bilmoq

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="uz">
  <siteinfo>
    <sitename>Vikilugʻat</sitename>
    <dbname>uzwiktionary</dbname>
    <base>https://uz.wiktionary.org/wiki/Bosh_sahifa</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>case-sensitive</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="case-sensitive">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Maxsus</namespace>
      <namespace key="0" case="case-sensitive" />
      <namespace key="1" case="case-sensitive">Munozara</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Foydalanuvchi</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Foydalanuvchi munozarasi</namespace>
      <namespace key="4" case="case-sensitive">Vikilugʻat</namespace>
      <namespace key="5" case="case-sensitive">Vikilugʻat munozarasi</namespace>
      <namespace key="6" case="case-sensitive">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="case-sensitive">Fayl munozarasi</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki munozarasi</namespace>
      <namespace key="10" case="case-sensitive">Andoza</namespace>
      <namespace key="11" case="case-sensitive">Andoza munozarasi</namespace>
      <namespace key="12" case="case-sensitive">Yordam</namespace>
      <namespace key="13" case="case-sensitive">Yordam munozarasi</namespace>
      <namespace key="14" case="case-sensitive">Turkum</namespace>
      <namespace key="15" case="case-sensitive">Turkum munozarasi</namespace>
      <namespace key="710" case="case-sensitive">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="case-sensitive">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="case-sensitive">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="case-sensitive">Modul munozarasi</namespace>
      <namespace key="1728" case="case-sensitive">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="case-sensitive">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>bilmoq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1540</id>
    <revision>
      <id>639462</id>
      <parentid>635992</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T03:07:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarjimalari */</comment>
      <origin>639462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12676" sha1="3sov90npwvorynbhx4onleindfzup7w" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''bil-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Biror narsa, hodisa yoki fikrning mohiyatiga yetmoq, biror sohada maʼlumotga ega boʻlmoq.{{misol| U {{ajrat|bil}}adigan odam. Siz matematikani {{ajrat|bil}}asizmi?}} {{misol|Koshki til {{ajrat|bil}}sa-yu, u {{ajrat|bil}}an suhbatlasha qolsa!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Tirik boʻlganda, oʻnta oʻgʻilning oʻrnini bosadigan qizi borligini {{ajrat|bil}}ardi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Siz yaramasning qilib yurgan ishlaringizni {{ajrat|bil}}aman.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}}&lt;br/&gt;'''Xat bilmoq''' - xat-savodli boʻlmoq. {{misol| Usta Moʻmin, rahmatlik, xat {{ajrat|bil}}ar edi, kitob koʻrib, bolaning otini Yodgor qoʻydi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}}
#Biror soha yoki ishda maʼlum oʻquv yoki malakaga ega boʻlmoq. {{misol| Shaxmat oʻynashni {{ajrat|bil}}asizmi?}} {{misol|U doʻppi tikishni yaxshi {{ajrat|bil}}adi.}} {{misol| Yangi ot, yangi faytun. Ha, qoʻshishni, haydashni {{ajrat|bil}}asizmi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Turmush tajribasi tufayli xabardor, oshno, tanish boʻlmoq. {{misol|Koʻp yashagan {{ajrat|bil}}mas, koʻpni koʻrgan {{ajrat|bil}}ar.|Maqol}} {{misol|Qari {{ajrat|bil}}ganni pari {{ajrat|bil}}mas.|Maqol}} {{misol| Aql yoshda emas, boshda degan odam, {{ajrat|bil}}ib aytgan.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Xabardor, voqif boʻlmoq. {{misol| Siz uyda ekansiz, {{ajrat|bil}}sam, daftarimni olib kelar ekanman.. esizgina.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Adabiyot muallimi}} {{misol|Koʻp gaplarni {{ajrat|bil}}ib qaytdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}}&lt;br/&gt;'''Bilaman, bilasan, bilasiz''' ''yoki'' '''bilasizki''' - {{kirsh s.}} taʼkid, tasdiqlash, uqtirish maʼnosini ifodalaydi. {{misol|{{ajrat|Bil}}amiz, Bobomurod polvon, sizning qoʻrangiz markazdan olisda.|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Toʻrtkoʻzning boshidan kechirganlari}} {{misol|{{ajrat|Bil}}aman, tillarning yomoni yoʻqdir, Har tilning oʻz koʻrki, ulugʻligi bor.|[[w:Shuhrat, |Shuhrat]]|Yoshligimning davomi}}&lt;br/&gt;'''Bilasanmi''', '''Bilasizmi''' - {{kirsh s.}} Xabaring(iz) bormi. {{misol|-{{ajrat|Bil}}asanmi, bu yerda faqat &quot;95&quot; damlaydi, - dedi u Murodga piyola tutib.|[[w:To‘xtash Ashurov|To‘xtash Ashurov]]|Oq ot}} {{misol|{{ajrat|Bil}}asanmi, melisadan dadamning eshagini haydab ketayotganimni hamma koʻrdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|{{ajrat|Bil}}asizmi, Mansur aka, maktabni bitirib, institutga kirmoqchiman.|[[w:O'tkir Hoshimov|O'tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}}&lt;br/&gt;'''Bilmadim''' - 1) xabarim yoʻq. {{misol|{{ajrat|Bil}}madim, bugun nima vaj qildi ekan.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}} 2) ehtimol, balki. {{misol|{{ajrat|Bil}}madim, qaysi bir ishimiz xudoga xush kelmagan ekan.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Bu dabdabayu bu hurmatu eʼzozni koʻrib, {{ajrat|bil}}madim, qay ahvolga tushar ekan.|[[w:Xudoyberdi Toʻxtaboyev|Xudoyberdi Toʻxtaboyev]]|Shirin qovunlar mamlakati}} {{misol|{{ajrat|Bil}}madim, bu xayol chol boʻlib bukchayib qolganimda ham oʻzgarmasa kerak.|[[w:Shukur Xolmirzayev|Sh.Xolmirzayev]]|Yoʻllar, yoʻldoshlar}}&lt;br/&gt;'''Bilmay''' ''yoki'' '''bilmasdan''' - 1) xabari boʻlmagan holda, tushunmay-netmay. {{misol|-Ehtimol, juda ham katta gunoh emasdir, chunki {{ajrat|bil}}masdan, tushunmasdan qilingan ish, - dedi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) tasodifan, nogahon.{{misol| Kechirasiz, {{ajrat|bil}}masdan kelibman}}&lt;br/&gt;'''Bilmasam''' - {{ayn.}} '''bilmadim'''.&lt;br/&gt;'''Bilsang, bilsangiz''' - {{kirsh s.}} Senga (sizga) maʼlumki. {{misol|Imon, Avaz, {{ajrat|bil}}sang, suvday gap.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}}&lt;br/&gt;'''Kim bilsin''' ''yoki'' '''kim biladi''' - Hech kimga maʼlum emas, hech kim ayta olmaydi. {{misol|Hay, men nega uni bevaqt uygʻotyapman, kim {{ajrat|bil}}sin, bu xil uyqu kenjamga yana qachon nasib qiladi, bir oz orom olsin.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}}&lt;br/&gt;'''Kishi bilmas''' - {{q.}} [[kishi]].&lt;br/&gt;'''Xudo bilsin''' (''yoki'' '''biladi''') - {{ayn.}} '''kim bilsin'''. {{misol|Qorong'uda yaxshi ajrata olmadim, tusini gʻira-shira anovi qora Homidga oʻxshatdim. Tagʻin umi, boshqami, xudo {{ajrat|bil}}sin.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Oʻzing bilasan''' - {{kirsh s.}} Oʻzingga, senga maʼlumki. {{misol|Oʻzing {{ajrat|bil}}asan, Rabbim aka bitta chivin chaqsa, Afrikagacha borib tutib, ezgʻilamaguncha qoʻymaydi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}}
#His etmoq, sezmoq; idrok etmoq, anglamoq, fahmlamoq, tushunib yetmoq, uqmoq, payqamoq. {{misol|Har kim oʻz aybini {{ajrat|bil}}mas.|Maqol}} {{misol|Ahmoq horiganin {{ajrat|bil}}mas.|Maqol}} {{misol|Sen bilan boʻlsam, vaqt qanday oʻtganini {{ajrat|bil}}mayman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}} {{misol|Gapni aylantirib oʻtirishdan foyda yoʻqligini {{ajrat|bil}}ib, koʻnglidagi bor gapni aytdi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol| Biz endi oʻz haq-huquqimizni {{ajrat|bil}}amiz.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Gʻirvonlik Mallavoy}} {{misol| Men senga munosib emasligimni bugun {{ajrat|bil}}dim.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}}
#Tan olmoq, qadriga yetmoq, taqdirlamoq. {{misol| Er yigitning qadrini ogʻasi emas, el {{ajrat|bil}}ur.|Maqol}} {{misol|Shoshmay tur, hali u izzatini bilmagan itvachchani tutib, adabini berdirmasam, Madumar otimni boshqa qoʻyib yuboraman.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Tanimoq, tanish boʻlmoq. {{misol|Bu yerda meni hech kim {{ajrat|bil}}maydi.}} {{misol|Normatovni sizlar qancha bilsalaring, men ham shuncha bilaman-da.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Men siz {{ajrat|bil}}gan Shokirbek emas, toshkentlik Yusufbek hojining oʻgʻli va margʻilonlik Mirzakarim akaning kuyovi - Otabek.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#'''..deb hisoblamoq''', '''..deb sanamoq''', '''..deb bilmoq'''. {{misol|Oʻzingni er {{ajrat|bil}}sang, oʻzgani sher {{ajrat|bil}}.|Maqol}} {{misol|Haligi gapimni sir deb bil.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bola oʻz qaygʻusini butun bir dunyoning qaygʻusidek {{ajrat|bil}}ar edi.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} {{misol|Chunki u &quot;oddiy haqiqat bir ming boʻyoqdan soz&quot;, deb bilardi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Olov}}
#Udsasidan chiqmoq, eplay olmoq. {{misol| Hali siz yolgʻon gapirishni ham {{ajrat|bil}}asizmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ayb kimda?}} {{misol| Siz ikki kelin ushlashni {{ajrat|bil}}mabsiz, Zaynabga jabr qilgan koʻrinasiz.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Ixtiyori, izmida boʻlmoq. {{misol| Siz tushunmayapsiz, oyi.. hali tagʻin dadasi {{ajrat|bil}}adilar.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Oʻzingiz bilasiz''' - 1) Oʻzingiz xabardorsiz, oʻzingizga maʼlum. {{misol| Oʻzingiz {{ajrat|bil}}asiz, men gapirmasdan turolmayman.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} 2) Ixtiyor oʻzingizda. {{misol|Oftob oyim.. tilar-tilamas &quot;oʻzingiz {{ajrat|bil}}asiz&quot; javobini berdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|..bir korhol boʻlmasin deyman. Tagʻin oʻzingiz {{ajrat|bil}}asiz.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}}&lt;br/&gt;'''Bilganing bilgan''' - Hammasidan oʻz aqlingga kelgani, oʻz biliging bilan qilganing durust. {{misol|Koʻpchilik bir nafas jim oʻtirishdi. Soʻngra ora-oradan: -Sizning {{ajrat|bil}}ganingiz {{ajrat|bil}}gan, mulla, - degan maʼqullovchi tovushlar eshitildi.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}&lt;br/&gt;'''Bilganingdan qolma''' - Oʻz aqlingga tayanib ish tut, oʻz aqlingga kelganini qilaver.&lt;br/&gt;'''Bilganini qilsin''' - Xohlaganini, koʻngliga kelganini qilsin; ixtiyor oʻzida. {{misol|- Shunchaligi ham bor, - dedi Zokir ota ketgani qoʻzgʻalib, - mayli, {{ajrat|bil}}ganini qilsin.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}&lt;br/&gt;'''Tilini bilmoq''' - biror narsaning sirini, undan foydalanish yoʻlini bilmoq. {{misol|U paxta terish mashinasining tilini yaxshi biladi.}}&lt;br/&gt;'''Qush tilini qush biladi''' - har toifa kishilar bilan muomala qilishni, soʻzlashishni shu toifa kishilarining oʻzi yaxshi biladi.

=== Sinonimlari ===
[[tanimoq]].

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|БИЛМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}

{{-trans-|bilmoq|
*{{en}}: [[know]]
*{{tr}}: [[bilmek]]
*{{tyv}}: [[билир]]
*{{ug}}: [[بىلمەك]]
*{{kjh}}: [[пiлерге]]
*{{ja}}: [[知る]]
*{{sah}}: [[бил]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = &lt;b&gt;bilmoq&lt;/b&gt;&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;1 &lt;/b&gt;[[знать]], [[быть]] [[в]] [[курс|курсе]] [[дело|дела]]; {{tarjmisoli|bilmasdan {{izoh| или bilmay}}}} 1) не зная, будучи не в курсе дела; 2) [[нечаянно]]; {{tarjmisoli|bilmadim}} {{izoh|разг.}} не могу знать; откуда мне знать;{{tarjmisoli|bilmayman}} не знаю; {{tarjmisoli|kim biladi {{izoh|или}} kim bilsin}} кто (его) знает?; как знать?; {{tarjmisoli|oʻzing bilasan}} 1) сам знаешь; 2) воля твоя; тебе виднее; &lt;br /&gt;
&lt;b&gt;2 &lt;/b&gt;[[знать]], [[обладать]] [[знание|знаниями]], [[быть]] [[знающий|знающим]]; [[понимать]], [[смыслить]]; {{tarjmisoli|matematikani yaxshi bilasanmi?}} хорошо ли ты знаешь математику?; {{tarjmisoli|u paxtachilikdan nimani biladi?}} что он знает (понимает) в хлопководстве?; &lt;br /&gt;
&lt;b&gt;3 &lt;/b&gt;[[чувствовать]], [[сознавать]]; {{tarjmisoli|oyogʻim ogʻriyotganini endi bilyapman}} я только теперь чувствую, что у меня болят ноги; {{tarjmisoli|u oʻzini bilmay yotibdi}} он лежит без сознания, без памяти, он ничего не сознаёт; он впал в забытье;&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;4 &lt;/b&gt;[[узнавать]]; [[познавать]]; {{tarjmisoli|uning kim ekanligini endi bildim}} я только теперь узнал, кто он такой {{izoh|(т. е. что он за человек)}}; {{tarjmisoli|haqiqatni bilmoq }} познавать истину;&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;5 &lt;/b&gt;[[уметь]], [[мочь]]; {{tarjmisoli|shaxmat oʻynashni bilasizmi?}} вы умеете играть в шахматы?; {{tarjmisoli|yordam berishni ham bilmaydi}} 1) он не умеет даже помогать; 2) он не понимает даже, что нужно помочь;&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;6&lt;/b&gt;[[признавать]] {{izoh|(кем-чем-л.)}}; [[считаться]] {{izoh|(с кем-чем-л.)}}; [[ценить]]; {{tarjmisoli|oʻzingni bil, oʻzgani qoʻy}}  {{izoh|посл.}} ({{izoh|букв.}} знай о себе, до других тебе дела нет); {{izoh|соотв.}} думай о себе; {{tarjmisoli|yaxshilikni bilmagan, yomonlikdan qolmagan}} {{izoh|погов.}} человек, который не ценит добро, но всегда горазд на зло; {{tarjmisoli|er yigitning qadrini ogʻasi emas, el bilur}} {{izoh|посл.}} цену молодца знает не его брат, а народ; &lt;br /&gt;
&lt;b&gt;7 &lt;/b&gt;[[предполагать]], [[считать]] [[принимать]]{{izoh| (за кого-что-л.)}}; {{tarjmisoli|men bu ishni Karimdan deb bilaman}} я предполагаю, что это дело рук Карима; {{tarjmisoli|doʻst deb bilmoq }} считать за друга; {{tarjmisoli|lozim deb bilmoq }} считать нужным, необходимым; {{tarjmisoli|oʻzingni er bilsang, oʻzgani sher bil}} {{izoh|посл.}} если себя считаешь молодцом, считай другого львом; {{tarjmisoli|soʻzdan qaytishni oʻziga ep bilmaydi}} он считает невозможным для себя отказаться от данного слова;&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;8 &lt;/b&gt;{{izoh|после деепр. на}}'''-(i)b '''{{izoh|другого глагола выражает возможность, способность совершения действия, выраженного этим глаголом;}} {{tarjmisoli|men buni qila bilaman}} я сумею это сделать; {{tarjmisoli|yer bilan gaplasha bilish kerak}} с землёй надо уметь разговаривать {{izoh|(т. е. знать свойства земли, чтобы получать большие урожаи)}}.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>3sov90npwvorynbhx4onleindfzup7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>yurak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1731</id>
    <revision>
      <id>639431</id>
      <parentid>637377</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T17:41:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarjimalari */</comment>
      <origin>639431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20324" sha1="agyvum962cc17sld8sazwjxqwe0mi33" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''yu-rak'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|YURAK ’qon aylanish aʼzosi’. [Kumushning] ha— rorati kuchli, yu r a k urishi favhulotda tez edi (Abdulla Qodiriy). Bu soʻz qadimgi turkiy tilda 'harakatlan-’ maʼnosini anglatuvchi yüri- feʼlining (ДС, 286) yür- shaklidan -(ä)k qoʻshimchasi bilan yasalgan (ПДП, 391; Devon, III, 25; DS, 286); oʻzbek tilida ü unli — sining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: (yüri- &amp;gt;&amp;nbsp;yür-) + äk &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; yüräk &amp;gt;&amp;nbsp;yuräk.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#{{anat.}} Odam va hayvonlar koʻkrak qafasi ichida joylashgan, ularning qon aylanish sistemasidagi muskul qopchiqqa oʻxshash markaziy aʼzo. {{misol|Sogʻlom {{ajrat|yurak}}.}} {{misol|Yurakning urishi.}} {{misol|Yurak kasalligi.}} {{misol|Yurak klapani.}} {{misol|{{ajrat|Yurak}} bir-biri bilan tushashmaydigan ikki qismdan iborat boʻlib, bu qismlar bir-biridan yaxlit toʻsiq bilan ajralgan.|&quot;Anatomiya&quot;}} {{misol|{{ajrat|Yurak}} - zarur narsa.}} {{misol|{{ajrat|Yurak}} baquvvat boʻlsa, ish ham unumli boʻladi, kishi charchamaydi.|[[w:Uygʻun|Uygʻun]]|Soʻnggi pushaymon}} {{misol|Kumushning harorati kuchli, {{ajrat|yurak}} urishi favqulodda tez edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#{{koʻchma}} Kishining his-sezgisi, ruhi, kechinmalarining ramziy markazi, ular saqlanadigan joy; qalb, dil. {{misol|Paxtazorda boʻlib oʻtgan janjal Oyqiz yuragida chuqur iz qoldirdi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}} {{misol|Qisman u [Zebo] haqli edi. Zotan asrlar fojiasi va quvonchi boʻlgan muhabbat juda qadimiy narsa boʻlsa ham, har bir {{ajrat|yurak}}da misli koʻrilmagan oʻziga xoslik bilan barq uradi.|[[w:Shuhrat|Shuhrat]]|Shinelli yillar}} {{misol|Xatolari, nuqsonlari koʻp boʻlsa ham, yuragi asl koʻripadi.|[[w:Uygʻun|Uygʻun]]|Navbahor}} {{misol|Ahmad oʻrtadagi adovatni unutib, yuragini ochdi.|[[w:Farhod Musajonov|Farhod Musajonov]]|Himmat|1984}} {{misol|Yuragidagini dangal toʻkib solayotgan qizning haqqoniy soʻzlari Sherzod Qambarovichga ogʻir botardi.|[[w:Oʻtkir Usmonov|Oʻtkir Usmonov]]|Sirli sohil}}
#Qoʻrqmaslik, jasorat {{va sh.k.}} ramzi. {{misol|Obbo {{nowrap|siz-e}}, hali shu {{ajrat|yurak}} bilan yuribsizmi..|[[w:Mushtum|&quot;Mushtum&quot;]]}} {{misol|Men uning O‘tapboy qushbegiga qilgan muomalasini eshitib, yuragingga balli, degan edim.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Yuragi achimoq''' (''yoki'' '''achishmoq''') - achinmoq, kuyinmoq. {{misol|Otabekni bu ahvolda koʻrib, Kumushning yuragi achidi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|..oʻsishi mujmal, allaqanday kasalsimon gʻoʻzalarni koʻrar, yuragi achishar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}&lt;br/&gt;'''Yuragi betlamaslik''' - jurʼat qilmaslik, botina olmaslik. {{misol|Shundan-shunga chopib kelib, maktab direktoriga uchragani yuragim betlamadi.|[[w:Rahmat Azizxoʻjayev|Rahmat Azizxoʻjayev]]|Yashil chayla}}&lt;br/&gt;'''Yuragi yorilmoq''' - 1) nihoyatda qoʻrqmoq. {{misol|Uning vahimasidan yuragim yorilay dedi.}} 2) juda diqqat boʻlmoq. {{misol|..baʼzi vaqt, Yoʻlchivoy, yuragim tare yorilguday boʻladi, dunyo koʻzimga qorongʻi koʻrinadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Yuragi jiz etmoq''' - qalbida keskin holda yoqimli his-tuygʻu qoʻzgʻalmoq, shunday hisni tuymoq. {{misol|Ertalab bu soʻzlar gʻashini keltirgan edi, hozir ham yuragini jiz ettirolmadi.|[[w:Odil Yoqubov|Odil Yoqubov]]|Izlayman}}&lt;br/&gt;'''Yuragi jigʻ etmoq''' - 1) {{ayn.}} '''yuragi jiz etmoq'''. {{misol|Shunda koʻzlar koʻzga toʻqnashdi, Gʻulomjonning yuragi jigʻ etib ketdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]| Fargʻona tong otguncha}} 2) {{ayn.}} '''yuragi shuv etmoq'''. {{misol|Har kuni salomga kiradigan boʻlib qoldi. Har kirganda, “soʻyib kelmadimikan”, deb yuragim jigʻ etib ketadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}}&lt;br/&gt;'''Yuragi zir etmoq''' - qoʻrquv, bezovtalik hissini tuymoq. {{misol|Tantiboyvachchaning yuragi zir etib ketdi. Asabiylanib, oʻzgargan tovush bilan bobilladi..|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Yuragi yoʻq''' - qoʻrqoq, yuraksiz.&lt;br/&gt;'''Yuragi keng''' - {{q.}} [[keng]]. {{misol|Yuragingiz muncha ham keng boʻlmasa, koʻzingizga uyqu kelmaganiga hayronman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}&lt;br/&gt;'''Yuragi kuymoq''' - 1) juda tashna boʻlmoq. {{misol|Issiqda uzoq yoʻl bosib, yuragim kuydi}} 2) qatgiq kuyinmoq. {{misol|{{ajrat|Yurak}}lari kuyib ketib Temurxon, Vo bolam, deb mayib norday yigʻlaydi.|Hasanxon}}&lt;br/&gt;'''Yuragi orziqmoq''' - {{q.}} [[orziqmoq]].&lt;br/&gt;'''Yuragi orqasiga tortmoq''' - qattiq choʻchishdan qoʻrquv holatiga tushmoq. {{misol|Saroy mulozimini koʻrgach, uning yuragi orqasiga tortib, eti seskanib ketgan edi.|[[w:Mirkarim Osim|Mirkarim Osim]]| Ajdodlarimiz qissasi}}&lt;br/&gt;'''Yuragi poʻkillamoq''' - qoʻrquvda boʻlmoq; choʻchimoq. {{misol|Har yili jiyda guli vaqtida, “Soy toshib, yoʻl bekiladigan boʻldi”, deb {{ajrat|yurak}}larimiz poʻkillab turadi.|[[w:Mushtum|&quot;Mushtum&quot;]]}} {{misol|Yuragi yana poʻkilladi. Toshkentning toʻrt dahasi taniydigan davlatmand bu kishining oldiga qanday kiradi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Yuragi siqilmoq''' - diqqat boʻlmoq, diqqati oshmoq. {{misol|..oradan bir hafta oʻtar-oʻtmas, Buxoroda yuragi siqilib, &quot;yolgʻizlik&quot; azobini torta boshladi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}&lt;br/&gt;'''Yuragi taka-puka boʻlmoq''' - vahima, qoʻrquv, xavotir holatida boʻlmoq; bezovtalanmoq. {{misol|Shu kapalarga yaqinlashgan sayin Sidiqjonning yuragi taka-puka boʻla boshladi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]| Qoʻshchinor chiroqlari}}&lt;br/&gt;'''Yuragi tipirchilamoq''' - tezlashish harakatida, ishtiyoqida boʻlmoq. {{misol|Aziza yuragi tipirchilab kiyindi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}}&lt;br/&gt;'''Yuragi tor''' - arzimas narsaga siqilaveradigan, tajangligi tutadigan. {{misol|Anzirat xola ham yuragi torgina bir kampir, boʻlar-boʻlmasga xarxasha qiladigan.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}&lt;br/&gt;'''Yuragi toshmoq''' - gʻam, hasrat, hayajon {{va sh.k.}} ichiga sigʻmay ketgan holat. {{misol|Baʼzan yuragi toshib, butun dardini Unsinga ochishni istaydi..|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Yuragi tutday toʻkilmoq''' - intizorlikda iztirob chekmoq, dili besaranjom boʻlmoq. {{misol|Xuddi birov: &quot;E, oʻl-a, shunaqa-da, chiroyli yigitni koʻrsang, yuraging tutday toʻkiladi&quot; - deb taʼna qilayotganday qizardi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Sarob}}&lt;br/&gt;'''Yuragi uvushmoq''' - maʼyus, ezgin holatni tuymoq. {{misol|Mana shuni oʻylasam, allaqanday boʻlib ketaman, yuragim uvushadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}&lt;br/&gt;'''Yuragi chiqmoq''' - 1) nihoyatda qoʻrqmoq; esi chiqmoq. {{misol|-Ot opqochdi, - dedi Badia. -Yuragimiz chiqib ketdi-ku!|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} 2) nihoyatda toʻlqinlanmoq. {{misol|Bu xabarni eshitib, xursandlikdan yuragi chiqib ketdi.}}&lt;br/&gt;'''Yuragi chopmoq''' - ishonch bilan botinmoq. {{misol|Ammo adresi tayinsiz bu kelinga ham {{ajrat|yurak}} chopmay turibdi.|[[w:Mishtum|&quot;Mushtum&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Yuragi shuv etmoq''' (''yoki'' '''shigʻ etmoq''', '''shuvullamoq''', '''shigʻillamoq''') - choʻchish, qoʻrquv his etmoq. {{misol|Bashirjonning yuragi shuv etib, kayfi uchdi.|N. Aminov|Suvarak}} {{misol|Bir odamning toʻnkarilib yotganini koʻrdi. Yuragi shigʻetib, orqasiga tortib ketdi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Saodatxonning yuragi shuvullab ketdi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Yangi direktor}} {{misol|Birov Qumrinisa, desa kampirning yuragi shigʻillab ketadi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Bir xumcha tilla}}&lt;br/&gt;'''Yuragi oʻynamoq''' - 1) yuragi tez va kuchli urmoq. {{misol|Otini qutidorning yoʻlagiga yetaklar ekan, negadir yuragi oʻynab ketdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} 2) {{koʻchma|uz}} vahima bosmoq, qoʻrqmoq, hovliqmoq. {{misol|Shu savol boshiga kelganda, koʻziga toʻsatdan Kanizak koʻrinib, Sidiqjonning yuragi oʻynab ketdi: Bordi-yu shu boʻlsachi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Vahima qilavermanglar, yuragim oʻynab ketyapti..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}&lt;br/&gt;'''Yuragi qinidan chiqmoq''' - nihoyatda hayajonli, talvasali holatga tushmoq. {{misol|..Margʻilon darvozasidan kirishi bilan uning holi oʻzgara boshlar, yuragi qinidan chiqar darajada.. edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Yuragi qon''' - juda diqqat, xunob holatli. {{misol|Ertadan beri toʻppi, qiyiqcha, jiyak tika berib, yuragi qon boʻlgan qizlar..|[[w:Oydin|Oydin]]|Hikoyalar}}&lt;br/&gt;'''Yuragiga sigʻmaslik''' - maʼqul kelmaslik, yoqmaslik. {{misol|Yuragimga yeigʻmaydi, sigʻmaydi yuragimga hech narsa!|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}}&lt;br/&gt;'''Yuragiga qoʻl solmoq''' - sinash, bilish maqsadida bir gap-soʻz aytmoq. {{misol|Bir kuni u shu arteldagi Masʼuda degan qizning yuragiga qoʻl solib koʻrdi.|[[w:Mushtum|&quot;Mushtum&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Yuragida kiri yoʻq''' - birovga yomonlikni ravo koʻrmaydigan, dili pok, [[dali-gʻuli]].&lt;br/&gt;'''Yuragini boʻshatmoq''' - bor dardini toʻkib solmoq. {{misol|O‘rmonjon koʻp ham toʻlib-toshib yurgan ekan, yuragini rosa boʻshatdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}&lt;br/&gt;'''Yuragini yormoq''' - 1) birovni qattiq qoʻrqitmoq, choʻchitmoq. {{misol|Chernetsov jangchilar oldidan uzoqlashgach, Emin Normatga: -Nega yuragimni yorgan edingiz, komissar indamadi-ku, - dedi.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} 2) {{ayn.}} '''yuragini ochmoq'''.&lt;br/&gt;'''Yuragini ochmoq''' - dilidagini maʼlum qilmoq, aytmoq. {{misol|Albatta, u oʻz yuragini hech kimga ocha olmagan. Dardini oʻz ichiga yutgan.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Asqar polvon ham yuragini ochdi - yolgʻizgina qizchasini sogʻinganini.. soʻzladi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Quyosh qoraymas}}&lt;br/&gt;'''Yuragini tirnamoq''' - bezovta holatga solmoq. {{misol|Oʻzini qayoqqa qoʻyishini bilmay, yuragini tirnagan kechinmalari.. bilan hovlida kezdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Yuragini changallamoq''' - biror narsa haqida oʻta tashvishlanmoq, qoʻrqmoq. {{misol|Hayot qozonni yuvdi-yu, qopqogʻini yopib, kirib ketdi. Endi boʻsh sahnu, uning etagida yuragini changallab oʻtirgan Gʻulomjongina qoldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong oguncha}}&lt;br/&gt;'''Yuragini ezmoq''' - ruhiy azob bermoq. {{misol|Kumushning bu holi bechora onaning yuragini ezar, yuz xil vasvasalarga solar edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Yuragini hovuchlab''' - qoʻrqa-pisa, bezillagan holatda. {{misol|Doim oyim bechora {{ajrat|yurak}}larini hovuchlab oʻtirardilar.|[[w:Ergash Raimov|Ergash Raimov]]|Ajab qishloq}}&lt;br/&gt;'''Yurak oldirmoq''' - qoʻrqib, choʻchib qolmoq. {{misol|Bir doʻqqa shunchalik {{ajrat|yurak}} oldiribsiz, {{nowrap|yashang-e}}, rais aka!|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Oqsoy}}&lt;br/&gt;'''Yurak tepishi''' - yurak faoliyatining tezlashish yoki zaiflashish holati. {{misol|Jannat ona eshikni ochib, uyga kirganda, u ohistagina zambil ostidan chiqdi, uning {{ajrat|yurak}} tepishi hali ham shiddatli edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Yurak yutib''' - tan tortmay, qoʻrqmay. {{misol|Nahot siz.. bu ishga bosh qoʻshib, {{ajrat|yurak}} yutib, mening ostonamga kelsangiz?|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}}&lt;br/&gt;'''Yurak oʻynogʻi''' - yurakning bezovta boʻlishi. {{misol|Bir kuni uyda yotib, yaxshi uyqusi kelmay, {{ajrat|yurak}} oʻynogʻisi qoʻzib chiqqan ekan.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Yonar daryo}} {{misol|Eʼzozxonning {{ajrat|yurak}} oʻynogʻi hadeganda bosila bermadi. |[[w:Hamid Gʻulom|Hamid Gʻulom]]|Mashʼal}}
#{{koʻchma|uz}} Biror narsaning asosi, markazi. {{misol|Axir Pekin shahri yangi xalq Xitoyining.. qudratli va ulkan mamlakatning yuragiku.|[[w:T. Joʻrayev|T. Joʻrayev]]|Ulugʻ Xitoyda}} {{misol|Ha, ular Toshkent temir yoʻl ustaxonasi Turkistonda qoʻzgʻolonning yuragi ekanini tushunadilar.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Sharq tongi}}
#{{s. t.|uz}} Qorin, oshqozon. {{misol|Uning yuragi gʻijimlab ogʻriyapti.}}
#'''Yurak buruq''' - {{ayn.}} '''yurak burugʻ'''. {{misol|Sogʻliqni saqlash boʻlimidan choʻponlar oʻrtasida {{ajrat|yurak}} buruqqa qarshi profilaktika oʻtkazish toʻgʻrisida koʻrsatma bor.|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Oqsoy}}&lt;br/&gt;'''Yurak ogʻrigʻi''' - {{s. t.|uz}} 1) ich buzilishi, qorin ogʻrigʻi; 2) {{koʻchma|uz}} qat’iyatsiz, mujmal.

=== Sinonimlari ===
[[qalb]], [[ko‘ngil]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ЮРАК}}

== Tarjimalari ==

{{-trans-|yurak|
*{{en}}: [[heart]]
*{{es}}: [[corazon]]
*{{it}}: [[cuore]]
*{{tr}}: [[yürek]], [[kalp]]
*{{tyv}}: [[чүрек]]
*{{ug}}: [[يۈرەك]]
*{{sah}}: [[сүрэх]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''yurak'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[сердце]]; // [[сердечный]]; {{tarjmisoli|baquvvat yurak }} крепкое сердце; {{tarjmisoli|sogʻlom yurak }} здоровое сердце; {{tarjmisoli|yurak kasalligi }} болезнь сердца; {{tarjmisoli|yurak boʻlmasi }} {{izoh|анат}}. предсердие; {{tarjmisoli|yurak oldi boʻlinmalari }} {{izoh|анат}}. камеры предсердия; {{tarjmisoli|yurak klapani }} {{izoh|анат}}. сердечный клапан; {{tarjmisoli|yurak muskuli }} {{izoh|анат}}. сердечная мышца; {{tarjmisoli|yurak tepishi }} ({{izoh|или '''}}[[urushi]]''') [[биение]] [[сердца]]; {{tarjmisoli|yurak oʻynogʻi }} сердцебиение; {{tarjmisoli|yurak oʻynogʻi boʻlib qolmoq }} 1) страдать частыми сердцебиениями; 2) {{izoh|перен}}. становиться боязливым, пребывать в постоянной тревоге; лишаться, душевного покоя; терзаться; '''yuragim oʻynab ketdi '''1) у меня сердце забилось; 2) моё сердце, затрепетало;&lt;br /&gt;
'''2 '''{{izoh|перен}}. [[сердце]]; [[душа]]; // [[сердечный]]; [[душевный]]; {{tarjmisoli|yurak sirlari }} тайны сердца, сердечные тайны; {{tarjmisoli|dev yurak }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}sher yurak}} 1) смелый, храбрый; 2) смельчак, храбрец; {{tarjmisoli|tosh yurak }} жестокосердный, жестокий; {{tarjmisoli|yurakdagi armon }} неисполненное {{izoh|или }}неудовлетворённое желание, недостигнутая цель; {{tarjmisoli|chin yurakdan }} от чистого сердца, от всей души; чистосердечно; {{tarjmisoli|chin yurakdan sevmoq }} любить всей душой, всем сердцем; {{tarjmisoli|chin yurakdan tabriklaymiz }} поздравляем от чистого сердца; {{tarjmisoli|yurak boʻshatmoq }} отводить, изливать душу; '''qiz onasiga oʻz yuragini boʻshatdi '''девушка отвела душу в откровенном разговоре с матерью; {{tarjmisoli|yurak betlamaydi }} ({{izoh|или '''}}qilolmaydi, dov bermaydi''') не хватает смелости, храбрости; {{tarjmisoli|yurak oldirmoq }} однажды испугавшись, бояться ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|itdan yurak oldirib qolganman }} я ужасно боюсь собак; {{tarjmisoli|yurak yutmoq }} расхрабриться; набраться храбрости, осмелиться; {{tarjmisoli|yurakni bosib olmoq }} сдержатьсебя; {{tarjmisoli|yurakni ezmoq }} брать за сердце; '''yuragiga sigʻmaydi '''({{izoh|букв}}. не вмещается в сердце) ему не хочется, у него нет желания; ему не до этого; {{tarjmisoli|yurakka qilt sigʻmaydigan kunlar boʻldi }} были дни, когда ничто не мило было ({{izoh|букв}}. в сердце на вмещался даже волосок); '''yuragidan urmoq '''покорять, очаровывать ({{izoh|кого-л}}.), пленять ({{izoh|чьё-л}}.) сердце; '''yurakdagini bilmoq''' читать в сердцах; {{tarjmisoli|yurak bejo }} сердце (душа) не на месте ({{izoh|от волнения, тревоги, страха и т. п}}.); {{tarjmisoli|senda yurak bormi oʻzi? }} неужто у тебя нет смелости (храбрости)? неужели ты боишься?; '''yuragi daryo '''({{izoh|или '''}}[[keng]]''') [[благодушный]], [[неторопливый]], [[флегматичный]] ({{izoh|человек}}); '''yuragi yoʻq '''1) трусливый, несмелый; 2) чувствующий отвращение ({{izoh|к кому-чему-л}}.); '''uni koʻrishga yuragim yoʻq '''1) я не осмеливаюсь увидеться с ним; 2) у меня нет никакого желания видеться с ним; я видеть его не могу; '''yuragi tor '''нервный, болезненно нетерпеливый; '''yuragi qora '''{{izoh|или}} {{tarjmisoli|qora yurak }} скрытный; злой; завистливый; нечестный; недоброжелательный; коварный ({{izoh|о человеке}}); {{tarjmisoli|yurak gʻash }} сердце ноет; '''yuragim arziqib tushdi '''({{izoh|или '''}}yuragim orqamga tortib ketdi, yuragim shuv etib ketdi''') у меня сердце упало; сердце ёкнуло; у меня душа в пятки ушла; '''yuragi achiydi '''ему жаль ({{izoh|кого-чего-л}}.); он горюет ({{izoh|о ком-чём-л}}.); '''unga yuragim achiydi '''сердце (моё) болит за него; я переживаю за него; '''yuragim gumurib ketayotir '''я чувствую себя плохо ({{izoh|меня тошнит, мутит и т. п}}.); '''yuragi yorildi '''у него сердце ёкнуло; {{tarjmisoli|yurak yorilguday boʻldi }} сердце чуть не разорвалось ({{izoh|напр. от страха}}); '''yuragim kuyayotir '''душа горит ({{izoh|от жажды}});''' yolgʻizlikdan yuragim siqilib ketdi '''мне стало тоскливо в одиночестве; '''yuragim ezildi '''1) мне стало жалко ({{izoh|кого-л}}.); 2) я страдал, тосковал, скучал; '''bolasini sogʻinib yuragi ezildi '''он соскучился по своему ребёнку; 3) я пришёл в умиление; '''yuragi qinidan '''({{izoh|или}} '''[[gʻilofidan]]''') '''[[chiqayozdi]] '''1) [[у]] [[него]] [[сердце]] [[чуть]] [[не]] [[выскочило]], [[чуть]] [[не]] [[лопнуло]], [[чуть]] [[не]] [[разорвалось]]; 2) [[у]] [[него]] [[терпение]] [[лопнуло]]; '''yuragida kiri yoʻq '''({{izoh|или '''}}yuragi asil''')''' [[odam]] '''[[чистосердечный]], [[честный]] [[человек]]; {{tarjmisoli|...gap nima ekanini soʻragani yurak qilolmas edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб») ... у него не хватало смелости спросить, в чём дело;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[сердце]], [[центр]]; [[важное]] [[место]] ({{izoh|чего-л}}.), [[средоточие]] ({{izoh|чего-л}}.); '''Moskva - Vatanimizning yuragi '''Москва - сердце нашей Родины;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|разг}}. [[желудок]]; {{tarjmisoli|yurak burugʻi }} {{izoh|разг}}. 1) дизентерия; 2) {{izoh|вульг}}. нерешительный человек; мямля; {{tarjmisoli|yurak ogʻrigʻi }} {{izoh|разг}}. 1) расстройство ({{izoh|или }}болезнь) желудка; 2) {{izoh|перен}}. мямля, нерешительный человек; '''yuragim gʻajimlab ogʻriyapti '''у меня ноющая боль в желудке.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>agyvum962cc17sld8sazwjxqwe0mi33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>qoʻymoq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17482</id>
    <revision>
      <id>639430</id>
      <parentid>626610</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T17:39:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22122" sha1="3fjc0c6s0xmm1btaxzec2mlfrxjgqkx" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga H oʻ y i n g, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani mi — sollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat')

soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mav — jud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi un — doshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼno — sini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼno — sini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}. Yelkangdagi kopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
2 Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. ''Dasturxonga non qoʻymok.''

3 Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti koʻyib, oʻzi otni ushlab mypdu.'' M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha ''Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoklarini tirab, yukoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga koʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.'' A. Qahhor, Maston. ''Yoʻlchi nay-ni labiga qoʻoib, butun zavki bilan chala ketdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar.

4 Foydalanish uchun biror narsa ber-moq. {{misol|Mehmonga stul koʻbmok. Kampir bola-lar oldiga issiq non va koymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}

5 Qurmoq, solmoq. ''Qaldirgʻoch ayvonga in Koʻyibdi.''

6 Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz. Moʻri-ni qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}

7 Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mah-kamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq. Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}

8 Birga, yonida olib ketmay, biror joy-da qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} n {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yi-gitning koʻnglini parishon qilishga botin-may, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

9 Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pul-ni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}

10 Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasar-rufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar}} — ''eshitganini.'' Ma-qol. m {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻ-gʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻo-na t}}. o. {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi ata-lani oldi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

11 Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amsidorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlar-midi?|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Uygʻonish}}.

12 Nikohni bekor qilib, xotindan aj-ralmoq, xotinini taloqqilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborganeiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoli-ga qolasiz.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. {{misol|Oʻgʻlingni olding-ga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xoti-ning bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlama-ganingna {{ajrat|qoʻy}}!&quot; — deb.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

13 Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shosh-mang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Munofiq}}. {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi. |[[w:&quot;Latifalar&quot;|&quot;Latifalar&quot;]]}}. {{misol|-Zaynabnisa, — dedi [Kumush/, Zaynab qaradi, — bu kishini tashqariga chi-qib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi ? A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Kim qoʻyibdi Joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalov-chi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bil-dirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqpigi, unga mu-nosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Ogʻiz ochgani qoʻymaydi Gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi. Oʻz ixtiyoriga ''(yoki ''erkiga, mayliga) qoʻymoq Ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}. {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshi-qishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Oʻziga qoʻyib bermoq Hech aralashmay, bu-tunlay oʻziga tashlab qoʻymoq. Qoʻymay ''yoki ''qoʻyarda-qoʻymay Tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq. tsh Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boq-qa yana bir necha marta tushib chiqdi. A. |[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

14 Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq va shu kabilar haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq. Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq. Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} m {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqil-lab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Sho-vardi qizlari bayram kunlarini ham erkak-lar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Oltin yulduz}}.

15 Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ va shu kabilar haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}

16 (''faqat buyr.m. da)'' Tark etmoq, tash-lamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻish-tirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni! Toʻyga bor-sang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor! |[[w:Maqol|Maqol]]}}. {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish — oʻzing bshtsan.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. a {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mu-tal aka! A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

17 Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq. Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}-moq. Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq. shsh Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di. A.}} Qahhor, Ayb kimda?

18 Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq. Sarlavha quymoq. sht Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}.

19 ...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmla-moq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} n ''Otabek Usta''

:Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bshshn ham ancha yengillashar.. edi. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. {{misol|Gʻaffor-jonning feii maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Xotinlar}}.

20 Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq. Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. m ''Shu yigit meni olib kelib, MTSga kara shli choyxonaga koʻidi.'' A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

21 Vositachi, vakil sifatida yoʻlla-moq, foydalanmoq. ''Qizga sovchi koʻimok.'' ™ ''Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtotga soʻratib odam koʻyibdi.'' Gʻ. Rasul, Adolat. /''Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyikqa jarchi koʻyinglar,'' — ''dedi.'' &quot;Er-taklar&quot;. ''Shu kishdan koldirma, oʻrtaga, al-batta, boy togʻangni koʻy.'' Oybek, Tanlangan asarlar.

22 Biror narsani ishga solmoq, hara-katga keltirmoq. ''Patefon koʻymoq. Radio koʻymoq. Televizor koʻymok-'' ™ ''[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar koʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. ''Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.'' A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.

23 Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino koʻymoq. Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq. Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq. }}n ''Hordiq kunlari shahardan chikadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina koʻyib berar edi. A.'' Qahhor, Asror bobo.

24 Qoldirmoq; keyinga surmoq. {{misol|U sut-ning yarmini ukasiga koʻodi. Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi. }}yat ''Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta koʻyni kalla-pochasi bilan yeb, terisini nonu shtaga Koʻyadi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. /''Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga Koʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

25 Muhokama, munozara va sh.k. uchun takdim, taklif qilmoq. ''Shior koʻimoq. Masalani kun tartibiga koʻymoq.'' n ''U yana Oyqiz oldiga kotor-qator soʻroqlar koʻyib, oʻkishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.'' Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli.

26—Oʻzbek tilining izoqli lugʻati{{clear}}

26 Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma koʻy-moq. Yaraga dori koʻymokYod koʻymokXina {{ajrat|qoʻy}}moq. }}yat {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jo-non, qorodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}}. {{misol|Pesho-nangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻ-yingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek kop-kora.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}.

27 Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. ''Shapalok (tar-saki) bshshn koʻyib yubormokMusht koʻymok-''

28 Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻrok alomati {{ajrat|qoʻy}}mokIkki nukta koʻymok. Qoʻl koʻymok.}}

'''29''' Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. ''Birovni yolgʻiz koʻimok. Tinch koʻymokBoʻsh koʻymokErkin koʻymoq. Xoli koʻymok. ''yat {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolkon kiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''30 '''''(j.k. bshshn)'' Duchor qilmoq, yoʻliq-tirmoq; qoldirmoq. ''Tashvishga koʻymokUyat-ga koʻymokXijolatga koʻymoq.'' * ''Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa kutuldim-u, domla meni yana baloga koʻymokchi. A.'' Qahhor, Sarob.

'''31 '''''(ch.k. bilan)'' Biror maqsad, ish-hara-kat va shu kabilardan qoldirmoq. ''Yoʻldan koʻymoq. Mashkdan koʻymokChoʻmshshshdan koʻymoq. Oʻyin-dan koʻimokShokosimni ishdan koʻymas-lik uchun, u ikki-uch minutda vokeani soʻz-lab berdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Yosh Kizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}.

32 Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, maye., {{misol|bino koʻymoq, ixlos koʻy-mok, yoʻl koʻimok, koʻngil koʻymoq, mehr {{ajrat|qoʻy}}-mok, tanda koʻymoq, shart {{ajrat|qoʻy}}mok, oʻt koʻy-mok, kodam koʻymoq.}}

'''33 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Yetakchi feʼl bildir-gan harakatning bajarilishi bilan bog-lik turli grammatik maʼnolarni ifo-dalaydi. {{misol|Aytib koʻy. Bildirib koʻy. Yoʻko-tib koʻoma. Qarab koʻodi. Kulib koʻodi. Ayt-koʻy. Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman|[[w:va sh|va sh]]}}.k. n ''Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻta-lib koʻydi.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. ''Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab koʻydi. A.'' Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Ergash ishni chatok kilib koʻydi-da. A.'' Muxtor, Opa-singillar.

34 Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashil-gan harakatning bajarilmay qolmasligi-ni bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suh-batlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Bir yostiqqa bosh qoʻymoq ''q.'' yostiq. Boʻy-niga qoʻymoq ''q.'' boʻyin I. Gapni ''(yoki'' masla-hatni) bir joyga qoʻymoq ''q.'' ran I. Otimni boshqa qoʻyaman ''q.'' ot II. Tishini tishiga qoʻy-moq ''q.'' tish I. Yuziga oyoq qoʻymoq ''q.'' oyoq I. Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay Nima qi-larini bilmay qattiq iztirob chekib, to-qatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingiz-ning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslagan-da, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻ-libyurguvchi edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Oʻzini qoʻygani joy topolmay ''ayn.'' oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutga-ni bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oʻzi-ni qoʻymoq Erkinlik his etib, yayrab-yozil-gan holatda boʻlmoq, shunday holatda ri-vojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qi-silib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Hol-jo-niga qoʻymay ''(yoki'' qoʻymasdan) ''q.'' hol-jon.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>3fjc0c6s0xmm1btaxzec2mlfrxjgqkx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639440</id>
      <parentid>639430</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:08:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22210" sha1="q2vnvulxw6fwd9evy1s0k0361lh4ftk" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga H oʻ y i n g, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani mi — sollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat')

soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mav — jud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi un — doshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼno — sini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼno — sini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq. Kampir bola-lar oldiga issiq non va koymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}

5 Qurmoq, solmoq. ''Qaldirgʻoch ayvonga in Koʻyibdi.''

6 Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz. Moʻri-ni qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}

7 Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mah-kamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq. Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}

8 Birga, yonida olib ketmay, biror joy-da qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} n {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yi-gitning koʻnglini parishon qilishga botin-may, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

9 Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pul-ni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}

10 Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasar-rufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar}} — ''eshitganini.'' Ma-qol. m {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻ-gʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻo-na t}}. o. {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi ata-lani oldi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

11 Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amsidorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlar-midi?|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Uygʻonish}}.

12 Nikohni bekor qilib, xotindan aj-ralmoq, xotinini taloqqilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborganeiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoli-ga qolasiz.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. {{misol|Oʻgʻlingni olding-ga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xoti-ning bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlama-ganingna {{ajrat|qoʻy}}!&quot; — deb.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

13 Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shosh-mang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Munofiq}}. {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi. |[[w:&quot;Latifalar&quot;|&quot;Latifalar&quot;]]}}. {{misol|-Zaynabnisa, — dedi [Kumush/, Zaynab qaradi, — bu kishini tashqariga chi-qib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi ? A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Kim qoʻyibdi Joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalov-chi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bil-dirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqpigi, unga mu-nosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Ogʻiz ochgani qoʻymaydi Gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi. Oʻz ixtiyoriga ''(yoki ''erkiga, mayliga) qoʻymoq Ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}. {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshi-qishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Oʻziga qoʻyib bermoq Hech aralashmay, bu-tunlay oʻziga tashlab qoʻymoq. Qoʻymay ''yoki ''qoʻyarda-qoʻymay Tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq. tsh Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boq-qa yana bir necha marta tushib chiqdi. A. |[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

14 Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq va shu kabilar haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq. Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq. Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} m {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqil-lab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Sho-vardi qizlari bayram kunlarini ham erkak-lar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Oltin yulduz}}.

15 Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ va shu kabilar haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}

16 (''faqat buyr.m. da)'' Tark etmoq, tash-lamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻish-tirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni! Toʻyga bor-sang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor! |[[w:Maqol|Maqol]]}}. {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish — oʻzing bshtsan.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. a {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mu-tal aka! A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

17 Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq. Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}-moq. Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq. shsh Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di. A.}} Qahhor, Ayb kimda?

18 Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq. Sarlavha quymoq. sht Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}.

19 ...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmla-moq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} n ''Otabek Usta''

:Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bshshn ham ancha yengillashar.. edi. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. {{misol|Gʻaffor-jonning feii maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Xotinlar}}.

20 Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq. Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. m ''Shu yigit meni olib kelib, MTSga kara shli choyxonaga koʻidi.'' A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

21 Vositachi, vakil sifatida yoʻlla-moq, foydalanmoq. ''Qizga sovchi koʻimok.'' ™ ''Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtotga soʻratib odam koʻyibdi.'' Gʻ. Rasul, Adolat. /''Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyikqa jarchi koʻyinglar,'' — ''dedi.'' &quot;Er-taklar&quot;. ''Shu kishdan koldirma, oʻrtaga, al-batta, boy togʻangni koʻy.'' Oybek, Tanlangan asarlar.

22 Biror narsani ishga solmoq, hara-katga keltirmoq. ''Patefon koʻymoq. Radio koʻymoq. Televizor koʻymok-'' ™ ''[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar koʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. ''Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.'' A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.

23 Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino koʻymoq. Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq. Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq. }}n ''Hordiq kunlari shahardan chikadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina koʻyib berar edi. A.'' Qahhor, Asror bobo.

24 Qoldirmoq; keyinga surmoq. {{misol|U sut-ning yarmini ukasiga koʻodi. Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi. }}yat ''Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta koʻyni kalla-pochasi bilan yeb, terisini nonu shtaga Koʻyadi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. /''Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga Koʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

25 Muhokama, munozara va sh.k. uchun takdim, taklif qilmoq. ''Shior koʻimoq. Masalani kun tartibiga koʻymoq.'' n ''U yana Oyqiz oldiga kotor-qator soʻroqlar koʻyib, oʻkishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.'' Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli.

26—Oʻzbek tilining izoqli lugʻati{{clear}}

26 Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma koʻy-moq. Yaraga dori koʻymokYod koʻymokXina {{ajrat|qoʻy}}moq. }}yat {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jo-non, qorodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}}. {{misol|Pesho-nangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻ-yingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek kop-kora.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}.

27 Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. ''Shapalok (tar-saki) bshshn koʻyib yubormokMusht koʻymok-''

28 Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻrok alomati {{ajrat|qoʻy}}mokIkki nukta koʻymok. Qoʻl koʻymok.}}

'''29''' Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. ''Birovni yolgʻiz koʻimok. Tinch koʻymokBoʻsh koʻymokErkin koʻymoq. Xoli koʻymok. ''yat {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolkon kiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''30 '''''(j.k. bshshn)'' Duchor qilmoq, yoʻliq-tirmoq; qoldirmoq. ''Tashvishga koʻymokUyat-ga koʻymokXijolatga koʻymoq.'' * ''Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa kutuldim-u, domla meni yana baloga koʻymokchi. A.'' Qahhor, Sarob.

'''31 '''''(ch.k. bilan)'' Biror maqsad, ish-hara-kat va shu kabilardan qoldirmoq. ''Yoʻldan koʻymoq. Mashkdan koʻymokChoʻmshshshdan koʻymoq. Oʻyin-dan koʻimokShokosimni ishdan koʻymas-lik uchun, u ikki-uch minutda vokeani soʻz-lab berdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Yosh Kizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}.

32 Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, maye., {{misol|bino koʻymoq, ixlos koʻy-mok, yoʻl koʻimok, koʻngil koʻymoq, mehr {{ajrat|qoʻy}}-mok, tanda koʻymoq, shart {{ajrat|qoʻy}}mok, oʻt koʻy-mok, kodam koʻymoq.}}

'''33 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Yetakchi feʼl bildir-gan harakatning bajarilishi bilan bog-lik turli grammatik maʼnolarni ifo-dalaydi. {{misol|Aytib koʻy. Bildirib koʻy. Yoʻko-tib koʻoma. Qarab koʻodi. Kulib koʻodi. Ayt-koʻy. Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman|[[w:va sh|va sh]]}}.k. n ''Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻta-lib koʻydi.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. ''Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab koʻydi. A.'' Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Ergash ishni chatok kilib koʻydi-da. A.'' Muxtor, Opa-singillar.

34 Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashil-gan harakatning bajarilmay qolmasligi-ni bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suh-batlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Bir yostiqqa bosh qoʻymoq ''q.'' yostiq. Boʻy-niga qoʻymoq ''q.'' boʻyin I. Gapni ''(yoki'' masla-hatni) bir joyga qoʻymoq ''q.'' ran I. Otimni boshqa qoʻyaman ''q.'' ot II. Tishini tishiga qoʻy-moq ''q.'' tish I. Yuziga oyoq qoʻymoq ''q.'' oyoq I. Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay Nima qi-larini bilmay qattiq iztirob chekib, to-qatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingiz-ning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslagan-da, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻ-libyurguvchi edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Oʻzini qoʻygani joy topolmay ''ayn.'' oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutga-ni bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oʻzi-ni qoʻymoq Erkinlik his etib, yayrab-yozil-gan holatda boʻlmoq, shunday holatda ri-vojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qi-silib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Hol-jo-niga qoʻymay ''(yoki'' qoʻymasdan) ''q.'' hol-jon.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>q2vnvulxw6fwd9evy1s0k0361lh4ftk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639444</id>
      <parentid>639440</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22233" sha1="0ym328k3x3g9kanssls8w6wi1a29i6c" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga H oʻ y i n g, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani mi — sollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat')

soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mav — jud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi un — doshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼno — sini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼno — sini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}

12 Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloqqilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborganeiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingna {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}

13 Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shosh-mang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Munofiq}}. {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi. |[[w:&quot;Latifalar&quot;|&quot;Latifalar&quot;]]}}. {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, — bu kishini tashqariga chi-qib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi ? A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}

:Kim qoʻyibdi Joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalov-chi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bil-dirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqpigi, unga mu-nosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Ogʻiz ochgani qoʻymaydi Gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi. Oʻz ixtiyoriga ''(yoki ''erkiga, mayliga) qoʻymoq Ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}. {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshi-qishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Oʻziga qoʻyib bermoq Hech aralashmay, bu-tunlay oʻziga tashlab qoʻymoq. Qoʻymay ''yoki ''qoʻyarda-qoʻymay Tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq. tsh Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boq-qa yana bir necha marta tushib chiqdi. A. |[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

14 Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq va shu kabilar haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq. Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq. Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} m {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqil-lab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Sho-vardi qizlari bayram kunlarini ham erkak-lar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Oltin yulduz}}.

15 Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ va shu kabilar haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}

16 (''faqat buyr.m. da)'' Tark etmoq, tash-lamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻish-tirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni! Toʻyga bor-sang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor! |[[w:Maqol|Maqol]]}}. {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish — oʻzing bshtsan.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. a {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mu-tal aka! A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

17 Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq. Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}-moq. Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq. shsh Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di. A.}} Qahhor, Ayb kimda?

18 Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq. Sarlavha quymoq. sht Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}.

19 ...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmla-moq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} n ''Otabek Usta''

:Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bshshn ham ancha yengillashar.. edi. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. {{misol|Gʻaffor-jonning feii maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Xotinlar}}.

20 Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq. Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. m ''Shu yigit meni olib kelib, MTSga kara shli choyxonaga koʻidi.'' A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

21 Vositachi, vakil sifatida yoʻlla-moq, foydalanmoq. ''Qizga sovchi koʻimok.'' ™ ''Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtotga soʻratib odam koʻyibdi.'' Gʻ. Rasul, Adolat. /''Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyikqa jarchi koʻyinglar,'' — ''dedi.'' &quot;Er-taklar&quot;. ''Shu kishdan koldirma, oʻrtaga, al-batta, boy togʻangni koʻy.'' Oybek, Tanlangan asarlar.

22 Biror narsani ishga solmoq, hara-katga keltirmoq. ''Patefon koʻymoq. Radio koʻymoq. Televizor koʻymok-'' ™ ''[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar koʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. ''Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.'' A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.

23 Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino koʻymoq. Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq. Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq. }}n ''Hordiq kunlari shahardan chikadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina koʻyib berar edi. A.'' Qahhor, Asror bobo.

24 Qoldirmoq; keyinga surmoq. {{misol|U sut-ning yarmini ukasiga koʻodi. Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi. }}yat ''Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta koʻyni kalla-pochasi bilan yeb, terisini nonu shtaga Koʻyadi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. /''Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga Koʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

25 Muhokama, munozara va sh.k. uchun takdim, taklif qilmoq. ''Shior koʻimoq. Masalani kun tartibiga koʻymoq.'' n ''U yana Oyqiz oldiga kotor-qator soʻroqlar koʻyib, oʻkishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.'' Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli.

26—Oʻzbek tilining izoqli lugʻati{{clear}}

26 Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma koʻy-moq. Yaraga dori koʻymokYod koʻymokXina {{ajrat|qoʻy}}moq. }}yat {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jo-non, qorodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}}. {{misol|Pesho-nangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻ-yingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek kop-kora.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}.

27 Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. ''Shapalok (tar-saki) bshshn koʻyib yubormokMusht koʻymok-''

28 Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻrok alomati {{ajrat|qoʻy}}mokIkki nukta koʻymok. Qoʻl koʻymok.}}

'''29''' Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. ''Birovni yolgʻiz koʻimok. Tinch koʻymokBoʻsh koʻymokErkin koʻymoq. Xoli koʻymok. ''yat {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolkon kiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''30 '''''(j.k. bshshn)'' Duchor qilmoq, yoʻliq-tirmoq; qoldirmoq. ''Tashvishga koʻymokUyat-ga koʻymokXijolatga koʻymoq.'' * ''Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa kutuldim-u, domla meni yana baloga koʻymokchi. A.'' Qahhor, Sarob.

'''31 '''''(ch.k. bilan)'' Biror maqsad, ish-hara-kat va shu kabilardan qoldirmoq. ''Yoʻldan koʻymoq. Mashkdan koʻymokChoʻmshshshdan koʻymoq. Oʻyin-dan koʻimokShokosimni ishdan koʻymas-lik uchun, u ikki-uch minutda vokeani soʻz-lab berdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Yosh Kizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}.

32 Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, maye., {{misol|bino koʻymoq, ixlos koʻy-mok, yoʻl koʻimok, koʻngil koʻymoq, mehr {{ajrat|qoʻy}}-mok, tanda koʻymoq, shart {{ajrat|qoʻy}}mok, oʻt koʻy-mok, kodam koʻymoq.}}

'''33 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Yetakchi feʼl bildir-gan harakatning bajarilishi bilan bog-lik turli grammatik maʼnolarni ifo-dalaydi. {{misol|Aytib koʻy. Bildirib koʻy. Yoʻko-tib koʻoma. Qarab koʻodi. Kulib koʻodi. Ayt-koʻy. Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman|[[w:va sh|va sh]]}}.k. n ''Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻta-lib koʻydi.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. ''Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab koʻydi. A.'' Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Ergash ishni chatok kilib koʻydi-da. A.'' Muxtor, Opa-singillar.

34 Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashil-gan harakatning bajarilmay qolmasligi-ni bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suh-batlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Bir yostiqqa bosh qoʻymoq ''q.'' yostiq. Boʻy-niga qoʻymoq ''q.'' boʻyin I. Gapni ''(yoki'' masla-hatni) bir joyga qoʻymoq ''q.'' ran I. Otimni boshqa qoʻyaman ''q.'' ot II. Tishini tishiga qoʻy-moq ''q.'' tish I. Yuziga oyoq qoʻymoq ''q.'' oyoq I. Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay Nima qi-larini bilmay qattiq iztirob chekib, to-qatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingiz-ning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslagan-da, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻ-libyurguvchi edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Oʻzini qoʻygani joy topolmay ''ayn.'' oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutga-ni bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oʻzi-ni qoʻymoq Erkinlik his etib, yayrab-yozil-gan holatda boʻlmoq, shunday holatda ri-vojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qi-silib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Hol-jo-niga qoʻymay ''(yoki'' qoʻymasdan) ''q.'' hol-jon.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>0ym328k3x3g9kanssls8w6wi1a29i6c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639449</id>
      <parentid>639444</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:22:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22241" sha1="i4erexdgy0a1iq964umf2jewxvh7s7k" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga H oʻ y i n g, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani mi — sollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat')

soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mav — jud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi un — doshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼno — sini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼno — sini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborganniz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}

13 Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shosh-mang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Munofiq}}. {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi. |[[w:&quot;Latifalar&quot;|&quot;Latifalar&quot;]]}}. {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, — bu kishini tashqariga chi-qib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi ? A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}

:Kim qoʻyibdi Joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalov-chi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bil-dirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqpigi, unga mu-nosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Ogʻiz ochgani qoʻymaydi Gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi. Oʻz ixtiyoriga ''(yoki ''erkiga, mayliga) qoʻymoq Ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}. {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshi-qishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Oʻziga qoʻyib bermoq Hech aralashmay, bu-tunlay oʻziga tashlab qoʻymoq. Qoʻymay ''yoki ''qoʻyarda-qoʻymay Tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq. tsh Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boq-qa yana bir necha marta tushib chiqdi. A. |[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

14 Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq va shu kabilar haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq. Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq. Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} m {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqil-lab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Sho-vardi qizlari bayram kunlarini ham erkak-lar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Oltin yulduz}}.

15 Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ va shu kabilar haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}

16 (''faqat buyr.m. da)'' Tark etmoq, tash-lamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻish-tirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni! Toʻyga bor-sang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor! |[[w:Maqol|Maqol]]}}. {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish — oʻzing bshtsan.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. a {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mu-tal aka! A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

17 Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq. Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}-moq. Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq. shsh Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di. A.}} Qahhor, Ayb kimda?

18 Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq. Sarlavha quymoq. sht Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}.

19 ...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmla-moq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} n ''Otabek Usta''

:Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bshshn ham ancha yengillashar.. edi. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. {{misol|Gʻaffor-jonning feii maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Xotinlar}}.

20 Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq. Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. m ''Shu yigit meni olib kelib, MTSga kara shli choyxonaga koʻidi.'' A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

21 Vositachi, vakil sifatida yoʻlla-moq, foydalanmoq. ''Qizga sovchi koʻimok.'' ™ ''Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtotga soʻratib odam koʻyibdi.'' Gʻ. Rasul, Adolat. /''Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyikqa jarchi koʻyinglar,'' — ''dedi.'' &quot;Er-taklar&quot;. ''Shu kishdan koldirma, oʻrtaga, al-batta, boy togʻangni koʻy.'' Oybek, Tanlangan asarlar.

22 Biror narsani ishga solmoq, hara-katga keltirmoq. ''Patefon koʻymoq. Radio koʻymoq. Televizor koʻymok-'' ™ ''[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar koʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. ''Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.'' A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.

23 Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino koʻymoq. Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq. Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq. }}n ''Hordiq kunlari shahardan chikadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina koʻyib berar edi. A.'' Qahhor, Asror bobo.

24 Qoldirmoq; keyinga surmoq. {{misol|U sut-ning yarmini ukasiga koʻodi. Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi. }}yat ''Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta koʻyni kalla-pochasi bilan yeb, terisini nonu shtaga Koʻyadi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. /''Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga Koʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

25 Muhokama, munozara va sh.k. uchun takdim, taklif qilmoq. ''Shior koʻimoq. Masalani kun tartibiga koʻymoq.'' n ''U yana Oyqiz oldiga kotor-qator soʻroqlar koʻyib, oʻkishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.'' Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli.

26—Oʻzbek tilining izoqli lugʻati{{clear}}

26 Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma koʻy-moq. Yaraga dori koʻymokYod koʻymokXina {{ajrat|qoʻy}}moq. }}yat {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jo-non, qorodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}}. {{misol|Pesho-nangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻ-yingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek kop-kora.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}.

27 Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. ''Shapalok (tar-saki) bshshn koʻyib yubormokMusht koʻymok-''

28 Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻrok alomati {{ajrat|qoʻy}}mokIkki nukta koʻymok. Qoʻl koʻymok.}}

'''29''' Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. ''Birovni yolgʻiz koʻimok. Tinch koʻymokBoʻsh koʻymokErkin koʻymoq. Xoli koʻymok. ''yat {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolkon kiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''30 '''''(j.k. bshshn)'' Duchor qilmoq, yoʻliq-tirmoq; qoldirmoq. ''Tashvishga koʻymokUyat-ga koʻymokXijolatga koʻymoq.'' * ''Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa kutuldim-u, domla meni yana baloga koʻymokchi. A.'' Qahhor, Sarob.

'''31 '''''(ch.k. bilan)'' Biror maqsad, ish-hara-kat va shu kabilardan qoldirmoq. ''Yoʻldan koʻymoq. Mashkdan koʻymokChoʻmshshshdan koʻymoq. Oʻyin-dan koʻimokShokosimni ishdan koʻymas-lik uchun, u ikki-uch minutda vokeani soʻz-lab berdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Yosh Kizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}.

32 Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, maye., {{misol|bino koʻymoq, ixlos koʻy-mok, yoʻl koʻimok, koʻngil koʻymoq, mehr {{ajrat|qoʻy}}-mok, tanda koʻymoq, shart {{ajrat|qoʻy}}mok, oʻt koʻy-mok, kodam koʻymoq.}}

'''33 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Yetakchi feʼl bildir-gan harakatning bajarilishi bilan bog-lik turli grammatik maʼnolarni ifo-dalaydi. {{misol|Aytib koʻy. Bildirib koʻy. Yoʻko-tib koʻoma. Qarab koʻodi. Kulib koʻodi. Ayt-koʻy. Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman|[[w:va sh|va sh]]}}.k. n ''Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻta-lib koʻydi.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. ''Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab koʻydi. A.'' Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Ergash ishni chatok kilib koʻydi-da. A.'' Muxtor, Opa-singillar.

34 Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashil-gan harakatning bajarilmay qolmasligi-ni bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suh-batlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Bir yostiqqa bosh qoʻymoq ''q.'' yostiq. Boʻy-niga qoʻymoq ''q.'' boʻyin I. Gapni ''(yoki'' masla-hatni) bir joyga qoʻymoq ''q.'' ran I. Otimni boshqa qoʻyaman ''q.'' ot II. Tishini tishiga qoʻy-moq ''q.'' tish I. Yuziga oyoq qoʻymoq ''q.'' oyoq I. Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay Nima qi-larini bilmay qattiq iztirob chekib, to-qatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingiz-ning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslagan-da, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻ-libyurguvchi edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Oʻzini qoʻygani joy topolmay ''ayn.'' oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutga-ni bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oʻzi-ni qoʻymoq Erkinlik his etib, yayrab-yozil-gan holatda boʻlmoq, shunday holatda ri-vojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qi-silib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Hol-jo-niga qoʻymay ''(yoki'' qoʻymasdan) ''q.'' hol-jon.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>i4erexdgy0a1iq964umf2jewxvh7s7k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639450</id>
      <parentid>639449</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22254" sha1="ln1v7k1qjf3z4x1pneolt0z9slnqnch" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga H oʻ y i n g, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani mi — sollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat')

soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mav — jud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi un — doshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼno — sini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼno — sini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;Kim qoʻyibdi - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqpigi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Ogʻiz ochgani qoʻymaydi Gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi. Oʻz ixtiyoriga ''(yoki ''erkiga, mayliga) qoʻymoq Ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}. {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshi-qishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Oʻziga qoʻyib bermoq Hech aralashmay, bu-tunlay oʻziga tashlab qoʻymoq. Qoʻymay ''yoki ''qoʻyarda-qoʻymay Tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq. tsh Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boq-qa yana bir necha marta tushib chiqdi. A. |[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

14 Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq va shu kabilar haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq. Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq. Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} m {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqil-lab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Sho-vardi qizlari bayram kunlarini ham erkak-lar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Oltin yulduz}}.

15 Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ va shu kabilar haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}

16 (''faqat buyr.m. da)'' Tark etmoq, tash-lamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻish-tirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni! Toʻyga bor-sang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor! |[[w:Maqol|Maqol]]}}. {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish — oʻzing bshtsan.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. a {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mu-tal aka! A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

17 Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq. Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}-moq. Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq. shsh Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di. A.}} Qahhor, Ayb kimda?

18 Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq. Sarlavha quymoq. sht Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}.

19 ...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmla-moq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} n ''Otabek Usta''

:Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bshshn ham ancha yengillashar.. edi. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. {{misol|Gʻaffor-jonning feii maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Xotinlar}}.

20 Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq. Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. m ''Shu yigit meni olib kelib, MTSga kara shli choyxonaga koʻidi.'' A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

21 Vositachi, vakil sifatida yoʻlla-moq, foydalanmoq. ''Qizga sovchi koʻimok.'' ™ ''Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtotga soʻratib odam koʻyibdi.'' Gʻ. Rasul, Adolat. /''Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyikqa jarchi koʻyinglar,'' — ''dedi.'' &quot;Er-taklar&quot;. ''Shu kishdan koldirma, oʻrtaga, al-batta, boy togʻangni koʻy.'' Oybek, Tanlangan asarlar.

22 Biror narsani ishga solmoq, hara-katga keltirmoq. ''Patefon koʻymoq. Radio koʻymoq. Televizor koʻymok-'' ™ ''[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar koʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. ''Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.'' A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.

23 Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino koʻymoq. Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq. Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq. }}n ''Hordiq kunlari shahardan chikadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina koʻyib berar edi. A.'' Qahhor, Asror bobo.

24 Qoldirmoq; keyinga surmoq. {{misol|U sut-ning yarmini ukasiga koʻodi. Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi. }}yat ''Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta koʻyni kalla-pochasi bilan yeb, terisini nonu shtaga Koʻyadi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. /''Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga Koʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

25 Muhokama, munozara va sh.k. uchun takdim, taklif qilmoq. ''Shior koʻimoq. Masalani kun tartibiga koʻymoq.'' n ''U yana Oyqiz oldiga kotor-qator soʻroqlar koʻyib, oʻkishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.'' Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli.

26—Oʻzbek tilining izoqli lugʻati{{clear}}

26 Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma koʻy-moq. Yaraga dori koʻymokYod koʻymokXina {{ajrat|qoʻy}}moq. }}yat {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jo-non, qorodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}}. {{misol|Pesho-nangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻ-yingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek kop-kora.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}.

27 Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. ''Shapalok (tar-saki) bshshn koʻyib yubormokMusht koʻymok-''

28 Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻrok alomati {{ajrat|qoʻy}}mokIkki nukta koʻymok. Qoʻl koʻymok.}}

'''29''' Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. ''Birovni yolgʻiz koʻimok. Tinch koʻymokBoʻsh koʻymokErkin koʻymoq. Xoli koʻymok. ''yat {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolkon kiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''30 '''''(j.k. bshshn)'' Duchor qilmoq, yoʻliq-tirmoq; qoldirmoq. ''Tashvishga koʻymokUyat-ga koʻymokXijolatga koʻymoq.'' * ''Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa kutuldim-u, domla meni yana baloga koʻymokchi. A.'' Qahhor, Sarob.

'''31 '''''(ch.k. bilan)'' Biror maqsad, ish-hara-kat va shu kabilardan qoldirmoq. ''Yoʻldan koʻymoq. Mashkdan koʻymokChoʻmshshshdan koʻymoq. Oʻyin-dan koʻimokShokosimni ishdan koʻymas-lik uchun, u ikki-uch minutda vokeani soʻz-lab berdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Yosh Kizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}.

32 Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, maye., {{misol|bino koʻymoq, ixlos koʻy-mok, yoʻl koʻimok, koʻngil koʻymoq, mehr {{ajrat|qoʻy}}-mok, tanda koʻymoq, shart {{ajrat|qoʻy}}mok, oʻt koʻy-mok, kodam koʻymoq.}}

'''33 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Yetakchi feʼl bildir-gan harakatning bajarilishi bilan bog-lik turli grammatik maʼnolarni ifo-dalaydi. {{misol|Aytib koʻy. Bildirib koʻy. Yoʻko-tib koʻoma. Qarab koʻodi. Kulib koʻodi. Ayt-koʻy. Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman|[[w:va sh|va sh]]}}.k. n ''Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻta-lib koʻydi.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. ''Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab koʻydi. A.'' Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Ergash ishni chatok kilib koʻydi-da. A.'' Muxtor, Opa-singillar.

34 Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashil-gan harakatning bajarilmay qolmasligi-ni bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suh-batlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Bir yostiqqa bosh qoʻymoq ''q.'' yostiq. Boʻy-niga qoʻymoq ''q.'' boʻyin I. Gapni ''(yoki'' masla-hatni) bir joyga qoʻymoq ''q.'' ran I. Otimni boshqa qoʻyaman ''q.'' ot II. Tishini tishiga qoʻy-moq ''q.'' tish I. Yuziga oyoq qoʻymoq ''q.'' oyoq I. Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay Nima qi-larini bilmay qattiq iztirob chekib, to-qatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingiz-ning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslagan-da, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻ-libyurguvchi edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Oʻzini qoʻygani joy topolmay ''ayn.'' oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutga-ni bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oʻzi-ni qoʻymoq Erkinlik his etib, yayrab-yozil-gan holatda boʻlmoq, shunday holatda ri-vojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qi-silib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Hol-jo-niga qoʻymay ''(yoki'' qoʻymasdan) ''q.'' hol-jon.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>ln1v7k1qjf3z4x1pneolt0z9slnqnch</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639451</id>
      <parentid>639450</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:26:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22264" sha1="3alq4clj6mh5k92dwag1j2j2uksa2aw" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga H oʻ y i n g, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani mi — sollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat')

soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mav — jud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi un — doshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼno — sini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼno — sini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;Kim qoʻyibdi - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqpigi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Ogʻiz ochgani qoʻymaydi Gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi. Oʻz ixtiyoriga ''(yoki ''erkiga, mayliga) qoʻymoq Ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}. {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshi-qishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Oʻziga qoʻyib bermoq Hech aralashmay, bu-tunlay oʻziga tashlab qoʻymoq. Qoʻymay ''yoki ''qoʻyarda-qoʻymay Tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq. tsh Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boq-qa yana bir necha marta tushib chiqdi. A. |[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

14 Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq va shu kabilar haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq. Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq. Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} m {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqil-lab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Sho-vardi qizlari bayram kunlarini ham erkak-lar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Oltin yulduz}}.

15 Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ va shu kabilar haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}

16 (''faqat buyr.m. da)'' Tark etmoq, tash-lamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻish-tirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni! Toʻyga bor-sang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor! |[[w:Maqol|Maqol]]}}. {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish — oʻzing bshtsan.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. a {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mu-tal aka! A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

17 Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq. Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}-moq. Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq. shsh Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di. A.}} Qahhor, Ayb kimda?

18 Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq. Sarlavha quymoq. sht Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}.

19 ...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmla-moq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} n ''Otabek Usta''

:Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bshshn ham ancha yengillashar.. edi. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. {{misol|Gʻaffor-jonning feii maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Xotinlar}}.

20 Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq. Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. m ''Shu yigit meni olib kelib, MTSga kara shli choyxonaga koʻidi.'' A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

21 Vositachi, vakil sifatida yoʻlla-moq, foydalanmoq. ''Qizga sovchi koʻimok.'' ™ ''Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtotga soʻratib odam koʻyibdi.'' Gʻ. Rasul, Adolat. /''Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyikqa jarchi koʻyinglar,'' — ''dedi.'' &quot;Er-taklar&quot;. ''Shu kishdan koldirma, oʻrtaga, al-batta, boy togʻangni koʻy.'' Oybek, Tanlangan asarlar.

22 Biror narsani ishga solmoq, hara-katga keltirmoq. ''Patefon koʻymoq. Radio koʻymoq. Televizor koʻymok-'' ™ ''[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar koʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. ''Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.'' A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.

23 Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino koʻymoq. Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq. Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq. }}n ''Hordiq kunlari shahardan chikadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina koʻyib berar edi. A.'' Qahhor, Asror bobo.

24 Qoldirmoq; keyinga surmoq. {{misol|U sut-ning yarmini ukasiga koʻodi. Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi. }}yat ''Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta koʻyni kalla-pochasi bilan yeb, terisini nonu shtaga Koʻyadi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. /''Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga Koʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

25 Muhokama, munozara va sh.k. uchun takdim, taklif qilmoq. ''Shior koʻimoq. Masalani kun tartibiga koʻymoq.'' n ''U yana Oyqiz oldiga kotor-qator soʻroqlar koʻyib, oʻkishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.'' Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli.

26—Oʻzbek tilining izoqli lugʻati{{clear}}

26 Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma koʻy-moq. Yaraga dori koʻymokYod koʻymokXina {{ajrat|qoʻy}}moq. }}yat {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jo-non, qorodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}}. {{misol|Pesho-nangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻ-yingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek kop-kora.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}.

27 Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. ''Shapalok (tar-saki) bshshn koʻyib yubormokMusht koʻymok-''

28 Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻrok alomati {{ajrat|qoʻy}}mokIkki nukta koʻymok. Qoʻl koʻymok.}}

'''29''' Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. ''Birovni yolgʻiz koʻimok. Tinch koʻymokBoʻsh koʻymokErkin koʻymoq. Xoli koʻymok. ''yat {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolkon kiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''30 '''''(j.k. bshshn)'' Duchor qilmoq, yoʻliq-tirmoq; qoldirmoq. ''Tashvishga koʻymokUyat-ga koʻymokXijolatga koʻymoq.'' * ''Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa kutuldim-u, domla meni yana baloga koʻymokchi. A.'' Qahhor, Sarob.

'''31 '''''(ch.k. bilan)'' Biror maqsad, ish-hara-kat va shu kabilardan qoldirmoq. ''Yoʻldan koʻymoq. Mashkdan koʻymokChoʻmshshshdan koʻymoq. Oʻyin-dan koʻimokShokosimni ishdan koʻymas-lik uchun, u ikki-uch minutda vokeani soʻz-lab berdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Yosh Kizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}.

32 Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, maye., {{misol|bino koʻymoq, ixlos koʻy-mok, yoʻl koʻimok, koʻngil koʻymoq, mehr {{ajrat|qoʻy}}-mok, tanda koʻymoq, shart {{ajrat|qoʻy}}mok, oʻt koʻy-mok, kodam koʻymoq.}}

'''33 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Yetakchi feʼl bildir-gan harakatning bajarilishi bilan bog-lik turli grammatik maʼnolarni ifo-dalaydi. {{misol|Aytib koʻy. Bildirib koʻy. Yoʻko-tib koʻoma. Qarab koʻodi. Kulib koʻodi. Ayt-koʻy. Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman|[[w:va sh|va sh]]}}.k. n ''Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻta-lib koʻydi.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. ''Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab koʻydi. A.'' Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Ergash ishni chatok kilib koʻydi-da. A.'' Muxtor, Opa-singillar.

34 Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashil-gan harakatning bajarilmay qolmasligi-ni bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suh-batlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Bir yostiqqa bosh qoʻymoq ''q.'' yostiq. Boʻy-niga qoʻymoq ''q.'' boʻyin I. Gapni ''(yoki'' masla-hatni) bir joyga qoʻymoq ''q.'' ran I. Otimni boshqa qoʻyaman ''q.'' ot II. Tishini tishiga qoʻy-moq ''q.'' tish I. Yuziga oyoq qoʻymoq ''q.'' oyoq I. Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay Nima qi-larini bilmay qattiq iztirob chekib, to-qatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingiz-ning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslagan-da, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻ-libyurguvchi edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Oʻzini qoʻygani joy topolmay ''ayn.'' oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutga-ni bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oʻzi-ni qoʻymoq Erkinlik his etib, yayrab-yozil-gan holatda boʻlmoq, shunday holatda ri-vojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qi-silib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Hol-jo-niga qoʻymay ''(yoki'' qoʻymasdan) ''q.'' hol-jon.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>3alq4clj6mh5k92dwag1j2j2uksa2aw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639452</id>
      <parentid>639451</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Etimologiyasi */</comment>
      <origin>639452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22233" sha1="isvmrd9l5hkovnwd60qgsb9u5nn89bc" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga Qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani misollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat') soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mavjud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi undoshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼnosini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;Kim qoʻyibdi - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqpigi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Ogʻiz ochgani qoʻymaydi Gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi. Oʻz ixtiyoriga ''(yoki ''erkiga, mayliga) qoʻymoq Ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}. {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshi-qishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Oʻziga qoʻyib bermoq Hech aralashmay, bu-tunlay oʻziga tashlab qoʻymoq. Qoʻymay ''yoki ''qoʻyarda-qoʻymay Tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq. tsh Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boq-qa yana bir necha marta tushib chiqdi. A. |[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

14 Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq va shu kabilar haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq. Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq. Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} m {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqil-lab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Sho-vardi qizlari bayram kunlarini ham erkak-lar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Oltin yulduz}}.

15 Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ va shu kabilar haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}

16 (''faqat buyr.m. da)'' Tark etmoq, tash-lamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻish-tirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni! Toʻyga bor-sang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor! |[[w:Maqol|Maqol]]}}. {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish — oʻzing bshtsan.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. a {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mu-tal aka! A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

17 Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq. Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}-moq. Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq. shsh Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di. A.}} Qahhor, Ayb kimda?

18 Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq. Sarlavha quymoq. sht Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}.

19 ...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmla-moq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} n ''Otabek Usta''

:Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bshshn ham ancha yengillashar.. edi. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. {{misol|Gʻaffor-jonning feii maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Xotinlar}}.

20 Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq. Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. m ''Shu yigit meni olib kelib, MTSga kara shli choyxonaga koʻidi.'' A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

21 Vositachi, vakil sifatida yoʻlla-moq, foydalanmoq. ''Qizga sovchi koʻimok.'' ™ ''Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtotga soʻratib odam koʻyibdi.'' Gʻ. Rasul, Adolat. /''Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyikqa jarchi koʻyinglar,'' — ''dedi.'' &quot;Er-taklar&quot;. ''Shu kishdan koldirma, oʻrtaga, al-batta, boy togʻangni koʻy.'' Oybek, Tanlangan asarlar.

22 Biror narsani ishga solmoq, hara-katga keltirmoq. ''Patefon koʻymoq. Radio koʻymoq. Televizor koʻymok-'' ™ ''[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar koʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. ''Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.'' A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.

23 Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino koʻymoq. Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq. Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq. }}n ''Hordiq kunlari shahardan chikadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina koʻyib berar edi. A.'' Qahhor, Asror bobo.

24 Qoldirmoq; keyinga surmoq. {{misol|U sut-ning yarmini ukasiga koʻodi. Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi. }}yat ''Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta koʻyni kalla-pochasi bilan yeb, terisini nonu shtaga Koʻyadi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. /''Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga Koʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

25 Muhokama, munozara va sh.k. uchun takdim, taklif qilmoq. ''Shior koʻimoq. Masalani kun tartibiga koʻymoq.'' n ''U yana Oyqiz oldiga kotor-qator soʻroqlar koʻyib, oʻkishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.'' Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli.

26—Oʻzbek tilining izoqli lugʻati{{clear}}

26 Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma koʻy-moq. Yaraga dori koʻymokYod koʻymokXina {{ajrat|qoʻy}}moq. }}yat {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jo-non, qorodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}}. {{misol|Pesho-nangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻ-yingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek kop-kora.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}.

27 Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. ''Shapalok (tar-saki) bshshn koʻyib yubormokMusht koʻymok-''

28 Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻrok alomati {{ajrat|qoʻy}}mokIkki nukta koʻymok. Qoʻl koʻymok.}}

'''29''' Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. ''Birovni yolgʻiz koʻimok. Tinch koʻymokBoʻsh koʻymokErkin koʻymoq. Xoli koʻymok. ''yat {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolkon kiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''30 '''''(j.k. bshshn)'' Duchor qilmoq, yoʻliq-tirmoq; qoldirmoq. ''Tashvishga koʻymokUyat-ga koʻymokXijolatga koʻymoq.'' * ''Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa kutuldim-u, domla meni yana baloga koʻymokchi. A.'' Qahhor, Sarob.

'''31 '''''(ch.k. bilan)'' Biror maqsad, ish-hara-kat va shu kabilardan qoldirmoq. ''Yoʻldan koʻymoq. Mashkdan koʻymokChoʻmshshshdan koʻymoq. Oʻyin-dan koʻimokShokosimni ishdan koʻymas-lik uchun, u ikki-uch minutda vokeani soʻz-lab berdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Yosh Kizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}.

32 Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, maye., {{misol|bino koʻymoq, ixlos koʻy-mok, yoʻl koʻimok, koʻngil koʻymoq, mehr {{ajrat|qoʻy}}-mok, tanda koʻymoq, shart {{ajrat|qoʻy}}mok, oʻt koʻy-mok, kodam koʻymoq.}}

'''33 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Yetakchi feʼl bildir-gan harakatning bajarilishi bilan bog-lik turli grammatik maʼnolarni ifo-dalaydi. {{misol|Aytib koʻy. Bildirib koʻy. Yoʻko-tib koʻoma. Qarab koʻodi. Kulib koʻodi. Ayt-koʻy. Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman|[[w:va sh|va sh]]}}.k. n ''Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻta-lib koʻydi.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. ''Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab koʻydi. A.'' Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Ergash ishni chatok kilib koʻydi-da. A.'' Muxtor, Opa-singillar.

34 Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashil-gan harakatning bajarilmay qolmasligi-ni bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suh-batlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Bir yostiqqa bosh qoʻymoq ''q.'' yostiq. Boʻy-niga qoʻymoq ''q.'' boʻyin I. Gapni ''(yoki'' masla-hatni) bir joyga qoʻymoq ''q.'' ran I. Otimni boshqa qoʻyaman ''q.'' ot II. Tishini tishiga qoʻy-moq ''q.'' tish I. Yuziga oyoq qoʻymoq ''q.'' oyoq I. Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay Nima qi-larini bilmay qattiq iztirob chekib, to-qatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingiz-ning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslagan-da, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻ-libyurguvchi edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Oʻzini qoʻygani joy topolmay ''ayn.'' oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutga-ni bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oʻzi-ni qoʻymoq Erkinlik his etib, yayrab-yozil-gan holatda boʻlmoq, shunday holatda ri-vojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qi-silib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Hol-jo-niga qoʻymay ''(yoki'' qoʻymasdan) ''q.'' hol-jon.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>isvmrd9l5hkovnwd60qgsb9u5nn89bc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639453</id>
      <parentid>639452</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:32:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maʼnosi */</comment>
      <origin>639453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22269" sha1="nzcerbt9gdc1mnu0imq9jyrphqs2eak" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga Qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani misollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat') soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mavjud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi undoshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼnosini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Kim qoʻyibdi''' - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqpigi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. '''Ogʻiz ochgani qoʻymaydi''' Gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi. '''Oʻz ixtiyoriga''' ''(yoki '''''erkiga''', '''mayliga''') '''qoʻymoq''' Ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}. {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshi-qishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Oʻziga qoʻyib bermoq Hech aralashmay, bu-tunlay oʻziga tashlab qoʻymoq. Qoʻymay ''yoki ''qoʻyarda-qoʻymay Tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq. tsh Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boq-qa yana bir necha marta tushib chiqdi. A. |[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

14 Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq va shu kabilar haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq. Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq. Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} m {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqil-lab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Sho-vardi qizlari bayram kunlarini ham erkak-lar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Oltin yulduz}}.

15 Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ va shu kabilar haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}

16 (''faqat buyr.m. da)'' Tark etmoq, tash-lamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻish-tirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni! Toʻyga bor-sang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor! |[[w:Maqol|Maqol]]}}. {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish — oʻzing bshtsan.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. a {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mu-tal aka! A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

17 Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq. Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}-moq. Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq. shsh Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di. A.}} Qahhor, Ayb kimda?

18 Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq. Sarlavha quymoq. sht Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}.

19 ...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmla-moq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} n ''Otabek Usta''

:Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bshshn ham ancha yengillashar.. edi. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. {{misol|Gʻaffor-jonning feii maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Xotinlar}}.

20 Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq. Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. m ''Shu yigit meni olib kelib, MTSga kara shli choyxonaga koʻidi.'' A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

21 Vositachi, vakil sifatida yoʻlla-moq, foydalanmoq. ''Qizga sovchi koʻimok.'' ™ ''Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtotga soʻratib odam koʻyibdi.'' Gʻ. Rasul, Adolat. /''Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyikqa jarchi koʻyinglar,'' — ''dedi.'' &quot;Er-taklar&quot;. ''Shu kishdan koldirma, oʻrtaga, al-batta, boy togʻangni koʻy.'' Oybek, Tanlangan asarlar.

22 Biror narsani ishga solmoq, hara-katga keltirmoq. ''Patefon koʻymoq. Radio koʻymoq. Televizor koʻymok-'' ™ ''[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar koʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. ''Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.'' A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.

23 Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino koʻymoq. Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq. Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq. }}n ''Hordiq kunlari shahardan chikadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina koʻyib berar edi. A.'' Qahhor, Asror bobo.

24 Qoldirmoq; keyinga surmoq. {{misol|U sut-ning yarmini ukasiga koʻodi. Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi. }}yat ''Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta koʻyni kalla-pochasi bilan yeb, terisini nonu shtaga Koʻyadi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. /''Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga Koʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

25 Muhokama, munozara va sh.k. uchun takdim, taklif qilmoq. ''Shior koʻimoq. Masalani kun tartibiga koʻymoq.'' n ''U yana Oyqiz oldiga kotor-qator soʻroqlar koʻyib, oʻkishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.'' Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli.

26—Oʻzbek tilining izoqli lugʻati{{clear}}

26 Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma koʻy-moq. Yaraga dori koʻymokYod koʻymokXina {{ajrat|qoʻy}}moq. }}yat {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jo-non, qorodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}}. {{misol|Pesho-nangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻ-yingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek kop-kora.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}.

27 Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. ''Shapalok (tar-saki) bshshn koʻyib yubormokMusht koʻymok-''

28 Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻrok alomati {{ajrat|qoʻy}}mokIkki nukta koʻymok. Qoʻl koʻymok.}}

'''29''' Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. ''Birovni yolgʻiz koʻimok. Tinch koʻymokBoʻsh koʻymokErkin koʻymoq. Xoli koʻymok. ''yat {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolkon kiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''30 '''''(j.k. bshshn)'' Duchor qilmoq, yoʻliq-tirmoq; qoldirmoq. ''Tashvishga koʻymokUyat-ga koʻymokXijolatga koʻymoq.'' * ''Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa kutuldim-u, domla meni yana baloga koʻymokchi. A.'' Qahhor, Sarob.

'''31 '''''(ch.k. bilan)'' Biror maqsad, ish-hara-kat va shu kabilardan qoldirmoq. ''Yoʻldan koʻymoq. Mashkdan koʻymokChoʻmshshshdan koʻymoq. Oʻyin-dan koʻimokShokosimni ishdan koʻymas-lik uchun, u ikki-uch minutda vokeani soʻz-lab berdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Yosh Kizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}.

32 Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, maye., {{misol|bino koʻymoq, ixlos koʻy-mok, yoʻl koʻimok, koʻngil koʻymoq, mehr {{ajrat|qoʻy}}-mok, tanda koʻymoq, shart {{ajrat|qoʻy}}mok, oʻt koʻy-mok, kodam koʻymoq.}}

'''33 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Yetakchi feʼl bildir-gan harakatning bajarilishi bilan bog-lik turli grammatik maʼnolarni ifo-dalaydi. {{misol|Aytib koʻy. Bildirib koʻy. Yoʻko-tib koʻoma. Qarab koʻodi. Kulib koʻodi. Ayt-koʻy. Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman|[[w:va sh|va sh]]}}.k. n ''Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻta-lib koʻydi.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. ''Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab koʻydi. A.'' Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Ergash ishni chatok kilib koʻydi-da. A.'' Muxtor, Opa-singillar.

34 Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashil-gan harakatning bajarilmay qolmasligi-ni bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suh-batlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Bir yostiqqa bosh qoʻymoq ''q.'' yostiq. Boʻy-niga qoʻymoq ''q.'' boʻyin I. Gapni ''(yoki'' masla-hatni) bir joyga qoʻymoq ''q.'' ran I. Otimni boshqa qoʻyaman ''q.'' ot II. Tishini tishiga qoʻy-moq ''q.'' tish I. Yuziga oyoq qoʻymoq ''q.'' oyoq I. Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay Nima qi-larini bilmay qattiq iztirob chekib, to-qatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingiz-ning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslagan-da, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻ-libyurguvchi edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Oʻzini qoʻygani joy topolmay ''ayn.'' oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutga-ni bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oʻzi-ni qoʻymoq Erkinlik his etib, yayrab-yozil-gan holatda boʻlmoq, shunday holatda ri-vojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qi-silib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Hol-jo-niga qoʻymay ''(yoki'' qoʻymasdan) ''q.'' hol-jon.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>nzcerbt9gdc1mnu0imq9jyrphqs2eak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639454</id>
      <parentid>639453</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22349" sha1="18yf36knwvisz34rya3hax3hlh4uuoc" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga Qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani misollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat') soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mavjud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi undoshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼnosini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Kim qoʻyibdi''' - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqligi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Ogʻiz ochgani qoʻymaydi''' - gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi. '''Oʻz ixtiyoriga''' (''yoki'' '''erkiga''', '''mayliga''') '''qoʻymoq''' - ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshiqishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Oʻziga qoʻyib bermoq''' - hech aralashmay, butunlay oʻziga tashlab qoʻymoq.&lt;br/&gt;'''Qoʻymay''' ''yoki'' '''qoʻyarda-qoʻymay''' - tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq.}} {{misol|Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boqqa yana bir necha marta tushib chiqdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq {{va sh. k.}} haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqillab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Shovardi qizlari bayram kunlarini ham erkaklar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Oltin yulduz}}
#Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ {{va sh. k.}} haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}

16 (''faqat buyr.m. da)'' Tark etmoq, tashlamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻishtirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni! Toʻyga borsang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor! |[[w:Maqol|Maqol]]}}. {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish — oʻzing bshtsan.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. a {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mutal aka! A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

17 Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq. Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}-moq. Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq. shsh Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di. A.}} Qahhor, Ayb kimda?

18 Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq. Sarlavha quymoq. sht Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}.

19 ...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmla-moq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} n ''Otabek Usta''

:Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bshshn ham ancha yengillashar.. edi. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. {{misol|Gʻaffor-jonning feii maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Xotinlar}}.

20 Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq. Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. m ''Shu yigit meni olib kelib, MTSga kara shli choyxonaga koʻidi.'' A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

21 Vositachi, vakil sifatida yoʻlla-moq, foydalanmoq. ''Qizga sovchi koʻimok.'' ™ ''Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtotga soʻratib odam koʻyibdi.'' Gʻ. Rasul, Adolat. /''Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyikqa jarchi koʻyinglar,'' — ''dedi.'' &quot;Er-taklar&quot;. ''Shu kishdan koldirma, oʻrtaga, al-batta, boy togʻangni koʻy.'' Oybek, Tanlangan asarlar.

22 Biror narsani ishga solmoq, hara-katga keltirmoq. ''Patefon koʻymoq. Radio koʻymoq. Televizor koʻymok-'' ™ ''[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar koʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. ''Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.'' A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.

23 Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino koʻymoq. Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq. Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq. }}n ''Hordiq kunlari shahardan chikadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina koʻyib berar edi. A.'' Qahhor, Asror bobo.

24 Qoldirmoq; keyinga surmoq. {{misol|U sut-ning yarmini ukasiga koʻodi. Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi. }}yat ''Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta koʻyni kalla-pochasi bilan yeb, terisini nonu shtaga Koʻyadi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. /''Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga Koʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

25 Muhokama, munozara va sh.k. uchun takdim, taklif qilmoq. ''Shior koʻimoq. Masalani kun tartibiga koʻymoq.'' n ''U yana Oyqiz oldiga kotor-qator soʻroqlar koʻyib, oʻkishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.'' Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli.

26—Oʻzbek tilining izoqli lugʻati{{clear}}

26 Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma koʻy-moq. Yaraga dori koʻymokYod koʻymokXina {{ajrat|qoʻy}}moq. }}yat {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jo-non, qorodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}}. {{misol|Pesho-nangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻ-yingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek kop-kora.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}.

27 Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. ''Shapalok (tar-saki) bshshn koʻyib yubormokMusht koʻymok-''

28 Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻrok alomati {{ajrat|qoʻy}}mokIkki nukta koʻymok. Qoʻl koʻymok.}}

'''29''' Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. ''Birovni yolgʻiz koʻimok. Tinch koʻymokBoʻsh koʻymokErkin koʻymoq. Xoli koʻymok. ''yat {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolkon kiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''30 '''''(j.k. bshshn)'' Duchor qilmoq, yoʻliq-tirmoq; qoldirmoq. ''Tashvishga koʻymokUyat-ga koʻymokXijolatga koʻymoq.'' * ''Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa kutuldim-u, domla meni yana baloga koʻymokchi. A.'' Qahhor, Sarob.

'''31 '''''(ch.k. bilan)'' Biror maqsad, ish-hara-kat va shu kabilardan qoldirmoq. ''Yoʻldan koʻymoq. Mashkdan koʻymokChoʻmshshshdan koʻymoq. Oʻyin-dan koʻimokShokosimni ishdan koʻymas-lik uchun, u ikki-uch minutda vokeani soʻz-lab berdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Yosh Kizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}.

32 Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, maye., {{misol|bino koʻymoq, ixlos koʻy-mok, yoʻl koʻimok, koʻngil koʻymoq, mehr {{ajrat|qoʻy}}-mok, tanda koʻymoq, shart {{ajrat|qoʻy}}mok, oʻt koʻy-mok, kodam koʻymoq.}}

'''33 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Yetakchi feʼl bildir-gan harakatning bajarilishi bilan bog-lik turli grammatik maʼnolarni ifo-dalaydi. {{misol|Aytib koʻy. Bildirib koʻy. Yoʻko-tib koʻoma. Qarab koʻodi. Kulib koʻodi. Ayt-koʻy. Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman|[[w:va sh|va sh]]}}.k. n ''Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻta-lib koʻydi.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. ''Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab koʻydi. A.'' Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Ergash ishni chatok kilib koʻydi-da. A.'' Muxtor, Opa-singillar.

34 Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashil-gan harakatning bajarilmay qolmasligi-ni bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suh-batlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Bir yostiqqa bosh qoʻymoq ''q.'' yostiq. Boʻy-niga qoʻymoq ''q.'' boʻyin I. Gapni ''(yoki'' masla-hatni) bir joyga qoʻymoq ''q.'' ran I. Otimni boshqa qoʻyaman ''q.'' ot II. Tishini tishiga qoʻy-moq ''q.'' tish I. Yuziga oyoq qoʻymoq ''q.'' oyoq I. Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay Nima qi-larini bilmay qattiq iztirob chekib, to-qatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingiz-ning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslagan-da, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻ-libyurguvchi edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Oʻzini qoʻygani joy topolmay ''ayn.'' oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutga-ni bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oʻzi-ni qoʻymoq Erkinlik his etib, yayrab-yozil-gan holatda boʻlmoq, shunday holatda ri-vojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qi-silib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Hol-jo-niga qoʻymay ''(yoki'' qoʻymasdan) ''q.'' hol-jon.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>18yf36knwvisz34rya3hax3hlh4uuoc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639455</id>
      <parentid>639454</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:39:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maʼnosi */</comment>
      <origin>639455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22328" sha1="bxbplrmukzzc7odqr9r8orxtrmsn95d" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga Qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani misollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat') soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mavjud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi undoshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼnosini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Kim qoʻyibdi''' - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqligi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Ogʻiz ochgani qoʻymaydi''' - gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi.&lt;br/&gt;'''Oʻz ixtiyoriga''' (''yoki'' '''erkiga''', '''mayliga''') '''qoʻymoq''' - ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshiqishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Oʻziga qoʻyib bermoq''' - hech aralashmay, butunlay oʻziga tashlab qoʻymoq.&lt;br/&gt;'''Qoʻymay''' ''yoki'' '''qoʻyarda-qoʻymay''' - tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq.}} {{misol|Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boqqa yana bir necha marta tushib chiqdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq {{va sh. k.}} haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqillab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Shovardi qizlari bayram kunlarini ham erkaklar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Oltin yulduz}}
#Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ {{va sh. k.}} haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}

16 (''faqat buyr.m. da)'' Tark etmoq, tashlamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻishtirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni! Toʻyga borsang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor! |[[w:Maqol|Maqol]]}}. {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish — oʻzing bshtsan.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. a {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mutal aka! A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

17 Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq. Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}moq. Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq. shsh Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di. A.}} Qahhor, Ayb kimda?

18 Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq. Sarlavha quymoq. sht Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}.

19 ...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmla-moq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} ''Otabek Usta''

:Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bshshn ham ancha yengillashar.. edi. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. {{misol|Gʻaffor-jonning feii maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Xotinlar}}.

20 Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq. Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ''Shu yigit meni olib kelib, MTSga kara shli choyxonaga koʻidi.'' A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

21 Vositachi, vakil sifatida yoʻllamoq, foydalanmoq. ''Qizga sovchi qoʻymoq.'' ''Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtotga soʻratib odam koʻyibdi.'' Gʻ. Rasul, Adolat. [Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyikqa jarchi koʻyinglar,'' - ''dedi.'' &quot;Ertaklar&quot;. ''Shu kishdan koldirma, oʻrtaga, albatta, boy togʻangni koʻy.'' Oybek, Tanlangan asarlar.

22 Biror narsani ishga solmoq, harakatga keltirmoq. ''Patefon koʻymoq. Radio koʻymoq. Televizor qoʻymoq-'' ''[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar koʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. ''Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.'' A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar

23 Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino koʻymoq. Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq. Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq. }} ''Hordiq kunlari shahardan chikadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina koʻyib berar edi. A.'' Qahhor, Asror bobo.

24 Qoldirmoq; keyinga surmoq. {{misol|U sutning yarmini ukasiga koʻodi. Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi. }}yat ''Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta qoʻyni kallapochasi bilan yeb, terisini nonu shtaga Koʻyadi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. /''Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga Koʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

25 Muhokama, munozara va sh.k. uchun takdim, taklif qilmoq. ''Shior koʻimoq. Masalani kun tartibiga koʻymoq.'' n ''U yana Oyqiz oldiga kotor-qator soʻroqlar koʻyib, oʻkishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.'' Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli.

26—Oʻzbek tilining izoqli lugʻati{{clear}}

26 Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma koʻy-moq. Yaraga dori koʻymokYod koʻymokXina {{ajrat|qoʻy}}moq. }}yat {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jo-non, qorodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}}. {{misol|Pesho-nangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻ-yingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek kop-kora.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}.

27 Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. ''Shapalok (tar-saki) bshshn koʻyib yubormokMusht koʻymok-''

28 Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻrok alomati {{ajrat|qoʻy}}mokIkki nukta koʻymok. Qoʻl koʻymok.}}

'''29''' Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. ''Birovni yolgʻiz koʻimok. Tinch koʻymokBoʻsh koʻymokErkin koʻymoq. Xoli koʻymok. ''yat {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolkon kiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''30 '''''(j.k. bshshn)'' Duchor qilmoq, yoʻliq-tirmoq; qoldirmoq. ''Tashvishga koʻymokUyat-ga koʻymokXijolatga koʻymoq.'' * ''Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa kutuldim-u, domla meni yana baloga koʻymokchi. A.'' Qahhor, Sarob.

'''31 '''''(ch.k. bilan)'' Biror maqsad, ish-hara-kat va shu kabilardan qoldirmoq. ''Yoʻldan koʻymoq. Mashkdan koʻymokChoʻmshshshdan koʻymoq. Oʻyin-dan koʻimokShokosimni ishdan koʻymas-lik uchun, u ikki-uch minutda vokeani soʻz-lab berdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Yosh Kizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}.

32 Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, maye., {{misol|bino koʻymoq, ixlos koʻy-mok, yoʻl koʻimok, koʻngil koʻymoq, mehr {{ajrat|qoʻy}}-mok, tanda koʻymoq, shart {{ajrat|qoʻy}}mok, oʻt koʻy-mok, kodam koʻymoq.}}

'''33 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Yetakchi feʼl bildir-gan harakatning bajarilishi bilan bog-lik turli grammatik maʼnolarni ifo-dalaydi. {{misol|Aytib koʻy. Bildirib koʻy. Yoʻko-tib koʻoma. Qarab koʻodi. Kulib koʻodi. Ayt-koʻy. Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman|[[w:va sh|va sh]]}}.k. n ''Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻta-lib koʻydi.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. ''Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab koʻydi. A.'' Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Ergash ishni chatok kilib koʻydi-da. A.'' Muxtor, Opa-singillar.

34 Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashil-gan harakatning bajarilmay qolmasligi-ni bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suh-batlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Bir yostiqqa bosh qoʻymoq ''q.'' yostiq. Boʻy-niga qoʻymoq ''q.'' boʻyin I. Gapni ''(yoki'' masla-hatni) bir joyga qoʻymoq ''q.'' ran I. Otimni boshqa qoʻyaman ''q.'' ot II. Tishini tishiga qoʻy-moq ''q.'' tish I. Yuziga oyoq qoʻymoq ''q.'' oyoq I. Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay Nima qi-larini bilmay qattiq iztirob chekib, to-qatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingiz-ning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslagan-da, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻ-libyurguvchi edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Oʻzini qoʻygani joy topolmay ''ayn.'' oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutga-ni bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oʻzi-ni qoʻymoq Erkinlik his etib, yayrab-yozil-gan holatda boʻlmoq, shunday holatda ri-vojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qi-silib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Hol-jo-niga qoʻymay ''(yoki'' qoʻymasdan) ''q.'' hol-jon.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>bxbplrmukzzc7odqr9r8orxtrmsn95d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639456</id>
      <parentid>639455</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22326" sha1="mn0zwkaozb9c2666afgqlbdshmeefsj" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga Qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani misollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat') soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mavjud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi undoshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼnosini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Kim qoʻyibdi''' - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqligi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Ogʻiz ochgani qoʻymaydi''' - gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi.&lt;br/&gt;'''Oʻz ixtiyoriga''' (''yoki'' '''erkiga''', '''mayliga''') '''qoʻymoq''' - ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshiqishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Oʻziga qoʻyib bermoq''' - hech aralashmay, butunlay oʻziga tashlab qoʻymoq.&lt;br/&gt;'''Qoʻymay''' ''yoki'' '''qoʻyarda-qoʻymay''' - tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq.}} {{misol|Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boqqa yana bir necha marta tushib chiqdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqillab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Shovardi qizlari bayram kunlarini ham erkaklar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Oltin yulduz}}
#Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}

16 (''faqat buyr.m. da)'' Tark etmoq, tashlamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻishtirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni! Toʻyga borsang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor! |[[w:Maqol|Maqol]]}}. {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish — oʻzing bshtsan.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. a {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mutal aka! A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

17 Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq. Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}moq. Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq. shsh Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di. A.}} Qahhor, Ayb kimda?

18 Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq. Sarlavha quymoq. sht Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}.

19 ...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmla-moq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} ''Otabek Usta''

:Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bshshn ham ancha yengillashar.. edi. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. {{misol|Gʻaffor-jonning feii maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Xotinlar}}.

20 Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq. Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ''Shu yigit meni olib kelib, MTSga kara shli choyxonaga koʻidi.'' A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

21 Vositachi, vakil sifatida yoʻllamoq, foydalanmoq. ''Qizga sovchi qoʻymoq.'' ''Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtotga soʻratib odam koʻyibdi.'' Gʻ. Rasul, Adolat. [Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyikqa jarchi koʻyinglar,'' - ''dedi.'' &quot;Ertaklar&quot;. ''Shu kishdan koldirma, oʻrtaga, albatta, boy togʻangni koʻy.'' Oybek, Tanlangan asarlar.

22 Biror narsani ishga solmoq, harakatga keltirmoq. ''Patefon koʻymoq. Radio koʻymoq. Televizor qoʻymoq-'' ''[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar koʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. ''Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.'' A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar

23 Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino koʻymoq. Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq. Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq. }} ''Hordiq kunlari shahardan chikadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina koʻyib berar edi. A.'' Qahhor, Asror bobo.

24 Qoldirmoq; keyinga surmoq. {{misol|U sutning yarmini ukasiga koʻodi. Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi. }}yat ''Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta qoʻyni kallapochasi bilan yeb, terisini nonu shtaga Koʻyadi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. /''Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga Koʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

25 Muhokama, munozara va sh.k. uchun takdim, taklif qilmoq. ''Shior koʻimoq. Masalani kun tartibiga koʻymoq.'' n ''U yana Oyqiz oldiga kotor-qator soʻroqlar koʻyib, oʻkishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.'' Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli.

26—Oʻzbek tilining izoqli lugʻati{{clear}}

26 Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma koʻy-moq. Yaraga dori koʻymokYod koʻymokXina {{ajrat|qoʻy}}moq. }}yat {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jo-non, qorodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}}. {{misol|Pesho-nangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻ-yingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek kop-kora.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}.

27 Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. ''Shapalok (tar-saki) bshshn koʻyib yubormokMusht koʻymok-''

28 Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻrok alomati {{ajrat|qoʻy}}mokIkki nukta koʻymok. Qoʻl koʻymok.}}

'''29''' Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. ''Birovni yolgʻiz koʻimok. Tinch koʻymokBoʻsh koʻymokErkin koʻymoq. Xoli koʻymok. ''yat {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolkon kiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''30 '''''(j.k. bshshn)'' Duchor qilmoq, yoʻliq-tirmoq; qoldirmoq. ''Tashvishga koʻymokUyat-ga koʻymokXijolatga koʻymoq.'' * ''Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa kutuldim-u, domla meni yana baloga koʻymokchi. A.'' Qahhor, Sarob.

'''31 '''''(ch.k. bilan)'' Biror maqsad, ish-hara-kat va shu kabilardan qoldirmoq. ''Yoʻldan koʻymoq. Mashkdan koʻymokChoʻmshshshdan koʻymoq. Oʻyin-dan koʻimokShokosimni ishdan koʻymas-lik uchun, u ikki-uch minutda vokeani soʻz-lab berdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Yosh Kizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}.

32 Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, maye., {{misol|bino koʻymoq, ixlos koʻy-mok, yoʻl koʻimok, koʻngil koʻymoq, mehr {{ajrat|qoʻy}}-mok, tanda koʻymoq, shart {{ajrat|qoʻy}}mok, oʻt koʻy-mok, kodam koʻymoq.}}

'''33 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Yetakchi feʼl bildir-gan harakatning bajarilishi bilan bog-lik turli grammatik maʼnolarni ifo-dalaydi. {{misol|Aytib koʻy. Bildirib koʻy. Yoʻko-tib koʻoma. Qarab koʻodi. Kulib koʻodi. Ayt-koʻy. Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman|[[w:va sh|va sh]]}}.k. n ''Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻta-lib koʻydi.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. ''Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab koʻydi. A.'' Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Ergash ishni chatok kilib koʻydi-da. A.'' Muxtor, Opa-singillar.

34 Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashil-gan harakatning bajarilmay qolmasligi-ni bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suh-batlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Bir yostiqqa bosh qoʻymoq ''q.'' yostiq. Boʻy-niga qoʻymoq ''q.'' boʻyin I. Gapni ''(yoki'' masla-hatni) bir joyga qoʻymoq ''q.'' ran I. Otimni boshqa qoʻyaman ''q.'' ot II. Tishini tishiga qoʻy-moq ''q.'' tish I. Yuziga oyoq qoʻymoq ''q.'' oyoq I. Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay Nima qi-larini bilmay qattiq iztirob chekib, to-qatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingiz-ning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslagan-da, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻ-libyurguvchi edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Oʻzini qoʻygani joy topolmay ''ayn.'' oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutga-ni bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oʻzi-ni qoʻymoq Erkinlik his etib, yayrab-yozil-gan holatda boʻlmoq, shunday holatda ri-vojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qi-silib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Hol-jo-niga qoʻymay ''(yoki'' qoʻymasdan) ''q.'' hol-jon.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>mn0zwkaozb9c2666afgqlbdshmeefsj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639457</id>
      <parentid>639456</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:42:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22329" sha1="73vosvjag8nwsldqqqa8ka4aauwr01j" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga Qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani misollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat') soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mavjud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi undoshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼnosini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Kim qoʻyibdi''' - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqligi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Ogʻiz ochgani qoʻymaydi''' - gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi.&lt;br/&gt;'''Oʻz ixtiyoriga''' (''yoki'' '''erkiga''', '''mayliga''') '''qoʻymoq''' - ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshiqishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Oʻziga qoʻyib bermoq''' - hech aralashmay, butunlay oʻziga tashlab qoʻymoq.&lt;br/&gt;'''Qoʻymay''' ''yoki'' '''qoʻyarda-qoʻymay''' - tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq.}} {{misol|Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boqqa yana bir necha marta tushib chiqdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqillab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Shovardi qizlari bayram kunlarini ham erkaklar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Oltin yulduz}}
#Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}

16 (''faqat {{buyr.m.}}da)'' Tark etmoq, tashlamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻishtirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni! Toʻyga borsang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor! |[[w:Maqol|Maqol]]}}. {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish — oʻzing bshtsan.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. a {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mutal aka! A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

17 Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq. Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}moq. Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq. shsh Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di. A.}} Qahhor, Ayb kimda?

18 Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq. Sarlavha quymoq. sht Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}.

19 ...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmla-moq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} ''Otabek Usta''

:Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bshshn ham ancha yengillashar.. edi. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. {{misol|Gʻaffor-jonning feii maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Xotinlar}}.

20 Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq. Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ''Shu yigit meni olib kelib, MTSga kara shli choyxonaga koʻidi.'' A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

21 Vositachi, vakil sifatida yoʻllamoq, foydalanmoq. ''Qizga sovchi qoʻymoq.'' ''Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtotga soʻratib odam koʻyibdi.'' Gʻ. Rasul, Adolat. [Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyikqa jarchi koʻyinglar,'' - ''dedi.'' &quot;Ertaklar&quot;. ''Shu kishdan koldirma, oʻrtaga, albatta, boy togʻangni koʻy.'' Oybek, Tanlangan asarlar.

22 Biror narsani ishga solmoq, harakatga keltirmoq. ''Patefon koʻymoq. Radio koʻymoq. Televizor qoʻymoq-'' ''[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar koʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. ''Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.'' A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar

23 Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino koʻymoq. Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq. Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq. }} ''Hordiq kunlari shahardan chikadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina koʻyib berar edi. A.'' Qahhor, Asror bobo.

24 Qoldirmoq; keyinga surmoq. {{misol|U sutning yarmini ukasiga koʻodi. Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi. }}yat ''Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta qoʻyni kallapochasi bilan yeb, terisini nonu shtaga Koʻyadi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. /''Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga Koʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

25 Muhokama, munozara va sh.k. uchun takdim, taklif qilmoq. ''Shior koʻimoq. Masalani kun tartibiga koʻymoq.'' n ''U yana Oyqiz oldiga kotor-qator soʻroqlar koʻyib, oʻkishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.'' Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli.

26—Oʻzbek tilining izoqli lugʻati{{clear}}

26 Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma koʻy-moq. Yaraga dori koʻymokYod koʻymokXina {{ajrat|qoʻy}}moq. }}yat {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jo-non, qorodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}}. {{misol|Pesho-nangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻ-yingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek kop-kora.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}.

27 Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. ''Shapalok (tar-saki) bshshn koʻyib yubormokMusht koʻymok-''

28 Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻrok alomati {{ajrat|qoʻy}}mokIkki nukta koʻymok. Qoʻl koʻymok.}}

'''29''' Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. ''Birovni yolgʻiz koʻimok. Tinch koʻymokBoʻsh koʻymokErkin koʻymoq. Xoli koʻymok. ''yat {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolkon kiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''30 '''''(j.k. bshshn)'' Duchor qilmoq, yoʻliq-tirmoq; qoldirmoq. ''Tashvishga koʻymokUyat-ga koʻymokXijolatga koʻymoq.'' * ''Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa kutuldim-u, domla meni yana baloga koʻymokchi. A.'' Qahhor, Sarob.

'''31 '''''(ch.k. bilan)'' Biror maqsad, ish-hara-kat va shu kabilardan qoldirmoq. ''Yoʻldan koʻymoq. Mashkdan koʻymokChoʻmshshshdan koʻymoq. Oʻyin-dan koʻimokShokosimni ishdan koʻymas-lik uchun, u ikki-uch minutda vokeani soʻz-lab berdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Yosh Kizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}.

32 Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, maye., {{misol|bino koʻymoq, ixlos koʻy-mok, yoʻl koʻimok, koʻngil koʻymoq, mehr {{ajrat|qoʻy}}-mok, tanda koʻymoq, shart {{ajrat|qoʻy}}mok, oʻt koʻy-mok, kodam koʻymoq.}}

'''33 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Yetakchi feʼl bildir-gan harakatning bajarilishi bilan bog-lik turli grammatik maʼnolarni ifo-dalaydi. {{misol|Aytib koʻy. Bildirib koʻy. Yoʻko-tib koʻoma. Qarab koʻodi. Kulib koʻodi. Ayt-koʻy. Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman|[[w:va sh|va sh]]}}.k. n ''Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻta-lib koʻydi.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. ''Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab koʻydi. A.'' Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Ergash ishni chatok kilib koʻydi-da. A.'' Muxtor, Opa-singillar.

34 Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashil-gan harakatning bajarilmay qolmasligi-ni bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suh-batlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Bir yostiqqa bosh qoʻymoq ''q.'' yostiq. Boʻy-niga qoʻymoq ''q.'' boʻyin I. Gapni ''(yoki'' masla-hatni) bir joyga qoʻymoq ''q.'' ran I. Otimni boshqa qoʻyaman ''q.'' ot II. Tishini tishiga qoʻy-moq ''q.'' tish I. Yuziga oyoq qoʻymoq ''q.'' oyoq I. Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay Nima qi-larini bilmay qattiq iztirob chekib, to-qatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingiz-ning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslagan-da, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻ-libyurguvchi edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Oʻzini qoʻygani joy topolmay ''ayn.'' oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutga-ni bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oʻzi-ni qoʻymoq Erkinlik his etib, yayrab-yozil-gan holatda boʻlmoq, shunday holatda ri-vojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qi-silib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Hol-jo-niga qoʻymay ''(yoki'' qoʻymasdan) ''q.'' hol-jon.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>73vosvjag8nwsldqqqa8ka4aauwr01j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639459</id>
      <parentid>639457</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:48:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarjimalari */</comment>
      <origin>639459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22331" sha1="s16wbcqodhn2lk2bg0dato3pvftr7he" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga Qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani misollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat') soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mavjud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi undoshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼnosini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Kim qoʻyibdi''' - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqligi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Ogʻiz ochgani qoʻymaydi''' - gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi.&lt;br/&gt;'''Oʻz ixtiyoriga''' (''yoki'' '''erkiga''', '''mayliga''') '''qoʻymoq''' - ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshiqishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Oʻziga qoʻyib bermoq''' - hech aralashmay, butunlay oʻziga tashlab qoʻymoq.&lt;br/&gt;'''Qoʻymay''' ''yoki'' '''qoʻyarda-qoʻymay''' - tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq.}} {{misol|Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boqqa yana bir necha marta tushib chiqdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqillab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Shovardi qizlari bayram kunlarini ham erkaklar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Oltin yulduz}}
#Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}

16 (''faqat {{buyr.m.}}da)'' Tark etmoq, tashlamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻishtirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni! Toʻyga borsang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor! |[[w:Maqol|Maqol]]}}. {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish — oʻzing bshtsan.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. a {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mutal aka! A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

17 Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq. Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}moq. Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq. shsh Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di. A.}} Qahhor, Ayb kimda?

18 Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq. Sarlavha quymoq. sht Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}.

19 ...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmla-moq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} ''Otabek Usta''

:Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bshshn ham ancha yengillashar.. edi. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. {{misol|Gʻaffor-jonning feii maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Xotinlar}}.

20 Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq. Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ''Shu yigit meni olib kelib, MTSga kara shli choyxonaga koʻidi.'' A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

21 Vositachi, vakil sifatida yoʻllamoq, foydalanmoq. ''Qizga sovchi qoʻymoq.'' ''Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtotga soʻratib odam koʻyibdi.'' Gʻ. Rasul, Adolat. [Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyikqa jarchi koʻyinglar,'' - ''dedi.'' &quot;Ertaklar&quot;. ''Shu kishdan koldirma, oʻrtaga, albatta, boy togʻangni koʻy.'' Oybek, Tanlangan asarlar.

22 Biror narsani ishga solmoq, harakatga keltirmoq. ''Patefon koʻymoq. Radio koʻymoq. Televizor qoʻymoq-'' ''[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar koʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. ''Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.'' A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar

23 Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino koʻymoq. Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq. Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq. }} ''Hordiq kunlari shahardan chikadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina koʻyib berar edi. A.'' Qahhor, Asror bobo.

24 Qoldirmoq; keyinga surmoq. {{misol|U sutning yarmini ukasiga koʻodi. Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi. }}yat ''Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta qoʻyni kallapochasi bilan yeb, terisini nonu shtaga Koʻyadi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. /''Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga Koʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

25 Muhokama, munozara va sh.k. uchun takdim, taklif qilmoq. ''Shior koʻimoq. Masalani kun tartibiga koʻymoq.'' n ''U yana Oyqiz oldiga kotor-qator soʻroqlar koʻyib, oʻkishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.'' Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli.

26—Oʻzbek tilining izoqli lugʻati{{clear}}

26 Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma koʻy-moq. Yaraga dori koʻymokYod koʻymokXina {{ajrat|qoʻy}}moq. }}yat {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jo-non, qorodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}}. {{misol|Pesho-nangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻ-yingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek kop-kora.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}.

27 Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. ''Shapalok (tar-saki) bshshn koʻyib yubormokMusht koʻymok-''

28 Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻrok alomati {{ajrat|qoʻy}}mokIkki nukta koʻymok. Qoʻl koʻymok.}}

'''29''' Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. ''Birovni yolgʻiz koʻimok. Tinch koʻymokBoʻsh koʻymokErkin koʻymoq. Xoli koʻymok. ''yat {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolkon kiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''30 '''''(j.k. bshshn)'' Duchor qilmoq, yoʻliq-tirmoq; qoldirmoq. ''Tashvishga koʻymokUyat-ga koʻymokXijolatga koʻymoq.'' * ''Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa kutuldim-u, domla meni yana baloga koʻymokchi. A.'' Qahhor, Sarob.

'''31 '''''(ch.k. bilan)'' Biror maqsad, ish-hara-kat va shu kabilardan qoldirmoq. ''Yoʻldan koʻymoq. Mashkdan koʻymokChoʻmshshshdan koʻymoq. Oʻyin-dan koʻimokShokosimni ishdan koʻymas-lik uchun, u ikki-uch minutda vokeani soʻz-lab berdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Yosh Kizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}.

32 Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, maye., {{misol|bino koʻymoq, ixlos koʻy-mok, yoʻl koʻimok, koʻngil koʻymoq, mehr {{ajrat|qoʻy}}-mok, tanda koʻymoq, shart {{ajrat|qoʻy}}mok, oʻt koʻy-mok, kodam koʻymoq.}}

'''33 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Yetakchi feʼl bildir-gan harakatning bajarilishi bilan bog-lik turli grammatik maʼnolarni ifo-dalaydi. {{misol|Aytib koʻy. Bildirib koʻy. Yoʻko-tib koʻoma. Qarab koʻodi. Kulib koʻodi. Ayt-koʻy. Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman|[[w:va sh|va sh]]}}.k. n ''Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻta-lib koʻydi.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. ''Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab koʻydi. A.'' Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Ergash ishni chatok kilib koʻydi-da. A.'' Muxtor, Opa-singillar.

34 Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashil-gan harakatning bajarilmay qolmasligi-ni bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suh-batlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Bir yostiqqa bosh qoʻymoq ''q.'' yostiq. Boʻy-niga qoʻymoq ''q.'' boʻyin I. Gapni ''(yoki'' masla-hatni) bir joyga qoʻymoq ''q.'' ran I. Otimni boshqa qoʻyaman ''q.'' ot II. Tishini tishiga qoʻy-moq ''q.'' tish I. Yuziga oyoq qoʻymoq ''q.'' oyoq I. Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay Nima qi-larini bilmay qattiq iztirob chekib, to-qatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingiz-ning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslagan-da, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻ-libyurguvchi edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Oʻzini qoʻygani joy topolmay ''ayn.'' oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutga-ni bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oʻzi-ni qoʻymoq Erkinlik his etib, yayrab-yozil-gan holatda boʻlmoq, shunday holatda ri-vojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qi-silib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Hol-jo-niga qoʻymay ''(yoki'' qoʻymasdan) ''q.'' hol-jon.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

{{-trans-|qo‘ymoq|
*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>s16wbcqodhn2lk2bg0dato3pvftr7he</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639461</id>
      <parentid>639459</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:58:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22319" sha1="tsbkeskfpcy5vs9jag05ymg3dpjbych" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga Qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani misollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat') soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mavjud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi undoshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼnosini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Kim qoʻyibdi''' - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqligi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Ogʻiz ochgani qoʻymaydi''' - gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi.&lt;br/&gt;'''Oʻz ixtiyoriga''' (''yoki'' '''erkiga''', '''mayliga''') '''qoʻymoq''' - ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshiqishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Oʻziga qoʻyib bermoq''' - hech aralashmay, butunlay oʻziga tashlab qoʻymoq.&lt;br/&gt;'''Qoʻymay''' ''yoki'' '''qoʻyarda-qoʻymay''' - tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq.}} {{misol|Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boqqa yana bir necha marta tushib chiqdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqillab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Shovardi qizlari bayram kunlarini ham erkaklar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Oltin yulduz}}
#Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#''(faqat {{buyr.m.}}da)'' Tark etmoq, tashlamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻishtirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni!}} {{misol|Toʻyga borsang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor!|Maqol}} {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish - oʻzing bilasan.|Maqol}} {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mutal aka!|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}

17 Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq. Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}moq. Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq. shsh Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di. A.}} Qahhor, Ayb kimda?

18 Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq. Sarlavha quymoq. sht Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}.

19 ...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmla-moq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} ''Otabek Usta''

:Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bshshn ham ancha yengillashar.. edi. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. {{misol|Gʻaffor-jonning feii maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Xotinlar}}.

20 Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq. Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ''Shu yigit meni olib kelib, MTSga kara shli choyxonaga koʻidi.'' A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

21 Vositachi, vakil sifatida yoʻllamoq, foydalanmoq. ''Qizga sovchi qoʻymoq.'' ''Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtotga soʻratib odam koʻyibdi.'' Gʻ. Rasul, Adolat. [Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyikqa jarchi koʻyinglar,'' - ''dedi.'' &quot;Ertaklar&quot;. ''Shu kishdan koldirma, oʻrtaga, albatta, boy togʻangni koʻy.'' Oybek, Tanlangan asarlar.

22 Biror narsani ishga solmoq, harakatga keltirmoq. ''Patefon koʻymoq. Radio koʻymoq. Televizor qoʻymoq-'' ''[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar koʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. ''Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.'' A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar

23 Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino koʻymoq. Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq. Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq. }} ''Hordiq kunlari shahardan chikadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina koʻyib berar edi. A.'' Qahhor, Asror bobo.

24 Qoldirmoq; keyinga surmoq. {{misol|U sutning yarmini ukasiga koʻodi. Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi. }}yat ''Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta qoʻyni kallapochasi bilan yeb, terisini nonu shtaga Koʻyadi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. /''Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga Koʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

25 Muhokama, munozara va sh.k. uchun takdim, taklif qilmoq. ''Shior koʻimoq. Masalani kun tartibiga koʻymoq.'' n ''U yana Oyqiz oldiga kotor-qator soʻroqlar koʻyib, oʻkishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.'' Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli.

26—Oʻzbek tilining izoqli lugʻati{{clear}}

26 Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma koʻy-moq. Yaraga dori koʻymokYod koʻymokXina {{ajrat|qoʻy}}moq. }}yat {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jo-non, qorodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}}. {{misol|Pesho-nangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻ-yingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek kop-kora.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}.

27 Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. ''Shapalok (tar-saki) bshshn koʻyib yubormokMusht koʻymok-''

28 Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻrok alomati {{ajrat|qoʻy}}mokIkki nukta koʻymok. Qoʻl koʻymok.}}

'''29''' Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. ''Birovni yolgʻiz koʻimok. Tinch koʻymokBoʻsh koʻymokErkin koʻymoq. Xoli koʻymok. ''yat {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolkon kiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''30 '''''(j.k. bshshn)'' Duchor qilmoq, yoʻliq-tirmoq; qoldirmoq. ''Tashvishga koʻymokUyat-ga koʻymokXijolatga koʻymoq.'' * ''Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa kutuldim-u, domla meni yana baloga koʻymokchi. A.'' Qahhor, Sarob.

'''31 '''''(ch.k. bilan)'' Biror maqsad, ish-hara-kat va shu kabilardan qoldirmoq. ''Yoʻldan koʻymoq. Mashkdan koʻymokChoʻmshshshdan koʻymoq. Oʻyin-dan koʻimokShokosimni ishdan koʻymas-lik uchun, u ikki-uch minutda vokeani soʻz-lab berdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Yosh Kizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}.

32 Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, maye., {{misol|bino koʻymoq, ixlos koʻy-mok, yoʻl koʻimok, koʻngil koʻymoq, mehr {{ajrat|qoʻy}}-mok, tanda koʻymoq, shart {{ajrat|qoʻy}}mok, oʻt koʻy-mok, kodam koʻymoq.}}

'''33 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Yetakchi feʼl bildir-gan harakatning bajarilishi bilan bog-lik turli grammatik maʼnolarni ifo-dalaydi. {{misol|Aytib koʻy. Bildirib koʻy. Yoʻko-tib koʻoma. Qarab koʻodi. Kulib koʻodi. Ayt-koʻy. Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman|[[w:va sh|va sh]]}}.k. n ''Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻta-lib koʻydi.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. ''Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab koʻydi. A.'' Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Ergash ishni chatok kilib koʻydi-da. A.'' Muxtor, Opa-singillar.

34 Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashil-gan harakatning bajarilmay qolmasligi-ni bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suh-batlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Bir yostiqqa bosh qoʻymoq ''q.'' yostiq. Boʻy-niga qoʻymoq ''q.'' boʻyin I. Gapni ''(yoki'' masla-hatni) bir joyga qoʻymoq ''q.'' ran I. Otimni boshqa qoʻyaman ''q.'' ot II. Tishini tishiga qoʻy-moq ''q.'' tish I. Yuziga oyoq qoʻymoq ''q.'' oyoq I. Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay Nima qi-larini bilmay qattiq iztirob chekib, to-qatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingiz-ning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslagan-da, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻ-libyurguvchi edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Oʻzini qoʻygani joy topolmay ''ayn.'' oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutga-ni bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oʻzi-ni qoʻymoq Erkinlik his etib, yayrab-yozil-gan holatda boʻlmoq, shunday holatda ri-vojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qi-silib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Hol-jo-niga qoʻymay ''(yoki'' qoʻymasdan) ''q.'' hol-jon.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

{{-trans-|qo‘ymoq|
*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>tsbkeskfpcy5vs9jag05ymg3dpjbych</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639463</id>
      <parentid>639461</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T04:13:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22425" sha1="52e7d5e2c7qrwixghk33xclbg14e6m4" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga Qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani misollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat') soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mavjud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi undoshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼnosini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Kim qoʻyibdi''' - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqligi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Ogʻiz ochgani qoʻymaydi''' - gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi.&lt;br/&gt;'''Oʻz ixtiyoriga''' (''yoki'' '''erkiga''', '''mayliga''') '''qoʻymoq''' - ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshiqishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Oʻziga qoʻyib bermoq''' - hech aralashmay, butunlay oʻziga tashlab qoʻymoq.&lt;br/&gt;'''Qoʻymay''' ''yoki'' '''qoʻyarda-qoʻymay''' - tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq.}} {{misol|Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boqqa yana bir necha marta tushib chiqdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqillab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Shovardi qizlari bayram kunlarini ham erkaklar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Oltin yulduz}}
#Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#''(faqat {{buyr.m.}}da)'' Tark etmoq, tashlamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻishtirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni!}} {{misol|Toʻyga borsang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor!|Maqol}} {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish - oʻzing bilasan.|Maqol}} {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mutal aka!|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ayb kimda?}}
#Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Sarlavha quymoq.}} {{misol|Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}
#...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmlamoq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|[Otabek Usta] Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bilan ham ancha yengillashar.. edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Gʻafforjonning fe’li maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Xotinlar}}

20 Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq. Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ''Shu yigit meni olib kelib, MTSga kara shli choyxonaga koʻidi.'' A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

21 Vositachi, vakil sifatida yoʻllamoq, foydalanmoq. ''Qizga sovchi qoʻymoq.'' ''Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtotga soʻratib odam koʻyibdi.'' Gʻ. Rasul, Adolat. [Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyikqa jarchi koʻyinglar,'' - ''dedi.'' &quot;Ertaklar&quot;. ''Shu kishdan koldirma, oʻrtaga, albatta, boy togʻangni koʻy.'' Oybek, Tanlangan asarlar.

22 Biror narsani ishga solmoq, harakatga keltirmoq. ''Patefon koʻymoq. Radio koʻymoq. Televizor qoʻymoq-'' ''[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar koʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. ''Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.'' A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar

23 Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino koʻymoq. Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq. Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq. }} ''Hordiq kunlari shahardan chikadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina koʻyib berar edi. A.'' Qahhor, Asror bobo.

24 Qoldirmoq; keyinga surmoq. {{misol|U sutning yarmini ukasiga koʻodi. Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi. }}yat ''Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta qoʻyni kallapochasi bilan yeb, terisini nonu shtaga Koʻyadi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. /''Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga Koʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

25 Muhokama, munozara va sh.k. uchun takdim, taklif qilmoq. ''Shior koʻimoq. Masalani kun tartibiga koʻymoq.'' n ''U yana Oyqiz oldiga kotor-qator soʻroqlar koʻyib, oʻkishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.'' Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli.

26—Oʻzbek tilining izoqli lugʻati{{clear}}

26 Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma koʻy-moq. Yaraga dori koʻymokYod koʻymokXina {{ajrat|qoʻy}}moq. }}yat {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jo-non, qorodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}}. {{misol|Pesho-nangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻ-yingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek kop-kora.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}.

27 Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. ''Shapalok (tar-saki) bshshn koʻyib yubormokMusht koʻymok-''

28 Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻrok alomati {{ajrat|qoʻy}}mokIkki nukta koʻymok. Qoʻl koʻymok.}}

'''29''' Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. ''Birovni yolgʻiz koʻimok. Tinch koʻymokBoʻsh koʻymokErkin koʻymoq. Xoli koʻymok. ''yat {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolkon kiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''30 '''''(j.k. bshshn)'' Duchor qilmoq, yoʻliq-tirmoq; qoldirmoq. ''Tashvishga koʻymokUyat-ga koʻymokXijolatga koʻymoq.'' * ''Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa kutuldim-u, domla meni yana baloga koʻymokchi. A.'' Qahhor, Sarob.

'''31 '''''(ch.k. bilan)'' Biror maqsad, ish-hara-kat va shu kabilardan qoldirmoq. ''Yoʻldan koʻymoq. Mashkdan koʻymokChoʻmshshshdan koʻymoq. Oʻyin-dan koʻimokShokosimni ishdan koʻymas-lik uchun, u ikki-uch minutda vokeani soʻz-lab berdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Yosh Kizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}.

32 Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, maye., {{misol|bino koʻymoq, ixlos koʻy-mok, yoʻl koʻimok, koʻngil koʻymoq, mehr {{ajrat|qoʻy}}-mok, tanda koʻymoq, shart {{ajrat|qoʻy}}mok, oʻt koʻy-mok, kodam koʻymoq.}}

'''33 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Yetakchi feʼl bildir-gan harakatning bajarilishi bilan bog-lik turli grammatik maʼnolarni ifo-dalaydi. {{misol|Aytib koʻy. Bildirib koʻy. Yoʻko-tib koʻoma. Qarab koʻodi. Kulib koʻodi. Ayt-koʻy. Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman|[[w:va sh|va sh]]}}.k. n ''Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻta-lib koʻydi.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. ''Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab koʻydi. A.'' Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Ergash ishni chatok kilib koʻydi-da. A.'' Muxtor, Opa-singillar.

34 Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashil-gan harakatning bajarilmay qolmasligi-ni bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suh-batlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Bir yostiqqa bosh qoʻymoq ''q.'' yostiq. Boʻy-niga qoʻymoq ''q.'' boʻyin I. Gapni ''(yoki'' masla-hatni) bir joyga qoʻymoq ''q.'' ran I. Otimni boshqa qoʻyaman ''q.'' ot II. Tishini tishiga qoʻy-moq ''q.'' tish I. Yuziga oyoq qoʻymoq ''q.'' oyoq I. Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay Nima qi-larini bilmay qattiq iztirob chekib, to-qatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingiz-ning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslagan-da, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻ-libyurguvchi edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Oʻzini qoʻygani joy topolmay ''ayn.'' oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutga-ni bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oʻzi-ni qoʻymoq Erkinlik his etib, yayrab-yozil-gan holatda boʻlmoq, shunday holatda ri-vojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qi-silib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Hol-jo-niga qoʻymay ''(yoki'' qoʻymasdan) ''q.'' hol-jon.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

{{-trans-|qo‘ymoq|
*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>52e7d5e2c7qrwixghk33xclbg14e6m4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639464</id>
      <parentid>639463</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T04:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22425" sha1="mv65xx9h65v7mvimbgv1tukvwmjahw8" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga Qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani misollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat') soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mavjud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi undoshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼnosini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Kim qoʻyibdi''' - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqligi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Ogʻiz ochgani qoʻymaydi''' - gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi.&lt;br/&gt;'''Oʻz ixtiyoriga''' (''yoki'' '''erkiga''', '''mayliga''') '''qoʻymoq''' - ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshiqishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Oʻziga qoʻyib bermoq''' - hech aralashmay, butunlay oʻziga tashlab qoʻymoq.&lt;br/&gt;'''Qoʻymay''' ''yoki'' '''qoʻyarda-qoʻymay''' - tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq.}} {{misol|Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boqqa yana bir necha marta tushib chiqdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqillab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Shovardi qizlari bayram kunlarini ham erkaklar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Oltin yulduz}}
#Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#''(faqat {{buyr.m.}}da)'' Tark etmoq, tashlamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻishtirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni!}} {{misol|Toʻyga borsang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor!|Maqol}} {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish - oʻzing bilasan.|Maqol}} {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mutal aka!|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ayb kimda?}}
#Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Sarlavha qo‘ymoq.}} {{misol|Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}
#...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmlamoq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|[Otabek Usta] Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bilan ham ancha yengillashar.. edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Gʻafforjonning fe’li maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Xotinlar}}
#Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq. Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ''Shu yigit meni olib kelib, MTSga kara shli choyxonaga koʻidi.'' A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

21 Vositachi, vakil sifatida yoʻllamoq, foydalanmoq. ''Qizga sovchi qoʻymoq.'' ''Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtotga soʻratib odam koʻyibdi.'' Gʻ. Rasul, Adolat. [Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyikqa jarchi koʻyinglar,'' - ''dedi.'' &quot;Ertaklar&quot;. ''Shu kishdan koldirma, oʻrtaga, albatta, boy togʻangni koʻy.'' Oybek, Tanlangan asarlar.

22 Biror narsani ishga solmoq, harakatga keltirmoq. ''Patefon koʻymoq. Radio koʻymoq. Televizor qoʻymoq-'' ''[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar koʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. ''Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.'' A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar

23 Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino koʻymoq. Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq. Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq. }} ''Hordiq kunlari shahardan chikadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina koʻyib berar edi. A.'' Qahhor, Asror bobo.

24 Qoldirmoq; keyinga surmoq. {{misol|U sutning yarmini ukasiga koʻodi. Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi. }}yat ''Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta qoʻyni kallapochasi bilan yeb, terisini nonu shtaga Koʻyadi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. /''Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga Koʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

25 Muhokama, munozara va sh.k. uchun takdim, taklif qilmoq. ''Shior koʻimoq. Masalani kun tartibiga koʻymoq.'' n ''U yana Oyqiz oldiga kotor-qator soʻroqlar koʻyib, oʻkishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.'' Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli.

26—Oʻzbek tilining izoqli lugʻati{{clear}}

26 Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma koʻy-moq. Yaraga dori koʻymokYod koʻymokXina {{ajrat|qoʻy}}moq. }}yat {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jo-non, qorodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}}. {{misol|Pesho-nangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻ-yingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek kop-kora.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}.

27 Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. ''Shapalok (tar-saki) bshshn koʻyib yubormokMusht koʻymok-''

28 Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻrok alomati {{ajrat|qoʻy}}mokIkki nukta koʻymok. Qoʻl koʻymok.}}

'''29''' Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. ''Birovni yolgʻiz koʻimok. Tinch koʻymokBoʻsh koʻymokErkin koʻymoq. Xoli koʻymok. ''yat {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolkon kiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''30 '''''(j.k. bshshn)'' Duchor qilmoq, yoʻliq-tirmoq; qoldirmoq. ''Tashvishga koʻymokUyat-ga koʻymokXijolatga koʻymoq.'' * ''Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa kutuldim-u, domla meni yana baloga koʻymokchi. A.'' Qahhor, Sarob.

'''31 '''''(ch.k. bilan)'' Biror maqsad, ish-hara-kat va shu kabilardan qoldirmoq. ''Yoʻldan koʻymoq. Mashkdan koʻymokChoʻmshshshdan koʻymoq. Oʻyin-dan koʻimokShokosimni ishdan koʻymas-lik uchun, u ikki-uch minutda vokeani soʻz-lab berdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Yosh Kizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}.

32 Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, maye., {{misol|bino koʻymoq, ixlos koʻy-mok, yoʻl koʻimok, koʻngil koʻymoq, mehr {{ajrat|qoʻy}}-mok, tanda koʻymoq, shart {{ajrat|qoʻy}}mok, oʻt koʻy-mok, kodam koʻymoq.}}

'''33 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Yetakchi feʼl bildir-gan harakatning bajarilishi bilan bog-lik turli grammatik maʼnolarni ifo-dalaydi. {{misol|Aytib koʻy. Bildirib koʻy. Yoʻko-tib koʻoma. Qarab koʻodi. Kulib koʻodi. Ayt-koʻy. Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman|[[w:va sh|va sh]]}}.k. n ''Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻta-lib koʻydi.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. ''Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab koʻydi. A.'' Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Ergash ishni chatok kilib koʻydi-da. A.'' Muxtor, Opa-singillar.

34 Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashil-gan harakatning bajarilmay qolmasligi-ni bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suh-batlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Bir yostiqqa bosh qoʻymoq ''q.'' yostiq. Boʻy-niga qoʻymoq ''q.'' boʻyin I. Gapni ''(yoki'' masla-hatni) bir joyga qoʻymoq ''q.'' ran I. Otimni boshqa qoʻyaman ''q.'' ot II. Tishini tishiga qoʻy-moq ''q.'' tish I. Yuziga oyoq qoʻymoq ''q.'' oyoq I. Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay Nima qi-larini bilmay qattiq iztirob chekib, to-qatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingiz-ning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslagan-da, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻ-libyurguvchi edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Oʻzini qoʻygani joy topolmay ''ayn.'' oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutga-ni bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oʻzi-ni qoʻymoq Erkinlik his etib, yayrab-yozil-gan holatda boʻlmoq, shunday holatda ri-vojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qi-silib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Hol-jo-niga qoʻymay ''(yoki'' qoʻymasdan) ''q.'' hol-jon.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

{{-trans-|qo‘ymoq|
*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>mv65xx9h65v7mvimbgv1tukvwmjahw8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639466</id>
      <parentid>639464</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T05:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22507" sha1="2o0zq7ccvyu9l9cxz0l05oque525vkm" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga Qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani misollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat') soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mavjud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi undoshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼnosini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Kim qoʻyibdi''' - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqligi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Ogʻiz ochgani qoʻymaydi''' - gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi.&lt;br/&gt;'''Oʻz ixtiyoriga''' (''yoki'' '''erkiga''', '''mayliga''') '''qoʻymoq''' - ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshiqishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Oʻziga qoʻyib bermoq''' - hech aralashmay, butunlay oʻziga tashlab qoʻymoq.&lt;br/&gt;'''Qoʻymay''' ''yoki'' '''qoʻyarda-qoʻymay''' - tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq.}} {{misol|Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boqqa yana bir necha marta tushib chiqdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqillab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Shovardi qizlari bayram kunlarini ham erkaklar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Oltin yulduz}}
#Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#''(faqat {{buyr.m.}}da)'' Tark etmoq, tashlamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻishtirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni!}} {{misol|Toʻyga borsang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor!|Maqol}} {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish - oʻzing bilasan.|Maqol}} {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mutal aka!|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ayb kimda?}}
#Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Sarlavha qo‘ymoq.}} {{misol|Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}
#...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmlamoq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|[Otabek Usta] Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bilan ham ancha yengillashar.. edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Gʻafforjonning fe’li maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Xotinlar}}
#Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|Maqol}} {{misol|Shu yigit meni olib kelib, MTSga qarashli choyxonaga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Vositachi, vakil sifatida yoʻllamoq, foydalanmoq. {{misol|Qizga sovchi qoʻymoq.}} {{misol|Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtotga soʻratib odam qoʻyibdi.|[[w:Gʻ. Rasul|Gʻ. Rasul]]|Adolat}} {{misol|[Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyiqqa jarchi qoʻyinglar, - dedi.|[[w:Ertaklar|&quot;Ertaklar&quot;}} {{misol|Shu qishdan qoldirma, oʻrtaga, albatta, boy togʻangni qoʻy.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}

22 Biror narsani ishga solmoq, harakatga keltirmoq. ''Patefon koʻymoq. Radio koʻymoq. Televizor qoʻymoq-'' ''[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar koʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. ''Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.'' A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar

23 Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino koʻymoq. Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq. Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq. }} ''Hordiq kunlari shahardan chikadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina koʻyib berar edi. A.'' Qahhor, Asror bobo.

24 Qoldirmoq; keyinga surmoq. {{misol|U sutning yarmini ukasiga koʻodi. Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi. }}yat ''Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta qoʻyni kallapochasi bilan yeb, terisini nonu shtaga Koʻyadi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. /''Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga Koʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

25 Muhokama, munozara va sh.k. uchun takdim, taklif qilmoq. ''Shior koʻimoq. Masalani kun tartibiga koʻymoq.'' n ''U yana Oyqiz oldiga kotor-qator soʻroqlar koʻyib, oʻkishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.'' Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli.

26—Oʻzbek tilining izoqli lugʻati{{clear}}

26 Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma koʻy-moq. Yaraga dori koʻymokYod koʻymokXina {{ajrat|qoʻy}}moq. }}yat {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jo-non, qorodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}}. {{misol|Pesho-nangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻ-yingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek kop-kora.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}.

27 Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. ''Shapalok (tar-saki) bshshn koʻyib yubormokMusht koʻymok-''

28 Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻrok alomati {{ajrat|qoʻy}}mokIkki nukta koʻymok. Qoʻl koʻymok.}}

'''29''' Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. ''Birovni yolgʻiz koʻimok. Tinch koʻymokBoʻsh koʻymokErkin koʻymoq. Xoli koʻymok. ''yat {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolkon kiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''30 '''''(j.k. bshshn)'' Duchor qilmoq, yoʻliq-tirmoq; qoldirmoq. ''Tashvishga koʻymokUyat-ga koʻymokXijolatga koʻymoq.'' * ''Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa kutuldim-u, domla meni yana baloga koʻymokchi. A.'' Qahhor, Sarob.

'''31 '''''(ch.k. bilan)'' Biror maqsad, ish-hara-kat va shu kabilardan qoldirmoq. ''Yoʻldan koʻymoq. Mashkdan koʻymokChoʻmshshshdan koʻymoq. Oʻyin-dan koʻimokShokosimni ishdan koʻymas-lik uchun, u ikki-uch minutda vokeani soʻz-lab berdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Yosh Kizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}.

32 Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, maye., {{misol|bino koʻymoq, ixlos koʻy-mok, yoʻl koʻimok, koʻngil koʻymoq, mehr {{ajrat|qoʻy}}-mok, tanda koʻymoq, shart {{ajrat|qoʻy}}mok, oʻt koʻy-mok, kodam koʻymoq.}}

'''33 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Yetakchi feʼl bildir-gan harakatning bajarilishi bilan bog-lik turli grammatik maʼnolarni ifo-dalaydi. {{misol|Aytib koʻy. Bildirib koʻy. Yoʻko-tib koʻoma. Qarab koʻodi. Kulib koʻodi. Ayt-koʻy. Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman|[[w:va sh|va sh]]}}.k. n ''Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻta-lib koʻydi.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. ''Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab koʻydi. A.'' Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Ergash ishni chatok kilib koʻydi-da. A.'' Muxtor, Opa-singillar.

34 Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashil-gan harakatning bajarilmay qolmasligi-ni bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suh-batlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Bir yostiqqa bosh qoʻymoq ''q.'' yostiq. Boʻy-niga qoʻymoq ''q.'' boʻyin I. Gapni ''(yoki'' masla-hatni) bir joyga qoʻymoq ''q.'' ran I. Otimni boshqa qoʻyaman ''q.'' ot II. Tishini tishiga qoʻy-moq ''q.'' tish I. Yuziga oyoq qoʻymoq ''q.'' oyoq I. Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay Nima qi-larini bilmay qattiq iztirob chekib, to-qatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingiz-ning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslagan-da, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻ-libyurguvchi edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Oʻzini qoʻygani joy topolmay ''ayn.'' oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutga-ni bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oʻzi-ni qoʻymoq Erkinlik his etib, yayrab-yozil-gan holatda boʻlmoq, shunday holatda ri-vojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qi-silib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Hol-jo-niga qoʻymay ''(yoki'' qoʻymasdan) ''q.'' hol-jon.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

{{-trans-|qo‘ymoq|
*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>2o0zq7ccvyu9l9cxz0l05oque525vkm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639467</id>
      <parentid>639466</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T05:17:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22597" sha1="gsy1rfze9wovo89pajq9ngobjxxee7k" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga Qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani misollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat') soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mavjud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi undoshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼnosini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Kim qoʻyibdi''' - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqligi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Ogʻiz ochgani qoʻymaydi''' - gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi.&lt;br/&gt;'''Oʻz ixtiyoriga''' (''yoki'' '''erkiga''', '''mayliga''') '''qoʻymoq''' - ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshiqishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Oʻziga qoʻyib bermoq''' - hech aralashmay, butunlay oʻziga tashlab qoʻymoq.&lt;br/&gt;'''Qoʻymay''' ''yoki'' '''qoʻyarda-qoʻymay''' - tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq.}} {{misol|Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boqqa yana bir necha marta tushib chiqdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqillab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Shovardi qizlari bayram kunlarini ham erkaklar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Oltin yulduz}}
#Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#''(faqat {{buyr.m.}}da)'' Tark etmoq, tashlamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻishtirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni!}} {{misol|Toʻyga borsang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor!|Maqol}} {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish - oʻzing bilasan.|Maqol}} {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mutal aka!|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ayb kimda?}}
#Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Sarlavha qo‘ymoq.}} {{misol|Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}
#...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmlamoq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|[Otabek Usta] Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bilan ham ancha yengillashar.. edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Gʻafforjonning fe’li maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Xotinlar}}
#Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|Maqol}} {{misol|Shu yigit meni olib kelib, MTSga qarashli choyxonaga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Vositachi, vakil sifatida yoʻllamoq, foydalanmoq. {{misol|Qizga sovchi qoʻymoq.}} {{misol|Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtog‘iga soʻratib odam qoʻyibdi.|[[w:Gʻ. Rasul|Gʻ. Rasul]]|Adolat}} {{misol|[Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyiqqa jarchi qoʻyinglar, - dedi.|[[w:Ertaklar|&quot;Ertaklar&quot;}} {{misol|Shu qishdan qoldirma, oʻrtaga, albatta, boy togʻangni qoʻy.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Biror narsani ishga solmoq, harakatga keltirmoq. {{misol|Patefon qoʻymoq.}} {{misol|Radio qoʻymoq.}} {{misol|Televizor qoʻymoq.}} {{misol|[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar qoʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}

23 Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino koʻymoq. Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq. Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq. }} ''Hordiq kunlari shahardan chikadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina koʻyib berar edi. A.'' Qahhor, Asror bobo.

24 Qoldirmoq; keyinga surmoq. {{misol|U sutning yarmini ukasiga koʻodi. Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi. }}yat ''Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta qoʻyni kallapochasi bilan yeb, terisini nonu shtaga Koʻyadi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. /''Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga Koʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

25 Muhokama, munozara va sh.k. uchun takdim, taklif qilmoq. ''Shior koʻimoq. Masalani kun tartibiga koʻymoq.'' n ''U yana Oyqiz oldiga kotor-qator soʻroqlar koʻyib, oʻkishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.'' Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli.

26—Oʻzbek tilining izoqli lugʻati{{clear}}

26 Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma koʻy-moq. Yaraga dori koʻymokYod koʻymokXina {{ajrat|qoʻy}}moq. }}yat {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jo-non, qorodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}}. {{misol|Pesho-nangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻ-yingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek kop-kora.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}.

27 Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. ''Shapalok (tar-saki) bshshn koʻyib yubormokMusht koʻymok-''

28 Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻrok alomati {{ajrat|qoʻy}}mokIkki nukta koʻymok. Qoʻl koʻymok.}}

'''29''' Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. ''Birovni yolgʻiz koʻimok. Tinch koʻymokBoʻsh koʻymokErkin koʻymoq. Xoli koʻymok. ''yat {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolkon kiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''30 '''''(j.k. bshshn)'' Duchor qilmoq, yoʻliq-tirmoq; qoldirmoq. ''Tashvishga koʻymokUyat-ga koʻymokXijolatga koʻymoq.'' * ''Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa kutuldim-u, domla meni yana baloga koʻymokchi. A.'' Qahhor, Sarob.

'''31 '''''(ch.k. bilan)'' Biror maqsad, ish-hara-kat va shu kabilardan qoldirmoq. ''Yoʻldan koʻymoq. Mashkdan koʻymokChoʻmshshshdan koʻymoq. Oʻyin-dan koʻimokShokosimni ishdan koʻymas-lik uchun, u ikki-uch minutda vokeani soʻz-lab berdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Yosh Kizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}.

32 Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, maye., {{misol|bino koʻymoq, ixlos koʻy-mok, yoʻl koʻimok, koʻngil koʻymoq, mehr {{ajrat|qoʻy}}-mok, tanda koʻymoq, shart {{ajrat|qoʻy}}mok, oʻt koʻy-mok, kodam koʻymoq.}}

'''33 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Yetakchi feʼl bildir-gan harakatning bajarilishi bilan bog-lik turli grammatik maʼnolarni ifo-dalaydi. {{misol|Aytib koʻy. Bildirib koʻy. Yoʻko-tib koʻoma. Qarab koʻodi. Kulib koʻodi. Ayt-koʻy. Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman|[[w:va sh|va sh]]}}.k. n ''Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻta-lib koʻydi.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. ''Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab koʻydi. A.'' Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Ergash ishni chatok kilib koʻydi-da. A.'' Muxtor, Opa-singillar.

34 Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashil-gan harakatning bajarilmay qolmasligi-ni bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suh-batlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Bir yostiqqa bosh qoʻymoq ''q.'' yostiq. Boʻy-niga qoʻymoq ''q.'' boʻyin I. Gapni ''(yoki'' masla-hatni) bir joyga qoʻymoq ''q.'' ran I. Otimni boshqa qoʻyaman ''q.'' ot II. Tishini tishiga qoʻy-moq ''q.'' tish I. Yuziga oyoq qoʻymoq ''q.'' oyoq I. Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay Nima qi-larini bilmay qattiq iztirob chekib, to-qatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingiz-ning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslagan-da, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻ-libyurguvchi edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Oʻzini qoʻygani joy topolmay ''ayn.'' oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutga-ni bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oʻzi-ni qoʻymoq Erkinlik his etib, yayrab-yozil-gan holatda boʻlmoq, shunday holatda ri-vojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qi-silib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Hol-jo-niga qoʻymay ''(yoki'' qoʻymasdan) ''q.'' hol-jon.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

{{-trans-|qo‘ymoq|
*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>gsy1rfze9wovo89pajq9ngobjxxee7k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639468</id>
      <parentid>639467</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T05:19:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22657" sha1="cq0oyv1e9qg33xzzgf73xyxbfdc7zju" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga Qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani misollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat') soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mavjud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi undoshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼnosini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Kim qoʻyibdi''' - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqligi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Ogʻiz ochgani qoʻymaydi''' - gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi.&lt;br/&gt;'''Oʻz ixtiyoriga''' (''yoki'' '''erkiga''', '''mayliga''') '''qoʻymoq''' - ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshiqishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Oʻziga qoʻyib bermoq''' - hech aralashmay, butunlay oʻziga tashlab qoʻymoq.&lt;br/&gt;'''Qoʻymay''' ''yoki'' '''qoʻyarda-qoʻymay''' - tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq.}} {{misol|Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boqqa yana bir necha marta tushib chiqdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqillab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Shovardi qizlari bayram kunlarini ham erkaklar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Oltin yulduz}}
#Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#''(faqat {{buyr.m.}}da)'' Tark etmoq, tashlamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻishtirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni!}} {{misol|Toʻyga borsang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor!|Maqol}} {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish - oʻzing bilasan.|Maqol}} {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mutal aka!|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ayb kimda?}}
#Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Sarlavha qo‘ymoq.}} {{misol|Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}
#...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmlamoq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|[Otabek Usta] Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bilan ham ancha yengillashar.. edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Gʻafforjonning fe’li maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Xotinlar}}
#Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|Maqol}} {{misol|Shu yigit meni olib kelib, MTSga qarashli choyxonaga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Vositachi, vakil sifatida yoʻllamoq, foydalanmoq. {{misol|Qizga sovchi qoʻymoq.}} {{misol|Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtog‘iga soʻratib odam qoʻyibdi.|[[w:Gʻ. Rasul|Gʻ. Rasul]]|Adolat}} {{misol|[Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyiqqa jarchi qoʻyinglar, - dedi.|[[w:Ertaklar|&quot;Ertaklar&quot;]]}} {{misol|Shu qishdan qoldirma, oʻrtaga, albatta, boy togʻangni qoʻy.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Biror narsani ishga solmoq, harakatga keltirmoq. {{misol|Patefon qoʻymoq.}} {{misol|Radio qoʻymoq.}} {{misol|Televizor qoʻymoq.}} {{misol|[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar qoʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino qoʻymoq.}} {{misol|Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Hordiq kunlari shahardan chiqadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina qoʻyib berar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}}

24 Qoldirmoq; keyinga surmoq. {{misol|U sutning yarmini ukasiga koʻodi. Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi. }} {{misol|Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta qoʻyni kallapochasi bilan yeb, terisini nonu shtaga Koʻyadi. A.'' Qahhor|]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|[Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga Koʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.

25 Muhokama, munozara va sh.k. uchun takdim, taklif qilmoq. ''Shior koʻimoq. Masalani kun tartibiga koʻymoq.'' n ''U yana Oyqiz oldiga kotor-qator soʻroqlar koʻyib, oʻkishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.'' Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli.

26—Oʻzbek tilining izoqli lugʻati{{clear}}

26 Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma koʻy-moq. Yaraga dori koʻymokYod koʻymokXina {{ajrat|qoʻy}}moq. }}yat {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jo-non, qorodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}}. {{misol|Pesho-nangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻ-yingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek kop-kora.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}.

27 Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. ''Shapalok (tar-saki) bshshn koʻyib yubormokMusht koʻymok-''

28 Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻrok alomati {{ajrat|qoʻy}}mokIkki nukta koʻymok. Qoʻl koʻymok.}}

'''29''' Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. ''Birovni yolgʻiz koʻimok. Tinch koʻymokBoʻsh koʻymokErkin koʻymoq. Xoli koʻymok. ''yat {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolkon kiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''30 '''''(j.k. bshshn)'' Duchor qilmoq, yoʻliq-tirmoq; qoldirmoq. ''Tashvishga koʻymokUyat-ga koʻymokXijolatga koʻymoq.'' * ''Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa kutuldim-u, domla meni yana baloga koʻymokchi. A.'' Qahhor, Sarob.

'''31 '''''(ch.k. bilan)'' Biror maqsad, ish-hara-kat va shu kabilardan qoldirmoq. ''Yoʻldan koʻymoq. Mashkdan koʻymokChoʻmshshshdan koʻymoq. Oʻyin-dan koʻimokShokosimni ishdan koʻymas-lik uchun, u ikki-uch minutda vokeani soʻz-lab berdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Yosh Kizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}.

32 Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, maye., {{misol|bino koʻymoq, ixlos koʻy-mok, yoʻl koʻimok, koʻngil koʻymoq, mehr {{ajrat|qoʻy}}-mok, tanda koʻymoq, shart {{ajrat|qoʻy}}mok, oʻt koʻy-mok, kodam koʻymoq.}}

'''33 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Yetakchi feʼl bildir-gan harakatning bajarilishi bilan bog-lik turli grammatik maʼnolarni ifo-dalaydi. {{misol|Aytib koʻy. Bildirib koʻy. Yoʻko-tib koʻoma. Qarab koʻodi. Kulib koʻodi. Ayt-koʻy. Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman|[[w:va sh|va sh]]}}.k. n ''Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻta-lib koʻydi.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. ''Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab koʻydi. A.'' Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Ergash ishni chatok kilib koʻydi-da. A.'' Muxtor, Opa-singillar.

34 Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashil-gan harakatning bajarilmay qolmasligi-ni bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suh-batlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Bir yostiqqa bosh qoʻymoq ''q.'' yostiq. Boʻy-niga qoʻymoq ''q.'' boʻyin I. Gapni ''(yoki'' masla-hatni) bir joyga qoʻymoq ''q.'' ran I. Otimni boshqa qoʻyaman ''q.'' ot II. Tishini tishiga qoʻy-moq ''q.'' tish I. Yuziga oyoq qoʻymoq ''q.'' oyoq I. Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay Nima qi-larini bilmay qattiq iztirob chekib, to-qatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingiz-ning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslagan-da, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻ-libyurguvchi edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Oʻzini qoʻygani joy topolmay ''ayn.'' oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutga-ni bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oʻzi-ni qoʻymoq Erkinlik his etib, yayrab-yozil-gan holatda boʻlmoq, shunday holatda ri-vojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qi-silib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Hol-jo-niga qoʻymay ''(yoki'' qoʻymasdan) ''q.'' hol-jon.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

{{-trans-|qo‘ymoq|
*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>cq0oyv1e9qg33xzzgf73xyxbfdc7zju</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639469</id>
      <parentid>639468</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T10:29:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22710" sha1="ixpzdznun0a3fr1064gqx5u6vfo0clk" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga Qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani misollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat') soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mavjud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi undoshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼnosini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Kim qoʻyibdi''' - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqligi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Ogʻiz ochgani qoʻymaydi''' - gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi.&lt;br/&gt;'''Oʻz ixtiyoriga''' (''yoki'' '''erkiga''', '''mayliga''') '''qoʻymoq''' - ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshiqishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Oʻziga qoʻyib bermoq''' - hech aralashmay, butunlay oʻziga tashlab qoʻymoq.&lt;br/&gt;'''Qoʻymay''' ''yoki'' '''qoʻyarda-qoʻymay''' - tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq.}} {{misol|Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boqqa yana bir necha marta tushib chiqdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqillab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Shovardi qizlari bayram kunlarini ham erkaklar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Oltin yulduz}}
#Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#''(faqat {{buyr.m.}}da)'' Tark etmoq, tashlamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻishtirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni!}} {{misol|Toʻyga borsang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor!|Maqol}} {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish - oʻzing bilasan.|Maqol}} {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mutal aka!|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ayb kimda?}}
#Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Sarlavha qo‘ymoq.}} {{misol|Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}
#...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmlamoq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|[Otabek Usta] Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bilan ham ancha yengillashar.. edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Gʻafforjonning fe’li maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Xotinlar}}
#Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|Maqol}} {{misol|Shu yigit meni olib kelib, MTSga qarashli choyxonaga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Vositachi, vakil sifatida yoʻllamoq, foydalanmoq. {{misol|Qizga sovchi qoʻymoq.}} {{misol|Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtog‘iga soʻratib odam qoʻyibdi.|[[w:Gʻ. Rasul|Gʻ. Rasul]]|Adolat}} {{misol|[Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyiqqa jarchi qoʻyinglar, - dedi.|[[w:Ertaklar|&quot;Ertaklar&quot;]]}} {{misol|Shu qishdan qoldirma, oʻrtaga, albatta, boy togʻangni qoʻy.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Biror narsani ishga solmoq, harakatga keltirmoq. {{misol|Patefon qoʻymoq.}} {{misol|Radio qoʻymoq.}} {{misol|Televizor qoʻymoq.}} {{misol|[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar qoʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino qoʻymoq.}} {{misol|Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Hordiq kunlari shahardan chiqadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina qoʻyib berar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}}

24 Qoldirmoq; keyinga surmoq. {{misol|U sutning yarmini ukasiga qoʻydi.}} {{misol|Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi.}} {{misol|Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta qoʻyni kallapochasi bilan yeb, terisini nonushtaga qoʻyadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|[Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga Koʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}

25 Muhokama, munozara va sh.k. uchun takdim, taklif qilmoq. ''Shior koʻimoq. Masalani kun tartibiga koʻymoq.'' n ''U yana Oyqiz oldiga kotor-qator soʻroqlar koʻyib, oʻkishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.'' Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli.

26—Oʻzbek tilining izoqli lugʻati{{clear}}

26 Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma koʻy-moq. Yaraga dori koʻymokYod koʻymokXina {{ajrat|qoʻy}}moq. }}yat {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jo-non, qorodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}}. {{misol|Pesho-nangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻ-yingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek kop-kora.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}.

27 Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. ''Shapalok (tar-saki) bshshn koʻyib yubormokMusht koʻymok-''

28 Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻrok alomati {{ajrat|qoʻy}}mokIkki nukta koʻymok. Qoʻl koʻymok.}}

'''29''' Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. ''Birovni yolgʻiz koʻimok. Tinch koʻymokBoʻsh koʻymokErkin koʻymoq. Xoli koʻymok. ''yat {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolkon kiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''30 '''''(j.k. bshshn)'' Duchor qilmoq, yoʻliq-tirmoq; qoldirmoq. ''Tashvishga koʻymokUyat-ga koʻymokXijolatga koʻymoq.'' * ''Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa kutuldim-u, domla meni yana baloga koʻymokchi. A.'' Qahhor, Sarob.

'''31 '''''(ch.k. bilan)'' Biror maqsad, ish-hara-kat va shu kabilardan qoldirmoq. ''Yoʻldan koʻymoq. Mashkdan koʻymokChoʻmshshshdan koʻymoq. Oʻyin-dan koʻimokShokosimni ishdan koʻymas-lik uchun, u ikki-uch minutda vokeani soʻz-lab berdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Yosh Kizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}.

32 Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, maye., {{misol|bino koʻymoq, ixlos koʻy-mok, yoʻl koʻimok, koʻngil koʻymoq, mehr {{ajrat|qoʻy}}-mok, tanda koʻymoq, shart {{ajrat|qoʻy}}mok, oʻt koʻy-mok, kodam koʻymoq.}}

'''33 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Yetakchi feʼl bildir-gan harakatning bajarilishi bilan bog-lik turli grammatik maʼnolarni ifo-dalaydi. {{misol|Aytib koʻy. Bildirib koʻy. Yoʻko-tib koʻoma. Qarab koʻodi. Kulib koʻodi. Ayt-koʻy. Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman|[[w:va sh|va sh]]}}.k. n ''Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻta-lib koʻydi.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. ''Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab koʻydi. A.'' Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Ergash ishni chatok kilib koʻydi-da. A.'' Muxtor, Opa-singillar.

34 Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashil-gan harakatning bajarilmay qolmasligi-ni bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suh-batlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Bir yostiqqa bosh qoʻymoq ''q.'' yostiq. Boʻy-niga qoʻymoq ''q.'' boʻyin I. Gapni ''(yoki'' masla-hatni) bir joyga qoʻymoq ''q.'' ran I. Otimni boshqa qoʻyaman ''q.'' ot II. Tishini tishiga qoʻy-moq ''q.'' tish I. Yuziga oyoq qoʻymoq ''q.'' oyoq I. Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay Nima qi-larini bilmay qattiq iztirob chekib, to-qatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingiz-ning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslagan-da, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻ-libyurguvchi edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Oʻzini qoʻygani joy topolmay ''ayn.'' oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutga-ni bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oʻzi-ni qoʻymoq Erkinlik his etib, yayrab-yozil-gan holatda boʻlmoq, shunday holatda ri-vojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qi-silib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Hol-jo-niga qoʻymay ''(yoki'' qoʻymasdan) ''q.'' hol-jon.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

{{-trans-|qo‘ymoq|
*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>ixpzdznun0a3fr1064gqx5u6vfo0clk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639470</id>
      <parentid>639469</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T11:02:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22678" sha1="czo9wezmw0fct251ktofkcffzan43ae" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga Qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani misollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat') soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mavjud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi undoshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼnosini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Kim qoʻyibdi''' - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqligi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Ogʻiz ochgani qoʻymaydi''' - gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi.&lt;br/&gt;'''Oʻz ixtiyoriga''' (''yoki'' '''erkiga''', '''mayliga''') '''qoʻymoq''' - ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshiqishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Oʻziga qoʻyib bermoq''' - hech aralashmay, butunlay oʻziga tashlab qoʻymoq.&lt;br/&gt;'''Qoʻymay''' ''yoki'' '''qoʻyarda-qoʻymay''' - tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq.}} {{misol|Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boqqa yana bir necha marta tushib chiqdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqillab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Shovardi qizlari bayram kunlarini ham erkaklar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Oltin yulduz}}
#Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#''(faqat {{buyr.m.}}da)'' Tark etmoq, tashlamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻishtirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni!}} {{misol|Toʻyga borsang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor!|Maqol}} {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish - oʻzing bilasan.|Maqol}} {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mutal aka!|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ayb kimda?}}
#Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Sarlavha qo‘ymoq.}} {{misol|Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}
#...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmlamoq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|[Otabek Usta] Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bilan ham ancha yengillashar.. edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Gʻafforjonning fe’li maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Xotinlar}}
#Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|Maqol}} {{misol|Shu yigit meni olib kelib, MTSga qarashli choyxonaga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Vositachi, vakil sifatida yoʻllamoq, foydalanmoq. {{misol|Qizga sovchi qoʻymoq.}} {{misol|Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtog‘iga soʻratib odam qoʻyibdi.|[[w:Gʻ. Rasul|Gʻ. Rasul]]|Adolat}} {{misol|[Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyiqqa jarchi qoʻyinglar, - dedi.|[[w:Ertaklar|&quot;Ertaklar&quot;]]}} {{misol|Shu qishdan qoldirma, oʻrtaga, albatta, boy togʻangni qoʻy.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Biror narsani ishga solmoq, harakatga keltirmoq. {{misol|Patefon qoʻymoq.}} {{misol|Radio qoʻymoq.}} {{misol|Televizor qoʻymoq.}} {{misol|[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar qoʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino qoʻymoq.}} {{misol|Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Hordiq kunlari shahardan chiqadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina qoʻyib berar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}}
#[[qoldirmoq]]; keyinga surmoq. {{misol|U sutning yarmini ukasiga qoʻydi.}} {{misol|Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi.}} {{misol|Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta qoʻyni kalla-pochasi bilan yeb, terisini nonushtaga qoʻyadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|[Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga qoʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}

25 Muhokama, munozara {{va sh.k.}} uchun takdim, taklif qilmoq. ''Shior koʻimoq. Masalani kun tartibiga koʻymoq.'' {{misol|U yana Oyqiz oldiga qator-qator soʻroqlar qoʻyib, oʻqishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.|[[w:Sharof Rashidov, Boʻrondan kuchli}}

26 Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma koʻy-moq. Yaraga dori koʻymokYod koʻymokXina {{ajrat|qoʻy}}moq. }}yat {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jo-non, qorodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}}. {{misol|Pesho-nangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻ-yingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek kop-kora.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}.

27 Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. ''Shapalok (tar-saki) bshshn koʻyib yubormokMusht koʻymok-''

28 Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻrok alomati {{ajrat|qoʻy}}mokIkki nukta koʻymok. Qoʻl koʻymok.}}

'''29''' Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. ''Birovni yolgʻiz koʻimok. Tinch koʻymokBoʻsh koʻymokErkin koʻymoq. Xoli koʻymok. ''yat {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolkon kiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''30 '''''(j.k. bshshn)'' Duchor qilmoq, yoʻliq-tirmoq; qoldirmoq. ''Tashvishga koʻymokUyat-ga koʻymokXijolatga koʻymoq.'' * ''Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa kutuldim-u, domla meni yana baloga koʻymokchi. A.'' Qahhor, Sarob.

'''31 '''''(ch.k. bilan)'' Biror maqsad, ish-hara-kat va shu kabilardan qoldirmoq. ''Yoʻldan koʻymoq. Mashkdan koʻymokChoʻmshshshdan koʻymoq. Oʻyin-dan koʻimokShokosimni ishdan koʻymas-lik uchun, u ikki-uch minutda vokeani soʻz-lab berdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Yosh Kizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}.

32 Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, maye., {{misol|bino koʻymoq, ixlos koʻy-mok, yoʻl koʻimok, koʻngil koʻymoq, mehr {{ajrat|qoʻy}}-mok, tanda koʻymoq, shart {{ajrat|qoʻy}}mok, oʻt koʻy-mok, kodam koʻymoq.}}

'''33 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Yetakchi feʼl bildir-gan harakatning bajarilishi bilan bog-lik turli grammatik maʼnolarni ifo-dalaydi. {{misol|Aytib koʻy. Bildirib koʻy. Yoʻko-tib koʻoma. Qarab koʻodi. Kulib koʻodi. Ayt-koʻy. Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman|[[w:va sh|va sh]]}}.k. n ''Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻta-lib koʻydi.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. ''Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab koʻydi. A.'' Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Ergash ishni chatok kilib koʻydi-da. A.'' Muxtor, Opa-singillar.

34 Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashil-gan harakatning bajarilmay qolmasligi-ni bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suh-batlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Bir yostiqqa bosh qoʻymoq ''q.'' yostiq. Boʻy-niga qoʻymoq ''q.'' boʻyin I. Gapni ''(yoki'' masla-hatni) bir joyga qoʻymoq ''q.'' ran I. Otimni boshqa qoʻyaman ''q.'' ot II. Tishini tishiga qoʻy-moq ''q.'' tish I. Yuziga oyoq qoʻymoq ''q.'' oyoq I. Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay Nima qi-larini bilmay qattiq iztirob chekib, to-qatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingiz-ning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslagan-da, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻ-libyurguvchi edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Oʻzini qoʻygani joy topolmay ''ayn.'' oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutga-ni bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oʻzi-ni qoʻymoq Erkinlik his etib, yayrab-yozil-gan holatda boʻlmoq, shunday holatda ri-vojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qi-silib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Hol-jo-niga qoʻymay ''(yoki'' qoʻymasdan) ''q.'' hol-jon.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

{{-trans-|qo‘ymoq|
*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>czo9wezmw0fct251ktofkcffzan43ae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>bugʻ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22764</id>
    <revision>
      <id>639434</id>
      <parentid>561531</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T17:53:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Etimologiyasi */</comment>
      <origin>639434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2036" sha1="98c89ly1rco9yz0spxtgn33hnzhyp2u" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''bugʻ'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|BUGʻ ’jismlarning isitilgandagi gaz holati’. Katta samovardan chihhan b u gʻ kichik xonani toʻldiribdi. Bu ot asli qadimgi turkiy tildagi Taz holatida boʻl-’ maʼnosini anglatgan bu- feʼliga -gʻ qoʻshimchasini qoʻshib yasalgan (ЭСТЯ, II, 230): bu- + gʻ &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; bugʻ. Devonda bunday maʼnoni bu soʻzi anglatishi koʻrsatilgan (Devon, III, 223); demak,qadimgi turkiy tilda bu- feʼlining bu ism eshi ham mavjud boʻlgan.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
:Suyuqlik yoki qattiq jismlarning gazsimon holati.{{misol| Suv {{ajrat|bugʻ}}i. Simob{{ajrat|bugʻ}}i. Quruq {{ajrat|bugʻ}}(fiz.). Bugʻkuchi (fiz.). Bugʻqozoni (tex.). Bugʻ dvigateli (tex.), n Samovardan chiqqan {{ajrat|bugʻ}}uyni tutdi.}} Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Ayvon mehmonxonadan gupillab urilgan tutun va quyuq {{ajrat|bugʻ}}ga toʻldi.}} Sh. Toshmatov, Erk qushi.

:Bugʻi chiqib turgan Endigina qozondan olingan, tandirdan uzilgan, issiq.{{misol| {{ajrat|Bugʻ}}i chiqib turgan somsa.}}'' shsh''{{misol| Hammamiz bir piyola-bir piyola {{ajrat|bugʻ}}i chiqib turgan sutdan ichdik. }}Oʻ. Umarbekov, Choʻlda bir kun.{{misol| Xalil ota katta laganda {{ajrat|bugʻ}}i chiqib turgan palovni koʻtarib, hovliga kirdi.}} Sh. Rashidov, Qud-ratli toʻlqin.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|БУҒ}}
== Tarjimalari ==

'''bugʻ'''

{{OʻTIL}}
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = &lt;b&gt;bugʻ&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[пар]]; // [[паровой]]; {{tarjmisoli|quruq bugʻ }} {{izoh|физ. }}сухой пар; {{tarjmisoli|bugʻ kuchi bilan }} силой пара; {{tarjmisoli|bugʻ qozoni }} паровой котёл; {{tarjmisoli|bugʻda pishgan manti }} паровые манты {{izoh|(крупные пельмени)}}; {{tarjmisoli|bugʻga aylanmoq }} превращаться в пар; {{tarjmisoli|bugʻ boʻlib havoga koʻtarilmoq }} испаряться.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>98c89ly1rco9yz0spxtgn33hnzhyp2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>qoʻl</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27060</id>
    <revision>
      <id>639411</id>
      <parentid>637753</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19226" sha1="piak4xltqims7cbdlcyo5exgf98bjbe" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻl'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Odamning barmoq uchlaridan yelkasigacha boʻlgan qismi, aʼzosi. {{misol|Baquvvat {{ajrat|qoʻl}}lar.}} {{misol|Qoʻlni oldinga choʻzmoq.}} {{misol|Ikki {{ajrat|qoʻl}}ni yuqori koʻtarmoq.}} {{misol|Qoʻl kuchi.}} {{misol|Bosh qashigani ham {{ajrat|qoʻl}}im tegmaydi.}} {{misol|Yoʻlchi.. ikkinchi {{ajrat|qoʻl}}i bilan Qora Ahmadning bir {{ajrat|qoʻl}}ini orqaga qayirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Shu aʼzoning bilakdan barmoqlar uchigacha boʻlgan qismi; panja. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}} bilan silamoq. {{ajrat|Qoʻl}} bilan ushlamoq.}} {{misol|Yoʻldosh orqadan asta kelib, Elmurodning koʻzini ikki {{ajrat|qoʻl}}i bilan bekitdi.|[[w:Shuhrat|Shuhrat]]|Shinelli yillar}} {{misol|Qozi domla {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib turib, dasturxonga koʻz yugurtirdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Ish-mehnat bajaruvchi aʼzo (vosita) sifatida. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}im band.}} {{misol|Men bu mol-dunyoni, yer-suvni {{ajrat|qoʻl}}im bilan topgan emasman, aqlim bilan topganman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Otabek bilan birga Tashkent tushib, oʻz {{ajrat|qoʻl}}lari bilan toʻyimizni oʻtkazishingizga ishonib Yusufbek hoji.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli tegmaydi''' - biror ishni bajarishga vaqti yoʻq; qoʻli band, ish bilan band.
#{{s. t.|uz}} Hayvonlarning oldingi oyoqlari. {{misol|Qoʻyning {{ajrat|qoʻl}}i va soni.}} {{misol|Qoʻl goʻshti.}}
#{{s. t.|uz}} [[barmoq]]. {{misol|Oʻrta {{ajrat|qoʻl}}.}} {{misol|Besh {{ajrat|qoʻl}} baravar emas.|[[w:Maqol|Maqol]]}}&lt;br/&gt;'''Ikki qoʻlini burniga suqib''' (''yoki'' '''tiqib''') - {{q.}} [[burun]] I.
#Har kimning oʻziga xos yozuv usuli, uslubi, yozuvi, xati va uning ifodasi. {{misol|Qutidor qizining maqsadiga tushunib, ikki turli {{ajrat|qoʻl}}ni darrov payqab oldi: -Vijdonsiz, iblis, - deb qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|[Nizomiddinov:] Xat bilmaydigan ogʻzaki guvohlar ham bor, yozib beray desam, hamma arizalar bir odamning {{ajrat|qoʻl}}i bilan yozilgan, degan shubha boʻlmasin..|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#[[imzo]]. {{misol|Dalolatnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Shartnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Xoʻjabekov - rais, Saidgʻozi.. bir kichkina odam.. Barcha hujjatlarda Xoʻjabekovning {{ajrat|qoʻl}}i.|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Omborchi: -Boʻta {{ajrat|qoʻl}} qoʻymagan qogʻozni qogʻoz demayman, - deb katta ketvordi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#Har kimning oʻziga xos ish usuli, uslubi, ishi, xatti-harakati; shuni aks ettiruvchi ifoda. {{misol|Hovlini oʻrab turgan devorlar ham yangidan urilgan, ichkarisidan hammasi ganch bilan suvalgan. Hamma yoqda akasining {{ajrat|qoʻl}}i koʻrinadi.|[[w:H. Ahmar|H. Ahmar]]|Kim haq?}}
#Imkon, imkoniyat.&lt;br/&gt;'''Qayoqqa qoʻl uzatsa yetadi''' - imkoniyatga ega, imkoniyati katta.&lt;br/&gt;'''Qoʻli baland''' - {{ayn.}} '''Qo‘li uzun'''.&lt;br/&gt;'''Qoʻli kalta''' (''yoki'' '''qisqa''') - imkoniyati kam, cheklangan, qurbi yetmaydigan. {{misol|[Dadajon aka:] Oʻylab qarasam, doʻppi tor ekan. Kattaroq uui qilishga {{ajrat|qoʻl}}imiz kalta ekan.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Ixlos}}&lt;br/&gt;Qoʻli uzun Har qanday narsaga yetishish, erishish imkoni bor, shunday qudratga ega. {{misol|Uning {{ajrat|qoʻl}}i uzun edi, dav-latning bir qismini dadasidan, ukasidan yashirin ishlatib, xolis oʻziga qarashli katta bir boylik orttirgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Qoʻlidan keladi Biror ish-ni amalga oshirish uchun imkoniyati, huquqi bor, kuch-quvvati yetadi, biror ishni qila, bajara oladi. {{misol|U [Nuri] juda dadil va ayyor qiz. Uning {{ajrat|qoʻl}}idan har qanday ish keladi. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

10 (''3-sh. egalik hamda j.k. va oʻ.-p. k. shaklida koʻm. vaz.:'' qoʻliga, qoʻlida) Ixtiyo-riga, izmiga; ixtiyorida, izmida. {{misol|Kishi hur-mati oʻz {{ajrat|qoʻl}}ida.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|[Kumush] Bu uy-dan chiqib ketishni, bir-ikki oylab Ota-bekni Zaynab {{ajrat|qoʻl}}iga topshirib qoʻyishni yana muvofiq koʻ^mas.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Agarda xon ‘chsoʻtarish mening {{ajrat|qoʻl}}imda boʻlsa edi, xon qilib Otabekni koʻtarar edim.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Besh qoʻlini ogʻziga urmoq ''(yoki'' tiqmoq) ''q.'' besh I. Gah desa ''(yoki'' deganda) qoʻlga qoʻna-digan qilib olmoq ''q.'' gah. Yolgʻiz ''(yoki'' yakka) qoʻl ''q.'' yolgʻizqoʻl. Koʻngliga ''(yoki'' yuragiga, koʻk-siga, qoʻltigʻiga, qoʻyniga) qoʻl solib koʻrmoq Birovning fikri yoki ichki sirini bilish maqsadida turli gaplar aytmoq, shu maq-sadda gapga solmoq. {{misol|Oʻktam toʻy-hasham toʻgʻ-risida soʻz ochib, qizning koʻngliga {{ajrat|qoʻl}} sol-moqchi boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}.v. shabadalar. Oyogʻi olti(ta), qoʻli yetti(ta) ''q.'' oyoq 1. Oyogʻini qoʻlga olib ''q.'' oyoq I. Chap ''(yoki'' soʻl) qoʻl Chap tomon; chap, soʻl. {{misol|Chap {{ajrat|qoʻl}}ga yurmoq. Chap {{ajrat|qoʻl}}dagi koʻcha. }}Oʻng qoʻl 1) oʻng tomon; oʻng. {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga buril-moq. Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dagi uy. Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dan mashina kelib qoldi.}} n {{misol|-Qayoqqa yuramiz, — dedi Si-diqjon qayrilib, uning koʻziga qarab. -Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga, — dedi xotin.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari; 2) eng yaqin, ishonchli yordamchi}}. {{misol|Bu kishi Azizbekning amiri lashkari va oʻng {{ajrat|qoʻl}}i boʻlgan Rayimbek dodxoh edi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Qoʻl bermoq Birovga ixlos qoʻymoq, uni pir deb tanimoq. {{misol|Bir kun Margʻilondan bir eshon keldi. Boyi-miz oʻsha kishiga {{ajrat|qoʻl}} bergan ekan, yaʼni oʻsha kishiningmuridi ekan.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Ixlos}}. Qoʻl kelmoq Qulay, mos, koʻngildagidek boʻlib tushmoq. {{misol|Yerni begona oʻtlardan tozalashda {{ajrat|qoʻl}} keladigan asbob.}} m {{misol|Dalabop qattiq trinkadan besh-olti metr olaman. Ularga judayam {{ajrat|qoʻl}} keladi.|[[w:A. Ubaydullayev|A. Ubaydullayev]]|Hayot oqimi}}. Qoʻl koʻtarmoq 1) rozilik, xohish yoki ovoz berish ishorasi sifatida qoʻlini yuqoriga koʻtarmoq. {{misol|&quot;Kimda-kim Nuʼmon hoji Qalandarov.. bu yerdan badargʻa qilinsin desa, {{ajrat|qoʻl}}ini koʻtarsin. Hamma baravar {{ajrat|qoʻl}} koʻtardi.}} A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari;

2) taslim boʻlmoq. {{misol|Qurshovga olingan dushman qismlari qarshilikni toʻxtatib, {{ajrat|qoʻl}} koʻtardilar;}} 3) {{koʻchma|uz}} birovni urish, zarba berish uchun xezlanmoq. {{misol|Nega sohibkorga {{ajrat|qoʻl}} koʻtarding? Kuchingni qayerga qoʻyishni bil-mayapsanmi?J.|[[w:Sharipov|Sharipov]]|Xorazm}}. Qoʻl sil-tamoq ''q.'' siltamoq. Qoʻl tegizmoq ''(yoki'' ur-moq) 1) faqat boʻlishsiz shaklda: qoʻl te-gizmaslik Hatto isteʼmol uchun olmaslik. {{misol|Ovqatga hech kim {{ajrat|qoʻl}} urmadi;|[[w:2) biror ishga kirishmoq|2) biror ishga kirishmoq]]|tutinmoq, urinmoq}}. {{misol|U [Muxammad] qaysi ishga {{ajrat|qoʻl}} ursa, uni uddalay olar.. edi.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Sehrli soʻz}}. Qoʻl uchida ''yoki'' qoʻl uchi bilan 1) astoydil emas, istar-istamas; shunchaki, yuzaki. {{misol|Doktor uni {{ajrat|qoʻl}} uchidagina koʻrdi, dori bermadi, tayinli bir gap ham aytmadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|U [Xolmat] Toʻraxonovdan haqiqiy yordam kutgan.. Faqat balandparvoz soʻzlar eshitdi va [toʻgʻonni] pala-partish, {{ajrat|qoʻl}} uchida qurishga daʼvat qilindi.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Qudratli toʻlqin; 2) qiyinchilik bilan, zoʻrgʻa, arang}}. {{misol|Bu qanday gap axir, oʻzim {{ajrat|qoʻl}} uchida tirikchilik qilaman-u, sening uchun shu kunimdan ham ayrilaymi?}} H. Shame,

:Oqpadar. Qoʻl yuvmoq ''ayn.'' qoʻlni yuvib, qoʻl-tiqqa tiqmoq ''(yoki'' urmoq). Qoʻlga olmoq 1)

pora berish, aldash va sh.k. yoʻllar bilan oʻziga moyil qilmoq. {{misol|Xumparning ogʻzi-bur-nini moylab, {{ajrat|qoʻl}}ga olib boʻlmasmikin?|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi; 2) ushlab, tutib olmoq, asir olmoq, bandi qilmoq, qamamoq}}. {{misol|Mux-torxonni Afgʻoniston chegarasida {{ajrat|qoʻl}}ga olib-dilar.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Sarob}}. Qoʻlga tushmoq 1) aybi, jinoiy ishi oshkor boʻlib tutilmoq. {{misol|Gap tarqadi: birov tilmoch Hokim toʻraning xotini bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, desa, yana birov tilmoch Hokim toʻraning qorovuli bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, deyar edi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm; 2) firib yemoq}}. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}ga tushibsan, seni rosa laqillatishibdi.|[[w:Qoʻli bormaydi Is-tagi|Qoʻli bormaydi Is-tagi]]|xohishi yoʻq; hafsalasi yoʻq}}. {{misol|Tutni kesishga {{ajrat|qoʻl}}im bormayapti. }}yash {{misol|Mol ketdi — jon ketdi, ishga ham {{ajrat|qoʻl}}im bormaydi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. Qoʻli ochiq ''yoki ''ochiq qoʻl Hech narsani ayamaydigan, saxiy. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}i ochiqning yoʻli ochiq.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. Qoʻli egri Oʻgʻri. Qoʻli yupqa Kambagʻal, qashshoq. {{misol|Oʻsha kunlari Malohat aya yashayotgan qishloqdan yetmish chaqirim narida {{ajrat|qoʻl}}i yupqaroq bir kishining xonadoniga olov tutashib yonib ketibdi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Qoʻli qichidi - {{q.}} [[qichimoq]].&lt;br/&gt;Qoʻli koʻliga tegmaslik Nihoyatda tez, chaq-qon harakat qilmoq, tez ishlamoq. Qoʻlini sovuq suvga urmaydi Hech ish qilmaydi. {{misol|Nusratilla roʻzgʻorda {{ajrat|qoʻl}}ini sovuq suvga urmaydi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Opa-singillar}}. Qoʻlni bigiz qilmoq ''ayn.'' barmoqni bigiz qilmoq ''q.'' barmoq 1. Qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa tiqmoq ''(yoki'' urmoq) Biror narsadan hafsalasi pir boʻlib, ixlosi qaytib, uni tark etmoq, undan yuz oʻgirmoq, voz kechmoq, qaytmoq. {{misol|Baʼzilari gʻayratlari bekorga ketayotganini koʻrib, {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib, {{ajrat|qoʻl}}tiqqa urdilar.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Ajdodlarimiz qissasi}}. Qoʻlni qoʻlga bermoq Biror sohada bahamjihat boʻlmoq, oʻzaro birlashmoq. {{misol|Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berib ish-lamoq.}} n {{misol|Qadrdon dalalar, mehnat tongi-da Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berar ikki baxtli yosh.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} Harom qoʻl Birovning haqidan hazar qilmaydigan, nopok (odam haqida). {{misol|Qayerdaki harom {{ajrat|qoʻl}} bor, u yerda barakat yoʻq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}

=== Sinonimlari ===
[[ilik]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЛ}}
== Tarjimalari ==

{{OʻTIL}}

=== Tillar ===
*{{tr}}: [[el]]
*{{sah}}: [[хол]], [[илии]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻl'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[рука]]; [[руки]]; // [[ручной]]; {{tarjmisoli|oʻng qoʻl }} {{izoh|прям. и перен}}. правая рука; {{tarjmisoli|qoʻl kuchi }} сила рук; физическая сила; {{tarjmisoli|qoʻl soat(i) }} ручные часы; {{tarjmisoli|qoʻl sochiq }} салфетка; {{tarjmisoli|qoʻl bilan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qoʻlda }} рукой, руками, вручную; {{tarjmisoli|oʻz qoʻli bilan }} собственными руками; собственноручно; сам; '''oʻzi bilan yozilgan xat '''1) писмо написанное {{izoh|(чьей-л.) }}рукой; 2) автограф; {{tarjmisoli|qoʻlda koʻchirilgan nusxa }} экземпляр, переписанный от руки; {{tarjmisoli|mening qoʻlimda }} {{izoh|прям. и перен. }}в{{izoh| }}моих руках; {{tarjmisoli|qoʻlimizda oʻsgan qiz }} девушка, выросшая (воспитанная) у нас; {{tarjmisoli|qoʻlimda hech narsam yoʻq}} 1) у меня в руках ничего нет; 2) я ничем не располагаю; {{tarjmisoli|qoʻldan qoʻlga }} из рук в руки; {{tarjmisoli|qoʻl koʻtarmoq}}  1) поднять руку (руки); 2) {{izoh|перен. }}поднять руку {{izoh|(на кого-л.), }}замахнуться {{izoh|(на кого-л.)}}; 3) голосовать (за {{izoh|кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻl ochmoq}}  {{izoh|рел. }}поднять и сложить руки для молитвы; {{tarjmisoli|qoʻl ushlashib }} взявшись за руки; {{tarjmisoli|qoʻlhalollamoq}}  {{izoh|этн. }}совершать обряд обрезания; {{tarjmisoli|qoʻlga kirgizmoq}}  {{izoh|(или '''}}[[kiritmoq]]''') [[овладевать]], [[приобретать]], [[заполучить]], [[прибирать]] [[к]] [[рукам]]; {{tarjmisoli|qoʻlgaolmoq}}  1) взять в руки, 2) {{izoh|перен. }}захватить; забрать в свои руки, заполучить; {{tarjmisoli|oʻzini qoʻlga olmoq}}  взять себя в руки, сдержаться; {{tarjmisoli|birovni qoʻlga olmoq}}  1) захватить кого-либо, забрать кого-либо; 2) подкупить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻlga tushmoq}}  1) попасться, быть пойманным, быть схваченным; 2) {{izoh|перен. }}быть обманутым, надутым; обмануться; {{tarjmisoli|qoʻl ingni tiy }} не давай воли рукам; {{tarjmisoli|qoʻldan bermoq}} упустить, лишиться {{izoh|(чего-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}surʼatni qoʻl dan bermoq}}  сдавать темпы, снижать темпы; {{tarjmisoli|fursatni qoʻldan bermoq}}  упускать время, упускать удобный момент, упускать случай; {{tarjmisoli|qoʻlidan olib qoʻymoq}} отнимать {{izoh|(у кого-л.)}}, вырывать {{izoh|(что-л. у кого-л.) }}из рук, отбирать, забирать; {{tarjmisoli|qoʻldan chiqarmoq }} 1) выпускать из рук; 2) заканчивать, оканчивать, завершать; 3) {{izoh|перен. }}упускать; {{tarjmisoli|qoʻlni qoʻlga berib }} взявшись за руки, рука об руку; {{tarjmisoli|qoʻl ini orqasiga qilib }} заложив руки за спину; {{tarjmisoli|qoʻl bormaydi }} 1) не хочется, нет желания, не тянет {{izoh|(что-л. делать); }}2) {{izoh|перен. }}рука не поднимается; {{tarjmisoli|qoʻl boʻshida }} {{izoh|(букв, }}когда руки свободны) в свободное время, на досуге; {{tarjmisoli|qoʻl tekkanda }} когда будет свободное время; {{tarjmisoli|qoʻl tegmaydi }} руки не доходят; {{tarjmisoli|qoʻl uchida }} 1) концами пальцев; 2) {{izoh|перен. }}едва, с трудом, с большими усилиями; {{tarjmisoli|qoʻl uchida tirikchilik qilmoq}}  еле-еле сводить концы с концами, с трудом поддерживать существование; 3) {{izoh|перен. }}небрежно; {{tarjmisoli|qoʻl uchida koʻrishmoq}}  небрежно поздороваться; {{tarjmisoli|qoʻl ostida }} под {{izoh|(чьим-л.) }}руководством, под {{izoh|(чьим-л.) }}началом; в подчинении {{izoh|(у кого-л.); {{tarjmisoli|}}qoʻl uchi bilan }} спустя рукава, нехотя, небрежно, кое-как; {{tarjmisoli|qoʻlim qovushmayapti }} {{izoh|см. '''}}[[qovushmoq]]'''; {{tarjmisoli|qoʻlidan keladi }} он в состоянии {{izoh|(что-л. делать), }}он сможет, он сумеет; {{tarjmisoli|bu ish qoʻl imdan kelmaydi }} я не в состоянии сделать это; это мне не по силам; это свыше моих сил; я не в силах сделать это; {{tarjmisoli|qoʻlidan ish keladigan odam }} способный человек; человек, умеющий работать, действовать; {{tarjmisoli|qoʻldan kelgancha }} по мере сил, по мере возможности; {{tarjmisoli|uning qoʻlidan har narsa keladi }} 1) он всё может, он мастер на все руки; 2) {{izoh|перен. }}он на всё способен; от него всего можно ожидать; {{tarjmisoli|qoʻli oʻynamaganning koʻzi oʻynar }} {{izoh|погов. }}кто не работает, тот не ест; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻlni taniydi }} {{izoh|погов. (букв. }}рука руку знает) у кого брал, тому и следует отдавать; {{tarjmisoli|qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa urmoq}}  {{izoh|см. '''}}[[urmoq]]''';&lt;br /&gt;
'''2 '''[[передние]] [[конечности]] [[животных]]; {{tarjmisoli|qoʻl goʻshti }} мясо передних ног;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|разг. }}[[палец]]; [[пальцы]]; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl}}  средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl topar }} игра, в которой один из игроков зажимает все пальцы одной руки в другой руке так, что видны только их кончики, а другой игрок должен найти его средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday }} {{izoh|перен. разг. }}хороший, настоящий, такой, как надо; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday juvon }} молодая красивая женщина; {{tarjmisoli|besh qoʻl baravar emas }} {{izoh|погов. }}пять пальцев не равны; {{izoh|соотв }}в семье не без урода; {{tarjmisoli|ikkala qoʻlini burniga tiqib qolmoq }} {{izoh|(букв. }}остаться с засунутыми в нос двумя пальцами) остаться с носом, остаться в дураках, остаться ни с чем; уйти не солоно хлебавши;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[почерк]]; {{tarjmisoli|bu mening qoʻlim emas }} это не моя рука, это не мой почерк; это не я писал;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подпись]];{{tarjmisoli| qoʻl qoʻymoq}}  расписаться, поставить свою подпись, скрепить своей подписью; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻydirmoq}}  дать расписаться; дать на подпись; получить {{izoh|(чью-л.) }}подпись; {{tarjmisoli|* qoʻl keladigan }} подходящий, сподручный; {{tarjmisoli|bu menga qoʻl kelmaydi }} это мне несподручно; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}}  влезать в душу; {{tarjmisoli|oyoqni qoʻlga olib yugurmoq}}  бежать, не чуя ног под собой; бежать, сломя голову; бежать что есть силы; {{tarjmisoli|ochiqqoʻl }} щедрый; тороватый; {{tarjmisoli|sovuqsuvga qoʻl urmas }} {{izoh|(букв. }}не опустит пальцы в холодную воду) белоручка, бездельник; {{tarjmisoli|u qoʻlini sovuqsuvga urmaydi }} он ничего не делает; он белоручка, бездельник.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>piak4xltqims7cbdlcyo5exgf98bjbe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639412</id>
      <parentid>639411</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:18:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19250" sha1="sv1humcgmqrkvm7ym1xct0jjwre6ahg" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻl'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Odamning barmoq uchlaridan yelkasigacha boʻlgan qismi, aʼzosi. {{misol|Baquvvat {{ajrat|qoʻl}}lar.}} {{misol|Qoʻlni oldinga choʻzmoq.}} {{misol|Ikki {{ajrat|qoʻl}}ni yuqori koʻtarmoq.}} {{misol|Qoʻl kuchi.}} {{misol|Bosh qashigani ham {{ajrat|qoʻl}}im tegmaydi.}} {{misol|Yoʻlchi.. ikkinchi {{ajrat|qoʻl}}i bilan Qora Ahmadning bir {{ajrat|qoʻl}}ini orqaga qayirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Shu aʼzoning bilakdan barmoqlar uchigacha boʻlgan qismi; panja. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}} bilan silamoq. {{ajrat|Qoʻl}} bilan ushlamoq.}} {{misol|Yoʻldosh orqadan asta kelib, Elmurodning koʻzini ikki {{ajrat|qoʻl}}i bilan bekitdi.|[[w:Shuhrat|Shuhrat]]|Shinelli yillar}} {{misol|Qozi domla {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib turib, dasturxonga koʻz yugurtirdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Ish-mehnat bajaruvchi aʼzo (vosita) sifatida. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}im band.}} {{misol|Men bu mol-dunyoni, yer-suvni {{ajrat|qoʻl}}im bilan topgan emasman, aqlim bilan topganman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Otabek bilan birga Tashkent tushib, oʻz {{ajrat|qoʻl}}lari bilan toʻyimizni oʻtkazishingizga ishonib Yusufbek hoji.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli tegmaydi''' - biror ishni bajarishga vaqti yoʻq; qoʻli band, ish bilan band.
#{{s. t.|uz}} Hayvonlarning oldingi oyoqlari. {{misol|Qoʻyning {{ajrat|qoʻl}}i va soni.}} {{misol|Qoʻl goʻshti.}}
#{{s. t.|uz}} [[barmoq]]. {{misol|Oʻrta {{ajrat|qoʻl}}.}} {{misol|Besh {{ajrat|qoʻl}} baravar emas.|[[w:Maqol|Maqol]]}}&lt;br/&gt;'''Ikki qoʻlini burniga suqib''' (''yoki'' '''tiqib''') - {{q.}} [[burun]] I.
#Har kimning oʻziga xos yozuv usuli, uslubi, yozuvi, xati va uning ifodasi. {{misol|Qutidor qizining maqsadiga tushunib, ikki turli {{ajrat|qoʻl}}ni darrov payqab oldi: -Vijdonsiz, iblis, - deb qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|[Nizomiddinov:] Xat bilmaydigan ogʻzaki guvohlar ham bor, yozib beray desam, hamma arizalar bir odamning {{ajrat|qoʻl}}i bilan yozilgan, degan shubha boʻlmasin..|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#[[imzo]]. {{misol|Dalolatnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Shartnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Xoʻjabekov - rais, Saidgʻozi.. bir kichkina odam.. Barcha hujjatlarda Xoʻjabekovning {{ajrat|qoʻl}}i.|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Omborchi: -Boʻta {{ajrat|qoʻl}} qoʻymagan qogʻozni qogʻoz demayman, - deb katta ketvordi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#Har kimning oʻziga xos ish usuli, uslubi, ishi, xatti-harakati; shuni aks ettiruvchi ifoda. {{misol|Hovlini oʻrab turgan devorlar ham yangidan urilgan, ichkarisidan hammasi ganch bilan suvalgan. Hamma yoqda akasining {{ajrat|qoʻl}}i koʻrinadi.|[[w:H. Ahmar|H. Ahmar]]|Kim haq?}}
#[[imkon]], [[imkoniyat]].&lt;br/&gt;'''Qayoqqa qoʻl uzatsa yetadi''' - imkoniyatga ega, imkoniyati katta.&lt;br/&gt;'''Qoʻli baland''' - {{ayn.}} '''Qo‘li uzun'''.&lt;br/&gt;'''Qoʻli kalta''' (''yoki'' '''qisqa''') - imkoniyati kam, cheklangan, qurbi yetmaydigan. {{misol|[Dadajon aka:] Oʻylab qarasam, doʻppi tor ekan. Kattaroq ish qilishga {{ajrat|qoʻl}}imiz kalta ekan.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Ixlos}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli uzun''' - har qanday narsaga yetishish, erishish imkoni bor, shunday qudratga ega. {{misol|Uning {{ajrat|qoʻl}}i uzun edi, davlatning bir qismini dadasidan, ukasidan yashirin ishlatib, xolis oʻziga qarashli katta bir boylik orttirgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlidan keladi''' - biror ishni amalga oshirish uchun imkoniyati, huquqi bor, kuch-quvvati yetadi, biror ishni qila, bajara oladi. {{misol|U [Nuri] juda dadil va ayyor qiz. Uning {{ajrat|qoʻl}}idan har qanday ish keladi. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#(''3-{{sh.}} egalik hamda j.k. va oʻ.-p. k. shaklida koʻm. vaz.:'' qoʻliga, qoʻlida) Ixtiyoriga, izmiga; ixtiyorida, izmida. {{misol|Kishi hur-mati oʻz {{ajrat|qoʻl}}ida.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|[Kumush] Bu uy-dan chiqib ketishni, bir-ikki oylab Ota-bekni Zaynab {{ajrat|qoʻl}}iga topshirib qoʻyishni yana muvofiq koʻ^mas.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Agarda xon ‘chsoʻtarish mening {{ajrat|qoʻl}}imda boʻlsa edi, xon qilib Otabekni koʻtarar edim.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Besh qoʻlini ogʻziga urmoq ''(yoki'' tiqmoq) ''q.'' besh I. Gah desa ''(yoki'' deganda) qoʻlga qoʻna-digan qilib olmoq ''q.'' gah. Yolgʻiz ''(yoki'' yakka) qoʻl ''q.'' yolgʻizqoʻl. Koʻngliga ''(yoki'' yuragiga, koʻk-siga, qoʻltigʻiga, qoʻyniga) qoʻl solib koʻrmoq Birovning fikri yoki ichki sirini bilish maqsadida turli gaplar aytmoq, shu maq-sadda gapga solmoq. {{misol|Oʻktam toʻy-hasham toʻgʻ-risida soʻz ochib, qizning koʻngliga {{ajrat|qoʻl}} sol-moqchi boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}.v. shabadalar. Oyogʻi olti(ta), qoʻli yetti(ta) ''q.'' oyoq 1. Oyogʻini qoʻlga olib ''q.'' oyoq I. Chap ''(yoki'' soʻl) qoʻl Chap tomon; chap, soʻl. {{misol|Chap {{ajrat|qoʻl}}ga yurmoq. Chap {{ajrat|qoʻl}}dagi koʻcha. }}Oʻng qoʻl 1) oʻng tomon; oʻng. {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga buril-moq. Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dagi uy. Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dan mashina kelib qoldi.}} n {{misol|-Qayoqqa yuramiz, — dedi Si-diqjon qayrilib, uning koʻziga qarab. -Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga, — dedi xotin.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari; 2) eng yaqin, ishonchli yordamchi}}. {{misol|Bu kishi Azizbekning amiri lashkari va oʻng {{ajrat|qoʻl}}i boʻlgan Rayimbek dodxoh edi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Qoʻl bermoq Birovga ixlos qoʻymoq, uni pir deb tanimoq. {{misol|Bir kun Margʻilondan bir eshon keldi. Boyi-miz oʻsha kishiga {{ajrat|qoʻl}} bergan ekan, yaʼni oʻsha kishiningmuridi ekan.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Ixlos}}. Qoʻl kelmoq Qulay, mos, koʻngildagidek boʻlib tushmoq. {{misol|Yerni begona oʻtlardan tozalashda {{ajrat|qoʻl}} keladigan asbob.}} m {{misol|Dalabop qattiq trinkadan besh-olti metr olaman. Ularga judayam {{ajrat|qoʻl}} keladi.|[[w:A. Ubaydullayev|A. Ubaydullayev]]|Hayot oqimi}}. Qoʻl koʻtarmoq 1) rozilik, xohish yoki ovoz berish ishorasi sifatida qoʻlini yuqoriga koʻtarmoq. {{misol|&quot;Kimda-kim Nuʼmon hoji Qalandarov.. bu yerdan badargʻa qilinsin desa, {{ajrat|qoʻl}}ini koʻtarsin. Hamma baravar {{ajrat|qoʻl}} koʻtardi.}} A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari;

2) taslim boʻlmoq. {{misol|Qurshovga olingan dushman qismlari qarshilikni toʻxtatib, {{ajrat|qoʻl}} koʻtardilar;}} 3) {{koʻchma|uz}} birovni urish, zarba berish uchun xezlanmoq. {{misol|Nega sohibkorga {{ajrat|qoʻl}} koʻtarding? Kuchingni qayerga qoʻyishni bil-mayapsanmi?J.|[[w:Sharipov|Sharipov]]|Xorazm}}. Qoʻl sil-tamoq ''q.'' siltamoq. Qoʻl tegizmoq ''(yoki'' ur-moq) 1) faqat boʻlishsiz shaklda: qoʻl te-gizmaslik Hatto isteʼmol uchun olmaslik. {{misol|Ovqatga hech kim {{ajrat|qoʻl}} urmadi;|[[w:2) biror ishga kirishmoq|2) biror ishga kirishmoq]]|tutinmoq, urinmoq}}. {{misol|U [Muxammad] qaysi ishga {{ajrat|qoʻl}} ursa, uni uddalay olar.. edi.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Sehrli soʻz}}. Qoʻl uchida ''yoki'' qoʻl uchi bilan 1) astoydil emas, istar-istamas; shunchaki, yuzaki. {{misol|Doktor uni {{ajrat|qoʻl}} uchidagina koʻrdi, dori bermadi, tayinli bir gap ham aytmadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|U [Xolmat] Toʻraxonovdan haqiqiy yordam kutgan.. Faqat balandparvoz soʻzlar eshitdi va [toʻgʻonni] pala-partish, {{ajrat|qoʻl}} uchida qurishga daʼvat qilindi.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Qudratli toʻlqin; 2) qiyinchilik bilan, zoʻrgʻa, arang}}. {{misol|Bu qanday gap axir, oʻzim {{ajrat|qoʻl}} uchida tirikchilik qilaman-u, sening uchun shu kunimdan ham ayrilaymi?}} H. Shame,

:Oqpadar. Qoʻl yuvmoq ''ayn.'' qoʻlni yuvib, qoʻl-tiqqa tiqmoq ''(yoki'' urmoq). Qoʻlga olmoq 1)

pora berish, aldash va sh.k. yoʻllar bilan oʻziga moyil qilmoq. {{misol|Xumparning ogʻzi-bur-nini moylab, {{ajrat|qoʻl}}ga olib boʻlmasmikin?|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi; 2) ushlab, tutib olmoq, asir olmoq, bandi qilmoq, qamamoq}}. {{misol|Mux-torxonni Afgʻoniston chegarasida {{ajrat|qoʻl}}ga olib-dilar.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Sarob}}. Qoʻlga tushmoq 1) aybi, jinoiy ishi oshkor boʻlib tutilmoq. {{misol|Gap tarqadi: birov tilmoch Hokim toʻraning xotini bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, desa, yana birov tilmoch Hokim toʻraning qorovuli bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, deyar edi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm; 2) firib yemoq}}. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}ga tushibsan, seni rosa laqillatishibdi.|[[w:Qoʻli bormaydi Is-tagi|Qoʻli bormaydi Is-tagi]]|xohishi yoʻq; hafsalasi yoʻq}}. {{misol|Tutni kesishga {{ajrat|qoʻl}}im bormayapti. }}yash {{misol|Mol ketdi — jon ketdi, ishga ham {{ajrat|qoʻl}}im bormaydi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. Qoʻli ochiq ''yoki ''ochiq qoʻl Hech narsani ayamaydigan, saxiy. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}i ochiqning yoʻli ochiq.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. Qoʻli egri Oʻgʻri. Qoʻli yupqa Kambagʻal, qashshoq. {{misol|Oʻsha kunlari Malohat aya yashayotgan qishloqdan yetmish chaqirim narida {{ajrat|qoʻl}}i yupqaroq bir kishining xonadoniga olov tutashib yonib ketibdi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Qoʻli qichidi - {{q.}} [[qichimoq]].&lt;br/&gt;Qoʻli koʻliga tegmaslik Nihoyatda tez, chaq-qon harakat qilmoq, tez ishlamoq. Qoʻlini sovuq suvga urmaydi Hech ish qilmaydi. {{misol|Nusratilla roʻzgʻorda {{ajrat|qoʻl}}ini sovuq suvga urmaydi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Opa-singillar}}. Qoʻlni bigiz qilmoq ''ayn.'' barmoqni bigiz qilmoq ''q.'' barmoq 1. Qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa tiqmoq ''(yoki'' urmoq) Biror narsadan hafsalasi pir boʻlib, ixlosi qaytib, uni tark etmoq, undan yuz oʻgirmoq, voz kechmoq, qaytmoq. {{misol|Baʼzilari gʻayratlari bekorga ketayotganini koʻrib, {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib, {{ajrat|qoʻl}}tiqqa urdilar.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Ajdodlarimiz qissasi}}. Qoʻlni qoʻlga bermoq Biror sohada bahamjihat boʻlmoq, oʻzaro birlashmoq. {{misol|Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berib ish-lamoq.}} n {{misol|Qadrdon dalalar, mehnat tongi-da Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berar ikki baxtli yosh.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} Harom qoʻl Birovning haqidan hazar qilmaydigan, nopok (odam haqida). {{misol|Qayerdaki harom {{ajrat|qoʻl}} bor, u yerda barakat yoʻq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}

=== Sinonimlari ===
[[ilik]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЛ}}
== Tarjimalari ==

{{OʻTIL}}

=== Tillar ===
*{{tr}}: [[el]]
*{{sah}}: [[хол]], [[илии]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻl'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[рука]]; [[руки]]; // [[ручной]]; {{tarjmisoli|oʻng qoʻl }} {{izoh|прям. и перен}}. правая рука; {{tarjmisoli|qoʻl kuchi }} сила рук; физическая сила; {{tarjmisoli|qoʻl soat(i) }} ручные часы; {{tarjmisoli|qoʻl sochiq }} салфетка; {{tarjmisoli|qoʻl bilan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qoʻlda }} рукой, руками, вручную; {{tarjmisoli|oʻz qoʻli bilan }} собственными руками; собственноручно; сам; '''oʻzi bilan yozilgan xat '''1) писмо написанное {{izoh|(чьей-л.) }}рукой; 2) автограф; {{tarjmisoli|qoʻlda koʻchirilgan nusxa }} экземпляр, переписанный от руки; {{tarjmisoli|mening qoʻlimda }} {{izoh|прям. и перен. }}в{{izoh| }}моих руках; {{tarjmisoli|qoʻlimizda oʻsgan qiz }} девушка, выросшая (воспитанная) у нас; {{tarjmisoli|qoʻlimda hech narsam yoʻq}} 1) у меня в руках ничего нет; 2) я ничем не располагаю; {{tarjmisoli|qoʻldan qoʻlga }} из рук в руки; {{tarjmisoli|qoʻl koʻtarmoq}}  1) поднять руку (руки); 2) {{izoh|перен. }}поднять руку {{izoh|(на кого-л.), }}замахнуться {{izoh|(на кого-л.)}}; 3) голосовать (за {{izoh|кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻl ochmoq}}  {{izoh|рел. }}поднять и сложить руки для молитвы; {{tarjmisoli|qoʻl ushlashib }} взявшись за руки; {{tarjmisoli|qoʻlhalollamoq}}  {{izoh|этн. }}совершать обряд обрезания; {{tarjmisoli|qoʻlga kirgizmoq}}  {{izoh|(или '''}}[[kiritmoq]]''') [[овладевать]], [[приобретать]], [[заполучить]], [[прибирать]] [[к]] [[рукам]]; {{tarjmisoli|qoʻlgaolmoq}}  1) взять в руки, 2) {{izoh|перен. }}захватить; забрать в свои руки, заполучить; {{tarjmisoli|oʻzini qoʻlga olmoq}}  взять себя в руки, сдержаться; {{tarjmisoli|birovni qoʻlga olmoq}}  1) захватить кого-либо, забрать кого-либо; 2) подкупить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻlga tushmoq}}  1) попасться, быть пойманным, быть схваченным; 2) {{izoh|перен. }}быть обманутым, надутым; обмануться; {{tarjmisoli|qoʻl ingni tiy }} не давай воли рукам; {{tarjmisoli|qoʻldan bermoq}} упустить, лишиться {{izoh|(чего-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}surʼatni qoʻl dan bermoq}}  сдавать темпы, снижать темпы; {{tarjmisoli|fursatni qoʻldan bermoq}}  упускать время, упускать удобный момент, упускать случай; {{tarjmisoli|qoʻlidan olib qoʻymoq}} отнимать {{izoh|(у кого-л.)}}, вырывать {{izoh|(что-л. у кого-л.) }}из рук, отбирать, забирать; {{tarjmisoli|qoʻldan chiqarmoq }} 1) выпускать из рук; 2) заканчивать, оканчивать, завершать; 3) {{izoh|перен. }}упускать; {{tarjmisoli|qoʻlni qoʻlga berib }} взявшись за руки, рука об руку; {{tarjmisoli|qoʻl ini orqasiga qilib }} заложив руки за спину; {{tarjmisoli|qoʻl bormaydi }} 1) не хочется, нет желания, не тянет {{izoh|(что-л. делать); }}2) {{izoh|перен. }}рука не поднимается; {{tarjmisoli|qoʻl boʻshida }} {{izoh|(букв, }}когда руки свободны) в свободное время, на досуге; {{tarjmisoli|qoʻl tekkanda }} когда будет свободное время; {{tarjmisoli|qoʻl tegmaydi }} руки не доходят; {{tarjmisoli|qoʻl uchida }} 1) концами пальцев; 2) {{izoh|перен. }}едва, с трудом, с большими усилиями; {{tarjmisoli|qoʻl uchida tirikchilik qilmoq}}  еле-еле сводить концы с концами, с трудом поддерживать существование; 3) {{izoh|перен. }}небрежно; {{tarjmisoli|qoʻl uchida koʻrishmoq}}  небрежно поздороваться; {{tarjmisoli|qoʻl ostida }} под {{izoh|(чьим-л.) }}руководством, под {{izoh|(чьим-л.) }}началом; в подчинении {{izoh|(у кого-л.); {{tarjmisoli|}}qoʻl uchi bilan }} спустя рукава, нехотя, небрежно, кое-как; {{tarjmisoli|qoʻlim qovushmayapti }} {{izoh|см. '''}}[[qovushmoq]]'''; {{tarjmisoli|qoʻlidan keladi }} он в состоянии {{izoh|(что-л. делать), }}он сможет, он сумеет; {{tarjmisoli|bu ish qoʻl imdan kelmaydi }} я не в состоянии сделать это; это мне не по силам; это свыше моих сил; я не в силах сделать это; {{tarjmisoli|qoʻlidan ish keladigan odam }} способный человек; человек, умеющий работать, действовать; {{tarjmisoli|qoʻldan kelgancha }} по мере сил, по мере возможности; {{tarjmisoli|uning qoʻlidan har narsa keladi }} 1) он всё может, он мастер на все руки; 2) {{izoh|перен. }}он на всё способен; от него всего можно ожидать; {{tarjmisoli|qoʻli oʻynamaganning koʻzi oʻynar }} {{izoh|погов. }}кто не работает, тот не ест; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻlni taniydi }} {{izoh|погов. (букв. }}рука руку знает) у кого брал, тому и следует отдавать; {{tarjmisoli|qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa urmoq}}  {{izoh|см. '''}}[[urmoq]]''';&lt;br /&gt;
'''2 '''[[передние]] [[конечности]] [[животных]]; {{tarjmisoli|qoʻl goʻshti }} мясо передних ног;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|разг. }}[[палец]]; [[пальцы]]; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl}}  средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl topar }} игра, в которой один из игроков зажимает все пальцы одной руки в другой руке так, что видны только их кончики, а другой игрок должен найти его средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday }} {{izoh|перен. разг. }}хороший, настоящий, такой, как надо; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday juvon }} молодая красивая женщина; {{tarjmisoli|besh qoʻl baravar emas }} {{izoh|погов. }}пять пальцев не равны; {{izoh|соотв }}в семье не без урода; {{tarjmisoli|ikkala qoʻlini burniga tiqib qolmoq }} {{izoh|(букв. }}остаться с засунутыми в нос двумя пальцами) остаться с носом, остаться в дураках, остаться ни с чем; уйти не солоно хлебавши;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[почерк]]; {{tarjmisoli|bu mening qoʻlim emas }} это не моя рука, это не мой почерк; это не я писал;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подпись]];{{tarjmisoli| qoʻl qoʻymoq}}  расписаться, поставить свою подпись, скрепить своей подписью; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻydirmoq}}  дать расписаться; дать на подпись; получить {{izoh|(чью-л.) }}подпись; {{tarjmisoli|* qoʻl keladigan }} подходящий, сподручный; {{tarjmisoli|bu menga qoʻl kelmaydi }} это мне несподручно; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}}  влезать в душу; {{tarjmisoli|oyoqni qoʻlga olib yugurmoq}}  бежать, не чуя ног под собой; бежать, сломя голову; бежать что есть силы; {{tarjmisoli|ochiqqoʻl }} щедрый; тороватый; {{tarjmisoli|sovuqsuvga qoʻl urmas }} {{izoh|(букв. }}не опустит пальцы в холодную воду) белоручка, бездельник; {{tarjmisoli|u qoʻlini sovuqsuvga urmaydi }} он ничего не делает; он белоручка, бездельник.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>sv1humcgmqrkvm7ym1xct0jjwre6ahg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639413</id>
      <parentid>639412</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:18:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19253" sha1="5uw71422qk9z6tfwjzio93vjcvwhu0y" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻl'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Odamning barmoq uchlaridan yelkasigacha boʻlgan qismi, aʼzosi. {{misol|Baquvvat {{ajrat|qoʻl}}lar.}} {{misol|Qoʻlni oldinga choʻzmoq.}} {{misol|Ikki {{ajrat|qoʻl}}ni yuqori koʻtarmoq.}} {{misol|Qoʻl kuchi.}} {{misol|Bosh qashigani ham {{ajrat|qoʻl}}im tegmaydi.}} {{misol|Yoʻlchi.. ikkinchi {{ajrat|qoʻl}}i bilan Qora Ahmadning bir {{ajrat|qoʻl}}ini orqaga qayirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Shu aʼzoning bilakdan barmoqlar uchigacha boʻlgan qismi; panja. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}} bilan silamoq. {{ajrat|Qoʻl}} bilan ushlamoq.}} {{misol|Yoʻldosh orqadan asta kelib, Elmurodning koʻzini ikki {{ajrat|qoʻl}}i bilan bekitdi.|[[w:Shuhrat|Shuhrat]]|Shinelli yillar}} {{misol|Qozi domla {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib turib, dasturxonga koʻz yugurtirdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Ish-mehnat bajaruvchi aʼzo (vosita) sifatida. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}im band.}} {{misol|Men bu mol-dunyoni, yer-suvni {{ajrat|qoʻl}}im bilan topgan emasman, aqlim bilan topganman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Otabek bilan birga Tashkent tushib, oʻz {{ajrat|qoʻl}}lari bilan toʻyimizni oʻtkazishingizga ishonib Yusufbek hoji.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli tegmaydi''' - biror ishni bajarishga vaqti yoʻq; qoʻli band, ish bilan band.
#{{s. t.|uz}} Hayvonlarning oldingi oyoqlari. {{misol|Qoʻyning {{ajrat|qoʻl}}i va soni.}} {{misol|Qoʻl goʻshti.}}
#{{s. t.|uz}} [[barmoq]]. {{misol|Oʻrta {{ajrat|qoʻl}}.}} {{misol|Besh {{ajrat|qoʻl}} baravar emas.|[[w:Maqol|Maqol]]}}&lt;br/&gt;'''Ikki qoʻlini burniga suqib''' (''yoki'' '''tiqib''') - {{q.}} [[burun]] I.
#Har kimning oʻziga xos yozuv usuli, uslubi, yozuvi, xati va uning ifodasi. {{misol|Qutidor qizining maqsadiga tushunib, ikki turli {{ajrat|qoʻl}}ni darrov payqab oldi: -Vijdonsiz, iblis, - deb qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|[Nizomiddinov:] Xat bilmaydigan ogʻzaki guvohlar ham bor, yozib beray desam, hamma arizalar bir odamning {{ajrat|qoʻl}}i bilan yozilgan, degan shubha boʻlmasin..|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#[[imzo]]. {{misol|Dalolatnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Shartnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Xoʻjabekov - rais, Saidgʻozi.. bir kichkina odam.. Barcha hujjatlarda Xoʻjabekovning {{ajrat|qoʻl}}i.|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Omborchi: -Boʻta {{ajrat|qoʻl}} qoʻymagan qogʻozni qogʻoz demayman, - deb katta ketvordi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#Har kimning oʻziga xos ish usuli, uslubi, ishi, xatti-harakati; shuni aks ettiruvchi ifoda. {{misol|Hovlini oʻrab turgan devorlar ham yangidan urilgan, ichkarisidan hammasi ganch bilan suvalgan. Hamma yoqda akasining {{ajrat|qoʻl}}i koʻrinadi.|[[w:H. Ahmar|H. Ahmar]]|Kim haq?}}
#[[imkon]], [[imkoniyat]].&lt;br/&gt;'''Qayoqqa qoʻl uzatsa yetadi''' - imkoniyatga ega, imkoniyati katta.&lt;br/&gt;'''Qoʻli baland''' - {{ayn.}} '''Qo‘li uzun'''.&lt;br/&gt;'''Qoʻli kalta''' (''yoki'' '''qisqa''') - imkoniyati kam, cheklangan, qurbi yetmaydigan. {{misol|[Dadajon aka:] Oʻylab qarasam, doʻppi tor ekan. Kattaroq ish qilishga {{ajrat|qoʻl}}imiz kalta ekan.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Ixlos}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli uzun''' - har qanday narsaga yetishish, erishish imkoni bor, shunday qudratga ega. {{misol|Uning {{ajrat|qoʻl}}i uzun edi, davlatning bir qismini dadasidan, ukasidan yashirin ishlatib, xolis oʻziga qarashli katta bir boylik orttirgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlidan keladi''' - biror ishni amalga oshirish uchun imkoniyati, huquqi bor, kuch-quvvati yetadi, biror ishni qila, bajara oladi. {{misol|U [Nuri] juda dadil va ayyor qiz. Uning {{ajrat|qoʻl}}idan har qanday ish keladi. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#(''3-{{sh.}} egalik hamda j.k. va {{o'.-p. k.}} shaklida koʻm. vaz.:'' qoʻliga, qoʻlida) Ixtiyoriga, izmiga; ixtiyorida, izmida. {{misol|Kishi hur-mati oʻz {{ajrat|qoʻl}}ida.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|[Kumush] Bu uy-dan chiqib ketishni, bir-ikki oylab Ota-bekni Zaynab {{ajrat|qoʻl}}iga topshirib qoʻyishni yana muvofiq koʻ^mas.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Agarda xon ‘chsoʻtarish mening {{ajrat|qoʻl}}imda boʻlsa edi, xon qilib Otabekni koʻtarar edim.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Besh qoʻlini ogʻziga urmoq ''(yoki'' tiqmoq) ''q.'' besh I. Gah desa ''(yoki'' deganda) qoʻlga qoʻna-digan qilib olmoq ''q.'' gah. Yolgʻiz ''(yoki'' yakka) qoʻl ''q.'' yolgʻizqoʻl. Koʻngliga ''(yoki'' yuragiga, koʻk-siga, qoʻltigʻiga, qoʻyniga) qoʻl solib koʻrmoq Birovning fikri yoki ichki sirini bilish maqsadida turli gaplar aytmoq, shu maq-sadda gapga solmoq. {{misol|Oʻktam toʻy-hasham toʻgʻ-risida soʻz ochib, qizning koʻngliga {{ajrat|qoʻl}} sol-moqchi boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}.v. shabadalar. Oyogʻi olti(ta), qoʻli yetti(ta) ''q.'' oyoq 1. Oyogʻini qoʻlga olib ''q.'' oyoq I. Chap ''(yoki'' soʻl) qoʻl Chap tomon; chap, soʻl. {{misol|Chap {{ajrat|qoʻl}}ga yurmoq. Chap {{ajrat|qoʻl}}dagi koʻcha. }}Oʻng qoʻl 1) oʻng tomon; oʻng. {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga buril-moq. Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dagi uy. Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dan mashina kelib qoldi.}} n {{misol|-Qayoqqa yuramiz, — dedi Si-diqjon qayrilib, uning koʻziga qarab. -Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga, — dedi xotin.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari; 2) eng yaqin, ishonchli yordamchi}}. {{misol|Bu kishi Azizbekning amiri lashkari va oʻng {{ajrat|qoʻl}}i boʻlgan Rayimbek dodxoh edi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Qoʻl bermoq Birovga ixlos qoʻymoq, uni pir deb tanimoq. {{misol|Bir kun Margʻilondan bir eshon keldi. Boyi-miz oʻsha kishiga {{ajrat|qoʻl}} bergan ekan, yaʼni oʻsha kishiningmuridi ekan.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Ixlos}}. Qoʻl kelmoq Qulay, mos, koʻngildagidek boʻlib tushmoq. {{misol|Yerni begona oʻtlardan tozalashda {{ajrat|qoʻl}} keladigan asbob.}} m {{misol|Dalabop qattiq trinkadan besh-olti metr olaman. Ularga judayam {{ajrat|qoʻl}} keladi.|[[w:A. Ubaydullayev|A. Ubaydullayev]]|Hayot oqimi}}. Qoʻl koʻtarmoq 1) rozilik, xohish yoki ovoz berish ishorasi sifatida qoʻlini yuqoriga koʻtarmoq. {{misol|&quot;Kimda-kim Nuʼmon hoji Qalandarov.. bu yerdan badargʻa qilinsin desa, {{ajrat|qoʻl}}ini koʻtarsin. Hamma baravar {{ajrat|qoʻl}} koʻtardi.}} A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari;

2) taslim boʻlmoq. {{misol|Qurshovga olingan dushman qismlari qarshilikni toʻxtatib, {{ajrat|qoʻl}} koʻtardilar;}} 3) {{koʻchma|uz}} birovni urish, zarba berish uchun xezlanmoq. {{misol|Nega sohibkorga {{ajrat|qoʻl}} koʻtarding? Kuchingni qayerga qoʻyishni bil-mayapsanmi?J.|[[w:Sharipov|Sharipov]]|Xorazm}}. Qoʻl sil-tamoq ''q.'' siltamoq. Qoʻl tegizmoq ''(yoki'' ur-moq) 1) faqat boʻlishsiz shaklda: qoʻl te-gizmaslik Hatto isteʼmol uchun olmaslik. {{misol|Ovqatga hech kim {{ajrat|qoʻl}} urmadi;|[[w:2) biror ishga kirishmoq|2) biror ishga kirishmoq]]|tutinmoq, urinmoq}}. {{misol|U [Muxammad] qaysi ishga {{ajrat|qoʻl}} ursa, uni uddalay olar.. edi.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Sehrli soʻz}}. Qoʻl uchida ''yoki'' qoʻl uchi bilan 1) astoydil emas, istar-istamas; shunchaki, yuzaki. {{misol|Doktor uni {{ajrat|qoʻl}} uchidagina koʻrdi, dori bermadi, tayinli bir gap ham aytmadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|U [Xolmat] Toʻraxonovdan haqiqiy yordam kutgan.. Faqat balandparvoz soʻzlar eshitdi va [toʻgʻonni] pala-partish, {{ajrat|qoʻl}} uchida qurishga daʼvat qilindi.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Qudratli toʻlqin; 2) qiyinchilik bilan, zoʻrgʻa, arang}}. {{misol|Bu qanday gap axir, oʻzim {{ajrat|qoʻl}} uchida tirikchilik qilaman-u, sening uchun shu kunimdan ham ayrilaymi?}} H. Shame,

:Oqpadar. Qoʻl yuvmoq ''ayn.'' qoʻlni yuvib, qoʻl-tiqqa tiqmoq ''(yoki'' urmoq). Qoʻlga olmoq 1)

pora berish, aldash va sh.k. yoʻllar bilan oʻziga moyil qilmoq. {{misol|Xumparning ogʻzi-bur-nini moylab, {{ajrat|qoʻl}}ga olib boʻlmasmikin?|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi; 2) ushlab, tutib olmoq, asir olmoq, bandi qilmoq, qamamoq}}. {{misol|Mux-torxonni Afgʻoniston chegarasida {{ajrat|qoʻl}}ga olib-dilar.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Sarob}}. Qoʻlga tushmoq 1) aybi, jinoiy ishi oshkor boʻlib tutilmoq. {{misol|Gap tarqadi: birov tilmoch Hokim toʻraning xotini bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, desa, yana birov tilmoch Hokim toʻraning qorovuli bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, deyar edi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm; 2) firib yemoq}}. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}ga tushibsan, seni rosa laqillatishibdi.|[[w:Qoʻli bormaydi Is-tagi|Qoʻli bormaydi Is-tagi]]|xohishi yoʻq; hafsalasi yoʻq}}. {{misol|Tutni kesishga {{ajrat|qoʻl}}im bormayapti. }}yash {{misol|Mol ketdi — jon ketdi, ishga ham {{ajrat|qoʻl}}im bormaydi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. Qoʻli ochiq ''yoki ''ochiq qoʻl Hech narsani ayamaydigan, saxiy. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}i ochiqning yoʻli ochiq.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. Qoʻli egri Oʻgʻri. Qoʻli yupqa Kambagʻal, qashshoq. {{misol|Oʻsha kunlari Malohat aya yashayotgan qishloqdan yetmish chaqirim narida {{ajrat|qoʻl}}i yupqaroq bir kishining xonadoniga olov tutashib yonib ketibdi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Qoʻli qichidi - {{q.}} [[qichimoq]].&lt;br/&gt;Qoʻli koʻliga tegmaslik Nihoyatda tez, chaq-qon harakat qilmoq, tez ishlamoq. Qoʻlini sovuq suvga urmaydi Hech ish qilmaydi. {{misol|Nusratilla roʻzgʻorda {{ajrat|qoʻl}}ini sovuq suvga urmaydi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Opa-singillar}}. Qoʻlni bigiz qilmoq ''ayn.'' barmoqni bigiz qilmoq ''q.'' barmoq 1. Qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa tiqmoq ''(yoki'' urmoq) Biror narsadan hafsalasi pir boʻlib, ixlosi qaytib, uni tark etmoq, undan yuz oʻgirmoq, voz kechmoq, qaytmoq. {{misol|Baʼzilari gʻayratlari bekorga ketayotganini koʻrib, {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib, {{ajrat|qoʻl}}tiqqa urdilar.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Ajdodlarimiz qissasi}}. Qoʻlni qoʻlga bermoq Biror sohada bahamjihat boʻlmoq, oʻzaro birlashmoq. {{misol|Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berib ish-lamoq.}} n {{misol|Qadrdon dalalar, mehnat tongi-da Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berar ikki baxtli yosh.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} Harom qoʻl Birovning haqidan hazar qilmaydigan, nopok (odam haqida). {{misol|Qayerdaki harom {{ajrat|qoʻl}} bor, u yerda barakat yoʻq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}

=== Sinonimlari ===
[[ilik]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЛ}}
== Tarjimalari ==

{{OʻTIL}}

=== Tillar ===
*{{tr}}: [[el]]
*{{sah}}: [[хол]], [[илии]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻl'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[рука]]; [[руки]]; // [[ручной]]; {{tarjmisoli|oʻng qoʻl }} {{izoh|прям. и перен}}. правая рука; {{tarjmisoli|qoʻl kuchi }} сила рук; физическая сила; {{tarjmisoli|qoʻl soat(i) }} ручные часы; {{tarjmisoli|qoʻl sochiq }} салфетка; {{tarjmisoli|qoʻl bilan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qoʻlda }} рукой, руками, вручную; {{tarjmisoli|oʻz qoʻli bilan }} собственными руками; собственноручно; сам; '''oʻzi bilan yozilgan xat '''1) писмо написанное {{izoh|(чьей-л.) }}рукой; 2) автограф; {{tarjmisoli|qoʻlda koʻchirilgan nusxa }} экземпляр, переписанный от руки; {{tarjmisoli|mening qoʻlimda }} {{izoh|прям. и перен. }}в{{izoh| }}моих руках; {{tarjmisoli|qoʻlimizda oʻsgan qiz }} девушка, выросшая (воспитанная) у нас; {{tarjmisoli|qoʻlimda hech narsam yoʻq}} 1) у меня в руках ничего нет; 2) я ничем не располагаю; {{tarjmisoli|qoʻldan qoʻlga }} из рук в руки; {{tarjmisoli|qoʻl koʻtarmoq}}  1) поднять руку (руки); 2) {{izoh|перен. }}поднять руку {{izoh|(на кого-л.), }}замахнуться {{izoh|(на кого-л.)}}; 3) голосовать (за {{izoh|кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻl ochmoq}}  {{izoh|рел. }}поднять и сложить руки для молитвы; {{tarjmisoli|qoʻl ushlashib }} взявшись за руки; {{tarjmisoli|qoʻlhalollamoq}}  {{izoh|этн. }}совершать обряд обрезания; {{tarjmisoli|qoʻlga kirgizmoq}}  {{izoh|(или '''}}[[kiritmoq]]''') [[овладевать]], [[приобретать]], [[заполучить]], [[прибирать]] [[к]] [[рукам]]; {{tarjmisoli|qoʻlgaolmoq}}  1) взять в руки, 2) {{izoh|перен. }}захватить; забрать в свои руки, заполучить; {{tarjmisoli|oʻzini qoʻlga olmoq}}  взять себя в руки, сдержаться; {{tarjmisoli|birovni qoʻlga olmoq}}  1) захватить кого-либо, забрать кого-либо; 2) подкупить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻlga tushmoq}}  1) попасться, быть пойманным, быть схваченным; 2) {{izoh|перен. }}быть обманутым, надутым; обмануться; {{tarjmisoli|qoʻl ingni tiy }} не давай воли рукам; {{tarjmisoli|qoʻldan bermoq}} упустить, лишиться {{izoh|(чего-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}surʼatni qoʻl dan bermoq}}  сдавать темпы, снижать темпы; {{tarjmisoli|fursatni qoʻldan bermoq}}  упускать время, упускать удобный момент, упускать случай; {{tarjmisoli|qoʻlidan olib qoʻymoq}} отнимать {{izoh|(у кого-л.)}}, вырывать {{izoh|(что-л. у кого-л.) }}из рук, отбирать, забирать; {{tarjmisoli|qoʻldan chiqarmoq }} 1) выпускать из рук; 2) заканчивать, оканчивать, завершать; 3) {{izoh|перен. }}упускать; {{tarjmisoli|qoʻlni qoʻlga berib }} взявшись за руки, рука об руку; {{tarjmisoli|qoʻl ini orqasiga qilib }} заложив руки за спину; {{tarjmisoli|qoʻl bormaydi }} 1) не хочется, нет желания, не тянет {{izoh|(что-л. делать); }}2) {{izoh|перен. }}рука не поднимается; {{tarjmisoli|qoʻl boʻshida }} {{izoh|(букв, }}когда руки свободны) в свободное время, на досуге; {{tarjmisoli|qoʻl tekkanda }} когда будет свободное время; {{tarjmisoli|qoʻl tegmaydi }} руки не доходят; {{tarjmisoli|qoʻl uchida }} 1) концами пальцев; 2) {{izoh|перен. }}едва, с трудом, с большими усилиями; {{tarjmisoli|qoʻl uchida tirikchilik qilmoq}}  еле-еле сводить концы с концами, с трудом поддерживать существование; 3) {{izoh|перен. }}небрежно; {{tarjmisoli|qoʻl uchida koʻrishmoq}}  небрежно поздороваться; {{tarjmisoli|qoʻl ostida }} под {{izoh|(чьим-л.) }}руководством, под {{izoh|(чьим-л.) }}началом; в подчинении {{izoh|(у кого-л.); {{tarjmisoli|}}qoʻl uchi bilan }} спустя рукава, нехотя, небрежно, кое-как; {{tarjmisoli|qoʻlim qovushmayapti }} {{izoh|см. '''}}[[qovushmoq]]'''; {{tarjmisoli|qoʻlidan keladi }} он в состоянии {{izoh|(что-л. делать), }}он сможет, он сумеет; {{tarjmisoli|bu ish qoʻl imdan kelmaydi }} я не в состоянии сделать это; это мне не по силам; это свыше моих сил; я не в силах сделать это; {{tarjmisoli|qoʻlidan ish keladigan odam }} способный человек; человек, умеющий работать, действовать; {{tarjmisoli|qoʻldan kelgancha }} по мере сил, по мере возможности; {{tarjmisoli|uning qoʻlidan har narsa keladi }} 1) он всё может, он мастер на все руки; 2) {{izoh|перен. }}он на всё способен; от него всего можно ожидать; {{tarjmisoli|qoʻli oʻynamaganning koʻzi oʻynar }} {{izoh|погов. }}кто не работает, тот не ест; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻlni taniydi }} {{izoh|погов. (букв. }}рука руку знает) у кого брал, тому и следует отдавать; {{tarjmisoli|qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa urmoq}}  {{izoh|см. '''}}[[urmoq]]''';&lt;br /&gt;
'''2 '''[[передние]] [[конечности]] [[животных]]; {{tarjmisoli|qoʻl goʻshti }} мясо передних ног;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|разг. }}[[палец]]; [[пальцы]]; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl}}  средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl topar }} игра, в которой один из игроков зажимает все пальцы одной руки в другой руке так, что видны только их кончики, а другой игрок должен найти его средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday }} {{izoh|перен. разг. }}хороший, настоящий, такой, как надо; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday juvon }} молодая красивая женщина; {{tarjmisoli|besh qoʻl baravar emas }} {{izoh|погов. }}пять пальцев не равны; {{izoh|соотв }}в семье не без урода; {{tarjmisoli|ikkala qoʻlini burniga tiqib qolmoq }} {{izoh|(букв. }}остаться с засунутыми в нос двумя пальцами) остаться с носом, остаться в дураках, остаться ни с чем; уйти не солоно хлебавши;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[почерк]]; {{tarjmisoli|bu mening qoʻlim emas }} это не моя рука, это не мой почерк; это не я писал;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подпись]];{{tarjmisoli| qoʻl qoʻymoq}}  расписаться, поставить свою подпись, скрепить своей подписью; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻydirmoq}}  дать расписаться; дать на подпись; получить {{izoh|(чью-л.) }}подпись; {{tarjmisoli|* qoʻl keladigan }} подходящий, сподручный; {{tarjmisoli|bu menga qoʻl kelmaydi }} это мне несподручно; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}}  влезать в душу; {{tarjmisoli|oyoqni qoʻlga olib yugurmoq}}  бежать, не чуя ног под собой; бежать, сломя голову; бежать что есть силы; {{tarjmisoli|ochiqqoʻl }} щедрый; тороватый; {{tarjmisoli|sovuqsuvga qoʻl urmas }} {{izoh|(букв. }}не опустит пальцы в холодную воду) белоручка, бездельник; {{tarjmisoli|u qoʻlini sovuqsuvga urmaydi }} он ничего не делает; он белоручка, бездельник.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>5uw71422qk9z6tfwjzio93vjcvwhu0y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639414</id>
      <parentid>639413</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maʼnosi */</comment>
      <origin>639414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19249" sha1="nla97fu6yikx43uplkss2gegol5e223" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻl'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Odamning barmoq uchlaridan yelkasigacha boʻlgan qismi, aʼzosi. {{misol|Baquvvat {{ajrat|qoʻl}}lar.}} {{misol|Qoʻlni oldinga choʻzmoq.}} {{misol|Ikki {{ajrat|qoʻl}}ni yuqori koʻtarmoq.}} {{misol|Qoʻl kuchi.}} {{misol|Bosh qashigani ham {{ajrat|qoʻl}}im tegmaydi.}} {{misol|Yoʻlchi.. ikkinchi {{ajrat|qoʻl}}i bilan Qora Ahmadning bir {{ajrat|qoʻl}}ini orqaga qayirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Shu aʼzoning bilakdan barmoqlar uchigacha boʻlgan qismi; panja. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}} bilan silamoq. {{ajrat|Qoʻl}} bilan ushlamoq.}} {{misol|Yoʻldosh orqadan asta kelib, Elmurodning koʻzini ikki {{ajrat|qoʻl}}i bilan bekitdi.|[[w:Shuhrat|Shuhrat]]|Shinelli yillar}} {{misol|Qozi domla {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib turib, dasturxonga koʻz yugurtirdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Ish-mehnat bajaruvchi aʼzo (vosita) sifatida. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}im band.}} {{misol|Men bu mol-dunyoni, yer-suvni {{ajrat|qoʻl}}im bilan topgan emasman, aqlim bilan topganman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Otabek bilan birga Tashkent tushib, oʻz {{ajrat|qoʻl}}lari bilan toʻyimizni oʻtkazishingizga ishonib Yusufbek hoji.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli tegmaydi''' - biror ishni bajarishga vaqti yoʻq; qoʻli band, ish bilan band.
#{{s. t.|uz}} Hayvonlarning oldingi oyoqlari. {{misol|Qoʻyning {{ajrat|qoʻl}}i va soni.}} {{misol|Qoʻl goʻshti.}}
#{{s. t.|uz}} [[barmoq]]. {{misol|Oʻrta {{ajrat|qoʻl}}.}} {{misol|Besh {{ajrat|qoʻl}} baravar emas.|[[w:Maqol|Maqol]]}}&lt;br/&gt;'''Ikki qoʻlini burniga suqib''' (''yoki'' '''tiqib''') - {{q.}} [[burun]] I.
#Har kimning oʻziga xos yozuv usuli, uslubi, yozuvi, xati va uning ifodasi. {{misol|Qutidor qizining maqsadiga tushunib, ikki turli {{ajrat|qoʻl}}ni darrov payqab oldi: -Vijdonsiz, iblis, - deb qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|[Nizomiddinov:] Xat bilmaydigan ogʻzaki guvohlar ham bor, yozib beray desam, hamma arizalar bir odamning {{ajrat|qoʻl}}i bilan yozilgan, degan shubha boʻlmasin..|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#[[imzo]]. {{misol|Dalolatnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Shartnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Xoʻjabekov - rais, Saidgʻozi.. bir kichkina odam.. Barcha hujjatlarda Xoʻjabekovning {{ajrat|qoʻl}}i.|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Omborchi: -Boʻta {{ajrat|qoʻl}} qoʻymagan qogʻozni qogʻoz demayman, - deb katta ketvordi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#Har kimning oʻziga xos ish usuli, uslubi, ishi, xatti-harakati; shuni aks ettiruvchi ifoda. {{misol|Hovlini oʻrab turgan devorlar ham yangidan urilgan, ichkarisidan hammasi ganch bilan suvalgan. Hamma yoqda akasining {{ajrat|qoʻl}}i koʻrinadi.|[[w:H. Ahmar|H. Ahmar]]|Kim haq?}}
#[[imkon]], [[imkoniyat]].&lt;br/&gt;'''Qayoqqa qoʻl uzatsa yetadi''' - imkoniyatga ega, imkoniyati katta.&lt;br/&gt;'''Qoʻli baland''' - {{ayn.}} '''Qo‘li uzun'''.&lt;br/&gt;'''Qoʻli kalta''' (''yoki'' '''qisqa''') - imkoniyati kam, cheklangan, qurbi yetmaydigan. {{misol|[Dadajon aka:] Oʻylab qarasam, doʻppi tor ekan. Kattaroq ish qilishga {{ajrat|qoʻl}}imiz kalta ekan.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Ixlos}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli uzun''' - har qanday narsaga yetishish, erishish imkoni bor, shunday qudratga ega. {{misol|Uning {{ajrat|qoʻl}}i uzun edi, davlatning bir qismini dadasidan, ukasidan yashirin ishlatib, xolis oʻziga qarashli katta bir boylik orttirgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlidan keladi''' - biror ishni amalga oshirish uchun imkoniyati, huquqi bor, kuch-quvvati yetadi, biror ishni qila, bajara oladi. {{misol|U [Nuri] juda dadil va ayyor qiz. Uning {{ajrat|qoʻl}}idan har qanday ish keladi. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#(''3-{{sh.}} egalik hamda {{j. k.}} va {{o'.-p. k.}} shaklida koʻm. vaz.:'' qoʻliga, qoʻlida) Ixtiyoriga, izmiga; ixtiyorida, izmida. {{misol|Kishi hurmati oʻz {{ajrat|qoʻl}}ida.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|[Kumush] Bu uy-dan chiqib ketishni, bir-ikki oylab Ota-bekni Zaynab {{ajrat|qoʻl}}iga topshirib qoʻyishni yana muvofiq koʻ^mas.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Agarda xon ‘chsoʻtarish mening {{ajrat|qoʻl}}imda boʻlsa edi, xon qilib Otabekni koʻtarar edim.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Besh qoʻlini ogʻziga urmoq ''(yoki'' tiqmoq) ''q.'' besh I. Gah desa ''(yoki'' deganda) qoʻlga qoʻna-digan qilib olmoq ''q.'' gah. Yolgʻiz ''(yoki'' yakka) qoʻl ''q.'' yolgʻizqoʻl. Koʻngliga ''(yoki'' yuragiga, koʻk-siga, qoʻltigʻiga, qoʻyniga) qoʻl solib koʻrmoq Birovning fikri yoki ichki sirini bilish maqsadida turli gaplar aytmoq, shu maq-sadda gapga solmoq. {{misol|Oʻktam toʻy-hasham toʻgʻ-risida soʻz ochib, qizning koʻngliga {{ajrat|qoʻl}} sol-moqchi boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}.v. shabadalar. Oyogʻi olti(ta), qoʻli yetti(ta) ''q.'' oyoq 1. Oyogʻini qoʻlga olib ''q.'' oyoq I. Chap ''(yoki'' soʻl) qoʻl Chap tomon; chap, soʻl. {{misol|Chap {{ajrat|qoʻl}}ga yurmoq. Chap {{ajrat|qoʻl}}dagi koʻcha. }}Oʻng qoʻl 1) oʻng tomon; oʻng. {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga buril-moq. Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dagi uy. Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dan mashina kelib qoldi.}} n {{misol|-Qayoqqa yuramiz, — dedi Si-diqjon qayrilib, uning koʻziga qarab. -Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga, — dedi xotin.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari; 2) eng yaqin, ishonchli yordamchi}}. {{misol|Bu kishi Azizbekning amiri lashkari va oʻng {{ajrat|qoʻl}}i boʻlgan Rayimbek dodxoh edi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Qoʻl bermoq Birovga ixlos qoʻymoq, uni pir deb tanimoq. {{misol|Bir kun Margʻilondan bir eshon keldi. Boyi-miz oʻsha kishiga {{ajrat|qoʻl}} bergan ekan, yaʼni oʻsha kishiningmuridi ekan.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Ixlos}}. Qoʻl kelmoq Qulay, mos, koʻngildagidek boʻlib tushmoq. {{misol|Yerni begona oʻtlardan tozalashda {{ajrat|qoʻl}} keladigan asbob.}} m {{misol|Dalabop qattiq trinkadan besh-olti metr olaman. Ularga judayam {{ajrat|qoʻl}} keladi.|[[w:A. Ubaydullayev|A. Ubaydullayev]]|Hayot oqimi}}. Qoʻl koʻtarmoq 1) rozilik, xohish yoki ovoz berish ishorasi sifatida qoʻlini yuqoriga koʻtarmoq. {{misol|&quot;Kimda-kim Nuʼmon hoji Qalandarov.. bu yerdan badargʻa qilinsin desa, {{ajrat|qoʻl}}ini koʻtarsin. Hamma baravar {{ajrat|qoʻl}} koʻtardi.}} A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari;

2) taslim boʻlmoq. {{misol|Qurshovga olingan dushman qismlari qarshilikni toʻxtatib, {{ajrat|qoʻl}} koʻtardilar;}} 3) {{koʻchma|uz}} birovni urish, zarba berish uchun xezlanmoq. {{misol|Nega sohibkorga {{ajrat|qoʻl}} koʻtarding? Kuchingni qayerga qoʻyishni bil-mayapsanmi?J.|[[w:Sharipov|Sharipov]]|Xorazm}}. Qoʻl sil-tamoq ''q.'' siltamoq. Qoʻl tegizmoq ''(yoki'' ur-moq) 1) faqat boʻlishsiz shaklda: qoʻl te-gizmaslik Hatto isteʼmol uchun olmaslik. {{misol|Ovqatga hech kim {{ajrat|qoʻl}} urmadi;|[[w:2) biror ishga kirishmoq|2) biror ishga kirishmoq]]|tutinmoq, urinmoq}}. {{misol|U [Muxammad] qaysi ishga {{ajrat|qoʻl}} ursa, uni uddalay olar.. edi.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Sehrli soʻz}}. Qoʻl uchida ''yoki'' qoʻl uchi bilan 1) astoydil emas, istar-istamas; shunchaki, yuzaki. {{misol|Doktor uni {{ajrat|qoʻl}} uchidagina koʻrdi, dori bermadi, tayinli bir gap ham aytmadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|U [Xolmat] Toʻraxonovdan haqiqiy yordam kutgan.. Faqat balandparvoz soʻzlar eshitdi va [toʻgʻonni] pala-partish, {{ajrat|qoʻl}} uchida qurishga daʼvat qilindi.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Qudratli toʻlqin; 2) qiyinchilik bilan, zoʻrgʻa, arang}}. {{misol|Bu qanday gap axir, oʻzim {{ajrat|qoʻl}} uchida tirikchilik qilaman-u, sening uchun shu kunimdan ham ayrilaymi?}} H. Shame,

:Oqpadar. Qoʻl yuvmoq ''ayn.'' qoʻlni yuvib, qoʻl-tiqqa tiqmoq ''(yoki'' urmoq). Qoʻlga olmoq 1)

pora berish, aldash va sh.k. yoʻllar bilan oʻziga moyil qilmoq. {{misol|Xumparning ogʻzi-bur-nini moylab, {{ajrat|qoʻl}}ga olib boʻlmasmikin?|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi; 2) ushlab, tutib olmoq, asir olmoq, bandi qilmoq, qamamoq}}. {{misol|Mux-torxonni Afgʻoniston chegarasida {{ajrat|qoʻl}}ga olib-dilar.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Sarob}}. Qoʻlga tushmoq 1) aybi, jinoiy ishi oshkor boʻlib tutilmoq. {{misol|Gap tarqadi: birov tilmoch Hokim toʻraning xotini bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, desa, yana birov tilmoch Hokim toʻraning qorovuli bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, deyar edi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm; 2) firib yemoq}}. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}ga tushibsan, seni rosa laqillatishibdi.|[[w:Qoʻli bormaydi Is-tagi|Qoʻli bormaydi Is-tagi]]|xohishi yoʻq; hafsalasi yoʻq}}. {{misol|Tutni kesishga {{ajrat|qoʻl}}im bormayapti. }}yash {{misol|Mol ketdi — jon ketdi, ishga ham {{ajrat|qoʻl}}im bormaydi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. Qoʻli ochiq ''yoki ''ochiq qoʻl Hech narsani ayamaydigan, saxiy. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}i ochiqning yoʻli ochiq.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. Qoʻli egri Oʻgʻri. Qoʻli yupqa Kambagʻal, qashshoq. {{misol|Oʻsha kunlari Malohat aya yashayotgan qishloqdan yetmish chaqirim narida {{ajrat|qoʻl}}i yupqaroq bir kishining xonadoniga olov tutashib yonib ketibdi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Qoʻli qichidi - {{q.}} [[qichimoq]].&lt;br/&gt;Qoʻli koʻliga tegmaslik Nihoyatda tez, chaq-qon harakat qilmoq, tez ishlamoq. Qoʻlini sovuq suvga urmaydi Hech ish qilmaydi. {{misol|Nusratilla roʻzgʻorda {{ajrat|qoʻl}}ini sovuq suvga urmaydi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Opa-singillar}}. Qoʻlni bigiz qilmoq ''ayn.'' barmoqni bigiz qilmoq ''q.'' barmoq 1. Qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa tiqmoq ''(yoki'' urmoq) Biror narsadan hafsalasi pir boʻlib, ixlosi qaytib, uni tark etmoq, undan yuz oʻgirmoq, voz kechmoq, qaytmoq. {{misol|Baʼzilari gʻayratlari bekorga ketayotganini koʻrib, {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib, {{ajrat|qoʻl}}tiqqa urdilar.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Ajdodlarimiz qissasi}}. Qoʻlni qoʻlga bermoq Biror sohada bahamjihat boʻlmoq, oʻzaro birlashmoq. {{misol|Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berib ish-lamoq.}} n {{misol|Qadrdon dalalar, mehnat tongi-da Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berar ikki baxtli yosh.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} Harom qoʻl Birovning haqidan hazar qilmaydigan, nopok (odam haqida). {{misol|Qayerdaki harom {{ajrat|qoʻl}} bor, u yerda barakat yoʻq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}

=== Sinonimlari ===
[[ilik]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЛ}}
== Tarjimalari ==

{{OʻTIL}}

=== Tillar ===
*{{tr}}: [[el]]
*{{sah}}: [[хол]], [[илии]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻl'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[рука]]; [[руки]]; // [[ручной]]; {{tarjmisoli|oʻng qoʻl }} {{izoh|прям. и перен}}. правая рука; {{tarjmisoli|qoʻl kuchi }} сила рук; физическая сила; {{tarjmisoli|qoʻl soat(i) }} ручные часы; {{tarjmisoli|qoʻl sochiq }} салфетка; {{tarjmisoli|qoʻl bilan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qoʻlda }} рукой, руками, вручную; {{tarjmisoli|oʻz qoʻli bilan }} собственными руками; собственноручно; сам; '''oʻzi bilan yozilgan xat '''1) писмо написанное {{izoh|(чьей-л.) }}рукой; 2) автограф; {{tarjmisoli|qoʻlda koʻchirilgan nusxa }} экземпляр, переписанный от руки; {{tarjmisoli|mening qoʻlimda }} {{izoh|прям. и перен. }}в{{izoh| }}моих руках; {{tarjmisoli|qoʻlimizda oʻsgan qiz }} девушка, выросшая (воспитанная) у нас; {{tarjmisoli|qoʻlimda hech narsam yoʻq}} 1) у меня в руках ничего нет; 2) я ничем не располагаю; {{tarjmisoli|qoʻldan qoʻlga }} из рук в руки; {{tarjmisoli|qoʻl koʻtarmoq}}  1) поднять руку (руки); 2) {{izoh|перен. }}поднять руку {{izoh|(на кого-л.), }}замахнуться {{izoh|(на кого-л.)}}; 3) голосовать (за {{izoh|кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻl ochmoq}}  {{izoh|рел. }}поднять и сложить руки для молитвы; {{tarjmisoli|qoʻl ushlashib }} взявшись за руки; {{tarjmisoli|qoʻlhalollamoq}}  {{izoh|этн. }}совершать обряд обрезания; {{tarjmisoli|qoʻlga kirgizmoq}}  {{izoh|(или '''}}[[kiritmoq]]''') [[овладевать]], [[приобретать]], [[заполучить]], [[прибирать]] [[к]] [[рукам]]; {{tarjmisoli|qoʻlgaolmoq}}  1) взять в руки, 2) {{izoh|перен. }}захватить; забрать в свои руки, заполучить; {{tarjmisoli|oʻzini qoʻlga olmoq}}  взять себя в руки, сдержаться; {{tarjmisoli|birovni qoʻlga olmoq}}  1) захватить кого-либо, забрать кого-либо; 2) подкупить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻlga tushmoq}}  1) попасться, быть пойманным, быть схваченным; 2) {{izoh|перен. }}быть обманутым, надутым; обмануться; {{tarjmisoli|qoʻl ingni tiy }} не давай воли рукам; {{tarjmisoli|qoʻldan bermoq}} упустить, лишиться {{izoh|(чего-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}surʼatni qoʻl dan bermoq}}  сдавать темпы, снижать темпы; {{tarjmisoli|fursatni qoʻldan bermoq}}  упускать время, упускать удобный момент, упускать случай; {{tarjmisoli|qoʻlidan olib qoʻymoq}} отнимать {{izoh|(у кого-л.)}}, вырывать {{izoh|(что-л. у кого-л.) }}из рук, отбирать, забирать; {{tarjmisoli|qoʻldan chiqarmoq }} 1) выпускать из рук; 2) заканчивать, оканчивать, завершать; 3) {{izoh|перен. }}упускать; {{tarjmisoli|qoʻlni qoʻlga berib }} взявшись за руки, рука об руку; {{tarjmisoli|qoʻl ini orqasiga qilib }} заложив руки за спину; {{tarjmisoli|qoʻl bormaydi }} 1) не хочется, нет желания, не тянет {{izoh|(что-л. делать); }}2) {{izoh|перен. }}рука не поднимается; {{tarjmisoli|qoʻl boʻshida }} {{izoh|(букв, }}когда руки свободны) в свободное время, на досуге; {{tarjmisoli|qoʻl tekkanda }} когда будет свободное время; {{tarjmisoli|qoʻl tegmaydi }} руки не доходят; {{tarjmisoli|qoʻl uchida }} 1) концами пальцев; 2) {{izoh|перен. }}едва, с трудом, с большими усилиями; {{tarjmisoli|qoʻl uchida tirikchilik qilmoq}}  еле-еле сводить концы с концами, с трудом поддерживать существование; 3) {{izoh|перен. }}небрежно; {{tarjmisoli|qoʻl uchida koʻrishmoq}}  небрежно поздороваться; {{tarjmisoli|qoʻl ostida }} под {{izoh|(чьим-л.) }}руководством, под {{izoh|(чьим-л.) }}началом; в подчинении {{izoh|(у кого-л.); {{tarjmisoli|}}qoʻl uchi bilan }} спустя рукава, нехотя, небрежно, кое-как; {{tarjmisoli|qoʻlim qovushmayapti }} {{izoh|см. '''}}[[qovushmoq]]'''; {{tarjmisoli|qoʻlidan keladi }} он в состоянии {{izoh|(что-л. делать), }}он сможет, он сумеет; {{tarjmisoli|bu ish qoʻl imdan kelmaydi }} я не в состоянии сделать это; это мне не по силам; это свыше моих сил; я не в силах сделать это; {{tarjmisoli|qoʻlidan ish keladigan odam }} способный человек; человек, умеющий работать, действовать; {{tarjmisoli|qoʻldan kelgancha }} по мере сил, по мере возможности; {{tarjmisoli|uning qoʻlidan har narsa keladi }} 1) он всё может, он мастер на все руки; 2) {{izoh|перен. }}он на всё способен; от него всего можно ожидать; {{tarjmisoli|qoʻli oʻynamaganning koʻzi oʻynar }} {{izoh|погов. }}кто не работает, тот не ест; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻlni taniydi }} {{izoh|погов. (букв. }}рука руку знает) у кого брал, тому и следует отдавать; {{tarjmisoli|qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa urmoq}}  {{izoh|см. '''}}[[urmoq]]''';&lt;br /&gt;
'''2 '''[[передние]] [[конечности]] [[животных]]; {{tarjmisoli|qoʻl goʻshti }} мясо передних ног;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|разг. }}[[палец]]; [[пальцы]]; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl}}  средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl topar }} игра, в которой один из игроков зажимает все пальцы одной руки в другой руке так, что видны только их кончики, а другой игрок должен найти его средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday }} {{izoh|перен. разг. }}хороший, настоящий, такой, как надо; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday juvon }} молодая красивая женщина; {{tarjmisoli|besh qoʻl baravar emas }} {{izoh|погов. }}пять пальцев не равны; {{izoh|соотв }}в семье не без урода; {{tarjmisoli|ikkala qoʻlini burniga tiqib qolmoq }} {{izoh|(букв. }}остаться с засунутыми в нос двумя пальцами) остаться с носом, остаться в дураках, остаться ни с чем; уйти не солоно хлебавши;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[почерк]]; {{tarjmisoli|bu mening qoʻlim emas }} это не моя рука, это не мой почерк; это не я писал;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подпись]];{{tarjmisoli| qoʻl qoʻymoq}}  расписаться, поставить свою подпись, скрепить своей подписью; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻydirmoq}}  дать расписаться; дать на подпись; получить {{izoh|(чью-л.) }}подпись; {{tarjmisoli|* qoʻl keladigan }} подходящий, сподручный; {{tarjmisoli|bu menga qoʻl kelmaydi }} это мне несподручно; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}}  влезать в душу; {{tarjmisoli|oyoqni qoʻlga olib yugurmoq}}  бежать, не чуя ног под собой; бежать, сломя голову; бежать что есть силы; {{tarjmisoli|ochiqqoʻl }} щедрый; тороватый; {{tarjmisoli|sovuqsuvga qoʻl urmas }} {{izoh|(букв. }}не опустит пальцы в холодную воду) белоручка, бездельник; {{tarjmisoli|u qoʻlini sovuqsuvga urmaydi }} он ничего не делает; он белоручка, бездельник.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>nla97fu6yikx43uplkss2gegol5e223</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639415</id>
      <parentid>639414</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19264" sha1="l3wfsvr7zxclbzzdzfkbxqxcx34xtwf" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻl'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Odamning barmoq uchlaridan yelkasigacha boʻlgan qismi, aʼzosi. {{misol|Baquvvat {{ajrat|qoʻl}}lar.}} {{misol|Qoʻlni oldinga choʻzmoq.}} {{misol|Ikki {{ajrat|qoʻl}}ni yuqori koʻtarmoq.}} {{misol|Qoʻl kuchi.}} {{misol|Bosh qashigani ham {{ajrat|qoʻl}}im tegmaydi.}} {{misol|Yoʻlchi.. ikkinchi {{ajrat|qoʻl}}i bilan Qora Ahmadning bir {{ajrat|qoʻl}}ini orqaga qayirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Shu aʼzoning bilakdan barmoqlar uchigacha boʻlgan qismi; panja. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}} bilan silamoq. {{ajrat|Qoʻl}} bilan ushlamoq.}} {{misol|Yoʻldosh orqadan asta kelib, Elmurodning koʻzini ikki {{ajrat|qoʻl}}i bilan bekitdi.|[[w:Shuhrat|Shuhrat]]|Shinelli yillar}} {{misol|Qozi domla {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib turib, dasturxonga koʻz yugurtirdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Ish-mehnat bajaruvchi aʼzo (vosita) sifatida. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}im band.}} {{misol|Men bu mol-dunyoni, yer-suvni {{ajrat|qoʻl}}im bilan topgan emasman, aqlim bilan topganman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Otabek bilan birga Tashkent tushib, oʻz {{ajrat|qoʻl}}lari bilan toʻyimizni oʻtkazishingizga ishonib Yusufbek hoji.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli tegmaydi''' - biror ishni bajarishga vaqti yoʻq; qoʻli band, ish bilan band.
#{{s. t.|uz}} Hayvonlarning oldingi oyoqlari. {{misol|Qoʻyning {{ajrat|qoʻl}}i va soni.}} {{misol|Qoʻl goʻshti.}}
#{{s. t.|uz}} [[barmoq]]. {{misol|Oʻrta {{ajrat|qoʻl}}.}} {{misol|Besh {{ajrat|qoʻl}} baravar emas.|[[w:Maqol|Maqol]]}}&lt;br/&gt;'''Ikki qoʻlini burniga suqib''' (''yoki'' '''tiqib''') - {{q.}} [[burun]] I.
#Har kimning oʻziga xos yozuv usuli, uslubi, yozuvi, xati va uning ifodasi. {{misol|Qutidor qizining maqsadiga tushunib, ikki turli {{ajrat|qoʻl}}ni darrov payqab oldi: -Vijdonsiz, iblis, - deb qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|[Nizomiddinov:] Xat bilmaydigan ogʻzaki guvohlar ham bor, yozib beray desam, hamma arizalar bir odamning {{ajrat|qoʻl}}i bilan yozilgan, degan shubha boʻlmasin..|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#[[imzo]]. {{misol|Dalolatnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Shartnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Xoʻjabekov - rais, Saidgʻozi.. bir kichkina odam.. Barcha hujjatlarda Xoʻjabekovning {{ajrat|qoʻl}}i.|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Omborchi: -Boʻta {{ajrat|qoʻl}} qoʻymagan qogʻozni qogʻoz demayman, - deb katta ketvordi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#Har kimning oʻziga xos ish usuli, uslubi, ishi, xatti-harakati; shuni aks ettiruvchi ifoda. {{misol|Hovlini oʻrab turgan devorlar ham yangidan urilgan, ichkarisidan hammasi ganch bilan suvalgan. Hamma yoqda akasining {{ajrat|qoʻl}}i koʻrinadi.|[[w:H. Ahmar|H. Ahmar]]|Kim haq?}}
#[[imkon]], [[imkoniyat]].&lt;br/&gt;'''Qayoqqa qoʻl uzatsa yetadi''' - imkoniyatga ega, imkoniyati katta.&lt;br/&gt;'''Qoʻli baland''' - {{ayn.}} '''Qo‘li uzun'''.&lt;br/&gt;'''Qoʻli kalta''' (''yoki'' '''qisqa''') - imkoniyati kam, cheklangan, qurbi yetmaydigan. {{misol|[Dadajon aka:] Oʻylab qarasam, doʻppi tor ekan. Kattaroq ish qilishga {{ajrat|qoʻl}}imiz kalta ekan.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Ixlos|1958}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli uzun''' - har qanday narsaga yetishish, erishish imkoni bor, shunday qudratga ega. {{misol|Uning {{ajrat|qoʻl}}i uzun edi, davlatning bir qismini dadasidan, ukasidan yashirin ishlatib, xolis oʻziga qarashli katta bir boylik orttirgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlidan keladi''' - biror ishni amalga oshirish uchun imkoniyati, huquqi bor, kuch-quvvati yetadi, biror ishni qila, bajara oladi. {{misol|U [Nuri] juda dadil va ayyor qiz. Uning {{ajrat|qoʻl}}idan har qanday ish keladi. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#(''3-{{sh.}} egalik hamda {{j. k.}} va {{o'.-p. k.}} shaklida koʻm. vaz.:'' qoʻliga, qoʻlida) Ixtiyoriga, izmiga; ixtiyorida, izmida. {{misol|Kishi hurmati oʻz {{ajrat|qoʻl}}ida.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|[Kumush] Bu uy-dan chiqib ketishni, bir-ikki oylab Ota-bekni Zaynab {{ajrat|qoʻl}}iga topshirib qoʻyishni yana muvofiq koʻ^mas.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Agarda xon ‘chsoʻtarish mening {{ajrat|qoʻl}}imda boʻlsa edi, xon qilib Otabekni koʻtarar edim.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Besh qoʻlini ogʻziga urmoq ''(yoki'' tiqmoq) ''q.'' besh I. Gah desa ''(yoki'' deganda) qoʻlga qoʻna-digan qilib olmoq ''q.'' gah. Yolgʻiz ''(yoki'' yakka) qoʻl ''q.'' yolgʻizqoʻl. Koʻngliga ''(yoki'' yuragiga, koʻk-siga, qoʻltigʻiga, qoʻyniga) qoʻl solib koʻrmoq Birovning fikri yoki ichki sirini bilish maqsadida turli gaplar aytmoq, shu maq-sadda gapga solmoq. {{misol|Oʻktam toʻy-hasham toʻgʻ-risida soʻz ochib, qizning koʻngliga {{ajrat|qoʻl}} sol-moqchi boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}.v. shabadalar. Oyogʻi olti(ta), qoʻli yetti(ta) ''q.'' oyoq 1. Oyogʻini qoʻlga olib ''q.'' oyoq I. Chap ''(yoki'' soʻl) qoʻl Chap tomon; chap, soʻl. {{misol|Chap {{ajrat|qoʻl}}ga yurmoq. Chap {{ajrat|qoʻl}}dagi koʻcha. }}Oʻng qoʻl 1) oʻng tomon; oʻng. {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga buril-moq. Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dagi uy. Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dan mashina kelib qoldi.}} n {{misol|-Qayoqqa yuramiz, — dedi Si-diqjon qayrilib, uning koʻziga qarab. -Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga, — dedi xotin.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari; 2) eng yaqin, ishonchli yordamchi}}. {{misol|Bu kishi Azizbekning amiri lashkari va oʻng {{ajrat|qoʻl}}i boʻlgan Rayimbek dodxoh edi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Qoʻl bermoq Birovga ixlos qoʻymoq, uni pir deb tanimoq. {{misol|Bir kun Margʻilondan bir eshon keldi. Boyi-miz oʻsha kishiga {{ajrat|qoʻl}} bergan ekan, yaʼni oʻsha kishiningmuridi ekan.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Ixlos}}. Qoʻl kelmoq Qulay, mos, koʻngildagidek boʻlib tushmoq. {{misol|Yerni begona oʻtlardan tozalashda {{ajrat|qoʻl}} keladigan asbob.}} m {{misol|Dalabop qattiq trinkadan besh-olti metr olaman. Ularga judayam {{ajrat|qoʻl}} keladi.|[[w:A. Ubaydullayev|A. Ubaydullayev]]|Hayot oqimi}}. Qoʻl koʻtarmoq 1) rozilik, xohish yoki ovoz berish ishorasi sifatida qoʻlini yuqoriga koʻtarmoq. {{misol|&quot;Kimda-kim Nuʼmon hoji Qalandarov.. bu yerdan badargʻa qilinsin desa, {{ajrat|qoʻl}}ini koʻtarsin. Hamma baravar {{ajrat|qoʻl}} koʻtardi.}} A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari;

2) taslim boʻlmoq. {{misol|Qurshovga olingan dushman qismlari qarshilikni toʻxtatib, {{ajrat|qoʻl}} koʻtardilar;}} 3) {{koʻchma|uz}} birovni urish, zarba berish uchun xezlanmoq. {{misol|Nega sohibkorga {{ajrat|qoʻl}} koʻtarding? Kuchingni qayerga qoʻyishni bil-mayapsanmi?J.|[[w:Sharipov|Sharipov]]|Xorazm}}. Qoʻl sil-tamoq ''q.'' siltamoq. Qoʻl tegizmoq ''(yoki'' ur-moq) 1) faqat boʻlishsiz shaklda: qoʻl te-gizmaslik Hatto isteʼmol uchun olmaslik. {{misol|Ovqatga hech kim {{ajrat|qoʻl}} urmadi;|[[w:2) biror ishga kirishmoq|2) biror ishga kirishmoq]]|tutinmoq, urinmoq}}. {{misol|U [Muxammad] qaysi ishga {{ajrat|qoʻl}} ursa, uni uddalay olar.. edi.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Sehrli soʻz}}. Qoʻl uchida ''yoki'' qoʻl uchi bilan 1) astoydil emas, istar-istamas; shunchaki, yuzaki. {{misol|Doktor uni {{ajrat|qoʻl}} uchidagina koʻrdi, dori bermadi, tayinli bir gap ham aytmadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|U [Xolmat] Toʻraxonovdan haqiqiy yordam kutgan.. Faqat balandparvoz soʻzlar eshitdi va [toʻgʻonni] pala-partish, {{ajrat|qoʻl}} uchida qurishga daʼvat qilindi.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Qudratli toʻlqin; 2) qiyinchilik bilan, zoʻrgʻa, arang}}. {{misol|Bu qanday gap axir, oʻzim {{ajrat|qoʻl}} uchida tirikchilik qilaman-u, sening uchun shu kunimdan ham ayrilaymi?}} H. Shame,

:Oqpadar. Qoʻl yuvmoq ''ayn.'' qoʻlni yuvib, qoʻl-tiqqa tiqmoq ''(yoki'' urmoq). Qoʻlga olmoq 1)

pora berish, aldash va sh.k. yoʻllar bilan oʻziga moyil qilmoq. {{misol|Xumparning ogʻzi-bur-nini moylab, {{ajrat|qoʻl}}ga olib boʻlmasmikin?|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi; 2) ushlab, tutib olmoq, asir olmoq, bandi qilmoq, qamamoq}}. {{misol|Mux-torxonni Afgʻoniston chegarasida {{ajrat|qoʻl}}ga olib-dilar.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Sarob}}. Qoʻlga tushmoq 1) aybi, jinoiy ishi oshkor boʻlib tutilmoq. {{misol|Gap tarqadi: birov tilmoch Hokim toʻraning xotini bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, desa, yana birov tilmoch Hokim toʻraning qorovuli bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, deyar edi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm; 2) firib yemoq}}. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}ga tushibsan, seni rosa laqillatishibdi.|[[w:Qoʻli bormaydi Is-tagi|Qoʻli bormaydi Is-tagi]]|xohishi yoʻq; hafsalasi yoʻq}}. {{misol|Tutni kesishga {{ajrat|qoʻl}}im bormayapti. }}yash {{misol|Mol ketdi — jon ketdi, ishga ham {{ajrat|qoʻl}}im bormaydi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. Qoʻli ochiq ''yoki ''ochiq qoʻl Hech narsani ayamaydigan, saxiy. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}i ochiqning yoʻli ochiq.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. Qoʻli egri Oʻgʻri. Qoʻli yupqa Kambagʻal, qashshoq. {{misol|Oʻsha kunlari Malohat aya yashayotgan qishloqdan yetmish chaqirim narida {{ajrat|qoʻl}}i yupqaroq bir kishining xonadoniga olov tutashib yonib ketibdi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Qoʻli qichidi - {{q.}} [[qichimoq]].&lt;br/&gt;Qoʻli koʻliga tegmaslik Nihoyatda tez, chaq-qon harakat qilmoq, tez ishlamoq. Qoʻlini sovuq suvga urmaydi Hech ish qilmaydi. {{misol|Nusratilla roʻzgʻorda {{ajrat|qoʻl}}ini sovuq suvga urmaydi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Opa-singillar}}. Qoʻlni bigiz qilmoq ''ayn.'' barmoqni bigiz qilmoq ''q.'' barmoq 1. Qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa tiqmoq ''(yoki'' urmoq) Biror narsadan hafsalasi pir boʻlib, ixlosi qaytib, uni tark etmoq, undan yuz oʻgirmoq, voz kechmoq, qaytmoq. {{misol|Baʼzilari gʻayratlari bekorga ketayotganini koʻrib, {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib, {{ajrat|qoʻl}}tiqqa urdilar.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Ajdodlarimiz qissasi}}. Qoʻlni qoʻlga bermoq Biror sohada bahamjihat boʻlmoq, oʻzaro birlashmoq. {{misol|Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berib ish-lamoq.}} n {{misol|Qadrdon dalalar, mehnat tongi-da Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berar ikki baxtli yosh.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} Harom qoʻl Birovning haqidan hazar qilmaydigan, nopok (odam haqida). {{misol|Qayerdaki harom {{ajrat|qoʻl}} bor, u yerda barakat yoʻq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}

=== Sinonimlari ===
[[ilik]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЛ}}
== Tarjimalari ==

{{OʻTIL}}

=== Tillar ===
*{{tr}}: [[el]]
*{{sah}}: [[хол]], [[илии]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻl'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[рука]]; [[руки]]; // [[ручной]]; {{tarjmisoli|oʻng qoʻl }} {{izoh|прям. и перен}}. правая рука; {{tarjmisoli|qoʻl kuchi }} сила рук; физическая сила; {{tarjmisoli|qoʻl soat(i) }} ручные часы; {{tarjmisoli|qoʻl sochiq }} салфетка; {{tarjmisoli|qoʻl bilan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qoʻlda }} рукой, руками, вручную; {{tarjmisoli|oʻz qoʻli bilan }} собственными руками; собственноручно; сам; '''oʻzi bilan yozilgan xat '''1) писмо написанное {{izoh|(чьей-л.) }}рукой; 2) автограф; {{tarjmisoli|qoʻlda koʻchirilgan nusxa }} экземпляр, переписанный от руки; {{tarjmisoli|mening qoʻlimda }} {{izoh|прям. и перен. }}в{{izoh| }}моих руках; {{tarjmisoli|qoʻlimizda oʻsgan qiz }} девушка, выросшая (воспитанная) у нас; {{tarjmisoli|qoʻlimda hech narsam yoʻq}} 1) у меня в руках ничего нет; 2) я ничем не располагаю; {{tarjmisoli|qoʻldan qoʻlga }} из рук в руки; {{tarjmisoli|qoʻl koʻtarmoq}}  1) поднять руку (руки); 2) {{izoh|перен. }}поднять руку {{izoh|(на кого-л.), }}замахнуться {{izoh|(на кого-л.)}}; 3) голосовать (за {{izoh|кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻl ochmoq}}  {{izoh|рел. }}поднять и сложить руки для молитвы; {{tarjmisoli|qoʻl ushlashib }} взявшись за руки; {{tarjmisoli|qoʻlhalollamoq}}  {{izoh|этн. }}совершать обряд обрезания; {{tarjmisoli|qoʻlga kirgizmoq}}  {{izoh|(или '''}}[[kiritmoq]]''') [[овладевать]], [[приобретать]], [[заполучить]], [[прибирать]] [[к]] [[рукам]]; {{tarjmisoli|qoʻlgaolmoq}}  1) взять в руки, 2) {{izoh|перен. }}захватить; забрать в свои руки, заполучить; {{tarjmisoli|oʻzini qoʻlga olmoq}}  взять себя в руки, сдержаться; {{tarjmisoli|birovni qoʻlga olmoq}}  1) захватить кого-либо, забрать кого-либо; 2) подкупить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻlga tushmoq}}  1) попасться, быть пойманным, быть схваченным; 2) {{izoh|перен. }}быть обманутым, надутым; обмануться; {{tarjmisoli|qoʻl ingni tiy }} не давай воли рукам; {{tarjmisoli|qoʻldan bermoq}} упустить, лишиться {{izoh|(чего-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}surʼatni qoʻl dan bermoq}}  сдавать темпы, снижать темпы; {{tarjmisoli|fursatni qoʻldan bermoq}}  упускать время, упускать удобный момент, упускать случай; {{tarjmisoli|qoʻlidan olib qoʻymoq}} отнимать {{izoh|(у кого-л.)}}, вырывать {{izoh|(что-л. у кого-л.) }}из рук, отбирать, забирать; {{tarjmisoli|qoʻldan chiqarmoq }} 1) выпускать из рук; 2) заканчивать, оканчивать, завершать; 3) {{izoh|перен. }}упускать; {{tarjmisoli|qoʻlni qoʻlga berib }} взявшись за руки, рука об руку; {{tarjmisoli|qoʻl ini orqasiga qilib }} заложив руки за спину; {{tarjmisoli|qoʻl bormaydi }} 1) не хочется, нет желания, не тянет {{izoh|(что-л. делать); }}2) {{izoh|перен. }}рука не поднимается; {{tarjmisoli|qoʻl boʻshida }} {{izoh|(букв, }}когда руки свободны) в свободное время, на досуге; {{tarjmisoli|qoʻl tekkanda }} когда будет свободное время; {{tarjmisoli|qoʻl tegmaydi }} руки не доходят; {{tarjmisoli|qoʻl uchida }} 1) концами пальцев; 2) {{izoh|перен. }}едва, с трудом, с большими усилиями; {{tarjmisoli|qoʻl uchida tirikchilik qilmoq}}  еле-еле сводить концы с концами, с трудом поддерживать существование; 3) {{izoh|перен. }}небрежно; {{tarjmisoli|qoʻl uchida koʻrishmoq}}  небрежно поздороваться; {{tarjmisoli|qoʻl ostida }} под {{izoh|(чьим-л.) }}руководством, под {{izoh|(чьим-л.) }}началом; в подчинении {{izoh|(у кого-л.); {{tarjmisoli|}}qoʻl uchi bilan }} спустя рукава, нехотя, небрежно, кое-как; {{tarjmisoli|qoʻlim qovushmayapti }} {{izoh|см. '''}}[[qovushmoq]]'''; {{tarjmisoli|qoʻlidan keladi }} он в состоянии {{izoh|(что-л. делать), }}он сможет, он сумеет; {{tarjmisoli|bu ish qoʻl imdan kelmaydi }} я не в состоянии сделать это; это мне не по силам; это свыше моих сил; я не в силах сделать это; {{tarjmisoli|qoʻlidan ish keladigan odam }} способный человек; человек, умеющий работать, действовать; {{tarjmisoli|qoʻldan kelgancha }} по мере сил, по мере возможности; {{tarjmisoli|uning qoʻlidan har narsa keladi }} 1) он всё может, он мастер на все руки; 2) {{izoh|перен. }}он на всё способен; от него всего можно ожидать; {{tarjmisoli|qoʻli oʻynamaganning koʻzi oʻynar }} {{izoh|погов. }}кто не работает, тот не ест; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻlni taniydi }} {{izoh|погов. (букв. }}рука руку знает) у кого брал, тому и следует отдавать; {{tarjmisoli|qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa urmoq}}  {{izoh|см. '''}}[[urmoq]]''';&lt;br /&gt;
'''2 '''[[передние]] [[конечности]] [[животных]]; {{tarjmisoli|qoʻl goʻshti }} мясо передних ног;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|разг. }}[[палец]]; [[пальцы]]; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl}}  средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl topar }} игра, в которой один из игроков зажимает все пальцы одной руки в другой руке так, что видны только их кончики, а другой игрок должен найти его средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday }} {{izoh|перен. разг. }}хороший, настоящий, такой, как надо; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday juvon }} молодая красивая женщина; {{tarjmisoli|besh qoʻl baravar emas }} {{izoh|погов. }}пять пальцев не равны; {{izoh|соотв }}в семье не без урода; {{tarjmisoli|ikkala qoʻlini burniga tiqib qolmoq }} {{izoh|(букв. }}остаться с засунутыми в нос двумя пальцами) остаться с носом, остаться в дураках, остаться ни с чем; уйти не солоно хлебавши;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[почерк]]; {{tarjmisoli|bu mening qoʻlim emas }} это не моя рука, это не мой почерк; это не я писал;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подпись]];{{tarjmisoli| qoʻl qoʻymoq}}  расписаться, поставить свою подпись, скрепить своей подписью; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻydirmoq}}  дать расписаться; дать на подпись; получить {{izoh|(чью-л.) }}подпись; {{tarjmisoli|* qoʻl keladigan }} подходящий, сподручный; {{tarjmisoli|bu menga qoʻl kelmaydi }} это мне несподручно; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}}  влезать в душу; {{tarjmisoli|oyoqni qoʻlga olib yugurmoq}}  бежать, не чуя ног под собой; бежать, сломя голову; бежать что есть силы; {{tarjmisoli|ochiqqoʻl }} щедрый; тороватый; {{tarjmisoli|sovuqsuvga qoʻl urmas }} {{izoh|(букв. }}не опустит пальцы в холодную воду) белоручка, бездельник; {{tarjmisoli|u qoʻlini sovuqsuvga urmaydi }} он ничего не делает; он белоручка, бездельник.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>l3wfsvr7zxclbzzdzfkbxqxcx34xtwf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639416</id>
      <parentid>639415</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:22:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19272" sha1="9238bfv2lof0i4i54nor323h7xxfs5n" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻl'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Odamning barmoq uchlaridan yelkasigacha boʻlgan qismi, aʼzosi. {{misol|Baquvvat {{ajrat|qoʻl}}lar.}} {{misol|Qoʻlni oldinga choʻzmoq.}} {{misol|Ikki {{ajrat|qoʻl}}ni yuqori koʻtarmoq.}} {{misol|Qoʻl kuchi.}} {{misol|Bosh qashigani ham {{ajrat|qoʻl}}im tegmaydi.}} {{misol|Yoʻlchi.. ikkinchi {{ajrat|qoʻl}}i bilan Qora Ahmadning bir {{ajrat|qoʻl}}ini orqaga qayirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Shu aʼzoning bilakdan barmoqlar uchigacha boʻlgan qismi; panja. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}} bilan silamoq. {{ajrat|Qoʻl}} bilan ushlamoq.}} {{misol|Yoʻldosh orqadan asta kelib, Elmurodning koʻzini ikki {{ajrat|qoʻl}}i bilan bekitdi.|[[w:Shuhrat|Shuhrat]]|Shinelli yillar}} {{misol|Qozi domla {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib turib, dasturxonga koʻz yugurtirdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Ish-mehnat bajaruvchi aʼzo (vosita) sifatida. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}im band.}} {{misol|Men bu mol-dunyoni, yer-suvni {{ajrat|qoʻl}}im bilan topgan emasman, aqlim bilan topganman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Otabek bilan birga Tashkent tushib, oʻz {{ajrat|qoʻl}}lari bilan toʻyimizni oʻtkazishingizga ishonib Yusufbek hoji.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli tegmaydi''' - biror ishni bajarishga vaqti yoʻq; qoʻli band, ish bilan band.
#{{s. t.|uz}} Hayvonlarning oldingi oyoqlari. {{misol|Qoʻyning {{ajrat|qoʻl}}i va soni.}} {{misol|Qoʻl goʻshti.}}
#{{s. t.|uz}} [[barmoq]]. {{misol|Oʻrta {{ajrat|qoʻl}}.}} {{misol|Besh {{ajrat|qoʻl}} baravar emas.|[[w:Maqol|Maqol]]}}&lt;br/&gt;'''Ikki qoʻlini burniga suqib''' (''yoki'' '''tiqib''') - {{q.}} [[burun]] I.
#Har kimning oʻziga xos yozuv usuli, uslubi, yozuvi, xati va uning ifodasi. {{misol|Qutidor qizining maqsadiga tushunib, ikki turli {{ajrat|qoʻl}}ni darrov payqab oldi: -Vijdonsiz, iblis, - deb qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|[Nizomiddinov:] Xat bilmaydigan ogʻzaki guvohlar ham bor, yozib beray desam, hamma arizalar bir odamning {{ajrat|qoʻl}}i bilan yozilgan, degan shubha boʻlmasin..|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#[[imzo]]. {{misol|Dalolatnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Shartnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Xoʻjabekov - rais, Saidgʻozi.. bir kichkina odam.. Barcha hujjatlarda Xoʻjabekovning {{ajrat|qoʻl}}i.|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Omborchi: -Boʻta {{ajrat|qoʻl}} qoʻymagan qogʻozni qogʻoz demayman, - deb katta ketvordi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#Har kimning oʻziga xos ish usuli, uslubi, ishi, xatti-harakati; shuni aks ettiruvchi ifoda. {{misol|Hovlini oʻrab turgan devorlar ham yangidan urilgan, ichkarisidan hammasi ganch bilan suvalgan. Hamma yoqda akasining {{ajrat|qoʻl}}i koʻrinadi.|[[w:H. Ahmar|H. Ahmar]]|Kim haq?}}
#[[imkon]], [[imkoniyat]].&lt;br/&gt;'''Qayoqqa qoʻl uzatsa yetadi''' - imkoniyatga ega, imkoniyati katta.&lt;br/&gt;'''Qoʻli baland''' - {{ayn.}} '''Qo‘li uzun'''.&lt;br/&gt;'''Qoʻli kalta''' (''yoki'' '''qisqa''') - imkoniyati kam, cheklangan, qurbi yetmaydigan. {{misol|[Dadajon aka:] Oʻylab qarasam, doʻppi tor ekan. Kattaroq ish qilishga {{ajrat|qoʻl}}imiz kalta ekan.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Ixlos|1958}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli uzun''' - har qanday narsaga yetishish, erishish imkoni bor, shunday qudratga ega. {{misol|Uning {{ajrat|qoʻl}}i uzun edi, davlatning bir qismini dadasidan, ukasidan yashirin ishlatib, xolis oʻziga qarashli katta bir boylik orttirgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlidan keladi''' - biror ishni amalga oshirish uchun imkoniyati, huquqi bor, kuch-quvvati yetadi, biror ishni qila, bajara oladi. {{misol|U [Nuri] juda dadil va ayyor qiz. Uning {{ajrat|qoʻl}}idan har qanday ish keladi. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#(''3-{{sh.}} egalik hamda {{j. k.}} va {{o'.-p. k.}} shaklida {{koʻm.}} {{vzf.}}:'' qoʻliga, qoʻlida) Ixtiyoriga, izmiga; ixtiyorida, izmida. {{misol|Kishi hurmati oʻz {{ajrat|qoʻl}}ida.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|[Kumush] Bu uy-dan chiqib ketishni, bir-ikki oylab Ota-bekni Zaynab {{ajrat|qoʻl}}iga topshirib qoʻyishni yana muvofiq koʻ^mas.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Agarda xon ‘chsoʻtarish mening {{ajrat|qoʻl}}imda boʻlsa edi, xon qilib Otabekni koʻtarar edim.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Besh qoʻlini ogʻziga urmoq ''(yoki'' tiqmoq) ''q.'' besh I. Gah desa ''(yoki'' deganda) qoʻlga qoʻna-digan qilib olmoq ''q.'' gah. Yolgʻiz ''(yoki'' yakka) qoʻl ''q.'' yolgʻizqoʻl. Koʻngliga ''(yoki'' yuragiga, koʻk-siga, qoʻltigʻiga, qoʻyniga) qoʻl solib koʻrmoq Birovning fikri yoki ichki sirini bilish maqsadida turli gaplar aytmoq, shu maq-sadda gapga solmoq. {{misol|Oʻktam toʻy-hasham toʻgʻ-risida soʻz ochib, qizning koʻngliga {{ajrat|qoʻl}} sol-moqchi boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}.v. shabadalar. Oyogʻi olti(ta), qoʻli yetti(ta) ''q.'' oyoq 1. Oyogʻini qoʻlga olib ''q.'' oyoq I. Chap ''(yoki'' soʻl) qoʻl Chap tomon; chap, soʻl. {{misol|Chap {{ajrat|qoʻl}}ga yurmoq. Chap {{ajrat|qoʻl}}dagi koʻcha. }}Oʻng qoʻl 1) oʻng tomon; oʻng. {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga buril-moq. Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dagi uy. Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dan mashina kelib qoldi.}} n {{misol|-Qayoqqa yuramiz, — dedi Si-diqjon qayrilib, uning koʻziga qarab. -Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga, — dedi xotin.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari; 2) eng yaqin, ishonchli yordamchi}}. {{misol|Bu kishi Azizbekning amiri lashkari va oʻng {{ajrat|qoʻl}}i boʻlgan Rayimbek dodxoh edi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Qoʻl bermoq Birovga ixlos qoʻymoq, uni pir deb tanimoq. {{misol|Bir kun Margʻilondan bir eshon keldi. Boyi-miz oʻsha kishiga {{ajrat|qoʻl}} bergan ekan, yaʼni oʻsha kishiningmuridi ekan.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Ixlos}}. Qoʻl kelmoq Qulay, mos, koʻngildagidek boʻlib tushmoq. {{misol|Yerni begona oʻtlardan tozalashda {{ajrat|qoʻl}} keladigan asbob.}} m {{misol|Dalabop qattiq trinkadan besh-olti metr olaman. Ularga judayam {{ajrat|qoʻl}} keladi.|[[w:A. Ubaydullayev|A. Ubaydullayev]]|Hayot oqimi}}. Qoʻl koʻtarmoq 1) rozilik, xohish yoki ovoz berish ishorasi sifatida qoʻlini yuqoriga koʻtarmoq. {{misol|&quot;Kimda-kim Nuʼmon hoji Qalandarov.. bu yerdan badargʻa qilinsin desa, {{ajrat|qoʻl}}ini koʻtarsin. Hamma baravar {{ajrat|qoʻl}} koʻtardi.}} A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari;

2) taslim boʻlmoq. {{misol|Qurshovga olingan dushman qismlari qarshilikni toʻxtatib, {{ajrat|qoʻl}} koʻtardilar;}} 3) {{koʻchma|uz}} birovni urish, zarba berish uchun xezlanmoq. {{misol|Nega sohibkorga {{ajrat|qoʻl}} koʻtarding? Kuchingni qayerga qoʻyishni bil-mayapsanmi?J.|[[w:Sharipov|Sharipov]]|Xorazm}}. Qoʻl sil-tamoq ''q.'' siltamoq. Qoʻl tegizmoq ''(yoki'' ur-moq) 1) faqat boʻlishsiz shaklda: qoʻl te-gizmaslik Hatto isteʼmol uchun olmaslik. {{misol|Ovqatga hech kim {{ajrat|qoʻl}} urmadi;|[[w:2) biror ishga kirishmoq|2) biror ishga kirishmoq]]|tutinmoq, urinmoq}}. {{misol|U [Muxammad] qaysi ishga {{ajrat|qoʻl}} ursa, uni uddalay olar.. edi.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Sehrli soʻz}}. Qoʻl uchida ''yoki'' qoʻl uchi bilan 1) astoydil emas, istar-istamas; shunchaki, yuzaki. {{misol|Doktor uni {{ajrat|qoʻl}} uchidagina koʻrdi, dori bermadi, tayinli bir gap ham aytmadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|U [Xolmat] Toʻraxonovdan haqiqiy yordam kutgan.. Faqat balandparvoz soʻzlar eshitdi va [toʻgʻonni] pala-partish, {{ajrat|qoʻl}} uchida qurishga daʼvat qilindi.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Qudratli toʻlqin; 2) qiyinchilik bilan, zoʻrgʻa, arang}}. {{misol|Bu qanday gap axir, oʻzim {{ajrat|qoʻl}} uchida tirikchilik qilaman-u, sening uchun shu kunimdan ham ayrilaymi?}} H. Shame,

:Oqpadar. Qoʻl yuvmoq ''ayn.'' qoʻlni yuvib, qoʻl-tiqqa tiqmoq ''(yoki'' urmoq). Qoʻlga olmoq 1)

pora berish, aldash va sh.k. yoʻllar bilan oʻziga moyil qilmoq. {{misol|Xumparning ogʻzi-bur-nini moylab, {{ajrat|qoʻl}}ga olib boʻlmasmikin?|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi; 2) ushlab, tutib olmoq, asir olmoq, bandi qilmoq, qamamoq}}. {{misol|Mux-torxonni Afgʻoniston chegarasida {{ajrat|qoʻl}}ga olib-dilar.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Sarob}}. Qoʻlga tushmoq 1) aybi, jinoiy ishi oshkor boʻlib tutilmoq. {{misol|Gap tarqadi: birov tilmoch Hokim toʻraning xotini bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, desa, yana birov tilmoch Hokim toʻraning qorovuli bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, deyar edi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm; 2) firib yemoq}}. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}ga tushibsan, seni rosa laqillatishibdi.|[[w:Qoʻli bormaydi Is-tagi|Qoʻli bormaydi Is-tagi]]|xohishi yoʻq; hafsalasi yoʻq}}. {{misol|Tutni kesishga {{ajrat|qoʻl}}im bormayapti. }}yash {{misol|Mol ketdi — jon ketdi, ishga ham {{ajrat|qoʻl}}im bormaydi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. Qoʻli ochiq ''yoki ''ochiq qoʻl Hech narsani ayamaydigan, saxiy. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}i ochiqning yoʻli ochiq.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. Qoʻli egri Oʻgʻri. Qoʻli yupqa Kambagʻal, qashshoq. {{misol|Oʻsha kunlari Malohat aya yashayotgan qishloqdan yetmish chaqirim narida {{ajrat|qoʻl}}i yupqaroq bir kishining xonadoniga olov tutashib yonib ketibdi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Qoʻli qichidi - {{q.}} [[qichimoq]].&lt;br/&gt;Qoʻli koʻliga tegmaslik Nihoyatda tez, chaq-qon harakat qilmoq, tez ishlamoq. Qoʻlini sovuq suvga urmaydi Hech ish qilmaydi. {{misol|Nusratilla roʻzgʻorda {{ajrat|qoʻl}}ini sovuq suvga urmaydi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Opa-singillar}}. Qoʻlni bigiz qilmoq ''ayn.'' barmoqni bigiz qilmoq ''q.'' barmoq 1. Qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa tiqmoq ''(yoki'' urmoq) Biror narsadan hafsalasi pir boʻlib, ixlosi qaytib, uni tark etmoq, undan yuz oʻgirmoq, voz kechmoq, qaytmoq. {{misol|Baʼzilari gʻayratlari bekorga ketayotganini koʻrib, {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib, {{ajrat|qoʻl}}tiqqa urdilar.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Ajdodlarimiz qissasi}}. Qoʻlni qoʻlga bermoq Biror sohada bahamjihat boʻlmoq, oʻzaro birlashmoq. {{misol|Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berib ish-lamoq.}} n {{misol|Qadrdon dalalar, mehnat tongi-da Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berar ikki baxtli yosh.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} Harom qoʻl Birovning haqidan hazar qilmaydigan, nopok (odam haqida). {{misol|Qayerdaki harom {{ajrat|qoʻl}} bor, u yerda barakat yoʻq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}

=== Sinonimlari ===
[[ilik]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЛ}}
== Tarjimalari ==

{{OʻTIL}}

=== Tillar ===
*{{tr}}: [[el]]
*{{sah}}: [[хол]], [[илии]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻl'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[рука]]; [[руки]]; // [[ручной]]; {{tarjmisoli|oʻng qoʻl }} {{izoh|прям. и перен}}. правая рука; {{tarjmisoli|qoʻl kuchi }} сила рук; физическая сила; {{tarjmisoli|qoʻl soat(i) }} ручные часы; {{tarjmisoli|qoʻl sochiq }} салфетка; {{tarjmisoli|qoʻl bilan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qoʻlda }} рукой, руками, вручную; {{tarjmisoli|oʻz qoʻli bilan }} собственными руками; собственноручно; сам; '''oʻzi bilan yozilgan xat '''1) писмо написанное {{izoh|(чьей-л.) }}рукой; 2) автограф; {{tarjmisoli|qoʻlda koʻchirilgan nusxa }} экземпляр, переписанный от руки; {{tarjmisoli|mening qoʻlimda }} {{izoh|прям. и перен. }}в{{izoh| }}моих руках; {{tarjmisoli|qoʻlimizda oʻsgan qiz }} девушка, выросшая (воспитанная) у нас; {{tarjmisoli|qoʻlimda hech narsam yoʻq}} 1) у меня в руках ничего нет; 2) я ничем не располагаю; {{tarjmisoli|qoʻldan qoʻlga }} из рук в руки; {{tarjmisoli|qoʻl koʻtarmoq}}  1) поднять руку (руки); 2) {{izoh|перен. }}поднять руку {{izoh|(на кого-л.), }}замахнуться {{izoh|(на кого-л.)}}; 3) голосовать (за {{izoh|кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻl ochmoq}}  {{izoh|рел. }}поднять и сложить руки для молитвы; {{tarjmisoli|qoʻl ushlashib }} взявшись за руки; {{tarjmisoli|qoʻlhalollamoq}}  {{izoh|этн. }}совершать обряд обрезания; {{tarjmisoli|qoʻlga kirgizmoq}}  {{izoh|(или '''}}[[kiritmoq]]''') [[овладевать]], [[приобретать]], [[заполучить]], [[прибирать]] [[к]] [[рукам]]; {{tarjmisoli|qoʻlgaolmoq}}  1) взять в руки, 2) {{izoh|перен. }}захватить; забрать в свои руки, заполучить; {{tarjmisoli|oʻzini qoʻlga olmoq}}  взять себя в руки, сдержаться; {{tarjmisoli|birovni qoʻlga olmoq}}  1) захватить кого-либо, забрать кого-либо; 2) подкупить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻlga tushmoq}}  1) попасться, быть пойманным, быть схваченным; 2) {{izoh|перен. }}быть обманутым, надутым; обмануться; {{tarjmisoli|qoʻl ingni tiy }} не давай воли рукам; {{tarjmisoli|qoʻldan bermoq}} упустить, лишиться {{izoh|(чего-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}surʼatni qoʻl dan bermoq}}  сдавать темпы, снижать темпы; {{tarjmisoli|fursatni qoʻldan bermoq}}  упускать время, упускать удобный момент, упускать случай; {{tarjmisoli|qoʻlidan olib qoʻymoq}} отнимать {{izoh|(у кого-л.)}}, вырывать {{izoh|(что-л. у кого-л.) }}из рук, отбирать, забирать; {{tarjmisoli|qoʻldan chiqarmoq }} 1) выпускать из рук; 2) заканчивать, оканчивать, завершать; 3) {{izoh|перен. }}упускать; {{tarjmisoli|qoʻlni qoʻlga berib }} взявшись за руки, рука об руку; {{tarjmisoli|qoʻl ini orqasiga qilib }} заложив руки за спину; {{tarjmisoli|qoʻl bormaydi }} 1) не хочется, нет желания, не тянет {{izoh|(что-л. делать); }}2) {{izoh|перен. }}рука не поднимается; {{tarjmisoli|qoʻl boʻshida }} {{izoh|(букв, }}когда руки свободны) в свободное время, на досуге; {{tarjmisoli|qoʻl tekkanda }} когда будет свободное время; {{tarjmisoli|qoʻl tegmaydi }} руки не доходят; {{tarjmisoli|qoʻl uchida }} 1) концами пальцев; 2) {{izoh|перен. }}едва, с трудом, с большими усилиями; {{tarjmisoli|qoʻl uchida tirikchilik qilmoq}}  еле-еле сводить концы с концами, с трудом поддерживать существование; 3) {{izoh|перен. }}небрежно; {{tarjmisoli|qoʻl uchida koʻrishmoq}}  небрежно поздороваться; {{tarjmisoli|qoʻl ostida }} под {{izoh|(чьим-л.) }}руководством, под {{izoh|(чьим-л.) }}началом; в подчинении {{izoh|(у кого-л.); {{tarjmisoli|}}qoʻl uchi bilan }} спустя рукава, нехотя, небрежно, кое-как; {{tarjmisoli|qoʻlim qovushmayapti }} {{izoh|см. '''}}[[qovushmoq]]'''; {{tarjmisoli|qoʻlidan keladi }} он в состоянии {{izoh|(что-л. делать), }}он сможет, он сумеет; {{tarjmisoli|bu ish qoʻl imdan kelmaydi }} я не в состоянии сделать это; это мне не по силам; это свыше моих сил; я не в силах сделать это; {{tarjmisoli|qoʻlidan ish keladigan odam }} способный человек; человек, умеющий работать, действовать; {{tarjmisoli|qoʻldan kelgancha }} по мере сил, по мере возможности; {{tarjmisoli|uning qoʻlidan har narsa keladi }} 1) он всё может, он мастер на все руки; 2) {{izoh|перен. }}он на всё способен; от него всего можно ожидать; {{tarjmisoli|qoʻli oʻynamaganning koʻzi oʻynar }} {{izoh|погов. }}кто не работает, тот не ест; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻlni taniydi }} {{izoh|погов. (букв. }}рука руку знает) у кого брал, тому и следует отдавать; {{tarjmisoli|qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa urmoq}}  {{izoh|см. '''}}[[urmoq]]''';&lt;br /&gt;
'''2 '''[[передние]] [[конечности]] [[животных]]; {{tarjmisoli|qoʻl goʻshti }} мясо передних ног;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|разг. }}[[палец]]; [[пальцы]]; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl}}  средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl topar }} игра, в которой один из игроков зажимает все пальцы одной руки в другой руке так, что видны только их кончики, а другой игрок должен найти его средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday }} {{izoh|перен. разг. }}хороший, настоящий, такой, как надо; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday juvon }} молодая красивая женщина; {{tarjmisoli|besh qoʻl baravar emas }} {{izoh|погов. }}пять пальцев не равны; {{izoh|соотв }}в семье не без урода; {{tarjmisoli|ikkala qoʻlini burniga tiqib qolmoq }} {{izoh|(букв. }}остаться с засунутыми в нос двумя пальцами) остаться с носом, остаться в дураках, остаться ни с чем; уйти не солоно хлебавши;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[почерк]]; {{tarjmisoli|bu mening qoʻlim emas }} это не моя рука, это не мой почерк; это не я писал;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подпись]];{{tarjmisoli| qoʻl qoʻymoq}}  расписаться, поставить свою подпись, скрепить своей подписью; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻydirmoq}}  дать расписаться; дать на подпись; получить {{izoh|(чью-л.) }}подпись; {{tarjmisoli|* qoʻl keladigan }} подходящий, сподручный; {{tarjmisoli|bu menga qoʻl kelmaydi }} это мне несподручно; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}}  влезать в душу; {{tarjmisoli|oyoqni qoʻlga olib yugurmoq}}  бежать, не чуя ног под собой; бежать, сломя голову; бежать что есть силы; {{tarjmisoli|ochiqqoʻl }} щедрый; тороватый; {{tarjmisoli|sovuqsuvga qoʻl urmas }} {{izoh|(букв. }}не опустит пальцы в холодную воду) белоручка, бездельник; {{tarjmisoli|u qoʻlini sovuqsuvga urmaydi }} он ничего не делает; он белоручка, бездельник.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>9238bfv2lof0i4i54nor323h7xxfs5n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639417</id>
      <parentid>639416</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:35:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19297" sha1="orssiroto6gscr5vakak8joidewy7gl" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻl'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Odamning barmoq uchlaridan yelkasigacha boʻlgan qismi, aʼzosi. {{misol|Baquvvat {{ajrat|qoʻl}}lar.}} {{misol|Qoʻlni oldinga choʻzmoq.}} {{misol|Ikki {{ajrat|qoʻl}}ni yuqori koʻtarmoq.}} {{misol|Qoʻl kuchi.}} {{misol|Bosh qashigani ham {{ajrat|qoʻl}}im tegmaydi.}} {{misol|Yoʻlchi.. ikkinchi {{ajrat|qoʻl}}i bilan Qora Ahmadning bir {{ajrat|qoʻl}}ini orqaga qayirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Shu aʼzoning bilakdan barmoqlar uchigacha boʻlgan qismi; panja. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}} bilan silamoq. {{ajrat|Qoʻl}} bilan ushlamoq.}} {{misol|Yoʻldosh orqadan asta kelib, Elmurodning koʻzini ikki {{ajrat|qoʻl}}i bilan bekitdi.|[[w:Shuhrat|Shuhrat]]|Shinelli yillar}} {{misol|Qozi domla {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib turib, dasturxonga koʻz yugurtirdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Ish-mehnat bajaruvchi aʼzo (vosita) sifatida. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}im band.}} {{misol|Men bu mol-dunyoni, yer-suvni {{ajrat|qoʻl}}im bilan topgan emasman, aqlim bilan topganman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Otabek bilan birga Tashkent tushib, oʻz {{ajrat|qoʻl}}lari bilan toʻyimizni oʻtkazishingizga ishonib Yusufbek hoji.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli tegmaydi''' - biror ishni bajarishga vaqti yoʻq; qoʻli band, ish bilan band.
#{{s. t.|uz}} Hayvonlarning oldingi oyoqlari. {{misol|Qoʻyning {{ajrat|qoʻl}}i va soni.}} {{misol|Qoʻl goʻshti.}}
#{{s. t.|uz}} [[barmoq]]. {{misol|Oʻrta {{ajrat|qoʻl}}.}} {{misol|Besh {{ajrat|qoʻl}} baravar emas.|[[w:Maqol|Maqol]]}}&lt;br/&gt;'''Ikki qoʻlini burniga suqib''' (''yoki'' '''tiqib''') - {{q.}} [[burun]] I.
#Har kimning oʻziga xos yozuv usuli, uslubi, yozuvi, xati va uning ifodasi. {{misol|Qutidor qizining maqsadiga tushunib, ikki turli {{ajrat|qoʻl}}ni darrov payqab oldi: -Vijdonsiz, iblis, - deb qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|[Nizomiddinov:] Xat bilmaydigan ogʻzaki guvohlar ham bor, yozib beray desam, hamma arizalar bir odamning {{ajrat|qoʻl}}i bilan yozilgan, degan shubha boʻlmasin..|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#[[imzo]]. {{misol|Dalolatnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Shartnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Xoʻjabekov - rais, Saidgʻozi.. bir kichkina odam.. Barcha hujjatlarda Xoʻjabekovning {{ajrat|qoʻl}}i.|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Omborchi: -Boʻta {{ajrat|qoʻl}} qoʻymagan qogʻozni qogʻoz demayman, - deb katta ketvordi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#Har kimning oʻziga xos ish usuli, uslubi, ishi, xatti-harakati; shuni aks ettiruvchi ifoda. {{misol|Hovlini oʻrab turgan devorlar ham yangidan urilgan, ichkarisidan hammasi ganch bilan suvalgan. Hamma yoqda akasining {{ajrat|qoʻl}}i koʻrinadi.|[[w:H. Ahmar|H. Ahmar]]|Kim haq?}}
#[[imkon]], [[imkoniyat]].&lt;br/&gt;'''Qayoqqa qoʻl uzatsa yetadi''' - imkoniyatga ega, imkoniyati katta.&lt;br/&gt;'''Qoʻli baland''' - {{ayn.}} '''Qo‘li uzun'''.&lt;br/&gt;'''Qoʻli kalta''' (''yoki'' '''qisqa''') - imkoniyati kam, cheklangan, qurbi yetmaydigan. {{misol|[Dadajon aka:] Oʻylab qarasam, doʻppi tor ekan. Kattaroq ish qilishga {{ajrat|qoʻl}}imiz kalta ekan.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Ixlos|1958}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli uzun''' - har qanday narsaga yetishish, erishish imkoni bor, shunday qudratga ega. {{misol|Uning {{ajrat|qoʻl}}i uzun edi, davlatning bir qismini dadasidan, ukasidan yashirin ishlatib, xolis oʻziga qarashli katta bir boylik orttirgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlidan keladi''' - biror ishni amalga oshirish uchun imkoniyati, huquqi bor, kuch-quvvati yetadi, biror ishni qila, bajara oladi. {{misol|U [Nuri] juda dadil va ayyor qiz. Uning {{ajrat|qoʻl}}idan har qanday ish keladi. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#(''3-{{sh.}} egalik hamda {{j. k.}} va {{o'.-p. k.}} shaklida {{koʻm.}} {{vzf.}}:'' '''qoʻliga''', '''qoʻlida''') - ixtiyoriga, izmiga; ixtiyorida, izmida. {{misol|Kishi hurmati oʻz {{ajrat|qoʻl}}ida.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|[Kumush] Bu uydan chiqib ketishni, bir-ikki oylab Otabekni Zaynab {{ajrat|qoʻl}}iga topshirib qoʻyishni yana muvofiq koʻrmas.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Agarda xon koʻtarish mening {{ajrat|qoʻl}}imda boʻlsa edi, xon qilib Otabekni koʻtarar edim.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}

:Besh qoʻlini ogʻziga urmoq ''(yoki'' tiqmoq) ''q.'' besh I. Gah desa ''(yoki'' deganda) qoʻlga qoʻna-digan qilib olmoq ''q.'' gah. Yolgʻiz ''(yoki'' yakka) qoʻl ''q.'' yolgʻizqoʻl. Koʻngliga ''(yoki'' yuragiga, koʻk-siga, qoʻltigʻiga, qoʻyniga) qoʻl solib koʻrmoq Birovning fikri yoki ichki sirini bilish maqsadida turli gaplar aytmoq, shu maq-sadda gapga solmoq. {{misol|Oʻktam toʻy-hasham toʻgʻ-risida soʻz ochib, qizning koʻngliga {{ajrat|qoʻl}} sol-moqchi boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}.v. shabadalar. Oyogʻi olti(ta), qoʻli yetti(ta) ''q.'' oyoq 1. Oyogʻini qoʻlga olib ''q.'' oyoq I. Chap ''(yoki'' soʻl) qoʻl Chap tomon; chap, soʻl. {{misol|Chap {{ajrat|qoʻl}}ga yurmoq. Chap {{ajrat|qoʻl}}dagi koʻcha. }}Oʻng qoʻl 1) oʻng tomon; oʻng. {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga buril-moq. Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dagi uy. Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dan mashina kelib qoldi.}} n {{misol|-Qayoqqa yuramiz, — dedi Si-diqjon qayrilib, uning koʻziga qarab. -Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga, — dedi xotin.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari; 2) eng yaqin, ishonchli yordamchi}}. {{misol|Bu kishi Azizbekning amiri lashkari va oʻng {{ajrat|qoʻl}}i boʻlgan Rayimbek dodxoh edi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Qoʻl bermoq Birovga ixlos qoʻymoq, uni pir deb tanimoq. {{misol|Bir kun Margʻilondan bir eshon keldi. Boyi-miz oʻsha kishiga {{ajrat|qoʻl}} bergan ekan, yaʼni oʻsha kishiningmuridi ekan.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Ixlos}}. Qoʻl kelmoq Qulay, mos, koʻngildagidek boʻlib tushmoq. {{misol|Yerni begona oʻtlardan tozalashda {{ajrat|qoʻl}} keladigan asbob.}} m {{misol|Dalabop qattiq trinkadan besh-olti metr olaman. Ularga judayam {{ajrat|qoʻl}} keladi.|[[w:A. Ubaydullayev|A. Ubaydullayev]]|Hayot oqimi}}. Qoʻl koʻtarmoq 1) rozilik, xohish yoki ovoz berish ishorasi sifatida qoʻlini yuqoriga koʻtarmoq. {{misol|&quot;Kimda-kim Nuʼmon hoji Qalandarov.. bu yerdan badargʻa qilinsin desa, {{ajrat|qoʻl}}ini koʻtarsin. Hamma baravar {{ajrat|qoʻl}} koʻtardi.}} A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari;

2) taslim boʻlmoq. {{misol|Qurshovga olingan dushman qismlari qarshilikni toʻxtatib, {{ajrat|qoʻl}} koʻtardilar;}} 3) {{koʻchma|uz}} birovni urish, zarba berish uchun xezlanmoq. {{misol|Nega sohibkorga {{ajrat|qoʻl}} koʻtarding? Kuchingni qayerga qoʻyishni bil-mayapsanmi?J.|[[w:Sharipov|Sharipov]]|Xorazm}}. Qoʻl sil-tamoq ''q.'' siltamoq. Qoʻl tegizmoq ''(yoki'' ur-moq) 1) faqat boʻlishsiz shaklda: qoʻl te-gizmaslik Hatto isteʼmol uchun olmaslik. {{misol|Ovqatga hech kim {{ajrat|qoʻl}} urmadi;|[[w:2) biror ishga kirishmoq|2) biror ishga kirishmoq]]|tutinmoq, urinmoq}}. {{misol|U [Muxammad] qaysi ishga {{ajrat|qoʻl}} ursa, uni uddalay olar.. edi.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Sehrli soʻz}}. Qoʻl uchida ''yoki'' qoʻl uchi bilan 1) astoydil emas, istar-istamas; shunchaki, yuzaki. {{misol|Doktor uni {{ajrat|qoʻl}} uchidagina koʻrdi, dori bermadi, tayinli bir gap ham aytmadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|U [Xolmat] Toʻraxonovdan haqiqiy yordam kutgan.. Faqat balandparvoz soʻzlar eshitdi va [toʻgʻonni] pala-partish, {{ajrat|qoʻl}} uchida qurishga daʼvat qilindi.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Qudratli toʻlqin; 2) qiyinchilik bilan, zoʻrgʻa, arang}}. {{misol|Bu qanday gap axir, oʻzim {{ajrat|qoʻl}} uchida tirikchilik qilaman-u, sening uchun shu kunimdan ham ayrilaymi?}} H. Shame,

:Oqpadar. Qoʻl yuvmoq ''ayn.'' qoʻlni yuvib, qoʻl-tiqqa tiqmoq ''(yoki'' urmoq). Qoʻlga olmoq 1)

pora berish, aldash va sh.k. yoʻllar bilan oʻziga moyil qilmoq. {{misol|Xumparning ogʻzi-bur-nini moylab, {{ajrat|qoʻl}}ga olib boʻlmasmikin?|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi; 2) ushlab, tutib olmoq, asir olmoq, bandi qilmoq, qamamoq}}. {{misol|Mux-torxonni Afgʻoniston chegarasida {{ajrat|qoʻl}}ga olib-dilar.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Sarob}}. Qoʻlga tushmoq 1) aybi, jinoiy ishi oshkor boʻlib tutilmoq. {{misol|Gap tarqadi: birov tilmoch Hokim toʻraning xotini bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, desa, yana birov tilmoch Hokim toʻraning qorovuli bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, deyar edi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm; 2) firib yemoq}}. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}ga tushibsan, seni rosa laqillatishibdi.|[[w:Qoʻli bormaydi Is-tagi|Qoʻli bormaydi Is-tagi]]|xohishi yoʻq; hafsalasi yoʻq}}. {{misol|Tutni kesishga {{ajrat|qoʻl}}im bormayapti. }}yash {{misol|Mol ketdi — jon ketdi, ishga ham {{ajrat|qoʻl}}im bormaydi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. Qoʻli ochiq ''yoki ''ochiq qoʻl Hech narsani ayamaydigan, saxiy. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}i ochiqning yoʻli ochiq.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. Qoʻli egri Oʻgʻri. Qoʻli yupqa Kambagʻal, qashshoq. {{misol|Oʻsha kunlari Malohat aya yashayotgan qishloqdan yetmish chaqirim narida {{ajrat|qoʻl}}i yupqaroq bir kishining xonadoniga olov tutashib yonib ketibdi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Qoʻli qichidi - {{q.}} [[qichimoq]].&lt;br/&gt;Qoʻli koʻliga tegmaslik Nihoyatda tez, chaq-qon harakat qilmoq, tez ishlamoq. Qoʻlini sovuq suvga urmaydi Hech ish qilmaydi. {{misol|Nusratilla roʻzgʻorda {{ajrat|qoʻl}}ini sovuq suvga urmaydi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Opa-singillar}}. Qoʻlni bigiz qilmoq ''ayn.'' barmoqni bigiz qilmoq ''q.'' barmoq 1. Qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa tiqmoq ''(yoki'' urmoq) Biror narsadan hafsalasi pir boʻlib, ixlosi qaytib, uni tark etmoq, undan yuz oʻgirmoq, voz kechmoq, qaytmoq. {{misol|Baʼzilari gʻayratlari bekorga ketayotganini koʻrib, {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib, {{ajrat|qoʻl}}tiqqa urdilar.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Ajdodlarimiz qissasi}}. Qoʻlni qoʻlga bermoq Biror sohada bahamjihat boʻlmoq, oʻzaro birlashmoq. {{misol|Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berib ish-lamoq.}} n {{misol|Qadrdon dalalar, mehnat tongi-da Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berar ikki baxtli yosh.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} Harom qoʻl Birovning haqidan hazar qilmaydigan, nopok (odam haqida). {{misol|Qayerdaki harom {{ajrat|qoʻl}} bor, u yerda barakat yoʻq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}

=== Sinonimlari ===
[[ilik]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЛ}}
== Tarjimalari ==

{{OʻTIL}}

=== Tillar ===
*{{tr}}: [[el]]
*{{sah}}: [[хол]], [[илии]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻl'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[рука]]; [[руки]]; // [[ручной]]; {{tarjmisoli|oʻng qoʻl }} {{izoh|прям. и перен}}. правая рука; {{tarjmisoli|qoʻl kuchi }} сила рук; физическая сила; {{tarjmisoli|qoʻl soat(i) }} ручные часы; {{tarjmisoli|qoʻl sochiq }} салфетка; {{tarjmisoli|qoʻl bilan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qoʻlda }} рукой, руками, вручную; {{tarjmisoli|oʻz qoʻli bilan }} собственными руками; собственноручно; сам; '''oʻzi bilan yozilgan xat '''1) писмо написанное {{izoh|(чьей-л.) }}рукой; 2) автограф; {{tarjmisoli|qoʻlda koʻchirilgan nusxa }} экземпляр, переписанный от руки; {{tarjmisoli|mening qoʻlimda }} {{izoh|прям. и перен. }}в{{izoh| }}моих руках; {{tarjmisoli|qoʻlimizda oʻsgan qiz }} девушка, выросшая (воспитанная) у нас; {{tarjmisoli|qoʻlimda hech narsam yoʻq}} 1) у меня в руках ничего нет; 2) я ничем не располагаю; {{tarjmisoli|qoʻldan qoʻlga }} из рук в руки; {{tarjmisoli|qoʻl koʻtarmoq}}  1) поднять руку (руки); 2) {{izoh|перен. }}поднять руку {{izoh|(на кого-л.), }}замахнуться {{izoh|(на кого-л.)}}; 3) голосовать (за {{izoh|кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻl ochmoq}}  {{izoh|рел. }}поднять и сложить руки для молитвы; {{tarjmisoli|qoʻl ushlashib }} взявшись за руки; {{tarjmisoli|qoʻlhalollamoq}}  {{izoh|этн. }}совершать обряд обрезания; {{tarjmisoli|qoʻlga kirgizmoq}}  {{izoh|(или '''}}[[kiritmoq]]''') [[овладевать]], [[приобретать]], [[заполучить]], [[прибирать]] [[к]] [[рукам]]; {{tarjmisoli|qoʻlgaolmoq}}  1) взять в руки, 2) {{izoh|перен. }}захватить; забрать в свои руки, заполучить; {{tarjmisoli|oʻzini qoʻlga olmoq}}  взять себя в руки, сдержаться; {{tarjmisoli|birovni qoʻlga olmoq}}  1) захватить кого-либо, забрать кого-либо; 2) подкупить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻlga tushmoq}}  1) попасться, быть пойманным, быть схваченным; 2) {{izoh|перен. }}быть обманутым, надутым; обмануться; {{tarjmisoli|qoʻl ingni tiy }} не давай воли рукам; {{tarjmisoli|qoʻldan bermoq}} упустить, лишиться {{izoh|(чего-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}surʼatni qoʻl dan bermoq}}  сдавать темпы, снижать темпы; {{tarjmisoli|fursatni qoʻldan bermoq}}  упускать время, упускать удобный момент, упускать случай; {{tarjmisoli|qoʻlidan olib qoʻymoq}} отнимать {{izoh|(у кого-л.)}}, вырывать {{izoh|(что-л. у кого-л.) }}из рук, отбирать, забирать; {{tarjmisoli|qoʻldan chiqarmoq }} 1) выпускать из рук; 2) заканчивать, оканчивать, завершать; 3) {{izoh|перен. }}упускать; {{tarjmisoli|qoʻlni qoʻlga berib }} взявшись за руки, рука об руку; {{tarjmisoli|qoʻl ini orqasiga qilib }} заложив руки за спину; {{tarjmisoli|qoʻl bormaydi }} 1) не хочется, нет желания, не тянет {{izoh|(что-л. делать); }}2) {{izoh|перен. }}рука не поднимается; {{tarjmisoli|qoʻl boʻshida }} {{izoh|(букв, }}когда руки свободны) в свободное время, на досуге; {{tarjmisoli|qoʻl tekkanda }} когда будет свободное время; {{tarjmisoli|qoʻl tegmaydi }} руки не доходят; {{tarjmisoli|qoʻl uchida }} 1) концами пальцев; 2) {{izoh|перен. }}едва, с трудом, с большими усилиями; {{tarjmisoli|qoʻl uchida tirikchilik qilmoq}}  еле-еле сводить концы с концами, с трудом поддерживать существование; 3) {{izoh|перен. }}небрежно; {{tarjmisoli|qoʻl uchida koʻrishmoq}}  небрежно поздороваться; {{tarjmisoli|qoʻl ostida }} под {{izoh|(чьим-л.) }}руководством, под {{izoh|(чьим-л.) }}началом; в подчинении {{izoh|(у кого-л.); {{tarjmisoli|}}qoʻl uchi bilan }} спустя рукава, нехотя, небрежно, кое-как; {{tarjmisoli|qoʻlim qovushmayapti }} {{izoh|см. '''}}[[qovushmoq]]'''; {{tarjmisoli|qoʻlidan keladi }} он в состоянии {{izoh|(что-л. делать), }}он сможет, он сумеет; {{tarjmisoli|bu ish qoʻl imdan kelmaydi }} я не в состоянии сделать это; это мне не по силам; это свыше моих сил; я не в силах сделать это; {{tarjmisoli|qoʻlidan ish keladigan odam }} способный человек; человек, умеющий работать, действовать; {{tarjmisoli|qoʻldan kelgancha }} по мере сил, по мере возможности; {{tarjmisoli|uning qoʻlidan har narsa keladi }} 1) он всё может, он мастер на все руки; 2) {{izoh|перен. }}он на всё способен; от него всего можно ожидать; {{tarjmisoli|qoʻli oʻynamaganning koʻzi oʻynar }} {{izoh|погов. }}кто не работает, тот не ест; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻlni taniydi }} {{izoh|погов. (букв. }}рука руку знает) у кого брал, тому и следует отдавать; {{tarjmisoli|qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa urmoq}}  {{izoh|см. '''}}[[urmoq]]''';&lt;br /&gt;
'''2 '''[[передние]] [[конечности]] [[животных]]; {{tarjmisoli|qoʻl goʻshti }} мясо передних ног;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|разг. }}[[палец]]; [[пальцы]]; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl}}  средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl topar }} игра, в которой один из игроков зажимает все пальцы одной руки в другой руке так, что видны только их кончики, а другой игрок должен найти его средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday }} {{izoh|перен. разг. }}хороший, настоящий, такой, как надо; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday juvon }} молодая красивая женщина; {{tarjmisoli|besh qoʻl baravar emas }} {{izoh|погов. }}пять пальцев не равны; {{izoh|соотв }}в семье не без урода; {{tarjmisoli|ikkala qoʻlini burniga tiqib qolmoq }} {{izoh|(букв. }}остаться с засунутыми в нос двумя пальцами) остаться с носом, остаться в дураках, остаться ни с чем; уйти не солоно хлебавши;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[почерк]]; {{tarjmisoli|bu mening qoʻlim emas }} это не моя рука, это не мой почерк; это не я писал;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подпись]];{{tarjmisoli| qoʻl qoʻymoq}}  расписаться, поставить свою подпись, скрепить своей подписью; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻydirmoq}}  дать расписаться; дать на подпись; получить {{izoh|(чью-л.) }}подпись; {{tarjmisoli|* qoʻl keladigan }} подходящий, сподручный; {{tarjmisoli|bu menga qoʻl kelmaydi }} это мне несподручно; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}}  влезать в душу; {{tarjmisoli|oyoqni qoʻlga olib yugurmoq}}  бежать, не чуя ног под собой; бежать, сломя голову; бежать что есть силы; {{tarjmisoli|ochiqqoʻl }} щедрый; тороватый; {{tarjmisoli|sovuqsuvga qoʻl urmas }} {{izoh|(букв. }}не опустит пальцы в холодную воду) белоручка, бездельник; {{tarjmisoli|u qoʻlini sovuqsuvga urmaydi }} он ничего не делает; он белоручка, бездельник.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>orssiroto6gscr5vakak8joidewy7gl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639418</id>
      <parentid>639417</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:36:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tillarda */</comment>
      <origin>639418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19299" sha1="5smdhrfpw2lu3fab9ktgy9t55rnwoqz" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻl'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Odamning barmoq uchlaridan yelkasigacha boʻlgan qismi, aʼzosi. {{misol|Baquvvat {{ajrat|qoʻl}}lar.}} {{misol|Qoʻlni oldinga choʻzmoq.}} {{misol|Ikki {{ajrat|qoʻl}}ni yuqori koʻtarmoq.}} {{misol|Qoʻl kuchi.}} {{misol|Bosh qashigani ham {{ajrat|qoʻl}}im tegmaydi.}} {{misol|Yoʻlchi.. ikkinchi {{ajrat|qoʻl}}i bilan Qora Ahmadning bir {{ajrat|qoʻl}}ini orqaga qayirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Shu aʼzoning bilakdan barmoqlar uchigacha boʻlgan qismi; panja. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}} bilan silamoq. {{ajrat|Qoʻl}} bilan ushlamoq.}} {{misol|Yoʻldosh orqadan asta kelib, Elmurodning koʻzini ikki {{ajrat|qoʻl}}i bilan bekitdi.|[[w:Shuhrat|Shuhrat]]|Shinelli yillar}} {{misol|Qozi domla {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib turib, dasturxonga koʻz yugurtirdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Ish-mehnat bajaruvchi aʼzo (vosita) sifatida. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}im band.}} {{misol|Men bu mol-dunyoni, yer-suvni {{ajrat|qoʻl}}im bilan topgan emasman, aqlim bilan topganman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Otabek bilan birga Tashkent tushib, oʻz {{ajrat|qoʻl}}lari bilan toʻyimizni oʻtkazishingizga ishonib Yusufbek hoji.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli tegmaydi''' - biror ishni bajarishga vaqti yoʻq; qoʻli band, ish bilan band.
#{{s. t.|uz}} Hayvonlarning oldingi oyoqlari. {{misol|Qoʻyning {{ajrat|qoʻl}}i va soni.}} {{misol|Qoʻl goʻshti.}}
#{{s. t.|uz}} [[barmoq]]. {{misol|Oʻrta {{ajrat|qoʻl}}.}} {{misol|Besh {{ajrat|qoʻl}} baravar emas.|[[w:Maqol|Maqol]]}}&lt;br/&gt;'''Ikki qoʻlini burniga suqib''' (''yoki'' '''tiqib''') - {{q.}} [[burun]] I.
#Har kimning oʻziga xos yozuv usuli, uslubi, yozuvi, xati va uning ifodasi. {{misol|Qutidor qizining maqsadiga tushunib, ikki turli {{ajrat|qoʻl}}ni darrov payqab oldi: -Vijdonsiz, iblis, - deb qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|[Nizomiddinov:] Xat bilmaydigan ogʻzaki guvohlar ham bor, yozib beray desam, hamma arizalar bir odamning {{ajrat|qoʻl}}i bilan yozilgan, degan shubha boʻlmasin..|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#[[imzo]]. {{misol|Dalolatnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Shartnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Xoʻjabekov - rais, Saidgʻozi.. bir kichkina odam.. Barcha hujjatlarda Xoʻjabekovning {{ajrat|qoʻl}}i.|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Omborchi: -Boʻta {{ajrat|qoʻl}} qoʻymagan qogʻozni qogʻoz demayman, - deb katta ketvordi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#Har kimning oʻziga xos ish usuli, uslubi, ishi, xatti-harakati; shuni aks ettiruvchi ifoda. {{misol|Hovlini oʻrab turgan devorlar ham yangidan urilgan, ichkarisidan hammasi ganch bilan suvalgan. Hamma yoqda akasining {{ajrat|qoʻl}}i koʻrinadi.|[[w:H. Ahmar|H. Ahmar]]|Kim haq?}}
#[[imkon]], [[imkoniyat]].&lt;br/&gt;'''Qayoqqa qoʻl uzatsa yetadi''' - imkoniyatga ega, imkoniyati katta.&lt;br/&gt;'''Qoʻli baland''' - {{ayn.}} '''Qo‘li uzun'''.&lt;br/&gt;'''Qoʻli kalta''' (''yoki'' '''qisqa''') - imkoniyati kam, cheklangan, qurbi yetmaydigan. {{misol|[Dadajon aka:] Oʻylab qarasam, doʻppi tor ekan. Kattaroq ish qilishga {{ajrat|qoʻl}}imiz kalta ekan.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Ixlos|1958}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli uzun''' - har qanday narsaga yetishish, erishish imkoni bor, shunday qudratga ega. {{misol|Uning {{ajrat|qoʻl}}i uzun edi, davlatning bir qismini dadasidan, ukasidan yashirin ishlatib, xolis oʻziga qarashli katta bir boylik orttirgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlidan keladi''' - biror ishni amalga oshirish uchun imkoniyati, huquqi bor, kuch-quvvati yetadi, biror ishni qila, bajara oladi. {{misol|U [Nuri] juda dadil va ayyor qiz. Uning {{ajrat|qoʻl}}idan har qanday ish keladi. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#(''3-{{sh.}} egalik hamda {{j. k.}} va {{o'.-p. k.}} shaklida {{koʻm.}} {{vzf.}}:'' '''qoʻliga''', '''qoʻlida''') - ixtiyoriga, izmiga; ixtiyorida, izmida. {{misol|Kishi hurmati oʻz {{ajrat|qoʻl}}ida.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|[Kumush] Bu uydan chiqib ketishni, bir-ikki oylab Otabekni Zaynab {{ajrat|qoʻl}}iga topshirib qoʻyishni yana muvofiq koʻrmas.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Agarda xon koʻtarish mening {{ajrat|qoʻl}}imda boʻlsa edi, xon qilib Otabekni koʻtarar edim.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}

:Besh qoʻlini ogʻziga urmoq ''(yoki'' tiqmoq) ''q.'' besh I. Gah desa ''(yoki'' deganda) qoʻlga qoʻna-digan qilib olmoq ''q.'' gah. Yolgʻiz ''(yoki'' yakka) qoʻl ''q.'' yolgʻizqoʻl. Koʻngliga ''(yoki'' yuragiga, koʻk-siga, qoʻltigʻiga, qoʻyniga) qoʻl solib koʻrmoq Birovning fikri yoki ichki sirini bilish maqsadida turli gaplar aytmoq, shu maq-sadda gapga solmoq. {{misol|Oʻktam toʻy-hasham toʻgʻ-risida soʻz ochib, qizning koʻngliga {{ajrat|qoʻl}} sol-moqchi boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}.v. shabadalar. Oyogʻi olti(ta), qoʻli yetti(ta) ''q.'' oyoq 1. Oyogʻini qoʻlga olib ''q.'' oyoq I. Chap ''(yoki'' soʻl) qoʻl Chap tomon; chap, soʻl. {{misol|Chap {{ajrat|qoʻl}}ga yurmoq. Chap {{ajrat|qoʻl}}dagi koʻcha. }}Oʻng qoʻl 1) oʻng tomon; oʻng. {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga buril-moq. Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dagi uy. Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dan mashina kelib qoldi.}} n {{misol|-Qayoqqa yuramiz, — dedi Si-diqjon qayrilib, uning koʻziga qarab. -Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga, — dedi xotin.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari; 2) eng yaqin, ishonchli yordamchi}}. {{misol|Bu kishi Azizbekning amiri lashkari va oʻng {{ajrat|qoʻl}}i boʻlgan Rayimbek dodxoh edi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Qoʻl bermoq Birovga ixlos qoʻymoq, uni pir deb tanimoq. {{misol|Bir kun Margʻilondan bir eshon keldi. Boyi-miz oʻsha kishiga {{ajrat|qoʻl}} bergan ekan, yaʼni oʻsha kishiningmuridi ekan.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Ixlos}}. Qoʻl kelmoq Qulay, mos, koʻngildagidek boʻlib tushmoq. {{misol|Yerni begona oʻtlardan tozalashda {{ajrat|qoʻl}} keladigan asbob.}} m {{misol|Dalabop qattiq trinkadan besh-olti metr olaman. Ularga judayam {{ajrat|qoʻl}} keladi.|[[w:A. Ubaydullayev|A. Ubaydullayev]]|Hayot oqimi}}. Qoʻl koʻtarmoq 1) rozilik, xohish yoki ovoz berish ishorasi sifatida qoʻlini yuqoriga koʻtarmoq. {{misol|&quot;Kimda-kim Nuʼmon hoji Qalandarov.. bu yerdan badargʻa qilinsin desa, {{ajrat|qoʻl}}ini koʻtarsin. Hamma baravar {{ajrat|qoʻl}} koʻtardi.}} A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari;

2) taslim boʻlmoq. {{misol|Qurshovga olingan dushman qismlari qarshilikni toʻxtatib, {{ajrat|qoʻl}} koʻtardilar;}} 3) {{koʻchma|uz}} birovni urish, zarba berish uchun xezlanmoq. {{misol|Nega sohibkorga {{ajrat|qoʻl}} koʻtarding? Kuchingni qayerga qoʻyishni bil-mayapsanmi?J.|[[w:Sharipov|Sharipov]]|Xorazm}}. Qoʻl sil-tamoq ''q.'' siltamoq. Qoʻl tegizmoq ''(yoki'' ur-moq) 1) faqat boʻlishsiz shaklda: qoʻl te-gizmaslik Hatto isteʼmol uchun olmaslik. {{misol|Ovqatga hech kim {{ajrat|qoʻl}} urmadi;|[[w:2) biror ishga kirishmoq|2) biror ishga kirishmoq]]|tutinmoq, urinmoq}}. {{misol|U [Muxammad] qaysi ishga {{ajrat|qoʻl}} ursa, uni uddalay olar.. edi.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Sehrli soʻz}}. Qoʻl uchida ''yoki'' qoʻl uchi bilan 1) astoydil emas, istar-istamas; shunchaki, yuzaki. {{misol|Doktor uni {{ajrat|qoʻl}} uchidagina koʻrdi, dori bermadi, tayinli bir gap ham aytmadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|U [Xolmat] Toʻraxonovdan haqiqiy yordam kutgan.. Faqat balandparvoz soʻzlar eshitdi va [toʻgʻonni] pala-partish, {{ajrat|qoʻl}} uchida qurishga daʼvat qilindi.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Qudratli toʻlqin; 2) qiyinchilik bilan, zoʻrgʻa, arang}}. {{misol|Bu qanday gap axir, oʻzim {{ajrat|qoʻl}} uchida tirikchilik qilaman-u, sening uchun shu kunimdan ham ayrilaymi?}} H. Shame,

:Oqpadar. Qoʻl yuvmoq ''ayn.'' qoʻlni yuvib, qoʻl-tiqqa tiqmoq ''(yoki'' urmoq). Qoʻlga olmoq 1)

pora berish, aldash va sh.k. yoʻllar bilan oʻziga moyil qilmoq. {{misol|Xumparning ogʻzi-bur-nini moylab, {{ajrat|qoʻl}}ga olib boʻlmasmikin?|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi; 2) ushlab, tutib olmoq, asir olmoq, bandi qilmoq, qamamoq}}. {{misol|Mux-torxonni Afgʻoniston chegarasida {{ajrat|qoʻl}}ga olib-dilar.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Sarob}}. Qoʻlga tushmoq 1) aybi, jinoiy ishi oshkor boʻlib tutilmoq. {{misol|Gap tarqadi: birov tilmoch Hokim toʻraning xotini bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, desa, yana birov tilmoch Hokim toʻraning qorovuli bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, deyar edi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm; 2) firib yemoq}}. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}ga tushibsan, seni rosa laqillatishibdi.|[[w:Qoʻli bormaydi Is-tagi|Qoʻli bormaydi Is-tagi]]|xohishi yoʻq; hafsalasi yoʻq}}. {{misol|Tutni kesishga {{ajrat|qoʻl}}im bormayapti. }}yash {{misol|Mol ketdi — jon ketdi, ishga ham {{ajrat|qoʻl}}im bormaydi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. Qoʻli ochiq ''yoki ''ochiq qoʻl Hech narsani ayamaydigan, saxiy. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}i ochiqning yoʻli ochiq.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. Qoʻli egri Oʻgʻri. Qoʻli yupqa Kambagʻal, qashshoq. {{misol|Oʻsha kunlari Malohat aya yashayotgan qishloqdan yetmish chaqirim narida {{ajrat|qoʻl}}i yupqaroq bir kishining xonadoniga olov tutashib yonib ketibdi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Qoʻli qichidi - {{q.}} [[qichimoq]].&lt;br/&gt;Qoʻli koʻliga tegmaslik Nihoyatda tez, chaq-qon harakat qilmoq, tez ishlamoq. Qoʻlini sovuq suvga urmaydi Hech ish qilmaydi. {{misol|Nusratilla roʻzgʻorda {{ajrat|qoʻl}}ini sovuq suvga urmaydi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Opa-singillar}}. Qoʻlni bigiz qilmoq ''ayn.'' barmoqni bigiz qilmoq ''q.'' barmoq 1. Qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa tiqmoq ''(yoki'' urmoq) Biror narsadan hafsalasi pir boʻlib, ixlosi qaytib, uni tark etmoq, undan yuz oʻgirmoq, voz kechmoq, qaytmoq. {{misol|Baʼzilari gʻayratlari bekorga ketayotganini koʻrib, {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib, {{ajrat|qoʻl}}tiqqa urdilar.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Ajdodlarimiz qissasi}}. Qoʻlni qoʻlga bermoq Biror sohada bahamjihat boʻlmoq, oʻzaro birlashmoq. {{misol|Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berib ish-lamoq.}} n {{misol|Qadrdon dalalar, mehnat tongi-da Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berar ikki baxtli yosh.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} Harom qoʻl Birovning haqidan hazar qilmaydigan, nopok (odam haqida). {{misol|Qayerdaki harom {{ajrat|qoʻl}} bor, u yerda barakat yoʻq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}

=== Sinonimlari ===
[[ilik]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЛ}}
== Tarjimalari ==

{{OʻTIL}}

=== Tillarda ===
{{-trans-|qo‘l|
*{{tr}}: [[el]]
*{{sah}}: [[хол]], [[илии]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻl'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[рука]]; [[руки]]; // [[ручной]]; {{tarjmisoli|oʻng qoʻl }} {{izoh|прям. и перен}}. правая рука; {{tarjmisoli|qoʻl kuchi }} сила рук; физическая сила; {{tarjmisoli|qoʻl soat(i) }} ручные часы; {{tarjmisoli|qoʻl sochiq }} салфетка; {{tarjmisoli|qoʻl bilan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qoʻlda }} рукой, руками, вручную; {{tarjmisoli|oʻz qoʻli bilan }} собственными руками; собственноручно; сам; '''oʻzi bilan yozilgan xat '''1) писмо написанное {{izoh|(чьей-л.) }}рукой; 2) автограф; {{tarjmisoli|qoʻlda koʻchirilgan nusxa }} экземпляр, переписанный от руки; {{tarjmisoli|mening qoʻlimda }} {{izoh|прям. и перен. }}в{{izoh| }}моих руках; {{tarjmisoli|qoʻlimizda oʻsgan qiz }} девушка, выросшая (воспитанная) у нас; {{tarjmisoli|qoʻlimda hech narsam yoʻq}} 1) у меня в руках ничего нет; 2) я ничем не располагаю; {{tarjmisoli|qoʻldan qoʻlga }} из рук в руки; {{tarjmisoli|qoʻl koʻtarmoq}}  1) поднять руку (руки); 2) {{izoh|перен. }}поднять руку {{izoh|(на кого-л.), }}замахнуться {{izoh|(на кого-л.)}}; 3) голосовать (за {{izoh|кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻl ochmoq}}  {{izoh|рел. }}поднять и сложить руки для молитвы; {{tarjmisoli|qoʻl ushlashib }} взявшись за руки; {{tarjmisoli|qoʻlhalollamoq}}  {{izoh|этн. }}совершать обряд обрезания; {{tarjmisoli|qoʻlga kirgizmoq}}  {{izoh|(или '''}}[[kiritmoq]]''') [[овладевать]], [[приобретать]], [[заполучить]], [[прибирать]] [[к]] [[рукам]]; {{tarjmisoli|qoʻlgaolmoq}}  1) взять в руки, 2) {{izoh|перен. }}захватить; забрать в свои руки, заполучить; {{tarjmisoli|oʻzini qoʻlga olmoq}}  взять себя в руки, сдержаться; {{tarjmisoli|birovni qoʻlga olmoq}}  1) захватить кого-либо, забрать кого-либо; 2) подкупить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻlga tushmoq}}  1) попасться, быть пойманным, быть схваченным; 2) {{izoh|перен. }}быть обманутым, надутым; обмануться; {{tarjmisoli|qoʻl ingni tiy }} не давай воли рукам; {{tarjmisoli|qoʻldan bermoq}} упустить, лишиться {{izoh|(чего-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}surʼatni qoʻl dan bermoq}}  сдавать темпы, снижать темпы; {{tarjmisoli|fursatni qoʻldan bermoq}}  упускать время, упускать удобный момент, упускать случай; {{tarjmisoli|qoʻlidan olib qoʻymoq}} отнимать {{izoh|(у кого-л.)}}, вырывать {{izoh|(что-л. у кого-л.) }}из рук, отбирать, забирать; {{tarjmisoli|qoʻldan chiqarmoq }} 1) выпускать из рук; 2) заканчивать, оканчивать, завершать; 3) {{izoh|перен. }}упускать; {{tarjmisoli|qoʻlni qoʻlga berib }} взявшись за руки, рука об руку; {{tarjmisoli|qoʻl ini orqasiga qilib }} заложив руки за спину; {{tarjmisoli|qoʻl bormaydi }} 1) не хочется, нет желания, не тянет {{izoh|(что-л. делать); }}2) {{izoh|перен. }}рука не поднимается; {{tarjmisoli|qoʻl boʻshida }} {{izoh|(букв, }}когда руки свободны) в свободное время, на досуге; {{tarjmisoli|qoʻl tekkanda }} когда будет свободное время; {{tarjmisoli|qoʻl tegmaydi }} руки не доходят; {{tarjmisoli|qoʻl uchida }} 1) концами пальцев; 2) {{izoh|перен. }}едва, с трудом, с большими усилиями; {{tarjmisoli|qoʻl uchida tirikchilik qilmoq}}  еле-еле сводить концы с концами, с трудом поддерживать существование; 3) {{izoh|перен. }}небрежно; {{tarjmisoli|qoʻl uchida koʻrishmoq}}  небрежно поздороваться; {{tarjmisoli|qoʻl ostida }} под {{izoh|(чьим-л.) }}руководством, под {{izoh|(чьим-л.) }}началом; в подчинении {{izoh|(у кого-л.); {{tarjmisoli|}}qoʻl uchi bilan }} спустя рукава, нехотя, небрежно, кое-как; {{tarjmisoli|qoʻlim qovushmayapti }} {{izoh|см. '''}}[[qovushmoq]]'''; {{tarjmisoli|qoʻlidan keladi }} он в состоянии {{izoh|(что-л. делать), }}он сможет, он сумеет; {{tarjmisoli|bu ish qoʻl imdan kelmaydi }} я не в состоянии сделать это; это мне не по силам; это свыше моих сил; я не в силах сделать это; {{tarjmisoli|qoʻlidan ish keladigan odam }} способный человек; человек, умеющий работать, действовать; {{tarjmisoli|qoʻldan kelgancha }} по мере сил, по мере возможности; {{tarjmisoli|uning qoʻlidan har narsa keladi }} 1) он всё может, он мастер на все руки; 2) {{izoh|перен. }}он на всё способен; от него всего можно ожидать; {{tarjmisoli|qoʻli oʻynamaganning koʻzi oʻynar }} {{izoh|погов. }}кто не работает, тот не ест; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻlni taniydi }} {{izoh|погов. (букв. }}рука руку знает) у кого брал, тому и следует отдавать; {{tarjmisoli|qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa urmoq}}  {{izoh|см. '''}}[[urmoq]]''';&lt;br /&gt;
'''2 '''[[передние]] [[конечности]] [[животных]]; {{tarjmisoli|qoʻl goʻshti }} мясо передних ног;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|разг. }}[[палец]]; [[пальцы]]; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl}}  средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl topar }} игра, в которой один из игроков зажимает все пальцы одной руки в другой руке так, что видны только их кончики, а другой игрок должен найти его средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday }} {{izoh|перен. разг. }}хороший, настоящий, такой, как надо; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday juvon }} молодая красивая женщина; {{tarjmisoli|besh qoʻl baravar emas }} {{izoh|погов. }}пять пальцев не равны; {{izoh|соотв }}в семье не без урода; {{tarjmisoli|ikkala qoʻlini burniga tiqib qolmoq }} {{izoh|(букв. }}остаться с засунутыми в нос двумя пальцами) остаться с носом, остаться в дураках, остаться ни с чем; уйти не солоно хлебавши;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[почерк]]; {{tarjmisoli|bu mening qoʻlim emas }} это не моя рука, это не мой почерк; это не я писал;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подпись]];{{tarjmisoli| qoʻl qoʻymoq}}  расписаться, поставить свою подпись, скрепить своей подписью; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻydirmoq}}  дать расписаться; дать на подпись; получить {{izoh|(чью-л.) }}подпись; {{tarjmisoli|* qoʻl keladigan }} подходящий, сподручный; {{tarjmisoli|bu menga qoʻl kelmaydi }} это мне несподручно; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}}  влезать в душу; {{tarjmisoli|oyoqni qoʻlga olib yugurmoq}}  бежать, не чуя ног под собой; бежать, сломя голову; бежать что есть силы; {{tarjmisoli|ochiqqoʻl }} щедрый; тороватый; {{tarjmisoli|sovuqsuvga qoʻl urmas }} {{izoh|(букв. }}не опустит пальцы в холодную воду) белоручка, бездельник; {{tarjmisoli|u qoʻlini sovuqsuvga urmaydi }} он ничего не делает; он белоручка, бездельник.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>5smdhrfpw2lu3fab9ktgy9t55rnwoqz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639419</id>
      <parentid>639418</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:45:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maʼnosi */</comment>
      <origin>639419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19506" sha1="iy0f7kmm3sax6y20zk3d8kn1z0tnmgx" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻl'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Odamning barmoq uchlaridan yelkasigacha boʻlgan qismi, aʼzosi. {{misol|Baquvvat {{ajrat|qoʻl}}lar.}} {{misol|Qoʻlni oldinga choʻzmoq.}} {{misol|Ikki {{ajrat|qoʻl}}ni yuqori koʻtarmoq.}} {{misol|Qoʻl kuchi.}} {{misol|Bosh qashigani ham {{ajrat|qoʻl}}im tegmaydi.}} {{misol|Yoʻlchi.. ikkinchi {{ajrat|qoʻl}}i bilan Qora Ahmadning bir {{ajrat|qoʻl}}ini orqaga qayirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Shu aʼzoning bilakdan barmoqlar uchigacha boʻlgan qismi; panja. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}} bilan silamoq. {{ajrat|Qoʻl}} bilan ushlamoq.}} {{misol|Yoʻldosh orqadan asta kelib, Elmurodning koʻzini ikki {{ajrat|qoʻl}}i bilan bekitdi.|[[w:Shuhrat|Shuhrat]]|Shinelli yillar}} {{misol|Qozi domla {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib turib, dasturxonga koʻz yugurtirdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Ish-mehnat bajaruvchi aʼzo (vosita) sifatida. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}im band.}} {{misol|Men bu mol-dunyoni, yer-suvni {{ajrat|qoʻl}}im bilan topgan emasman, aqlim bilan topganman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Otabek bilan birga Tashkent tushib, oʻz {{ajrat|qoʻl}}lari bilan toʻyimizni oʻtkazishingizga ishonib Yusufbek hoji.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli tegmaydi''' - biror ishni bajarishga vaqti yoʻq; qoʻli band, ish bilan band.
#{{s. t.|uz}} Hayvonlarning oldingi oyoqlari. {{misol|Qoʻyning {{ajrat|qoʻl}}i va soni.}} {{misol|Qoʻl goʻshti.}}
#{{s. t.|uz}} [[barmoq]]. {{misol|Oʻrta {{ajrat|qoʻl}}.}} {{misol|Besh {{ajrat|qoʻl}} baravar emas.|[[w:Maqol|Maqol]]}}&lt;br/&gt;'''Ikki qoʻlini burniga suqib''' (''yoki'' '''tiqib''') - {{q.}} [[burun]] I.
#Har kimning oʻziga xos yozuv usuli, uslubi, yozuvi, xati va uning ifodasi. {{misol|Qutidor qizining maqsadiga tushunib, ikki turli {{ajrat|qoʻl}}ni darrov payqab oldi: -Vijdonsiz, iblis, - deb qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|[Nizomiddinov:] Xat bilmaydigan ogʻzaki guvohlar ham bor, yozib beray desam, hamma arizalar bir odamning {{ajrat|qoʻl}}i bilan yozilgan, degan shubha boʻlmasin..|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#[[imzo]]. {{misol|Dalolatnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Shartnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Xoʻjabekov - rais, Saidgʻozi.. bir kichkina odam.. Barcha hujjatlarda Xoʻjabekovning {{ajrat|qoʻl}}i.|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Omborchi: -Boʻta {{ajrat|qoʻl}} qoʻymagan qogʻozni qogʻoz demayman, - deb katta ketvordi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#Har kimning oʻziga xos ish usuli, uslubi, ishi, xatti-harakati; shuni aks ettiruvchi ifoda. {{misol|Hovlini oʻrab turgan devorlar ham yangidan urilgan, ichkarisidan hammasi ganch bilan suvalgan. Hamma yoqda akasining {{ajrat|qoʻl}}i koʻrinadi.|[[w:H. Ahmar|H. Ahmar]]|Kim haq?}}
#[[imkon]], [[imkoniyat]].&lt;br/&gt;'''Qayoqqa qoʻl uzatsa yetadi''' - imkoniyatga ega, imkoniyati katta.&lt;br/&gt;'''Qoʻli baland''' - {{ayn.}} '''Qo‘li uzun'''.&lt;br/&gt;'''Qoʻli kalta''' (''yoki'' '''qisqa''') - imkoniyati kam, cheklangan, qurbi yetmaydigan. {{misol|[Dadajon aka:] Oʻylab qarasam, doʻppi tor ekan. Kattaroq ish qilishga {{ajrat|qoʻl}}imiz kalta ekan.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Ixlos|1958}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli uzun''' - har qanday narsaga yetishish, erishish imkoni bor, shunday qudratga ega. {{misol|Uning {{ajrat|qoʻl}}i uzun edi, davlatning bir qismini dadasidan, ukasidan yashirin ishlatib, xolis oʻziga qarashli katta bir boylik orttirgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlidan keladi''' - biror ishni amalga oshirish uchun imkoniyati, huquqi bor, kuch-quvvati yetadi, biror ishni qila, bajara oladi. {{misol|U [Nuri] juda dadil va ayyor qiz. Uning {{ajrat|qoʻl}}idan har qanday ish keladi. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#(''3-{{sh.}} egalik hamda {{j. k.}} va {{o'.-p. k.}} shaklida {{koʻm.}} {{vzf.}}:'' '''qoʻliga''', '''qoʻlida''') - ixtiyoriga, izmiga; ixtiyorida, izmida. {{misol|Kishi hurmati oʻz {{ajrat|qoʻl}}ida.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|[Kumush] Bu uydan chiqib ketishni, bir-ikki oylab Otabekni Zaynab {{ajrat|qoʻl}}iga topshirib qoʻyishni yana muvofiq koʻrmas.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Agarda xon koʻtarish mening {{ajrat|qoʻl}}imda boʻlsa edi, xon qilib Otabekni koʻtarar edim.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Besh qoʻlini ogʻziga urmoq''' (''yoki'' '''tiqmoq''') - {{q.}} [[besh]] I.&lt;br/&gt;'''Gah desa''' (''yoki'' '''deganda''') '''qoʻlga qoʻnadigan qilib olmoq''' - {{q.}} [[gah]].&lt;br/&gt;'''Yolgʻiz''' (''yoki'' '''yakka''') '''qoʻl''' - {{q.}} [[yolgʻizqoʻl]].&lt;br/&gt;'''Koʻngliga''' (''yoki'' '''yuragiga''', '''koʻksiga''', '''qoʻltigʻiga''', '''qoʻyniga''') '''qoʻl solib koʻrmoq''' - birovning fikri yoki ichki sirini bilish maqsadida turli gaplar aytmoq, shu maqsadda gapga solmoq. {{misol|Oʻktam toʻy-hasham toʻgʻrisida soʻz ochib, qizning koʻngliga {{ajrat|qoʻl}} sol-moqchi boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}.v. shabadalar. '''Oyogʻi olti'''('''ta'''), '''qoʻli yetti'''('''ta''') ''q.'' oyoq 1. '''Oyogʻini qoʻlga olib''' ''q.'' oyoq I.&lt;br/&gt;'''Chap''' (''yoki'' '''soʻl''') '''qoʻl''' - chap tomon; chap, soʻl. {{misol|Chap {{ajrat|qoʻl}}ga yurmoq.}} {{misol|Chap {{ajrat|qoʻl}}dagi koʻcha.}}&lt;br/&gt;'''Oʻng qoʻl''' - 1) oʻng tomon; oʻng. {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga burilmoq. Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dagi uy. Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dan mashina kelib qoldi.}} n {{misol|-Qayoqqa yuramiz, — dedi Si-diqjon qayrilib, uning koʻziga qarab. -Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga, — dedi xotin.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari; 2) eng yaqin, ishonchli yordamchi}}. {{misol|Bu kishi Azizbekning amiri lashkari va oʻng {{ajrat|qoʻl}}i boʻlgan Rayimbek dodxoh edi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. '''Qoʻl bermoq''' Birovga ixlos qoʻymoq, uni pir deb tanimoq. {{misol|Bir kun Margʻilondan bir eshon keldi. Boyi-miz oʻsha kishiga {{ajrat|qoʻl}} bergan ekan, yaʼni oʻsha kishiningmuridi ekan.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Ixlos}}. '''Qoʻl kelmoq''' Qulay, mos, koʻngildagidek boʻlib tushmoq. {{misol|Yerni begona oʻtlardan tozalashda {{ajrat|qoʻl}} keladigan asbob.}} m {{misol|Dalabop qattiq trinkadan besh-olti metr olaman. Ularga judayam {{ajrat|qoʻl}} keladi.|[[w:A. Ubaydullayev|A. Ubaydullayev]]|Hayot oqimi}}. '''Qoʻl koʻtarmoq''' 1) rozilik, xohish yoki ovoz berish ishorasi sifatida qoʻlini yuqoriga koʻtarmoq. {{misol|&quot;Kimda-kim Nuʼmon hoji Qalandarov.. bu yerdan badargʻa qilinsin desa, {{ajrat|qoʻl}}ini koʻtarsin. Hamma baravar {{ajrat|qoʻl}} koʻtardi.}} A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari;

2) taslim boʻlmoq. {{misol|Qurshovga olingan dushman qismlari qarshilikni toʻxtatib, {{ajrat|qoʻl}} koʻtardilar;}} 3) {{koʻchma|uz}} birovni urish, zarba berish uchun xezlanmoq. {{misol|Nega sohibkorga {{ajrat|qoʻl}} koʻtarding? Kuchingni qayerga qoʻyishni bil-mayapsanmi?J.|[[w:Sharipov|Sharipov]]|Xorazm}}. Qoʻl sil-tamoq ''q.'' siltamoq. Qoʻl tegizmoq ''(yoki'' ur-moq) 1) faqat boʻlishsiz shaklda: qoʻl te-gizmaslik Hatto isteʼmol uchun olmaslik. {{misol|Ovqatga hech kim {{ajrat|qoʻl}} urmadi;|[[w:2) biror ishga kirishmoq|2) biror ishga kirishmoq]]|tutinmoq, urinmoq}}. {{misol|U [Muxammad] qaysi ishga {{ajrat|qoʻl}} ursa, uni uddalay olar.. edi.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Sehrli soʻz}}. Qoʻl uchida ''yoki'' qoʻl uchi bilan 1) astoydil emas, istar-istamas; shunchaki, yuzaki. {{misol|Doktor uni {{ajrat|qoʻl}} uchidagina koʻrdi, dori bermadi, tayinli bir gap ham aytmadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|U [Xolmat] Toʻraxonovdan haqiqiy yordam kutgan.. Faqat balandparvoz soʻzlar eshitdi va [toʻgʻonni] pala-partish, {{ajrat|qoʻl}} uchida qurishga daʼvat qilindi.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Qudratli toʻlqin; 2) qiyinchilik bilan, zoʻrgʻa, arang}}. {{misol|Bu qanday gap axir, oʻzim {{ajrat|qoʻl}} uchida tirikchilik qilaman-u, sening uchun shu kunimdan ham ayrilaymi?}} H. Shame,

:Oqpadar. Qoʻl yuvmoq ''ayn.'' qoʻlni yuvib, qoʻl-tiqqa tiqmoq ''(yoki'' urmoq). Qoʻlga olmoq 1)

pora berish, aldash va sh.k. yoʻllar bilan oʻziga moyil qilmoq. {{misol|Xumparning ogʻzi-bur-nini moylab, {{ajrat|qoʻl}}ga olib boʻlmasmikin?|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi; 2) ushlab, tutib olmoq, asir olmoq, bandi qilmoq, qamamoq}}. {{misol|Mux-torxonni Afgʻoniston chegarasida {{ajrat|qoʻl}}ga olib-dilar.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Sarob}}. Qoʻlga tushmoq 1) aybi, jinoiy ishi oshkor boʻlib tutilmoq. {{misol|Gap tarqadi: birov tilmoch Hokim toʻraning xotini bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, desa, yana birov tilmoch Hokim toʻraning qorovuli bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, deyar edi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm; 2) firib yemoq}}. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}ga tushibsan, seni rosa laqillatishibdi.|[[w:Qoʻli bormaydi Is-tagi|Qoʻli bormaydi Is-tagi]]|xohishi yoʻq; hafsalasi yoʻq}}. {{misol|Tutni kesishga {{ajrat|qoʻl}}im bormayapti. }}yash {{misol|Mol ketdi — jon ketdi, ishga ham {{ajrat|qoʻl}}im bormaydi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. Qoʻli ochiq ''yoki ''ochiq qoʻl Hech narsani ayamaydigan, saxiy. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}i ochiqning yoʻli ochiq.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. Qoʻli egri Oʻgʻri. Qoʻli yupqa Kambagʻal, qashshoq. {{misol|Oʻsha kunlari Malohat aya yashayotgan qishloqdan yetmish chaqirim narida {{ajrat|qoʻl}}i yupqaroq bir kishining xonadoniga olov tutashib yonib ketibdi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Qoʻli qichidi - {{q.}} [[qichimoq]].&lt;br/&gt;Qoʻli koʻliga tegmaslik Nihoyatda tez, chaq-qon harakat qilmoq, tez ishlamoq. Qoʻlini sovuq suvga urmaydi Hech ish qilmaydi. {{misol|Nusratilla roʻzgʻorda {{ajrat|qoʻl}}ini sovuq suvga urmaydi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Opa-singillar}}. Qoʻlni bigiz qilmoq ''ayn.'' barmoqni bigiz qilmoq ''q.'' barmoq 1. Qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa tiqmoq ''(yoki'' urmoq) Biror narsadan hafsalasi pir boʻlib, ixlosi qaytib, uni tark etmoq, undan yuz oʻgirmoq, voz kechmoq, qaytmoq. {{misol|Baʼzilari gʻayratlari bekorga ketayotganini koʻrib, {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib, {{ajrat|qoʻl}}tiqqa urdilar.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Ajdodlarimiz qissasi}}. Qoʻlni qoʻlga bermoq Biror sohada bahamjihat boʻlmoq, oʻzaro birlashmoq. {{misol|Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berib ish-lamoq.}} n {{misol|Qadrdon dalalar, mehnat tongi-da Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berar ikki baxtli yosh.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} Harom qoʻl Birovning haqidan hazar qilmaydigan, nopok (odam haqida). {{misol|Qayerdaki harom {{ajrat|qoʻl}} bor, u yerda barakat yoʻq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}

=== Sinonimlari ===
[[ilik]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЛ}}
== Tarjimalari ==

{{OʻTIL}}

=== Tillarda ===
{{-trans-|qo‘l|
*{{tr}}: [[el]]
*{{sah}}: [[хол]], [[илии]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻl'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[рука]]; [[руки]]; // [[ручной]]; {{tarjmisoli|oʻng qoʻl }} {{izoh|прям. и перен}}. правая рука; {{tarjmisoli|qoʻl kuchi }} сила рук; физическая сила; {{tarjmisoli|qoʻl soat(i) }} ручные часы; {{tarjmisoli|qoʻl sochiq }} салфетка; {{tarjmisoli|qoʻl bilan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qoʻlda }} рукой, руками, вручную; {{tarjmisoli|oʻz qoʻli bilan }} собственными руками; собственноручно; сам; '''oʻzi bilan yozilgan xat '''1) писмо написанное {{izoh|(чьей-л.) }}рукой; 2) автограф; {{tarjmisoli|qoʻlda koʻchirilgan nusxa }} экземпляр, переписанный от руки; {{tarjmisoli|mening qoʻlimda }} {{izoh|прям. и перен. }}в{{izoh| }}моих руках; {{tarjmisoli|qoʻlimizda oʻsgan qiz }} девушка, выросшая (воспитанная) у нас; {{tarjmisoli|qoʻlimda hech narsam yoʻq}} 1) у меня в руках ничего нет; 2) я ничем не располагаю; {{tarjmisoli|qoʻldan qoʻlga }} из рук в руки; {{tarjmisoli|qoʻl koʻtarmoq}}  1) поднять руку (руки); 2) {{izoh|перен. }}поднять руку {{izoh|(на кого-л.), }}замахнуться {{izoh|(на кого-л.)}}; 3) голосовать (за {{izoh|кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻl ochmoq}}  {{izoh|рел. }}поднять и сложить руки для молитвы; {{tarjmisoli|qoʻl ushlashib }} взявшись за руки; {{tarjmisoli|qoʻlhalollamoq}}  {{izoh|этн. }}совершать обряд обрезания; {{tarjmisoli|qoʻlga kirgizmoq}}  {{izoh|(или '''}}[[kiritmoq]]''') [[овладевать]], [[приобретать]], [[заполучить]], [[прибирать]] [[к]] [[рукам]]; {{tarjmisoli|qoʻlgaolmoq}}  1) взять в руки, 2) {{izoh|перен. }}захватить; забрать в свои руки, заполучить; {{tarjmisoli|oʻzini qoʻlga olmoq}}  взять себя в руки, сдержаться; {{tarjmisoli|birovni qoʻlga olmoq}}  1) захватить кого-либо, забрать кого-либо; 2) подкупить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻlga tushmoq}}  1) попасться, быть пойманным, быть схваченным; 2) {{izoh|перен. }}быть обманутым, надутым; обмануться; {{tarjmisoli|qoʻl ingni tiy }} не давай воли рукам; {{tarjmisoli|qoʻldan bermoq}} упустить, лишиться {{izoh|(чего-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}surʼatni qoʻl dan bermoq}}  сдавать темпы, снижать темпы; {{tarjmisoli|fursatni qoʻldan bermoq}}  упускать время, упускать удобный момент, упускать случай; {{tarjmisoli|qoʻlidan olib qoʻymoq}} отнимать {{izoh|(у кого-л.)}}, вырывать {{izoh|(что-л. у кого-л.) }}из рук, отбирать, забирать; {{tarjmisoli|qoʻldan chiqarmoq }} 1) выпускать из рук; 2) заканчивать, оканчивать, завершать; 3) {{izoh|перен. }}упускать; {{tarjmisoli|qoʻlni qoʻlga berib }} взявшись за руки, рука об руку; {{tarjmisoli|qoʻl ini orqasiga qilib }} заложив руки за спину; {{tarjmisoli|qoʻl bormaydi }} 1) не хочется, нет желания, не тянет {{izoh|(что-л. делать); }}2) {{izoh|перен. }}рука не поднимается; {{tarjmisoli|qoʻl boʻshida }} {{izoh|(букв, }}когда руки свободны) в свободное время, на досуге; {{tarjmisoli|qoʻl tekkanda }} когда будет свободное время; {{tarjmisoli|qoʻl tegmaydi }} руки не доходят; {{tarjmisoli|qoʻl uchida }} 1) концами пальцев; 2) {{izoh|перен. }}едва, с трудом, с большими усилиями; {{tarjmisoli|qoʻl uchida tirikchilik qilmoq}}  еле-еле сводить концы с концами, с трудом поддерживать существование; 3) {{izoh|перен. }}небрежно; {{tarjmisoli|qoʻl uchida koʻrishmoq}}  небрежно поздороваться; {{tarjmisoli|qoʻl ostida }} под {{izoh|(чьим-л.) }}руководством, под {{izoh|(чьим-л.) }}началом; в подчинении {{izoh|(у кого-л.); {{tarjmisoli|}}qoʻl uchi bilan }} спустя рукава, нехотя, небрежно, кое-как; {{tarjmisoli|qoʻlim qovushmayapti }} {{izoh|см. '''}}[[qovushmoq]]'''; {{tarjmisoli|qoʻlidan keladi }} он в состоянии {{izoh|(что-л. делать), }}он сможет, он сумеет; {{tarjmisoli|bu ish qoʻl imdan kelmaydi }} я не в состоянии сделать это; это мне не по силам; это свыше моих сил; я не в силах сделать это; {{tarjmisoli|qoʻlidan ish keladigan odam }} способный человек; человек, умеющий работать, действовать; {{tarjmisoli|qoʻldan kelgancha }} по мере сил, по мере возможности; {{tarjmisoli|uning qoʻlidan har narsa keladi }} 1) он всё может, он мастер на все руки; 2) {{izoh|перен. }}он на всё способен; от него всего можно ожидать; {{tarjmisoli|qoʻli oʻynamaganning koʻzi oʻynar }} {{izoh|погов. }}кто не работает, тот не ест; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻlni taniydi }} {{izoh|погов. (букв. }}рука руку знает) у кого брал, тому и следует отдавать; {{tarjmisoli|qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa urmoq}}  {{izoh|см. '''}}[[urmoq]]''';&lt;br /&gt;
'''2 '''[[передние]] [[конечности]] [[животных]]; {{tarjmisoli|qoʻl goʻshti }} мясо передних ног;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|разг. }}[[палец]]; [[пальцы]]; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl}}  средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl topar }} игра, в которой один из игроков зажимает все пальцы одной руки в другой руке так, что видны только их кончики, а другой игрок должен найти его средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday }} {{izoh|перен. разг. }}хороший, настоящий, такой, как надо; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday juvon }} молодая красивая женщина; {{tarjmisoli|besh qoʻl baravar emas }} {{izoh|погов. }}пять пальцев не равны; {{izoh|соотв }}в семье не без урода; {{tarjmisoli|ikkala qoʻlini burniga tiqib qolmoq }} {{izoh|(букв. }}остаться с засунутыми в нос двумя пальцами) остаться с носом, остаться в дураках, остаться ни с чем; уйти не солоно хлебавши;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[почерк]]; {{tarjmisoli|bu mening qoʻlim emas }} это не моя рука, это не мой почерк; это не я писал;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подпись]];{{tarjmisoli| qoʻl qoʻymoq}}  расписаться, поставить свою подпись, скрепить своей подписью; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻydirmoq}}  дать расписаться; дать на подпись; получить {{izoh|(чью-л.) }}подпись; {{tarjmisoli|* qoʻl keladigan }} подходящий, сподручный; {{tarjmisoli|bu menga qoʻl kelmaydi }} это мне несподручно; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}}  влезать в душу; {{tarjmisoli|oyoqni qoʻlga olib yugurmoq}}  бежать, не чуя ног под собой; бежать, сломя голову; бежать что есть силы; {{tarjmisoli|ochiqqoʻl }} щедрый; тороватый; {{tarjmisoli|sovuqsuvga qoʻl urmas }} {{izoh|(букв. }}не опустит пальцы в холодную воду) белоручка, бездельник; {{tarjmisoli|u qoʻlini sovuqsuvga urmaydi }} он ничего не делает; он белоручка, бездельник.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>iy0f7kmm3sax6y20zk3d8kn1z0tnmgx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639421</id>
      <parentid>639419</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:52:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19636" sha1="jdor4nrfvxg3bdan36ahopwjqczia52" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻl'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Odamning barmoq uchlaridan yelkasigacha boʻlgan qismi, aʼzosi. {{misol|Baquvvat {{ajrat|qoʻl}}lar.}} {{misol|Qoʻlni oldinga choʻzmoq.}} {{misol|Ikki {{ajrat|qoʻl}}ni yuqori koʻtarmoq.}} {{misol|Qoʻl kuchi.}} {{misol|Bosh qashigani ham {{ajrat|qoʻl}}im tegmaydi.}} {{misol|Yoʻlchi.. ikkinchi {{ajrat|qoʻl}}i bilan Qora Ahmadning bir {{ajrat|qoʻl}}ini orqaga qayirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Shu aʼzoning bilakdan barmoqlar uchigacha boʻlgan qismi; panja. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}} bilan silamoq. {{ajrat|Qoʻl}} bilan ushlamoq.}} {{misol|Yoʻldosh orqadan asta kelib, Elmurodning koʻzini ikki {{ajrat|qoʻl}}i bilan bekitdi.|[[w:Shuhrat|Shuhrat]]|Shinelli yillar}} {{misol|Qozi domla {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib turib, dasturxonga koʻz yugurtirdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Ish-mehnat bajaruvchi aʼzo (vosita) sifatida. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}im band.}} {{misol|Men bu mol-dunyoni, yer-suvni {{ajrat|qoʻl}}im bilan topgan emasman, aqlim bilan topganman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Otabek bilan birga Tashkent tushib, oʻz {{ajrat|qoʻl}}lari bilan toʻyimizni oʻtkazishingizga ishonib Yusufbek hoji.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli tegmaydi''' - biror ishni bajarishga vaqti yoʻq; qoʻli band, ish bilan band.
#{{s. t.|uz}} Hayvonlarning oldingi oyoqlari. {{misol|Qoʻyning {{ajrat|qoʻl}}i va soni.}} {{misol|Qoʻl goʻshti.}}
#{{s. t.|uz}} [[barmoq]]. {{misol|Oʻrta {{ajrat|qoʻl}}.}} {{misol|Besh {{ajrat|qoʻl}} baravar emas.|[[w:Maqol|Maqol]]}}&lt;br/&gt;'''Ikki qoʻlini burniga suqib''' (''yoki'' '''tiqib''') - {{q.}} [[burun]] I.
#Har kimning oʻziga xos yozuv usuli, uslubi, yozuvi, xati va uning ifodasi. {{misol|Qutidor qizining maqsadiga tushunib, ikki turli {{ajrat|qoʻl}}ni darrov payqab oldi: -Vijdonsiz, iblis, - deb qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|[Nizomiddinov:] Xat bilmaydigan ogʻzaki guvohlar ham bor, yozib beray desam, hamma arizalar bir odamning {{ajrat|qoʻl}}i bilan yozilgan, degan shubha boʻlmasin..|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#[[imzo]]. {{misol|Dalolatnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Shartnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Xoʻjabekov - rais, Saidgʻozi.. bir kichkina odam.. Barcha hujjatlarda Xoʻjabekovning {{ajrat|qoʻl}}i.|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Omborchi: -Boʻta {{ajrat|qoʻl}} qoʻymagan qogʻozni qogʻoz demayman, - deb katta ketvordi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#Har kimning oʻziga xos ish usuli, uslubi, ishi, xatti-harakati; shuni aks ettiruvchi ifoda. {{misol|Hovlini oʻrab turgan devorlar ham yangidan urilgan, ichkarisidan hammasi ganch bilan suvalgan. Hamma yoqda akasining {{ajrat|qoʻl}}i koʻrinadi.|[[w:H. Ahmar|H. Ahmar]]|Kim haq?}}
#[[imkon]], [[imkoniyat]].&lt;br/&gt;'''Qayoqqa qoʻl uzatsa yetadi''' - imkoniyatga ega, imkoniyati katta.&lt;br/&gt;'''Qoʻli baland''' - {{ayn.}} '''Qo‘li uzun'''.&lt;br/&gt;'''Qoʻli kalta''' (''yoki'' '''qisqa''') - imkoniyati kam, cheklangan, qurbi yetmaydigan. {{misol|[Dadajon aka:] Oʻylab qarasam, doʻppi tor ekan. Kattaroq ish qilishga {{ajrat|qoʻl}}imiz kalta ekan.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Ixlos|1958}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli uzun''' - har qanday narsaga yetishish, erishish imkoni bor, shunday qudratga ega. {{misol|Uning {{ajrat|qoʻl}}i uzun edi, davlatning bir qismini dadasidan, ukasidan yashirin ishlatib, xolis oʻziga qarashli katta bir boylik orttirgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlidan keladi''' - biror ishni amalga oshirish uchun imkoniyati, huquqi bor, kuch-quvvati yetadi, biror ishni qila, bajara oladi. {{misol|U [Nuri] juda dadil va ayyor qiz. Uning {{ajrat|qoʻl}}idan har qanday ish keladi. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#(''3-{{sh.}} egalik hamda {{j. k.}} va {{o'.-p. k.}} shaklida {{koʻm.}} {{vzf.}}:'' '''qoʻliga''', '''qoʻlida''') - ixtiyoriga, izmiga; ixtiyorida, izmida. {{misol|Kishi hurmati oʻz {{ajrat|qoʻl}}ida.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|[Kumush] Bu uydan chiqib ketishni, bir-ikki oylab Otabekni Zaynab {{ajrat|qoʻl}}iga topshirib qoʻyishni yana muvofiq koʻrmas.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Agarda xon koʻtarish mening {{ajrat|qoʻl}}imda boʻlsa edi, xon qilib Otabekni koʻtarar edim.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Besh qoʻlini ogʻziga urmoq''' (''yoki'' '''tiqmoq''') - {{q.}} [[besh]] I.&lt;br/&gt;'''Gah desa''' (''yoki'' '''deganda''') '''qoʻlga qoʻnadigan qilib olmoq''' - {{q.}} [[gah]].&lt;br/&gt;'''Yolgʻiz''' (''yoki'' '''yakka''') '''qoʻl''' - {{q.}} [[yolgʻizqoʻl]].&lt;br/&gt;'''Koʻngliga''' (''yoki'' '''yuragiga''', '''koʻksiga''', '''qoʻltigʻiga''', '''qoʻyniga''') '''qoʻl solib koʻrmoq''' - birovning fikri yoki ichki sirini bilish maqsadida turli gaplar aytmoq, shu maqsadda gapga solmoq. {{misol|Oʻktam toʻy-hasham toʻgʻrisida soʻz ochib, qizning koʻngliga {{ajrat|qoʻl}} solmoqchi boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}&lt;br/&gt;'''Oyogʻi olti'''('''ta'''), '''qoʻli yetti'''('''ta''') - {{q.}} [[oyoq]] 1.&lt;br/&gt;'''Oyogʻini qoʻlga olib''' - {{q.}} [[oyoq]] I.&lt;br/&gt;'''Chap''' (''yoki'' '''soʻl''') '''qoʻl''' - chap tomon; chap, soʻl. {{misol|Chap {{ajrat|qoʻl}}ga yurmoq.}} {{misol|Chap {{ajrat|qoʻl}}dagi koʻcha.}}&lt;br/&gt;'''Oʻng qoʻl''' - 1) oʻng tomon; oʻng. {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga burilmoq.}} {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dagi uy.}} {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dan mashina kelib qoldi.}} {{misol|-Qayoqqa yuramiz, - dedi Sidiqjon qayrilib, uning koʻziga qarab. -Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga, - dedi xotin.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) eng yaqin, ishonchli yordamchi. {{misol|Bu kishi Azizbekning amiri lashkari va oʻng {{ajrat|qoʻl}}i boʻlgan Rayimbek dodxoh edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl bermoq''' - birovga ixlos qoʻymoq, uni pir deb tanimoq. {{misol|Bir kun Margʻilondan bir eshon keldi. Boyimiz oʻsha kishiga {{ajrat|qoʻl}} bergan ekan, yaʼni oʻsha kishiningmuridi ekan.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Ixlos|1958}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl kelmoq''' - qulay, mos, koʻngildagidek boʻlib tushmoq. {{misol|Yerni begona oʻtlardan tozalashda {{ajrat|qoʻl}} keladigan asbob.}} {{misol|Dalabop qattiq trinkadan besh-olti metr olaman. Ularga judayam {{ajrat|qoʻl}} keladi.|[[w:A. Ubaydullayev|A. Ubaydullayev]]|Hayot oqimi}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl koʻtarmoq''' - 1) rozilik, xohish yoki ovoz berish ishorasi sifatida qoʻlini yuqoriga koʻtarmoq. {{misol|&quot;Kimda-kim Nuʼmon hoji Qalandarov.. bu yerdan badargʻa qilinsin desa, {{ajrat|qoʻl}}ini koʻtarsin. Hamma baravar {{ajrat|qoʻl}} koʻtardi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) taslim boʻlmoq. {{misol|Qurshovga olingan dushman qismlari qarshilikni toʻxtatib, {{ajrat|qoʻl}} koʻtardilar.}} 3) {{koʻchma|uz}} birovni urish, zarba berish uchun xezlanmoq. {{misol|Nega sohibkorga {{ajrat|qoʻl}} koʻtarding? Kuchingni qayerga qoʻyishni bilmayapsanmi?|[[w:Jumaniyoz Sharipov|Jumaniyoz Sharipov]]|Xorazm}}&lt;br/&gt;Qoʻl siltamoq {{q.}} [[siltamoq]]. Qoʻl tegizmoq ''(yoki'' urmoq) 1) faqat boʻlishsiz shaklda: qoʻl tegizmaslik Hatto isteʼmol uchun olmaslik. {{misol|Ovqatga hech kim {{ajrat|qoʻl}} urmadi;|[[w:2) biror ishga kirishmoq|2) biror ishga kirishmoq]]|tutinmoq, urinmoq}}. {{misol|U [Muxammad] qaysi ishga {{ajrat|qoʻl}} ursa, uni uddalay olar.. edi.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Sehrli soʻz}}. Qoʻl uchida ''yoki'' qoʻl uchi bilan 1) astoydil emas, istar-istamas; shunchaki, yuzaki. {{misol|Doktor uni {{ajrat|qoʻl}} uchidagina koʻrdi, dori bermadi, tayinli bir gap ham aytmadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|U [Xolmat] Toʻraxonovdan haqiqiy yordam kutgan.. Faqat balandparvoz soʻzlar eshitdi va [toʻgʻonni] pala-partish, {{ajrat|qoʻl}} uchida qurishga daʼvat qilindi.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Qudratli toʻlqin; 2) qiyinchilik bilan, zoʻrgʻa, arang}}. {{misol|Bu qanday gap axir, oʻzim {{ajrat|qoʻl}} uchida tirikchilik qilaman-u, sening uchun shu kunimdan ham ayrilaymi?}} H. Shame,

:Oqpadar. Qoʻl yuvmoq ''ayn.'' qoʻlni yuvib, qoʻl-tiqqa tiqmoq ''(yoki'' urmoq). Qoʻlga olmoq 1)

pora berish, aldash va sh.k. yoʻllar bilan oʻziga moyil qilmoq. {{misol|Xumparning ogʻzi-bur-nini moylab, {{ajrat|qoʻl}}ga olib boʻlmasmikin?|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi; 2) ushlab, tutib olmoq, asir olmoq, bandi qilmoq, qamamoq}}. {{misol|Mux-torxonni Afgʻoniston chegarasida {{ajrat|qoʻl}}ga olib-dilar.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Sarob}}. Qoʻlga tushmoq 1) aybi, jinoiy ishi oshkor boʻlib tutilmoq. {{misol|Gap tarqadi: birov tilmoch Hokim toʻraning xotini bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, desa, yana birov tilmoch Hokim toʻraning qorovuli bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, deyar edi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm; 2) firib yemoq}}. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}ga tushibsan, seni rosa laqillatishibdi.|[[w:Qoʻli bormaydi Is-tagi|Qoʻli bormaydi Is-tagi]]|xohishi yoʻq; hafsalasi yoʻq}}. {{misol|Tutni kesishga {{ajrat|qoʻl}}im bormayapti. }}yash {{misol|Mol ketdi — jon ketdi, ishga ham {{ajrat|qoʻl}}im bormaydi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. Qoʻli ochiq ''yoki ''ochiq qoʻl Hech narsani ayamaydigan, saxiy. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}i ochiqning yoʻli ochiq.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. Qoʻli egri Oʻgʻri. Qoʻli yupqa Kambagʻal, qashshoq. {{misol|Oʻsha kunlari Malohat aya yashayotgan qishloqdan yetmish chaqirim narida {{ajrat|qoʻl}}i yupqaroq bir kishining xonadoniga olov tutashib yonib ketibdi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Qoʻli qichidi - {{q.}} [[qichimoq]].&lt;br/&gt;Qoʻli koʻliga tegmaslik Nihoyatda tez, chaq-qon harakat qilmoq, tez ishlamoq. Qoʻlini sovuq suvga urmaydi Hech ish qilmaydi. {{misol|Nusratilla roʻzgʻorda {{ajrat|qoʻl}}ini sovuq suvga urmaydi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Opa-singillar}}. Qoʻlni bigiz qilmoq ''ayn.'' barmoqni bigiz qilmoq ''q.'' barmoq 1. Qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa tiqmoq ''(yoki'' urmoq) Biror narsadan hafsalasi pir boʻlib, ixlosi qaytib, uni tark etmoq, undan yuz oʻgirmoq, voz kechmoq, qaytmoq. {{misol|Baʼzilari gʻayratlari bekorga ketayotganini koʻrib, {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib, {{ajrat|qoʻl}}tiqqa urdilar.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Ajdodlarimiz qissasi}}. Qoʻlni qoʻlga bermoq Biror sohada bahamjihat boʻlmoq, oʻzaro birlashmoq. {{misol|Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berib ish-lamoq.}} n {{misol|Qadrdon dalalar, mehnat tongida Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berar ikki baxtli yosh.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} Harom qoʻl Birovning haqidan hazar qilmaydigan, nopok (odam haqida). {{misol|Qayerdaki harom {{ajrat|qoʻl}} bor, u yerda barakat yoʻq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}

=== Sinonimlari ===
[[ilik]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЛ}}
== Tarjimalari ==

{{OʻTIL}}

=== Tillarda ===
{{-trans-|qo‘l|
*{{tr}}: [[el]]
*{{sah}}: [[хол]], [[илии]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻl'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[рука]]; [[руки]]; // [[ручной]]; {{tarjmisoli|oʻng qoʻl }} {{izoh|прям. и перен}}. правая рука; {{tarjmisoli|qoʻl kuchi }} сила рук; физическая сила; {{tarjmisoli|qoʻl soat(i) }} ручные часы; {{tarjmisoli|qoʻl sochiq }} салфетка; {{tarjmisoli|qoʻl bilan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qoʻlda }} рукой, руками, вручную; {{tarjmisoli|oʻz qoʻli bilan }} собственными руками; собственноручно; сам; '''oʻzi bilan yozilgan xat '''1) писмо написанное {{izoh|(чьей-л.) }}рукой; 2) автограф; {{tarjmisoli|qoʻlda koʻchirilgan nusxa }} экземпляр, переписанный от руки; {{tarjmisoli|mening qoʻlimda }} {{izoh|прям. и перен. }}в{{izoh| }}моих руках; {{tarjmisoli|qoʻlimizda oʻsgan qiz }} девушка, выросшая (воспитанная) у нас; {{tarjmisoli|qoʻlimda hech narsam yoʻq}} 1) у меня в руках ничего нет; 2) я ничем не располагаю; {{tarjmisoli|qoʻldan qoʻlga }} из рук в руки; {{tarjmisoli|qoʻl koʻtarmoq}}  1) поднять руку (руки); 2) {{izoh|перен. }}поднять руку {{izoh|(на кого-л.), }}замахнуться {{izoh|(на кого-л.)}}; 3) голосовать (за {{izoh|кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻl ochmoq}}  {{izoh|рел. }}поднять и сложить руки для молитвы; {{tarjmisoli|qoʻl ushlashib }} взявшись за руки; {{tarjmisoli|qoʻlhalollamoq}}  {{izoh|этн. }}совершать обряд обрезания; {{tarjmisoli|qoʻlga kirgizmoq}}  {{izoh|(или '''}}[[kiritmoq]]''') [[овладевать]], [[приобретать]], [[заполучить]], [[прибирать]] [[к]] [[рукам]]; {{tarjmisoli|qoʻlgaolmoq}}  1) взять в руки, 2) {{izoh|перен. }}захватить; забрать в свои руки, заполучить; {{tarjmisoli|oʻzini qoʻlga olmoq}}  взять себя в руки, сдержаться; {{tarjmisoli|birovni qoʻlga olmoq}}  1) захватить кого-либо, забрать кого-либо; 2) подкупить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻlga tushmoq}}  1) попасться, быть пойманным, быть схваченным; 2) {{izoh|перен. }}быть обманутым, надутым; обмануться; {{tarjmisoli|qoʻl ingni tiy }} не давай воли рукам; {{tarjmisoli|qoʻldan bermoq}} упустить, лишиться {{izoh|(чего-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}surʼatni qoʻl dan bermoq}}  сдавать темпы, снижать темпы; {{tarjmisoli|fursatni qoʻldan bermoq}}  упускать время, упускать удобный момент, упускать случай; {{tarjmisoli|qoʻlidan olib qoʻymoq}} отнимать {{izoh|(у кого-л.)}}, вырывать {{izoh|(что-л. у кого-л.) }}из рук, отбирать, забирать; {{tarjmisoli|qoʻldan chiqarmoq }} 1) выпускать из рук; 2) заканчивать, оканчивать, завершать; 3) {{izoh|перен. }}упускать; {{tarjmisoli|qoʻlni qoʻlga berib }} взявшись за руки, рука об руку; {{tarjmisoli|qoʻl ini orqasiga qilib }} заложив руки за спину; {{tarjmisoli|qoʻl bormaydi }} 1) не хочется, нет желания, не тянет {{izoh|(что-л. делать); }}2) {{izoh|перен. }}рука не поднимается; {{tarjmisoli|qoʻl boʻshida }} {{izoh|(букв, }}когда руки свободны) в свободное время, на досуге; {{tarjmisoli|qoʻl tekkanda }} когда будет свободное время; {{tarjmisoli|qoʻl tegmaydi }} руки не доходят; {{tarjmisoli|qoʻl uchida }} 1) концами пальцев; 2) {{izoh|перен. }}едва, с трудом, с большими усилиями; {{tarjmisoli|qoʻl uchida tirikchilik qilmoq}}  еле-еле сводить концы с концами, с трудом поддерживать существование; 3) {{izoh|перен. }}небрежно; {{tarjmisoli|qoʻl uchida koʻrishmoq}}  небрежно поздороваться; {{tarjmisoli|qoʻl ostida }} под {{izoh|(чьим-л.) }}руководством, под {{izoh|(чьим-л.) }}началом; в подчинении {{izoh|(у кого-л.); {{tarjmisoli|}}qoʻl uchi bilan }} спустя рукава, нехотя, небрежно, кое-как; {{tarjmisoli|qoʻlim qovushmayapti }} {{izoh|см. '''}}[[qovushmoq]]'''; {{tarjmisoli|qoʻlidan keladi }} он в состоянии {{izoh|(что-л. делать), }}он сможет, он сумеет; {{tarjmisoli|bu ish qoʻl imdan kelmaydi }} я не в состоянии сделать это; это мне не по силам; это свыше моих сил; я не в силах сделать это; {{tarjmisoli|qoʻlidan ish keladigan odam }} способный человек; человек, умеющий работать, действовать; {{tarjmisoli|qoʻldan kelgancha }} по мере сил, по мере возможности; {{tarjmisoli|uning qoʻlidan har narsa keladi }} 1) он всё может, он мастер на все руки; 2) {{izoh|перен. }}он на всё способен; от него всего можно ожидать; {{tarjmisoli|qoʻli oʻynamaganning koʻzi oʻynar }} {{izoh|погов. }}кто не работает, тот не ест; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻlni taniydi }} {{izoh|погов. (букв. }}рука руку знает) у кого брал, тому и следует отдавать; {{tarjmisoli|qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa urmoq}}  {{izoh|см. '''}}[[urmoq]]''';&lt;br /&gt;
'''2 '''[[передние]] [[конечности]] [[животных]]; {{tarjmisoli|qoʻl goʻshti }} мясо передних ног;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|разг. }}[[палец]]; [[пальцы]]; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl}}  средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl topar }} игра, в которой один из игроков зажимает все пальцы одной руки в другой руке так, что видны только их кончики, а другой игрок должен найти его средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday }} {{izoh|перен. разг. }}хороший, настоящий, такой, как надо; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday juvon }} молодая красивая женщина; {{tarjmisoli|besh qoʻl baravar emas }} {{izoh|погов. }}пять пальцев не равны; {{izoh|соотв }}в семье не без урода; {{tarjmisoli|ikkala qoʻlini burniga tiqib qolmoq }} {{izoh|(букв. }}остаться с засунутыми в нос двумя пальцами) остаться с носом, остаться в дураках, остаться ни с чем; уйти не солоно хлебавши;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[почерк]]; {{tarjmisoli|bu mening qoʻlim emas }} это не моя рука, это не мой почерк; это не я писал;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подпись]];{{tarjmisoli| qoʻl qoʻymoq}}  расписаться, поставить свою подпись, скрепить своей подписью; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻydirmoq}}  дать расписаться; дать на подпись; получить {{izoh|(чью-л.) }}подпись; {{tarjmisoli|* qoʻl keladigan }} подходящий, сподручный; {{tarjmisoli|bu menga qoʻl kelmaydi }} это мне несподручно; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}}  влезать в душу; {{tarjmisoli|oyoqni qoʻlga olib yugurmoq}}  бежать, не чуя ног под собой; бежать, сломя голову; бежать что есть силы; {{tarjmisoli|ochiqqoʻl }} щедрый; тороватый; {{tarjmisoli|sovuqsuvga qoʻl urmas }} {{izoh|(букв. }}не опустит пальцы в холодную воду) белоручка, бездельник; {{tarjmisoli|u qoʻlini sovuqsuvga urmaydi }} он ничего не делает; он белоручка, бездельник.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>jdor4nrfvxg3bdan36ahopwjqczia52</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639423</id>
      <parentid>639421</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T17:00:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19765" sha1="k5wf0s2gist303ligjb87wo7ctdrnzo" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻl'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Odamning barmoq uchlaridan yelkasigacha boʻlgan qismi, aʼzosi. {{misol|Baquvvat {{ajrat|qoʻl}}lar.}} {{misol|Qoʻlni oldinga choʻzmoq.}} {{misol|Ikki {{ajrat|qoʻl}}ni yuqori koʻtarmoq.}} {{misol|Qoʻl kuchi.}} {{misol|Bosh qashigani ham {{ajrat|qoʻl}}im tegmaydi.}} {{misol|Yoʻlchi.. ikkinchi {{ajrat|qoʻl}}i bilan Qora Ahmadning bir {{ajrat|qoʻl}}ini orqaga qayirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Shu aʼzoning bilakdan barmoqlar uchigacha boʻlgan qismi; panja. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}} bilan silamoq. {{ajrat|Qoʻl}} bilan ushlamoq.}} {{misol|Yoʻldosh orqadan asta kelib, Elmurodning koʻzini ikki {{ajrat|qoʻl}}i bilan bekitdi.|[[w:Shuhrat|Shuhrat]]|Shinelli yillar}} {{misol|Qozi domla {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib turib, dasturxonga koʻz yugurtirdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Ish-mehnat bajaruvchi aʼzo (vosita) sifatida. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}im band.}} {{misol|Men bu mol-dunyoni, yer-suvni {{ajrat|qoʻl}}im bilan topgan emasman, aqlim bilan topganman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Otabek bilan birga Tashkent tushib, oʻz {{ajrat|qoʻl}}lari bilan toʻyimizni oʻtkazishingizga ishonib Yusufbek hoji.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli tegmaydi''' - biror ishni bajarishga vaqti yoʻq; qoʻli band, ish bilan band.
#{{s. t.|uz}} Hayvonlarning oldingi oyoqlari. {{misol|Qoʻyning {{ajrat|qoʻl}}i va soni.}} {{misol|Qoʻl goʻshti.}}
#{{s. t.|uz}} [[barmoq]]. {{misol|Oʻrta {{ajrat|qoʻl}}.}} {{misol|Besh {{ajrat|qoʻl}} baravar emas.|[[w:Maqol|Maqol]]}}&lt;br/&gt;'''Ikki qoʻlini burniga suqib''' (''yoki'' '''tiqib''') - {{q.}} [[burun]] I.
#Har kimning oʻziga xos yozuv usuli, uslubi, yozuvi, xati va uning ifodasi. {{misol|Qutidor qizining maqsadiga tushunib, ikki turli {{ajrat|qoʻl}}ni darrov payqab oldi: -Vijdonsiz, iblis, - deb qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|[Nizomiddinov:] Xat bilmaydigan ogʻzaki guvohlar ham bor, yozib beray desam, hamma arizalar bir odamning {{ajrat|qoʻl}}i bilan yozilgan, degan shubha boʻlmasin..|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#[[imzo]]. {{misol|Dalolatnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Shartnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Xoʻjabekov - rais, Saidgʻozi.. bir kichkina odam.. Barcha hujjatlarda Xoʻjabekovning {{ajrat|qoʻl}}i.|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Omborchi: -Boʻta {{ajrat|qoʻl}} qoʻymagan qogʻozni qogʻoz demayman, - deb katta ketvordi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#Har kimning oʻziga xos ish usuli, uslubi, ishi, xatti-harakati; shuni aks ettiruvchi ifoda. {{misol|Hovlini oʻrab turgan devorlar ham yangidan urilgan, ichkarisidan hammasi ganch bilan suvalgan. Hamma yoqda akasining {{ajrat|qoʻl}}i koʻrinadi.|[[w:H. Ahmar|H. Ahmar]]|Kim haq?}}
#[[imkon]], [[imkoniyat]].&lt;br/&gt;'''Qayoqqa qoʻl uzatsa yetadi''' - imkoniyatga ega, imkoniyati katta.&lt;br/&gt;'''Qoʻli baland''' - {{ayn.}} '''Qo‘li uzun'''.&lt;br/&gt;'''Qoʻli kalta''' (''yoki'' '''qisqa''') - imkoniyati kam, cheklangan, qurbi yetmaydigan. {{misol|[Dadajon aka:] Oʻylab qarasam, doʻppi tor ekan. Kattaroq ish qilishga {{ajrat|qoʻl}}imiz kalta ekan.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Ixlos|1958}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli uzun''' - har qanday narsaga yetishish, erishish imkoni bor, shunday qudratga ega. {{misol|Uning {{ajrat|qoʻl}}i uzun edi, davlatning bir qismini dadasidan, ukasidan yashirin ishlatib, xolis oʻziga qarashli katta bir boylik orttirgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlidan keladi''' - biror ishni amalga oshirish uchun imkoniyati, huquqi bor, kuch-quvvati yetadi, biror ishni qila, bajara oladi. {{misol|U [Nuri] juda dadil va ayyor qiz. Uning {{ajrat|qoʻl}}idan har qanday ish keladi. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#(''3-{{sh.}} egalik hamda {{j. k.}} va {{o'.-p. k.}} shaklida {{koʻm.}} {{vzf.}}:'' '''qoʻliga''', '''qoʻlida''') - ixtiyoriga, izmiga; ixtiyorida, izmida. {{misol|Kishi hurmati oʻz {{ajrat|qoʻl}}ida.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|[Kumush] Bu uydan chiqib ketishni, bir-ikki oylab Otabekni Zaynab {{ajrat|qoʻl}}iga topshirib qoʻyishni yana muvofiq koʻrmas.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Agarda xon koʻtarish mening {{ajrat|qoʻl}}imda boʻlsa edi, xon qilib Otabekni koʻtarar edim.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Besh qoʻlini ogʻziga urmoq''' (''yoki'' '''tiqmoq''') - {{q.}} [[besh]] I.&lt;br/&gt;'''Gah desa''' (''yoki'' '''deganda''') '''qoʻlga qoʻnadigan qilib olmoq''' - {{q.}} [[gah]].&lt;br/&gt;'''Yolgʻiz''' (''yoki'' '''yakka''') '''qoʻl''' - {{q.}} [[yolgʻizqoʻl]].&lt;br/&gt;'''Koʻngliga''' (''yoki'' '''yuragiga''', '''koʻksiga''', '''qoʻltigʻiga''', '''qoʻyniga''') '''qoʻl solib koʻrmoq''' - birovning fikri yoki ichki sirini bilish maqsadida turli gaplar aytmoq, shu maqsadda gapga solmoq. {{misol|Oʻktam toʻy-hasham toʻgʻrisida soʻz ochib, qizning koʻngliga {{ajrat|qoʻl}} solmoqchi boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}&lt;br/&gt;'''Oyogʻi olti'''('''ta'''), '''qoʻli yetti'''('''ta''') - {{q.}} [[oyoq]] 1.&lt;br/&gt;'''Oyogʻini qoʻlga olib''' - {{q.}} [[oyoq]] I.&lt;br/&gt;'''Chap''' (''yoki'' '''soʻl''') '''qoʻl''' - chap tomon; chap, soʻl. {{misol|Chap {{ajrat|qoʻl}}ga yurmoq.}} {{misol|Chap {{ajrat|qoʻl}}dagi koʻcha.}}&lt;br/&gt;'''Oʻng qoʻl''' - 1) oʻng tomon; oʻng. {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga burilmoq.}} {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dagi uy.}} {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dan mashina kelib qoldi.}} {{misol|-Qayoqqa yuramiz, - dedi Sidiqjon qayrilib, uning koʻziga qarab. -Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga, - dedi xotin.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) eng yaqin, ishonchli yordamchi. {{misol|Bu kishi Azizbekning amiri lashkari va oʻng {{ajrat|qoʻl}}i boʻlgan Rayimbek dodxoh edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl bermoq''' - birovga ixlos qoʻymoq, uni pir deb tanimoq. {{misol|Bir kun Margʻilondan bir eshon keldi. Boyimiz oʻsha kishiga {{ajrat|qoʻl}} bergan ekan, yaʼni oʻsha kishiningmuridi ekan.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Ixlos|1958}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl kelmoq''' - qulay, mos, koʻngildagidek boʻlib tushmoq. {{misol|Yerni begona oʻtlardan tozalashda {{ajrat|qoʻl}} keladigan asbob.}} {{misol|Dalabop qattiq trinkadan besh-olti metr olaman. Ularga judayam {{ajrat|qoʻl}} keladi.|[[w:A. Ubaydullayev|A. Ubaydullayev]]|Hayot oqimi}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl koʻtarmoq''' - 1) rozilik, xohish yoki ovoz berish ishorasi sifatida qoʻlini yuqoriga koʻtarmoq. {{misol|&quot;Kimda-kim Nuʼmon hoji Qalandarov.. bu yerdan badargʻa qilinsin desa, {{ajrat|qoʻl}}ini koʻtarsin. Hamma baravar {{ajrat|qoʻl}} koʻtardi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) taslim boʻlmoq. {{misol|Qurshovga olingan dushman qismlari qarshilikni toʻxtatib, {{ajrat|qoʻl}} koʻtardilar.}} 3) {{koʻchma|uz}} birovni urish, zarba berish uchun xezlanmoq. {{misol|Nega sohibkorga {{ajrat|qoʻl}} koʻtarding? Kuchingni qayerga qoʻyishni bilmayapsanmi?|[[w:Jumaniyoz Sharipov|Jumaniyoz Sharipov]]|Xorazm}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl siltamoq''' - {{q.}} [[siltamoq]].&lt;br/&gt;'''Qoʻl tegizmoq''' (''yoki'' '''urmoq''') - 1) faqat boʻlishsiz shaklda: '''qoʻl tegizmaslik''' - hatto isteʼmol uchun olmaslik. {{misol|Ovqatga hech kim {{ajrat|qoʻl}} urmadi.}} 2) biror ishga kirishmoq, tutinmoq, urinmoq. {{misol|U [Muxammad] qaysi ishga {{ajrat|qoʻl}} ursa, uni uddalay olar.. edi.|[[w:Mirkarim Osim|Mirkarim Osim]]|Sehrli soʻz}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl uchida''' ''yoki'' '''qoʻl uchi bilan''' - 1) astoydil emas, istar-istamas; shunchaki, yuzaki. {{misol|Doktor uni {{ajrat|qoʻl}} uchidagina koʻrdi, dori bermadi, tayinli bir gap ham aytmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|U [Xolmat] Toʻraxonovdan haqiqiy yordam kutgan.. Faqat balandparvoz soʻzlar eshitdi va [toʻgʻonni] pala-partish, {{ajrat|qoʻl}} uchida qurishga daʼvat qilindi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Qudratli toʻlqin}} 2) qiyinchilik bilan, zoʻrgʻa, arang. {{misol|Bu qanday gap axir, oʻzim {{ajrat|qoʻl}} uchida tirikchilik qilaman-u, sening uchun shu kunimdan ham ayrilaymi?|[[w:H. Shams|H. Shams]]|Oqpadar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl yuvmoq''' - {{ayn.}} '''qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa tiqmoq''' (''yoki'' '''urmoq''').&lt;br/&gt;'''Qoʻlga olmoq''' - 1) pora berish, aldash {{va sh.k.}} yoʻllar bilan oʻziga moyil qilmoq. {{misol|Xumparning ogʻzi-burnini moylab, {{ajrat|qoʻl}}ga olib boʻlmasmikin?|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} 2) ushlab, tutib olmoq, asir olmoq, bandi qilmoq, qamamoq. {{misol|Muxtorxonni Afgʻoniston chegarasida {{ajrat|qoʻl}}ga olibdilar.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Sarob}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlga tushmoq''' - 1) aybi, jinoiy ishi oshkor boʻlib tutilmoq. {{misol|Gap tarqadi: birov tilmoch Hokim toʻraning xotini bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, desa, yana birov tilmoch Hokim toʻraning qorovuli bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, deyar edi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm; 2) firib yemoq}}. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}ga tushibsan, seni rosa laqillatishibdi.|[[w:Qoʻli bormaydi Is-tagi|Qoʻli bormaydi Is-tagi]]|xohishi yoʻq; hafsalasi yoʻq}}. {{misol|Tutni kesishga {{ajrat|qoʻl}}im bormayapti. }}yash {{misol|Mol ketdi — jon ketdi, ishga ham {{ajrat|qoʻl}}im bormaydi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. Qoʻli ochiq ''yoki ''ochiq qoʻl Hech narsani ayamaydigan, saxiy. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}i ochiqning yoʻli ochiq.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. Qoʻli egri Oʻgʻri. Qoʻli yupqa Kambagʻal, qashshoq. {{misol|Oʻsha kunlari Malohat aya yashayotgan qishloqdan yetmish chaqirim narida {{ajrat|qoʻl}}i yupqaroq bir kishining xonadoniga olov tutashib yonib ketibdi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Qoʻli qichidi - {{q.}} [[qichimoq]].&lt;br/&gt;Qoʻli koʻliga tegmaslik Nihoyatda tez, chaq-qon harakat qilmoq, tez ishlamoq. Qoʻlini sovuq suvga urmaydi Hech ish qilmaydi. {{misol|Nusratilla roʻzgʻorda {{ajrat|qoʻl}}ini sovuq suvga urmaydi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Opa-singillar}}. '''Qoʻlni bigiz qilmoq''' ''ayn.'' barmoqni bigiz qilmoq ''q.'' barmoq 1. Qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa tiqmoq ''(yoki'' urmoq) Biror narsadan hafsalasi pir boʻlib, ixlosi qaytib, uni tark etmoq, undan yuz oʻgirmoq, voz kechmoq, qaytmoq. {{misol|Baʼzilari gʻayratlari bekorga ketayotganini koʻrib, {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib, {{ajrat|qoʻl}}tiqqa urdilar.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Ajdodlarimiz qissasi}}. Qoʻlni qoʻlga bermoq Biror sohada bahamjihat boʻlmoq, oʻzaro birlashmoq. {{misol|Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berib ish-lamoq.}} n {{misol|Qadrdon dalalar, mehnat tongida Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berar ikki baxtli yosh.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} Harom qoʻl Birovning haqidan hazar qilmaydigan, nopok (odam haqida). {{misol|Qayerdaki harom {{ajrat|qoʻl}} bor, u yerda barakat yoʻq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}

=== Sinonimlari ===
[[ilik]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЛ}}
== Tarjimalari ==

{{OʻTIL}}

=== Tillarda ===
{{-trans-|qo‘l|
*{{tr}}: [[el]]
*{{sah}}: [[хол]], [[илии]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻl'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[рука]]; [[руки]]; // [[ручной]]; {{tarjmisoli|oʻng qoʻl }} {{izoh|прям. и перен}}. правая рука; {{tarjmisoli|qoʻl kuchi }} сила рук; физическая сила; {{tarjmisoli|qoʻl soat(i) }} ручные часы; {{tarjmisoli|qoʻl sochiq }} салфетка; {{tarjmisoli|qoʻl bilan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qoʻlda }} рукой, руками, вручную; {{tarjmisoli|oʻz qoʻli bilan }} собственными руками; собственноручно; сам; '''oʻzi bilan yozilgan xat '''1) писмо написанное {{izoh|(чьей-л.) }}рукой; 2) автограф; {{tarjmisoli|qoʻlda koʻchirilgan nusxa }} экземпляр, переписанный от руки; {{tarjmisoli|mening qoʻlimda }} {{izoh|прям. и перен. }}в{{izoh| }}моих руках; {{tarjmisoli|qoʻlimizda oʻsgan qiz }} девушка, выросшая (воспитанная) у нас; {{tarjmisoli|qoʻlimda hech narsam yoʻq}} 1) у меня в руках ничего нет; 2) я ничем не располагаю; {{tarjmisoli|qoʻldan qoʻlga }} из рук в руки; {{tarjmisoli|qoʻl koʻtarmoq}}  1) поднять руку (руки); 2) {{izoh|перен. }}поднять руку {{izoh|(на кого-л.), }}замахнуться {{izoh|(на кого-л.)}}; 3) голосовать (за {{izoh|кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻl ochmoq}}  {{izoh|рел. }}поднять и сложить руки для молитвы; {{tarjmisoli|qoʻl ushlashib }} взявшись за руки; {{tarjmisoli|qoʻlhalollamoq}}  {{izoh|этн. }}совершать обряд обрезания; {{tarjmisoli|qoʻlga kirgizmoq}}  {{izoh|(или '''}}[[kiritmoq]]''') [[овладевать]], [[приобретать]], [[заполучить]], [[прибирать]] [[к]] [[рукам]]; {{tarjmisoli|qoʻlgaolmoq}}  1) взять в руки, 2) {{izoh|перен. }}захватить; забрать в свои руки, заполучить; {{tarjmisoli|oʻzini qoʻlga olmoq}}  взять себя в руки, сдержаться; {{tarjmisoli|birovni qoʻlga olmoq}}  1) захватить кого-либо, забрать кого-либо; 2) подкупить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻlga tushmoq}}  1) попасться, быть пойманным, быть схваченным; 2) {{izoh|перен. }}быть обманутым, надутым; обмануться; {{tarjmisoli|qoʻl ingni tiy }} не давай воли рукам; {{tarjmisoli|qoʻldan bermoq}} упустить, лишиться {{izoh|(чего-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}surʼatni qoʻl dan bermoq}}  сдавать темпы, снижать темпы; {{tarjmisoli|fursatni qoʻldan bermoq}}  упускать время, упускать удобный момент, упускать случай; {{tarjmisoli|qoʻlidan olib qoʻymoq}} отнимать {{izoh|(у кого-л.)}}, вырывать {{izoh|(что-л. у кого-л.) }}из рук, отбирать, забирать; {{tarjmisoli|qoʻldan chiqarmoq }} 1) выпускать из рук; 2) заканчивать, оканчивать, завершать; 3) {{izoh|перен. }}упускать; {{tarjmisoli|qoʻlni qoʻlga berib }} взявшись за руки, рука об руку; {{tarjmisoli|qoʻl ini orqasiga qilib }} заложив руки за спину; {{tarjmisoli|qoʻl bormaydi }} 1) не хочется, нет желания, не тянет {{izoh|(что-л. делать); }}2) {{izoh|перен. }}рука не поднимается; {{tarjmisoli|qoʻl boʻshida }} {{izoh|(букв, }}когда руки свободны) в свободное время, на досуге; {{tarjmisoli|qoʻl tekkanda }} когда будет свободное время; {{tarjmisoli|qoʻl tegmaydi }} руки не доходят; {{tarjmisoli|qoʻl uchida }} 1) концами пальцев; 2) {{izoh|перен. }}едва, с трудом, с большими усилиями; {{tarjmisoli|qoʻl uchida tirikchilik qilmoq}}  еле-еле сводить концы с концами, с трудом поддерживать существование; 3) {{izoh|перен. }}небрежно; {{tarjmisoli|qoʻl uchida koʻrishmoq}}  небрежно поздороваться; {{tarjmisoli|qoʻl ostida }} под {{izoh|(чьим-л.) }}руководством, под {{izoh|(чьим-л.) }}началом; в подчинении {{izoh|(у кого-л.); {{tarjmisoli|}}qoʻl uchi bilan }} спустя рукава, нехотя, небрежно, кое-как; {{tarjmisoli|qoʻlim qovushmayapti }} {{izoh|см. '''}}[[qovushmoq]]'''; {{tarjmisoli|qoʻlidan keladi }} он в состоянии {{izoh|(что-л. делать), }}он сможет, он сумеет; {{tarjmisoli|bu ish qoʻl imdan kelmaydi }} я не в состоянии сделать это; это мне не по силам; это свыше моих сил; я не в силах сделать это; {{tarjmisoli|qoʻlidan ish keladigan odam }} способный человек; человек, умеющий работать, действовать; {{tarjmisoli|qoʻldan kelgancha }} по мере сил, по мере возможности; {{tarjmisoli|uning qoʻlidan har narsa keladi }} 1) он всё может, он мастер на все руки; 2) {{izoh|перен. }}он на всё способен; от него всего можно ожидать; {{tarjmisoli|qoʻli oʻynamaganning koʻzi oʻynar }} {{izoh|погов. }}кто не работает, тот не ест; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻlni taniydi }} {{izoh|погов. (букв. }}рука руку знает) у кого брал, тому и следует отдавать; {{tarjmisoli|qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa urmoq}}  {{izoh|см. '''}}[[urmoq]]''';&lt;br /&gt;
'''2 '''[[передние]] [[конечности]] [[животных]]; {{tarjmisoli|qoʻl goʻshti }} мясо передних ног;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|разг. }}[[палец]]; [[пальцы]]; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl}}  средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl topar }} игра, в которой один из игроков зажимает все пальцы одной руки в другой руке так, что видны только их кончики, а другой игрок должен найти его средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday }} {{izoh|перен. разг. }}хороший, настоящий, такой, как надо; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday juvon }} молодая красивая женщина; {{tarjmisoli|besh qoʻl baravar emas }} {{izoh|погов. }}пять пальцев не равны; {{izoh|соотв }}в семье не без урода; {{tarjmisoli|ikkala qoʻlini burniga tiqib qolmoq }} {{izoh|(букв. }}остаться с засунутыми в нос двумя пальцами) остаться с носом, остаться в дураках, остаться ни с чем; уйти не солоно хлебавши;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[почерк]]; {{tarjmisoli|bu mening qoʻlim emas }} это не моя рука, это не мой почерк; это не я писал;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подпись]];{{tarjmisoli| qoʻl qoʻymoq}}  расписаться, поставить свою подпись, скрепить своей подписью; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻydirmoq}}  дать расписаться; дать на подпись; получить {{izoh|(чью-л.) }}подпись; {{tarjmisoli|* qoʻl keladigan }} подходящий, сподручный; {{tarjmisoli|bu menga qoʻl kelmaydi }} это мне несподручно; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}}  влезать в душу; {{tarjmisoli|oyoqni qoʻlga olib yugurmoq}}  бежать, не чуя ног под собой; бежать, сломя голову; бежать что есть силы; {{tarjmisoli|ochiqqoʻl }} щедрый; тороватый; {{tarjmisoli|sovuqsuvga qoʻl urmas }} {{izoh|(букв. }}не опустит пальцы в холодную воду) белоручка, бездельник; {{tarjmisoli|u qoʻlini sovuqsuvga urmaydi }} он ничего не делает; он белоручка, бездельник.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>k5wf0s2gist303ligjb87wo7ctdrnzo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639426</id>
      <parentid>639423</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T17:24:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19806" sha1="b88o7va5zbas3we8fij04v0qvidlonr" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻl'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Odamning barmoq uchlaridan yelkasigacha boʻlgan qismi, aʼzosi. {{misol|Baquvvat {{ajrat|qoʻl}}lar.}} {{misol|Qoʻlni oldinga choʻzmoq.}} {{misol|Ikki {{ajrat|qoʻl}}ni yuqori koʻtarmoq.}} {{misol|Qoʻl kuchi.}} {{misol|Bosh qashigani ham {{ajrat|qoʻl}}im tegmaydi.}} {{misol|Yoʻlchi.. ikkinchi {{ajrat|qoʻl}}i bilan Qora Ahmadning bir {{ajrat|qoʻl}}ini orqaga qayirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Shu aʼzoning bilakdan barmoqlar uchigacha boʻlgan qismi; panja. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}} bilan silamoq. {{ajrat|Qoʻl}} bilan ushlamoq.}} {{misol|Yoʻldosh orqadan asta kelib, Elmurodning koʻzini ikki {{ajrat|qoʻl}}i bilan bekitdi.|[[w:Shuhrat|Shuhrat]]|Shinelli yillar}} {{misol|Qozi domla {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib turib, dasturxonga koʻz yugurtirdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Ish-mehnat bajaruvchi aʼzo (vosita) sifatida. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}im band.}} {{misol|Men bu mol-dunyoni, yer-suvni {{ajrat|qoʻl}}im bilan topgan emasman, aqlim bilan topganman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Otabek bilan birga Tashkent tushib, oʻz {{ajrat|qoʻl}}lari bilan toʻyimizni oʻtkazishingizga ishonib Yusufbek hoji.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli tegmaydi''' - biror ishni bajarishga vaqti yoʻq; qoʻli band, ish bilan band.
#{{s. t.|uz}} Hayvonlarning oldingi oyoqlari. {{misol|Qoʻyning {{ajrat|qoʻl}}i va soni.}} {{misol|Qoʻl goʻshti.}}
#{{s. t.|uz}} [[barmoq]]. {{misol|Oʻrta {{ajrat|qoʻl}}.}} {{misol|Besh {{ajrat|qoʻl}} baravar emas.|[[w:Maqol|Maqol]]}}&lt;br/&gt;'''Ikki qoʻlini burniga suqib''' (''yoki'' '''tiqib''') - {{q.}} [[burun]] I.
#Har kimning oʻziga xos yozuv usuli, uslubi, yozuvi, xati va uning ifodasi. {{misol|Qutidor qizining maqsadiga tushunib, ikki turli {{ajrat|qoʻl}}ni darrov payqab oldi: -Vijdonsiz, iblis, - deb qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|[Nizomiddinov:] Xat bilmaydigan ogʻzaki guvohlar ham bor, yozib beray desam, hamma arizalar bir odamning {{ajrat|qoʻl}}i bilan yozilgan, degan shubha boʻlmasin..|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#[[imzo]]. {{misol|Dalolatnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Shartnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Xoʻjabekov - rais, Saidgʻozi.. bir kichkina odam.. Barcha hujjatlarda Xoʻjabekovning {{ajrat|qoʻl}}i.|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Omborchi: -Boʻta {{ajrat|qoʻl}} qoʻymagan qogʻozni qogʻoz demayman, - deb katta ketvordi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#Har kimning oʻziga xos ish usuli, uslubi, ishi, xatti-harakati; shuni aks ettiruvchi ifoda. {{misol|Hovlini oʻrab turgan devorlar ham yangidan urilgan, ichkarisidan hammasi ganch bilan suvalgan. Hamma yoqda akasining {{ajrat|qoʻl}}i koʻrinadi.|[[w:H. Ahmar|H. Ahmar]]|Kim haq?}}
#[[imkon]], [[imkoniyat]].&lt;br/&gt;'''Qayoqqa qoʻl uzatsa yetadi''' - imkoniyatga ega, imkoniyati katta.&lt;br/&gt;'''Qoʻli baland''' - {{ayn.}} '''Qo‘li uzun'''.&lt;br/&gt;'''Qoʻli kalta''' (''yoki'' '''qisqa''') - imkoniyati kam, cheklangan, qurbi yetmaydigan. {{misol|[Dadajon aka:] Oʻylab qarasam, doʻppi tor ekan. Kattaroq ish qilishga {{ajrat|qoʻl}}imiz kalta ekan.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Ixlos|1958}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli uzun''' - har qanday narsaga yetishish, erishish imkoni bor, shunday qudratga ega. {{misol|Uning {{ajrat|qoʻl}}i uzun edi, davlatning bir qismini dadasidan, ukasidan yashirin ishlatib, xolis oʻziga qarashli katta bir boylik orttirgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlidan keladi''' - biror ishni amalga oshirish uchun imkoniyati, huquqi bor, kuch-quvvati yetadi, biror ishni qila, bajara oladi. {{misol|U [Nuri] juda dadil va ayyor qiz. Uning {{ajrat|qoʻl}}idan har qanday ish keladi. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#(''3-{{sh.}} egalik hamda {{j. k.}} va {{o'.-p. k.}} shaklida {{koʻm.}} {{vzf.}}:'' '''qoʻliga''', '''qoʻlida''') - ixtiyoriga, izmiga; ixtiyorida, izmida. {{misol|Kishi hurmati oʻz {{ajrat|qoʻl}}ida.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|[Kumush] Bu uydan chiqib ketishni, bir-ikki oylab Otabekni Zaynab {{ajrat|qoʻl}}iga topshirib qoʻyishni yana muvofiq koʻrmas.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Agarda xon koʻtarish mening {{ajrat|qoʻl}}imda boʻlsa edi, xon qilib Otabekni koʻtarar edim.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Besh qoʻlini ogʻziga urmoq''' (''yoki'' '''tiqmoq''') - {{q.}} [[besh]] I.&lt;br/&gt;'''Gah desa''' (''yoki'' '''deganda''') '''qoʻlga qoʻnadigan qilib olmoq''' - {{q.}} [[gah]].&lt;br/&gt;'''Yolgʻiz''' (''yoki'' '''yakka''') '''qoʻl''' - {{q.}} [[yolgʻizqoʻl]].&lt;br/&gt;'''Koʻngliga''' (''yoki'' '''yuragiga''', '''koʻksiga''', '''qoʻltigʻiga''', '''qoʻyniga''') '''qoʻl solib koʻrmoq''' - birovning fikri yoki ichki sirini bilish maqsadida turli gaplar aytmoq, shu maqsadda gapga solmoq. {{misol|Oʻktam toʻy-hasham toʻgʻrisida soʻz ochib, qizning koʻngliga {{ajrat|qoʻl}} solmoqchi boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}&lt;br/&gt;'''Oyogʻi olti'''('''ta'''), '''qoʻli yetti'''('''ta''') - {{q.}} [[oyoq]] 1.&lt;br/&gt;'''Oyogʻini qoʻlga olib''' - {{q.}} [[oyoq]] I.&lt;br/&gt;'''Chap''' (''yoki'' '''soʻl''') '''qoʻl''' - chap tomon; chap, soʻl. {{misol|Chap {{ajrat|qoʻl}}ga yurmoq.}} {{misol|Chap {{ajrat|qoʻl}}dagi koʻcha.}}&lt;br/&gt;'''Oʻng qoʻl''' - 1) oʻng tomon; oʻng. {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga burilmoq.}} {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dagi uy.}} {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dan mashina kelib qoldi.}} {{misol|-Qayoqqa yuramiz, - dedi Sidiqjon qayrilib, uning koʻziga qarab. -Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga, - dedi xotin.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) eng yaqin, ishonchli yordamchi. {{misol|Bu kishi Azizbekning amiri lashkari va oʻng {{ajrat|qoʻl}}i boʻlgan Rayimbek dodxoh edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl bermoq''' - birovga ixlos qoʻymoq, uni pir deb tanimoq. {{misol|Bir kun Margʻilondan bir eshon keldi. Boyimiz oʻsha kishiga {{ajrat|qoʻl}} bergan ekan, yaʼni oʻsha kishiningmuridi ekan.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Ixlos|1958}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl kelmoq''' - qulay, mos, koʻngildagidek boʻlib tushmoq. {{misol|Yerni begona oʻtlardan tozalashda {{ajrat|qoʻl}} keladigan asbob.}} {{misol|Dalabop qattiq trinkadan besh-olti metr olaman. Ularga judayam {{ajrat|qoʻl}} keladi.|[[w:A. Ubaydullayev|A. Ubaydullayev]]|Hayot oqimi}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl koʻtarmoq''' - 1) rozilik, xohish yoki ovoz berish ishorasi sifatida qoʻlini yuqoriga koʻtarmoq. {{misol|&quot;Kimda-kim Nuʼmon hoji Qalandarov.. bu yerdan badargʻa qilinsin desa, {{ajrat|qoʻl}}ini koʻtarsin. Hamma baravar {{ajrat|qoʻl}} koʻtardi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) taslim boʻlmoq. {{misol|Qurshovga olingan dushman qismlari qarshilikni toʻxtatib, {{ajrat|qoʻl}} koʻtardilar.}} 3) {{koʻchma|uz}} birovni urish, zarba berish uchun xezlanmoq. {{misol|Nega sohibkorga {{ajrat|qoʻl}} koʻtarding? Kuchingni qayerga qoʻyishni bilmayapsanmi?|[[w:Jumaniyoz Sharipov|Jumaniyoz Sharipov]]|Xorazm}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl siltamoq''' - {{q.}} [[siltamoq]].&lt;br/&gt;'''Qoʻl tegizmoq''' (''yoki'' '''urmoq''') - 1) faqat boʻlishsiz shaklda: '''qoʻl tegizmaslik''' - hatto isteʼmol uchun olmaslik. {{misol|Ovqatga hech kim {{ajrat|qoʻl}} urmadi.}} 2) biror ishga kirishmoq, tutinmoq, urinmoq. {{misol|U [Muxammad] qaysi ishga {{ajrat|qoʻl}} ursa, uni uddalay olar.. edi.|[[w:Mirkarim Osim|Mirkarim Osim]]|Sehrli soʻz}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl uchida''' ''yoki'' '''qoʻl uchi bilan''' - 1) astoydil emas, istar-istamas; shunchaki, yuzaki. {{misol|Doktor uni {{ajrat|qoʻl}} uchidagina koʻrdi, dori bermadi, tayinli bir gap ham aytmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|U [Xolmat] Toʻraxonovdan haqiqiy yordam kutgan.. Faqat balandparvoz soʻzlar eshitdi va [toʻgʻonni] pala-partish, {{ajrat|qoʻl}} uchida qurishga daʼvat qilindi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Qudratli toʻlqin}} 2) qiyinchilik bilan, zoʻrgʻa, arang. {{misol|Bu qanday gap axir, oʻzim {{ajrat|qoʻl}} uchida tirikchilik qilaman-u, sening uchun shu kunimdan ham ayrilaymi?|[[w:H. Shams|H. Shams]]|Oqpadar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl yuvmoq''' - {{ayn.}} '''qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa tiqmoq''' (''yoki'' '''urmoq''').&lt;br/&gt;'''Qoʻlga olmoq''' - 1) pora berish, aldash {{va sh.k.}} yoʻllar bilan oʻziga moyil qilmoq. {{misol|Xumparning ogʻzi-burnini moylab, {{ajrat|qoʻl}}ga olib boʻlmasmikin?|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} 2) ushlab, tutib olmoq, asir olmoq, bandi qilmoq, qamamoq. {{misol|Muxtorxonni Afgʻoniston chegarasida {{ajrat|qoʻl}}ga olibdilar.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Sarob}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlga tushmoq''' - 1) aybi, jinoiy ishi oshkor boʻlib tutilmoq. {{misol|Gap tarqadi: birov tilmoch Hokim toʻraning xotini bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, desa, yana birov tilmoch Hokim toʻraning qorovuli bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, deyar edi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} 2) firib yemoq. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}ga tushibsan, seni rosa laqillatishibdi.}}&lt;br/&gt;Qoʻli bormaydi - istagi, xohishi yoʻq; hafsalasi yoʻq}}. {{misol|Tutni kesishga {{ajrat|qoʻl}}im bormayapti.}} {{misol|Mol ketdi - jon ketdi, ishga ham {{ajrat|qoʻl}}im bormaydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}&lt;br/&gt;Qoʻli ochiq ''yoki'' ochiq qoʻl - hech narsani ayamaydigan, saxiy. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}i ochiqning yoʻli ochiq.|[[w:Maqol|Maqol]]}}&lt;br/&gt;Qoʻli egri - oʻgʻri.&lt;br/&gt;Qoʻli yupqa - kambagʻal, qashshoq. {{misol|Oʻsha kunlari Malohat aya yashayotgan qishloqdan yetmish chaqirim narida {{ajrat|qoʻl}}i yupqaroq bir kishining xonadoniga olov tutashib yonib ketibdi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}&lt;br/&gt;Qoʻli qichidi - {{q.}} [[qichimoq]].&lt;br/&gt;Qoʻli qoʻliga tegmaslik - nihoyatda tez, chaqqon harakat qilmoq, tez ishlamoq. Qoʻlini sovuq suvga urmaydi Hech ish qilmaydi. {{misol|Nusratilla roʻzgʻorda {{ajrat|qoʻl}}ini sovuq suvga urmaydi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Opa-singillar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlni bigiz qilmoq''' - {{ayn.}} barmoqni bigiz qilmoq {{q.}} [[barmoq]] 1.&lt;br/&gt;Qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa tiqmoq (''yoki'' urmoq) - biror narsadan hafsalasi pir boʻlib, ixlosi qaytib, uni tark etmoq, undan yuz oʻgirmoq, voz kechmoq, qaytmoq. {{misol|Baʼzilari gʻayratlari bekorga ketayotganini koʻrib, {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib, {{ajrat|qoʻl}}tiqqa urdilar.|[[w:Mirkarim Osim|Mirkarim Osim]]|Ajdodlarimiz qissasi}}&lt;br/&gt;Qoʻlni qoʻlga bermoq - biror sohada bahamjihat boʻlmoq, oʻzaro birlashmoq. {{misol|Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berib ishlamoq.}} {{misol|Qadrdon dalalar, mehnat tongida Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berar ikki baxtli yosh.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}&lt;br/&gt;Harom qoʻl - birovning haqidan hazar qilmaydigan, nopok (odam haqida). {{misol|Qayerdaki harom {{ajrat|qoʻl}} bor, u yerda barakat yoʻq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}

=== Sinonimlari ===
[[ilik]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЛ}}
== Tarjimalari ==

{{OʻTIL}}

=== Tillarda ===
{{-trans-|qo‘l|
*{{tr}}: [[el]]
*{{sah}}: [[хол]], [[илии]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻl'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[рука]]; [[руки]]; // [[ручной]]; {{tarjmisoli|oʻng qoʻl }} {{izoh|прям. и перен}}. правая рука; {{tarjmisoli|qoʻl kuchi }} сила рук; физическая сила; {{tarjmisoli|qoʻl soat(i) }} ручные часы; {{tarjmisoli|qoʻl sochiq }} салфетка; {{tarjmisoli|qoʻl bilan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qoʻlda }} рукой, руками, вручную; {{tarjmisoli|oʻz qoʻli bilan }} собственными руками; собственноручно; сам; '''oʻzi bilan yozilgan xat '''1) писмо написанное {{izoh|(чьей-л.) }}рукой; 2) автограф; {{tarjmisoli|qoʻlda koʻchirilgan nusxa }} экземпляр, переписанный от руки; {{tarjmisoli|mening qoʻlimda }} {{izoh|прям. и перен. }}в{{izoh| }}моих руках; {{tarjmisoli|qoʻlimizda oʻsgan qiz }} девушка, выросшая (воспитанная) у нас; {{tarjmisoli|qoʻlimda hech narsam yoʻq}} 1) у меня в руках ничего нет; 2) я ничем не располагаю; {{tarjmisoli|qoʻldan qoʻlga }} из рук в руки; {{tarjmisoli|qoʻl koʻtarmoq}}  1) поднять руку (руки); 2) {{izoh|перен. }}поднять руку {{izoh|(на кого-л.), }}замахнуться {{izoh|(на кого-л.)}}; 3) голосовать (за {{izoh|кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻl ochmoq}}  {{izoh|рел. }}поднять и сложить руки для молитвы; {{tarjmisoli|qoʻl ushlashib }} взявшись за руки; {{tarjmisoli|qoʻlhalollamoq}}  {{izoh|этн. }}совершать обряд обрезания; {{tarjmisoli|qoʻlga kirgizmoq}}  {{izoh|(или '''}}[[kiritmoq]]''') [[овладевать]], [[приобретать]], [[заполучить]], [[прибирать]] [[к]] [[рукам]]; {{tarjmisoli|qoʻlgaolmoq}}  1) взять в руки, 2) {{izoh|перен. }}захватить; забрать в свои руки, заполучить; {{tarjmisoli|oʻzini qoʻlga olmoq}}  взять себя в руки, сдержаться; {{tarjmisoli|birovni qoʻlga olmoq}}  1) захватить кого-либо, забрать кого-либо; 2) подкупить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻlga tushmoq}}  1) попасться, быть пойманным, быть схваченным; 2) {{izoh|перен. }}быть обманутым, надутым; обмануться; {{tarjmisoli|qoʻl ingni tiy }} не давай воли рукам; {{tarjmisoli|qoʻldan bermoq}} упустить, лишиться {{izoh|(чего-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}surʼatni qoʻl dan bermoq}}  сдавать темпы, снижать темпы; {{tarjmisoli|fursatni qoʻldan bermoq}}  упускать время, упускать удобный момент, упускать случай; {{tarjmisoli|qoʻlidan olib qoʻymoq}} отнимать {{izoh|(у кого-л.)}}, вырывать {{izoh|(что-л. у кого-л.) }}из рук, отбирать, забирать; {{tarjmisoli|qoʻldan chiqarmoq }} 1) выпускать из рук; 2) заканчивать, оканчивать, завершать; 3) {{izoh|перен. }}упускать; {{tarjmisoli|qoʻlni qoʻlga berib }} взявшись за руки, рука об руку; {{tarjmisoli|qoʻl ini orqasiga qilib }} заложив руки за спину; {{tarjmisoli|qoʻl bormaydi }} 1) не хочется, нет желания, не тянет {{izoh|(что-л. делать); }}2) {{izoh|перен. }}рука не поднимается; {{tarjmisoli|qoʻl boʻshida }} {{izoh|(букв, }}когда руки свободны) в свободное время, на досуге; {{tarjmisoli|qoʻl tekkanda }} когда будет свободное время; {{tarjmisoli|qoʻl tegmaydi }} руки не доходят; {{tarjmisoli|qoʻl uchida }} 1) концами пальцев; 2) {{izoh|перен. }}едва, с трудом, с большими усилиями; {{tarjmisoli|qoʻl uchida tirikchilik qilmoq}}  еле-еле сводить концы с концами, с трудом поддерживать существование; 3) {{izoh|перен. }}небрежно; {{tarjmisoli|qoʻl uchida koʻrishmoq}}  небрежно поздороваться; {{tarjmisoli|qoʻl ostida }} под {{izoh|(чьим-л.) }}руководством, под {{izoh|(чьим-л.) }}началом; в подчинении {{izoh|(у кого-л.); {{tarjmisoli|}}qoʻl uchi bilan }} спустя рукава, нехотя, небрежно, кое-как; {{tarjmisoli|qoʻlim qovushmayapti }} {{izoh|см. '''}}[[qovushmoq]]'''; {{tarjmisoli|qoʻlidan keladi }} он в состоянии {{izoh|(что-л. делать), }}он сможет, он сумеет; {{tarjmisoli|bu ish qoʻl imdan kelmaydi }} я не в состоянии сделать это; это мне не по силам; это свыше моих сил; я не в силах сделать это; {{tarjmisoli|qoʻlidan ish keladigan odam }} способный человек; человек, умеющий работать, действовать; {{tarjmisoli|qoʻldan kelgancha }} по мере сил, по мере возможности; {{tarjmisoli|uning qoʻlidan har narsa keladi }} 1) он всё может, он мастер на все руки; 2) {{izoh|перен. }}он на всё способен; от него всего можно ожидать; {{tarjmisoli|qoʻli oʻynamaganning koʻzi oʻynar }} {{izoh|погов. }}кто не работает, тот не ест; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻlni taniydi }} {{izoh|погов. (букв. }}рука руку знает) у кого брал, тому и следует отдавать; {{tarjmisoli|qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa urmoq}}  {{izoh|см. '''}}[[urmoq]]''';&lt;br /&gt;
'''2 '''[[передние]] [[конечности]] [[животных]]; {{tarjmisoli|qoʻl goʻshti }} мясо передних ног;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|разг. }}[[палец]]; [[пальцы]]; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl}}  средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl topar }} игра, в которой один из игроков зажимает все пальцы одной руки в другой руке так, что видны только их кончики, а другой игрок должен найти его средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday }} {{izoh|перен. разг. }}хороший, настоящий, такой, как надо; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday juvon }} молодая красивая женщина; {{tarjmisoli|besh qoʻl baravar emas }} {{izoh|погов. }}пять пальцев не равны; {{izoh|соотв }}в семье не без урода; {{tarjmisoli|ikkala qoʻlini burniga tiqib qolmoq }} {{izoh|(букв. }}остаться с засунутыми в нос двумя пальцами) остаться с носом, остаться в дураках, остаться ни с чем; уйти не солоно хлебавши;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[почерк]]; {{tarjmisoli|bu mening qoʻlim emas }} это не моя рука, это не мой почерк; это не я писал;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подпись]];{{tarjmisoli| qoʻl qoʻymoq}}  расписаться, поставить свою подпись, скрепить своей подписью; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻydirmoq}}  дать расписаться; дать на подпись; получить {{izoh|(чью-л.) }}подпись; {{tarjmisoli|* qoʻl keladigan }} подходящий, сподручный; {{tarjmisoli|bu menga qoʻl kelmaydi }} это мне несподручно; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}}  влезать в душу; {{tarjmisoli|oyoqni qoʻlga olib yugurmoq}}  бежать, не чуя ног под собой; бежать, сломя голову; бежать что есть силы; {{tarjmisoli|ochiqqoʻl }} щедрый; тороватый; {{tarjmisoli|sovuqsuvga qoʻl urmas }} {{izoh|(букв. }}не опустит пальцы в холодную воду) белоручка, бездельник; {{tarjmisoli|u qoʻlini sovuqsuvga urmaydi }} он ничего не делает; он белоручка, бездельник.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>b88o7va5zbas3we8fij04v0qvidlonr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639427</id>
      <parentid>639426</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T17:26:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maʼnosi */</comment>
      <origin>639427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19889" sha1="b4ye10u20c0qwhhyjui8685f5f1mdgf" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻl'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Odamning barmoq uchlaridan yelkasigacha boʻlgan qismi, aʼzosi. {{misol|Baquvvat {{ajrat|qoʻl}}lar.}} {{misol|Qoʻlni oldinga choʻzmoq.}} {{misol|Ikki {{ajrat|qoʻl}}ni yuqori koʻtarmoq.}} {{misol|Qoʻl kuchi.}} {{misol|Bosh qashigani ham {{ajrat|qoʻl}}im tegmaydi.}} {{misol|Yoʻlchi.. ikkinchi {{ajrat|qoʻl}}i bilan Qora Ahmadning bir {{ajrat|qoʻl}}ini orqaga qayirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Shu aʼzoning bilakdan barmoqlar uchigacha boʻlgan qismi; panja. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}} bilan silamoq. {{ajrat|Qoʻl}} bilan ushlamoq.}} {{misol|Yoʻldosh orqadan asta kelib, Elmurodning koʻzini ikki {{ajrat|qoʻl}}i bilan bekitdi.|[[w:Shuhrat|Shuhrat]]|Shinelli yillar}} {{misol|Qozi domla {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib turib, dasturxonga koʻz yugurtirdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Ish-mehnat bajaruvchi aʼzo (vosita) sifatida. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}im band.}} {{misol|Men bu mol-dunyoni, yer-suvni {{ajrat|qoʻl}}im bilan topgan emasman, aqlim bilan topganman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Otabek bilan birga Tashkent tushib, oʻz {{ajrat|qoʻl}}lari bilan toʻyimizni oʻtkazishingizga ishonib Yusufbek hoji.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli tegmaydi''' - biror ishni bajarishga vaqti yoʻq; qoʻli band, ish bilan band.
#{{s. t.|uz}} Hayvonlarning oldingi oyoqlari. {{misol|Qoʻyning {{ajrat|qoʻl}}i va soni.}} {{misol|Qoʻl goʻshti.}}
#{{s. t.|uz}} [[barmoq]]. {{misol|Oʻrta {{ajrat|qoʻl}}.}} {{misol|Besh {{ajrat|qoʻl}} baravar emas.|[[w:Maqol|Maqol]]}}&lt;br/&gt;'''Ikki qoʻlini burniga suqib''' (''yoki'' '''tiqib''') - {{q.}} [[burun]] I.
#Har kimning oʻziga xos yozuv usuli, uslubi, yozuvi, xati va uning ifodasi. {{misol|Qutidor qizining maqsadiga tushunib, ikki turli {{ajrat|qoʻl}}ni darrov payqab oldi: -Vijdonsiz, iblis, - deb qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|[Nizomiddinov:] Xat bilmaydigan ogʻzaki guvohlar ham bor, yozib beray desam, hamma arizalar bir odamning {{ajrat|qoʻl}}i bilan yozilgan, degan shubha boʻlmasin..|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#[[imzo]]. {{misol|Dalolatnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Shartnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Xoʻjabekov - rais, Saidgʻozi.. bir kichkina odam.. Barcha hujjatlarda Xoʻjabekovning {{ajrat|qoʻl}}i.|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Omborchi: -Boʻta {{ajrat|qoʻl}} qoʻymagan qogʻozni qogʻoz demayman, - deb katta ketvordi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#Har kimning oʻziga xos ish usuli, uslubi, ishi, xatti-harakati; shuni aks ettiruvchi ifoda. {{misol|Hovlini oʻrab turgan devorlar ham yangidan urilgan, ichkarisidan hammasi ganch bilan suvalgan. Hamma yoqda akasining {{ajrat|qoʻl}}i koʻrinadi.|[[w:H. Ahmar|H. Ahmar]]|Kim haq?}}
#[[imkon]], [[imkoniyat]].&lt;br/&gt;'''Qayoqqa qoʻl uzatsa yetadi''' - imkoniyatga ega, imkoniyati katta.&lt;br/&gt;'''Qoʻli baland''' - {{ayn.}} '''Qo‘li uzun'''.&lt;br/&gt;'''Qoʻli kalta''' (''yoki'' '''qisqa''') - imkoniyati kam, cheklangan, qurbi yetmaydigan. {{misol|[Dadajon aka:] Oʻylab qarasam, doʻppi tor ekan. Kattaroq ish qilishga {{ajrat|qoʻl}}imiz kalta ekan.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Ixlos|1958}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli uzun''' - har qanday narsaga yetishish, erishish imkoni bor, shunday qudratga ega. {{misol|Uning {{ajrat|qoʻl}}i uzun edi, davlatning bir qismini dadasidan, ukasidan yashirin ishlatib, xolis oʻziga qarashli katta bir boylik orttirgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlidan keladi''' - biror ishni amalga oshirish uchun imkoniyati, huquqi bor, kuch-quvvati yetadi, biror ishni qila, bajara oladi. {{misol|U [Nuri] juda dadil va ayyor qiz. Uning {{ajrat|qoʻl}}idan har qanday ish keladi. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#(''3-{{sh.}} egalik hamda {{j. k.}} va {{o'.-p. k.}} shaklida {{koʻm.}} {{vzf.}}:'' '''qoʻliga''', '''qoʻlida''') - ixtiyoriga, izmiga; ixtiyorida, izmida. {{misol|Kishi hurmati oʻz {{ajrat|qoʻl}}ida.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|[Kumush] Bu uydan chiqib ketishni, bir-ikki oylab Otabekni Zaynab {{ajrat|qoʻl}}iga topshirib qoʻyishni yana muvofiq koʻrmas.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Agarda xon koʻtarish mening {{ajrat|qoʻl}}imda boʻlsa edi, xon qilib Otabekni koʻtarar edim.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Besh qoʻlini ogʻziga urmoq''' (''yoki'' '''tiqmoq''') - {{q.}} [[besh]] I.&lt;br/&gt;'''Gah desa''' (''yoki'' '''deganda''') '''qoʻlga qoʻnadigan qilib olmoq''' - {{q.}} [[gah]].&lt;br/&gt;'''Yolgʻiz''' (''yoki'' '''yakka''') '''qoʻl''' - {{q.}} [[yolgʻizqoʻl]].&lt;br/&gt;'''Koʻngliga''' (''yoki'' '''yuragiga''', '''koʻksiga''', '''qoʻltigʻiga''', '''qoʻyniga''') '''qoʻl solib koʻrmoq''' - birovning fikri yoki ichki sirini bilish maqsadida turli gaplar aytmoq, shu maqsadda gapga solmoq. {{misol|Oʻktam toʻy-hasham toʻgʻrisida soʻz ochib, qizning koʻngliga {{ajrat|qoʻl}} solmoqchi boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}&lt;br/&gt;'''Oyogʻi olti'''('''ta'''), '''qoʻli yetti'''('''ta''') - {{q.}} [[oyoq]] 1.&lt;br/&gt;'''Oyogʻini qoʻlga olib''' - {{q.}} [[oyoq]] I.&lt;br/&gt;'''Chap''' (''yoki'' '''soʻl''') '''qoʻl''' - chap tomon; chap, soʻl. {{misol|Chap {{ajrat|qoʻl}}ga yurmoq.}} {{misol|Chap {{ajrat|qoʻl}}dagi koʻcha.}}&lt;br/&gt;'''Oʻng qoʻl''' - 1) oʻng tomon; oʻng. {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga burilmoq.}} {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dagi uy.}} {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dan mashina kelib qoldi.}} {{misol|-Qayoqqa yuramiz, - dedi Sidiqjon qayrilib, uning koʻziga qarab. -Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga, - dedi xotin.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) eng yaqin, ishonchli yordamchi. {{misol|Bu kishi Azizbekning amiri lashkari va oʻng {{ajrat|qoʻl}}i boʻlgan Rayimbek dodxoh edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl bermoq''' - birovga ixlos qoʻymoq, uni pir deb tanimoq. {{misol|Bir kun Margʻilondan bir eshon keldi. Boyimiz oʻsha kishiga {{ajrat|qoʻl}} bergan ekan, yaʼni oʻsha kishiningmuridi ekan.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Ixlos|1958}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl kelmoq''' - qulay, mos, koʻngildagidek boʻlib tushmoq. {{misol|Yerni begona oʻtlardan tozalashda {{ajrat|qoʻl}} keladigan asbob.}} {{misol|Dalabop qattiq trinkadan besh-olti metr olaman. Ularga judayam {{ajrat|qoʻl}} keladi.|[[w:A. Ubaydullayev|A. Ubaydullayev]]|Hayot oqimi}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl koʻtarmoq''' - 1) rozilik, xohish yoki ovoz berish ishorasi sifatida qoʻlini yuqoriga koʻtarmoq. {{misol|&quot;Kimda-kim Nuʼmon hoji Qalandarov.. bu yerdan badargʻa qilinsin desa, {{ajrat|qoʻl}}ini koʻtarsin. Hamma baravar {{ajrat|qoʻl}} koʻtardi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) taslim boʻlmoq. {{misol|Qurshovga olingan dushman qismlari qarshilikni toʻxtatib, {{ajrat|qoʻl}} koʻtardilar.}} 3) {{koʻchma|uz}} birovni urish, zarba berish uchun xezlanmoq. {{misol|Nega sohibkorga {{ajrat|qoʻl}} koʻtarding? Kuchingni qayerga qoʻyishni bilmayapsanmi?|[[w:Jumaniyoz Sharipov|Jumaniyoz Sharipov]]|Xorazm}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl siltamoq''' - {{q.}} [[siltamoq]].&lt;br/&gt;'''Qoʻl tegizmoq''' (''yoki'' '''urmoq''') - 1) faqat boʻlishsiz shaklda: '''qoʻl tegizmaslik''' - hatto isteʼmol uchun olmaslik. {{misol|Ovqatga hech kim {{ajrat|qoʻl}} urmadi.}} 2) biror ishga kirishmoq, tutinmoq, urinmoq. {{misol|U [Muxammad] qaysi ishga {{ajrat|qoʻl}} ursa, uni uddalay olar.. edi.|[[w:Mirkarim Osim|Mirkarim Osim]]|Sehrli soʻz}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl uchida''' ''yoki'' '''qoʻl uchi bilan''' - 1) astoydil emas, istar-istamas; shunchaki, yuzaki. {{misol|Doktor uni {{ajrat|qoʻl}} uchidagina koʻrdi, dori bermadi, tayinli bir gap ham aytmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|U [Xolmat] Toʻraxonovdan haqiqiy yordam kutgan.. Faqat balandparvoz soʻzlar eshitdi va [toʻgʻonni] pala-partish, {{ajrat|qoʻl}} uchida qurishga daʼvat qilindi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Qudratli toʻlqin}} 2) qiyinchilik bilan, zoʻrgʻa, arang. {{misol|Bu qanday gap axir, oʻzim {{ajrat|qoʻl}} uchida tirikchilik qilaman-u, sening uchun shu kunimdan ham ayrilaymi?|[[w:H. Shams|H. Shams]]|Oqpadar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl yuvmoq''' - {{ayn.}} '''qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa tiqmoq''' (''yoki'' '''urmoq''').&lt;br/&gt;'''Qoʻlga olmoq''' - 1) pora berish, aldash {{va sh.k.}} yoʻllar bilan oʻziga moyil qilmoq. {{misol|Xumparning ogʻzi-burnini moylab, {{ajrat|qoʻl}}ga olib boʻlmasmikin?|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} 2) ushlab, tutib olmoq, asir olmoq, bandi qilmoq, qamamoq. {{misol|Muxtorxonni Afgʻoniston chegarasida {{ajrat|qoʻl}}ga olibdilar.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Sarob}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlga tushmoq''' - 1) aybi, jinoiy ishi oshkor boʻlib tutilmoq. {{misol|Gap tarqadi: birov tilmoch Hokim toʻraning xotini bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, desa, yana birov tilmoch Hokim toʻraning qorovuli bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, deyar edi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} 2) firib yemoq. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}ga tushibsan, seni rosa laqillatishibdi.}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli bormaydi'''&lt;nowiki&gt; - istagi, xohishi yoʻq; hafsalasi yoʻq}}. &lt;/nowiki&gt;{{misol|Tutni kesishga {{ajrat|qoʻl}}im bormayapti.}} {{misol|Mol ketdi - jon ketdi, ishga ham {{ajrat|qoʻl}}im bormaydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli ochiq''' ''yoki'' '''ochiq qoʻl''' - hech narsani ayamaydigan, saxiy. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}i ochiqning yoʻli ochiq.|[[w:Maqol|Maqol]]}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli egri''' - oʻgʻri.&lt;br/&gt;'''Qoʻli yupqa''' - kambagʻal, qashshoq. {{misol|Oʻsha kunlari Malohat aya yashayotgan qishloqdan yetmish chaqirim narida {{ajrat|qoʻl}}i yupqaroq bir kishining xonadoniga olov tutashib yonib ketibdi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli qichidi''' - {{q.}} [[qichimoq]].&lt;br/&gt;'''Qoʻli qoʻliga tegmaslik''' - nihoyatda tez, chaqqon harakat qilmoq, tez ishlamoq. '''Qoʻlini sovuq suvga urmaydi''' Hech ish qilmaydi. {{misol|Nusratilla roʻzgʻorda {{ajrat|qoʻl}}ini sovuq suvga urmaydi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Opa-singillar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlni bigiz qilmoq''' - {{ayn.}} barmoqni bigiz qilmoq {{q.}} [[barmoq]] 1.&lt;br/&gt;'''Qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa tiqmoq''' (''yoki'' '''urmoq''') - biror narsadan hafsalasi pir boʻlib, ixlosi qaytib, uni tark etmoq, undan yuz oʻgirmoq, voz kechmoq, qaytmoq. {{misol|Baʼzilari gʻayratlari bekorga ketayotganini koʻrib, {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib, {{ajrat|qoʻl}}tiqqa urdilar.|[[w:Mirkarim Osim|Mirkarim Osim]]|Ajdodlarimiz qissasi}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlni qoʻlga bermoq''' - biror sohada bahamjihat boʻlmoq, oʻzaro birlashmoq. {{misol|Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berib ishlamoq.}} {{misol|Qadrdon dalalar, mehnat tongida Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berar ikki baxtli yosh.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}&lt;br/&gt;Harom qoʻl - birovning haqidan hazar qilmaydigan, nopok (odam haqida). {{misol|Qayerdaki harom {{ajrat|qoʻl}} bor, u yerda barakat yoʻq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}

=== Sinonimlari ===
[[ilik]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЛ}}
== Tarjimalari ==

{{OʻTIL}}

=== Tillarda ===
{{-trans-|qo‘l|
*{{tr}}: [[el]]
*{{sah}}: [[хол]], [[илии]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻl'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[рука]]; [[руки]]; // [[ручной]]; {{tarjmisoli|oʻng qoʻl }} {{izoh|прям. и перен}}. правая рука; {{tarjmisoli|qoʻl kuchi }} сила рук; физическая сила; {{tarjmisoli|qoʻl soat(i) }} ручные часы; {{tarjmisoli|qoʻl sochiq }} салфетка; {{tarjmisoli|qoʻl bilan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qoʻlda }} рукой, руками, вручную; {{tarjmisoli|oʻz qoʻli bilan }} собственными руками; собственноручно; сам; '''oʻzi bilan yozilgan xat '''1) писмо написанное {{izoh|(чьей-л.) }}рукой; 2) автограф; {{tarjmisoli|qoʻlda koʻchirilgan nusxa }} экземпляр, переписанный от руки; {{tarjmisoli|mening qoʻlimda }} {{izoh|прям. и перен. }}в{{izoh| }}моих руках; {{tarjmisoli|qoʻlimizda oʻsgan qiz }} девушка, выросшая (воспитанная) у нас; {{tarjmisoli|qoʻlimda hech narsam yoʻq}} 1) у меня в руках ничего нет; 2) я ничем не располагаю; {{tarjmisoli|qoʻldan qoʻlga }} из рук в руки; {{tarjmisoli|qoʻl koʻtarmoq}}  1) поднять руку (руки); 2) {{izoh|перен. }}поднять руку {{izoh|(на кого-л.), }}замахнуться {{izoh|(на кого-л.)}}; 3) голосовать (за {{izoh|кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻl ochmoq}}  {{izoh|рел. }}поднять и сложить руки для молитвы; {{tarjmisoli|qoʻl ushlashib }} взявшись за руки; {{tarjmisoli|qoʻlhalollamoq}}  {{izoh|этн. }}совершать обряд обрезания; {{tarjmisoli|qoʻlga kirgizmoq}}  {{izoh|(или '''}}[[kiritmoq]]''') [[овладевать]], [[приобретать]], [[заполучить]], [[прибирать]] [[к]] [[рукам]]; {{tarjmisoli|qoʻlgaolmoq}}  1) взять в руки, 2) {{izoh|перен. }}захватить; забрать в свои руки, заполучить; {{tarjmisoli|oʻzini qoʻlga olmoq}}  взять себя в руки, сдержаться; {{tarjmisoli|birovni qoʻlga olmoq}}  1) захватить кого-либо, забрать кого-либо; 2) подкупить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻlga tushmoq}}  1) попасться, быть пойманным, быть схваченным; 2) {{izoh|перен. }}быть обманутым, надутым; обмануться; {{tarjmisoli|qoʻl ingni tiy }} не давай воли рукам; {{tarjmisoli|qoʻldan bermoq}} упустить, лишиться {{izoh|(чего-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}surʼatni qoʻl dan bermoq}}  сдавать темпы, снижать темпы; {{tarjmisoli|fursatni qoʻldan bermoq}}  упускать время, упускать удобный момент, упускать случай; {{tarjmisoli|qoʻlidan olib qoʻymoq}} отнимать {{izoh|(у кого-л.)}}, вырывать {{izoh|(что-л. у кого-л.) }}из рук, отбирать, забирать; {{tarjmisoli|qoʻldan chiqarmoq }} 1) выпускать из рук; 2) заканчивать, оканчивать, завершать; 3) {{izoh|перен. }}упускать; {{tarjmisoli|qoʻlni qoʻlga berib }} взявшись за руки, рука об руку; {{tarjmisoli|qoʻl ini orqasiga qilib }} заложив руки за спину; {{tarjmisoli|qoʻl bormaydi }} 1) не хочется, нет желания, не тянет {{izoh|(что-л. делать); }}2) {{izoh|перен. }}рука не поднимается; {{tarjmisoli|qoʻl boʻshida }} {{izoh|(букв, }}когда руки свободны) в свободное время, на досуге; {{tarjmisoli|qoʻl tekkanda }} когда будет свободное время; {{tarjmisoli|qoʻl tegmaydi }} руки не доходят; {{tarjmisoli|qoʻl uchida }} 1) концами пальцев; 2) {{izoh|перен. }}едва, с трудом, с большими усилиями; {{tarjmisoli|qoʻl uchida tirikchilik qilmoq}}  еле-еле сводить концы с концами, с трудом поддерживать существование; 3) {{izoh|перен. }}небрежно; {{tarjmisoli|qoʻl uchida koʻrishmoq}}  небрежно поздороваться; {{tarjmisoli|qoʻl ostida }} под {{izoh|(чьим-л.) }}руководством, под {{izoh|(чьим-л.) }}началом; в подчинении {{izoh|(у кого-л.); {{tarjmisoli|}}qoʻl uchi bilan }} спустя рукава, нехотя, небрежно, кое-как; {{tarjmisoli|qoʻlim qovushmayapti }} {{izoh|см. '''}}[[qovushmoq]]'''; {{tarjmisoli|qoʻlidan keladi }} он в состоянии {{izoh|(что-л. делать), }}он сможет, он сумеет; {{tarjmisoli|bu ish qoʻl imdan kelmaydi }} я не в состоянии сделать это; это мне не по силам; это свыше моих сил; я не в силах сделать это; {{tarjmisoli|qoʻlidan ish keladigan odam }} способный человек; человек, умеющий работать, действовать; {{tarjmisoli|qoʻldan kelgancha }} по мере сил, по мере возможности; {{tarjmisoli|uning qoʻlidan har narsa keladi }} 1) он всё может, он мастер на все руки; 2) {{izoh|перен. }}он на всё способен; от него всего можно ожидать; {{tarjmisoli|qoʻli oʻynamaganning koʻzi oʻynar }} {{izoh|погов. }}кто не работает, тот не ест; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻlni taniydi }} {{izoh|погов. (букв. }}рука руку знает) у кого брал, тому и следует отдавать; {{tarjmisoli|qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa urmoq}}  {{izoh|см. '''}}[[urmoq]]''';&lt;br /&gt;
'''2 '''[[передние]] [[конечности]] [[животных]]; {{tarjmisoli|qoʻl goʻshti }} мясо передних ног;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|разг. }}[[палец]]; [[пальцы]]; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl}}  средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl topar }} игра, в которой один из игроков зажимает все пальцы одной руки в другой руке так, что видны только их кончики, а другой игрок должен найти его средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday }} {{izoh|перен. разг. }}хороший, настоящий, такой, как надо; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday juvon }} молодая красивая женщина; {{tarjmisoli|besh qoʻl baravar emas }} {{izoh|погов. }}пять пальцев не равны; {{izoh|соотв }}в семье не без урода; {{tarjmisoli|ikkala qoʻlini burniga tiqib qolmoq }} {{izoh|(букв. }}остаться с засунутыми в нос двумя пальцами) остаться с носом, остаться в дураках, остаться ни с чем; уйти не солоно хлебавши;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[почерк]]; {{tarjmisoli|bu mening qoʻlim emas }} это не моя рука, это не мой почерк; это не я писал;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подпись]];{{tarjmisoli| qoʻl qoʻymoq}}  расписаться, поставить свою подпись, скрепить своей подписью; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻydirmoq}}  дать расписаться; дать на подпись; получить {{izoh|(чью-л.) }}подпись; {{tarjmisoli|* qoʻl keladigan }} подходящий, сподручный; {{tarjmisoli|bu menga qoʻl kelmaydi }} это мне несподручно; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}}  влезать в душу; {{tarjmisoli|oyoqni qoʻlga olib yugurmoq}}  бежать, не чуя ног под собой; бежать, сломя голову; бежать что есть силы; {{tarjmisoli|ochiqqoʻl }} щедрый; тороватый; {{tarjmisoli|sovuqsuvga qoʻl urmas }} {{izoh|(букв. }}не опустит пальцы в холодную воду) белоручка, бездельник; {{tarjmisoli|u qoʻlini sovuqsuvga urmaydi }} он ничего не делает; он белоручка, бездельник.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>b4ye10u20c0qwhhyjui8685f5f1mdgf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639428</id>
      <parentid>639427</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T17:29:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19888" sha1="t169g98yv7wm7h2yafwt97kybc1kfsa" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻl'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Odamning barmoq uchlaridan yelkasigacha boʻlgan qismi, aʼzosi. {{misol|Baquvvat {{ajrat|qoʻl}}lar.}} {{misol|Qoʻlni oldinga choʻzmoq.}} {{misol|Ikki {{ajrat|qoʻl}}ni yuqori koʻtarmoq.}} {{misol|Qoʻl kuchi.}} {{misol|Bosh qashigani ham {{ajrat|qoʻl}}im tegmaydi.}} {{misol|Yoʻlchi.. ikkinchi {{ajrat|qoʻl}}i bilan Qora Ahmadning bir {{ajrat|qoʻl}}ini orqaga qayirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Shu aʼzoning bilakdan barmoqlar uchigacha boʻlgan qismi; panja. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}} bilan silamoq. {{ajrat|Qoʻl}} bilan ushlamoq.}} {{misol|Yoʻldosh orqadan asta kelib, Elmurodning koʻzini ikki {{ajrat|qoʻl}}i bilan bekitdi.|[[w:Shuhrat|Shuhrat]]|Shinelli yillar}} {{misol|Qozi domla {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib turib, dasturxonga koʻz yugurtirdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Ish-mehnat bajaruvchi aʼzo (vosita) sifatida. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}im band.}} {{misol|Men bu mol-dunyoni, yer-suvni {{ajrat|qoʻl}}im bilan topgan emasman, aqlim bilan topganman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Otabek bilan birga Tashkent tushib, oʻz {{ajrat|qoʻl}}lari bilan toʻyimizni oʻtkazishingizga ishonib Yusufbek hoji.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli tegmaydi''' - biror ishni bajarishga vaqti yoʻq; qoʻli band, ish bilan band.
#{{s. t.|uz}} Hayvonlarning oldingi oyoqlari. {{misol|Qoʻyning {{ajrat|qoʻl}}i va soni.}} {{misol|Qoʻl goʻshti.}}
#{{s. t.|uz}} [[barmoq]]. {{misol|Oʻrta {{ajrat|qoʻl}}.}} {{misol|Besh {{ajrat|qoʻl}} baravar emas.|[[w:Maqol|Maqol]]}}&lt;br/&gt;'''Ikki qoʻlini burniga suqib''' (''yoki'' '''tiqib''') - {{q.}} [[burun]] I.
#Har kimning oʻziga xos yozuv usuli, uslubi, yozuvi, xati va uning ifodasi. {{misol|Qutidor qizining maqsadiga tushunib, ikki turli {{ajrat|qoʻl}}ni darrov payqab oldi: -Vijdonsiz, iblis, - deb qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|[Nizomiddinov:] Xat bilmaydigan ogʻzaki guvohlar ham bor, yozib beray desam, hamma arizalar bir odamning {{ajrat|qoʻl}}i bilan yozilgan, degan shubha boʻlmasin..|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#[[imzo]]. {{misol|Dalolatnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Shartnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Xoʻjabekov - rais, Saidgʻozi.. bir kichkina odam.. Barcha hujjatlarda Xoʻjabekovning {{ajrat|qoʻl}}i.|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Omborchi: -Boʻta {{ajrat|qoʻl}} qoʻymagan qogʻozni qogʻoz demayman, - deb katta ketvordi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#Har kimning oʻziga xos ish usuli, uslubi, ishi, xatti-harakati; shuni aks ettiruvchi ifoda. {{misol|Hovlini oʻrab turgan devorlar ham yangidan urilgan, ichkarisidan hammasi ganch bilan suvalgan. Hamma yoqda akasining {{ajrat|qoʻl}}i koʻrinadi.|[[w:H. Ahmar|H. Ahmar]]|Kim haq?}}
#[[imkon]], [[imkoniyat]].&lt;br/&gt;'''Qayoqqa qoʻl uzatsa yetadi''' - imkoniyatga ega, imkoniyati katta.&lt;br/&gt;'''Qoʻli baland''' - {{ayn.}} '''Qo‘li uzun'''.&lt;br/&gt;'''Qoʻli kalta''' (''yoki'' '''qisqa''') - imkoniyati kam, cheklangan, qurbi yetmaydigan. {{misol|[Dadajon aka:] Oʻylab qarasam, doʻppi tor ekan. Kattaroq ish qilishga {{ajrat|qoʻl}}imiz kalta ekan.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Ixlos|1958}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli uzun''' - har qanday narsaga yetishish, erishish imkoni bor, shunday qudratga ega. {{misol|Uning {{ajrat|qoʻl}}i uzun edi, davlatning bir qismini dadasidan, ukasidan yashirin ishlatib, xolis oʻziga qarashli katta bir boylik orttirgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlidan keladi''' - biror ishni amalga oshirish uchun imkoniyati, huquqi bor, kuch-quvvati yetadi, biror ishni qila, bajara oladi. {{misol|U [Nuri] juda dadil va ayyor qiz. Uning {{ajrat|qoʻl}}idan har qanday ish keladi. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#(''3-{{sh.}} egalik hamda {{j. k.}} va {{o'.-p. k.}} shaklida {{koʻm.}} {{vzf.}}:'' '''qoʻliga''', '''qoʻlida''') - ixtiyoriga, izmiga; ixtiyorida, izmida. {{misol|Kishi hurmati oʻz {{ajrat|qoʻl}}ida.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|[Kumush] Bu uydan chiqib ketishni, bir-ikki oylab Otabekni Zaynab {{ajrat|qoʻl}}iga topshirib qoʻyishni yana muvofiq koʻrmas.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Agarda xon koʻtarish mening {{ajrat|qoʻl}}imda boʻlsa edi, xon qilib Otabekni koʻtarar edim.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Besh qoʻlini ogʻziga urmoq''' (''yoki'' '''tiqmoq''') - {{q.}} [[besh]] I.&lt;br/&gt;'''Gah desa''' (''yoki'' '''deganda''') '''qoʻlga qoʻnadigan qilib olmoq''' - {{q.}} [[gah]].&lt;br/&gt;'''Yolgʻiz''' (''yoki'' '''yakka''') '''qoʻl''' - {{q.}} [[yolgʻizqoʻl]].&lt;br/&gt;'''Koʻngliga''' (''yoki'' '''yuragiga''', '''koʻksiga''', '''qoʻltigʻiga''', '''qoʻyniga''') '''qoʻl solib koʻrmoq''' - birovning fikri yoki ichki sirini bilish maqsadida turli gaplar aytmoq, shu maqsadda gapga solmoq. {{misol|Oʻktam toʻy-hasham toʻgʻrisida soʻz ochib, qizning koʻngliga {{ajrat|qoʻl}} solmoqchi boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}&lt;br/&gt;'''Oyogʻi olti'''('''ta'''), '''qoʻli yetti'''('''ta''') - {{q.}} [[oyoq]] 1.&lt;br/&gt;'''Oyogʻini qoʻlga olib''' - {{q.}} [[oyoq]] I.&lt;br/&gt;'''Chap''' (''yoki'' '''soʻl''') '''qoʻl''' - chap tomon; chap, soʻl. {{misol|Chap {{ajrat|qoʻl}}ga yurmoq.}} {{misol|Chap {{ajrat|qoʻl}}dagi koʻcha.}}&lt;br/&gt;'''Oʻng qoʻl''' - 1) oʻng tomon; oʻng. {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga burilmoq.}} {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dagi uy.}} {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dan mashina kelib qoldi.}} {{misol|-Qayoqqa yuramiz, - dedi Sidiqjon qayrilib, uning koʻziga qarab. -Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga, - dedi xotin.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) eng yaqin, ishonchli yordamchi. {{misol|Bu kishi Azizbekning amiri lashkari va oʻng {{ajrat|qoʻl}}i boʻlgan Rayimbek dodxoh edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl bermoq''' - birovga ixlos qoʻymoq, uni pir deb tanimoq. {{misol|Bir kun Margʻilondan bir eshon keldi. Boyimiz oʻsha kishiga {{ajrat|qoʻl}} bergan ekan, yaʼni oʻsha kishiningmuridi ekan.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Ixlos|1958}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl kelmoq''' - qulay, mos, koʻngildagidek boʻlib tushmoq. {{misol|Yerni begona oʻtlardan tozalashda {{ajrat|qoʻl}} keladigan asbob.}} {{misol|Dalabop qattiq trinkadan besh-olti metr olaman. Ularga judayam {{ajrat|qoʻl}} keladi.|[[w:A. Ubaydullayev|A. Ubaydullayev]]|Hayot oqimi}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl koʻtarmoq''' - 1) rozilik, xohish yoki ovoz berish ishorasi sifatida qoʻlini yuqoriga koʻtarmoq. {{misol|&quot;Kimda-kim Nuʼmon hoji Qalandarov.. bu yerdan badargʻa qilinsin desa, {{ajrat|qoʻl}}ini koʻtarsin. Hamma baravar {{ajrat|qoʻl}} koʻtardi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) taslim boʻlmoq. {{misol|Qurshovga olingan dushman qismlari qarshilikni toʻxtatib, {{ajrat|qoʻl}} koʻtardilar.}} 3) {{koʻchma|uz}} birovni urish, zarba berish uchun xezlanmoq. {{misol|Nega sohibkorga {{ajrat|qoʻl}} koʻtarding? Kuchingni qayerga qoʻyishni bilmayapsanmi?|[[w:Jumaniyoz Sharipov|Jumaniyoz Sharipov]]|Xorazm}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl siltamoq''' - {{q.}} [[siltamoq]].&lt;br/&gt;'''Qoʻl tegizmoq''' (''yoki'' '''urmoq''') - 1) faqat boʻlishsiz shaklda: '''qoʻl tegizmaslik''' - hatto isteʼmol uchun olmaslik. {{misol|Ovqatga hech kim {{ajrat|qoʻl}} urmadi.}} 2) biror ishga kirishmoq, tutinmoq, urinmoq. {{misol|U [Muxammad] qaysi ishga {{ajrat|qoʻl}} ursa, uni uddalay olar.. edi.|[[w:Mirkarim Osim|Mirkarim Osim]]|Sehrli soʻz}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl uchida''' ''yoki'' '''qoʻl uchi bilan''' - 1) astoydil emas, istar-istamas; shunchaki, yuzaki. {{misol|Doktor uni {{ajrat|qoʻl}} uchidagina koʻrdi, dori bermadi, tayinli bir gap ham aytmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|U [Xolmat] Toʻraxonovdan haqiqiy yordam kutgan.. Faqat balandparvoz soʻzlar eshitdi va [toʻgʻonni] pala-partish, {{ajrat|qoʻl}} uchida qurishga daʼvat qilindi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Qudratli toʻlqin}} 2) qiyinchilik bilan, zoʻrgʻa, arang. {{misol|Bu qanday gap axir, oʻzim {{ajrat|qoʻl}} uchida tirikchilik qilaman-u, sening uchun shu kunimdan ham ayrilaymi?|[[w:H. Shams|H. Shams]]|Oqpadar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl yuvmoq''' - {{ayn.}} '''qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa tiqmoq''' (''yoki'' '''urmoq''').&lt;br/&gt;'''Qoʻlga olmoq''' - 1) pora berish, aldash {{va sh.k.}} yoʻllar bilan oʻziga moyil qilmoq. {{misol|Xumparning ogʻzi-burnini moylab, {{ajrat|qoʻl}}ga olib boʻlmasmikin?|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} 2) ushlab, tutib olmoq, asir olmoq, bandi qilmoq, qamamoq. {{misol|Muxtorxonni Afgʻoniston chegarasida {{ajrat|qoʻl}}ga olibdilar.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Sarob}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlga tushmoq''' - 1) aybi, jinoiy ishi oshkor boʻlib tutilmoq. {{misol|Gap tarqadi: birov tilmoch Hokim toʻraning xotini bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, desa, yana birov tilmoch Hokim toʻraning qorovuli bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, deyar edi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} 2) firib yemoq. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}ga tushibsan, seni rosa laqillatishibdi.}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli bormaydi''' - istagi, xohishi yoʻq; hafsalasi yoʻq. {{misol|Tutni kesishga {{ajrat|qoʻl}}im bormayapti.}} {{misol|Mol ketdi - jon ketdi, ishga ham {{ajrat|qoʻl}}im bormaydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli ochiq''' ''yoki'' '''ochiq qoʻl''' - hech narsani ayamaydigan, saxiy. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}i ochiqning yoʻli ochiq.|[[w:Maqol|Maqol]]}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli egri''' - oʻgʻri.&lt;br/&gt;'''Qoʻli yupqa''' - kambagʻal, qashshoq. {{misol|Oʻsha kunlari Malohat aya yashayotgan qishloqdan yetmish chaqirim narida {{ajrat|qoʻl}}i yupqaroq bir kishining xonadoniga olov tutashib yonib ketibdi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli qichidi''' - {{q.}} [[qichimoq]].&lt;br/&gt;'''Qoʻli qoʻliga tegmaslik''' - nihoyatda tez, chaqqon harakat qilmoq, tez ishlamoq.&lt;br/&gt;'''Qoʻlini sovuq suvga urmaydi''' - hech ish qilmaydi. {{misol|Nusratilla roʻzgʻorda {{ajrat|qoʻl}}ini sovuq suvga urmaydi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Opa-singillar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlni bigiz qilmoq''' - {{ayn.}} '''barmoqni bigiz qilmoq''' {{q.}} [[barmoq]] 1.&lt;br/&gt;'''Qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa tiqmoq''' (''yoki'' '''urmoq''') - biror narsadan hafsalasi pir boʻlib, ixlosi qaytib, uni tark etmoq, undan yuz oʻgirmoq, voz kechmoq, qaytmoq. {{misol|Baʼzilari gʻayratlari bekorga ketayotganini koʻrib, {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib, {{ajrat|qoʻl}}tiqqa urdilar.|[[w:Mirkarim Osim|Mirkarim Osim]]|Ajdodlarimiz qissasi}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlni qoʻlga bermoq''' - biror sohada bahamjihat boʻlmoq, oʻzaro birlashmoq. {{misol|Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berib ishlamoq.}} {{misol|Qadrdon dalalar, mehnat tongida Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berar ikki baxtli yosh.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}&lt;br/&gt;'''Harom qoʻl''' - birovning haqidan hazar qilmaydigan, nopok (odam haqida). {{misol|Qayerdaki harom {{ajrat|qoʻl}} bor, u yerda barakat yoʻq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}

=== Sinonimlari ===
[[ilik]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЛ}}
== Tarjimalari ==

{{OʻTIL}}

=== Tillarda ===
{{-trans-|qo‘l|
*{{tr}}: [[el]]
*{{sah}}: [[хол]], [[илии]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻl'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[рука]]; [[руки]]; // [[ручной]]; {{tarjmisoli|oʻng qoʻl }} {{izoh|прям. и перен}}. правая рука; {{tarjmisoli|qoʻl kuchi }} сила рук; физическая сила; {{tarjmisoli|qoʻl soat(i) }} ручные часы; {{tarjmisoli|qoʻl sochiq }} салфетка; {{tarjmisoli|qoʻl bilan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qoʻlda }} рукой, руками, вручную; {{tarjmisoli|oʻz qoʻli bilan }} собственными руками; собственноручно; сам; '''oʻzi bilan yozilgan xat '''1) писмо написанное {{izoh|(чьей-л.) }}рукой; 2) автограф; {{tarjmisoli|qoʻlda koʻchirilgan nusxa }} экземпляр, переписанный от руки; {{tarjmisoli|mening qoʻlimda }} {{izoh|прям. и перен. }}в{{izoh| }}моих руках; {{tarjmisoli|qoʻlimizda oʻsgan qiz }} девушка, выросшая (воспитанная) у нас; {{tarjmisoli|qoʻlimda hech narsam yoʻq}} 1) у меня в руках ничего нет; 2) я ничем не располагаю; {{tarjmisoli|qoʻldan qoʻlga }} из рук в руки; {{tarjmisoli|qoʻl koʻtarmoq}}  1) поднять руку (руки); 2) {{izoh|перен. }}поднять руку {{izoh|(на кого-л.), }}замахнуться {{izoh|(на кого-л.)}}; 3) голосовать (за {{izoh|кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻl ochmoq}}  {{izoh|рел. }}поднять и сложить руки для молитвы; {{tarjmisoli|qoʻl ushlashib }} взявшись за руки; {{tarjmisoli|qoʻlhalollamoq}}  {{izoh|этн. }}совершать обряд обрезания; {{tarjmisoli|qoʻlga kirgizmoq}}  {{izoh|(или '''}}[[kiritmoq]]''') [[овладевать]], [[приобретать]], [[заполучить]], [[прибирать]] [[к]] [[рукам]]; {{tarjmisoli|qoʻlgaolmoq}}  1) взять в руки, 2) {{izoh|перен. }}захватить; забрать в свои руки, заполучить; {{tarjmisoli|oʻzini qoʻlga olmoq}}  взять себя в руки, сдержаться; {{tarjmisoli|birovni qoʻlga olmoq}}  1) захватить кого-либо, забрать кого-либо; 2) подкупить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻlga tushmoq}}  1) попасться, быть пойманным, быть схваченным; 2) {{izoh|перен. }}быть обманутым, надутым; обмануться; {{tarjmisoli|qoʻl ingni tiy }} не давай воли рукам; {{tarjmisoli|qoʻldan bermoq}} упустить, лишиться {{izoh|(чего-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}surʼatni qoʻl dan bermoq}}  сдавать темпы, снижать темпы; {{tarjmisoli|fursatni qoʻldan bermoq}}  упускать время, упускать удобный момент, упускать случай; {{tarjmisoli|qoʻlidan olib qoʻymoq}} отнимать {{izoh|(у кого-л.)}}, вырывать {{izoh|(что-л. у кого-л.) }}из рук, отбирать, забирать; {{tarjmisoli|qoʻldan chiqarmoq }} 1) выпускать из рук; 2) заканчивать, оканчивать, завершать; 3) {{izoh|перен. }}упускать; {{tarjmisoli|qoʻlni qoʻlga berib }} взявшись за руки, рука об руку; {{tarjmisoli|qoʻl ini orqasiga qilib }} заложив руки за спину; {{tarjmisoli|qoʻl bormaydi }} 1) не хочется, нет желания, не тянет {{izoh|(что-л. делать); }}2) {{izoh|перен. }}рука не поднимается; {{tarjmisoli|qoʻl boʻshida }} {{izoh|(букв, }}когда руки свободны) в свободное время, на досуге; {{tarjmisoli|qoʻl tekkanda }} когда будет свободное время; {{tarjmisoli|qoʻl tegmaydi }} руки не доходят; {{tarjmisoli|qoʻl uchida }} 1) концами пальцев; 2) {{izoh|перен. }}едва, с трудом, с большими усилиями; {{tarjmisoli|qoʻl uchida tirikchilik qilmoq}}  еле-еле сводить концы с концами, с трудом поддерживать существование; 3) {{izoh|перен. }}небрежно; {{tarjmisoli|qoʻl uchida koʻrishmoq}}  небрежно поздороваться; {{tarjmisoli|qoʻl ostida }} под {{izoh|(чьим-л.) }}руководством, под {{izoh|(чьим-л.) }}началом; в подчинении {{izoh|(у кого-л.); {{tarjmisoli|}}qoʻl uchi bilan }} спустя рукава, нехотя, небрежно, кое-как; {{tarjmisoli|qoʻlim qovushmayapti }} {{izoh|см. '''}}[[qovushmoq]]'''; {{tarjmisoli|qoʻlidan keladi }} он в состоянии {{izoh|(что-л. делать), }}он сможет, он сумеет; {{tarjmisoli|bu ish qoʻl imdan kelmaydi }} я не в состоянии сделать это; это мне не по силам; это свыше моих сил; я не в силах сделать это; {{tarjmisoli|qoʻlidan ish keladigan odam }} способный человек; человек, умеющий работать, действовать; {{tarjmisoli|qoʻldan kelgancha }} по мере сил, по мере возможности; {{tarjmisoli|uning qoʻlidan har narsa keladi }} 1) он всё может, он мастер на все руки; 2) {{izoh|перен. }}он на всё способен; от него всего можно ожидать; {{tarjmisoli|qoʻli oʻynamaganning koʻzi oʻynar }} {{izoh|погов. }}кто не работает, тот не ест; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻlni taniydi }} {{izoh|погов. (букв. }}рука руку знает) у кого брал, тому и следует отдавать; {{tarjmisoli|qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa urmoq}}  {{izoh|см. '''}}[[urmoq]]''';&lt;br /&gt;
'''2 '''[[передние]] [[конечности]] [[животных]]; {{tarjmisoli|qoʻl goʻshti }} мясо передних ног;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|разг. }}[[палец]]; [[пальцы]]; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl}}  средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl topar }} игра, в которой один из игроков зажимает все пальцы одной руки в другой руке так, что видны только их кончики, а другой игрок должен найти его средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday }} {{izoh|перен. разг. }}хороший, настоящий, такой, как надо; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday juvon }} молодая красивая женщина; {{tarjmisoli|besh qoʻl baravar emas }} {{izoh|погов. }}пять пальцев не равны; {{izoh|соотв }}в семье не без урода; {{tarjmisoli|ikkala qoʻlini burniga tiqib qolmoq }} {{izoh|(букв. }}остаться с засунутыми в нос двумя пальцами) остаться с носом, остаться в дураках, остаться ни с чем; уйти не солоно хлебавши;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[почерк]]; {{tarjmisoli|bu mening qoʻlim emas }} это не моя рука, это не мой почерк; это не я писал;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подпись]];{{tarjmisoli| qoʻl qoʻymoq}}  расписаться, поставить свою подпись, скрепить своей подписью; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻydirmoq}}  дать расписаться; дать на подпись; получить {{izoh|(чью-л.) }}подпись; {{tarjmisoli|* qoʻl keladigan }} подходящий, сподручный; {{tarjmisoli|bu menga qoʻl kelmaydi }} это мне несподручно; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}}  влезать в душу; {{tarjmisoli|oyoqni qoʻlga olib yugurmoq}}  бежать, не чуя ног под собой; бежать, сломя голову; бежать что есть силы; {{tarjmisoli|ochiqqoʻl }} щедрый; тороватый; {{tarjmisoli|sovuqsuvga qoʻl urmas }} {{izoh|(букв. }}не опустит пальцы в холодную воду) белоручка, бездельник; {{tarjmisoli|u qoʻlini sovuqsuvga urmaydi }} он ничего не делает; он белоручка, бездельник.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>t169g98yv7wm7h2yafwt97kybc1kfsa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639429</id>
      <parentid>639428</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T17:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19892" sha1="3aug6zokxn6vdksu3b0jtd3xioqktdr" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻl'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Odamning barmoq uchlaridan yelkasigacha boʻlgan qismi, aʼzosi. {{misol|Baquvvat {{ajrat|qoʻl}}lar.}} {{misol|Qoʻlni oldinga choʻzmoq.}} {{misol|Ikki {{ajrat|qoʻl}}ni yuqori koʻtarmoq.}} {{misol|Qoʻl kuchi.}} {{misol|Bosh qashigani ham {{ajrat|qoʻl}}im tegmaydi.}} {{misol|Yoʻlchi.. ikkinchi {{ajrat|qoʻl}}i bilan Qora Ahmadning bir {{ajrat|qoʻl}}ini orqaga qayirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Shu aʼzoning bilakdan barmoqlar uchigacha boʻlgan qismi; panja. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}} bilan silamoq. {{ajrat|Qoʻl}} bilan ushlamoq.}} {{misol|Yoʻldosh orqadan asta kelib, Elmurodning koʻzini ikki {{ajrat|qoʻl}}i bilan bekitdi.|[[w:Shuhrat|Shuhrat]]|Shinelli yillar}} {{misol|Qozi domla {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib turib, dasturxonga koʻz yugurtirdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Ish-mehnat bajaruvchi aʼzo (vosita) sifatida. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}im band.}} {{misol|Men bu mol-dunyoni, yer-suvni {{ajrat|qoʻl}}im bilan topgan emasman, aqlim bilan topganman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Otabek bilan birga Tashkent tushib, oʻz {{ajrat|qoʻl}}lari bilan toʻyimizni oʻtkazishingizga ishonib Yusufbek hoji.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli tegmaydi''' - biror ishni bajarishga vaqti yoʻq; qoʻli band, ish bilan band.
#{{s. t.|uz}} Hayvonlarning oldingi oyoqlari. {{misol|Qoʻyning {{ajrat|qoʻl}}i va soni.}} {{misol|Qoʻl goʻshti.}}
#{{s. t.|uz}} [[barmoq]]. {{misol|Oʻrta {{ajrat|qoʻl}}.}} {{misol|Besh {{ajrat|qoʻl}} baravar emas.|[[w:Maqol|Maqol]]}}&lt;br/&gt;'''Ikki qoʻlini burniga suqib''' (''yoki'' '''tiqib''') - {{q.}} [[burun]] I.
#Har kimning oʻziga xos yozuv usuli, uslubi, yozuvi, xati va uning ifodasi. {{misol|Qutidor qizining maqsadiga tushunib, ikki turli {{ajrat|qoʻl}}ni darrov payqab oldi: -Vijdonsiz, iblis, - deb qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|[Nizomiddinov:] Xat bilmaydigan ogʻzaki guvohlar ham bor, yozib beray desam, hamma arizalar bir odamning {{ajrat|qoʻl}}i bilan yozilgan, degan shubha boʻlmasin..|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#[[imzo]]. {{misol|Dalolatnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Shartnomaga {{ajrat|qoʻl}} qoʻymoq.}} {{misol|Xoʻjabekov - rais, Saidgʻozi.. bir kichkina odam.. Barcha hujjatlarda Xoʻjabekovning {{ajrat|qoʻl}}i.|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Omborchi: -Boʻta {{ajrat|qoʻl}} qoʻymagan qogʻozni qogʻoz demayman, - deb katta ketvordi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}
#Har kimning oʻziga xos ish usuli, uslubi, ishi, xatti-harakati; shuni aks ettiruvchi ifoda. {{misol|Hovlini oʻrab turgan devorlar ham yangidan urilgan, ichkarisidan hammasi ganch bilan suvalgan. Hamma yoqda akasining {{ajrat|qoʻl}}i koʻrinadi.|[[w:H. Ahmar|H. Ahmar]]|Kim haq?}}
#[[imkon]], [[imkoniyat]].&lt;br/&gt;'''Qayoqqa qoʻl uzatsa yetadi''' - imkoniyatga ega, imkoniyati katta.&lt;br/&gt;'''Qoʻli baland''' - {{ayn.}} '''Qo‘li uzun'''.&lt;br/&gt;'''Qoʻli kalta''' (''yoki'' '''qisqa''') - imkoniyati kam, cheklangan, qurbi yetmaydigan. {{misol|[Dadajon aka:] Oʻylab qarasam, doʻppi tor ekan. Kattaroq ish qilishga {{ajrat|qoʻl}}imiz kalta ekan.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Ixlos|1958}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli uzun''' - har qanday narsaga yetishish, erishish imkoni bor, shunday qudratga ega. {{misol|Uning {{ajrat|qoʻl}}i uzun edi, davlatning bir qismini dadasidan, ukasidan yashirin ishlatib, xolis oʻziga qarashli katta bir boylik orttirgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlidan keladi''' - biror ishni amalga oshirish uchun imkoniyati, huquqi bor, kuch-quvvati yetadi, biror ishni qila, bajara oladi. {{misol|U [Nuri] juda dadil va ayyor qiz. Uning {{ajrat|qoʻl}}idan har qanday ish keladi. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#(''3-{{sh.}} egalik hamda {{j. k.}} va {{o'.-p. k.}} shaklida {{koʻm.}} {{vzf.}}:'' '''qoʻliga''', '''qoʻlida''') - ixtiyoriga, izmiga; ixtiyorida, izmida. {{misol|Kishi hurmati oʻz {{ajrat|qoʻl}}ida.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|[Kumush] Bu uydan chiqib ketishni, bir-ikki oylab Otabekni Zaynab {{ajrat|qoʻl}}iga topshirib qoʻyishni yana muvofiq koʻrmas.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Agarda xon koʻtarish mening {{ajrat|qoʻl}}imda boʻlsa edi, xon qilib Otabekni koʻtarar edim.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Besh qoʻlini ogʻziga urmoq''' (''yoki'' '''tiqmoq''') - {{q.}} [[besh]] I.&lt;br/&gt;'''Gah desa''' (''yoki'' '''deganda''') '''qoʻlga qoʻnadigan qilib olmoq''' - {{q.}} [[gah]].&lt;br/&gt;'''Yolgʻiz''' (''yoki'' '''yakka''') '''qoʻl''' - {{q.}} [[yolgʻizqoʻl]].&lt;br/&gt;'''Koʻngliga''' (''yoki'' '''yuragiga''', '''koʻksiga''', '''qoʻltigʻiga''', '''qoʻyniga''') '''qoʻl solib koʻrmoq''' - birovning fikri yoki ichki sirini bilish maqsadida turli gaplar aytmoq, shu maqsadda gapga solmoq. {{misol|Oʻktam toʻy-hasham toʻgʻrisida soʻz ochib, qizning koʻngliga {{ajrat|qoʻl}} solmoqchi boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}&lt;br/&gt;'''Oyogʻi olti'''('''ta'''), '''qoʻli yetti'''('''ta''') - {{q.}} [[oyoq]] 1.&lt;br/&gt;'''Oyogʻini qoʻlga olib''' - {{q.}} [[oyoq]] I.&lt;br/&gt;'''Chap''' (''yoki'' '''soʻl''') '''qoʻl''' - chap tomon; chap, soʻl. {{misol|Chap {{ajrat|qoʻl}}ga yurmoq.}} {{misol|Chap {{ajrat|qoʻl}}dagi koʻcha.}}&lt;br/&gt;'''Oʻng qoʻl''' - 1) oʻng tomon; oʻng. {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga burilmoq.}} {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dagi uy.}} {{misol|Oʻng {{ajrat|qoʻl}}dan mashina kelib qoldi.}} {{misol|-Qayoqqa yuramiz, - dedi Sidiqjon qayrilib, uning koʻziga qarab. -Oʻng {{ajrat|qoʻl}}ga, - dedi xotin.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) eng yaqin, ishonchli yordamchi. {{misol|Bu kishi Azizbekning amiri lashkari va oʻng {{ajrat|qoʻl}}i boʻlgan Rayimbek dodxoh edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl bermoq''' - birovga ixlos qoʻymoq, uni pir deb tanimoq. {{misol|Bir kun Margʻilondan bir eshon keldi. Boyimiz oʻsha kishiga {{ajrat|qoʻl}} bergan ekan, yaʼni oʻsha kishiningmuridi ekan.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Ixlos|1958}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl kelmoq''' - qulay, mos, koʻngildagidek boʻlib tushmoq. {{misol|Yerni begona oʻtlardan tozalashda {{ajrat|qoʻl}} keladigan asbob.}} {{misol|Dalabop qattiq trinkadan besh-olti metr olaman. Ularga judayam {{ajrat|qoʻl}} keladi.|[[w:A. Ubaydullayev|A. Ubaydullayev]]|Hayot oqimi}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl koʻtarmoq''' - 1) rozilik, xohish yoki ovoz berish ishorasi sifatida qoʻlini yuqoriga koʻtarmoq. {{misol|&quot;Kimda-kim Nuʼmon hoji Qalandarov.. bu yerdan badargʻa qilinsin desa, {{ajrat|qoʻl}}ini koʻtarsin. Hamma baravar {{ajrat|qoʻl}} koʻtardi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) taslim boʻlmoq. {{misol|Qurshovga olingan dushman qismlari qarshilikni toʻxtatib, {{ajrat|qoʻl}} koʻtardilar.}} 3) {{koʻchma|uz}} birovni urish, zarba berish uchun xezlanmoq. {{misol|Nega sohibkorga {{ajrat|qoʻl}} koʻtarding? Kuchingni qayerga qoʻyishni bilmayapsanmi?|[[w:Jumaniyoz Sharipov|Jumaniyoz Sharipov]]|Xorazm}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl siltamoq''' - {{q.}} [[siltamoq]].&lt;br/&gt;'''Qoʻl tegizmoq''' (''yoki'' '''urmoq''') - 1) faqat boʻlishsiz shaklda: '''qoʻl tegizmaslik''' - hatto isteʼmol uchun olmaslik. {{misol|Ovqatga hech kim {{ajrat|qoʻl}} urmadi.}} 2) biror ishga kirishmoq, tutinmoq, urinmoq. {{misol|U [Muhammad] qaysi ishga {{ajrat|qoʻl}} ursa, uni uddalay olar.. edi.|[[w:Mirkarim Osim|Mirkarim Osim]]|Sehrli soʻz}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl uchida''' ''yoki'' '''qoʻl uchi bilan''' - 1) astoydil emas, istar-istamas; shunchaki, yuzaki. {{misol|Doktor uni {{ajrat|qoʻl}} uchidagina koʻrdi, dori bermadi, tayinli bir gap ham aytmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|U [Xolmat] Toʻraxonovdan haqiqiy yordam kutgan.. Faqat balandparvoz soʻzlar eshitdi va [toʻgʻonni] pala-partish, {{ajrat|qoʻl}} uchida qurishga daʼvat qilindi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Qudratli toʻlqin}} 2) qiyinchilik bilan, zoʻrgʻa, arang. {{misol|Bu qanday gap axir, oʻzim {{ajrat|qoʻl}} uchida tirikchilik qilaman-u, sening uchun shu kunimdan ham ayrilaymi?|[[w:H. Shams|H. Shams]]|Oqpadar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻl yuvmoq''' - {{ayn.}} '''qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa tiqmoq''' (''yoki'' '''urmoq''').&lt;br/&gt;'''Qoʻlga olmoq''' - 1) pora berish, aldash {{va sh.k.}} yoʻllar bilan oʻziga moyil qilmoq. {{misol|Xumparning ogʻzi-burnini moylab, {{ajrat|qoʻl}}ga olib boʻlmasmikin?|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} 2) ushlab, tutib olmoq, asir olmoq, bandi qilmoq, qamamoq. {{misol|Muxtorxonni Afgʻoniston chegarasida {{ajrat|qoʻl}}ga olibdilar.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Sarob}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlga tushmoq''' - 1) aybi, jinoiy ishi oshkor boʻlib tutilmoq. {{misol|Gap tarqadi: birov tilmoch Hokim toʻraning xotini bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, desa, yana birov tilmoch Hokim toʻraning qorovuli bilan {{ajrat|qoʻl}}ga tushib qopti, deyar edi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} 2) firib yemoq. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}ga tushibsan, seni rosa laqillatishibdi.}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli bormaydi''' - istagi, xohishi yoʻq; hafsalasi yoʻq. {{misol|Tutni kesishga {{ajrat|qoʻl}}im bormayapti.}} {{misol|Mol ketdi - jon ketdi, ishga ham {{ajrat|qoʻl}}im bormaydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli ochiq''' ''yoki'' '''ochiq qoʻl''' - hech narsani ayamaydigan, saxiy. {{misol|{{ajrat|Qoʻl}}i ochiqning yoʻli ochiq.|[[w:Maqol|Maqol]]}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli egri''' - [[oʻgʻri]].&lt;br/&gt;'''Qoʻli yupqa''' - kambagʻal, qashshoq. {{misol|Oʻsha kunlari Malohat aya yashayotgan qishloqdan yetmish chaqirim narida {{ajrat|qoʻl}}i yupqaroq bir kishining xonadoniga olov tutashib yonib ketibdi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}&lt;br/&gt;'''Qoʻli qichidi''' - {{q.}} [[qichimoq]].&lt;br/&gt;'''Qoʻli qoʻliga tegmaslik''' - nihoyatda tez, chaqqon harakat qilmoq, tez ishlamoq.&lt;br/&gt;'''Qoʻlini sovuq suvga urmaydi''' - hech ish qilmaydi. {{misol|Nusratilla roʻzgʻorda {{ajrat|qoʻl}}ini sovuq suvga urmaydi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Opa-singillar}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlni bigiz qilmoq''' - {{ayn.}} '''barmoqni bigiz qilmoq''' {{q.}} [[barmoq]] 1.&lt;br/&gt;'''Qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa tiqmoq''' (''yoki'' '''urmoq''') - biror narsadan hafsalasi pir boʻlib, ixlosi qaytib, uni tark etmoq, undan yuz oʻgirmoq, voz kechmoq, qaytmoq. {{misol|Baʼzilari gʻayratlari bekorga ketayotganini koʻrib, {{ajrat|qoʻl}}larini yuvib, {{ajrat|qoʻl}}tiqqa urdilar.|[[w:Mirkarim Osim|Mirkarim Osim]]|Ajdodlarimiz qissasi}}&lt;br/&gt;'''Qoʻlni qoʻlga bermoq''' - biror sohada bahamjihat boʻlmoq, oʻzaro birlashmoq. {{misol|Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berib ishlamoq.}} {{misol|Qadrdon dalalar, mehnat tongida Qoʻlni {{ajrat|qoʻl}}ga berar ikki baxtli yosh.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}&lt;br/&gt;'''Harom qoʻl''' - birovning haqidan hazar qilmaydigan, nopok (odam haqida). {{misol|Qayerdaki harom {{ajrat|qoʻl}} bor, u yerda barakat yoʻq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}

=== Sinonimlari ===
[[ilik]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЛ}}
== Tarjimalari ==

{{OʻTIL}}

=== Tillarda ===
{{-trans-|qo‘l|
*{{tr}}: [[el]]
*{{sah}}: [[хол]], [[илии]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻl'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[рука]]; [[руки]]; // [[ручной]]; {{tarjmisoli|oʻng qoʻl }} {{izoh|прям. и перен}}. правая рука; {{tarjmisoli|qoʻl kuchi }} сила рук; физическая сила; {{tarjmisoli|qoʻl soat(i) }} ручные часы; {{tarjmisoli|qoʻl sochiq }} салфетка; {{tarjmisoli|qoʻl bilan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qoʻlda }} рукой, руками, вручную; {{tarjmisoli|oʻz qoʻli bilan }} собственными руками; собственноручно; сам; '''oʻzi bilan yozilgan xat '''1) писмо написанное {{izoh|(чьей-л.) }}рукой; 2) автограф; {{tarjmisoli|qoʻlda koʻchirilgan nusxa }} экземпляр, переписанный от руки; {{tarjmisoli|mening qoʻlimda }} {{izoh|прям. и перен. }}в{{izoh| }}моих руках; {{tarjmisoli|qoʻlimizda oʻsgan qiz }} девушка, выросшая (воспитанная) у нас; {{tarjmisoli|qoʻlimda hech narsam yoʻq}} 1) у меня в руках ничего нет; 2) я ничем не располагаю; {{tarjmisoli|qoʻldan qoʻlga }} из рук в руки; {{tarjmisoli|qoʻl koʻtarmoq}}  1) поднять руку (руки); 2) {{izoh|перен. }}поднять руку {{izoh|(на кого-л.), }}замахнуться {{izoh|(на кого-л.)}}; 3) голосовать (за {{izoh|кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻl ochmoq}}  {{izoh|рел. }}поднять и сложить руки для молитвы; {{tarjmisoli|qoʻl ushlashib }} взявшись за руки; {{tarjmisoli|qoʻlhalollamoq}}  {{izoh|этн. }}совершать обряд обрезания; {{tarjmisoli|qoʻlga kirgizmoq}}  {{izoh|(или '''}}[[kiritmoq]]''') [[овладевать]], [[приобретать]], [[заполучить]], [[прибирать]] [[к]] [[рукам]]; {{tarjmisoli|qoʻlgaolmoq}}  1) взять в руки, 2) {{izoh|перен. }}захватить; забрать в свои руки, заполучить; {{tarjmisoli|oʻzini qoʻlga olmoq}}  взять себя в руки, сдержаться; {{tarjmisoli|birovni qoʻlga olmoq}}  1) захватить кого-либо, забрать кого-либо; 2) подкупить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|qoʻlga tushmoq}}  1) попасться, быть пойманным, быть схваченным; 2) {{izoh|перен. }}быть обманутым, надутым; обмануться; {{tarjmisoli|qoʻl ingni tiy }} не давай воли рукам; {{tarjmisoli|qoʻldan bermoq}} упустить, лишиться {{izoh|(чего-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}surʼatni qoʻl dan bermoq}}  сдавать темпы, снижать темпы; {{tarjmisoli|fursatni qoʻldan bermoq}}  упускать время, упускать удобный момент, упускать случай; {{tarjmisoli|qoʻlidan olib qoʻymoq}} отнимать {{izoh|(у кого-л.)}}, вырывать {{izoh|(что-л. у кого-л.) }}из рук, отбирать, забирать; {{tarjmisoli|qoʻldan chiqarmoq }} 1) выпускать из рук; 2) заканчивать, оканчивать, завершать; 3) {{izoh|перен. }}упускать; {{tarjmisoli|qoʻlni qoʻlga berib }} взявшись за руки, рука об руку; {{tarjmisoli|qoʻl ini orqasiga qilib }} заложив руки за спину; {{tarjmisoli|qoʻl bormaydi }} 1) не хочется, нет желания, не тянет {{izoh|(что-л. делать); }}2) {{izoh|перен. }}рука не поднимается; {{tarjmisoli|qoʻl boʻshida }} {{izoh|(букв, }}когда руки свободны) в свободное время, на досуге; {{tarjmisoli|qoʻl tekkanda }} когда будет свободное время; {{tarjmisoli|qoʻl tegmaydi }} руки не доходят; {{tarjmisoli|qoʻl uchida }} 1) концами пальцев; 2) {{izoh|перен. }}едва, с трудом, с большими усилиями; {{tarjmisoli|qoʻl uchida tirikchilik qilmoq}}  еле-еле сводить концы с концами, с трудом поддерживать существование; 3) {{izoh|перен. }}небрежно; {{tarjmisoli|qoʻl uchida koʻrishmoq}}  небрежно поздороваться; {{tarjmisoli|qoʻl ostida }} под {{izoh|(чьим-л.) }}руководством, под {{izoh|(чьим-л.) }}началом; в подчинении {{izoh|(у кого-л.); {{tarjmisoli|}}qoʻl uchi bilan }} спустя рукава, нехотя, небрежно, кое-как; {{tarjmisoli|qoʻlim qovushmayapti }} {{izoh|см. '''}}[[qovushmoq]]'''; {{tarjmisoli|qoʻlidan keladi }} он в состоянии {{izoh|(что-л. делать), }}он сможет, он сумеет; {{tarjmisoli|bu ish qoʻl imdan kelmaydi }} я не в состоянии сделать это; это мне не по силам; это свыше моих сил; я не в силах сделать это; {{tarjmisoli|qoʻlidan ish keladigan odam }} способный человек; человек, умеющий работать, действовать; {{tarjmisoli|qoʻldan kelgancha }} по мере сил, по мере возможности; {{tarjmisoli|uning qoʻlidan har narsa keladi }} 1) он всё может, он мастер на все руки; 2) {{izoh|перен. }}он на всё способен; от него всего можно ожидать; {{tarjmisoli|qoʻli oʻynamaganning koʻzi oʻynar }} {{izoh|погов. }}кто не работает, тот не ест; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻlni taniydi }} {{izoh|погов. (букв. }}рука руку знает) у кого брал, тому и следует отдавать; {{tarjmisoli|qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa urmoq}}  {{izoh|см. '''}}[[urmoq]]''';&lt;br /&gt;
'''2 '''[[передние]] [[конечности]] [[животных]]; {{tarjmisoli|qoʻl goʻshti }} мясо передних ног;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|разг. }}[[палец]]; [[пальцы]]; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl}}  средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻl topar }} игра, в которой один из игроков зажимает все пальцы одной руки в другой руке так, что видны только их кончики, а другой игрок должен найти его средний палец; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday }} {{izoh|перен. разг. }}хороший, настоящий, такой, как надо; {{tarjmisoli|oʻrta qoʻlday juvon }} молодая красивая женщина; {{tarjmisoli|besh qoʻl baravar emas }} {{izoh|погов. }}пять пальцев не равны; {{izoh|соотв }}в семье не без урода; {{tarjmisoli|ikkala qoʻlini burniga tiqib qolmoq }} {{izoh|(букв. }}остаться с засунутыми в нос двумя пальцами) остаться с носом, остаться в дураках, остаться ни с чем; уйти не солоно хлебавши;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[почерк]]; {{tarjmisoli|bu mening qoʻlim emas }} это не моя рука, это не мой почерк; это не я писал;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подпись]];{{tarjmisoli| qoʻl qoʻymoq}}  расписаться, поставить свою подпись, скрепить своей подписью; {{tarjmisoli|qoʻl qoʻydirmoq}}  дать расписаться; дать на подпись; получить {{izoh|(чью-л.) }}подпись; {{tarjmisoli|* qoʻl keladigan }} подходящий, сподручный; {{tarjmisoli|bu menga qoʻl kelmaydi }} это мне несподручно; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}}  влезать в душу; {{tarjmisoli|oyoqni qoʻlga olib yugurmoq}}  бежать, не чуя ног под собой; бежать, сломя голову; бежать что есть силы; {{tarjmisoli|ochiqqoʻl }} щедрый; тороватый; {{tarjmisoli|sovuqsuvga qoʻl urmas }} {{izoh|(букв. }}не опустит пальцы в холодную воду) белоручка, бездельник; {{tarjmisoli|u qoʻlini sovuqsuvga urmaydi }} он ничего не делает; он белоручка, бездельник.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>3aug6zokxn6vdksu3b0jtd3xioqktdr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>dovot</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35172</id>
    <revision>
      <id>639424</id>
      <parentid>634035</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T17:19:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maʼnosi */</comment>
      <origin>639424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="815" sha1="6e8mos8qud15apmyr08wioq9w3r2zi6" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''do-vot'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
''[[w:Arab tili|a.]]'' ol''ja —'' siyohdon
[[Turkum:Oʻzbekchada arabchadan oʻzlashgan soʻzlar]]
== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
{{esk.}} {{ayn.}} [[siyohdon]]. {{misol|[Avaz] Tokchadagi los solingan dovot, qamish qalam va qogʻozni olib, xontaxta ustiga qoʻydi.|[[w:Jumaniyoz Sharipov|Jumaniyoz Sharipov]]|Xorazm}} {{misol|Madyor mingboshining mahkamasi: xontaxta ustida qalamdonli {{ajrat|dovot}}, daftar, qogozlar bor.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Tanlangan asarlar}}

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ДОВОТ}}
== Tarjimalari ==

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = &lt;b&gt;[[dovot]]&lt;/b&gt;&lt;/br&gt;
{{izoh|уст}}. [[чернильница]].&lt;/br&gt;
}}</text>
      <sha1>6e8mos8qud15apmyr08wioq9w3r2zi6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>yoriy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35845</id>
    <revision>
      <id>639433</id>
      <parentid>613775</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T17:45:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maʼnosi */</comment>
      <origin>639433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="971" sha1="1aupo5eamhqsea7knx8mk2z91x9c5wd" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''yo-riy'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
[[w:Fors tili|Forschadan]] — ko‘mak, madad.

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
{{esk.}} {{kt.}} Koʻmak, yordam. {{misol|Yoriy bermoq.}} {{misol|Oftob oyim qarindoshlaridan jonkuyar deb tanilgan kishi Kumushbibining togʻasi Ahmadbek boʻlib, u ham umrining koʻpini Qoʻqondami, Xoʻjanddami oʻtkazar, shuning uchun undan {{ajrat|yoriy}} kutish ham uzoq gap edi.|[[w:A. Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ЁРИЙ}}
== Tarjimalari ==

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''yoriy'''&lt;br /&gt;
{{izoh|уст. книжн. {{tarjmisoli|}}&lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; [[yordam]]; yoriy aylamoq, yoriy bermoq }} помогать, оказывать помощь, содействовать, способствовать.&lt;br /&gt;
}}

[[Turkum:Oʻzbekchada forschadan oʻzlashgan soʻzlar]]</text>
      <sha1>1aupo5eamhqsea7knx8mk2z91x9c5wd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>zodagon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37070</id>
    <revision>
      <id>639422</id>
      <parentid>619343</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:57:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Caalipher</username>
        <id>9583</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Etimologiyasi */</comment>
      <origin>639422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1533" sha1="rbh5eksfogcl6m81md6o8105cxteo9b" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''zo-da-gon'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|III|'''ZODAGON''' Bu ot asli 'tugʻ-' maʼnosini anglatadigan tojikcha zondan feʼlining zond oʻtgan zamon asosidan ({{ТжРС}}, 156) -a qoʻshimchasi bilan ({{ТжРС}}, 560) yasalgan zonda oʻtgan zamon ravishdoshi shakliga -(g)on qoʻshimchasini ({{ТжРС}}, 537) qoʻshib hosil qilingan boʻlib, n tovushi aytilmay qoʻygan: (zond -• a) + gon —* zodagon. {{ПРС}}ga, {{ТжРС}}ga kiritilmagan bu ot {{OʻTIL}}ga kiritilib, 'oqsuyaklarga, yuqori tabaqaga mansub kishi' maʼnosini anglatishi aytilgan (I, 308).}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
''[f.''    &lt;sup&gt;_&lt;/sup&gt;    yaxshi    oila far-

zandlari] {{esk.|uz}} Ilgari zamonlarda oqsuyak-larga, imtiyozli tabaqaga mansub shaxs; asilzoda. {{misol|Sh. Hamroyev avvaliga chor amaldor-larining, boyu {{ajrat|zodagon}}larning kuni bitgani-ga ishonqiramay yurdi.|[[w:&quot;Oʻzbekiston qoʻriq-lari&quot;|&quot;Oʻzbekiston qoʻriq-lari&quot;]]}}. {{misol|Zuhra begim tegaman, desa uni oladi-gan {{ajrat|zodagon}}lar topilar edi.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. {{misol|Saroy {{ajrat|zodagon}}lari orasida Abdullatifga qarshi fitna tayyorlana-di.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ЗОДАГОН}}
== Tarjimalari ==

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''zodagon'''&lt;br /&gt;
{{izoh|уст}}. [[аристократ]]; // [[аристократический]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>rbh5eksfogcl6m81md6o8105cxteo9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>qalamoq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38887</id>
    <revision>
      <id>639435</id>
      <parentid>639282</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T01:58:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maʼnosi */</comment>
      <origin>639435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8277" sha1="pop3aq4trfa4u8clqu83c676x7zgdk3" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qa-la-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QALA— 'ustma-ust zichlab joyla—', 'taxla—'.

{{misol|Gazlamalarni aravalarga togʻ-togʻ {{ajrat|qala}}b, olib ketadilar.|[[w:Oybek|Oybek]]}} Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu soʻz asli qadimgi turkiy tildagi 'taxla—', 'tartibi bilan ustma-ust qoʻy—' maʼnosini anglatgan qa— feʼlidan (ДС, 399) 'takror' maʼnosini ifodalovchi —la qoʻshimchasi bilan hosil qilingan (Devon, III, 266); keyinchalik oʻzbek tilida a unlilari ä unlilariga almashgan: qa- + la &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; qala- &amp;gt;&amp;nbsp;qälä-.}}
“Qalamoq” soʻzi etimologik tomondan yoqutchadagi [[хаалааһын]] soʻzi ila oʻzakdoshdir (ya’ni bu ikkala so’z Bobo Turkchadagi bir oʻzak soʻzga borib taqaladi). Ushbu soʻzning bu ma’noda birgina Oʻzbek tilidagina saqlanib qolinganligi taxmin qilinib “An Etymological Dictionary of pre-thirteenth-century Turkish“ lugʻatining 617-betida aytilgan. “Qalamoq” soʻzining boshqa turkiy tillardagi tutgan oʻrni toʻgʻrisida “The Oxford Handbook of Grammaticalization” (2011-yilgi, 758-bet) kitobida qoʻshimcha ma’lumot berilgan.

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Ustma-ust, yonma-yon yoki tartibsiz ravishda tiqishtirib, toʻldirib taxlamoq, termoq, yigʻmoq: {{misol|Kastryul va boshqa idishlar {{ajrat|qala}}ngan aravachani ham koʻpincha Polinaning oʻzi gʻildiratib kiradi.|[[w:Shukur Xolmirzayev|Shukur Xolmirzayev]]|Bahor hikoyalari}} {{misol|Gazlamalarni aravalarga togʻ-togʻ {{ajrat|qala}}b, olib ketadilar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xonaga kitoblarni {{ajrat|qala}}moq.||Hozirgi o‘zbek tili faol so‘zlarining izohli lug‘ati}} {{misol|Deraza tokchasiga kitoblarni {{ajrat|qala}}b tashlagan.}} {{misol|Yilda ikki-uch bora borganimda 5-6 ming kitob poldan shiftgacha {{ajrat|qala}}ngan boloxonasida, temir pechkaning yonida, achchiq qora choyni ichib, sigareti og‘zida - ana shu qiyofada ko‘rardim uni...|[[w:Jo‘liboy Eltazarov|Jo‘liboy Eltazarov]]|Men suv ichgan daryolar...}} {{misol|…Qobirg‘asi {{ajrat|qala}}shgan, Odam yutganni ko‘rdim.|O‘zbek xalq og‘zaki ijodi xrestomatiyasi|}} {{misol|Koʻzingda qurigan armonlar… Toʻkmay - Ularni qalbingga birday {{ajrat|qala}}ding.|[[w:Rauf Subhon|Rauf Subhon]]|Qirq kun}} {{misol|Ra’noning eri poydevor ko‘tardi. Tejamli bo‘lsin deya, poydevorga tosh {{ajrat|qala}}dilar.|[[w:Isajon Sulton|Isajon Sulton]]|Onaizorim}} {{misol|Ko‘lob daryoning chetroq sayoz joyida, qumloq yerda bo‘lib, bobosi tosh {{ajrat|qala}}b to‘sib bergan edi.|[[w:Chingiz Aytmatov|Chingiz Aytmatov]]|Tanlangan asarlar (2009)}} {{misol|Farhodning qoyalarni o‘pirgan afsonaviy teshasi kabi, fikr toshlarini yaxlit kesib, misralarga joylab-{{ajrat|qala}}b ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}} {{misol|Odam aldov yoʻliga bir kirgandan keyin, yolgʻonlarni biri ustiga birini {{ajrat|qala}}b tashlayveradi.|[[w:Onore de Balzak|Onore de Balzak]]|Gorio Ota}} {{misol|Uzunligi 3 stadiy keladigan uzun xodalarni {{ajrat|qala}}b, uncha baland bo‘lmagan qoʻrgʻon yasaydi.|[[w: Fayzulla Boynazarov|Fayzulla Boynazarov]]|Qadimgi dunyo tarixi (2006)}} {{misol|Me’morlikda an’anaviy ganch, yog‘och o‘ymakorligi bilan bir qatorda g‘isht {{ajrat|qala}}b naqsh hosil qilish san’ati rivoj topdi.}} {{misol|Pichanni bir joyga {{ajrat|qala}}b, tepa qildi-da, ustiga romni qo‘ydi.|Gulnoza Odilova|“Sharq yulduzi” jurnali, 2014 yil, 2-son, “Usta”}} {{misol|- Har kuni o‘liklarni bir–birlarining ustiga tarashaday {{ajrat|qala}}b qo‘yishardi, - deb eslaydi Shukrullo og‘a…|[[w:Mamadali Mahmudov|Evril Turon (Mamadali Mahmudov)]]|Toshkentdan maktublar: &quot;Haqni aytmaslik - xiyonat!&quot; (BBC)}} {{misol|Panjaralar yogʻoch taxtachalarini, gʻishtni {{ajrat|qala}}b, ganch va metalni quyib va oʻyib, toshni {{ajrat|qala}}b va oʻyib oʻsimliksimon, handasiy shakl hosil qilib tayyorlanadi… Shakli oldin ganch, yoki gʻishtdan {{ajrat|qala}}b tayyorlanib, ustiga koshin qoplangan panjaralar ham bor.|Dilnoza Ganiyeva|Registonda panjaralar}} {{misol|Panjara uchun oldin rom tayyorlanib, chizma boʻyicha hozirlangan taxtachalar uning ichiga {{ajrat|qala}}b-yigʻib chiqiladi.}} {{misol|Ismoil Somoniy maqbarasida pishiq gʻishtni {{ajrat|qala}}b panjara hosil qilingan.}} {{misol|Holsizlikdan yoki biror boshqa sabab bilan oʻlganlar toʻgʻridan-toʻgʻri devorga &quot;{{ajrat|qala}}b&quot; ketaverilgan.|Ra’noxon Habibullayevna Satimova|Buyuk Xitoy devori}} {{misol|Oʻlchash asbobini gʻilofda saqlash lozim… Asboblarni bir-birining ustiga &quot;{{ajrat|qala}}b&quot; saqlash man etiladi.}} {{misol|Sharqiy slavyan… va hududi ularga yaqin xalqlar…da dastlab yogʻoch {{ajrat|qala}}b qurilgan uylar (''xata'' va boshqalar) keng tarqalgan.}} {{misol| Lahadning teshigiga gʻisht, tosh, guvala, chim {{ajrat|qala}}b bekitiladi, soʻngra «ayvoncha» tuproq bilan toʻldiriladi.||Qabr – qoʻrgʻonlar va ularning turlari}} {{misol|..ustma-ust {{ajrat|qala}}shgan, uyilgan, betartib.|[[w:D. B. Oʻrinbayeva|D. B. Oʻrinbayeva]]|Folklor asarlari tiliga xos soʻzlarning izohli lugʻati}} {{misol|Qizigʻi, na akvariumlar va na kartinalar tartib bilan osilgan, bari pala-partish {{ajrat|qala}}b tashlangan.|[[w:Nuriddin Ismoilov|Nuriddin Ismoilov]]|Baxtning olis manzili}} {{misol|Ichiga har xil ashqol-dashqollar {{ajrat|qala}}b tashlangan.||kun.uz}} {{misol| Epchil xotin qor {{ajrat|qala}}b, qozon qaynatar.|Maqol|}} {{misol|O‘rtadagi stolga turli noz-ne’matlar {{ajrat|qala}}b tashlangan.|İrem Bostan|Ölmes Umarbekov’un dramaları üzerine bir inceleme}} {{misol|..terib, {{ajrat|qala}}b, biror narsa qurmoq, bunyod qilmoq.|Meryem Er|Orhun abidelerindeki kelimelerin ses ve anlam bakımından özbek türkçesi ile karşılaştırılması}} {{misol|Aniq esida - ikki boʻlak toshni avvalgi olib chiqqan xarsang parchalari ustiga {{ajrat|qala}}di.|Xurshid Doʻstmuhammad|Donishmand Sizif}} {{misol|{{ajrat|Qala}}ndi togʻ misol koʻksimga dogʻlar,|Nizomiy Zoʻhrobiy|Soʻragil oyogʻing izidan meni}} {{misol|Soʻz aytaman ust-ustiga ulama, Soʻzni soʻzga vassa qilib {{ajrat|qala}}ma.||Goʻroʻgʻli (Oʻzbek xalq dostonlari)}}&lt;br/&gt;
#Yoqish, yondirish uchun oʻchoq va shu kabilarga joylamoq, tiqib tashlamoq. {{misol|Oʻchoqqa oʻtin {{ajrat|qala}}moq.}} {{misol|Suyagim {{ajrat|qala}}dim ming yillik o'tga…|Jasurova Navruza Botirjon qizi|Davr sheʻriyatida ayol &quot;men&quot;ni va tuygʻular suvrati}} {{misol|Hatto, biz bilgan mashhur shoiri zamonlar ham uning uchun o'tin {{ajrat|qala}}dilar...|uzpedia.uz}} {{misol|[Bektemir] Oʻtinni maydalab, rosa diqqat bilan chayla oʻrtasiga {{ajrat|qala}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Quyosh qoraymas}} {{misol|Nonvoy chol peshonasini boylab, tandirga oʻt {{ajrat|qala}}yapti.|[[w:Said Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}} {{misol|O‘choqqa tezak {{ajrat|qala}}dim.|[[w:Karimberdi To‘ramurod|Karimberdi To‘ramurod]]|J.K.}}

:'''Goʻriga gʻisht qalamoq''' {{q.}} '''[[goʻr]]'''.

=== Sinonimlari ===
[[toʻplamoq|Toʻplamoq]], [[yigʻmoq]], [[termoq]], [[uymoq]], [[taxlamoq]], (ustma-ust) [[joylamoq]], [[solmoq]].

=== Antonimlari ===
[[sochmoq|Sochmoq]], [[yoymoq]].

{{OʻTIL|ҚАЛАМОҚ}}

== Tarjimalari ==
*{{az}}: [[qalamaq]]
*{{nog}}: [[калав]]
*{{ug}}: [[قالىماق]] (qalımaq)
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qalamoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[складывать]] [[как]] [[попало]], [[нагромождать]], [[сгрудить]]; [[затиснуть]];&lt;br /&gt;
'''2 '''[[укладывать]] ({{izoh|дрова, кизяк и т. п. чтобы развести огонь}}); {{tarjmisoli|oʻchoqqa oʻtin qalamoq }} укладывать дрова в очаг; '''* qalovini topsa, qor yonar '''{{izoh|посл}}. ({{izoh|букв}}. если умело уложить, то и снег будет гореть) дело мастера боится; {{tarjmisoli|goʻriga gʻisht qalamoq }} ({{izoh|букв}}. закладывать отверстие в могиле кирпичом; закопать, похоронить) угрожать за глаза.&lt;br /&gt;
}}
{{Tarjimalar
|en = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|en = '''qalamoq'''&lt;br /&gt;
to [[stack]]; to [[heap up]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>pop3aq4trfa4u8clqu83c676x7zgdk3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639436</id>
      <parentid>639435</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T01:58:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarjimalari */</comment>
      <origin>639436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8313" sha1="i8soznv7o91i8wrkgc9p2r88l1qpum6" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qa-la-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QALA— 'ustma-ust zichlab joyla—', 'taxla—'.

{{misol|Gazlamalarni aravalarga togʻ-togʻ {{ajrat|qala}}b, olib ketadilar.|[[w:Oybek|Oybek]]}} Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu soʻz asli qadimgi turkiy tildagi 'taxla—', 'tartibi bilan ustma-ust qoʻy—' maʼnosini anglatgan qa— feʼlidan (ДС, 399) 'takror' maʼnosini ifodalovchi —la qoʻshimchasi bilan hosil qilingan (Devon, III, 266); keyinchalik oʻzbek tilida a unlilari ä unlilariga almashgan: qa- + la &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; qala- &amp;gt;&amp;nbsp;qälä-.}}
“Qalamoq” soʻzi etimologik tomondan yoqutchadagi [[хаалааһын]] soʻzi ila oʻzakdoshdir (ya’ni bu ikkala so’z Bobo Turkchadagi bir oʻzak soʻzga borib taqaladi). Ushbu soʻzning bu ma’noda birgina Oʻzbek tilidagina saqlanib qolinganligi taxmin qilinib “An Etymological Dictionary of pre-thirteenth-century Turkish“ lugʻatining 617-betida aytilgan. “Qalamoq” soʻzining boshqa turkiy tillardagi tutgan oʻrni toʻgʻrisida “The Oxford Handbook of Grammaticalization” (2011-yilgi, 758-bet) kitobida qoʻshimcha ma’lumot berilgan.

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Ustma-ust, yonma-yon yoki tartibsiz ravishda tiqishtirib, toʻldirib taxlamoq, termoq, yigʻmoq: {{misol|Kastryul va boshqa idishlar {{ajrat|qala}}ngan aravachani ham koʻpincha Polinaning oʻzi gʻildiratib kiradi.|[[w:Shukur Xolmirzayev|Shukur Xolmirzayev]]|Bahor hikoyalari}} {{misol|Gazlamalarni aravalarga togʻ-togʻ {{ajrat|qala}}b, olib ketadilar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xonaga kitoblarni {{ajrat|qala}}moq.||Hozirgi o‘zbek tili faol so‘zlarining izohli lug‘ati}} {{misol|Deraza tokchasiga kitoblarni {{ajrat|qala}}b tashlagan.}} {{misol|Yilda ikki-uch bora borganimda 5-6 ming kitob poldan shiftgacha {{ajrat|qala}}ngan boloxonasida, temir pechkaning yonida, achchiq qora choyni ichib, sigareti og‘zida - ana shu qiyofada ko‘rardim uni...|[[w:Jo‘liboy Eltazarov|Jo‘liboy Eltazarov]]|Men suv ichgan daryolar...}} {{misol|…Qobirg‘asi {{ajrat|qala}}shgan, Odam yutganni ko‘rdim.|O‘zbek xalq og‘zaki ijodi xrestomatiyasi|}} {{misol|Koʻzingda qurigan armonlar… Toʻkmay - Ularni qalbingga birday {{ajrat|qala}}ding.|[[w:Rauf Subhon|Rauf Subhon]]|Qirq kun}} {{misol|Ra’noning eri poydevor ko‘tardi. Tejamli bo‘lsin deya, poydevorga tosh {{ajrat|qala}}dilar.|[[w:Isajon Sulton|Isajon Sulton]]|Onaizorim}} {{misol|Ko‘lob daryoning chetroq sayoz joyida, qumloq yerda bo‘lib, bobosi tosh {{ajrat|qala}}b to‘sib bergan edi.|[[w:Chingiz Aytmatov|Chingiz Aytmatov]]|Tanlangan asarlar (2009)}} {{misol|Farhodning qoyalarni o‘pirgan afsonaviy teshasi kabi, fikr toshlarini yaxlit kesib, misralarga joylab-{{ajrat|qala}}b ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}} {{misol|Odam aldov yoʻliga bir kirgandan keyin, yolgʻonlarni biri ustiga birini {{ajrat|qala}}b tashlayveradi.|[[w:Onore de Balzak|Onore de Balzak]]|Gorio Ota}} {{misol|Uzunligi 3 stadiy keladigan uzun xodalarni {{ajrat|qala}}b, uncha baland bo‘lmagan qoʻrgʻon yasaydi.|[[w: Fayzulla Boynazarov|Fayzulla Boynazarov]]|Qadimgi dunyo tarixi (2006)}} {{misol|Me’morlikda an’anaviy ganch, yog‘och o‘ymakorligi bilan bir qatorda g‘isht {{ajrat|qala}}b naqsh hosil qilish san’ati rivoj topdi.}} {{misol|Pichanni bir joyga {{ajrat|qala}}b, tepa qildi-da, ustiga romni qo‘ydi.|Gulnoza Odilova|“Sharq yulduzi” jurnali, 2014 yil, 2-son, “Usta”}} {{misol|- Har kuni o‘liklarni bir–birlarining ustiga tarashaday {{ajrat|qala}}b qo‘yishardi, - deb eslaydi Shukrullo og‘a…|[[w:Mamadali Mahmudov|Evril Turon (Mamadali Mahmudov)]]|Toshkentdan maktublar: &quot;Haqni aytmaslik - xiyonat!&quot; (BBC)}} {{misol|Panjaralar yogʻoch taxtachalarini, gʻishtni {{ajrat|qala}}b, ganch va metalni quyib va oʻyib, toshni {{ajrat|qala}}b va oʻyib oʻsimliksimon, handasiy shakl hosil qilib tayyorlanadi… Shakli oldin ganch, yoki gʻishtdan {{ajrat|qala}}b tayyorlanib, ustiga koshin qoplangan panjaralar ham bor.|Dilnoza Ganiyeva|Registonda panjaralar}} {{misol|Panjara uchun oldin rom tayyorlanib, chizma boʻyicha hozirlangan taxtachalar uning ichiga {{ajrat|qala}}b-yigʻib chiqiladi.}} {{misol|Ismoil Somoniy maqbarasida pishiq gʻishtni {{ajrat|qala}}b panjara hosil qilingan.}} {{misol|Holsizlikdan yoki biror boshqa sabab bilan oʻlganlar toʻgʻridan-toʻgʻri devorga &quot;{{ajrat|qala}}b&quot; ketaverilgan.|Ra’noxon Habibullayevna Satimova|Buyuk Xitoy devori}} {{misol|Oʻlchash asbobini gʻilofda saqlash lozim… Asboblarni bir-birining ustiga &quot;{{ajrat|qala}}b&quot; saqlash man etiladi.}} {{misol|Sharqiy slavyan… va hududi ularga yaqin xalqlar…da dastlab yogʻoch {{ajrat|qala}}b qurilgan uylar (''xata'' va boshqalar) keng tarqalgan.}} {{misol| Lahadning teshigiga gʻisht, tosh, guvala, chim {{ajrat|qala}}b bekitiladi, soʻngra «ayvoncha» tuproq bilan toʻldiriladi.||Qabr – qoʻrgʻonlar va ularning turlari}} {{misol|..ustma-ust {{ajrat|qala}}shgan, uyilgan, betartib.|[[w:D. B. Oʻrinbayeva|D. B. Oʻrinbayeva]]|Folklor asarlari tiliga xos soʻzlarning izohli lugʻati}} {{misol|Qizigʻi, na akvariumlar va na kartinalar tartib bilan osilgan, bari pala-partish {{ajrat|qala}}b tashlangan.|[[w:Nuriddin Ismoilov|Nuriddin Ismoilov]]|Baxtning olis manzili}} {{misol|Ichiga har xil ashqol-dashqollar {{ajrat|qala}}b tashlangan.||kun.uz}} {{misol| Epchil xotin qor {{ajrat|qala}}b, qozon qaynatar.|Maqol|}} {{misol|O‘rtadagi stolga turli noz-ne’matlar {{ajrat|qala}}b tashlangan.|İrem Bostan|Ölmes Umarbekov’un dramaları üzerine bir inceleme}} {{misol|..terib, {{ajrat|qala}}b, biror narsa qurmoq, bunyod qilmoq.|Meryem Er|Orhun abidelerindeki kelimelerin ses ve anlam bakımından özbek türkçesi ile karşılaştırılması}} {{misol|Aniq esida - ikki boʻlak toshni avvalgi olib chiqqan xarsang parchalari ustiga {{ajrat|qala}}di.|Xurshid Doʻstmuhammad|Donishmand Sizif}} {{misol|{{ajrat|Qala}}ndi togʻ misol koʻksimga dogʻlar,|Nizomiy Zoʻhrobiy|Soʻragil oyogʻing izidan meni}} {{misol|Soʻz aytaman ust-ustiga ulama, Soʻzni soʻzga vassa qilib {{ajrat|qala}}ma.||Goʻroʻgʻli (Oʻzbek xalq dostonlari)}}&lt;br/&gt;
#Yoqish, yondirish uchun oʻchoq va shu kabilarga joylamoq, tiqib tashlamoq. {{misol|Oʻchoqqa oʻtin {{ajrat|qala}}moq.}} {{misol|Suyagim {{ajrat|qala}}dim ming yillik o'tga…|Jasurova Navruza Botirjon qizi|Davr sheʻriyatida ayol &quot;men&quot;ni va tuygʻular suvrati}} {{misol|Hatto, biz bilgan mashhur shoiri zamonlar ham uning uchun o'tin {{ajrat|qala}}dilar...|uzpedia.uz}} {{misol|[Bektemir] Oʻtinni maydalab, rosa diqqat bilan chayla oʻrtasiga {{ajrat|qala}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Quyosh qoraymas}} {{misol|Nonvoy chol peshonasini boylab, tandirga oʻt {{ajrat|qala}}yapti.|[[w:Said Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}} {{misol|O‘choqqa tezak {{ajrat|qala}}dim.|[[w:Karimberdi To‘ramurod|Karimberdi To‘ramurod]]|J.K.}}

:'''Goʻriga gʻisht qalamoq''' {{q.}} '''[[goʻr]]'''.

=== Sinonimlari ===
[[toʻplamoq|Toʻplamoq]], [[yigʻmoq]], [[termoq]], [[uymoq]], [[taxlamoq]], (ustma-ust) [[joylamoq]], [[solmoq]].

=== Antonimlari ===
[[sochmoq|Sochmoq]], [[yoymoq]].

{{OʻTIL|ҚАЛАМОҚ}}

== Tarjimalari ==

{{-trans-|qalamoq|
*{{az}}: [[qalamaq]]
*{{krc}}: [[къаларгъа]]
*{{nog}}: [[калав]]
*{{ug}}: [[قالىماق]] (qalımaq)
|}}


{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qalamoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[складывать]] [[как]] [[попало]], [[нагромождать]], [[сгрудить]]; [[затиснуть]];&lt;br /&gt;
'''2 '''[[укладывать]] ({{izoh|дрова, кизяк и т. п. чтобы развести огонь}}); {{tarjmisoli|oʻchoqqa oʻtin qalamoq }} укладывать дрова в очаг; '''* qalovini topsa, qor yonar '''{{izoh|посл}}. ({{izoh|букв}}. если умело уложить, то и снег будет гореть) дело мастера боится; {{tarjmisoli|goʻriga gʻisht qalamoq }} ({{izoh|букв}}. закладывать отверстие в могиле кирпичом; закопать, похоронить) угрожать за глаза.&lt;br /&gt;
}}
{{Tarjimalar
|en = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|en = '''qalamoq'''&lt;br /&gt;
to [[stack]]; to [[heap up]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>i8soznv7o91i8wrkgc9p2r88l1qpum6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639438</id>
      <parentid>639436</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Etimologiyasi */</comment>
      <origin>639438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8385" sha1="k1n4zga8odrr1uorxjmw2svkss9xt4w" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qa-la-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QALA- 'ustma-ust zichlab {{nowrap|joyla-}}', '{{nowrap|taxla-}}'. {{misol|Gazlamalarni aravalarga togʻ-togʻ {{ajrat|qala}}b, olib ketadilar.|[[w:Oybek|Oybek]]}} Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu soʻz asli qadimgi turkiy tildagi 'taxla-', 'tartibi bilan ustma-ust qoʻy-' maʼnosini anglatgan {{nowrap|qa-}} feʼlidan (ДС, 399) 'takror' maʼnosini ifodalovchi {{nowrap|-la}} qoʻshimchasi bilan hosil qilingan (Devon, III, 266); keyinchalik oʻzbek tilida a unlilari ä unlilariga almashgan: qa- + la &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; qala- &amp;gt;&amp;nbsp;qälä-.}}
&quot;qalamoq&quot; soʻzi etimologik tomondan yoqutchadagi [[хаалааһын]], Qorachoy-Balqarchadagi [[къаларгъа]] soʻzi ila oʻzakdoshdir (ya’ni bu ikkala so’z Bobo Turkchadagi bir oʻzak soʻzga borib taqaladi). Ushbu soʻzning bu ma’noda birgina Oʻzbek tilidagina saqlanib qolinganligi taxmin qilinib “An Etymological Dictionary of pre-thirteenth-century Turkish“ lugʻatining 617-betida aytilgan. “Qalamoq” soʻzining boshqa turkiy tillardagi tutgan oʻrni toʻgʻrisida “The Oxford Handbook of Grammaticalization” (2011-yilgi, 758-bet) kitobida qoʻshimcha ma’lumot berilgan.

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Ustma-ust, yonma-yon yoki tartibsiz ravishda tiqishtirib, toʻldirib taxlamoq, termoq, yigʻmoq: {{misol|Kastryul va boshqa idishlar {{ajrat|qala}}ngan aravachani ham koʻpincha Polinaning oʻzi gʻildiratib kiradi.|[[w:Shukur Xolmirzayev|Shukur Xolmirzayev]]|Bahor hikoyalari}} {{misol|Gazlamalarni aravalarga togʻ-togʻ {{ajrat|qala}}b, olib ketadilar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xonaga kitoblarni {{ajrat|qala}}moq.||Hozirgi o‘zbek tili faol so‘zlarining izohli lug‘ati}} {{misol|Deraza tokchasiga kitoblarni {{ajrat|qala}}b tashlagan.}} {{misol|Yilda ikki-uch bora borganimda 5-6 ming kitob poldan shiftgacha {{ajrat|qala}}ngan boloxonasida, temir pechkaning yonida, achchiq qora choyni ichib, sigareti og‘zida - ana shu qiyofada ko‘rardim uni...|[[w:Jo‘liboy Eltazarov|Jo‘liboy Eltazarov]]|Men suv ichgan daryolar...}} {{misol|…Qobirg‘asi {{ajrat|qala}}shgan, Odam yutganni ko‘rdim.|O‘zbek xalq og‘zaki ijodi xrestomatiyasi|}} {{misol|Koʻzingda qurigan armonlar… Toʻkmay - Ularni qalbingga birday {{ajrat|qala}}ding.|[[w:Rauf Subhon|Rauf Subhon]]|Qirq kun}} {{misol|Ra’noning eri poydevor ko‘tardi. Tejamli bo‘lsin deya, poydevorga tosh {{ajrat|qala}}dilar.|[[w:Isajon Sulton|Isajon Sulton]]|Onaizorim}} {{misol|Ko‘lob daryoning chetroq sayoz joyida, qumloq yerda bo‘lib, bobosi tosh {{ajrat|qala}}b to‘sib bergan edi.|[[w:Chingiz Aytmatov|Chingiz Aytmatov]]|Tanlangan asarlar (2009)}} {{misol|Farhodning qoyalarni o‘pirgan afsonaviy teshasi kabi, fikr toshlarini yaxlit kesib, misralarga joylab-{{ajrat|qala}}b ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}} {{misol|Odam aldov yoʻliga bir kirgandan keyin, yolgʻonlarni biri ustiga birini {{ajrat|qala}}b tashlayveradi.|[[w:Onore de Balzak|Onore de Balzak]]|Gorio Ota}} {{misol|Uzunligi 3 stadiy keladigan uzun xodalarni {{ajrat|qala}}b, uncha baland bo‘lmagan qoʻrgʻon yasaydi.|[[w: Fayzulla Boynazarov|Fayzulla Boynazarov]]|Qadimgi dunyo tarixi (2006)}} {{misol|Me’morlikda an’anaviy ganch, yog‘och o‘ymakorligi bilan bir qatorda g‘isht {{ajrat|qala}}b naqsh hosil qilish san’ati rivoj topdi.}} {{misol|Pichanni bir joyga {{ajrat|qala}}b, tepa qildi-da, ustiga romni qo‘ydi.|Gulnoza Odilova|“Sharq yulduzi” jurnali, 2014 yil, 2-son, “Usta”}} {{misol|- Har kuni o‘liklarni bir–birlarining ustiga tarashaday {{ajrat|qala}}b qo‘yishardi, - deb eslaydi Shukrullo og‘a…|[[w:Mamadali Mahmudov|Evril Turon (Mamadali Mahmudov)]]|Toshkentdan maktublar: &quot;Haqni aytmaslik - xiyonat!&quot; (BBC)}} {{misol|Panjaralar yogʻoch taxtachalarini, gʻishtni {{ajrat|qala}}b, ganch va metalni quyib va oʻyib, toshni {{ajrat|qala}}b va oʻyib oʻsimliksimon, handasiy shakl hosil qilib tayyorlanadi… Shakli oldin ganch, yoki gʻishtdan {{ajrat|qala}}b tayyorlanib, ustiga koshin qoplangan panjaralar ham bor.|Dilnoza Ganiyeva|Registonda panjaralar}} {{misol|Panjara uchun oldin rom tayyorlanib, chizma boʻyicha hozirlangan taxtachalar uning ichiga {{ajrat|qala}}b-yigʻib chiqiladi.}} {{misol|Ismoil Somoniy maqbarasida pishiq gʻishtni {{ajrat|qala}}b panjara hosil qilingan.}} {{misol|Holsizlikdan yoki biror boshqa sabab bilan oʻlganlar toʻgʻridan-toʻgʻri devorga &quot;{{ajrat|qala}}b&quot; ketaverilgan.|Ra’noxon Habibullayevna Satimova|Buyuk Xitoy devori}} {{misol|Oʻlchash asbobini gʻilofda saqlash lozim… Asboblarni bir-birining ustiga &quot;{{ajrat|qala}}b&quot; saqlash man etiladi.}} {{misol|Sharqiy slavyan… va hududi ularga yaqin xalqlar…da dastlab yogʻoch {{ajrat|qala}}b qurilgan uylar (''xata'' va boshqalar) keng tarqalgan.}} {{misol| Lahadning teshigiga gʻisht, tosh, guvala, chim {{ajrat|qala}}b bekitiladi, soʻngra «ayvoncha» tuproq bilan toʻldiriladi.||Qabr – qoʻrgʻonlar va ularning turlari}} {{misol|..ustma-ust {{ajrat|qala}}shgan, uyilgan, betartib.|[[w:D. B. Oʻrinbayeva|D. B. Oʻrinbayeva]]|Folklor asarlari tiliga xos soʻzlarning izohli lugʻati}} {{misol|Qizigʻi, na akvariumlar va na kartinalar tartib bilan osilgan, bari pala-partish {{ajrat|qala}}b tashlangan.|[[w:Nuriddin Ismoilov|Nuriddin Ismoilov]]|Baxtning olis manzili}} {{misol|Ichiga har xil ashqol-dashqollar {{ajrat|qala}}b tashlangan.||kun.uz}} {{misol| Epchil xotin qor {{ajrat|qala}}b, qozon qaynatar.|Maqol|}} {{misol|O‘rtadagi stolga turli noz-ne’matlar {{ajrat|qala}}b tashlangan.|İrem Bostan|Ölmes Umarbekov’un dramaları üzerine bir inceleme}} {{misol|..terib, {{ajrat|qala}}b, biror narsa qurmoq, bunyod qilmoq.|Meryem Er|Orhun abidelerindeki kelimelerin ses ve anlam bakımından özbek türkçesi ile karşılaştırılması}} {{misol|Aniq esida - ikki boʻlak toshni avvalgi olib chiqqan xarsang parchalari ustiga {{ajrat|qala}}di.|Xurshid Doʻstmuhammad|Donishmand Sizif}} {{misol|{{ajrat|Qala}}ndi togʻ misol koʻksimga dogʻlar,|Nizomiy Zoʻhrobiy|Soʻragil oyogʻing izidan meni}} {{misol|Soʻz aytaman ust-ustiga ulama, Soʻzni soʻzga vassa qilib {{ajrat|qala}}ma.||Goʻroʻgʻli (Oʻzbek xalq dostonlari)}}&lt;br/&gt;
#Yoqish, yondirish uchun oʻchoq va shu kabilarga joylamoq, tiqib tashlamoq. {{misol|Oʻchoqqa oʻtin {{ajrat|qala}}moq.}} {{misol|Suyagim {{ajrat|qala}}dim ming yillik o'tga…|Jasurova Navruza Botirjon qizi|Davr sheʻriyatida ayol &quot;men&quot;ni va tuygʻular suvrati}} {{misol|Hatto, biz bilgan mashhur shoiri zamonlar ham uning uchun o'tin {{ajrat|qala}}dilar...|uzpedia.uz}} {{misol|[Bektemir] Oʻtinni maydalab, rosa diqqat bilan chayla oʻrtasiga {{ajrat|qala}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Quyosh qoraymas}} {{misol|Nonvoy chol peshonasini boylab, tandirga oʻt {{ajrat|qala}}yapti.|[[w:Said Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}} {{misol|O‘choqqa tezak {{ajrat|qala}}dim.|[[w:Karimberdi To‘ramurod|Karimberdi To‘ramurod]]|J.K.}}

:'''Goʻriga gʻisht qalamoq''' {{q.}} '''[[goʻr]]'''.

=== Sinonimlari ===
[[toʻplamoq|Toʻplamoq]], [[yigʻmoq]], [[termoq]], [[uymoq]], [[taxlamoq]], (ustma-ust) [[joylamoq]], [[solmoq]].

=== Antonimlari ===
[[sochmoq|Sochmoq]], [[yoymoq]].

{{OʻTIL|ҚАЛАМОҚ}}

== Tarjimalari ==

{{-trans-|qalamoq|
*{{az}}: [[qalamaq]]
*{{krc}}: [[къаларгъа]]
*{{nog}}: [[калав]]
*{{ug}}: [[قالىماق]] (qalımaq)
|}}


{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qalamoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[складывать]] [[как]] [[попало]], [[нагромождать]], [[сгрудить]]; [[затиснуть]];&lt;br /&gt;
'''2 '''[[укладывать]] ({{izoh|дрова, кизяк и т. п. чтобы развести огонь}}); {{tarjmisoli|oʻchoqqa oʻtin qalamoq }} укладывать дрова в очаг; '''* qalovini topsa, qor yonar '''{{izoh|посл}}. ({{izoh|букв}}. если умело уложить, то и снег будет гореть) дело мастера боится; {{tarjmisoli|goʻriga gʻisht qalamoq }} ({{izoh|букв}}. закладывать отверстие в могиле кирпичом; закопать, похоронить) угрожать за глаза.&lt;br /&gt;
}}
{{Tarjimalar
|en = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|en = '''qalamoq'''&lt;br /&gt;
to [[stack]]; to [[heap up]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>k1n4zga8odrr1uorxjmw2svkss9xt4w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639439</id>
      <parentid>639438</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:03:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Etimologiyasi */</comment>
      <origin>639439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8393" sha1="68jpcs9tvc0wnbjtdvy4r1f95g7hw3z" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qa-la-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QALA- 'ustma-ust zichlab {{nowrap|joyla-}}', '{{nowrap|taxla-}}'. {{misol|Gazlamalarni aravalarga togʻ-togʻ {{ajrat|qala}}b, olib ketadilar.|[[w:Oybek|Oybek]]}} Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu soʻz asli qadimgi turkiy tildagi 'taxla-', 'tartibi bilan ustma-ust qoʻy-' maʼnosini anglatgan {{nowrap|qa-}} feʼlidan (ДС, 399) 'takror' maʼnosini ifodalovchi {{nowrap|-la}} qoʻshimchasi bilan hosil qilingan (Devon, III, 266); keyinchalik oʻzbek tilida a unlilari ä unlilariga almashgan: qa- + la &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; qala- &amp;gt;&amp;nbsp;qälä-.}}
&quot;qalamoq&quot; soʻzi etimologik tomondan yoqutchadagi ''[[хаалааһын]]'', Qorachoy-Balqarchadagi ''[[къаларгъа]]'' soʻzi ila oʻzakdoshdir (ya’ni bu ikkala so’z Bobo Turkchadagi bir oʻzak soʻzga borib taqaladi). Ushbu soʻzning bu ma’noda birgina Oʻzbek tilidagina saqlanib qolinganligi taxmin qilinib “An Etymological Dictionary of pre-thirteenth-century Turkish“ lugʻatining 617-betida aytilgan. “Qalamoq” soʻzining boshqa turkiy tillardagi tutgan oʻrni toʻgʻrisida “The Oxford Handbook of Grammaticalization” (2011-yilgi, 758-bet) kitobida qoʻshimcha ma’lumot berilgan.

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Ustma-ust, yonma-yon yoki tartibsiz ravishda tiqishtirib, toʻldirib taxlamoq, termoq, yigʻmoq: {{misol|Kastryul va boshqa idishlar {{ajrat|qala}}ngan aravachani ham koʻpincha Polinaning oʻzi gʻildiratib kiradi.|[[w:Shukur Xolmirzayev|Shukur Xolmirzayev]]|Bahor hikoyalari}} {{misol|Gazlamalarni aravalarga togʻ-togʻ {{ajrat|qala}}b, olib ketadilar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xonaga kitoblarni {{ajrat|qala}}moq.||Hozirgi o‘zbek tili faol so‘zlarining izohli lug‘ati}} {{misol|Deraza tokchasiga kitoblarni {{ajrat|qala}}b tashlagan.}} {{misol|Yilda ikki-uch bora borganimda 5-6 ming kitob poldan shiftgacha {{ajrat|qala}}ngan boloxonasida, temir pechkaning yonida, achchiq qora choyni ichib, sigareti og‘zida - ana shu qiyofada ko‘rardim uni...|[[w:Jo‘liboy Eltazarov|Jo‘liboy Eltazarov]]|Men suv ichgan daryolar...}} {{misol|…Qobirg‘asi {{ajrat|qala}}shgan, Odam yutganni ko‘rdim.|O‘zbek xalq og‘zaki ijodi xrestomatiyasi|}} {{misol|Koʻzingda qurigan armonlar… Toʻkmay - Ularni qalbingga birday {{ajrat|qala}}ding.|[[w:Rauf Subhon|Rauf Subhon]]|Qirq kun}} {{misol|Ra’noning eri poydevor ko‘tardi. Tejamli bo‘lsin deya, poydevorga tosh {{ajrat|qala}}dilar.|[[w:Isajon Sulton|Isajon Sulton]]|Onaizorim}} {{misol|Ko‘lob daryoning chetroq sayoz joyida, qumloq yerda bo‘lib, bobosi tosh {{ajrat|qala}}b to‘sib bergan edi.|[[w:Chingiz Aytmatov|Chingiz Aytmatov]]|Tanlangan asarlar (2009)}} {{misol|Farhodning qoyalarni o‘pirgan afsonaviy teshasi kabi, fikr toshlarini yaxlit kesib, misralarga joylab-{{ajrat|qala}}b ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}} {{misol|Odam aldov yoʻliga bir kirgandan keyin, yolgʻonlarni biri ustiga birini {{ajrat|qala}}b tashlayveradi.|[[w:Onore de Balzak|Onore de Balzak]]|Gorio Ota}} {{misol|Uzunligi 3 stadiy keladigan uzun xodalarni {{ajrat|qala}}b, uncha baland bo‘lmagan qoʻrgʻon yasaydi.|[[w: Fayzulla Boynazarov|Fayzulla Boynazarov]]|Qadimgi dunyo tarixi (2006)}} {{misol|Me’morlikda an’anaviy ganch, yog‘och o‘ymakorligi bilan bir qatorda g‘isht {{ajrat|qala}}b naqsh hosil qilish san’ati rivoj topdi.}} {{misol|Pichanni bir joyga {{ajrat|qala}}b, tepa qildi-da, ustiga romni qo‘ydi.|Gulnoza Odilova|“Sharq yulduzi” jurnali, 2014 yil, 2-son, “Usta”}} {{misol|- Har kuni o‘liklarni bir–birlarining ustiga tarashaday {{ajrat|qala}}b qo‘yishardi, - deb eslaydi Shukrullo og‘a…|[[w:Mamadali Mahmudov|Evril Turon (Mamadali Mahmudov)]]|Toshkentdan maktublar: &quot;Haqni aytmaslik - xiyonat!&quot; (BBC)}} {{misol|Panjaralar yogʻoch taxtachalarini, gʻishtni {{ajrat|qala}}b, ganch va metalni quyib va oʻyib, toshni {{ajrat|qala}}b va oʻyib oʻsimliksimon, handasiy shakl hosil qilib tayyorlanadi… Shakli oldin ganch, yoki gʻishtdan {{ajrat|qala}}b tayyorlanib, ustiga koshin qoplangan panjaralar ham bor.|Dilnoza Ganiyeva|Registonda panjaralar}} {{misol|Panjara uchun oldin rom tayyorlanib, chizma boʻyicha hozirlangan taxtachalar uning ichiga {{ajrat|qala}}b-yigʻib chiqiladi.}} {{misol|Ismoil Somoniy maqbarasida pishiq gʻishtni {{ajrat|qala}}b panjara hosil qilingan.}} {{misol|Holsizlikdan yoki biror boshqa sabab bilan oʻlganlar toʻgʻridan-toʻgʻri devorga &quot;{{ajrat|qala}}b&quot; ketaverilgan.|Ra’noxon Habibullayevna Satimova|Buyuk Xitoy devori}} {{misol|Oʻlchash asbobini gʻilofda saqlash lozim… Asboblarni bir-birining ustiga &quot;{{ajrat|qala}}b&quot; saqlash man etiladi.}} {{misol|Sharqiy slavyan… va hududi ularga yaqin xalqlar…da dastlab yogʻoch {{ajrat|qala}}b qurilgan uylar (''xata'' va boshqalar) keng tarqalgan.}} {{misol| Lahadning teshigiga gʻisht, tosh, guvala, chim {{ajrat|qala}}b bekitiladi, soʻngra «ayvoncha» tuproq bilan toʻldiriladi.||Qabr – qoʻrgʻonlar va ularning turlari}} {{misol|..ustma-ust {{ajrat|qala}}shgan, uyilgan, betartib.|[[w:D. B. Oʻrinbayeva|D. B. Oʻrinbayeva]]|Folklor asarlari tiliga xos soʻzlarning izohli lugʻati}} {{misol|Qizigʻi, na akvariumlar va na kartinalar tartib bilan osilgan, bari pala-partish {{ajrat|qala}}b tashlangan.|[[w:Nuriddin Ismoilov|Nuriddin Ismoilov]]|Baxtning olis manzili}} {{misol|Ichiga har xil ashqol-dashqollar {{ajrat|qala}}b tashlangan.||kun.uz}} {{misol| Epchil xotin qor {{ajrat|qala}}b, qozon qaynatar.|Maqol|}} {{misol|O‘rtadagi stolga turli noz-ne’matlar {{ajrat|qala}}b tashlangan.|İrem Bostan|Ölmes Umarbekov’un dramaları üzerine bir inceleme}} {{misol|..terib, {{ajrat|qala}}b, biror narsa qurmoq, bunyod qilmoq.|Meryem Er|Orhun abidelerindeki kelimelerin ses ve anlam bakımından özbek türkçesi ile karşılaştırılması}} {{misol|Aniq esida - ikki boʻlak toshni avvalgi olib chiqqan xarsang parchalari ustiga {{ajrat|qala}}di.|Xurshid Doʻstmuhammad|Donishmand Sizif}} {{misol|{{ajrat|Qala}}ndi togʻ misol koʻksimga dogʻlar,|Nizomiy Zoʻhrobiy|Soʻragil oyogʻing izidan meni}} {{misol|Soʻz aytaman ust-ustiga ulama, Soʻzni soʻzga vassa qilib {{ajrat|qala}}ma.||Goʻroʻgʻli (Oʻzbek xalq dostonlari)}}&lt;br/&gt;
#Yoqish, yondirish uchun oʻchoq va shu kabilarga joylamoq, tiqib tashlamoq. {{misol|Oʻchoqqa oʻtin {{ajrat|qala}}moq.}} {{misol|Suyagim {{ajrat|qala}}dim ming yillik o'tga…|Jasurova Navruza Botirjon qizi|Davr sheʻriyatida ayol &quot;men&quot;ni va tuygʻular suvrati}} {{misol|Hatto, biz bilgan mashhur shoiri zamonlar ham uning uchun o'tin {{ajrat|qala}}dilar...|uzpedia.uz}} {{misol|[Bektemir] Oʻtinni maydalab, rosa diqqat bilan chayla oʻrtasiga {{ajrat|qala}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Quyosh qoraymas}} {{misol|Nonvoy chol peshonasini boylab, tandirga oʻt {{ajrat|qala}}yapti.|[[w:Said Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}} {{misol|O‘choqqa tezak {{ajrat|qala}}dim.|[[w:Karimberdi To‘ramurod|Karimberdi To‘ramurod]]|J.K.}}

:'''Goʻriga gʻisht qalamoq''' {{q.}} '''[[goʻr]]'''.

=== Sinonimlari ===
[[toʻplamoq|Toʻplamoq]], [[yigʻmoq]], [[termoq]], [[uymoq]], [[taxlamoq]], (ustma-ust) [[joylamoq]], [[solmoq]].

=== Antonimlari ===
[[sochmoq|Sochmoq]], [[yoymoq]].

{{OʻTIL|ҚАЛАМОҚ}}

== Tarjimalari ==

{{-trans-|qalamoq|
*{{az}}: [[qalamaq]]
*{{krc}}: [[къаларгъа]]
*{{nog}}: [[калав]]
*{{ug}}: [[قالىماق]] (qalımaq)
|}}


{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qalamoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[складывать]] [[как]] [[попало]], [[нагромождать]], [[сгрудить]]; [[затиснуть]];&lt;br /&gt;
'''2 '''[[укладывать]] ({{izoh|дрова, кизяк и т. п. чтобы развести огонь}}); {{tarjmisoli|oʻchoqqa oʻtin qalamoq }} укладывать дрова в очаг; '''* qalovini topsa, qor yonar '''{{izoh|посл}}. ({{izoh|букв}}. если умело уложить, то и снег будет гореть) дело мастера боится; {{tarjmisoli|goʻriga gʻisht qalamoq }} ({{izoh|букв}}. закладывать отверстие в могиле кирпичом; закопать, похоронить) угрожать за глаза.&lt;br /&gt;
}}
{{Tarjimalar
|en = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|en = '''qalamoq'''&lt;br /&gt;
to [[stack]]; to [[heap up]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>68jpcs9tvc0wnbjtdvy4r1f95g7hw3z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639458</id>
      <parentid>639439</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:47:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Etimologiyasi */</comment>
      <origin>639458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8401" sha1="msjs25bo6oofzy1xnr913zosn05fnwv" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qa-la-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QALA- 'ustma-ust zichlab {{nowrap|joyla-}}', '{{nowrap|taxla-}}'. {{misol|Gazlamalarni aravalarga togʻ-togʻ {{ajrat|qala}}b, olib ketadilar.|[[w:Oybek|Oybek]]}} Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu soʻz asli qadimgi turkiy tildagi 'taxla-', 'tartibi bilan ustma-ust qoʻy-' maʼnosini anglatgan ''{{nowrap|qa-}}'' feʼlidan (ДС, 399) 'takror' maʼnosini ifodalovchi ''{{nowrap|-la}}'' qoʻshimchasi bilan hosil qilingan (Devon, III, 266); keyinchalik oʻzbek tilida a unlilari ä unlilariga almashgan: qa- + la &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; qala- &amp;gt;&amp;nbsp;qälä-.}}
&quot;qalamoq&quot; soʻzi etimologik tomondan yoqutchadagi ''[[хаалааһын]]'', Qorachoy-Balqarchadagi ''[[къаларгъа]]'' soʻzi ila oʻzakdoshdir (ya’ni bu ikkala so’z Bobo Turkchadagi bir oʻzak soʻzga borib taqaladi). Ushbu soʻzning bu ma’noda birgina Oʻzbek tilidagina saqlanib qolinganligi taxmin qilinib “An Etymological Dictionary of pre-thirteenth-century Turkish“ lugʻatining 617-betida aytilgan. “Qalamoq” soʻzining boshqa turkiy tillardagi tutgan oʻrni toʻgʻrisida “The Oxford Handbook of Grammaticalization” (2011-yilgi, 758-bet) kitobida qoʻshimcha ma’lumot berilgan.

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Ustma-ust, yonma-yon yoki tartibsiz ravishda tiqishtirib, toʻldirib taxlamoq, termoq, yigʻmoq: {{misol|Kastryul va boshqa idishlar {{ajrat|qala}}ngan aravachani ham koʻpincha Polinaning oʻzi gʻildiratib kiradi.|[[w:Shukur Xolmirzayev|Shukur Xolmirzayev]]|Bahor hikoyalari}} {{misol|Gazlamalarni aravalarga togʻ-togʻ {{ajrat|qala}}b, olib ketadilar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xonaga kitoblarni {{ajrat|qala}}moq.||Hozirgi o‘zbek tili faol so‘zlarining izohli lug‘ati}} {{misol|Deraza tokchasiga kitoblarni {{ajrat|qala}}b tashlagan.}} {{misol|Yilda ikki-uch bora borganimda 5-6 ming kitob poldan shiftgacha {{ajrat|qala}}ngan boloxonasida, temir pechkaning yonida, achchiq qora choyni ichib, sigareti og‘zida - ana shu qiyofada ko‘rardim uni...|[[w:Jo‘liboy Eltazarov|Jo‘liboy Eltazarov]]|Men suv ichgan daryolar...}} {{misol|…Qobirg‘asi {{ajrat|qala}}shgan, Odam yutganni ko‘rdim.|O‘zbek xalq og‘zaki ijodi xrestomatiyasi|}} {{misol|Koʻzingda qurigan armonlar… Toʻkmay - Ularni qalbingga birday {{ajrat|qala}}ding.|[[w:Rauf Subhon|Rauf Subhon]]|Qirq kun}} {{misol|Ra’noning eri poydevor ko‘tardi. Tejamli bo‘lsin deya, poydevorga tosh {{ajrat|qala}}dilar.|[[w:Isajon Sulton|Isajon Sulton]]|Onaizorim}} {{misol|Ko‘lob daryoning chetroq sayoz joyida, qumloq yerda bo‘lib, bobosi tosh {{ajrat|qala}}b to‘sib bergan edi.|[[w:Chingiz Aytmatov|Chingiz Aytmatov]]|Tanlangan asarlar (2009)}} {{misol|Farhodning qoyalarni o‘pirgan afsonaviy teshasi kabi, fikr toshlarini yaxlit kesib, misralarga joylab-{{ajrat|qala}}b ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}} {{misol|Odam aldov yoʻliga bir kirgandan keyin, yolgʻonlarni biri ustiga birini {{ajrat|qala}}b tashlayveradi.|[[w:Onore de Balzak|Onore de Balzak]]|Gorio Ota}} {{misol|Uzunligi 3 stadiy keladigan uzun xodalarni {{ajrat|qala}}b, uncha baland bo‘lmagan qoʻrgʻon yasaydi.|[[w: Fayzulla Boynazarov|Fayzulla Boynazarov]]|Qadimgi dunyo tarixi (2006)}} {{misol|Me’morlikda an’anaviy ganch, yog‘och o‘ymakorligi bilan bir qatorda g‘isht {{ajrat|qala}}b naqsh hosil qilish san’ati rivoj topdi.}} {{misol|Pichanni bir joyga {{ajrat|qala}}b, tepa qildi-da, ustiga romni qo‘ydi.|Gulnoza Odilova|“Sharq yulduzi” jurnali, 2014 yil, 2-son, “Usta”}} {{misol|- Har kuni o‘liklarni bir–birlarining ustiga tarashaday {{ajrat|qala}}b qo‘yishardi, - deb eslaydi Shukrullo og‘a…|[[w:Mamadali Mahmudov|Evril Turon (Mamadali Mahmudov)]]|Toshkentdan maktublar: &quot;Haqni aytmaslik - xiyonat!&quot; (BBC)}} {{misol|Panjaralar yogʻoch taxtachalarini, gʻishtni {{ajrat|qala}}b, ganch va metalni quyib va oʻyib, toshni {{ajrat|qala}}b va oʻyib oʻsimliksimon, handasiy shakl hosil qilib tayyorlanadi… Shakli oldin ganch, yoki gʻishtdan {{ajrat|qala}}b tayyorlanib, ustiga koshin qoplangan panjaralar ham bor.|Dilnoza Ganiyeva|Registonda panjaralar}} {{misol|Panjara uchun oldin rom tayyorlanib, chizma boʻyicha hozirlangan taxtachalar uning ichiga {{ajrat|qala}}b-yigʻib chiqiladi.}} {{misol|Ismoil Somoniy maqbarasida pishiq gʻishtni {{ajrat|qala}}b panjara hosil qilingan.}} {{misol|Holsizlikdan yoki biror boshqa sabab bilan oʻlganlar toʻgʻridan-toʻgʻri devorga &quot;{{ajrat|qala}}b&quot; ketaverilgan.|Ra’noxon Habibullayevna Satimova|Buyuk Xitoy devori}} {{misol|Oʻlchash asbobini gʻilofda saqlash lozim… Asboblarni bir-birining ustiga &quot;{{ajrat|qala}}b&quot; saqlash man etiladi.}} {{misol|Sharqiy slavyan… va hududi ularga yaqin xalqlar…da dastlab yogʻoch {{ajrat|qala}}b qurilgan uylar (''xata'' va boshqalar) keng tarqalgan.}} {{misol| Lahadning teshigiga gʻisht, tosh, guvala, chim {{ajrat|qala}}b bekitiladi, soʻngra «ayvoncha» tuproq bilan toʻldiriladi.||Qabr – qoʻrgʻonlar va ularning turlari}} {{misol|..ustma-ust {{ajrat|qala}}shgan, uyilgan, betartib.|[[w:D. B. Oʻrinbayeva|D. B. Oʻrinbayeva]]|Folklor asarlari tiliga xos soʻzlarning izohli lugʻati}} {{misol|Qizigʻi, na akvariumlar va na kartinalar tartib bilan osilgan, bari pala-partish {{ajrat|qala}}b tashlangan.|[[w:Nuriddin Ismoilov|Nuriddin Ismoilov]]|Baxtning olis manzili}} {{misol|Ichiga har xil ashqol-dashqollar {{ajrat|qala}}b tashlangan.||kun.uz}} {{misol| Epchil xotin qor {{ajrat|qala}}b, qozon qaynatar.|Maqol|}} {{misol|O‘rtadagi stolga turli noz-ne’matlar {{ajrat|qala}}b tashlangan.|İrem Bostan|Ölmes Umarbekov’un dramaları üzerine bir inceleme}} {{misol|..terib, {{ajrat|qala}}b, biror narsa qurmoq, bunyod qilmoq.|Meryem Er|Orhun abidelerindeki kelimelerin ses ve anlam bakımından özbek türkçesi ile karşılaştırılması}} {{misol|Aniq esida - ikki boʻlak toshni avvalgi olib chiqqan xarsang parchalari ustiga {{ajrat|qala}}di.|Xurshid Doʻstmuhammad|Donishmand Sizif}} {{misol|{{ajrat|Qala}}ndi togʻ misol koʻksimga dogʻlar,|Nizomiy Zoʻhrobiy|Soʻragil oyogʻing izidan meni}} {{misol|Soʻz aytaman ust-ustiga ulama, Soʻzni soʻzga vassa qilib {{ajrat|qala}}ma.||Goʻroʻgʻli (Oʻzbek xalq dostonlari)}}&lt;br/&gt;
#Yoqish, yondirish uchun oʻchoq va shu kabilarga joylamoq, tiqib tashlamoq. {{misol|Oʻchoqqa oʻtin {{ajrat|qala}}moq.}} {{misol|Suyagim {{ajrat|qala}}dim ming yillik o'tga…|Jasurova Navruza Botirjon qizi|Davr sheʻriyatida ayol &quot;men&quot;ni va tuygʻular suvrati}} {{misol|Hatto, biz bilgan mashhur shoiri zamonlar ham uning uchun o'tin {{ajrat|qala}}dilar...|uzpedia.uz}} {{misol|[Bektemir] Oʻtinni maydalab, rosa diqqat bilan chayla oʻrtasiga {{ajrat|qala}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Quyosh qoraymas}} {{misol|Nonvoy chol peshonasini boylab, tandirga oʻt {{ajrat|qala}}yapti.|[[w:Said Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}} {{misol|O‘choqqa tezak {{ajrat|qala}}dim.|[[w:Karimberdi To‘ramurod|Karimberdi To‘ramurod]]|J.K.}}

:'''Goʻriga gʻisht qalamoq''' {{q.}} '''[[goʻr]]'''.

=== Sinonimlari ===
[[toʻplamoq|Toʻplamoq]], [[yigʻmoq]], [[termoq]], [[uymoq]], [[taxlamoq]], (ustma-ust) [[joylamoq]], [[solmoq]].

=== Antonimlari ===
[[sochmoq|Sochmoq]], [[yoymoq]].

{{OʻTIL|ҚАЛАМОҚ}}

== Tarjimalari ==

{{-trans-|qalamoq|
*{{az}}: [[qalamaq]]
*{{krc}}: [[къаларгъа]]
*{{nog}}: [[калав]]
*{{ug}}: [[قالىماق]] (qalımaq)
|}}


{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qalamoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[складывать]] [[как]] [[попало]], [[нагромождать]], [[сгрудить]]; [[затиснуть]];&lt;br /&gt;
'''2 '''[[укладывать]] ({{izoh|дрова, кизяк и т. п. чтобы развести огонь}}); {{tarjmisoli|oʻchoqqa oʻtin qalamoq }} укладывать дрова в очаг; '''* qalovini topsa, qor yonar '''{{izoh|посл}}. ({{izoh|букв}}. если умело уложить, то и снег будет гореть) дело мастера боится; {{tarjmisoli|goʻriga gʻisht qalamoq }} ({{izoh|букв}}. закладывать отверстие в могиле кирпичом; закопать, похоронить) угрожать за глаза.&lt;br /&gt;
}}
{{Tarjimalar
|en = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|en = '''qalamoq'''&lt;br /&gt;
to [[stack]]; to [[heap up]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>msjs25bo6oofzy1xnr913zosn05fnwv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>oyoq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45488</id>
    <revision>
      <id>639445</id>
      <parentid>638164</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarjimalari */</comment>
      <origin>639445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23528" sha1="haa1k5nle667lxakx75rjxcqtm367lz" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''o-yoq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|OYOQ I 'gavdaning tayanib turishi va harakatla — nishi uchun xizmat qiladigan aʼzo’. Havo ayniydigan boʻlsa, darrov o yo gʻ i m ogʻriy boshlaydi. Bu ot qadimgi turkiy tildagi 'qadamla-’ maʼnosini anglatgan e:d- feʼlining ay- shaklidan -(a)q qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, I, 103; ПДП, 356; Devon, I, 112; DS, 27); oʻzbek tilida a unlilari â unlilariga almashgan: ay— + aq &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; ayaq &amp;gt;&amp;nbsp;âyâq.

OYOQ II 'suyuqlik quyib ichiladigan kattagina idish’ (oz ishlatiladi). .. shiringina taom hilib be— raman, bir-ikki o yo h boʻza ham keltiraman (Oybek). Bu ot qadimgi turkiy tildagi 'oʻyilgan joy’ maʼnosini anglatgan agʻ otining ay shaklidan (ЭСТЯ, I, 82) ’kichik’ maʼnosini ifodalovchi -(a)q qoʻshimchasi bilan hosil qilingan boʻlsa kerak (ЭСТЯ, I, 104; Devon, I, 112; DS, 27), oʻzbek tilida a unlilari â unlilariga almashgan: ay + aq &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; ayaq &amp;gt;&amp;nbsp;âyâq. Bu soʻz hozirgi oʻzbek tilida idish-âyâq juft soʻzi tarkibida ishlatiladi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi I===
#Odam, hayvon, qush va umuman jonli organizmlar gavdasining tayanib turishi va yurishi yoki oʻrmalashi uchun xizmat qiladigan aʼzo. {{misol|Oʻng {{ajrat|oyoq}}.}} {{misol|Chap {{ajrat|oyoq}}.}} {{misol|Ipak qurtining {{ajrat|oyoq}}lari.}} {{misol|Otning orqa va oldingi {{ajrat|oyoq}}lari.}} {{misol|Do‘st - boshga, dushman {{ajrat|oyoq}}qa boqadi.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Oʻng oyogʻimni koʻtarsam, chap oyogʻim yerga kirib ketayotgandek boʻlaveradi.|Xudoyberdi Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}} {{misol|U [&quot;farishta&quot;] atlas koʻylak, lozim kiygan, bosh yalang, {{ajrat|oyoq}} yalang, yoshgina.. bir yigit edi.|[[w:A. Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Mayiz yemagan xotin}} {{misol|Sharofat.. oʻziga keldi-yu, {{ajrat|oyoq}} uchida borib, darchaning yoniga choʻnqaydi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}&lt;/br&gt;&lt;/br&gt;'''Oyoq bosmoq''' - 1) qadam tashlamoq, yurmoq. {{misol|Bemor endi-endi {{ajrat|oyoq}} bosyapti.}} {{misol|U oʻng oyogʻini bosolmaydi. Saqlab sukut {{ajrat|oyoq}} bosdi, Xamma jimjit, boshlar quyi.|Gʻafur Gʻulom|Koʻkan}} 2) {{koʻchma|uz}} oʻylab, mulohaza bilan ish tutmoq. {{misol|Oyogʻingni bilib bos!}} 3) biror joyga bormoq, kelmoq. {{misol|Odam {{ajrat|oyoq}} bosmagan sahro. Siznikiga {{ajrat|oyoq}} bosmaganim boʻlsin!}}&lt;/br&gt;'''Oyoq osti''' (''yoki'' '''oyogʻ-osti''') '''boʻlmoq''' - toptalmoq, ezilmoq, bosilmoq, poymol boʻlmoq, bosib-yanchib tashlanmoq.&lt;/br&gt;'''Oyoqosti''' (''yoki'' '''oyogʻosti''') '''qilmoq''' - toptamoq, ezmoq, bosmoq, poymol qilmoq, bosib-yanchib tashlamoq. {{misol|U oʻz haqini tanigan, endi oʻzini birovga {{ajrat|oyoq}} osti qildirib qoʻymaydi.|[[w:S. Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}}&lt;/br&gt;'''Oyoq ostida''' - 1) yurish, qadam bosish lozim boʻlgan joyda, odamlarning yoʻli ustida. {{misol|Bolalar, {{ajrat|oyoq}} ostida oʻralashmanglar!}} 2) har qadamda. {{misol|Falokat {{ajrat|oyoq}} ostida.|Maqol||}} 3) {{koʻchma|uz}} poymol boʻlgan bir holda. {{misol|Bu zamonda.. haqiqat {{ajrat|oyoq}} ostida qolib ketmaydi.|[[w:S. Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}&lt;/br&gt;'''Oyoq ustida''' - tikka turgan holda. {{misol|Mana, oʻrtoqlar, {{ajrat|oyoq}} ustida, ish boshida umumiy yigʻilish ham oʻtkazib oldik.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}&lt;/br&gt;'''Oyoqda''' (''yoki'' '''oyoq ustida''', '''oyoq uzra''') '''turmoq''' - 1) tik(ka) turmoq. {{misol|{{ajrat|Oyoq}}da turgan holda yana bir oz gaplashib, soʻng Eshvoy joʻnab qoldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Otabek holsizlanib, {{ajrat|oyoq}} uzra turar.|[[w:A. Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} 2) oʻzini tutib (tik holatda) turmoq. {{misol|U yoʻldan charchab kelganidan, {{ajrat|oyoq}} ustida zoʻrgʻa turar edi.|[[w:A. Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}&lt;/br&gt;'''Oyoqdan yiqitmoq''' (''yoki'' '''yiqmoq''') - 1) agʻanatmoq, yiqitmoq; 2) {{koʻchma|uz}} ishdan, izdan chiqarmoq, ishni buzmoq. {{misol|Bu yolgʻiz Boʻtani beobroʻ qilish uchun emas, kolxozni {{ajrat|oyoq}}dan yiqitish uchun qilingan igʻvo.|[[w:S. Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}&lt;/br&gt;'''Oyoqdan qolmoq''' - yurolmaydigan boʻlib qolmoq, bir joyda oʻtirib qolmoq (qarilik, xastalik, bedarmonlik sababli). {{misol|-Boshimga bir mushkul tushdi, — deb gap boshladi Bozor, — bugun ukam birdan kasal boʻlib, ham tildan, ham {{ajrat|oyoq}}dan qoldi.|[[w:S. Ayniy|Sadriddin Ayniy]]|Doxunda}}&lt;/br&gt;'''Oyoqqa bosmoq''' - 1) yura boshlamoq (yosh bola yoki bemor haqida); 2) {{koʻchma|uz}} yoʻlga, izga tushmoq, tartibga tushib, olgʻa bosmoq, rivojlana boshlamoq. {{misol|Kolxozimiz sal {{ajrat|oyoq}}qa bosgandan keyin, oʻzim borib, sizni olib kelaman.|[[w:A. Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}&lt;/br&gt;'''Oyoqqa bostirmoq''' - 1) {{ayn.}} '''oyoqqa turgʻizmoq''' 1; 2) {{koʻchma|uz}} davolab yurgizib yubormoq; 3) {{koʻchma|uz}} yoʻlga, izga solib, rivojlantirib yubormoq. {{misol|Toʻgʻonni qurib, kolxozimizni {{ajrat|oyoq}}qa bostirib olaylik, uylaringga radio tushirib beramiz.|[[w:S. Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}&lt;/br&gt;'''Oyoqqa turmoq''' - 1) oʻrnidan turmoq. {{misol|Devonbegi.. mehmonxonaga kirganda.. butun mehmonxonadagilar {{ajrat|oyoq}}qa turdilar.|[[w:S. Ayniy|Sadriddin Ayniy]]|Qullar}} 2) {{koʻchma|uz}} bosh koʻtarmoq, qoʻzgʻalmoq, qarshi chiqmoq, [[oyoqlanmoq]]. {{misol|Oʻsha kuni butun shahar {{ajrat|oyoq}}qa turdi.|[[w:J. Sharipov|J. Sharipov]]|Xorazm}} 3) {{koʻchma|uz}} kasaldan sogʻayib, yurib ketmoq. {{misol|-Yaxshiligingizni aslo unutmayman, — dedi vrachga bemor, — {{ajrat|oyoq}}qa turib ketay, sizni xursand qilaman.|Gazetadan|}} {{misol|Qani endi {{ajrat|oyoq}}qa turib ketsa-yu, butun umrini ana shu odamni asrab-avaylash uchun bagʻishlasa.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Koʻk chiroqlar}} 4) {{koʻchma|uz}} yoʻlga, izga tushmoq, yaxshilanmoq. {{misol|Kolxozimiz qancha {{ajrat|oyoq}}qa tursa, shu bizning dushmanga zarbamiz boʻladi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}&lt;/br&gt;'''Oyoqqa turgʻizmoq''' (''yoki'' '''qoʻymoq''') - ''q.'' [[turgʻizmoq]]. {{misol|Kolxozni kolxoz qilib, {{ajrat|oyoq}}qa turgʻizguncha, eha, qancha qurbon bermadik!|[[w:H. Nazir|Hakim Nazir]]|Uzr, otaxon}} {{misol|Abdulla uka, butun xalqni qanday qilib {{ajrat|oyoq}}qa turgʻizish mumkin?|[[w:Sh. Xolmirzayev|Sh. Xolmirzayev]]|Qahramonning soʻngi kunlari}}
#Stol, stul, soʻri, karavot kabi buyumlarning yerga tayanib turadigan qismi, poyasi. {{misol|Dadam suvogʻi koʻchgan devorlarga, eski shkaf, oyogʻi maymoq stullarga bir qarab qoʻydi.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}}
#Oxir, [[adoq]]. {{misol|Koʻchaning boshidan oyogʻigacha tosh terilgan.}} {{misol|Podachi podaning {{ajrat|oyoq}} tomonidan chang yutib, [[elan-qaran]] yurib kelayotgan sigirni tayogʻi bilan koʻrsatib: &quot;Anavi seniki&quot;, dedi.|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Hamsuhbatlar}} {{misol|Otabek kishi orqasidan ketdi, oldinma-ketin, soʻzlashmasdangina koʻchaning oyogʻiga qarab borar edilar.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}
#Fasl, davr va shu kabilarning oxiri, tugayotgan vaqti. {{misol|Kuz kunlarining {{ajrat|oyogʻ}}i va qish kunlarining boshi edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Oyoqda qoldirmoq''' - orqada qoldirmoq. {{misol|Men bularga oʻrgatarmishman.. Meni {{ajrat|oyoq}}da qoldirib ketishadi bu shumtakalar.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Olmos}}
#Chet, chekka; quyi tomon; etak. {{misol|Ekinzorning oyogʻi.}} {{misol|Yerning oyogʻi.}}
#Uyning, xonaning eshikka yaqin oʻrni; poygak; ''zid.'' [[toʻr]] II. {{misol|Asalxon bir toʻda qizlar bilan {{ajrat|oyoq}}roqda gʻuj boʻlib turganini koʻrgan Soraxon oʻrtaga tushib, yigitlarni chaqib oldi.|[[w:H. Gʻulom|H. Gʻulom]]|Senga intilaman}}&lt;/br&gt;'''Bir oyogʻi toʻrda, bir oyogʻi goʻrda''' - juda qarib, munkillab qolgan. {{misol|Otamning qilayotgan ishiga qarab, yoshini surishtirib: Toʻqsondan oshibsiz, bir oyogʻingiz toʻrda, bir oyogʻingiz goʻrda, tinib oʻtirmaysizmi, — debdi|Shukrullo|Saylanma}}&lt;/br&gt;'''Yengil''' (''yoki'' '''suyuq''') '''oyoq''' ''yoki'' '''oyogʻi yengil''' - {{salb.}} buzuq, fohisha.&lt;/br&gt;'''Yolgʻiz oyoq yoʻl''' - {{q.}} [[yolgʻiz]].&lt;/br&gt;'''Ikki oyogʻini bir etikka tiqmoq''' (''yoki'' '''suqmoq''') - aytganining darhol bajarilishini talab qilmoq, qistovga olmoq. {{misol|Otam uylantiraman deb, ikki oyogʻini bir etikka suqib olgan, hol-jonimga qoʻymaydi.|Said Ahmad|Qadrdon dalalar}}&lt;/br&gt;'''Oyoq olish''' - 1) yurish, qadam tashlash. {{misol|Ummatali xotinining {{ajrat|oyoq}} olishiga qarab yuradigan boʻlsa, otliq kelayotgan Akbarali undan oldin Azizxonni topadi, unga biror shikayet yetkazadiganday boʻlib tuyuladi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} 2) yurish-turish, xatti-harakat. {{misol|Uning {{ajrat|oyoq}} olishi bejo.}}&lt;/br&gt;'''Oyoq ostidan chiqmoq''' - toʻsatdan paydo boʻlib qolmoq. {{misol|Dushman uchun kutilmagan bu falokat xuddi {{ajrat|oyoq}} ostidan chiqqandek boʻldi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Jangchi Shokir}} {{misol|Oʻsha katta ish kecha {{ajrat|oyoq}}ning ostidan chiqib qoldi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}}&lt;/br&gt;'''Oyoq tiramoq''' - oʻz aytganida qattiq turib olmoq, boshqa gapga koʻnmaslik. {{misol|Bolalarning boʻyi yetib, toʻy boshlaymiz deganda, qizi qurmagur birdan oyogʻini tirab oldi.|Oybek|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|U uylansam, Mahbubaga uylanaman, boʻlmasa, frontga ariza berib ketaman, deb ikki oyogʻini bir etikka tiqib turib oldi.|Said Ahmad|Ufq}}&lt;/br&gt;'''Oyoq uzatmoq''' (''yoki'' '''choʻzmoq''') - 1) koʻngli tinchimoq, gʻam-tashvishdan xoli boʻlmoq. {{misol|Oftob oyim hamon {{ajrat|oyoq}} uzatmadi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) {{koʻchma|uz}} oʻlmoq, jon bermoq.&lt;/br&gt;'''Oyoq uzmoq''' - kelib-ketishni toʻxtatmoq, tamoman kelmaslik. {{misol|Boʻri Paygʻamov, Nusratbekning bu yerdan oyogʻi uzilib, gaplar bosti-bosti boʻlguncha, panaroqda turdi.|[[w:Samar Nurov|Samar Nurov]]|Maysalarni ayoz urmaydi}}&lt;/br&gt;'''Oyoq uchi bilan''' (''yoki'' '''uchida''') '''koʻrsatmoq''' - mensimaslik, nazarga ilmaslik. {{misol|Choʻri qiz boshimizga chiqib, bizlarni {{ajrat|oyoq}} uchi bilan koʻrsatadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Odamni {{ajrat|oyoq}} uchida koʻrsatib, kalaka qiladi.|[[w:H. Nazir|Hakim Nazir]]|Oʻtlar tutashganda}}&lt;/br&gt;'''Oyoq uchida''' - sekin, tovush chiqarmay. {{misol|Sherali {{ajrat|oyoq}} uchida kelib, devor tagida bir yonboshda uxlashgagina yetadigan joyga oʻtirdi.|[[w:Sa’dulla Karomatov|Sa’dulla Karomatov]]|Oltin qum}}&lt;/br&gt;'''Oyoq chiqarmoq''' - soʻroqsiz har tarafga bora beradigan boʻlib qolmoq, tartibdan chiqa boshlamoq. {{misol|Bizning xotin til chiqargan desam, {{ajrat|oyoq}} ham chiqaripti.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}&lt;/br&gt;'''Oyoq qoʻymoq''' - biror ishga kirishmoq. {{misol|Uning roziligini olmasdan turib, bu ishga {{ajrat|oyoq}} qoʻyish mumkin emas.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Oyogʻi kuygan tovuqdek''' - bezovtalik bilan, zir yugurib, oʻzini har yoqqa urib. {{misol|Odamlar oyogʻi kuygan tovuqdek pishillab yugurdilar.|Oydin|Oʻzidan koʻrsin}}&lt;/br&gt;'''Oyogʻi olti, qoʻli yetti''' - shodlikdan oʻzini hech qayerga sigʻdirolmaydi, gʻoyat xursand. {{misol|Zaynab oyogʻi olti, qoʻli yetti boʻlgani holda, erini toʻrt qavat koʻrpacha ustiga oʻtqazib, yoniga uchta nap yostiqni qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Oyogʻi osmonda''' - {{s. t.|uz}} quladi, yiqildi, ishi chappa. {{misol|Lashkarboshi usta boʻlsa, dushman oyogʻi osmonda.|Maqol|}}&lt;/br&gt;'''Oyog‘i osmondan boʻldi''' (''yoki'' '''keldi''') - {{s. t.|uz}} quladi, yiqildi, ishi chappasiga aylandi. {{misol|Chekinadigan joy yoʻq, orqada jahannam, bir qadam chekinsak, oyogʻimiz osmondan keladi.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}}&lt;/br&gt;'''Oyogʻi tortmaslik''' - borgisi kelmaslik.&lt;/br&gt;'''Oyogʻiga bolta urmoq''' - {{q.}} [[bolta]].&lt;/br&gt;'''Oyogʻiga bosh urmoq''' (''yoki'' '''qoʻymoq''') ''yoki'' '''oyogʻiga yiqilmoq''' - panoh tortib yoki najot izlab kelmoq; sajda qilmoq.&lt;/br&gt;'''Oyogʻidan tortmoq''' - {{s. t.|uz}} jinoyatda qatnashgan sheriklarini aytib berib, javobgarlikka torttirmoq.&lt;/br&gt;'''Oyogʻini osmondan keltirmoq''' - {{s. t.|uz}} qulatmoq, agʻanatmoq, oʻrnidan tushirmoq, ishini chappasiga aylantirmoq.&lt;/br&gt;'''Oyogʻini qoʻlga olib''' - {{s. t.|uz}} tez, gʻirillab. {{misol|Shartta oʻrnimdan turib, qalpoqchamni oldim-da, oyogʻimni qoʻlga olib, uy tomon yugurdim.||Yoshlik}}&lt;/br&gt;'''Osmonga chiqsang, oyogʻingdan tortaman, yerga kirsang — qulogʻingdan''' - mendan qochib qutulolmaysan, qayerga qochsang ham, bari bir, tutib olaman. {{misol|[Solihboy:] Mening oltinlarim shunday ziyrak josus.. shunday ulugʻ hokimki, yerga kirsang — qulogʻingdan, osmonga chiqsang, oyogʻingdan tortib, mening qoʻynimga olmaday qilib solib qoʻyadi!|Hamza|Boy ila xizmatchi}}&lt;/br&gt;'''Ogʻir oyoq''' - homilador.&lt;/br&gt;'''Sovuq oyoq''' - {{ayn.}} '''shum oyoq''' {{q.}} [[shum]]. {{misol|Keng sohilingda kezdi shum {{ajrat|oyoq}}, Sindirdi nechaning boshida tayoq.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]|}}&lt;/br&gt;'''Yuziga oyoq qoʻymoq''' (''yoki'' '''tiramoq''') - kimsaning xohishiga qarshi, uning hurmati bilan hisoblashmay ish qilmoq. {{misol|Turgʻun akam bshyun raisning yuzlariga qanday qilib {{ajrat|oyoq}} qoʻya olaman.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Hayot maktabi}} {{misol|Sen yuzingga {{ajrat|oyoq}} tirab ketgan oʻsha beti qattiq xotiningnikiga bordingmi?|[[w:S. Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}}&lt;/br&gt;'''O‘z oyogʻi bilan''' - o‘z xohishi, ixtiyori bilan, oʻzicha. {{misol|Dard arigisi kelsa, tabib oʻz oyogʻi bilan keladi.|Maqol|}}&lt;/br&gt;'''Oʻz oyogʻidan yitmoq''' - oʻz ixtiyori, xohishi bilan yoʻqolmoq, yoʻq boʻlib ketmoq.

== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''o-yoq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi II===
#{{esk.|uz}} [[kosa|Kosa]], [[idish]].
#{{esk.|uz}} {{ayn.}} [[qadah]]. {{misol|Achchigʻlanma, bek yigit.. shiringina taom qilib beraman, bir-ikki {{ajrat|oyoq}} boʻza ham keltiraman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}} {{misol|Novcha yigit suzgan boʻzadan ozgina tatib koʻrib, birinchi {{ajrat|oyoq}}ni Sultonga uzatdi.|[[w:Gʻ. Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]|Shum bola}}

=== Sinonimlari ===
[[adoq]], [[put]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ОЁҚ}}
== Tarjimalari ==

{{-trans-|oyoq|
*{{tyv}}: [[бут]]
*{{ug}}: [[پۇت]]
*{{kjh}}: [[азах]]
*{{sah}}: [[атах]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''oyoq I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[нога]]; [[ноги]]; // [[ножной]]; {{tarjmisoli|oldingi oyoqlar }} передние ноги, передние лапы; {{tarjmisoli|yalang oyoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}oyoq yalang }} 1) босиком, на босу ногу; 2) босой, босоногий; 3) {{izoh|перен}}. босяк, оборванец; {{tarjmisoli|oyoq tovushi }} звук шагов, шум шагов, топот; {{tarjmisoli|oyoq tovushi eshitildi }} послышались шаги; {{tarjmisoli|oyoq mashina }} ножная (швейная) машина; {{tarjmisoli|oyoq bosmoq }} 1) ступить, становиться на ноги, вставать; '''ogʻriqdan oyogʻimni bosolmay qoldim '''от боли я не могу ступить на ногу; {{tarjmisoli|u oyoq bosib turolmaydi }} он не может стоять на ногах; он не стоит на ногах ({{izoh|о больном, пьяном и т. п}}.); 2)  бывать ({{izoh|где-л}}.), посещать ({{izoh|кого-что-л}}.); {{tarjmisoli|u biznikiga oyoq bosmay qoʻydi }} он перестал посещать нас; {{tarjmisoli|oyoqda turib }} стоя (на ногах); {{tarjmisoli|oyoqda turib tinglamoq }} слушать стоя; {{tarjmisoli|men uch soat oyoqda turib qoldim }} я простоял три часа; {{tarjmisoli|oyoq uchida }} ({{izoh|или {{tarjmisoli|}}oyoq uchi bilan}} ) '''[[yurmoq]] '''1) [[ходить]] [[на]] [[цыпочках]], [[на]] [[носках]]; 2) {{izoh|перен}}. [[еле]] [[ходить]], [[еле]] [[двигаться]] ({{izoh|о больном}}); {{tarjmisoli|oyoq olmoq }} шагать, идти, двигаться; {{tarjmisoli|oyoqqa bosmoq }} становиться на ноги; идти в гору; налаживаться; {{tarjmisoli|ish oyoqqa bosa boshladi }} дело стало налаживаться; {{tarjmisoli|oyoqqa turmoq }} 1) вставать, становиться; 2) {{izoh|перен}}. становиться на ноги, оправиться; {{tarjmisoli|oyoq uzatmoq }} вытягивать ноги; {{tarjmisoli|koʻrpangga qarab oyoq uzat }} {{izoh|посл}}. ({{izoh|букв}}. протягивай ноги по своему одеялу) по одёжке протягивай ножки; {{tarjmisoli|oyoq chalishtirib oʻtirmoq }} сидеть, заложив ногу на ногу, сидеть нога на ногу; {{tarjmisoli|oyoq chalmoq }} подставлять ножку; '''oʻz oyogʻi bilan kelmoq '''({{izoh|букв}}. прийти собственными ногами) прийти самому, добровольно, прийти по собственному желанию; '''bemor tuzalgisi kelsa, tabib oʻz oyogʻi bilan keladi '''{{izoh|посл}}. если больному суждено поправиться, то лекарь придёт сам без приглашения ({{izoh|букв}}. своими ногами); {{tarjmisoli|falokat oyoq ostida }} {{izoh|погов}}. ({{izoh|букв}}. несчастье под ногами) {{izoh|соотв}}. беда идёт из-за угла; '''oyogʻi ildam '''быстроногий, проворный; '''qoʻli sust kosibdan oyogʻi ildam gadoy yaxshi '''{{izoh|посл}}. проворный нищий лучше неумелого сапожника; '''oyogʻiga yiqilmoq '''({{izoh|или '''}}bosh urmoq''') 1) бросаться в ноги ({{izoh|кому-л}}.); бросаться к ногам ({{izoh|чьим-л}}.); 2) кланяться, класть земные поклоны, бить челом; {{tarjmisoli|oyoqdan horimoq }} сильно уставать, не чувствовать ног ({{izoh|от усталости}}); '''ahmoq oʻz oyogʻidan horiydi '''{{izoh|посл}}. дурная голова ногам покоя не даёт; {{tarjmisoli|oyoqdan qolmoq }} 1) быть не в состоянии ходить, переставать ходить ({{izoh|вследствие болезни}}); {{tarjmisoli|kasal oyoqdan qoldi }} больной перестал ходить, больной уже не в состоянии ходить; 2) выходить из моды, выходить из употребления, пережить свой век; {{tarjmisoli|oyoq-qoʻl }} ноги и руки; {{tarjmisoli|oyoq-qoʻlli }} ({{izoh|или {{tarjmisoli|}}oyoq-qoʻyan chaqqon}} ) '''[[odam]] '''[[проворный]], [[ловкий]], [[умелый]] [[человек]]; {{tarjmisoli|oyoq kiyimi }} обувь; {{tarjmisoli|bosh-oyoq kiyim }} полный комплект одежды и обуви; {{tarjmisoli|bosh-oyoq kiyintirmoq }} одевать с головы до ног;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[ножка]] ({{izoh|стола, стула, штатива и т. д}}.);&lt;br /&gt;
'''3 '''[[конец]]; {{tarjmisoli|boshdan oyoq}}  с начала до конца, от начала и до конца; полностью, сплошь;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[конец]], [[край]] ({{izoh|напр. участка}});&lt;br /&gt;
'''5 '''[[устье]], [[низовье]] ({{izoh|реки}}); {{tarjmisoli|suvga oyoq yer }} местность, куда по оросительным каналам доходит очень мало воды;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[место]] [[в]] [[комнате]] [[возле]] [[двери]], [[у]] [[порога]] ({{izoh|в противоположность почётному месту}}); '''men uyning oyogʻida oʻtirgan edim '''я сидел в комнате возле двери ({{izoh|не на почётном месте}}); '''* oʻz oyogʻidan yitsin!''' чтоб он пропал!, пропади он пропадом!; '''birovning oyogʻiga bolta urmoq '''({{izoh|букв}}. ударять топором по чьим-либо ногам) подкапываться под кого-либо, готовить гибель кому-либо; подрубать корни; подрывать основание;''' oʻz oyogʻiga bolta urmoq '''({{izoh|букв}}. ударять топором по своим ногам) ставить себя под удар; {{tarjmisoli|yolgʻiz oyoq yoʻl }} тропа, тропинка; {{tarjmisoli|ikki oyoqni bir etikka tiqib }} ({{izoh|букв}}. всунув обе ноги в один сапог) настоятельно, упорно, не желая идти ни на какие уступки; '''oyogʻi kuygan tovuqday '''({{izoh|букв}}. как курица, обжёгшая лапы) как угорелый, как ошпаренный; '''bu ishni oydinda oyogʻim keladi '''({{izoh|букв}}. эту работу я могу сделать ногами при лунном свете) эта работа для меня - пустяки;  {{tarjmisoli|oyoq olishi }} поведение ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|uning oyoq olishi bejo }} у него неважное поведение; '''oyogʻini osmondan keltirmoq '''опрокидывать; свергать; разбивать; ставить вверх дном; '''lashkarboshi usta boʻlsa, dushman oyogʻi osmonda '''{{izoh|посл}}. если полководец искусен, противник будет разбит; {{tarjmisoli|oyoq osti boʻlmoq }} 1) быть попираемым, попираться; 2)  подвергаться издезательству; {{tarjmisoli|oyoq osti qilmoq }} 1) попирать, топтать; 2) издеваться, глумиться, унижать; '''oyogʻim tortmayapti '''что-то меня (туда) не тянет, мне что-то не хочется идти ({{izoh|в назначенное место}}); '''oyogʻi toʻrtta boʻlmoq '''рваться, идти с большой охотой; бежать со всех ног; '''oyogʻini toʻrtta qilmoq''' {{izoh|разг. шутл}}. женить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq uzmoq }} переставать бывать ({{izoh|где-л}}.), перестать посещать ({{izoh|кого-что-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq uchi bilan koʻrsatmoq }} относиться пренебрежительно, с пренебрежением; {{tarjmisoli|oyoqni qoʻlga olib yugurmoq }} ({{izoh|букв}}. бежать, взяв ноги в руки) бежать быстро, стремительно; {{tarjmisoli|oyoq oʻyin }} {{izoh|разг}}. танец, пляска; {{tarjmisoli|suyuq oyoq }} 1) женщина лёгкого поведения; 2) развратник; {{tarjmisoli|[[oyogʻi]] [[yengil]] &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; [[suyuq]] oyoq 1; oyogʻi olti, qoʻli yetti }} проворный, ловкий; способный ({{izoh|о человеке}}).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''oyoq II'''&lt;br /&gt;
{{izoh|уст}}. [[чаша]]; [[бокал]]; [[деревянная]] [[чашка]]; {{tarjmisoli|* idish-oyoq }} посуда, всякого рода посуда.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>haa1k5nle667lxakx75rjxcqtm367lz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639447</id>
      <parentid>639445</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:20:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarjimalari */</comment>
      <origin>639447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23549" sha1="hf4b5t84wlg1hox9ktowcutxnl6929i" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''o-yoq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|OYOQ I 'gavdaning tayanib turishi va harakatla — nishi uchun xizmat qiladigan aʼzo’. Havo ayniydigan boʻlsa, darrov o yo gʻ i m ogʻriy boshlaydi. Bu ot qadimgi turkiy tildagi 'qadamla-’ maʼnosini anglatgan e:d- feʼlining ay- shaklidan -(a)q qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, I, 103; ПДП, 356; Devon, I, 112; DS, 27); oʻzbek tilida a unlilari â unlilariga almashgan: ay— + aq &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; ayaq &amp;gt;&amp;nbsp;âyâq.

OYOQ II 'suyuqlik quyib ichiladigan kattagina idish’ (oz ishlatiladi). .. shiringina taom hilib be— raman, bir-ikki o yo h boʻza ham keltiraman (Oybek). Bu ot qadimgi turkiy tildagi 'oʻyilgan joy’ maʼnosini anglatgan agʻ otining ay shaklidan (ЭСТЯ, I, 82) ’kichik’ maʼnosini ifodalovchi -(a)q qoʻshimchasi bilan hosil qilingan boʻlsa kerak (ЭСТЯ, I, 104; Devon, I, 112; DS, 27), oʻzbek tilida a unlilari â unlilariga almashgan: ay + aq &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; ayaq &amp;gt;&amp;nbsp;âyâq. Bu soʻz hozirgi oʻzbek tilida idish-âyâq juft soʻzi tarkibida ishlatiladi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi I===
#Odam, hayvon, qush va umuman jonli organizmlar gavdasining tayanib turishi va yurishi yoki oʻrmalashi uchun xizmat qiladigan aʼzo. {{misol|Oʻng {{ajrat|oyoq}}.}} {{misol|Chap {{ajrat|oyoq}}.}} {{misol|Ipak qurtining {{ajrat|oyoq}}lari.}} {{misol|Otning orqa va oldingi {{ajrat|oyoq}}lari.}} {{misol|Do‘st - boshga, dushman {{ajrat|oyoq}}qa boqadi.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Oʻng oyogʻimni koʻtarsam, chap oyogʻim yerga kirib ketayotgandek boʻlaveradi.|Xudoyberdi Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}} {{misol|U [&quot;farishta&quot;] atlas koʻylak, lozim kiygan, bosh yalang, {{ajrat|oyoq}} yalang, yoshgina.. bir yigit edi.|[[w:A. Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Mayiz yemagan xotin}} {{misol|Sharofat.. oʻziga keldi-yu, {{ajrat|oyoq}} uchida borib, darchaning yoniga choʻnqaydi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}&lt;/br&gt;&lt;/br&gt;'''Oyoq bosmoq''' - 1) qadam tashlamoq, yurmoq. {{misol|Bemor endi-endi {{ajrat|oyoq}} bosyapti.}} {{misol|U oʻng oyogʻini bosolmaydi. Saqlab sukut {{ajrat|oyoq}} bosdi, Xamma jimjit, boshlar quyi.|Gʻafur Gʻulom|Koʻkan}} 2) {{koʻchma|uz}} oʻylab, mulohaza bilan ish tutmoq. {{misol|Oyogʻingni bilib bos!}} 3) biror joyga bormoq, kelmoq. {{misol|Odam {{ajrat|oyoq}} bosmagan sahro. Siznikiga {{ajrat|oyoq}} bosmaganim boʻlsin!}}&lt;/br&gt;'''Oyoq osti''' (''yoki'' '''oyogʻ-osti''') '''boʻlmoq''' - toptalmoq, ezilmoq, bosilmoq, poymol boʻlmoq, bosib-yanchib tashlanmoq.&lt;/br&gt;'''Oyoqosti''' (''yoki'' '''oyogʻosti''') '''qilmoq''' - toptamoq, ezmoq, bosmoq, poymol qilmoq, bosib-yanchib tashlamoq. {{misol|U oʻz haqini tanigan, endi oʻzini birovga {{ajrat|oyoq}} osti qildirib qoʻymaydi.|[[w:S. Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}}&lt;/br&gt;'''Oyoq ostida''' - 1) yurish, qadam bosish lozim boʻlgan joyda, odamlarning yoʻli ustida. {{misol|Bolalar, {{ajrat|oyoq}} ostida oʻralashmanglar!}} 2) har qadamda. {{misol|Falokat {{ajrat|oyoq}} ostida.|Maqol||}} 3) {{koʻchma|uz}} poymol boʻlgan bir holda. {{misol|Bu zamonda.. haqiqat {{ajrat|oyoq}} ostida qolib ketmaydi.|[[w:S. Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}&lt;/br&gt;'''Oyoq ustida''' - tikka turgan holda. {{misol|Mana, oʻrtoqlar, {{ajrat|oyoq}} ustida, ish boshida umumiy yigʻilish ham oʻtkazib oldik.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}&lt;/br&gt;'''Oyoqda''' (''yoki'' '''oyoq ustida''', '''oyoq uzra''') '''turmoq''' - 1) tik(ka) turmoq. {{misol|{{ajrat|Oyoq}}da turgan holda yana bir oz gaplashib, soʻng Eshvoy joʻnab qoldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Otabek holsizlanib, {{ajrat|oyoq}} uzra turar.|[[w:A. Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} 2) oʻzini tutib (tik holatda) turmoq. {{misol|U yoʻldan charchab kelganidan, {{ajrat|oyoq}} ustida zoʻrgʻa turar edi.|[[w:A. Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}&lt;/br&gt;'''Oyoqdan yiqitmoq''' (''yoki'' '''yiqmoq''') - 1) agʻanatmoq, yiqitmoq; 2) {{koʻchma|uz}} ishdan, izdan chiqarmoq, ishni buzmoq. {{misol|Bu yolgʻiz Boʻtani beobroʻ qilish uchun emas, kolxozni {{ajrat|oyoq}}dan yiqitish uchun qilingan igʻvo.|[[w:S. Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}&lt;/br&gt;'''Oyoqdan qolmoq''' - yurolmaydigan boʻlib qolmoq, bir joyda oʻtirib qolmoq (qarilik, xastalik, bedarmonlik sababli). {{misol|-Boshimga bir mushkul tushdi, — deb gap boshladi Bozor, — bugun ukam birdan kasal boʻlib, ham tildan, ham {{ajrat|oyoq}}dan qoldi.|[[w:S. Ayniy|Sadriddin Ayniy]]|Doxunda}}&lt;/br&gt;'''Oyoqqa bosmoq''' - 1) yura boshlamoq (yosh bola yoki bemor haqida); 2) {{koʻchma|uz}} yoʻlga, izga tushmoq, tartibga tushib, olgʻa bosmoq, rivojlana boshlamoq. {{misol|Kolxozimiz sal {{ajrat|oyoq}}qa bosgandan keyin, oʻzim borib, sizni olib kelaman.|[[w:A. Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}&lt;/br&gt;'''Oyoqqa bostirmoq''' - 1) {{ayn.}} '''oyoqqa turgʻizmoq''' 1; 2) {{koʻchma|uz}} davolab yurgizib yubormoq; 3) {{koʻchma|uz}} yoʻlga, izga solib, rivojlantirib yubormoq. {{misol|Toʻgʻonni qurib, kolxozimizni {{ajrat|oyoq}}qa bostirib olaylik, uylaringga radio tushirib beramiz.|[[w:S. Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}}&lt;/br&gt;'''Oyoqqa turmoq''' - 1) oʻrnidan turmoq. {{misol|Devonbegi.. mehmonxonaga kirganda.. butun mehmonxonadagilar {{ajrat|oyoq}}qa turdilar.|[[w:S. Ayniy|Sadriddin Ayniy]]|Qullar}} 2) {{koʻchma|uz}} bosh koʻtarmoq, qoʻzgʻalmoq, qarshi chiqmoq, [[oyoqlanmoq]]. {{misol|Oʻsha kuni butun shahar {{ajrat|oyoq}}qa turdi.|[[w:J. Sharipov|J. Sharipov]]|Xorazm}} 3) {{koʻchma|uz}} kasaldan sogʻayib, yurib ketmoq. {{misol|-Yaxshiligingizni aslo unutmayman, — dedi vrachga bemor, — {{ajrat|oyoq}}qa turib ketay, sizni xursand qilaman.|Gazetadan|}} {{misol|Qani endi {{ajrat|oyoq}}qa turib ketsa-yu, butun umrini ana shu odamni asrab-avaylash uchun bagʻishlasa.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Koʻk chiroqlar}} 4) {{koʻchma|uz}} yoʻlga, izga tushmoq, yaxshilanmoq. {{misol|Kolxozimiz qancha {{ajrat|oyoq}}qa tursa, shu bizning dushmanga zarbamiz boʻladi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}&lt;/br&gt;'''Oyoqqa turgʻizmoq''' (''yoki'' '''qoʻymoq''') - ''q.'' [[turgʻizmoq]]. {{misol|Kolxozni kolxoz qilib, {{ajrat|oyoq}}qa turgʻizguncha, eha, qancha qurbon bermadik!|[[w:H. Nazir|Hakim Nazir]]|Uzr, otaxon}} {{misol|Abdulla uka, butun xalqni qanday qilib {{ajrat|oyoq}}qa turgʻizish mumkin?|[[w:Sh. Xolmirzayev|Sh. Xolmirzayev]]|Qahramonning soʻngi kunlari}}
#Stol, stul, soʻri, karavot kabi buyumlarning yerga tayanib turadigan qismi, poyasi. {{misol|Dadam suvogʻi koʻchgan devorlarga, eski shkaf, oyogʻi maymoq stullarga bir qarab qoʻydi.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}}
#Oxir, [[adoq]]. {{misol|Koʻchaning boshidan oyogʻigacha tosh terilgan.}} {{misol|Podachi podaning {{ajrat|oyoq}} tomonidan chang yutib, [[elan-qaran]] yurib kelayotgan sigirni tayogʻi bilan koʻrsatib: &quot;Anavi seniki&quot;, dedi.|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Hamsuhbatlar}} {{misol|Otabek kishi orqasidan ketdi, oldinma-ketin, soʻzlashmasdangina koʻchaning oyogʻiga qarab borar edilar.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}
#Fasl, davr va shu kabilarning oxiri, tugayotgan vaqti. {{misol|Kuz kunlarining {{ajrat|oyogʻ}}i va qish kunlarining boshi edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Oyoqda qoldirmoq''' - orqada qoldirmoq. {{misol|Men bularga oʻrgatarmishman.. Meni {{ajrat|oyoq}}da qoldirib ketishadi bu shumtakalar.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Olmos}}
#Chet, chekka; quyi tomon; etak. {{misol|Ekinzorning oyogʻi.}} {{misol|Yerning oyogʻi.}}
#Uyning, xonaning eshikka yaqin oʻrni; poygak; ''zid.'' [[toʻr]] II. {{misol|Asalxon bir toʻda qizlar bilan {{ajrat|oyoq}}roqda gʻuj boʻlib turganini koʻrgan Soraxon oʻrtaga tushib, yigitlarni chaqib oldi.|[[w:H. Gʻulom|H. Gʻulom]]|Senga intilaman}}&lt;/br&gt;'''Bir oyogʻi toʻrda, bir oyogʻi goʻrda''' - juda qarib, munkillab qolgan. {{misol|Otamning qilayotgan ishiga qarab, yoshini surishtirib: Toʻqsondan oshibsiz, bir oyogʻingiz toʻrda, bir oyogʻingiz goʻrda, tinib oʻtirmaysizmi, — debdi|Shukrullo|Saylanma}}&lt;/br&gt;'''Yengil''' (''yoki'' '''suyuq''') '''oyoq''' ''yoki'' '''oyogʻi yengil''' - {{salb.}} buzuq, fohisha.&lt;/br&gt;'''Yolgʻiz oyoq yoʻl''' - {{q.}} [[yolgʻiz]].&lt;/br&gt;'''Ikki oyogʻini bir etikka tiqmoq''' (''yoki'' '''suqmoq''') - aytganining darhol bajarilishini talab qilmoq, qistovga olmoq. {{misol|Otam uylantiraman deb, ikki oyogʻini bir etikka suqib olgan, hol-jonimga qoʻymaydi.|Said Ahmad|Qadrdon dalalar}}&lt;/br&gt;'''Oyoq olish''' - 1) yurish, qadam tashlash. {{misol|Ummatali xotinining {{ajrat|oyoq}} olishiga qarab yuradigan boʻlsa, otliq kelayotgan Akbarali undan oldin Azizxonni topadi, unga biror shikayet yetkazadiganday boʻlib tuyuladi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} 2) yurish-turish, xatti-harakat. {{misol|Uning {{ajrat|oyoq}} olishi bejo.}}&lt;/br&gt;'''Oyoq ostidan chiqmoq''' - toʻsatdan paydo boʻlib qolmoq. {{misol|Dushman uchun kutilmagan bu falokat xuddi {{ajrat|oyoq}} ostidan chiqqandek boʻldi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Jangchi Shokir}} {{misol|Oʻsha katta ish kecha {{ajrat|oyoq}}ning ostidan chiqib qoldi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}}&lt;/br&gt;'''Oyoq tiramoq''' - oʻz aytganida qattiq turib olmoq, boshqa gapga koʻnmaslik. {{misol|Bolalarning boʻyi yetib, toʻy boshlaymiz deganda, qizi qurmagur birdan oyogʻini tirab oldi.|Oybek|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|U uylansam, Mahbubaga uylanaman, boʻlmasa, frontga ariza berib ketaman, deb ikki oyogʻini bir etikka tiqib turib oldi.|Said Ahmad|Ufq}}&lt;/br&gt;'''Oyoq uzatmoq''' (''yoki'' '''choʻzmoq''') - 1) koʻngli tinchimoq, gʻam-tashvishdan xoli boʻlmoq. {{misol|Oftob oyim hamon {{ajrat|oyoq}} uzatmadi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) {{koʻchma|uz}} oʻlmoq, jon bermoq.&lt;/br&gt;'''Oyoq uzmoq''' - kelib-ketishni toʻxtatmoq, tamoman kelmaslik. {{misol|Boʻri Paygʻamov, Nusratbekning bu yerdan oyogʻi uzilib, gaplar bosti-bosti boʻlguncha, panaroqda turdi.|[[w:Samar Nurov|Samar Nurov]]|Maysalarni ayoz urmaydi}}&lt;/br&gt;'''Oyoq uchi bilan''' (''yoki'' '''uchida''') '''koʻrsatmoq''' - mensimaslik, nazarga ilmaslik. {{misol|Choʻri qiz boshimizga chiqib, bizlarni {{ajrat|oyoq}} uchi bilan koʻrsatadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Odamni {{ajrat|oyoq}} uchida koʻrsatib, kalaka qiladi.|[[w:H. Nazir|Hakim Nazir]]|Oʻtlar tutashganda}}&lt;/br&gt;'''Oyoq uchida''' - sekin, tovush chiqarmay. {{misol|Sherali {{ajrat|oyoq}} uchida kelib, devor tagida bir yonboshda uxlashgagina yetadigan joyga oʻtirdi.|[[w:Sa’dulla Karomatov|Sa’dulla Karomatov]]|Oltin qum}}&lt;/br&gt;'''Oyoq chiqarmoq''' - soʻroqsiz har tarafga bora beradigan boʻlib qolmoq, tartibdan chiqa boshlamoq. {{misol|Bizning xotin til chiqargan desam, {{ajrat|oyoq}} ham chiqaripti.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}&lt;/br&gt;'''Oyoq qoʻymoq''' - biror ishga kirishmoq. {{misol|Uning roziligini olmasdan turib, bu ishga {{ajrat|oyoq}} qoʻyish mumkin emas.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Oyogʻi kuygan tovuqdek''' - bezovtalik bilan, zir yugurib, oʻzini har yoqqa urib. {{misol|Odamlar oyogʻi kuygan tovuqdek pishillab yugurdilar.|Oydin|Oʻzidan koʻrsin}}&lt;/br&gt;'''Oyogʻi olti, qoʻli yetti''' - shodlikdan oʻzini hech qayerga sigʻdirolmaydi, gʻoyat xursand. {{misol|Zaynab oyogʻi olti, qoʻli yetti boʻlgani holda, erini toʻrt qavat koʻrpacha ustiga oʻtqazib, yoniga uchta nap yostiqni qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Oyogʻi osmonda''' - {{s. t.|uz}} quladi, yiqildi, ishi chappa. {{misol|Lashkarboshi usta boʻlsa, dushman oyogʻi osmonda.|Maqol|}}&lt;/br&gt;'''Oyog‘i osmondan boʻldi''' (''yoki'' '''keldi''') - {{s. t.|uz}} quladi, yiqildi, ishi chappasiga aylandi. {{misol|Chekinadigan joy yoʻq, orqada jahannam, bir qadam chekinsak, oyogʻimiz osmondan keladi.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}}&lt;/br&gt;'''Oyogʻi tortmaslik''' - borgisi kelmaslik.&lt;/br&gt;'''Oyogʻiga bolta urmoq''' - {{q.}} [[bolta]].&lt;/br&gt;'''Oyogʻiga bosh urmoq''' (''yoki'' '''qoʻymoq''') ''yoki'' '''oyogʻiga yiqilmoq''' - panoh tortib yoki najot izlab kelmoq; sajda qilmoq.&lt;/br&gt;'''Oyogʻidan tortmoq''' - {{s. t.|uz}} jinoyatda qatnashgan sheriklarini aytib berib, javobgarlikka torttirmoq.&lt;/br&gt;'''Oyogʻini osmondan keltirmoq''' - {{s. t.|uz}} qulatmoq, agʻanatmoq, oʻrnidan tushirmoq, ishini chappasiga aylantirmoq.&lt;/br&gt;'''Oyogʻini qoʻlga olib''' - {{s. t.|uz}} tez, gʻirillab. {{misol|Shartta oʻrnimdan turib, qalpoqchamni oldim-da, oyogʻimni qoʻlga olib, uy tomon yugurdim.||Yoshlik}}&lt;/br&gt;'''Osmonga chiqsang, oyogʻingdan tortaman, yerga kirsang — qulogʻingdan''' - mendan qochib qutulolmaysan, qayerga qochsang ham, bari bir, tutib olaman. {{misol|[Solihboy:] Mening oltinlarim shunday ziyrak josus.. shunday ulugʻ hokimki, yerga kirsang — qulogʻingdan, osmonga chiqsang, oyogʻingdan tortib, mening qoʻynimga olmaday qilib solib qoʻyadi!|Hamza|Boy ila xizmatchi}}&lt;/br&gt;'''Ogʻir oyoq''' - homilador.&lt;/br&gt;'''Sovuq oyoq''' - {{ayn.}} '''shum oyoq''' {{q.}} [[shum]]. {{misol|Keng sohilingda kezdi shum {{ajrat|oyoq}}, Sindirdi nechaning boshida tayoq.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]|}}&lt;/br&gt;'''Yuziga oyoq qoʻymoq''' (''yoki'' '''tiramoq''') - kimsaning xohishiga qarshi, uning hurmati bilan hisoblashmay ish qilmoq. {{misol|Turgʻun akam bshyun raisning yuzlariga qanday qilib {{ajrat|oyoq}} qoʻya olaman.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Hayot maktabi}} {{misol|Sen yuzingga {{ajrat|oyoq}} tirab ketgan oʻsha beti qattiq xotiningnikiga bordingmi?|[[w:S. Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}}&lt;/br&gt;'''O‘z oyogʻi bilan''' - o‘z xohishi, ixtiyori bilan, oʻzicha. {{misol|Dard arigisi kelsa, tabib oʻz oyogʻi bilan keladi.|Maqol|}}&lt;/br&gt;'''Oʻz oyogʻidan yitmoq''' - oʻz ixtiyori, xohishi bilan yoʻqolmoq, yoʻq boʻlib ketmoq.

== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''o-yoq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi II===
#{{esk.|uz}} [[kosa|Kosa]], [[idish]].
#{{esk.|uz}} {{ayn.}} [[qadah]]. {{misol|Achchigʻlanma, bek yigit.. shiringina taom qilib beraman, bir-ikki {{ajrat|oyoq}} boʻza ham keltiraman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}} {{misol|Novcha yigit suzgan boʻzadan ozgina tatib koʻrib, birinchi {{ajrat|oyoq}}ni Sultonga uzatdi.|[[w:Gʻ. Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]|Shum bola}}

=== Sinonimlari ===
[[adoq]], [[put]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ОЁҚ}}
== Tarjimalari ==

{{-trans-|oyoq|
*{{alt}}: [[бут]]
*{{tyv}}: [[бут]]
*{{ug}}: [[پۇت]]
*{{kjh}}: [[азах]]
*{{sah}}: [[атах]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''oyoq I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[нога]]; [[ноги]]; // [[ножной]]; {{tarjmisoli|oldingi oyoqlar }} передние ноги, передние лапы; {{tarjmisoli|yalang oyoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}oyoq yalang }} 1) босиком, на босу ногу; 2) босой, босоногий; 3) {{izoh|перен}}. босяк, оборванец; {{tarjmisoli|oyoq tovushi }} звук шагов, шум шагов, топот; {{tarjmisoli|oyoq tovushi eshitildi }} послышались шаги; {{tarjmisoli|oyoq mashina }} ножная (швейная) машина; {{tarjmisoli|oyoq bosmoq }} 1) ступить, становиться на ноги, вставать; '''ogʻriqdan oyogʻimni bosolmay qoldim '''от боли я не могу ступить на ногу; {{tarjmisoli|u oyoq bosib turolmaydi }} он не может стоять на ногах; он не стоит на ногах ({{izoh|о больном, пьяном и т. п}}.); 2)  бывать ({{izoh|где-л}}.), посещать ({{izoh|кого-что-л}}.); {{tarjmisoli|u biznikiga oyoq bosmay qoʻydi }} он перестал посещать нас; {{tarjmisoli|oyoqda turib }} стоя (на ногах); {{tarjmisoli|oyoqda turib tinglamoq }} слушать стоя; {{tarjmisoli|men uch soat oyoqda turib qoldim }} я простоял три часа; {{tarjmisoli|oyoq uchida }} ({{izoh|или {{tarjmisoli|}}oyoq uchi bilan}} ) '''[[yurmoq]] '''1) [[ходить]] [[на]] [[цыпочках]], [[на]] [[носках]]; 2) {{izoh|перен}}. [[еле]] [[ходить]], [[еле]] [[двигаться]] ({{izoh|о больном}}); {{tarjmisoli|oyoq olmoq }} шагать, идти, двигаться; {{tarjmisoli|oyoqqa bosmoq }} становиться на ноги; идти в гору; налаживаться; {{tarjmisoli|ish oyoqqa bosa boshladi }} дело стало налаживаться; {{tarjmisoli|oyoqqa turmoq }} 1) вставать, становиться; 2) {{izoh|перен}}. становиться на ноги, оправиться; {{tarjmisoli|oyoq uzatmoq }} вытягивать ноги; {{tarjmisoli|koʻrpangga qarab oyoq uzat }} {{izoh|посл}}. ({{izoh|букв}}. протягивай ноги по своему одеялу) по одёжке протягивай ножки; {{tarjmisoli|oyoq chalishtirib oʻtirmoq }} сидеть, заложив ногу на ногу, сидеть нога на ногу; {{tarjmisoli|oyoq chalmoq }} подставлять ножку; '''oʻz oyogʻi bilan kelmoq '''({{izoh|букв}}. прийти собственными ногами) прийти самому, добровольно, прийти по собственному желанию; '''bemor tuzalgisi kelsa, tabib oʻz oyogʻi bilan keladi '''{{izoh|посл}}. если больному суждено поправиться, то лекарь придёт сам без приглашения ({{izoh|букв}}. своими ногами); {{tarjmisoli|falokat oyoq ostida }} {{izoh|погов}}. ({{izoh|букв}}. несчастье под ногами) {{izoh|соотв}}. беда идёт из-за угла; '''oyogʻi ildam '''быстроногий, проворный; '''qoʻli sust kosibdan oyogʻi ildam gadoy yaxshi '''{{izoh|посл}}. проворный нищий лучше неумелого сапожника; '''oyogʻiga yiqilmoq '''({{izoh|или '''}}bosh urmoq''') 1) бросаться в ноги ({{izoh|кому-л}}.); бросаться к ногам ({{izoh|чьим-л}}.); 2) кланяться, класть земные поклоны, бить челом; {{tarjmisoli|oyoqdan horimoq }} сильно уставать, не чувствовать ног ({{izoh|от усталости}}); '''ahmoq oʻz oyogʻidan horiydi '''{{izoh|посл}}. дурная голова ногам покоя не даёт; {{tarjmisoli|oyoqdan qolmoq }} 1) быть не в состоянии ходить, переставать ходить ({{izoh|вследствие болезни}}); {{tarjmisoli|kasal oyoqdan qoldi }} больной перестал ходить, больной уже не в состоянии ходить; 2) выходить из моды, выходить из употребления, пережить свой век; {{tarjmisoli|oyoq-qoʻl }} ноги и руки; {{tarjmisoli|oyoq-qoʻlli }} ({{izoh|или {{tarjmisoli|}}oyoq-qoʻyan chaqqon}} ) '''[[odam]] '''[[проворный]], [[ловкий]], [[умелый]] [[человек]]; {{tarjmisoli|oyoq kiyimi }} обувь; {{tarjmisoli|bosh-oyoq kiyim }} полный комплект одежды и обуви; {{tarjmisoli|bosh-oyoq kiyintirmoq }} одевать с головы до ног;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[ножка]] ({{izoh|стола, стула, штатива и т. д}}.);&lt;br /&gt;
'''3 '''[[конец]]; {{tarjmisoli|boshdan oyoq}}  с начала до конца, от начала и до конца; полностью, сплошь;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[конец]], [[край]] ({{izoh|напр. участка}});&lt;br /&gt;
'''5 '''[[устье]], [[низовье]] ({{izoh|реки}}); {{tarjmisoli|suvga oyoq yer }} местность, куда по оросительным каналам доходит очень мало воды;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[место]] [[в]] [[комнате]] [[возле]] [[двери]], [[у]] [[порога]] ({{izoh|в противоположность почётному месту}}); '''men uyning oyogʻida oʻtirgan edim '''я сидел в комнате возле двери ({{izoh|не на почётном месте}}); '''* oʻz oyogʻidan yitsin!''' чтоб он пропал!, пропади он пропадом!; '''birovning oyogʻiga bolta urmoq '''({{izoh|букв}}. ударять топором по чьим-либо ногам) подкапываться под кого-либо, готовить гибель кому-либо; подрубать корни; подрывать основание;''' oʻz oyogʻiga bolta urmoq '''({{izoh|букв}}. ударять топором по своим ногам) ставить себя под удар; {{tarjmisoli|yolgʻiz oyoq yoʻl }} тропа, тропинка; {{tarjmisoli|ikki oyoqni bir etikka tiqib }} ({{izoh|букв}}. всунув обе ноги в один сапог) настоятельно, упорно, не желая идти ни на какие уступки; '''oyogʻi kuygan tovuqday '''({{izoh|букв}}. как курица, обжёгшая лапы) как угорелый, как ошпаренный; '''bu ishni oydinda oyogʻim keladi '''({{izoh|букв}}. эту работу я могу сделать ногами при лунном свете) эта работа для меня - пустяки;  {{tarjmisoli|oyoq olishi }} поведение ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|uning oyoq olishi bejo }} у него неважное поведение; '''oyogʻini osmondan keltirmoq '''опрокидывать; свергать; разбивать; ставить вверх дном; '''lashkarboshi usta boʻlsa, dushman oyogʻi osmonda '''{{izoh|посл}}. если полководец искусен, противник будет разбит; {{tarjmisoli|oyoq osti boʻlmoq }} 1) быть попираемым, попираться; 2)  подвергаться издезательству; {{tarjmisoli|oyoq osti qilmoq }} 1) попирать, топтать; 2) издеваться, глумиться, унижать; '''oyogʻim tortmayapti '''что-то меня (туда) не тянет, мне что-то не хочется идти ({{izoh|в назначенное место}}); '''oyogʻi toʻrtta boʻlmoq '''рваться, идти с большой охотой; бежать со всех ног; '''oyogʻini toʻrtta qilmoq''' {{izoh|разг. шутл}}. женить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq uzmoq }} переставать бывать ({{izoh|где-л}}.), перестать посещать ({{izoh|кого-что-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq uchi bilan koʻrsatmoq }} относиться пренебрежительно, с пренебрежением; {{tarjmisoli|oyoqni qoʻlga olib yugurmoq }} ({{izoh|букв}}. бежать, взяв ноги в руки) бежать быстро, стремительно; {{tarjmisoli|oyoq oʻyin }} {{izoh|разг}}. танец, пляска; {{tarjmisoli|suyuq oyoq }} 1) женщина лёгкого поведения; 2) развратник; {{tarjmisoli|[[oyogʻi]] [[yengil]] &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; [[suyuq]] oyoq 1; oyogʻi olti, qoʻli yetti }} проворный, ловкий; способный ({{izoh|о человеке}}).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''oyoq II'''&lt;br /&gt;
{{izoh|уст}}. [[чаша]]; [[бокал]]; [[деревянная]] [[чашка]]; {{tarjmisoli|* idish-oyoq }} посуда, всякого рода посуда.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>hf4b5t84wlg1hox9ktowcutxnl6929i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>sadoq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48267</id>
    <revision>
      <id>639441</id>
      <parentid>585917</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:09:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sinonimlari */</comment>
      <origin>639441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="757" sha1="ozqhs49dxv3zpshvog31xi1ofi0zklm" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''sa-doq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
:Kamalak oʻqlari joylanib, belga bogʻlanadigan yoki yelkaga osib yuri-ladigan asbob; tirdon, oʻqdon. {{misol|Qizlarning ham, yigishlarning ham bellarida oʻq-yoy va {{ajrat|sadoq}}larida oʻqlari bor edi.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Toʻma-ris}}. ''Ulugʻbek yelkasidan kamonini oldi, sa-doqdan oʻq-yoy olib, kamonga joyladi.'' B. Ahmedov, Ulugʻbek.

=== Sinonimlari ===
[[qo‘rimta]], [[o‘qdon]].

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|САДОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''sadoq'''&lt;br /&gt;
[[колчан]] ({{izoh|для лука и стрел}}).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>ozqhs49dxv3zpshvog31xi1ofi0zklm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639442</id>
      <parentid>639441</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:10:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sinonimlari */</comment>
      <origin>639442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="757" sha1="r13owmkc7qfbk10jyvxanr9cqhosaan" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''sa-doq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
:Kamalak oʻqlari joylanib, belga bogʻlanadigan yoki yelkaga osib yuri-ladigan asbob; tirdon, oʻqdon. {{misol|Qizlarning ham, yigishlarning ham bellarida oʻq-yoy va {{ajrat|sadoq}}larida oʻqlari bor edi.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Toʻma-ris}}. ''Ulugʻbek yelkasidan kamonini oldi, sa-doqdan oʻq-yoy olib, kamonga joyladi.'' B. Ahmedov, Ulugʻbek.

=== Sinonimlari ===
[[qo‘ramta]], [[o‘qdon]].

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|САДОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''sadoq'''&lt;br /&gt;
[[колчан]] ({{izoh|для лука и стрел}}).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>r13owmkc7qfbk10jyvxanr9cqhosaan</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>siyohdon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49115</id>
    <revision>
      <id>639425</id>
      <parentid>588828</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T17:19:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sinonimlari */</comment>
      <origin>639425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1021" sha1="j5x1n3y2jh7e2fyytzxnk1mlgd2m3s9" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''si-yoh-don'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|III|'''SIYOHDON''' Bu ot tojik tilida siyoh otiga (q.) -don qoʻshimchasini ({{ТжРС}}, 542) qoʻshib hosil qilingan bülib, 'siyoh quyib qoʻyiladigan yozuv asbobi' maʼnosini anglatadi ({{OʻTIL}}, II, 44).}}

''[[w:Fors tili|f.]]'' z)— siyoh idishi

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
''map. ''Siyoh quyib qoʻyiladigan idishcha, yozuv-chi-zuv asbobi, dovot. {{misol|Shisha {{ajrat|siyohdon}}. sht Stoli ustida kogʻozu kolam, Siyohga toʻladir siyoh-doni ham.|[[w:J. Jabborov|J. Jabborov]]}}. {{misol|{{ajrat|Siyohdon}}, azizim, qaro koʻzligim, Qaro tunlar aro yorigan koʻzgu.|[[w:Gʻ. Gʻulom|Gʻ. Gʻulom]]}}.

=== Sinonimlari ===
[[dovot]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|СИЁҲДОН}}
== Tarjimalari ==

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''siyohdon'''&lt;br /&gt;
[[чернильница]].&lt;br /&gt;
}}

[[Turkum:Oʻzbekchada forschadan oʻzlashgan soʻzlar]]</text>
      <sha1>j5x1n3y2jh7e2fyytzxnk1mlgd2m3s9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>toʻzon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52838</id>
    <revision>
      <id>639410</id>
      <parentid>593014</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:03:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Etimologiyasi */</comment>
      <origin>639410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2281" sha1="pmn8z0ouukruay0d9sjhugeoazmug9m" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''toʻ-zon'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|TOʻZON 'mayda xas-choʻp aralash osmonga koʻtarilgan chang'. {{misol|Oʻchoq boshida qumg‘on sharaqlab qaynab, choʻgʻ ustiga toʻkildi, bug‘ va kul toʻzoni koʻtarildi.|Asqad Muxtor}} Bu soʻz qadimgi turkiy tildagi 'chang', 'kukun' maʼnosini anglatgan toz otidan (Devon, III, 134) eski oʻzbek tilida 'koʻp' maʼnosini ifodalovchi —(a)n qoʻshimchasi bilan (ДС, 650; Devon. Indeks, 407) hosil qilingan (КРС, 741); keyinchalik a unlisi â unlisiga almashgan: toz + an &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; tozan &amp;gt;&amp;nbsp;tozân.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
1 Havoga koʻtarilgan (toʻzgan) xas-xush va b. mayda narsalar aralash chang. {{misol|Daryo qurisa ham, oʻzani qolar, Boʻron bosilsa ham, {{ajrat|toʻzon}}i qolar.|[[w:S. Akbariy|S. Akbariy]]}}. {{misol|Mashinalar ketidan koʻtarilgan {{ajrat|toʻzon}} kun tigʻida, osmonda bir zum kezib, keyin paxtazorga yopiriladi.|[[w:A. Muhiddin|A. Muhiddin]]|Terimchilar}}.

2 Narsa betiga, sathiga qoʻngan, ingan shunday narsa; gard-gʻubor, chang. {{misol|Nikolin uning {{ajrat|toʻzon}} bosgan yelkasiga ogʻalarcha qoʻlini qoʻyib: -Rahmat, Bektemir, — depti.|[[w:Oybek|Oybek]]|Quyosh qoraymas}}. {{misol|Oʻchoq boshida qumgʻon sharaqlab qaynab, choʻgʻ ustiga toʻkildi, bugʻva kul {{ajrat|toʻzon}}i koʻtarildi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Opa-sin-gillar}}. {{misol|Tegirmon yoʻlagi un {{ajrat|toʻzon}}i ichiga koʻmilib, kech kuzning quyuq tumanli havosi manzarasini beradi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Obid ketmon}}.

:Toʻzon boʻlmoq Vayron-tolqon boʻlmoq, chang-toʻzonga aylanmoq. {{misol|Tong otganda, dunyo {{ajrat|toʻzon}} boʻladi, Har tarafdan devlar oshib keladi.|[[w:&quot;Shirin bilan Shakar&quot;|&quot;Shirin bilan Shakar&quot;]]}}. Toʻzon qil-moq Vayron-tolqon qilmoq, chang-toʻzonga aylantirmoq. {{misol|Kelsa, mamlakatni {{ajrat|toʻzon}} qi-ladi, Ishqirib damiga tortib oladi.|[[w:&quot;Rus-tamxon&quot;|&quot;Rus-tamxon&quot;]]}}.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТЎЗОН}}
== Tarjimalari ==

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''toʻzon'''&lt;br /&gt;
[[пыль]], [[прах]]; {{tarjmisoli|toʻzon koʻtarildi }} поднялась пыль.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>pmn8z0ouukruay0d9sjhugeoazmug9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>oʻqdon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54699</id>
    <revision>
      <id>639443</id>
      <parentid>580122</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:10:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sinonimlari */</comment>
      <origin>639443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1223" sha1="e6eg3pyjvep6sbihb92ix5o8ziow49r" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''oʻq-don'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
'''1 '''''ayn.'' sadoq.

2 Oʻq, patron solib, koʻpincha belga osib yuriladigan charm quticha; patrontash. ''U'' [''Madamin\ qora toʻni ustidan yelkasiga qadimgi oʻqdoshshrini osgan.'' P. Tursun, Oʻqi-tuvchi.

:Oʻqson-kamar {{esk.|uz}} Sirtiga oʻqlar joy-lashtirish uchun moslangan qayish lenta. {{misol|Beliga ham, yelkasidan oshirib koʻkragiga ham keng {{ajrat|oʻqdon}}-kamar taqib olgan qora moʻylov-li, novcha bir odam ona-bolani.. ichkariga yetakladi. A.|[[w:Muxtor|Muxtor]]|Opa-singillar}}.

'''3 '''''maxe.'' Stvol korobkasining oʻq joy-lanadigan qismi. {{misol|Miltiqning {{ajrat|oʻqdon}}i.}} m ''Dora Doplon ikkita qirqma beshotar mil-tik,.. ikkita toʻpponchani qoʻyib, oʻqdoshyuri-ni birma-bir koʻzdan kechirib, otishga shay qilib qoʻydi-da.. xurjunlarga joyladi.'' K. Yashin, Hamza.

=== Sinonimlari ===
[[qo‘ramta]], [[sadoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ЎҚДОН}}
== Tarjimalari ==

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''oʻqdon'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[колчан]];&lt;br /&gt;
'''2 '''[[патронташ]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>e6eg3pyjvep6sbihb92ix5o8ziow49r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>бут</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64171</id>
    <revision>
      <id>639446</id>
      <parentid>634722</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:20:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="320" sha1="ka6tpurpi6pi5nok9hccfjs59o5nv67" xml:space="preserve">{{-alt-}}
[[oyoq]].

{{-ru-}}
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''бут'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
&lt;b&gt;[[бут]] &lt;/b&gt;{{izoh|м собир. спец. }}[[xarsangtosh]].
=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

== Tarjimalari ==

{{-tyv-}}
[[put]].</text>
      <sha1>ka6tpurpi6pi5nok9hccfjs59o5nv67</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639448</id>
      <parentid>639446</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:20:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="330" sha1="7uj024d8t43svwz1jo0vwznq2r5yau1" xml:space="preserve">{{-alt-}}
[[oyoq]].

{{-ru-}}
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''бут'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
&lt;b&gt;[[бут]] &lt;/b&gt;{{izoh|м собир. спец. }}[[xarsangtosh]].
=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

== Tarjimalari ==

{{-tyv-}}
[[put]], [[oyoq]].</text>
      <sha1>7uj024d8t43svwz1jo0vwznq2r5yau1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>yolgʻizqoʻl</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125107</id>
    <revision>
      <id>639420</id>
      <parentid>596845</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maʼnosi */</comment>
      <origin>639420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="530" sha1="kjrvido2ycey9tc48irx70jurdhch75" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''yol-gʻiz-qoʻl'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
Ishda, uy-roʻzgʻorda koʻmaklashuvchi kishisi yoʻq. {{misol|{{ajrat|Yolgʻizqoʻl}} odam,}} {{misol|Abdulqodir {{ajrat|yolgʻizqoʻl}} boʻlgani tufayli koʻpdan beri bajarolmay yurgan oʻzga yumushlar bilan shugʻullanmoqqa imkon topgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}}

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ЁЛҒИЗҚЎЛ}}
== Tarjimalari ==</text>
      <sha1>kjrvido2ycey9tc48irx70jurdhch75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>чүрек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162739</id>
    <revision>
      <id>639432</id>
      <timestamp>2026-06-19T17:42:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>„{{-tyv-}} [[yurak]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>639432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20" sha1="76iiv6p05c65hj3kd5gdg4e03naxft9" xml:space="preserve">{{-tyv-}}
[[yurak]].</text>
      <sha1>76iiv6p05c65hj3kd5gdg4e03naxft9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>къаларгъа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162740</id>
    <revision>
      <id>639437</id>
      <timestamp>2026-06-20T01:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>„{{-krc-}} [[qalamoq]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>639437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="tmxvjr8rjmfazovjnv1jpbg6pkf6y52" xml:space="preserve">{{-krc-}}
[[qalamoq]].</text>
      <sha1>tmxvjr8rjmfazovjnv1jpbg6pkf6y52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>сутурҕаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162741</id>
    <revision>
      <id>639460</id>
      <timestamp>2026-06-20T02:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>„{{-sah-}} ===Etimologiyasi=== Turkiy.  ===Ma’nosi=== [[yuduruq|Yuduruq]] bilan urmoq.“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>639460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="9brwqgq8tww2v39czbnzljwc2lpuxqy" xml:space="preserve">{{-sah-}}
===Etimologiyasi===
Turkiy.

===Ma’nosi===
[[yuduruq|Yuduruq]] bilan urmoq.</text>
      <sha1>9brwqgq8tww2v39czbnzljwc2lpuxqy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Том Тура</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162742</id>
    <revision>
      <id>639465</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:08:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>„=Teleutcha= G‘arbiy Sibirda joylashgan [[Томск|Tomsk]] shahri.“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>639465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="kyogksec9e6aies6w4rs79lxvy3zyjv" xml:space="preserve">=Teleutcha=
G‘arbiy Sibirda joylashgan [[Томск|Tomsk]] shahri.</text>
      <sha1>kyogksec9e6aies6w4rs79lxvy3zyjv</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>