf boʻlmoq, ishlatilmoq. {{misol|Yoʻl xarajatiga hammasi boʻlib ellik soʻm {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Bu ishni bajarishga koʻp vaqt {{ajrat|ket}}adi.}} {{misol|Roʻzgʻorga {{ajrat|ket}}adigan narsalar.}} {{misol|Kuch koʻp {{ajrat|ket}}adi, lekin ekinlar ichida bundan [paxtadan] serdaromadi yoʻq.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} #{{s. t.|uz}} Oʻtmoq, sotilmoq, pullanmoq. {{misol|Tez {{ajrat|ket}}adigan mol.}} {{misol|Xullas, yer juda arzonga {{ajrat|ket}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Muayyan maqsad yoki sabab bilan bi-ron joyga, ish-faoliyat {{va sh.k.}} joyga tomon yoʻl olmoq; joʻnamoq. {{misol|Qiiyuqqa {{ajrat|ket}}moq. Armiyaga {{ajrat|ket}}moq. Ishga {{ajrat|ket}}moq. Toʻyga {{ajrat|ket}}moq.}} {{misol|Kuniga oqshom tushsa, Martindan qoʻrqib, koʻchaga chiqmay, tuzsiz makaron chaynab yurguncha, shahrimga {{ajrat|ket}}aman.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} {{misol|Shirmonjon ona shu ahvolda tong ottiradi-yu, yana dalaga terimga {{ajrat|ket}}adi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Olov}} #Davom etmoq; bormoq, boʻlmoq. {{misol|Imtihon {{ajrat|ket}}yapti.}} {{misol|Majlis {{ajrat|ket}}yapti.}} {{misol|Oʻrmonjon, odatda, ish sustroq yoki yomonroq ketayotgan uchastkalarga borar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Agar biz yerning doliguliga kelishini kutib oʻtirsak, vaqtdan yutqazadiganga oʻxshaymiz, havo shunday ketavermas [dedi brigadir].|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Xadicha Ahrorova}} #{{koʻchma|uz}} Ish-faoliyatning biror sohasi, yoʻnalishi bilan bormoq, davom etmoq. {{misol|Akasi uchuvchi edi, ukasi ham uning orqasidan {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Bola otasi izidan {{ajrat|ket}}ib, oʻqituvchi boʻldi.}} {{misol|Butun oilasi bu yerga rezavor ekib, mumkin qadar eldan burunroq bozorga chiqarib, "pul" qilishga tirishar edi. Abdishukur bu yoʻldan {{ajrat|ket}}madi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Tarqamoq, borib yetmoq (ovoza, dovruq va shu kabilar haqida). {{misol|Shuhrati butun dunyoga {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Ammo nomi tildan-tilga oʻtib, butun frontga dovrugʻi {{ajrat|ket}}gan bu qizning oʻyida faqat Normat kechardi.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} {{misol|Uning taʼrifi uzoqlarga {{ajrat|ket}}gan.|[[w:To‘xtash Ashurov|To‘xtash Ashurov]]|Oq ot}} #{{s. t.}} Ishdan chiqmoq ({{mas.}} sinmoq, yorilmoq, yirtilmoq kabi maʼnolarni ifodalaydi). {{misol|Shimim tizzasidan {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Aravaning tagidan dehqonning ayanchli tovushi eshitildi: -Oʻqi {{ajrat|ket}}ibdi, ish pachava.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #{{s. t.}} Yarashib tushmoq (kiyim haqida). {{misol|Bu kostyum senga juda {{ajrat|ket}}ibdi.}} #Isteʼmol qilinmoq, yeyilmoq yoki ichilmoq; oʻtmoq. {{misol|Issiq kunda palov uncha {{ajrat|ket}}maydi.}} {{misol|-Chuchvaradan keyin choy juda yaxshi {{ajrat|ket}}adi-da, - dedi Boqijon Baqoyev, yuzidagi terni artib.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Adabiyot muallimi}} #{{s. t.}} (asosan boʻlishsiz shaklda - ketmaydi). Qoʻshilmaslik, maʼqul emaslikni bildiradi. {{misol|-Him, oqsoqol majlisni qadimgi zamon usulida tarafkashlikka aylantirmoqchi ekan-da. {{ajrat|Ket}}maydi, - dedi Abdurasul.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} #Sigʻmoq, joylanmoq. {{misol|Bu samovarga uch litr suv {{ajrat|ket}}adi. Zalga ikki yuz kishi {{ajrat|ket}}adi.}} #{{koʻm.}} {{fl.}} {{vzf.}} Ravishdoshning -(i)b yoki -a/-y qoʻshimchali shakllariga birikib, harakatning tugal, toʻsatdan, davomli bajarilishi kabi maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qizarib {{ajrat|ket}}moq. Gʻovlab {{ajrat|ket}}moq. Charchab {{ajrat|ket}}moq. Qoʻrqib {{ajrat|ket}}di. Mashina birdan gʻuvillab yurib {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Oʻz maqsadini tushuntira {{ajrat|ket}}di. Yoʻrgʻalay {{ajrat|ket}}di.}}<br/>'''Besh ketmoq''' - {{q.}} [[besh]].<br/>'''Suv tekin ketdi''' - juda arzonga sotildi. Oʻzidan ''yoki'' hushidan) ketmoq Hushini yoʻqotmoq, kushsiz-lanmoq. {{misol|-Hushimdan {{ajrat|ket}}ib qoldim, keyin nima boʻlganini bilmayman,}} — ''dedi Hoji xola.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. Zil ketmoq Ichdan ezilgan kolatga tushmoq. {{misol|Natijada yutuqlarimizni koʻrolmay, ich-ichidan zil {{ajrat|ket}}ayotgan dushmanlarimiz sharmandayu sharmisor boʻldi.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Olovli izlar}} Mukkasidan ketmoq Nikoyatda berilmoq. U {{misol|shaxmatga shunaqangi mukkasidan {{ajrat|ket}}ganki, agar Fargʻona vodiysida bu oʻyinga jonini tikadigan odam ikkita boʻlsa, shuning bittasi — Ahmadjonov.|[[w:Guldasta|"Guldasta"]]}} === Sinonimlari === [[kuzamoq]] === Antonimlari === {{OʻTIL|КЕТМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''ketmoq'''<br /> '''1 '''[[уходить]], [[уезжать]]; [[идти]] ({{izoh|куда-л}}.); '''u qayoqqa ketdi? '''куда он ушёл?; '''sen qayerga ketayotirsan? '''куда ты идёшь?; '''akam Fargʻonaga ketgan '''мой старший брат уехал в Фергану; '''koʻchada ketayotgan kishi '''человек, идущий по улице;<br /> '''2 '''[[идти]], [[происходить]], [[совершаться]]; [[продолжаться]]; '''gap xuddi shu toʻgʻrida ketar edi '''разговор шёл именно об этом; '''ish sekin ketayotir '''работа идёт медленно;<br /> '''3 '''{{izoh|перен}}. [[идти]], [[следовать]] ({{izoh|по какому-л. пути}}); '''Abdishukur bu yoʻldan ketmadi '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Абдушукур не пошёл по этому пути;<br /> '''4''' [[уходить]] [[быть]] [[израсходованным]]; '''bunga koʻp pul ketdi '''на это ушло много денег; '''bizdan nima ketadi '''мы ничего не теряем;<br /> '''5 '''[[сходить]], [[исчезать]], [[удаляться]], [[смыватьсяся]], [[стираться]] ({{izoh|о красках, пятнах, грязи, запахе и т. п}}.); '''kiyimning dogʻi ketmadi '''пятно с одежды не сошло; '''rangi ketdi '''1) краски его поблёкли; 2) он побледнел;<br /> '''6 '''{{izoh|разг}}. [[уходить]], [[быть]] [[проданным]]; '''Xullas, yer juda arzonga ketdi '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Одним словом, земля ушла (была продана) за бесценок;<br /> '''7 '''[[распространяться]] ({{izoh|о славе, известности и т. п}}.); '''dovrugʻi butun olamgʻa ketdi '''слава о нём разнеслась по всему миру;<br /> '''8 '''{{izoh|разг}}. [[испортиться]], [[выйти]] [[из]] [[строя]], [[поломаться]]; [[покоситься]]; '''[Aravaning] Oʻqi ketipti, ish pachava '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Ось [арбы] сломалась, дело дрянь;<br /> '''9 '''[[уходить]]; [[покидать]], [[бросать]] ({{izoh|учёбу, работу}}); {{tarjmisoli|ishdan ~ }} уходить с работы;<br /> '''10 '''[[уходить]], [[тратиться]], [[проходить]] ({{izoh|о времени}}); '''koʻp vaqt ketdi '''много времени ушло (потрачено); '''boʻlinglar vaqt ketyapti '''поторапливайтесь, время уходит; {{tarjmisoli|vaqting ketdi ~ baxting ketdi }} {{izoh|посл}}. время твоё ушло - счастье (твоё) ушло;<br /> '''11''' {{izoh|перен}}. [[умирать]]; '''otasi yosh ketdi '''его отец умер молодым;<br /> '''12 '''[[идти]], [[быть]] [[годным]], [[годиться]], [[быть]] [[хорошим]] ({{izoh|для еды, питья}}); '''chuchvaradan keyin choy juda yaxshi ketadi '''после пельменей чай идёт (пьётся) очень хорошо;<br /> '''13 '''{{izoh|разг}}. [[идти]], [[быть]] [[к]] [[лицу]]; '''bu koʻylak senga juda ketibdi '''это платье тебе очень к лицу (очень идёт);<br /> '''14 '''[[вмещаться]]; [[помещаться]], [[входить]]; '''bu samovarga besh litr suv ketadi '''в этот самовар входит пять литров воды; '''bu idishga necha litr sut ketadi? '''сколько литров молока войдёт в эту посуду?;<br /> '''15 '''{{izoh|в отриц. ф.: '''}}[[ketmaydi]] '''[[не]] [[пойдёт]], [[не]] [[приемлемо]]; [[нельзя]]; [[номер]] [[не]] [[пройдёт]];<br /> '''16 '''{{izoh|в роли вспомогательного глагола означает: }}1) {{izoh|после деепр. на<br /> '''}}-a/-y '''{{izoh|основного глагола начало и быстрое развитие действия:}} {{tarjmisoli|soʻzlay ~ }} заговорить, начать говорить; '''bola koʻchaga yugura ketdi '''ребёнок (вдруг) побежал на улицу; '''u oʻz oʻgʻlini maqtay ketdi '''он начал хвалить своего сына; 2) {{izoh|после деепр. на'''}} -(i)b '''{{izoh|основного глагола }}а) {{izoh|обозначает удаление от говорящего или действующего лица:}} {{tarjmisoli|olib ~ }} уносить; увозить; {{tarjmisoli|chiqib ~ }} 1) выйти; 2) выскочить, соскочить; {{tarjmisoli|oʻtib ~ }} 1) проходить, проезжать ({{izoh|мимо чего-л}}.); 2) перегонять ({{izoh|кого-что-л}}.); 3) миновать ({{izoh|о времени}}); {{tarjmisoli|vaqt oʻtib ~da }} время (быстро) проходит; б) {{izoh|указывает на внезапность действия}}: '''yuragim oʻynab ketdi '''у меня сердце заколотилось; '''bola qoʻrqib ketdi '''ребёнок испугался; '''ot munkib ketdi '''лошадь споткнулась; в) {{izoh|указывает на завершённость действия: '''}}u kecha Toshkentga joʻnab ketdi '''он вчера уехал в Ташкент; '''havo ochilib ketdi '''небо прояснилось; '''u juda sevinib ketdi '''он очень обрадовался; '''quyosh botib ketdi '''солнце уже зашло; '''poyezd joʻnab ketdi '''поезд уже отправился; '''yomgʻirda boʻkib ketdim '''я (окончательно) промок под дождём; {{tarjmisoli|* besh ~ }} {{izoh|см}}. {{tarjmisoli|besh; chokidan ~}} лопаться по шву, расходиться по шву; '''koʻylak chokidan ketibdi '''рубашка разошлась по шву; '''koʻnglim ketayotir '''меня тошнит; '''[[oʻzidan]] '''({{izoh|или '''}}[[hushidan]]''') {{tarjmisoli|~ }} терять сознание; '''bolaning koʻzi uyquga ketdi '''ребёнок заснул.<br /> }} 9b7es9as406eagt9u2mf66u9ho2z12a 639291 639290 2026-06-12T18:52:35Z Yokubjon Juraev 8265 639291 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''ket-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KET— 'maʼlum joydan uzoqlashish tomonga hara — katlan—'. Bugun ishga barvaqt k ye t d i. Hozirgi oʻzbek tilida ham shunday va yana bir qancha maʼnoni anglatuvchi bu feʼl qadimgi turkiy tilda asli kät— (ПДП, 393), kit— (ПДП, 394) tarzida talaffuz qilingan, keyinchalik ä <nowiki>|</nowiki><nowiki>|</nowiki> i unlisi ye unlisiga almashgan (ДС, 303): kät— <nowiki>|</nowiki><nowiki>|</nowiki> kit— &gt;&nbsp;ket—. Bu feʼlni kel—, kech—, kez— feʼllari bilan qiyoslab, ushbu feʼllarning oʻzagi asli ke— (&lt; kä—, ki—) boʻlgan deb faraz qilinadi. Agar bu fikrni tan olsak, ket—, kel— feʼllari oxiridagi t, l qismlari 'uzoqla-shish', 'yaqinlashish' maʼnosini ifodalovchi qoʻshimcha boʻlib chiqadi (Unda ch qismi 'botib', z qismi 'turli yoʻnalish' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi).}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Oʻz turgan joyini tark etmoq, oʻz turgan joyidan boshqa tomonga yoʻl olmoq; bormoq. {{misol|Bu yerdan hech yoqqa {{ajrat|ket}}mayman.}} {{misol|Kelmoq ixtiyor bilan, {{ajrat|ket}}moq ijozat bilan.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi:] Unsin, bu oila qanday? {{ajrat|Ket}}asanmi yo bu yerda qola turasanmi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Agar oralaringizga sovuqchilik tushadigan boʻlsa, sen oʻchakishib yurma, yaxshisi.. bu uydan {{ajrat|ket}}ish harakatini qil!|[[w:Abdulla Qodiriy|Andulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Mehmonlar uch kun turib, {{ajrat|ket}}ishdi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} {{misol|Gulnor, qishloqdan {{ajrat|ket}}ib, choʻlda oʻrnashib olsak, qulogʻim tinchir, deb oʻzini oʻzi yupatdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} #Biror mashgʻulot, xizmat yoki vazifani tark etmoq, tashlamoq. {{misol|Ishdan {{ajrat|ket}}moq.}} {{misol|O‘qishdan {{ajrat|ket}}moq.}} {{misol|Senday aqli raso, tushunadigan odam boʻlsa, zavoddan {{ajrat|ket}}mas edim.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}} {{misol|Xotiningizni nega tashlab {{ajrat|ket}}ganingizni ayting.. Yarashasizmi yo institutdan {{ajrat|ket}}asizmi, shuni ayting.|[[w:O‘tkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} #Tamom boʻlmoq, tugamoq, oʻtmoq (vaqt haqida). {{misol|Boʻlinglar, vaqt {{ajrat|ket}}yapti.}} {{misol|Vaqting {{ajrat|ket}}di - baxting {{ajrat|ket}}di.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Shunday rohat turmush im izdan, shunday shirin umrimizdan darroye bir yili {{ajrat|ket}}dimi! Oh, dod deyman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Nutq}} #Yoʻq boʻlmoq, yoʻqolmoq, arimoq. {{misol|Dalalardan qor {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Kiyimning dogʻi {{ajrat|ket}}madi.}} {{misol|Hasrat tugagandan soʻng, Otabekning yuzidagi boyagi yarim jiddiylik {{ajrat|ket}}ib, uning oʻrnini oʻychanlik oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Qadah toʻxtab qoldi. Suhbatdan nechukdir fayz {{ajrat|ket}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}} {{misol|Kun boʻyi quloqlari ostidan juda gʻalati.. olis-olislarga chorlovchi ajib bir musiqa {{ajrat|ket}}madi.|[[w:Odil Yoqubov|Odil Yoqubov]]|Er boshiga ish tushsa}} #{{koʻchma|uz}} Olamdan oʻtmoq; oʻlmoq. {{misol|Men oʻn beshga kirganda, ayam oʻldi. Hali qirqqa bormagandi. Yosh {{ajrat|ket}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Ming martaba shukur boʻlsin parvardigorga, Mendan rozi {{ajrat|ket}}gan ekan qiblagohlarim.|[[w:Abdulla Oripov|Abdulla Oripov]]|Jannatga yoʻl}} #Sarf boʻlmoq, ishlatilmoq. {{misol|Yoʻl xarajatiga hammasi boʻlib ellik soʻm {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Bu ishni bajarishga koʻp vaqt {{ajrat|ket}}adi.}} {{misol|Roʻzgʻorga {{ajrat|ket}}adigan narsalar.}} {{misol|Kuch koʻp {{ajrat|ket}}adi, lekin ekinlar ichida bundan [paxtadan] serdaromadi yoʻq.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} #{{s. t.|uz}} Oʻtmoq, sotilmoq, pullanmoq. {{misol|Tez {{ajrat|ket}}adigan mol.}} {{misol|Xullas, yer juda arzonga {{ajrat|ket}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Muayyan maqsad yoki sabab bilan bi-ron joyga, ish-faoliyat {{va sh.k.}} joyga tomon yoʻl olmoq; joʻnamoq. {{misol|Qiiyuqqa {{ajrat|ket}}moq. Armiyaga {{ajrat|ket}}moq. Ishga {{ajrat|ket}}moq. Toʻyga {{ajrat|ket}}moq.}} {{misol|Kuniga oqshom tushsa, Martindan qoʻrqib, koʻchaga chiqmay, tuzsiz makaron chaynab yurguncha, shahrimga {{ajrat|ket}}aman.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} {{misol|Shirmonjon ona shu ahvolda tong ottiradi-yu, yana dalaga terimga {{ajrat|ket}}adi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Olov}} #Davom etmoq; bormoq, boʻlmoq. {{misol|Imtihon {{ajrat|ket}}yapti.}} {{misol|Majlis {{ajrat|ket}}yapti.}} {{misol|Oʻrmonjon, odatda, ish sustroq yoki yomonroq ketayotgan uchastkalarga borar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Agar biz yerning doliguliga kelishini kutib oʻtirsak, vaqtdan yutqazadiganga oʻxshaymiz, havo shunday ketavermas [dedi brigadir].|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Xadicha Ahrorova}} #{{koʻchma|uz}} Ish-faoliyatning biror sohasi, yoʻnalishi bilan bormoq, davom etmoq. {{misol|Akasi uchuvchi edi, ukasi ham uning orqasidan {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Bola otasi izidan {{ajrat|ket}}ib, oʻqituvchi boʻldi.}} {{misol|Butun oilasi bu yerga rezavor ekib, mumkin qadar eldan burunroq bozorga chiqarib, "pul" qilishga tirishar edi. Abdishukur bu yoʻldan {{ajrat|ket}}madi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Tarqamoq, borib yetmoq (ovoza, dovruq va shu kabilar haqida). {{misol|Shuhrati butun dunyoga {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Ammo nomi tildan-tilga oʻtib, butun frontga dovrugʻi {{ajrat|ket}}gan bu qizning oʻyida faqat Normat kechardi.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} {{misol|Uning taʼrifi uzoqlarga {{ajrat|ket}}gan.|[[w:To‘xtash Ashurov|To‘xtash Ashurov]]|Oq ot}} #{{s. t.}} Ishdan chiqmoq ({{mas.}} sinmoq, yorilmoq, yirtilmoq kabi maʼnolarni ifodalaydi). {{misol|Shimim tizzasidan {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Aravaning tagidan dehqonning ayanchli tovushi eshitildi: -Oʻqi {{ajrat|ket}}ibdi, ish pachava.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #{{s. t.}} Yarashib tushmoq (kiyim haqida). {{misol|Bu kostyum senga juda {{ajrat|ket}}ibdi.}} #Isteʼmol qilinmoq, yeyilmoq yoki ichilmoq; oʻtmoq. {{misol|Issiq kunda palov uncha {{ajrat|ket}}maydi.}} {{misol|-Chuchvaradan keyin choy juda yaxshi {{ajrat|ket}}adi-da, - dedi Boqijon Baqoyev, yuzidagi terni artib.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Adabiyot muallimi}} #{{s. t.}} (asosan boʻlishsiz shaklda - ketmaydi). Qoʻshilmaslik, maʼqul emaslikni bildiradi. {{misol|-Him, oqsoqol majlisni qadimgi zamon usulida tarafkashlikka aylantirmoqchi ekan-da. {{ajrat|Ket}}maydi, - dedi Abdurasul.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} #Sigʻmoq, joylanmoq. {{misol|Bu samovarga uch litr suv {{ajrat|ket}}adi. Zalga ikki yuz kishi {{ajrat|ket}}adi.}} #{{koʻm.}} {{fl.}} {{vzf.}} Ravishdoshning -(i)b yoki -a/-y qoʻshimchali shakllariga birikib, harakatning tugal, toʻsatdan, davomli bajarilishi kabi maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qizarib {{ajrat|ket}}moq.}} {{misol|Gʻovlab {{ajrat|ket}}moq.}} {{misol|Charchab {{ajrat|ket}}moq.}} {{misol|Qoʻrqib {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Mashina birdan gʻuvillab yurib {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Oʻz maqsadini tushuntira {{ajrat|ket}}di. Yoʻrgʻalay {{ajrat|ket}}di.}}<br/>'''Besh ketmoq''' - {{q.}} [[besh]].<br/>'''Suv tekin ketdi''' - juda arzonga sotildi.<br/>'''Oʻzidan''' (''yoki'' '''hushidan''') '''ketmoq''' - hushini yoʻqotmoq, kushsizlanmoq. {{misol|-Hushimdan {{ajrat|ket}}ib qoldim, keyin nima boʻlganini bilmayman, - dedi Hoji xola.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}<br/>'''Zil ketmoq''' - ichdan ezilgan holatga tushmoq. {{misol|Natijada yutuqlarimizni koʻrolmay, ich-ichidan zil {{ajrat|ket}}ayotgan dushmanlarimiz sharmandayu sharmisor boʻldi.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Olovli izlar}}<br/>'''Mukkasidan ketmoq''' - nihoyatda berilmoq. {{misol|U shaxmatga shunaqangi mukkasidan {{ajrat|ket}}ganki, agar Fargʻona vodiysida bu oʻyinga jonini tikadigan odam ikkita boʻlsa, shuning bittasi - Ahmadjonov.|[[w:Guldasta|"Guldasta"]]}} === Sinonimlari === [[kuzamoq]] === Antonimlari === {{OʻTIL|КЕТМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''ketmoq'''<br /> '''1 '''[[уходить]], [[уезжать]]; [[идти]] ({{izoh|куда-л}}.); '''u qayoqqa ketdi? '''куда он ушёл?; '''sen qayerga ketayotirsan? '''куда ты идёшь?; '''akam Fargʻonaga ketgan '''мой старший брат уехал в Фергану; '''koʻchada ketayotgan kishi '''человек, идущий по улице;<br /> '''2 '''[[идти]], [[происходить]], [[совершаться]]; [[продолжаться]]; '''gap xuddi shu toʻgʻrida ketar edi '''разговор шёл именно об этом; '''ish sekin ketayotir '''работа идёт медленно;<br /> '''3 '''{{izoh|перен}}. [[идти]], [[следовать]] ({{izoh|по какому-л. пути}}); '''Abdishukur bu yoʻldan ketmadi '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Абдушукур не пошёл по этому пути;<br /> '''4''' [[уходить]] [[быть]] [[израсходованным]]; '''bunga koʻp pul ketdi '''на это ушло много денег; '''bizdan nima ketadi '''мы ничего не теряем;<br /> '''5 '''[[сходить]], [[исчезать]], [[удаляться]], [[смыватьсяся]], [[стираться]] ({{izoh|о красках, пятнах, грязи, запахе и т. п}}.); '''kiyimning dogʻi ketmadi '''пятно с одежды не сошло; '''rangi ketdi '''1) краски его поблёкли; 2) он побледнел;<br /> '''6 '''{{izoh|разг}}. [[уходить]], [[быть]] [[проданным]]; '''Xullas, yer juda arzonga ketdi '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Одним словом, земля ушла (была продана) за бесценок;<br /> '''7 '''[[распространяться]] ({{izoh|о славе, известности и т. п}}.); '''dovrugʻi butun olamgʻa ketdi '''слава о нём разнеслась по всему миру;<br /> '''8 '''{{izoh|разг}}. [[испортиться]], [[выйти]] [[из]] [[строя]], [[поломаться]]; [[покоситься]]; '''[Aravaning] Oʻqi ketipti, ish pachava '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Ось [арбы] сломалась, дело дрянь;<br /> '''9 '''[[уходить]]; [[покидать]], [[бросать]] ({{izoh|учёбу, работу}}); {{tarjmisoli|ishdan ~ }} уходить с работы;<br /> '''10 '''[[уходить]], [[тратиться]], [[проходить]] ({{izoh|о времени}}); '''koʻp vaqt ketdi '''много времени ушло (потрачено); '''boʻlinglar vaqt ketyapti '''поторапливайтесь, время уходит; {{tarjmisoli|vaqting ketdi ~ baxting ketdi }} {{izoh|посл}}. время твоё ушло - счастье (твоё) ушло;<br /> '''11''' {{izoh|перен}}. [[умирать]]; '''otasi yosh ketdi '''его отец умер молодым;<br /> '''12 '''[[идти]], [[быть]] [[годным]], [[годиться]], [[быть]] [[хорошим]] ({{izoh|для еды, питья}}); '''chuchvaradan keyin choy juda yaxshi ketadi '''после пельменей чай идёт (пьётся) очень хорошо;<br /> '''13 '''{{izoh|разг}}. [[идти]], [[быть]] [[к]] [[лицу]]; '''bu koʻylak senga juda ketibdi '''это платье тебе очень к лицу (очень идёт);<br /> '''14 '''[[вмещаться]]; [[помещаться]], [[входить]]; '''bu samovarga besh litr suv ketadi '''в этот самовар входит пять литров воды; '''bu idishga necha litr sut ketadi? '''сколько литров молока войдёт в эту посуду?;<br /> '''15 '''{{izoh|в отриц. ф.: '''}}[[ketmaydi]] '''[[не]] [[пойдёт]], [[не]] [[приемлемо]]; [[нельзя]]; [[номер]] [[не]] [[пройдёт]];<br /> '''16 '''{{izoh|в роли вспомогательного глагола означает: }}1) {{izoh|после деепр. на<br /> '''}}-a/-y '''{{izoh|основного глагола начало и быстрое развитие действия:}} {{tarjmisoli|soʻzlay ~ }} заговорить, начать говорить; '''bola koʻchaga yugura ketdi '''ребёнок (вдруг) побежал на улицу; '''u oʻz oʻgʻlini maqtay ketdi '''он начал хвалить своего сына; 2) {{izoh|после деепр. на'''}} -(i)b '''{{izoh|основного глагола }}а) {{izoh|обозначает удаление от говорящего или действующего лица:}} {{tarjmisoli|olib ~ }} уносить; увозить; {{tarjmisoli|chiqib ~ }} 1) выйти; 2) выскочить, соскочить; {{tarjmisoli|oʻtib ~ }} 1) проходить, проезжать ({{izoh|мимо чего-л}}.); 2) перегонять ({{izoh|кого-что-л}}.); 3) миновать ({{izoh|о времени}}); {{tarjmisoli|vaqt oʻtib ~da }} время (быстро) проходит; б) {{izoh|указывает на внезапность действия}}: '''yuragim oʻynab ketdi '''у меня сердце заколотилось; '''bola qoʻrqib ketdi '''ребёнок испугался; '''ot munkib ketdi '''лошадь споткнулась; в) {{izoh|указывает на завершённость действия: '''}}u kecha Toshkentga joʻnab ketdi '''он вчера уехал в Ташкент; '''havo ochilib ketdi '''небо прояснилось; '''u juda sevinib ketdi '''он очень обрадовался; '''quyosh botib ketdi '''солнце уже зашло; '''poyezd joʻnab ketdi '''поезд уже отправился; '''yomgʻirda boʻkib ketdim '''я (окончательно) промок под дождём; {{tarjmisoli|* besh ~ }} {{izoh|см}}. {{tarjmisoli|besh; chokidan ~}} лопаться по шву, расходиться по шву; '''koʻylak chokidan ketibdi '''рубашка разошлась по шву; '''koʻnglim ketayotir '''меня тошнит; '''[[oʻzidan]] '''({{izoh|или '''}}[[hushidan]]''') {{tarjmisoli|~ }} терять сознание; '''bolaning koʻzi uyquga ketdi '''ребёнок заснул.<br /> }} 7tyr7d4wa5nn80i8jno1gagb47qqix3 639292 639291 2026-06-12T18:53:42Z Yokubjon Juraev 8265 639292 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''ket-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KET— 'maʼlum joydan uzoqlashish tomonga hara — katlan—'. Bugun ishga barvaqt k ye t d i. Hozirgi oʻzbek tilida ham shunday va yana bir qancha maʼnoni anglatuvchi bu feʼl qadimgi turkiy tilda asli kät— (ПДП, 393), kit— (ПДП, 394) tarzida talaffuz qilingan, keyinchalik ä <nowiki>|</nowiki><nowiki>|</nowiki> i unlisi ye unlisiga almashgan (ДС, 303): kät— <nowiki>|</nowiki><nowiki>|</nowiki> kit— &gt;&nbsp;ket—. Bu feʼlni kel—, kech—, kez— feʼllari bilan qiyoslab, ushbu feʼllarning oʻzagi asli ke— (&lt; kä—, ki—) boʻlgan deb faraz qilinadi. Agar bu fikrni tan olsak, ket—, kel— feʼllari oxiridagi t, l qismlari 'uzoqla-shish', 'yaqinlashish' maʼnosini ifodalovchi qoʻshimcha boʻlib chiqadi (Unda ch qismi 'botib', z qismi 'turli yoʻnalish' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi).}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Oʻz turgan joyini tark etmoq, oʻz turgan joyidan boshqa tomonga yoʻl olmoq; bormoq. {{misol|Bu yerdan hech yoqqa {{ajrat|ket}}mayman.}} {{misol|Kelmoq ixtiyor bilan, {{ajrat|ket}}moq ijozat bilan.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi:] Unsin, bu oila qanday? {{ajrat|Ket}}asanmi yo bu yerda qola turasanmi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Agar oralaringizga sovuqchilik tushadigan boʻlsa, sen oʻchakishib yurma, yaxshisi.. bu uydan {{ajrat|ket}}ish harakatini qil!|[[w:Abdulla Qodiriy|Andulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Mehmonlar uch kun turib, {{ajrat|ket}}ishdi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} {{misol|Gulnor, qishloqdan {{ajrat|ket}}ib, choʻlda oʻrnashib olsak, qulogʻim tinchir, deb oʻzini oʻzi yupatdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} #Biror mashgʻulot, xizmat yoki vazifani tark etmoq, tashlamoq. {{misol|Ishdan {{ajrat|ket}}moq.}} {{misol|O‘qishdan {{ajrat|ket}}moq.}} {{misol|Senday aqli raso, tushunadigan odam boʻlsa, zavoddan {{ajrat|ket}}mas edim.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}} {{misol|Xotiningizni nega tashlab {{ajrat|ket}}ganingizni ayting.. Yarashasizmi yo institutdan {{ajrat|ket}}asizmi, shuni ayting.|[[w:O‘tkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} #Tamom boʻlmoq, tugamoq, oʻtmoq (vaqt haqida). {{misol|Boʻlinglar, vaqt {{ajrat|ket}}yapti.}} {{misol|Vaqting {{ajrat|ket}}di - baxting {{ajrat|ket}}di.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Shunday rohat turmush im izdan, shunday shirin umrimizdan darroye bir yili {{ajrat|ket}}dimi! Oh, dod deyman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Nutq}} #Yoʻq boʻlmoq, yoʻqolmoq, arimoq. {{misol|Dalalardan qor {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Kiyimning dogʻi {{ajrat|ket}}madi.}} {{misol|Hasrat tugagandan soʻng, Otabekning yuzidagi boyagi yarim jiddiylik {{ajrat|ket}}ib, uning oʻrnini oʻychanlik oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Qadah toʻxtab qoldi. Suhbatdan nechukdir fayz {{ajrat|ket}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}} {{misol|Kun boʻyi quloqlari ostidan juda gʻalati.. olis-olislarga chorlovchi ajib bir musiqa {{ajrat|ket}}madi.|[[w:Odil Yoqubov|Odil Yoqubov]]|Er boshiga ish tushsa}} #{{koʻchma|uz}} Olamdan oʻtmoq; oʻlmoq. {{misol|Men oʻn beshga kirganda, ayam oʻldi. Hali qirqqa bormagandi. Yosh {{ajrat|ket}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Ming martaba shukur boʻlsin parvardigorga, Mendan rozi {{ajrat|ket}}gan ekan qiblagohlarim.|[[w:Abdulla Oripov|Abdulla Oripov]]|Jannatga yoʻl}} #Sarf boʻlmoq, ishlatilmoq. {{misol|Yoʻl xarajatiga hammasi boʻlib ellik soʻm {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Bu ishni bajarishga koʻp vaqt {{ajrat|ket}}adi.}} {{misol|Roʻzgʻorga {{ajrat|ket}}adigan narsalar.}} {{misol|Kuch koʻp {{ajrat|ket}}adi, lekin ekinlar ichida bundan [paxtadan] serdaromadi yoʻq.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} #{{s. t.|uz}} Oʻtmoq, sotilmoq, pullanmoq. {{misol|Tez {{ajrat|ket}}adigan mol.}} {{misol|Xullas, yer juda arzonga {{ajrat|ket}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Muayyan maqsad yoki sabab bilan bi-ron joyga, ish-faoliyat {{va sh.k.}} joyga tomon yoʻl olmoq; joʻnamoq. {{misol|Qiiyuqqa {{ajrat|ket}}moq. Armiyaga {{ajrat|ket}}moq. Ishga {{ajrat|ket}}moq. Toʻyga {{ajrat|ket}}moq.}} {{misol|Kuniga oqshom tushsa, Martindan qoʻrqib, koʻchaga chiqmay, tuzsiz makaron chaynab yurguncha, shahrimga {{ajrat|ket}}aman.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} {{misol|Shirmonjon ona shu ahvolda tong ottiradi-yu, yana dalaga terimga {{ajrat|ket}}adi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Olov}} #Davom etmoq; bormoq, boʻlmoq. {{misol|Imtihon {{ajrat|ket}}yapti.}} {{misol|Majlis {{ajrat|ket}}yapti.}} {{misol|Oʻrmonjon, odatda, ish sustroq yoki yomonroq ketayotgan uchastkalarga borar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Agar biz yerning doliguliga kelishini kutib oʻtirsak, vaqtdan yutqazadiganga oʻxshaymiz, havo shunday ketavermas [dedi brigadir].|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Xadicha Ahrorova}} #{{koʻchma|uz}} Ish-faoliyatning biror sohasi, yoʻnalishi bilan bormoq, davom etmoq. {{misol|Akasi uchuvchi edi, ukasi ham uning orqasidan {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Bola otasi izidan {{ajrat|ket}}ib, oʻqituvchi boʻldi.}} {{misol|Butun oilasi bu yerga rezavor ekib, mumkin qadar eldan burunroq bozorga chiqarib, "pul" qilishga tirishar edi. Abdishukur bu yoʻldan {{ajrat|ket}}madi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Tarqamoq, borib yetmoq (ovoza, dovruq va shu kabilar haqida). {{misol|Shuhrati butun dunyoga {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Ammo nomi tildan-tilga oʻtib, butun frontga dovrugʻi {{ajrat|ket}}gan bu qizning oʻyida faqat Normat kechardi.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} {{misol|Uning taʼrifi uzoqlarga {{ajrat|ket}}gan.|[[w:To‘xtash Ashurov|To‘xtash Ashurov]]|Oq ot}} #{{s. t.}} Ishdan chiqmoq ({{mas.}} sinmoq, yorilmoq, yirtilmoq kabi maʼnolarni ifodalaydi). {{misol|Shimim tizzasidan {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Aravaning tagidan dehqonning ayanchli tovushi eshitildi: -Oʻqi {{ajrat|ket}}ibdi, ish pachava.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #{{s. t.}} Yarashib tushmoq (kiyim haqida). {{misol|Bu kostyum senga juda {{ajrat|ket}}ibdi.}} #Isteʼmol qilinmoq, yeyilmoq yoki ichilmoq; oʻtmoq. {{misol|Issiq kunda palov uncha {{ajrat|ket}}maydi.}} {{misol|-Chuchvaradan keyin choy juda yaxshi {{ajrat|ket}}adi-da, - dedi Boqijon Baqoyev, yuzidagi terni artib.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Adabiyot muallimi}} #{{s. t.}} (asosan boʻlishsiz shaklda - ketmaydi). Qoʻshilmaslik, maʼqul emaslikni bildiradi. {{misol|-Him, oqsoqol majlisni qadimgi zamon usulida tarafkashlikka aylantirmoqchi ekan-da. {{ajrat|Ket}}maydi, - dedi Abdurasul.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} #Sigʻmoq, joylanmoq. {{misol|Bu samovarga uch litr suv {{ajrat|ket}}adi. Zalga ikki yuz kishi {{ajrat|ket}}adi.}} #{{koʻm.}} {{fl.}} {{vzf.}} Ravishdoshning -(i)b yoki -a/-y qoʻshimchali shakllariga birikib, harakatning tugal, toʻsatdan, davomli bajarilishi kabi maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qizarib {{ajrat|ket}}moq.}} {{misol|Gʻovlab {{ajrat|ket}}moq.}} {{misol|Charchab {{ajrat|ket}}moq.}} {{misol|Qoʻrqib {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Mashina birdan gʻuvillab yurib {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Oʻz maqsadini tushuntira {{ajrat|ket}}di.}} {{misol|Yoʻrgʻalay {{ajrat|ket}}di.}}<br/>'''Besh ketmoq''' - {{q.}} [[besh]].<br/>'''Suv tekin ketdi''' - juda arzonga sotildi.<br/>'''Oʻzidan''' (''yoki'' '''hushidan''') '''ketmoq''' - hushini yoʻqotmoq, kushsizlanmoq. {{misol|-Hushimdan {{ajrat|ket}}ib qoldim, keyin nima boʻlganini bilmayman, - dedi Hoji xola.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}<br/>'''Zil ketmoq''' - ichdan ezilgan holatga tushmoq. {{misol|Natijada yutuqlarimizni koʻrolmay, ich-ichidan zil {{ajrat|ket}}ayotgan dushmanlarimiz sharmandayu sharmisor boʻldi.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Olovli izlar}}<br/>'''Mukkasidan ketmoq''' - nihoyatda berilmoq. {{misol|U shaxmatga shunaqangi mukkasidan {{ajrat|ket}}ganki, agar Fargʻona vodiysida bu oʻyinga jonini tikadigan odam ikkita boʻlsa, shuning bittasi - Ahmadjonov.|[[w:Guldasta|"Guldasta"]]}} === Sinonimlari === [[kuzamoq]] === Antonimlari === {{OʻTIL|КЕТМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''ketmoq'''<br /> '''1 '''[[уходить]], [[уезжать]]; [[идти]] ({{izoh|куда-л}}.); '''u qayoqqa ketdi? '''куда он ушёл?; '''sen qayerga ketayotirsan? '''куда ты идёшь?; '''akam Fargʻonaga ketgan '''мой старший брат уехал в Фергану; '''koʻchada ketayotgan kishi '''человек, идущий по улице;<br /> '''2 '''[[идти]], [[происходить]], [[совершаться]]; [[продолжаться]]; '''gap xuddi shu toʻgʻrida ketar edi '''разговор шёл именно об этом; '''ish sekin ketayotir '''работа идёт медленно;<br /> '''3 '''{{izoh|перен}}. [[идти]], [[следовать]] ({{izoh|по какому-л. пути}}); '''Abdishukur bu yoʻldan ketmadi '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Абдушукур не пошёл по этому пути;<br /> '''4''' [[уходить]] [[быть]] [[израсходованным]]; '''bunga koʻp pul ketdi '''на это ушло много денег; '''bizdan nima ketadi '''мы ничего не теряем;<br /> '''5 '''[[сходить]], [[исчезать]], [[удаляться]], [[смыватьсяся]], [[стираться]] ({{izoh|о красках, пятнах, грязи, запахе и т. п}}.); '''kiyimning dogʻi ketmadi '''пятно с одежды не сошло; '''rangi ketdi '''1) краски его поблёкли; 2) он побледнел;<br /> '''6 '''{{izoh|разг}}. [[уходить]], [[быть]] [[проданным]]; '''Xullas, yer juda arzonga ketdi '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Одним словом, земля ушла (была продана) за бесценок;<br /> '''7 '''[[распространяться]] ({{izoh|о славе, известности и т. п}}.); '''dovrugʻi butun olamgʻa ketdi '''слава о нём разнеслась по всему миру;<br /> '''8 '''{{izoh|разг}}. [[испортиться]], [[выйти]] [[из]] [[строя]], [[поломаться]]; [[покоситься]]; '''[Aravaning] Oʻqi ketipti, ish pachava '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Ось [арбы] сломалась, дело дрянь;<br /> '''9 '''[[уходить]]; [[покидать]], [[бросать]] ({{izoh|учёбу, работу}}); {{tarjmisoli|ishdan ~ }} уходить с работы;<br /> '''10 '''[[уходить]], [[тратиться]], [[проходить]] ({{izoh|о времени}}); '''koʻp vaqt ketdi '''много времени ушло (потрачено); '''boʻlinglar vaqt ketyapti '''поторапливайтесь, время уходит; {{tarjmisoli|vaqting ketdi ~ baxting ketdi }} {{izoh|посл}}. время твоё ушло - счастье (твоё) ушло;<br /> '''11''' {{izoh|перен}}. [[умирать]]; '''otasi yosh ketdi '''его отец умер молодым;<br /> '''12 '''[[идти]], [[быть]] [[годным]], [[годиться]], [[быть]] [[хорошим]] ({{izoh|для еды, питья}}); '''chuchvaradan keyin choy juda yaxshi ketadi '''после пельменей чай идёт (пьётся) очень хорошо;<br /> '''13 '''{{izoh|разг}}. [[идти]], [[быть]] [[к]] [[лицу]]; '''bu koʻylak senga juda ketibdi '''это платье тебе очень к лицу (очень идёт);<br /> '''14 '''[[вмещаться]]; [[помещаться]], [[входить]]; '''bu samovarga besh litr suv ketadi '''в этот самовар входит пять литров воды; '''bu idishga necha litr sut ketadi? '''сколько литров молока войдёт в эту посуду?;<br /> '''15 '''{{izoh|в отриц. ф.: '''}}[[ketmaydi]] '''[[не]] [[пойдёт]], [[не]] [[приемлемо]]; [[нельзя]]; [[номер]] [[не]] [[пройдёт]];<br /> '''16 '''{{izoh|в роли вспомогательного глагола означает: }}1) {{izoh|после деепр. на<br /> '''}}-a/-y '''{{izoh|основного глагола начало и быстрое развитие действия:}} {{tarjmisoli|soʻzlay ~ }} заговорить, начать говорить; '''bola koʻchaga yugura ketdi '''ребёнок (вдруг) побежал на улицу; '''u oʻz oʻgʻlini maqtay ketdi '''он начал хвалить своего сына; 2) {{izoh|после деепр. на'''}} -(i)b '''{{izoh|основного глагола }}а) {{izoh|обозначает удаление от говорящего или действующего лица:}} {{tarjmisoli|olib ~ }} уносить; увозить; {{tarjmisoli|chiqib ~ }} 1) выйти; 2) выскочить, соскочить; {{tarjmisoli|oʻtib ~ }} 1) проходить, проезжать ({{izoh|мимо чего-л}}.); 2) перегонять ({{izoh|кого-что-л}}.); 3) миновать ({{izoh|о времени}}); {{tarjmisoli|vaqt oʻtib ~da }} время (быстро) проходит; б) {{izoh|указывает на внезапность действия}}: '''yuragim oʻynab ketdi '''у меня сердце заколотилось; '''bola qoʻrqib ketdi '''ребёнок испугался; '''ot munkib ketdi '''лошадь споткнулась; в) {{izoh|указывает на завершённость действия: '''}}u kecha Toshkentga joʻnab ketdi '''он вчера уехал в Ташкент; '''havo ochilib ketdi '''небо прояснилось; '''u juda sevinib ketdi '''он очень обрадовался; '''quyosh botib ketdi '''солнце уже зашло; '''poyezd joʻnab ketdi '''поезд уже отправился; '''yomgʻirda boʻkib ketdim '''я (окончательно) промок под дождём; {{tarjmisoli|* besh ~ }} {{izoh|см}}. {{tarjmisoli|besh; chokidan ~}} лопаться по шву, расходиться по шву; '''koʻylak chokidan ketibdi '''рубашка разошлась по шву; '''koʻnglim ketayotir '''меня тошнит; '''[[oʻzidan]] '''({{izoh|или '''}}[[hushidan]]''') {{tarjmisoli|~ }} терять сознание; '''bolaning koʻzi uyquga ketdi '''ребёнок заснул.<br /> }} q6xc1zgcw2s2vfxmnstslcnypkjei9n 0 40628 639276 626707 2026-06-12T17:47:48Z Yokubjon Juraev 8265 /* Tarjimalari */ 639276 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''qoq-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|QOQ- 'zarb bilan ur-\ 'zarb bilan urib kir — giz-\ [Unsin] ichkari uyda oʻtirib, mahsilarga shon q o q a d i (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼl qaq— tarzida talaffuz qilingan (ДС, 422); keyinchalik oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan: qaq- &gt;&nbsp;qâq—.}} 1 Zarb bilan kiritmoq (qo-ziq, mix kabilar haqida). {{misol|Yerga qoziq {{ajrat|qoq}}-moq. Yogʻochga mix {{ajrat|qoq}}moq. shya Ungur chuqur-lashgan sari qoziqlar shu zaylda {{ajrat|qoq}}ib borilsa, yoʻldan adashmaymiz.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. ''Unsin'' == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === {{misol|Ichkari uydaoʻti-rib, mahsilarga shon {{ajrat|qoq}}adi, shondan tu-shiradi, pardozlaydi, qoragul, lok surkaydi. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. 2 Mixlab yopishtirmoq, mahkamlamoq. {{misol|Pol {{ajrat|qoq}}moq. Otga taqa {{ajrat|qoq}}moq. Tomga tunuka {{ajrat|qoq}}moq.}} m {{misol|Nima uchun devorlarga gilam {{ajrat|qoq}}madinglar|[[w:? M|? M]]}}. Ismoiliy, Far-gʻona t. o. {{misol|Nima boʻldi-yu, hech kim bilan ken-gailmay.. pravleniyening eshigiga shunday bir eʼlonnoma {{ajrat|qoq}}ib qoʻydi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. 3 Urib ovoz chiqarmoq, taqillatmoq, dukillatmoq. {{misol|Hamma uxlaganda, u mulla-vachchaning hujrasini qattiqroq {{ajrat|qoq}}san-giz, hammasini koʻrasiz.|[[w:J. Sharipov|J. Sharipov]]|Xorazm}}. {{misol|Samandarov.. qalamning orqasi bilan stolni {{ajrat|qoq}}ib, gʻovurni bosdi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|[Sharofat] Uyning narigi devorini {{ajrat|qoq}}ib, qoʻshnini chaqirish uchun oʻrnidan arang turdi.|[[w:H. Ziyoxonova|H. Ziyoxonova]]|Arzanda}}. '''4''' Yelkaga yoki orqaga kaft bilan se-kingina urmoq, shappatilamoq. {{misol|Kerishayot-gan jangchining yelkasiga panjasi bilan {{ajrat|qoq}}ib: -Ketdikmi, Dehqonboy! — dedi uzbek tilida bir jangchi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Jangchi shoir}}. {{misol|Bobom meni qattiq quchib, qoʻli bilan orqamni bir-ikki {{ajrat|qoq}}adi, tagʻin ishga tutinadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Bolalik}}. 5 Urib, chertib, silkitib va b. yoʻl bilan ichidagi, ustidagi narsani tushirmoq, shu yoʻl bilan tozalamoq. {{misol|Gilamning changini {{ajrat|qoq}}moq. Iliq {{ajrat|qoq}}moq. Burnini {{ajrat|qoq}}moq. Das-turxonni {{ajrat|qoq}}moq. Kiyimlarni {{ajrat|qoq}}moq. Tel-pakning qorini {{ajrat|qoq}}moq.}} m {{misol|U etakka ila-shib qolgan paxtalarni {{ajrat|qoq}}ayotganda, boshi-dagi chopon birdan sirgʻalib, tushib ketdi. |[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Imom, toʻpolon-da boshidan tushib, tuproqqa qorishgan sal-lasini {{ajrat|qoq}}ib-{{ajrat|qoq}}ib, qaytadan oʻrarkan, oʻz qavmiga vaʼz-nasihat qildi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Siz kelguningizcha, men koʻr-pachalaringizni {{ajrat|qoq}}ib, supurib qoʻyaman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. 6 Urib yoki silkib, mevalarni tushir-moq. {{misol|Jiyda {{ajrat|qoq}}moq. Olma {{ajrat|qoq}}moq. Shaftoli {{ajrat|qoq}}moq.}} n {{misol|Salomatning onasi ellikboshi-ning bogʻidagi azim tup yongʻogʻini {{ajrat|qoq}}ayot}}-''ganda, yiqilib yotib qoldi.'' S. Ahmad, Hukm. {{misol|Men sizga aytsam, bahorda gul terib, kuzda oʻrik {{ajrat|qoq}}ib berib, koʻnglini olib yurdim.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. 7 Biror aʼzoni silkitmoq, qimirlat-moq. {{misol|Qoshini {{ajrat|qoq}}moq. Qanot {{ajrat|qoq}}moq.}} n {{misol|Shakar buvi belini ushlab, kiftini {{ajrat|qoq}}qancha bobilladi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Tomosha}}. {{misol|Rais darrov oʻrnidan turdi, bir qoʻlinr orqasiga qoʻyib, ikkinchi qoʻlini boshi uzra kamalak qilib, ikki-uch yelka {{ajrat|qoq}}di-da, shunday yoʻgʻon gavda-li boʻlishiga qaramasdan, bedanaday yoʻrgʻa-ladi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. '''8 '''{{koʻchma|uz}} Holdan toydirmoq, toliqtir-moq. {{misol|-Yur biznikiga, — taklif etdi rais, — andak dam ol, birga ovqatlanaylik, mashina kishini {{ajrat|qoq}}ib qoʻyadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}.v. shabadalar. {{misol|Yoʻl {{ajrat|qoq}}ib, oʻzi adoyi tamom boʻlgan-u, keti-dagi Zulxumordan nomus qilganidan ham yoʻldan qolmay chidab boradi.|[[w:M. Mansurov|M. Mansurov]]|Yombi}}. {{misol|Kecha meni ot {{ajrat|qoq}}qan ekan, oʻrnimga kirishim bilan qotib uxlabman.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Uloqsa}}. '''9 '''''etn.'' Qoqim qilmoq, qoqim qilib "davolamoq". {{misol|Hakka kelib choʻqisin, Mulla kelib oʻqisin, Qoqimchi kelib {{ajrat|qoq}}sin, Koʻzing suv boʻlib oqsin.|[[w:"Folklor"|"Folklor"]]}}. :Jonimni qoqay Aylanay, oʻrgilay, ta-saddugʻing boʻlay. {{misol|Oʻtiring, aylanay, oʻtira qoling, jonimni {{ajrat|qoq}}ay.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Far-gʻona t}}. o. Jonini qoqmoq Jonini, oʻzini fido qilmoq. {{misol|Tabassum-la ikki yosh yerga bo-qib, Ona xizmat qilardi jonin {{ajrat|qoq}}ib.|[[w:M. Alaviya|M. Alaviya]]}}. Im qoqmoq Bosh irgʻatib, im (imo) bilan ishora qilmoq. {{misol|Seitov sekretarga "chaqiring", deganday im {{ajrat|qoq}}di.|[[w:"Mushtum"|"Mushtum"]]}}. {{misol|Qizlar "bu nima ekan", deb bir-birlariga im {{ajrat|qoq}}ishdi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Bir tup gʻoʻza}}. Kiprik qoqmoq 1) kipriklarni pirpiratib, koʻzni ochib yummoq. {{misol|Sekretar qiz koʻzlarini suzib, bir-ikki kiprik {{ajrat|qoq}}di.}} S. Ahmad, Bosh ogʻ-rigʻi; 2) ''boʻlishsiz shaklda —'' uxlamaslik, koʻz yummaslik. {{misol|Tong otganda kiprik {{ajrat|qoq}}masdan, Tagʻin qir bagʻrida hozir boʻlaman.|[[w:Mirtemir|Mirtemir]]}}. Mijja qoqmaslik ''ayn.'' kiprik qoqmoq 2. {{misol|Boʻron boʻlib, kuchli yomgʻir quydi, brigadir mijja {{ajrat|qoq}}may dala aylandi.|[[w:"Oʻzbekiston qoʻriqlari"|"Oʻzbekiston qoʻriqlari"]]}}. Miyani ''(yoki'' quloq-miyani) qo-qib qoʻlga bermoq Koʻp gap gapirib, javrab, joniga tegmoq. {{misol|Toshkentdan yap-yangi mashina olib kelishi haqida maqtanaverib, miyamiz-ni {{ajrat|qoq}}ib qoʻlimizga berdi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Zango-ri kema kapitani}}. {{misol|Birodarlar, Rixsiyev qu-loq-miyamni {{ajrat|qoq}}ib qoʻlimga berdi..|[[w:T. Murod|T. Murod]]|Ot kishnagan oqshom}}. Ogʻziga qoqmoq ''(yoki ''urmoq) Gapini boʻlmoq, gapirtirmaslik. ''Darsiga tushunmay savol bersang, darrov ogʻzingga uradi.'' R. Azizxoʻjayev, Yashil chayla. Sim ''(yoki'' telefon) qoqmoq {{s. t.|uz}} Telefon orqali soʻzlashmoq; telefon qilmoq. {{misol|Is-fandiyorga sichqonning uyasi ming tilla boʻldi. U ketma-ket Toshkentga sim {{ajrat|qoq}}ar edi. S. |[[w:Siyoyev|Siyoyev]]|Avaz}}. {{misol|Murodova Qosimovga, Qosimov esa boshqarmaga telefon {{ajrat|qoq}}a boshladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Ixlos}}. Tanda qoqmoq ''kam qoʻll. ayn. ''tanda quymoq 2. ''q.'' tanda. {{misol|Tikuvchilik arteli-ga tanda {{ajrat|qoq}}averib, ishdan qoladigan boʻldi.. |[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]|Dovdirash}}. Chetga qoqmoq Nazar-pisand qilmaslik, pastga urmoq. {{misol|Keyin Gul-norga xudo beradi, u erka-arzanda xotin boʻlib.. koʻngliga nima kelsa, shuni qiladi, bizni har narsadan chetga {{ajrat|qoq}}adi, balki boshimizda yongʻoq chaqadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Etak qoqmoq Bahridan oʻtmoq; kechmoq. {{misol|-Tortaver aravangni oʻzlaring! -dedim-da, etak {{ajrat|qoq}}ib chiqib ketdim.|[[w:M. Abdukarimov|M. Abdukarimov]]|Chigal yozildi}}. {{misol|Koʻnsa, koʻndi, koʻnmasa, etagimni {{ajrat|qoq}}ib chiqaman-ketaman. }}S. Ahmad, Ufq. Eshik qoqmoq 1) eshik ta-qillatmoq. {{misol|Mashinadan tushib, oʻymakorli jigarrang bir eshikni {{ajrat|qoq}}dim.}} U. Nazarov, Odamlar; 2) {{koʻchma|uz}} yaqinlashib qolmoq, yaqinlashganidan (kelganidan) xabar bermoq. {{misol|Ilgʻorlar uchun buyruq kuzda berilgan edi.. bahor eshik {{ajrat|qoq}}yapti, "qanisiz, opa?" deydi. }}N. Safarov, Xadicha Ahrorova. Qanot qoq-moq ''q.'' qanot 1. {{misol|Oʻy-xayolim Vatan boʻylab {{ajrat|qoq}}adi qanot!|[[w:Yo. Mirzo|Yo. Mirzo]]|Oʻgʻil mehri}}. Quloqqoqmoq 1) quloq solmoq. ''Yoshlaringga arz etarmish-san: "Qachon tugar yorimning jangi?" Yosh demishki: "Gʻarbga quloq sol, Kelayotir zafar ohangi".'' T. Toʻla; 2) qulogʻiga yetkazmoq; ayt-moq. {{misol|Dono xalqimiz ham bu haqda hamisha qulogʻimizga {{ajrat|qoq}}ib turadi: "Goʻzallik yuzda emas, aqlda!"|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Insonda hamma narsa goʻzal boʻlishi kerak; 3) eʼtiroz bil-dirmoq, qarshilik qilmoq}}. {{misol|Hoji ona me-ning onam boʻladi! Kimki onamning soʻziga quloq {{ajrat|qoq}}sa, xafa qilsa, unday xotin menga }}- ''taloq.'' Hamza, Boy ila xizmatchi. {{misol|Jon-keldi, oʻlib turgan ekan, quloq {{ajrat|qoq}}may, xoʻp dedi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|ҚОҚМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |nog=[[кагув]] }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''qoqmoq'''<br /> '''1 '''[[бить]], [[колотить]], [[стучать]]; {{tarjmisoli|choʻt qoqmoq }} щёлкать костяшками счётов; считать на счётах; {{tarjmisoli|eshik(ni) qoqmoq }} стучать в дверь; {{tarjmisoli|nogʻora qoqmoq }} 1) бить в литавры; 2) {{izoh|перен}}. кричать на всех перекрёстках, трубить; '''oldin oʻzingga boq, soʻng nogʻora qoq '''{{izoh|посл}}. сперва погляди на себя, а потом смейся над другими ({{izoh|букв}}. бей в литавры);<br /> '''2 '''[[хлопать]]; [[похлопывать]]; {{tarjmisoli|qanot qoqmoq }} хлопать крыльями; '''yelkasiga qoqib qoʻymoq '''хлопать по плечу;<br /> '''3 '''[[вбивать]], [[вколачивать]]; [[приколачивать]]; [[прибивать]]; [[набивать]]; {{tarjmisoli|mix qoqmoq }} вбивать гвоздь; {{tarjmisoli|devorga gilam qoqmoq }} прибивать к стене ковёр; {{tarjmisoli|taqa qoqmoq }} подковать ({{izoh|лошадь, осла}}); {{tarjmisoli|otga taqa qoqmoq }} подковать лошадь; {{tarjmisoli|qoziq qoqmoq }} вбивать колышек; '''qoqqanda qoziq, osganda xurmacha (yoʻq) '''{{izoh|см}}. '''qoziq; qoqqan qoziqday '''({{izoh|букв}}. как забитый кол) неподвижно, как вкопанный; {{tarjmisoli|mahsilarga shon qoqmoq }} набивать голенища ичигов на колодки;<br /> '''4 '''[[выбивать]]; {{tarjmisoli|ilik qoqmoq }} выбивать мозг ({{izoh|из костей}});<br /> '''5 '''[[трясти]], [[встряхивать]]; [[вытряхивать]]; [[трусить]]; {{tarjmisoli|dasturxonni qoqmoq }} вытряхивать скатерть; {{tarjmisoli|yongʻoq qoqmoq }} сбивать орехи; {{tarjmisoli|* burun qoqmoq }} сморкаться; '''[[jiyda]] '''({{izoh|или '''}}[[shaftoli]]''') {{tarjmisoli|qoqmoq }} ({{izoh|букв}}. трясти джиду, персики) сильно дрожать, трястись от холода; {{tarjmisoli|iyak qoqmoq }} делать знак подбородком ({{izoh|намекая на что-л}}.); {{tarjmisoli|kiprik qoqmoq }} мигать; '''[[kiprik]] '''({{izoh|или '''}}[[mijja]]''') '''[[qoqmay]] '''[[не]] [[смыкая]] [[глаз]], [[без]] [[сна]];''' miyasini qoqib qoʻliga bermoq '''({{izoh|букв}}. выбить мозги и дать их в руки) прожужжать все уши; сильно надоесть ({{izoh|чем-л}}.); {{tarjmisoli|sim qoqmoq }} {{izoh|разг}}. телеграфировать; {{tarjmisoli|telefon qoqmoq }} телефонировать, говорить по телефону; '''toʻrva qoqdi '''({{izoh|букв}}. она вытрясла торбу) последний ребёнок, последыш; '''qanotini qoqib turmoq '''быть готовым сделать ({{izoh|что-л}}.); '''oʻzi ham qanot qoqib kelar '''он сам прибежит, он с охотой придёт; {{tarjmisoli|qosh qoqmoq }} кокетливо двигать бровями; '''quloq qoqmadi '''он и ухом не повёл; {{tarjmisoli|chetga qoqmoq }} {{izoh|прям. и перен. }}отстранять; {{tarjmisoli|koʻzini chetga qoqmoq }} втирать ({{izoh|кому-л}}.) очки; {{tarjmisoli|choʻmichda qoqmoq }} оставить ({{izoh|кого-л}}.) ни с чем, обездолить; обидеть.<br /> }} 4acml8x8n2zptt9j4ra4ddzpc11zbtm 0 41311 639286 639058 2026-06-12T18:07:42Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 639286 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == kuzamoq I == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''ku-za-moq''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #Tekis qilib kesmoq, qirqib tekislamoq (yolni, soqolni, moʻylovni). ''Toyning yolini kuzamoq. {{misol|Ota [Oxunboboyev] uning [Mustaqimning] gapla-rini goh panjalari bilan chiroyli {{ajrat|kuza}}l-gan soqolini tarab, goh kelishgan moʻylo-vining uchini himarib, yuzi-koʻzi kulib eshitdi.|[[w:Y. Shamsharov|Y. Shamsharov]]|Ulgʻayish}}. {{misol|Endigina qirqni hatlagan bu banda, chiroyli kuzalgan qop-qora soqolini demasa, yoshiga nisbatan yosh koʻrinar edi.|N. Norqobilov|Bekatdagi oq uycha}} 2 Daraxt va butalarga manzarali tus berish uchun ortiqcha shox-shabbalarini kesib tekislamoq. {{misol|Talashuv.. xiyobondagi xorazmcha choʻgirmaga oʻxshatib {{ajrat|kuza}}lgan pakana daraxtlar tagida ham davom etdi.|[[w:E. Aʼzam|E. Aʼzam]]|Kechikayotgan odam}} ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== == kuzamoq II == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''ku-za-moq''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== {{shv.|uz}} [[ketmoq]], [[joʻnamoq]] (biror marosim, mehmondorchilikdan soʻng). {{misol|Mehmonlar ancha kech {{ajrat|kuza}}di.}} ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== {{OʻTIL|КУЗАМОҚ}} === Tarjimalari === {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>[[kuzamoq]]</b></br> [[подстригать]]; [[поправлять]], [[подравнивать]] ({{izoh|бороду, усы}}); <b>u soqolini kuzadi </b>он подстриг себе бороду; {{tarjmisoli|toyning yolini ~ }} подровнять гриву жеребёнка.</br> }} mzzx8utjwfpzr6bsez0ln87trdnpq2o 0 52912 639296 636080 2026-06-13T02:22:08Z Yokubjon Juraev 8265 /* Tarjimalari */ 639296 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''toʻq-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|TOʻQMOQ ' dastasi va uriladigan yoʻgʻon qismi ham yogʻochdan qilingan urish asbobi'. Tirishganning t oʻ q-m o gʻ i toshga chega qoqar (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli 'ur-' maʼnosini anglatgan toqï— feʼlidan (Devon, III, 284; DS, 576) -maq qoʻshimchasi bilan yasalgan (Devon, III, 192: toqïmaq); keyinchalik ikkinchi boʻgʻindagi tor unli ta-laffuz qilinmay qoʻygan; oʻzbek tilida a unlisi â un — lisiga almashgan: toqï— + maq <nowiki>=</nowiki> toqïmaq &gt;&nbsp;toqmaq &gt;&nbsp;toqmâq.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === 1 Dastasi va uriladigan qis-mi koʻpincha yogʻochdan qilinadigan, bosqon-ga oʻxshash asbob. {{misol|Olchin {{ajrat|toʻq}}moq. Tunukasoz-lar {{ajrat|toʻq}}mogʻi. Duradgorlar {{ajrat|toʻq}}mogʻi.}} n {{misol|Ola-xoʻja maxsum boshiga qoʻqqisdan {{ajrat|toʻq}}moq bilan urilganday, gangibqoldi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqi-tuvchi}}. {{misol|Obidjon shu qadar xayolga ketadi-ki, hatto mahallasidagi degrezlik, tunukasozlik doʻkonlaridan chiqayotgan {{ajrat|toʻq}}moqlar ovozini ham eshitmaydi.|[[w:F. Joʻrayev|F. Joʻrayev]]|Obid Jalilov}}. '''2 '''''maxe.'' Turli mexanizm va qurilmalar-ning uriladigan, zarb beradigan qismi. [{{misol|Ioʻldosh\ Bugun kuni bilan trassaga parma muuiiapu, burgʻi {{ajrat|toʻq}}mo^shrini tashib, hozir-gina qaytib keldi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Chinor}}. '''3 '''{{koʻchma|uz}} Zarb, kaltak. {{misol|Yomon oʻrtoq — oshga oʻrtoq, boshga {{ajrat|toʻq}}moq.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ''Yaxshining soʻzi — qaymoq, Yomonning soʻzi'' — {{misol|{{ajrat|toʻq}}moq.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. m {{misol|Toʻgʻri soʻzning {{ajrat|toʻq}}mogʻi bor deganday, bu dashnom onaga qattiq taʼsir qshgdi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Mayoq sari}}. {{misol|Urush qursin, qashinishga tirnogʻim ham qolmadi, hammasini Mekalay yedi! Jabrning {{ajrat|toʻq}}mogʻiga toqat yoʻq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. '''4 '''''q.x.'' Gʻalla yanchadigan bosqonsimon ib-tidoiy asbob. === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|ТЎҚМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |mn=[[тогмог]] |kjh=[[тохпах]] }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''toʻqmoq'''<br /> '''1 '''[[деревянный]] [[молот]], [[деревянный]] [[молоток]], [[колотушка]];{{tarjmisoli| egri qoziqqa egri toʻqmoq }} {{izoh|погов}}. ({{izoh|букв}}. кривому колу кривой молоток) как аукнется, так и откликнется;<br /> '''2 '''[[дубинка]] [[с]] [[набалдашником]]; {{tarjmisoli|temir boshli toʻqmoq}} дубинка с железным набалдашником;<br /> '''3 '''{{izoh|с.-х. }}[[цеп]];<br /> '''4 '''{{izoh|перен}}. [[удар]], [[пощёчина]]; '''yaxshining soʻzi - qaymoq, yomonning soʻzi - toʻqmoq '''{{izoh|посл}}. ({{izoh|букв}}. слова хорошего человека - сливки, плохого - удар) добрый говорит - слова подбирает, дурной как собака лает.<br /> }} dsx43g2ik2dgkdfx5x4052quo8jy76b 0 126475 639271 576487 2026-06-12T16:37:25Z Caalipher 9583 /* Maʼnosi */ 639271 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''mo-ra-to-riy''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == ''[[w:Lotin tili|lot.]]'' moratorius — toʻxta-tib turuvchi, sekinlatuvchi [[Turkum:Oʻzbekchada lotinchadan oʻzlashgan soʻzlar]] == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === '''1 '''''siyos.'' Muayyan majburiyatlarning bajarilishini davlat hokimiyatining maxsus hujjatlari vositasida nomaʼlum muddatga yoki biron-bir favqulodda hodisa (urush, tabiiy ofat va sh. k.) tugaguncha kechiktirish, toʻxtatib turish. '''2 '''''huq.'' Muayyan harakatlarni davlatlararo kelishuv asosida yoki bir tomonlama tartibda maʼlum yoki noʼmalum muddatga toʻxtatish. {{misol|Yadro qurollari sinovi {{ajrat|moratoriy}}si.}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|МОРАТОРИЙ}} == Tarjimalari == 59woi66a7qx79t6rvjbcm212mms7uxe 639272 639271 2026-06-12T16:37:39Z Caalipher 9583 /* Etimologiyasi */ 639272 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''mo-ra-to-riy''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == ''[[w:Lotin tili|lot.]]'' moratorius — toʻxtatib turuvchi, sekinlatuvchi [[Turkum:Oʻzbekchada lotinchadan oʻzlashgan soʻzlar]] == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === '''1 '''''siyos.'' Muayyan majburiyatlarning bajarilishini davlat hokimiyatining maxsus hujjatlari vositasida nomaʼlum muddatga yoki biron-bir favqulodda hodisa (urush, tabiiy ofat va sh. k.) tugaguncha kechiktirish, toʻxtatib turish. '''2 '''''huq.'' Muayyan harakatlarni davlatlararo kelishuv asosida yoki bir tomonlama tartibda maʼlum yoki noʼmalum muddatga toʻxtatish. {{misol|Yadro qurollari sinovi {{ajrat|moratoriy}}si.}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|МОРАТОРИЙ}} == Tarjimalari == k1gfx2t9l9svmxdcdvhsprs44hj78kd 0 162712 639270 2026-06-12T13:42:12Z Yokubjon Juraev 8265 „{{-tyv-}} [[nafas]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi 639270 wikitext text/x-wiki {{-tyv-}} [[nafas]]. 02lyff7i6ok6slk33d61pnr7zq7xebb 0 162713 639275 2026-06-12T17:45:57Z Yokubjon Juraev 8265 „{{-nog-}} [[xavf]]“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi 639275 wikitext text/x-wiki {{-nog-}} [[xavf]] an4jcyac7hdax20n4fphjcxdgj73o0m 0 162714 639277 2026-06-12T17:48:07Z Yokubjon Juraev 8265 „{{-nog-}} [[qoqmoq]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi 639277 wikitext text/x-wiki {{-nog-}} [[qoqmoq]]. bbfst5pmqmjukkxtkdbwf1vgisekh68 0 162715 639279 2026-06-12T17:49:57Z Yokubjon Juraev 8265 „{{-nog-}} [[butun]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi 639279 wikitext text/x-wiki {{-nog-}} [[butun]]. jl3tubcn9gv37ad4nkjbi1xmhds3z4s 0 162716 639281 2026-06-12T17:51:44Z Yokubjon Juraev 8265 „{{-nog-}} [[bosiriq]], [[dahshat]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi 639281 wikitext text/x-wiki {{-nog-}} [[bosiriq]], [[dahshat]]. qz9378pr5biglmlnplhduk3kiuuuh7t 0 162717 639283 2026-06-12T17:55:32Z Yokubjon Juraev 8265 „{{-nog-}} [[qalamoq]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi 639283 wikitext text/x-wiki {{-nog-}} [[qalamoq]]. tnj7q4hsn09a77n04gwgr87k7arflxi 0 162718 639295 2026-06-13T02:20:48Z Balamax 482 „{{-eo-}} {{eo-ism}} * [[evfemizm]] ===Talaffuz=== * {{IPA|[eu̯.fe.ˈmis.mo]|lang=eo}} * {{audio|LL-Q143 (epo)-Lepticed7-eŭfemismo.wav|tingla|lang=eo}} * {{chiziqcha|eŭ|fe|mis|mo|lang=eo}} * [[qofiya|Qofiya]]: mo“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi 639295 wikitext text/x-wiki {{-eo-}} {{eo-ism}} * [[evfemizm]] ===Talaffuz=== * {{IPA|[eu̯.fe.ˈmis.mo]|lang=eo}} * {{audio|LL-Q143 (epo)-Lepticed7-eŭfemismo.wav|tingla|lang=eo}} * {{chiziqcha|eŭ|fe|mis|mo|lang=eo}} * [[qofiya|Qofiya]]: mo 4br6lhaipg13ph7ptxnvk98rxjrgka7 0 162719 639297 2026-06-13T02:23:59Z Yokubjon Juraev 8265 „{{-mn-}} {{tar.}} [[to‘qmoq]] - Jo‘chining Ulusini mo‘g‘ullar o‘rta asrlarda shu so‘zla atashgan erur.“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi 639297 wikitext text/x-wiki {{-mn-}} {{tar.}} [[to‘qmoq]] - Jo‘chining Ulusini mo‘g‘ullar o‘rta asrlarda shu so‘zla atashgan erur. gxcak8b26b2u5fhdms0utw0mma3gy3d 639298 639297 2026-06-13T03:31:26Z Yokubjon Juraev 8265 639298 wikitext text/x-wiki {{-mn-}} {{tar.}} [[to‘qmoq]] - Jo‘chining Ulusini va Dashti Qipchoqdagi Turkiy xalqlarni mo‘g‘ullar o‘rta asrlarda shu so‘zla atashgan erur. 8kwd2wwo00r7wutgiv0eje8et8zp52g